title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 13 czerwca 2006 r.#Traghetti del Mediterraneo SpA przeciwko Repubblica italiana.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunale di Genova - Włochy.#Odpowiedzialność pozaumowna państw członkowskich - Szkody wyrządzone jednostkom w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego przez sądy krajowe najwyższej instancji - Ograniczenie w ustawodawstwie krajowym odpowiedzialności państwa do przypadków winy umyślnej sędziego lub jego poważnego uchybienia - Wyłączenie wszelkiej odpowiedzialności związanej z interpretacją przepisów prawa oraz oceną okoliczności faktycznych i dowodów w ramach wykonywania działalności orzeczniczej.#Sprawa C-173/03.

text:
      Sprawa C-173/03
      Traghetti del Mediterraneo SpA, w likwidacji
      przeciwko
      Repubblica italiana
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale di Genowa)
      Odpowiedzialność pozaumowna państw członkowskich – Szkody wyrządzone jednostkom w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego przez sądy krajowe orzekające w ostatniej instancji
         – Ograniczenie w ustawodawstwie krajowym odpowiedzialności państwa wyłącznie do przypadków winy umyślnej i innego poważnego
         uchybienia sędziego – Wyłączenie wszelkiej odpowiedzialności związanej z wykładnią przepisów prawa oraz oceną okoliczności faktycznych i dowodów
         w ramach wykonywania działalności orzeczniczej

      Opinia rzecznika generalnego P. Légera przedstawiona w dniu 11 października 2005 r.  I-0000
      Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 13 czerwca 2006 r.  I-0000
      Streszczenie wyroku
      1.     Prawo wspólnotowe – Prawa przyznane jednostkom – Naruszenie przez państwo członkowskie – Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej
            jednostkom
      2.     Prawo wspólnotowe – Prawa przyznane jednostkom – Naruszenie przez państwo członkowskie – Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej
            jednostkom
      1.     Prawo wspólnotowe stoi na przeszkodzie obowiązywaniu ustawodawstwa krajowego, które wyklucza w sposób generalny odpowiedzialność
         państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego przez sąd krajowy orzekający
         w ostatniej instancji, z tego względu że naruszenie to wynika z wykładni przepisów prawa lub oceny okoliczności faktycznych
         i dowodów przeprowadzonej przez ten sąd.

      W istocie całkowite wykluczenie w takich okolicznościach odpowiedzialności państwa oznaczałoby naruszenie samej istoty zasady,
         zgodnie z którą państwa członkowskie mają obowiązek naprawienia szkód wyrządzonych jednostkom wskutek oczywistych naruszeń
         prawa wspólnotowego wynikających z orzeczenia sądu krajowego orzekającego w ostatniej instancji, ponieważ takie wykluczenie
         nie zapewnia jednostkom skutecznej ochrony sądowej praw wynikających z prawa wspólnotowego.

      (por. pkt 33, 36, 40, 44, 46 i sentencja)
      2.     Państwo członkowskie może ponosić odpowiedzialność za szkody wyrządzone jednostkom w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego
         przez sąd orzekający w ostatniej instancji w wyjątkowym wypadku, gdy sąd ten naruszy w sposób oczywisty obowiązujące prawo.
         Oczywiste naruszenie należy oceniać w szczególności z punktu widzenia określonych kryteriów, jak stopień jasności i precyzji
         naruszonej normy, wybaczalny lub niewybaczalny charakter naruszenia prawa, a także uchybienie przez sąd krajowy zobowiązaniu
         do zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym do Trybunału zgodnie z art. 234 akapit trzeci WE, a zakładać jego istnienie, zawsze
         gdy rozpatrywane orzeczenie jest w sposób oczywisty sprzeczne z orzecznictwem Trybunału w danej dziedzinie.

      W tym zakresie o ile nie można wykluczyć, by prawo krajowe określało kryteria odnoszące się do charakteru i stopnia naruszenia,
         których spełnienie uzależnia możliwość pociągnięcia państwa do odpowiedzialności za naruszenie prawa wspólnotowego przez sąd
         krajowy orzekający w ostatniej instancji, o tyle kryteria te nie mogą w żadnym razie nakładać wymagań idących dalej niż wynikające
         z kryterium oczywistego naruszenia obowiązującego prawa, w rozumieniu pkt 53–56 wyroku z dnia 30 września 2003 r. w sprawie
         C-224/01 Köbler.

      Zatem prawo wspólnotowe stoi na przeszkodzie obowiązywaniu ustawodawstwa krajowego, które ogranicza tę odpowiedzialność wyłącznie
         do przypadków winy umyślnej i innego poważnego uchybienia sędziego, jeśli ograniczenie to prowadzi do wykluczenia odpowiedzialności
         zainteresowanego państwa członkowskiego w innych przypadkach oczywistego naruszenia obowiązującego prawa.

      (por. pkt 42–44, 46 i sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 13 czerwca 2006 r.(*)

      Odpowiedzialność pozaumowna państw członkowskich – Szkody wyrządzone jednostkom w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego przez sądy krajowe orzekające w ostatniej instancji
         – Ograniczenie w ustawodawstwie krajowym odpowiedzialności państwa wyłącznie do przypadków winy umyślnej i innego poważnego
         uchybienia sędziego – Wyłączenie wszelkiej odpowiedzialności związanej z wykładnią przepisów prawa oraz oceną okoliczności faktycznych i dowodów
         w ramach wykonywania działalności orzeczniczej

      W sprawie C‑173/03
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunale
         di Genova (Włochy) postanowieniem z dnia 20 marca 2003 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 14 kwietnia 2003 r., w postępowaniu:

      Traghetti del Mediterraneo SpA w likwidacji

      przeciwko
      Repubblica italiana,

      TRYBUNAŁ (wielka izba),
      w składzie: V. Skouris, prezes, P. Jann, C.W.A. Timmermans (sprawozdawca), K. Schiemann i J. Makarczyk, prezesi izb, J.N. Cunha
         Rodrigues, R. Silva de Lapuerta, K. Lenaerts, P. Kūris, E. Juhász i U. Lõhmus, sędziowie,

      rzecznik generalny: P. Léger,
      sekretarz: M. Ferreira, główny administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 7 grudnia 2004 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –       w imieniu Traghetti del Mediterraneo SpA w likwidacji przez V. Roppę, P. Canepę i S. Sardano, avvocati,
      –       w imieniu rządu włoskiego przez I.M. Braguglię, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez G. Aiella i G. De Bellisa,
         avvocati dello Stato,

      –       w imieniu rządu greckiego przez E. Samoni, Z. Chatzipavlou, M. Apessosa, K. Boskovitsa i K. Georgiadisa, działających w charakterze
         pełnomocników,

      –       w imieniu Irlandii przez D. O’Hagana, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez P. Sreenana, SC, i P. McGarry’ego,
         BL,

      –       w imieniu rządu niderlandzkiego przez S. Terstal, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez R. Caudwell, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez D. Andersona,
         QC, i M. Hoskinsa, barrister,

      –       w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez D. Maidani i V. Di Bucciego, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 11 października 2005 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1       Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy zasady oraz przesłanek pociągania państw członkowskich do odpowiedzialności
         pozaumownej za szkody wyrządzone jednostkom wskutek naruszenia prawa wspólnotowego, gdy naruszenie to popełnione zostało przez
         sąd krajowy.

      2       Wniosek ten został złożony w ramach postępowania przeciwko Repubblica italiana wszczętego przez Traghetti del Mediterraneo
         SpA, przedsiębiorstwo transportu morskiego, obecnie w likwidacji (zwane dalej „TDM”), w celu uzyskania naprawienia szkody,
         jaką poniosło z powodu błędnej wykładni przez Corte suprema di cassazione (włoski sąd kasacyjny) wspólnotowych przepisów w zakresie
         konkurencji i pomocy państwa, a w szczególności wskutek odmowy zwrócenia się do Trybunału z istotnymi pytaniami w kwestii
         wykładni prawa wspólnotowego.

       Krajowe ramy prawne
      3       Zgodnie z art. 1 ust. 1 legge n° 117 (sul) risarcimento dei danni cagionati nell’ esercizio delle funzioni giudiziarie e responsabilità
         civile dei magistrati (ustawy nr 117 o odszkodowaniu za szkody wyrządzone w ramach wykonywania funkcji sędziowskich i odpowiedzialności
         cywilnej sędziów) z dnia 13 kwietnia 1988 r. (GURI nr 88 z dnia 15 kwietnia 1988 r., str. 3, zwanej dalej „ustawą nr 117/88”),
         ustawa ta znajduje zastosowanie do „wszystkich sędziów sądów powszechnych, administracyjnych, finansowych, wojskowych i specjalnych,
         niezależnie od charakteru funkcji, a także do osób uczestniczących w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości”.

      4       Artykuł 2 ustawy nr 117/88 stanowi:
      „1.      Kto niesłusznie poniósł szkodę z powodu postępowania, czynności lub orzeczenia sądowego, u źródła którego leży wina umyślna
         lub inne poważne uchybienie sędziego przy wykonywaniu przez niego obowiązków, lub z powodu odmowy ochrony prawnej, może wnieść
         skargę przeciwko państwu w celu uzyskania naprawienia szkody majątkowej oraz krzywdy moralnej wynikającej z pozbawienia wolności
         osobistej.

      2.      Wykładnia przepisów prawa oraz ocena okoliczności faktycznych i dowodów w ramach wykonywania działalności orzeczniczej nie
         może być podstawą odpowiedzialności.

      3.      Inne poważne uchybienie sędziego stanowi:
      a)      rażące naruszenie prawa wynikające z niewybaczalnego zaniedbania;
      b)      stwierdzenie, wskutek niewybaczalnego zaniedbania, okoliczności faktycznej, której zaprzeczają w sposób bezsprzeczny akta
         sprawy;

      c)      zaprzeczenie, wskutek niewybaczalnego zaniedbania, okoliczności faktycznej, którą potwierdzają w sposób bezsprzeczny akta
         sprawy;

      d)      wydanie orzeczenia dotyczącego wolności osobistej poza przypadkami przewidzianymi w prawie lub bez uzasadnienia”.
      5       Zgodnie z art. 3 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy nr 117/88 odmowę ochrony prawnej stanowi między innymi „odmowa, zaniechanie
         lub zwłoka sędziego w wykonaniu czynności leżących w jego kompetencji, gdy po upływie przewidzianego prawem terminu na dokonanie
         tej czynności strona złożyła wniosek o jej dokonanie, a w ciągu trzydziestu dni od dnia złożenia tego wniosku w sekretariacie
         sądu nie podjęto, bez zasadnej przyczyny, żadnych działań”.

      6       Następne artykuły ustawy nr 117/88 określają warunki i zasady wniesienia pozwu o odszkodowanie na podstawie art. 2 i 3 tej
         ustawy, a także postępowanie, jakie może zostać wszczęte a posteriori wobec sędziego, ze względu na jego winę umyślną lub
         inne poważne uchybienie przy wykonywaniu obowiązków albo odmowę ochrony prawnej.

       Okoliczności powstania sporu przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      7       TDM i Tirrenia di Navigazione (zwana dalej „Tirrenią”) to dwa przedsiębiorstwa transportu morskiego, które w latach 70. realizowały
         regularne połączenia między kontynentalnymi Włochami a Sardynią i Sycylią. W 1981 r. TDM, wobec której wszczęto postępowanie
         naprawcze, pozwała Tirrenię przed Tribunale di Napoli w celu uzyskania naprawienia szkody, jakiej doznała w latach poprzednich
         w związku z polityką niskich cen prowadzoną przez tę ostatnią.

      8       TDM powołała się na naruszenie przez konkurentkę art. 2598 ust. 3 włoskiego kodeksu cywilnego oraz art. 85, 86, 90 i 92 traktatu EWG
         (następnie odpowiednio 85, 86, 90 i 92 traktatu WE, obecnie, po zmianie art. 81 WE, 82 WE, 86 WE i 87 WE), z tego względu,
         że jej zdaniem Tirrenia naruszyła podstawowe zasady traktatu, a w szczególności nadużyła swojej pozycji dominującej na przedmiotowym
         rynku, stosując taryfę znacznie poniżej kosztów, dzięki uzyskaniu subwencji państwowej, której zgodność z prawem wspólnotowym
         jest wątpliwa.

      9       Orzeczeniem Tribunale di Napoli z dnia 26 maja 1993 r., utrzymanym w mocy wyrokiem Corte d’appello di Napoli z dnia 13 grudnia
         1996 r., żądanie odszkodowania zostało oddalone, z tego względu że subwencje przyznane przez władze państwowe były zgodne
         z prawem, gdyż odpowiadały celom o charakterze ogólnym, związanym w szczególności z rozwojem regionu Mezzogiorno, a w każdym
         razie nie wpływały niekorzystnie na prowadzenie działalności w zakresie połączeń morskich innej i konkurencyjnej w stosunku
         do przytoczonej przez TDM. Stąd Tirrenii nie można przypisać aktów nieuczciwej konkurencji.

      10     Uznawszy ze swej strony, że orzeczenia te są obciążone naruszeniem prawa, gdyż zostały w szczególności oparte na błędnej wykładni
         postanowień traktatu w zakresie pomocy państwa, syndyk masy upadłości TDM wniósł kasację od wyroku Corte d’appello di Napoli,
         w ramach której wniósł do Corte suprema di cassazione o zwrócenie się do Trybunału na podstawie art. 177 akapit trzeci traktatu WE
         (obecnie, po zmianie, art. 234 akapit trzeci WE) z istotnymi pytaniami w kwestii wykładni prawa wspólnotowego.

      11     Wyrokiem nr 5087 z dnia 19 kwietnia 2000 r. (zwanym dalej „wyrokiem z 19 kwietnia 2000 r.”) Corte suprema di cassazione odmówił
         jednak uwzględnienia żądania na tej podstawie, że orzeczenie sądu rozpoznającego sprawę co do istoty nie narusza litery stosownych
         postanowień traktatu i jest co więcej w pełni zgodne z orzecznictwem Trybunału, w szczególności z wyrokiem z dnia 22 maja
         1985 r. w sprawie 13/83 Parlament przeciwko Radzie, Rec. str. 1513.

      12     Dochodząc do takiego wniosku, Corte suprema di cassazione przypomniał, po pierwsze, w odniesieniu do zarzucanego naruszenia
         art. 90 i 92 traktatu, że pozwalają one pod pewnymi warunkami na odstępstwo od zakazu udzielania pomocy państwa w celu wsparcia
         rozwoju gospodarczego biedniejszych regionów lub zaspokojenia popytu na towary i usługi, którego nie pozwala zaspokoić w pełni
         gra wolnorynkowa. Według tego sądu zaś wspomniane warunki zostały w tym przypadku spełnione, gdyż w omawianym okresie (to
         jest w latach 1976–1980) masowy transport między Włochami kontynentalnymi a ich głównymi wyspami mógł być, z racji kosztów,
         zapewniony jedynie drogą morską, w związku z czym istniała konieczność zaspokojenia rosnącego popytu na tego rodzaju usługi,
         poprzez powierzenie prowadzenia tej działalności publicznemu przedsiębiorstwu koncesjonowanemu, stosującemu ustaloną z góry
         taryfę.

      13     Zdaniem tego sądu zakłócenie konkurencji wynikające z obowiązywania tej koncesji nie oznaczało jednak automatycznej niezgodności
         z prawem przyznanej pomocy. Przyznanie tego rodzaju koncesji na usługi publiczne prowadzi bowiem zawsze do zakłócenia konkurencji,
         a TDM nie udowodniło, że Tirrenia uzyskiwała z tytułu pomocy państwa korzyści pozwalające jej na realizację zysku w innych
         obszarach działalności niż obszary, na które rzeczywiście przyznano pomoc.

      14     W odniesieniu natomiast do zarzutów opartych na naruszeniu art. 85 i 86 traktatu Corte suprema di cassazione odrzucił je jako
         bezpodstawne, z tego względu że kabotaż morski nie był jeszcze zliberalizowały w okresie, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne
         sprawy, a charakter i ograniczony zasięg terytorialny tej działalności nie pozwalają na jasne określenie właściwego rynku
         w rozumieniu art. 86 traktatu. Sąd ten stwierdził jednakże, że jakkolwiek trudno jest określić ten rynek, w przedmiotowym
         sektorze funkcjonować może rzeczywista konkurencja, gdyż przyznana pomoc dotyczy jedynie jednego rodzaju działalności spośród
         różnych jej rodzajów, jakie prowadzi zwykle przedsiębiorstwo transportu morskiego, w dodatku ograniczona jest do terytorium
         jednego państwa członkowskiego.

      15     W tych okolicznościach Corte suprema di cassazione oddalił kasację, po odrzuceniu również podniesionych przez TDM zarzutów
         opartych na naruszeniu przepisów krajowych dotyczących nieuczciwej konkurencji i zaniechania wydania orzeczenia przez Corte
         d’appello di Napoli w przedmiocie zgłoszonego przez TDM żądania zwrócenia się z pytaniami do Trybunału. Orzeczenie o oddaleniu
         kasacji jest przedmiotem postępowania przed sądem krajowym.

      16     Uznawszy bowiem, że wyrok z 19 kwietnia 2000 r. opiera się na błędnej wykładni postanowień traktatu dotyczących konkurencji
         i pomocy państwa oraz na błędnej przesłance istnienia utrwalonego orzecznictwa Trybunału w tej materii, syndyk masy upadłości
         TDM, którego likwidację już wtedy rozpoczęto, pozwał Repubblica italiana do Tribunale di Genova w celu uzyskania od niej naprawienia
         szkody, jaką przedsiębiorstwo to poniosło z tytułu błędnej wykładni dokonanej przez Corte suprema di cassazione oraz z tytułu
         naruszenia obowiązku odesłania prejudycjalnego, ciążącego na tym sądzie na podstawie art. 234 akapit trzeci WE.

      17     Opierając się w szczególności na decyzji Komisji 2001/851/WE z dnia 21 czerwca 2001 r. w sprawie pomocy państwa przyznanej
         przez Włochy spółce morskiej Tirrenia di Navigazione (Dz.U. L 318, str. 9) – dotyczącej wprawdzie pomocy przyznanej po okresie
         rozważanym w sporze przed sądem krajowym, lecz wydanej wskutek postępowania wszczętego przez Komisję Wspólnot Europejskich
         przed rozprawą przed Corte suprema di cassazione w sprawie, w której zapadł wyrok z 19 kwietnia 2000 r. – TDM twierdzi, że
         gdyby sąd ten zwrócił się do Trybunału, wynik postępowania kasacyjnego byłby zupełnie inny. Podobnie jak Komisja w powołanej
         decyzji Trybunał podkreśliłby bowiem wspólnotowy wymiar kabotażu morskiego oraz trudności w ocenie zgodności subwencji państwowych
         z postanowieniami traktatu dotyczącymi pomocy państwa, co doprowadziłoby Corte suprema di cassazione do stwierdzenia niezgodności
         z prawem pomocy przyznanej Tirrenii.

      18     Repubblica italiana kwestionuje samą dopuszczalność pozwu o odszkodowanie, opierając się na treści ustawy nr 117/88, a w szczególności
         jej art. 2 ust. 2, zgodnie z którym wykładnia przepisów prawa dokonywana w ramach wykonywania działalności orzeczniczej nie
         może być podstawą odpowiedzialności państwa. Jednakże w przypadku uznania tego pozwu za dopuszczalny, wnosi ona tytułem żądania
         ewentualnego o oddalenie w każdym razie pozwu, z tego względu że nie zostały spełnione warunki odesłania prejudycjalnego i
         nie można już wzruszyć wyroku z 19 kwietnia 2000 r., który stał się prawomocny.

      19     W odpowiedzi na te argumenty TDM stawia kwestię zgodności ustawy nr 117/88 z wymogami prawa wspólnotowego. Utrzymuje w szczególności,
         że warunki dopuszczalności pozwów określone w tej ustawie i praktyka sądów krajowych (w tym samego Corte suprema di cassazione)
         w tej kwestii są tak restrykcyjne, iż uzyskanie od państwa odszkodowania za szkody wynikające z orzeczeń sądowych staje się
         nadmiernie utrudnione, a nawet wręcz niemożliwe. W związku z tym ustawodawstwo takie narusza zasady określone przez Trybunał,
         w szczególności w wyrokach z dnia 19 listopada 1991 r. w sprawach połączonych C‑6/90 i C‑9/90 Francovich i in., Rec. str. I-5357
         i z dnia 5 marca 1996 r. w sprawach połączonych C‑46/93 i C‑48/93 Brasserie du Pêcheur i Factortame, Rec. str. I‑1029.

      20     Powziąwszy w związku z tym wątpliwości co do sposobu rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu oraz co do możliwości rozciągnięcia
         na władzę sądowniczą ustanowionych przez Trybunał w wymienionych powyżej wyrokach zasad dotyczących naruszenia prawa wspólnotowego
         poprzez działania ustawodawcze, Tribunale di Genova postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi
         pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy państwo [członkowskie] ponosi odpowiedzialność pozaumowną wobec jednostek z racji błędów popełnianych przez sądy przy
         stosowaniu lub z powodu niezastosowania prawa wspólnotowego, a w szczególności z powodu uchybienia przez sąd orzekający w ostatniej
         instancji ciążącemu na nim na mocy art. 234 akapit trzeci traktatu obowiązkowi zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym do
         Trybunału?

      2)      W przypadku gdyby należało uznać, że państwo członkowskie odpowiada za błędy sądów w stosowaniu prawa wspólnotowego, a w szczególności
         za zaniechanie przez sąd orzekający w ostatniej instancji zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym do Trybunału zgodnie z art. 234
         akapit trzeci traktatu – czy przepisy państwa członkowskiego w zakresie odpowiedzialności państwa za błędy sądów stoją na
         przeszkodzie dochodzeniu tej odpowiedzialności i są w związku z tym sprzeczne z zasadami prawa wspólnotowego, jeżeli:

      –       wykluczają odpowiedzialność z tytułu wykładni przepisów prawa i oceny okoliczności faktycznych w ramach działalności orzeczniczej,
      –       ograniczają odpowiedzialność państwa wyłącznie do przypadków winy umyślnej i innego poważnego uchybienia sędziego?”.
      21     Po ogłoszeniu wyroku z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C‑224/01 Köbler, Rec. str. I‑10239, sekretarz Trybunału przesłał
         kopię tego wyroku sądowi krajowemu z pytaniem, czy wziąwszy pod uwagę jego treść, uznaje za stosowne podtrzymać swój wniosek.

      22     Pismem z dnia 13 stycznia 2004 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 29 stycznia 2004 r., Tribunale di Genova, po zapoznaniu
         się ze stanowiskiem stron w zawisłej przed nim sprawie, uznał, że ww. wyrok w sprawie Köbler daje wyczerpującą odpowiedź na
         pierwsze z dwóch postawionych pytań, w związku z czym odpowiedź Trybunału na to pytanie nie jest już konieczna.

      23     Uznał natomiast za stosowne podtrzymać drugie pytanie, by Trybunał wypowiedział się „również w świetle zasad ustanowionych
         […] w wyroku w sprawie Köbler”, w kwestii, czy „przepisy państwa członkowskiego w zakresie odpowiedzialności państwa za błędy
         sądów stoją na przeszkodzie dochodzeniu tej odpowiedzialności, jeżeli wykluczają odpowiedzialność z tytułu wykładni przepisów
         prawa oraz oceny okoliczności faktycznych i dowodów w ramach działalności orzeczniczej oraz ograniczają odpowiedzialność państwa
         wyłącznie do przypadków winy umyślnej i innego poważnego uchybienia sędziego”.

       W przedmiocie pytania prejudycjalnego
      24     Na wstępie należy stwierdzić, że przedmiotem postępowania toczącego się przed sądem krajowym jest odpowiedzialność państwa
         z tytułu orzeczenia sądu orzekającego w ostatniej instancji, od którego nie przysługuje środek prawny. Pytanie podtrzymane
         przez sąd krajowy należy zatem rozumieć w ten sposób, że dotyczy w istocie kwestii, czy prawo wspólnotowe, a w szczególności
         zasady ustanowione w ww. wyroku w sprawie Köbler, stoją na przeszkodzie przepisom krajowym tego rodzaju, jak w sprawie przed
         sądem krajowym, które, po pierwsze, wykluczają całkowicie odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom
         wskutek naruszenia prawa wspólnotowego przez sąd krajowy, od którego orzeczeń nie przysługuje środek prawny, w sytuacji, gdy
         naruszenie to wynika z dokonanej przez ten sąd wykładni przepisów prawa lub oceny okoliczności faktycznych i dowodów, a po
         drugie, ograniczają ponadto tę odpowiedzialność wyłącznie do przypadków winy umyślnej i innego poważnego uchybienia sędziego.

      25     Zdaniem TDM i Komisji pytanie to wymaga w sposób oczywisty odpowiedzi twierdzącej. Ponieważ bowiem ocena okoliczności faktycznych
         i dowodów oraz wykładnia przepisów prawa jest nierozerwalnie związana z działalnością orzeczniczą, wykluczenie w takich przypadkach
         odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone jednostkom w związku z wykonywaniem tej działalności oznaczałoby w rzeczywistości
         zwolnienie go z wszelkiej odpowiedzialności za naruszenie prawa wspólnotowego przez władzę sądowniczą.

      26     Ograniczenie tej odpowiedzialności wyłącznie do przypadków winy umyślnej i innego poważnego uchybienia sędziego również prowadzi
         w praktyce do zwolnienia państwa z wszelkiej odpowiedzialności, ponieważ pojęcia „innego poważnego uchybienia sędziego” nie
         pozostawiono do swobodnej oceny sądu rozpatrującego ewentualny pozew o odszkodowanie za szkody wyrządzone orzeczeniem sądowym,
         lecz zostało ono ściśle zdefiniowane przez ustawodawcę krajowego, który wymienia z góry – i w sposób enumeratywny – przypadki
         innego poważnego uchybienia sędziego.

      27     Zdaniem TDM z doświadczenia we wprowadzaniu w życie we Włoszech ustawy nr 117/88 wynika ponadto, że sądy tego państwa, a w szczególności
         Corte suprema di cassazione, interpretują w sposób bardzo ścisły tę ustawę, jak i pojęcia „innego poważnego uchybienia” i „niewybaczalnego
         zaniedbania”. Ten ostatni sąd interpretuje wspomniane pojęcia jako „naruszenie prawa oczywiste, rażące i na dużą skalę” lub
         jego rozumienie „w sposób sprzeczny z jakimkolwiek kryterium logicznym”, co prowadzi w praktyce do niemal systematycznego
         oddalania pozwów przeciwko państwu włoskiemu.

      28     Zdaniem natomiast rządu włoskiego, popieranego w tej kwestii przez Irlandię i rząd Zjednoczonego Królestwa, przepisy krajowe
         tego rodzaju, jak będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, są w pełni zgodne z zasadami prawa wspólnotowego,
         ponieważ wprowadzają stosowną równowagę między koniecznością zachowania niezależności władzy sądowniczej i wymaganiami pewności
         prawa z jednej strony, a skuteczną ochroną sądową jednostek w najbardziej oczywistych przypadkach naruszenia prawa wspólnotowego,
         które można przypisać władzy sądowniczej z drugiej strony.

      29     W takim wypadku odpowiedzialność państw członkowskich za szkody wynikające z tych naruszeń, gdyby ją uznać, musiałaby więc
         być ograniczona tylko do przypadków, w których dałoby się stwierdzić wystarczająco poważne naruszenie prawa wspólnotowego.
         Nie można by jej jednak dochodzić w sytuacji, gdy sąd krajowy rozstrzygnął spór na podstawie wykładni traktatu odpowiednio
         odzwierciedlonej w uzasadnieniu podanym przez ten sąd.

      30     W kwestii tej należy przypomnieć, że w ww. wyroku w sprawie Köbler, ogłoszonym po dniu, w którym sąd krajowy zwrócił się do
         Trybunału, Trybunał stwierdził, iż zasada, zgodnie z którą państwo członkowskie zobowiązane jest naprawić szkody wyrządzone
         jednostkom w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego, dotyczy każdego przypadku naruszenia tego prawa, niezależnie od organu
         państwa, którego działanie lub zaniechanie jest źródłem uchybienia (zob. pkt 31 tego wyroku).

      31     Opierając się w tej kwestii w szczególności na zasadniczej roli, jaką pełni władza sądownicza w ochronie praw, które jednostkom
         nadają przepisy wspólnotowe, i na okoliczności, że sąd, od którego orzeczeń nie przysługuje środek prawny, stanowi z definicji
         ostatnią instancję, w jakiej jednostki mogą dochodzić swoich praw wypływających z prawa wspólnotowego, Trybunał wywiódł, że
         ochrona tych praw uległaby osłabieniu – a pełna skuteczność przepisów wspólnotowych nadających takie prawa zostałaby zakwestionowana
         – gdyby wykluczona była możliwość uzyskania przez jednostki, pod pewnymi warunkami, naprawienia szkody wyrządzonej im w związku
         z naruszeniem prawa wspólnotowego przez sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji (zob. ww. wyrok w sprawie Köbler, pkt 33–36).

      32     Jednakże ze względu na szczególny charakter działalności orzeczniczej oraz zasadne wymogi pewności prawa, odpowiedzialność
         państwa w takich przypadkach nie jest nieograniczona. Jak orzekł Trybunał, państwo może ponosić odpowiedzialność tylko w wyjątkowych
         wypadkach, gdy sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji naruszył w sposób oczywisty obowiązujące prawo. W celu ustalenia,
         czy warunek ten został spełniony sąd krajowy rozpatrujący pozew o odszkodowanie winien wziąć pod uwagę wszelkie charakterystyczne
         elementy sprawy, w szczególności stopień jasności i precyzji naruszonej normy, umyślność naruszenia, wybaczalny lub niewybaczalny
         charakter naruszenia prawa, ewentualne stanowisko instytucji wspólnotowej, a także uchybienie przez sąd krajowy zobowiązaniu
         do zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym zgodnie z art. 234 akapit trzeci WE (ww. wyrok w sprawie Köbler, pkt 53–55).

      33     Podobne względy, związane z koniecznością zapewnienia jednostkom skutecznej ochrony sądowej praw wynikających z prawa wspólnotowego,
         sprzeciwiają się na podobnej zasadzie zwolnieniu państwa od odpowiedzialności tylko z tego powodu, że naruszenie prawa wspólnotowego
         przez sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji wynika z wykładni przepisów prawa dokonanej przez ten sąd.

      34     Po pierwsze bowiem, wykładnia przepisów prawa należy do istoty działalności orzeczniczej, gdyż niezależnie od dziedziny sąd,
         wobec sprzecznych twierdzeń, musi zwykle dokonać wykładni obowiązujących norm prawnych – krajowych lub wspólnotowych – w celu
         rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu.

      35     Po drugie, nie można wykluczyć oczywistego naruszenia obowiązującego prawa wspólnotowego właśnie przy dokonywaniu takiej wykładni,
         gdy na przykład sąd nadaje przepisowi wspólnotowego prawa materialnego lub procesowego oczywiście błędne znaczenie, w szczególności
         w stosunku do orzecznictwa Trybunału w danej dziedzinie (zob. w tej kwestii ww. wyrok w sprawie Köbler, pkt 56), lub gdy interpretuje
         prawo krajowe w taki sposób, że prowadzi to w praktyce do naruszenia obowiązującego prawa wspólnotowego.

      36     Jak stwierdził rzecznik generalny w pkt 52 opinii, całkowite wykluczenie w takich okolicznościach odpowiedzialności państwa,
         z tego względu że naruszenie prawa wspólnotowego wynika z wykładni przepisów prawa dokonanej przez sąd oznaczałoby naruszenie
         samej istoty zasady ustanowionej przez Trybunał w wyżej wspomnianym wyroku w sprawie Köbler. Stwierdzenie to odnosi się tym
         bardziej do sądów orzekających w ostatniej instancji, zobowiązanych w skali kraju do zapewnienia jednolitej wykładni przepisów
         prawa.

      37     Podobny wniosek należy wyciągnąć w odniesieniu do ustawodawstwa wykluczającego całkowicie i w sposób generalny odpowiedzialność
         państwa w sytuacji, gdy naruszenie popełnione przez sąd tego państwa wynika z oceny okoliczności faktycznych i dowodów.

      38     Po pierwsze bowiem, taka ocena stanowi, na równi z wykładnią przepisów prawa, drugą zasadniczą część działalności orzeczniczej,
         ponieważ, niezależnie od wykładni przyjętej przez sąd krajowy rozpatrujący określoną sprawę, zastosowanie tych przepisów do
         konkretnego przypadku uzależnione jest często od jego oceny okoliczności faktycznych sprawy oraz od wartości i przekonującego
         charakteru dowodów przedstawionych w tym celu przez strony sporu.

      39     Po drugie, ocena taka – wymagająca nieraz złożonych analiz – może również prowadzić w niektórych przypadkach do oczywistego
         naruszenia obowiązującego prawa, niezależnie od tego, czy ocena ta nastąpiła w ramach stosowania szczególnych przepisów dotyczących
         ciężaru dowodu, wartości dowodów, dopuszczalności środków dowodowych, czy stosowania przepisów wymagających prawnej kwalifikacji
         okoliczności faktycznych.

      40     W związku z tym wykluczenie wszelkiej możliwości pociągnięcia państwa do odpowiedzialności w sytuacji, gdy naruszenie zarzucane
         sądowi krajowemu dotyczy jego oceny okoliczności faktycznych i dowodów, oznaczałoby również pozbawienie skuteczności zasady
         ustanowionej w wyżej wspomnianym wyroku w sprawie Köbler w odniesieniu do oczywistych naruszeń prawa wspólnotowego przez sądy
         krajowe orzekające w ostatniej instancji.

      41     Jak stwierdził rzecznik generalny w pkt 87–89 opinii, jest tak w szczególności w dziedzinie pomocy państwa. Całkowite wykluczenie
         w tej dziedzinie odpowiedzialności państwa z tego względu, że naruszenie prawa wspólnotowego przez sąd krajowy wynika z oceny
         okoliczności faktycznych, może prowadzić do osłabienia proceduralnych gwarancji przysługujących jednostkom, ponieważ zabezpieczenie
         praw, jakie nadają im właściwe postanowienia traktatu, zależy w znacznej mierze od kolejnych kwalifikacji prawnych okoliczności
         faktycznych. Tymczasem w sytuacji całkowitego wykluczenia odpowiedzialności państwa w odniesieniu do oceny okoliczności faktycznych
         przez sąd, jednostki te nie mogłyby skorzystać z żadnej ochrony sądowej w przypadku popełnienia przez sąd krajowy orzekający
         w ostatniej instancji oczywistego błędu przy kontroli wspomnianej kwalifikacji prawnej okoliczności faktycznych.

      42     W odniesieniu wreszcie do ograniczenia odpowiedzialności państwa wyłącznie do przypadków winy umyślnej i innego poważnego
         uchybienia sędziego należy przypomnieć, jak stwierdzono w pkt 32 niniejszego wyroku, że Trybunał orzekł w ww. wyroku w sprawie
         Köbler, iż państwo może ponosić odpowiedzialność za szkody wyrządzone jednostkom w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego
         przez sąd orzekający w ostatniej instancji w wyjątkowym wypadku, gdy sąd ten naruszy w sposób oczywisty obowiązujące prawo.

      43     Oczywiste naruszenie należy oceniać w szczególności z punktu widzenia określonych kryteriów, jak stopień jasności i precyzji
         naruszonej normy, wybaczalny lub niewybaczalny charakter naruszenia prawa, a także uchybienie przez sąd krajowy zobowiązaniu
         do zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym do Trybunału zgodnie z art. 234 akapit trzeci WE, a zakładać jego istnienie, zawsze
         gdy rozpatrywane orzeczenie jest w sposób oczywisty sprzeczne z orzecznictwem Trybunału w danej dziedzinie (ww. wyrok w sprawie
         Köbler, pkt 53–56).

      44     Stąd o ile nie można wykluczyć, by prawo krajowe określało kryteria odnoszące się do charakteru i stopnia naruszenia, których
         spełnienie uzależnia możliwość pociągnięcia państwa do odpowiedzialności za naruszenie prawa wspólnotowego przez sąd krajowy
         orzekający w ostatniej instancji, o tyle kryteria te nie mogą w żadnym razie nakładać wymagań idących dalej, niż wynikające
         z kryterium oczywistego naruszenia obowiązującego prawa, w rozumieniu pkt 53–56 ww. wyroku w sprawie Köbler.

      45     Prawo do odszkodowania powstaje więc, w razie spełnienia tego warunku, od momentu ustalenia, że naruszony przepis prawa jest
         źródłem uprawnień jednostek i że istnieje bezpośredni związek przyczynowy między tym oczywistym naruszeniem prawa a szkodą,
         jaką poniósł zainteresowany (zob. w tej kwestii w szczególności ww. wyroki w sprawach Francovich i in., pkt 40; Brasserie
         du Pêcheur i Factortame, pkt 51, oraz Köbler, pkt 51). Jak wynika w szczególności z pkt 57 ww. wyroku w sprawie Köbler, te
         trzy warunki są bowiem niezbędne i wystarczające do powstania po stronie jednostki prawa do odszkodowania, co nie wyklucza
         jednak możliwości pociągnięcia państwa do odpowiedzialności, na podstawie prawa krajowego, na mniej restrykcyjnych zasadach.

      46     W związku z całością powyższych rozważań należy na pytanie sądu krajowego, w brzmieniu zawartym w jego piśmie z dnia 13 stycznia
         2004 r., odpowiedzieć w ten sposób, że prawo wspólnotowe stoi na przeszkodzie obowiązywaniu ustawodawstwa krajowego, które
         wyklucza w sposób generalny odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w związku z naruszeniem
         prawa wspólnotowego przez sąd orzekający w ostatniej instancji, z tego względu że naruszenie to wynika z wykładni przepisów
         prawa lub oceny okoliczności faktycznych i dowodów przeprowadzonej przez ten sąd. Prawo wspólnotowe stoi również na przeszkodzie
         obowiązywaniu ustawodawstwa krajowego, które ogranicza tę odpowiedzialność wyłącznie do przypadków winy umyślnej i innego
         poważnego uchybienia sędziego, jeśli ograniczenie to prowadzi do wykluczenia odpowiedzialności zainteresowanego państwa członkowskiego
         w innych przypadkach oczywistego naruszenia obowiązującego prawa, w rozumieniu pkt 53–56 ww. wyroku w sprawie Köbler.

       W przedmiocie kosztów
      47     Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
      Prawo wspólnotowe stoi na przeszkodzie obowiązywaniu ustawodawstwa krajowego, które wyklucza w sposób generalny odpowiedzialność
            państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w związku z naruszeniem prawa wspólnotowego przez sąd orzekający w ostatniej
            instancji, z tego względu że naruszenie to wynika z wykładni przepisów prawa lub oceny okoliczności faktycznych i dowodów
            przeprowadzonej przez ten sąd.
      Prawo wspólnotowe stoi również na przeszkodzie obowiązywaniu ustawodawstwa krajowego, które ogranicza tę odpowiedzialność
            wyłącznie do przypadków winy umyślnej i innego poważnego uchybienia sędziego, jeśli ograniczenie to prowadzi do wykluczenia
            odpowiedzialności zainteresowanego państwa członkowskiego, w innych przypadkach oczywistego naruszenia obowiązującego prawa
            w rozumieniu pkt 53–56 wyroku z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C-224/01 Köbler.
      Podpisy
      * Język postępowania: włoski.


Wyrok Trybunału z dnia 13 grudnia 1972 r. # Giuseppe Merola przeciwko Nationaal Pensioenfonds voor Mijnwerkers. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Arbeidsrechtbank Hasselt - Belgia. # Sprawa 45-72.


title: Wyrok Sądu (siódma izba) z dnia 16 grudnia 2011 r. # Bernhard Rintisch przeciwko Urzędowi Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM). # Wspólnotowy znak towarowy - Postępowanie w sprawie sprzeciwu - Zgłoszenie słownego wspólnotowego znaku towarowego PROTIVITAL - Wcześniejsze graficzne i słowne krajowe znaki towarowe PROTIPLUS, PROTI i PROTIPOWER - Nieprzedstawienie dokumentów w odpowiednim terminie - Uprawnienia dyskrecjonalne przyznane na podstawie art. 74 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 40/94 [obecnie art. 76 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 207/2009] - Wyrażenie "jeżeli nie postanowiono inaczej" - Zasada 20 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 2868/95 - Zasada 50 ust. 1 rozporządzenia nr 2868/95. # Sprawa T-109/09.

text:
      Wyrok Sądu (siódma izba) z dnia 16 grudnia 2011 r. – Rintisch przeciwko OHIM – Valfleuri Pâtes alimentaires (PROTIVITAL)
      (sprawa T‑109/09)
      Wspólnotowy znak towarowy – Postępowanie w sprawie sprzeciwu – Zgłoszenie słownego wspólnotowego znaku towarowego PROTIVITAL – Wcześniejsze graficzne i słowne krajowe znaki towarowe PROTIPLUS, PROTI i PROTIPOWER – Nieprzedstawienie dokumentów w odpowiednim terminie – Uprawnienia dyskrecjonalne przyznane na podstawie art. 74 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 40/94 [obecnie art. 76 ust. 2 rozporządzenia
         (WE) nr 207/2009] – Pojęcie odmiennych przepisów – Zasada 20 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 2868/95 – Zasada 50 ust. 1 rozporządzenia nr 2868/95

      Wspólnotowy znak towarowy – Postępowanie odwoławcze – Odwołanie od decyzji Wydziału Sprzeciwów Urzędu – Badanie przez izbę odwoławczą – Zakres – Okoliczności faktyczne i dowody nieprzedstawione na poparcie sprzeciwu w wyznaczonym w tym celu terminie – Uwzględnienie – Zakres swobodnej oceny przysługujący izbie odwoławczej (rozporządzenia: Rady nr 40/94, art. 74 ust. 2; Komisji nr 2868/95,
         art. 20 ust. 1, art. 50 ust. 1) (por. pkt 31–33, 37–42)

      Przedmiot

               Skarga o stwierdzenie nieważności decyzji Czwartej Izby Odwoławczej OHIM z dnia 21 stycznia 2009 r. (sprawa R 1660/2007‑4)
                  dotyczącej postępowania w sprawie sprzeciwu między Bernhardem Rintischem a Valfleuri Pâtes alimentaires SA.

            Sentencja

                  1)

                  	Skarga zostaje w części odrzucona i w pozostałym zakresie oddalona.

                  2)

                  	Bernhard Rintisch zostaje obciążony kosztami postępowania.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 2 października 2003 r. # Eurofer ASBL przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Odwołanie. # Sprawa C-179/99 P.


title: Wyrok Trybunału (siódma izba) z dnia 25 marca 2010 r. # Komisja Europejska przeciwko Republice Greckiej. # Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego - Wymogi w zakresie ekoprojektu dla produktów wykorzystujących energię - Brak transpozycji w przewidzianym terminie. # Sprawa C-169/09.

text:
      Wyrok Trybunału (siódma izba) z dnia 25 marca 2010 r. – Komisja przeciwko Grecji
      (sprawa C‑169/09)
      Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego ‑ Wymogi w zakresie ekoprojektu dla produktów wykorzystujących energię ‑ Brak
         transpozycji w przewidzianym terminie

      Skarga o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego – Badanie zasadności przez Trybunał – Sytuacja, jaką należy wziąć pod uwagę – Sytuacja w chwili upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii (art. 226 WE) (por. pkt 11)
      Przedmiot

               Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Brak ustanowienia w wyznaczonym terminie przepisów niezbędnych w celu zastosowania
                  się do dyrektywy 2005/32/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 lipca 2005 r. ustanawiającej ogólne zasady ustalania
                  wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów wykorzystujących energię oraz zmieniającej dyrektywę Rady 92/42/EWG oraz dyrektywy
                  Parlamentu Europejskiego i Rady 96/57/WE i 2000/55/WE (Dz.U. L 191, s. 29)

            Sentencja

                  1)

                  	Nie ustanawiając w wyznaczonym terminie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych niezbędnych w celu zastosowania
                     się do dyrektywy 2005/32/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 lipca 2005 r. ustanawiającej ogólne zasady ustalania
                     wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów wykorzystujących energię oraz zmieniającej dyrektywę Rady 92/42/EWG oraz dyrektywy
                     Parlamentu Europejskiego i Rady 96/57/WE i 2000/55/WE, Republika Grecka uchybiła zobowiązaniom, które ciążą na niej na mocy
                     tej dyrektywy.

                  2)

                  	Republika Grecka zostaje obciążona kosztami postępowania.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 18 maja 1983 r. # Pauls Agriculture Limited przeciwko Radzie i Komisji Wspólnot Europejskich. # Sprawa 256/81.


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 21 grudnia 2016 r.#Club Hotel Loutraki AE i in. przeciwko Komisji Europejskiej.#Odwołanie – Pomoc państwa – Eksploatacja urządzeń do wideoloterii – Udzielenie przez państwo członkowskie wyłącznej licencji – Decyzja stwierdzająca brak pomocy państwa – Artykuł 108 ust. 3 TFUE – Rozporządzenie (WE) nr 659/1999 – Artykuły 4, 7 i 13 – Brak wszczęcia formalnego postępowania wyjaśniającego – Pojęcie „poważnych trudności” – Data dokonania oceny – Artykuł 296 TFUE – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 41 – Obowiązek uzasadnienia – Artykuł 47 – Prawo do skutecznej ochrony sądowej – Artykuł 107 ust. 1 TFUE – Pojęcie „korzyści gospodarczej” – Łączna ocena zgłoszonych środków.#Sprawa C-131/15 P.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 21 grudnia 2016 r. (
            *1
         )
      „Odwołanie — Pomoc państwa — Eksploatacja urządzeń do wideoloterii — Udzielenie przez państwo członkowskie wyłącznej licencji — Decyzja stwierdzająca brak pomocy państwa — Artykuł 108 ust. 3 TFUE — Rozporządzenie (WE) nr 659/1999 — Artykuły 4, 7 i 13 — Brak wszczęcia formalnego postępowania wyjaśniającego — Pojęcie „poważnych trudności” — Data dokonania oceny — Artykuł 296 TFUE — Karta praw podstawowych Unii Europejskiej — Artykuł 41 — Obowiązek uzasadnienia — Artykuł 47 — Prawo do skutecznej ochrony sądowej — Artykuł 107 ust. 1 TFUE — Pojęcie „korzyści gospodarczej” — Łączna ocena zgłoszonych środków”
      W sprawie C‑131/15 P
      mającej za przedmiot odwołanie w trybie art. 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wniesione w dniu 16 marca 2015 r.,

         Club Hotel Loutraki AE, z siedzibą w Loutraki (Grecja),

         Vivere Entertainment AE, z siedzibą w Atenach (Grecja),

         Theros International Gaming Inc., z siedzibą w Patras (Grecja),

         Elliniko Casino Kerkyras, z siedzibą w Atenach,

         Casino Rodos, z siedzibą w Rhodes (Grecja),

         Porto Carras AE, z siedzibą w Alimos (Grecja),

         Kazino Aigaiou AE, z siedzibą w Syros (Grecja),
      reprezentowane przez I. Ioannidisa, dikigoros, oraz S. Pappasa, avocat,
      wnoszące odwołanie,
      w której pozostałymi uczestnikami postępowania są:

         Komisja Europejska, reprezentowana przez A. Bouchagiara oraz P.J. Loewenthala, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,
      strona pozwana w pierwszej instancji,

         Republika Grecka,

         Organismos Prognostikon Agonon Podosfairou AE (OPAP), z siedzibą w Atenach, reprezentowana przez A. Tomtsisa, dikigoros, oraz M. Petite’a, avocat,
      interwenienci w pierwszej instancji,
      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: R. Silva de Lapuerta, prezes izby, E. Regan, A. Arabadjiev (sprawozdawca), C.G. Fernlund i S. Rodin, sędziowie,
      rzecznik generalny: N. Wahl,
      sekretarz: L. Hewlett, główny administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 2 czerwca 2016 r.,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 28 lipca 2016 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               W swoim odwołaniu Club Hotel Loutraki AE, Vivere Entertainment AE, Theros International Gaming Inc., Elliniko Casino Kerkyras, Casino Rodos, Porto Carras AE i Kazino Aigaiou AE występują z żądaniem uchylenia wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 8 stycznia 2015 r., Club Hotel Loutraki i in./Komisja (T‑58/13, niepublikowanego, zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”, EU:T:2015:1), mocą którego Sąd oddalił skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2012) 6777 final z dnia 3 października 2012 r. w sprawie pomocy państwa SA 33988 (2011/N) – Grecja – Zasady rozszerzenia przysługującego Organismos Prognostikon Agonon Podosfairou AE (OPAP) (podmiotowi odpowiedzialnemu za planowanie meczów piłki nożnej) wyłącznego prawa eksploatacji trzynastu gier hazardowych i udzielenie wyłącznej licencji na eksploatację 35000 urządzeń do wideoloterii na okres dziesięciu lat (zwanej dalej „sporną decyzją”).

         Ramy prawne

               2

               Rozporządzenie Rady (WE) nr 659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania art. [108 TFUE] (Dz.U. 1999, L 83, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 8, t. 1, s. 339), które obowiązywało w momencie wydania spornej decyzji, w art. 4 zatytułowanym „Wstępne badanie zgłoszenia i decyzje Komisji” stanowiło:
               „1.   Komisja bada zgłoszenie bezzwłocznie po jego otrzymaniu. Z zastrzeżeniem art. 8 Komisja podejmuje decyzję zgodnie z ust. 2, 3 lub 4.
               2.   W przypadku gdy Komisja po przeprowadzeniu badania wstępnego stwierdza, że środek będący przedmiotem zgłoszenia nie stanowi pomocy, ustalenie to zostaje stwierdzone w formie decyzji.
               3.   W przypadku gdy Komisja po przeprowadzeniu badania wstępnego stwierdza, że nie ma żadnych wątpliwości co do zgodności środka będącego przedmiotem zgłoszenia z rynkiem wewnętrznym, w stopniu, w jakim mieści się on w zakresie art. [107 ust. 1 TFUE], Komisja podejmuje decyzję, że środek jest zgodny z rynkiem wewnętrznym (»decyzja o niewnoszeniu zastrzeżeń«). W decyzji określone zostaje, który z przewidzianych traktatem wyjątków zastosowano.
               4.   W przypadku gdy po przeprowadzeniu badania wstępnego Komisja stwierdza, że zaistniały wątpliwości co do zgodności środka będącego przedmiotem zgłoszenia z rynkiem wewnętrznym, Komisja podejmuje decyzję o wszczęciu postępowania zgodnie z art. [108 ust. 2 TFUE] (»decyzja o wszczęciu formalnej procedury dochodzenia«).
               5.   Decyzje określone w ust. 2, 3 i 4 podejmowane są w terminie dwóch miesięcy. Okres ten rozpoczyna się następnego dnia po otrzymaniu kompletnego zgłoszenia. Zgłoszenie zostaje uznane za kompletne, jeżeli w terminie dwóch miesięcy od jego otrzymania lub od otrzymania wszelkich dodatkowych informacji, o jakie się zwrócono, Komisja nie zażąda żadnych dalszych informacji. Okres ten może zostać przedłużony za zgodą zarówno Komisji, jak i zainteresowanego państwa członkowskiego. W przypadku gdy jest to właściwe, Komisja może ustalić krótsze terminy.
               […]”.

               3

               Artykuł 7 tego rozporządzenia, zatytułowany „Decyzje Komisji o zakończeniu formalnej procedury dochodzenia [formalnego postępowania wyjaśniającego]”, stanowi:
               „1.   Z zastrzeżeniem art. 8 formalna procedura dochodzenia zostaje zakończona w formie decyzji zgodnie z ust. 2–5 niniejszego artykułu.
               2.   W przypadku gdy Komisja stwierdza, gdzie jest to właściwe, po dokonaniu przez zainteresowane państwo członkowskie zmiany, że środek będący przedmiotem zgłoszenia nie stanowi pomocy, ustalenie to zostaje stwierdzone w formie decyzji.
               3.   W przypadku gdy Komisja stwierdza, gdzie jest to właściwe, po dokonaniu przez zainteresowane państwo członkowskie zmiany, że wątpliwości co do zgodności środka będącego przedmiotem zgłoszenia z rynkiem wewnętrznym zostały usunięte, stwierdza w drodze decyzji, że pomoc jest zgodna z rynkiem wewnętrznym (»decyzja pozytywna«). W decyzji określone zostaje, który z przewidzianych traktatem wyjątków zastosowano.
               4.   Komisja może do decyzji pozytywnej dołączyć warunki, na jakich dana pomoc może zostać uznana za zgodną z rynkiem wewnętrznym, i może ustanowić obowiązki, umożliwiające monitorowanie zgodności z decyzją (»decyzja warunkowa«).
               5.   W przypadku gdy Komisja stwierdza, że pomoc będąca przedmiotem zgłoszenia nie jest zgodna z rynkiem wewnętrznym, stwierdza w drodze decyzji (»decyzja negatywna«), że pomoc nie może zostać wprowadzona w życie.
               6.   Decyzje podjęte zgodnie z ust. 2, 3, 4 i 5 podejmowane są bezzwłocznie po usunięciu wątpliwości określonych w art. 4 ust. 4. Komisja podejmuje zależnie od możliwości wysiłki w celu podjęcia decyzji w terminie 18 miesięcy od wszczęcia procedury [postępowania]. Termin ten może zostać przedłużony na podstawie porozumienia między Komisją a zainteresowanym państwem członkowskim.
               […]”.

               4

               Artykuł 13 rzeczonego rozporządzenia, zatytułowany „Decyzje Komisji”, przewiduje w ust. 1:
               „Badanie pomocy, która mogła zostać przyznana bezprawnie, skutkuje decyzją na podstawie art. 4 ust. 2, 3 lub 4. W przypadku decyzji o wszczęciu formalnej procedury dochodzenia [formalnego postępowania wyjaśniającego] postępowanie zostaje zakończone w drodze decyzji, podjętej zgodnie z art. 7. Jeżeli państwo członkowskie nie zastosuje się do nakazu udzielenia informacji, decyzja zostaje podjęta na podstawie dostępnych informacji”.

         Okoliczności powstania sporu

               5

               Siedem kasyn, które posiadały licencję na prowadzenie działalności gospodarczej w Grecji, organizowały w tym państwie gry losowe, wśród których znajdowały się automaty do gry.

               6

               W dniu 1 grudnia 2011 r. władze greckie zgłosiły do Komisji dwa środki na korzyść OPAP. Pierwszy środek dotyczył przyznania OPAP wyłącznej licencji na eksploatację 35000 urządzeń do wideoloterii (zwanych dalej „UdW”) na okres dziesięciu lat z datą ważności do końca 2022 r. w zamian za opłatę w kwocie 560 mln EUR (zwany dalej „umową w sprawie UdW”). Drugi środek polegał na przedłużeniu o dziesięć lat, od roku 2020 do roku 2030, w drodze addendum do porozumienia zawartego między Grecją i OPAP w 2000 r., już przyznanego OPAP wyłącznego prawa eksploatacji trzynastu gier losowych w jakikolwiek sposób (zwany dalej „addendum”).

               7

               Wnoszące odwołanie – z wyjątkiem Kazino Aigaiou – złożyły do Komisji w dniu 4 kwietnia 2012 r. skargę, w której utrzymywały, że umowa w sprawie UdW zawierała przyznanie na rzecz OPAP niezgodnej z rynkiem wewnętrznym pomocy państwa. Zdaniem wnoszących odwołanie Grecja mogła otrzymać cenę wyższą od przewidzianej w tej umowie kwoty 560 mln EUR, w wypadku gdyby przyznała kilka licencji i przeprowadziła międzynarodowy przetarg. Ponadto korzyści, jakie otrzymał OPAP, byłyby znacznie mniejsze, gdyby podmiot ten działał w warunkach wolnej konkurencji.

               8

               Komisja w spornej decyzji uznała, że umowa w sprawie UdW oraz addendum nie mogły być postrzegane jako korzyść w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. Choć Komisja dokonała odrębnej oceny tych środków, przeprowadziła ich wspólną analizę, ponieważ zostały one zgłoszone wspólnie oraz dotyczą równoczesnego przyznania praw wyłącznych na rzecz tego samego przedsiębiorstwa w związku z podobną działalnością i to w perspektywie ogłoszonej prywatyzacji OPAP w krótkim okresie.

               9

               Komisja w ten sposób stwierdziła, że o ile kwota 560 mln EUR należna od OPAP była znacznie niższa od aktualnej wartości netto umowy w sprawie UdW, o tyle kwota zapłacona przez OPAP w zamian za addendum, w tym opłata pobrana przez Grecję odpowiadająca 5% przychodów brutto uzyskanych z organizowania danych gier w okresie od 13 października 2020 r. do 12 października 2030 r., była za to wyższa od aktualnej wartości netto addendum.

               10

               Instytucja ta podniosła również, że nadwyżka zapłacona przez OPAP w ramach addendum była tymczasem niewystarczająca w celu zagwarantowania, aby średnio kwota 560 mln EUR była wyższa albo równa aktualnej wartości umowy w sprawie UdW. W ramach wymiany pism między Komisją i władzami greckimi uzgodniono zatem, że te ostatnie powinny były zobowiązać się do ustanowienia opłaty wyrównawczej od wypracowanych przez OPAP w ramach eksploatacji UdW przychodów brutto z organizowania gier, która zostałaby dodana do pierwotnej kwoty 560 mln EUR.

               11

               W tych okolicznościach Komisja stwierdziła, że zgłoszone umowy nie przyznawały korzyści OPAP i że w konsekwencji nie stanowiły pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE.

         Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok

               12

               Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 29 stycznia 2013 r. wnoszące odwołanie wniosły skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.

               13

               Na poparcie skargi podniosły one cztery zarzuty. Zarzut pierwszy oparty był na naruszeniu art. 108 ust. 2 TFUE oraz na nadużyciu władzy w ten sposób, że Komisja nie wszczęła formalnego postępowania wyjaśniającego, w sytuacji gdy napotkała poważne trudności przy dokonywaniu oceny zgłoszonych środków. W zarzutach drugim i trzecim wnoszący odwołanie utrzymywali naruszenie art. 296 TFUE oraz art. 41 i 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”) oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. w ten sposób, że Komisja uchybiła swojemu obowiązkowi uzasadnienia poprzez niepublikowanie w jawnej wersji spornej decyzji istotnych danych gospodarczych. Ponadto instytucja ta naruszyła prawa wnoszących odwołanie do dobrej administracji i do skutecznej ochrony sądowej. Zarzut czwarty był oparty na naruszeniu art. 107 ust. 1 TFUE w zakresie, w jakim Komisja w sposób niezgodny z prawem dokonała łącznego zbadania dwóch zgłoszonych środków.

               14

               W zaskarżonym wyroku Sąd oddalił skargę wnoszących odwołanie w całości i obciążył je kosztami.

         Żądania stron

               15

               Wnoszące odwołanie zwracają się do Trybunału o:

                        —

                        uchylenie zaskarżonego wyroku;

                        —

                        stwierdzenie nieważności spornej decyzji oraz

                        —

                        obciążenie Komisji i OPAP kosztami postępowania.

               16

               Komisja oraz OPAP wnoszą do Trybunału o:

                        —

                        oddalenie odwołania oraz

                        —

                        obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania.

         W przedmiocie odwołania

         W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego naruszenia art. 108 ust. 3 TFUE oraz art. 4, 7 i 13 rozporządzenia nr 659/1999

      Argumentacja stron

               17

               Zarzut pierwszy składa się z dwóch części. W pierwszej części zarzutu pierwszego wnoszące odwołanie utrzymują, że Sąd niesłusznie uznał, iż Komisja nie miała obowiązku wszczęcia formalnego postępowania wyjaśniającego, o którym mowa w art. 108 ust. 2 TFUE wbrew wnioskom przyjętym przez tę instytucję przed zobowiązaniem w dniu 7 sierpnia 2012 r. władz greckich do ustanowienia opłaty wyrównawczej od wypracowanych przez OPAP przychodów brutto z organizowania gier, która zostałaby dodana do pierwotnej kwoty 560 mln EUR przewidzianej w umowie w sprawie UdW. W tym względzie podnoszą one, po pierwsze, że uprawnienia dyskrecjonalne Komisji w zakresie decydowania o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego są ograniczone i że badanie wstępne nie powinno nakładać się na tę procedurę.

               18

               Po drugie, wnoszące odwołanie utrzymują, że z art. 108 ust. 2 i 3 TFUE oraz z art. 4, 7 i 13 rozporządzenia nr 659/1999 wynika, iż badanie wstępne jest oceną prima facie zgłoszonych środków, które na koniec tego badania okazują się nie stanowić w sposób oczywisty ani pomocy, ani pomocy zgodnej [z rynkiem wewnętrznym]. Celem formalnego postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 108 ust. 2 TFUE jest dokonanie oceny środka, który nie jest prima facie zgodny z rynkiem wewnętrznym.

               19

               Zdaniem wnoszących odwołanie, gdyby w trakcie badania wstępnego i przed wszczęciem negocjacji w sprawie opłaty wyrównawczej, Komisja doszła do wniosku, że umowa w sprawie UdW przyznawała korzyść OPAP, instytucja ta powinna była zgodnie z art. 4 ust. 4 rozporządzenia nr 659/1999 wszcząć formalne postępowanie wyjaśniające przewidziane w art. 108 ust. 2 TFUE. Stąd zatem orzekając, iż taki obowiązek nie spoczywał w niniejszej sprawie na Komisji, Sąd dopuścił się naruszenia prawa.

               20

               W drugiej części zarzutu pierwszego wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi, że nie przeprowadził łącznego badania przede wszystkim częstotliwości wymiany informacji między Komisją i władzami greckimi, następnie ich treści i wreszcie okresu trwania badania wstępnego. Tymczasem łączne badanie tych elementów pozwoliłoby na wykazanie istnienia poważnych trudności napotkanych przez Komisję przy okazji analizy zgłoszonych środków.

               21

               W szczególności podnoszą one po pierwsze, że techniczny charakter kwestii podniesionych w drodze oceny zgłoszonych środków, takiej jak podkreślona przez Sąd w pkt 50 zaskarżonego wyroku w celu uzasadnienia, że kontaktów między Komisją i władzami greckimi nie można było uznać za szczególnie częste lub intensywne, nie stanowi odpowiedniego kryterium, ponieważ ocena miała techniczny charakter w każdym wypadku, przy uwzględnieniu natury kryterium doświadczonego inwestora prywatnego w gospodarce rynkowej.

               22

               Po drugie, złożone obliczenia przeprowadzone w trakcie wstępnego badania charakteryzowały się niejasnością, ponieważ zawierały liczne powtarzające się kalkulacje i prowadziły do przyjęcia opłaty wyrównawczej, zmieniając środki pierwotnie zgłoszone. Kontakty między Komisją i władzami greckimi nie miały zatem charakteru czysto informacyjnego czy wyjaśniającego.

               23

               Po trzecie, okres dziesięciu miesięcy trwania badania wstępnego sam w sobie świadczył o istnieniu poważnych trudności.

               24

               Komisja i OPAP kwestionują argumentację wnoszących odwołanie. W szczególności Komisja uważa, że zarzut pierwszy jest niedopuszczalny w całości, ponieważ wnoszące odwołanie ograniczyły się do powtórzenia argumentacji przytoczonej w pierwszej instancji. OPAP ze swojej strony podnosi, że druga część zarzutu pierwszego jest niedopuszczalna w tym zakresie, że wnoszące odwołanie występują do Trybunału o dokonanie oceny stanu faktycznego.

         Ocena Trybunału

               25

               Odnośnie do utrzymywanej niedopuszczalności całego zarzutu pierwszego wystarczy podnieść, że wbrew temu, co utrzymuje Komisja, wnoszące odwołanie nie ograniczają się do powtórzenia argumentacji przytoczonej w pierwszej instancji, lecz podważają zastosowanie prawa Unii, o którym mowa w pkt 47–62 zaskarżonego wyroku.

               26

               Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem Trybunału kwestie prawne rozpatrywane w pierwszej instancji mogą ponownie stanowić przedmiot sporu w ramach odwołania, ponieważ gdyby wnoszący odwołanie nie mógł oprzeć odwołania na zarzutach i argumentach podniesionych już przed Sądem, postępowanie odwoławcze byłoby pozbawione częściowo sensu (wyrok z dnia 4 września 2014 r.Hiszpania/Komisja, C‑192/13 P, EU:C:2014:2156, pkt 45).

               27

               Odnośnie do dopuszczalności części drugiej zarzutu pierwszego należy powtórzyć, że, jak słusznie stwierdza OPAP, wnoszące odwołanie w drodze argumentacji streszczonej w pkt 21–23 niniejszego wyroku wnoszą do Trybunału o dokonanie nowej oceny okoliczności faktycznych. Ponieważ takie badanie nie należy do właściwości Trybunału, żądania te należy odrzucić jako niedopuszczalne.

               28

               Ponadto, nawet gdyby argumentacja przedstawiona w pkt 20 niniejszego wyroku na poparcie części drugiej tego zarzutu, zgodnie z którą Sąd nie przeprowadził łącznego badania różnych elementów objętych krytyką wnoszących odwołanie, była dopuszczalna, to jednak i tak błędnie odczytuje zaskarżony wyrok. Jak wynika bowiem z pkt 60–62 zaskarżonego wyroku, Sąd przeprowadził badanie łączne tych różnych elementów.

               29

               Wynika z tego, że należy oddalić część drugą tego zarzutu ze względu na jej częściową bezzasadność i częściową niedopuszczalność.

               30

               Jeśli chodzi o zasadność argumentacji przytoczonej w ramach części pierwszej zarzutu pierwszego, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem postępowanie przewidziane w art. 108 ust. 2 TFUE jest nieodzowne, w przypadku gdy Komisja napotka poważne trudności w ocenie zgodności pomocy ze wspólnym rynkiem. Komisja nie może zatem poprzestać na wstępnym badaniu, o którym mowa w art. 108 ust. 3 TFUE, w celu wydania korzystnej decyzji w sprawie pomocy, chyba że po pierwszym badaniu dojdzie do przekonania, iż pomoc ta jest zgodna ze wspólnym rynkiem. Jeśli natomiast to pierwsze badanie prowadzi Komisję do odmiennego przekonania lub jeśli nie pozwala ono nawet na wyjaśnienie wszystkich wątpliwości powstałych w czasie badania zgodności tej pomocy ze wspólnym rynkiem, Komisja ma obowiązek zebrania wszelkich niezbędnych opinii i wszczęcia w tym celu postępowania, o którym mowa w art. 108 ust. 2 TFUE (wyrok z dnia 27 października 2011 r., Austria/Scheucher-Fleisch i in., C‑47/10 P, EU:C:2011:698, pkt 70 i przytoczone tam orzecznictwo).

               31

               Ze względu na to, że pojęcie poważnych trudności ma obiektywny charakter, ustalenie w przedmiocie istnienia takich trudności powinno być dokonywane zarówno w świetle okoliczności przyjęcia przez Komisję decyzji dotyczącej spornego środka, jak również ocen, na których oparła się Komisja (wyrok z dnia 27 października 2011 r., Austria/Scheucher-Fleisch i in., C‑47/10 P, EU:C:2011:698, pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo).

               32

               Wynika z tego, że zgodność z prawem decyzji o niewnoszeniu zastrzeżeń, wydanej na podstawie art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 659/1999, jest zaś uzależniona od tego, czy ocena informacji i danych posiadanych przez Komisję podczas wstępnego etapu badania zgłoszonego środka powinna była wzbudzić wątpliwości co do zgodności pomocy ze wspólnym rynkiem ze względu na to, iż takie wątpliwości powinny były prowadzić do wszczęcia formalnego postępowania wyjaśniającego, w którym mogą uczestniczyć strony zainteresowane, o których mowa w art. 1 lit. h) tego rozporządzenia (wyrok z dnia 27 października 2011 r., Austria/Scheucher-Fleisch i in., C‑47/10 P, EU:C:2011:698, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo).

               33

               Te same zasady powinny być stosowane w sytuacji, gdy Komisja ma wątpliwości co do samej kwalifikacji badanego środka jako pomocy w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE (wyrok z dnia 10 maja 2005 r., Włochy/Komisja, C‑400/99, EU:C:2005:275, pkt 47).

               34

               Biorąc jednakże pod uwagę skutki prawne wszczęcia postępowania przewidzianego w art. 108 ust. 2 TFUE w zakresie dotyczącym środków traktowanych jako nowa pomoc, w sytuacji gdy zainteresowane państwo członkowskie twierdzi, że środki te nie stanowią pomocy w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, Komisja powinna zbadać w wystarczający sposób tę kwestię na podstawie informacji dostarczonych jej przez państwo członkowskie na tym etapie postępowania, nawet jeśli to badanie nie doprowadzi do ostatecznej oceny. W ramach wynikającej z art. 4 ust. 3 TUE zasady lojalnej współpracy pomiędzy państwami członkowskimi a instytucjami oraz aby nie opóźniać postępowania, na państwie członkowskim, które uważa, że sporne środki nie stanowią pomocy, spoczywa – począwszy od momentu, w którym Komisja zwróciła się do niego w kwestii tych środków – obowiązek jak najszybszego przekazania Komisji informacji uzasadniających takie stanowisko. Jeśli informacje te pozwalają rozwiać wątpliwości w takim znaczeniu, że w badanych środkach nie ma elementów pomocy, Komisja nie może wszcząć postępowania przewidzianego w art. 108 ust. 2 TFUE (wyrok z dnia 10 maja 2005 r., Włochy/Komisja, C‑400/99, EU:C:2005:275, pkt 48).

               35

               W tym względzie zgodnie z celem art. 108 ust. 3 TFUE oraz spoczywającym na Komisji obowiązkiem dobrej administracji Komisja może w szczególności nawiązać dialog ze zgłaszającym państwem lub osobami trzecimi w celu przezwyciężenia ewentualnych trudności napotkanych w trakcie postępowania wstępnego. Uprawnienie to zakłada, że Komisja może dostosować swoje stanowisko do wyników nawiązanego dialogu, przy czym to dostosowanie nie powinno być koniecznie interpretowane a priori jako wskazujące na poważne trudności (wyrok z dnia 13 czerwca 2013 r., Ryanair/Komisja, C‑287/12 P, niepublikowany, EU:C:2013:395, pkt 71).

               36

               Komisja może zatem zgodnie z prawem przyjąć decyzję na podstawie art. 4 ust. 2 rozporządzenia nr 659/1999, w drodze której przyjmuje do wiadomości zobowiązania państwa członkowskiego, stwierdzając jednocześnie brak istnienia pomocy państwa (zob. podobnie wyrok z dnia 13 czerwca 2013 r., Ryanair/Komisja, C‑287/12 P, niepublikowany, EU:C:2013:395, pkt 72).

               37

               Z powyższych rozważań wynika, że wbrew twierdzeniom wnoszących odwołanie fakt, iż Komisja stwierdziła w trakcie badania wstępnego i na etapie poprzedzającym negocjacje dotyczące opłaty wyrównawczej, że umowa w sprawie UdW przyznawała korzyść na rzecz OPAP, w żaden sposób nie miał charakteru zobowiązującego tę instytucję do wszczęcia na podstawie art. 4 ust. 4 rozporządzenia nr 659/1999 formalnego postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 108 ust. 2 TFUE, ponieważ napotkane trudności mogły zostać jeszcze przezwyciężone w ramach dialogu z państwem zgłaszającym i w szczególności – jak w niniejszej sprawie – w drodze zobowiązań podjętych przez państwo greckie.

               38

               W tych okolicznościach należy stwierdzić, że Sąd, orzekając, iż Komisja mogła zgodnie z prawem podjąć sporną decyzję na podstawie art. 4 ust. 2 rozporządzenia nr 659/1999 po przyjęciu do wiadomości zobowiązania władz greckich i po uznaniu wskutek zakończenia całościowego badania, że Komisja nie napotkała poważnych trudności w trakcie przeprowadzania oceny zgłoszonych środków, nie dopuścił się naruszenia prawa, co utrzymują wnoszące odwołanie.

               39

               W świetle powyższych rozważań zarzut pierwszy należy w części odrzucić jako niedopuszczalny, a w pozostałym zakresie oddalić jako bezzasadny.

         W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na naruszeniu przez Komisję art. 296 TFUE oraz naruszeniu art. 41 i 47 karty

      Argumentacja stron

               40

               W ramach zarzutu drugiego wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd dopuścił się naruszenia prawa, orzekając, iż brak pewnych danych w spornej decyzji nie pozwalał stwierdzić, że Komisja uchybiła obowiązkowi uzasadnienia w rozumieniu art. 296 TFUE lub naruszyła prawo do skutecznej ochrony sądowej. Utrzymują one, że Komisja utajniła w spornej decyzji prawie wszystkie sporne dane ekonomiczne, wśród nich także dane służące jako podstawa dokonanych obliczeń i dotyczące opłaty wyrównawczej. W konsekwencji wnoszące odwołanie zostały pozbawione możliwości podniesienia oczywistego błędu w ocenie, jakiego dopuściła się Komisja, i Sąd nie był w stanie dokonać kontroli prawdziwości danych ekonomicznych, jak również dokładności obliczeń dokonanych przez Komisję.

               41

               W szczególności nie były one w stanie sprawdzić, czy kwota przekazana przez OPAP w zamian za zgłoszone środki odpowiadała najwyższej cenie, jaką byłby w stanie zapłacić inwestor prywatny działający w normalnych warunkach konkurencji.

               42

               Wnoszący odwołanie utrzymują ponadto, że oświadczenia Komisji odnośnie do faktu, że OPAP przekazał „dodatkową cenę” tytułem addendum, której wysokość wykluczała jakąkolwiek korzyść wynikającą z przekazanej w związku z umową w sprawie UdW niższej ceny, nie mogą być przedmiotem kontroli sądowej.

               43

               Komisja i OPAP podważają argumentację wnoszących odwołanie i twierdzą w szczególności, że zarzut drugi jest niedopuszczalny, ponieważ wnoszące odwołanie ograniczyły się do powtórzenia w tym zakresie argumentacji przytoczonej w pierwszej instancji.

         Ocena Trybunału

               44

               Odnośnie do niedopuszczalności zarzutu drugiego wystarczy stwierdzić, że wnoszące odwołanie nie ograniczają się do powtórzenia argumentacji przytoczonej w pierwszej instancji, lecz kwestionują wykładnię lub zastosowanie prawa Unii dokonane przez Sąd w pkt 73–76 zaskarżonego wyroku.

               45

               Jeśli chodzi o badanie tego zarzutu co do meritum, to przede wszystkim należy przypomnieć, że gdy skarżący domaga się stwierdzenia nieważności decyzji o niewnoszeniu zastrzeżeń, kwestionuje zasadniczo podjęcie przez Komisję decyzji w przedmiocie spornej pomocy bez wszczynania przez tę instytucję formalnego postępowania wyjaśniającego, a co za tym idzie – z naruszeniem przysługujących skarżącemu uprawnień proceduralnych. Aby wniesiona przez skarżącego skarga o stwierdzenie nieważności została uwzględniona, może on podnieść wszelkie zarzuty wykazujące, że ocena informacji i danych posiadanych przez Komisję podczas wstępnego etapu badania zgłoszonego środka powinna była wzbudzić wątpliwości co do zgodności pomocy ze wspólnym rynkiem. Wykorzystanie takich argumentów nie może jednak prowadzić do zmiany przedmiotu skargi ani do zmiany przesłanek jej dopuszczalności. Przeciwnie, istnienie wątpliwości co do tej zgodności stanowi właśnie dowód, jaki powinien zostać przeprowadzony, aby wykazać, że Komisja była zobowiązana wszcząć formalne postępowanie wyjaśniające, o którym mowa w art. 108 ust. 2 TFUE i art. 6 ust. 1 rozporządzenia nr 659/1999 (wyrok z dnia 27 października 2011 r., Austria/Scheucher-Fleisch i in., C‑47/10 P, EU:C:2011:698, pkt 50).

               46

               Następnie uzasadnienie, jakiego wymaga art. 296 TFUE oraz art. 41 ust. 2 lit. c) karty, powinno być dostosowane do charakteru aktu i przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która akt wydała, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi dokonać jej kontroli (wyrok z dnia 29 września 2011 r., Elf Aquitaine/Komisja, C‑521/09 P, EU:C:2011:620, pkt 147 i przytoczone tam orzecznictwo).

               47

               Wymóg uzasadnienia należy oceniać w świetle okoliczności konkretnej sprawy. Brak jest wymogu, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne okoliczności faktyczne i prawne, ponieważ ocena, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 296 TFUE, winna nie tylko opierać się na jego brzmieniu, ale także uwzględniać okoliczności jego wydania, jak również całość przepisów prawa regulującego daną dziedzinę (wyrok z dnia 29 września 2011 r., Elf Aquitaine/Komisja, C‑521/09 P, EU:C:2011:620, pkt 150 i przytoczone tam orzecznictwo).

               48

               Jednak brak uzasadnienia nie może być oparty na określonym w art. 339 TFUE obowiązku poszanowania tajemnicy zawodowej. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem obowiązek przestrzegania tajemnicy zawodowej nie może być interpretowany w sposób na tyle nadmierny, żeby pozbawił wymogu uzasadnienia swojej zasadniczej treści (zob. podobnie wyrok z dnia 13 marca 1985 r., Niderlandy i Leeuwarder Papierwarenfabriek/Komisja, 296/82 i 318/82, niepublikowany, EU:C:1985:113, pkt 27).

               49

               Wreszcie art. 47 akapit pierwszy karty stanowi bowiem, że każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w tym artykule. Artykuł 47 karty stanowi bowiem potwierdzenie zasady skutecznej ochrony sądowej, a samo istnienie skutecznej kontroli sądowej służącej zapewnieniu poszanowania przepisów prawa Unii jest nierozerwalnie związane z istnieniem państwa prawa (wyroki: z dnia 18 grudnia 2014 r., Abdida, C‑562/13, EU:C:2014:2453, pkt 45; z dnia 6 października 2015 r., Schrems, C‑362/14, EU:C:2015:650, pkt 95).

               50

               W niniejszej sprawie Sąd stwierdził w pkt 73 zaskarżonego wyroku, „że jawna wersja [spornej] decyzji utajnił[a] znaczną liczbę danych ekonomicznych i że brak dostępu do tych danych nie pozwal[ał] na zweryfikowanie prawdziwości ich obliczeń dokonanych przez Komisję”.

               51

               Niemniej jednak w pkt 74 i 75 tego wyroku Sąd stwierdził, że „rozumowanie Komisji jasno wynika[ło] z jawnej wersji [spornej] decyzji, do której wnoszący odwołanie [mieli] dostęp” ponieważ wersja ta „jasno uwydatniała metodologię stosowaną przez Komisję w tej sprawie”.

               52

               W tym względzie Sąd stwierdził w pkt 74 tego wyroku, że Komisja w tej wersji:

                        —

                        wskazała kryterium, które zamierzała zastosować w celu ustalenia istnienia korzyści;

                        —

                        wyjaśniła sposób, zgodnie z którym obliczyła aktualną wartość netto umowy w sprawie UdW oraz addendum;

                        —

                        uściśliła, że wartość ta zależała od zastosowanej stopy dyskontowej;

                        —

                        wskazała powody, dla których uznała, że mogła dokonać analizy łącznej tych dwóch środków;

                        —

                        wskazała, że wynagrodzenie przewidziane w addendum było wyższe od obecnej wartości netto prawa wyłącznego przyznanego mocą tego aktu;

                        —

                        zauważyła, że wynagrodzenie przewidziane w umowie w sprawie UdW było niższe niż obecna wartość netto prawa wyłącznego i że nawet przy dodaniu nadwyżki ceny uiszczonej przez OPAP w ramach addendum wynagrodzenie to pozostawało niewystarczające;

                        —

                        wyjaśniła, że podwyższenie wynagrodzenia przewidziane w umowie w sprawie UdW, wskazane w zobowiązaniu złożonym przez władze greckie w dniu 7 sierpnia 2012 r., gwarantowało, iż poziom wynagrodzenia był wystarczający dla wykluczenia jakiejkolwiek korzyści i

                        —

                        uściśliła metodę obliczania tego wynagrodzenia.

               53

               W pkt 76 zaskarżonego wyroku Sąd wskazał, że „[wnoszące odwołanie] nie [sprecyzowały] istotnego znaczenia utajnionych danych dla niniejszej skargi. Nie wyjaśnił[y] znaczenia tych danych ani dla zrozumienia rozumowania Komisji, ani dla rozwinięcia swoich zarzutów odnośnie do obowiązku wszczęcia formalnego postępowania wyjaśniającego (zarzut pierwszy) i analizy łącznej umowy w sprawie UdW oraz addendum (zarzut czwarty). [Wnoszące odwołanie] nie [uściśliły] także, jakie inne zarzuty zamierzały rozwinąć na poparcie niniejszej skargi, jeśli miałyby dostęp do utajnionych danych”.

               54

               Sąd zatem orzekł w pkt 77 tego wyroku, że w tych okolicznościach „utajnienie danych ekonomicznych w jawnej wersji [spornej] decyzji nie [uniemożliwiło wnoszącym odwołanie] zrozumienia rozumowania Komisji ani nie utrudniło im możliwości podważenia tej decyzji przed Sądem, ani nie uniemożliwiło jemu wykonywania kontroli sądowej w ramach niniejszej skargi”.

               55

               Z ustaleń i ocen sądu wynika zatem, że wersja jawna spornej decyzji ujawnia w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Komisji, jak również metodę zastosowaną przez nią w sposób pozwalający zainteresowanym, w szczególności wnoszącym odwołanie, na zapoznanie się z tym uzasadnieniem, a Sądowi na wykonywanie kontroli tego uzasadnienia.

               56

               Odnośnie do kwestii, czy okoliczności niniejszej sprawy wymagały, aby uzasadnienie wyszczególniało dane utajnione w tej wersji, przypomniano w pkt 33 i 45 niniejszego wyroku, że wnoszące odwołanie mogą powołać każdy zarzut pozwalający na wykazanie, że ocena informacji i dowodów znajdujących się w dyspozycji Komisji na etapie wstępnego badania zgłoszonego środka mogłaby wzbudzić wątpliwości w niniejszej sprawie, jeśli chodzi o kwalifikację spornych środków jako pomoc w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. Z tego względu argumentacja przytoczona przed Sądem przez wnoszące odwołanie winna zmierzać nie do podważenia zasadności spornej decyzji, lecz dokładnie do wykazania istnienia takich wątpliwości, a więc wątpliwości dotyczącej poważnych trudności, jakie napotkała Komisja przy okazji kwalifikacji jako pomocy państwa umowy w sprawie UdW i addendum.

               57

               Tymczasem – jak to podkreślił również Sąd w pkt 76 zaskarżonego wyroku – wnoszące odwołanie nie uściśliły w pierwszej instancji ani ponadto przed Trybunałem, w jakim zakresie utajnione dane mogłyby mieć istotne znaczenie dla celów przedstawienia dowodu, że Komisja napotkała poważne trudności, jeśli chodzi o kwalifikację spornych środków jako pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. Wnoszące odwołanie poprzez swoją argumentację ograniczają się bowiem do podważenia zasadności spornej decyzji.

               58

               W tych okolicznościach nie wykazano, że Komisja naruszyła ciążący na niej obowiązek uzasadnienia poprzez utajnienie danych ekonomicznych w jawnej wersji spornej decyzji ani że to utajnienie stanowiło naruszenie prawa wnoszących odwołanie do skutecznego środka ochrony prawnej.

               59

               W tych okolicznościach niniejszy zarzut należy zatem oddalić jako bezzasadny.

         W przedmiocie zarzutu trzeciego, dotyczącego naruszenia art. 107 ust. 1 TFUE

      Argumentacja stron

               60

               W ramach zarzutu trzeciego wnoszące odwołanie podnoszą, po pierwsze, że zastosowanie art. 107 ust. 1 TFUE wymaga, aby Komisja w wypadku łącznego badania różnych środków ustaliła, czy środki te mają wpływ na ten sam rynek. W tym względzie wskazują one na ryzyko, że badanie łączne ukrywa istnienie zakłócenia konkurencji na przynajmniej jednym z rynków analizowanych oddzielnie.

               61

               Po drugie, utrzymują one, że kompensacja wpłat, jakiej dokonano w ramach badania łącznego, może doprowadzić do takich samych skutków wykluczenia konkurencji jak ceny rażąco zaniżone.

               62

               Wnoszące odwołanie zarzucają, po trzecie, Sądowi, że w pkt 87 zaskarżonego wyroku oparł się na nieostrym pojęciu „podobieństwa” działalności objętej zarówno zakresem addendum, jak i umowy w sprawie UdW dla sformułowania wniosku co do zgodności z prawem badania łącznego zgłoszonych środków. Przede wszystkim jedyny wspólny punkt między tymi działalnościami sprowadzał się do elementu losowego, jaki w sobie zawierał. Następnie różnice istniejące między tymi rodzajami działalności zostały uwypuklone przez rzecznika generalnego Y. Bota w opinii wydanej w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 8 września 2009 r., Liga Portuguesa de Futebol Profissional i Bwin International (C‑42/07, EU:C:2009:519). Wreszcie pojęcie „podobieństwa” nie jest równe pojęciu „zamienności”.

               63

               Po czwarte, wnoszące odwołanie, kwestionując rozwiązanie, do jakiego doszedł Sąd w pkt 91 i 92 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym badanie łączne zgłoszonych środków było zgodne z prawem z tego jedynego powodu, że wpisywało się ono w ten sam kontekst ekonomiczny, podkreślają, że pojęcie to należy definiować obiektywnie, a nie w sposób pozwalający państwu członkowskiemu dokonującemu zgłoszenia na jego zmianę wedle własnego uznania.

               64

               Po piąte, zauważają one, że o ile wynagrodzenie zostało przekazane w tym samym momencie dla obydwu środków, o tyle badanie łączne jednak nie powinno dotyczyć środków obejmujących różne okresy.

               65

               Po szóste, wnoszące odwołanie uważają, że praktyki subsydiowania skrośnego nie tworzą związku między rynkiem UdW i automatami do gry oraz rynkiem trzynastu gier, o których mowa w addendum, zważywszy że przekaz funduszy następuje wyłącznie na płaszczyźnie logistycznej i nie oznacza, że jest połączony z przekazaniem wniosku.

               66

               OPAP i Komisja kwestionują argumentację wnoszących odwołanie. W szczególności Komisja uważa, że zarzut trzeci jest niedopuszczalny w całości, zważywszy na to, że wnoszące odwołanie nie miały legitymacji czynnej do zakwestionowania przed Sądem zasadności spornej decyzji.

         Ocena Trybunału

               67

               Na wstępie należy zauważyć, że zadaniem Trybunału jest dokonanie oceny, czy prawidłowe administrowanie wymiarem sprawiedliwości uzasadnia w okolicznościach niniejszej sprawy oddalenie co do istoty zarzutu trzeciego odwołania bez uprzedniego orzekania w przedmiocie podniesionego przez Komisję zarzutu niedopuszczalności (zob. podobnie wyrok z dnia 24 czerwca 2015 r., Fresh Del Monte Produce/Komisja i Komisja/Fresh Del Monte Produce, C‑293/13 P i C‑294/13 P, EU:C:2015:416, pkt 193 i przytoczone tam orzecznictwo).

               68

               Należy stwierdzić, że tak jest. Skoro bowiem sam Sąd w trosce o ekonomię postępowania zastosował w pkt 85 i 86 zaskarżonego wyroku zasady wynikające z wyroku z dnia 26 lutego 2002 r., Rada/Boehringer (C‑23/00 P, EU:C:2002:118, pkt 52), ekonomia postępowania uzasadnia również, żeby Trybunał zbadał zarzut trzeci co do istoty bez uprzedniego orzekania w przedmiocie podniesionego zarzutu niedopuszczalności.

               69

               W tym względzie należy przypomnieć, że Komisja ograniczyła się w spornej decyzji do zbadania, czy umowa w sprawie UdW i addendum przyznawały OPAP korzyść gospodarczą w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. Uznawszy, że taki przypadek nie wystąpił, instytucja ta nie zbadała innych kryteriów, o których mowa w tym przepisie.

               70

               Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału do warunku przyznania korzyści gospodarczej zalicza się interwencje, które, niezależnie od ich formy, mogą uprzywilejowywać przedsiębiorstwa w bezpośredni lub pośredni sposób lub które winny być uznane za korzyść gospodarczą, jakiej przedsiębiorstwo będące beneficjentem nie uzyskałoby w normalnych warunkach rynkowych (zob. wyrok z dnia 8 maja 2013 r.Libert i in., C‑197/11 i C‑203/11, EU:C:2013:288, pkt 83).

               71

               Zgodnie z tą logiką przesłanki, jakie musi spełnić działanie, by mogło wchodzić w zakres pojęcia „pomocy” w rozumieniu art. 107 TFUE, nie są spełnione, jeżeli przedsiębiorstwo będące beneficjentem mogłoby uzyskać taką samą korzyść jak korzyść przysporzona mu przy użyciu zasobów państwowych w okolicznościach, które odpowiadają normalnym warunkom rynkowym (wyrok z dnia 24 stycznia 2013 r., Frucona Košice/Komisja, C‑73/11 P, EU:C:2013:32, pkt 70).

               72

               Jednakże wyrażenie „normalne warunki rynkowe” w rozumieniu tego utrwalonego orzecznictwa należy interpretować jako oznaczające warunki rządzące ekonomią państwa członkowskiego, w wypadku gdy nie interweniuje ono na korzyść pewnych przedsiębiorstw (zob. podobnie postanowienie z dnia 5 lutego 2015 r., Grecja/Komisja, C‑296/14 P, niepublikowane, EU:C:2015:72, pkt 34).

               73

               Nie należy zatem wywodzić z tego orzecznictwa generalnego obowiązku po stronie Komisji zdefiniowania, przed każdym badaniem ewentualnego przyznania korzyści gospodarczej na korzyść jednego albo kilku przedsiębiorstw, jednego albo kilku rynków, których dotyczy interwencja państwa będąca przedmiotem badania pod kątem art. 107 TFUE.

               74

               Skoro celem art. 107 ust. 1 TFUE jest zapobieganie temu, by dzięki zasobom państwowym przedsiębiorstwo będące beneficjentem znajdowało się w korzystniejszej sytuacji finansowej niż jego konkurenci (wyrok z dnia 5 czerwca 2012 r., Komisja/EDF, C‑124/10 P, EU:C:2012:318, pkt 90), Komisja może dokonać bezpośredniej oceny, w wypadku gdy okaże się to możliwe, czy analizowany środek państwowy jest tego rodzaju, że może umieścić beneficjentów tego środka w sytuacji finansowej korzystniejszej niż sytuacja jego zindywidualizowanych konkurentów lub typowych konkurentów.

               75

               Ponadto w zakresie, w jakim dla celów kwalifikacji interwencji państwa jako pomocy państwa w rozumieniu tego przepisu Komisja bada, czy ta interwencja wywołuje skutek w postaci uprzywilejowania jej beneficjenta i stąd umieszczenia go w sytuacji finansowej bardziej korzystnej niż sytuacja jego konkurentów, nic nie sprzeciwia się zasadniczo temu, żeby Komisja dysponowała uprawnieniem, w wypadku gdy kilka interwencji państwa dotyczy sytuacji finansowej tego samego przedsiębiorstwa, do łącznego zbadania, jeśli okaże się to stosowne.

               76

               W niniejszej sprawie Sąd stwierdził w pkt 92 i 93 zaskarżonego wyroku, że umowa w sprawie UdW i addendum zostały przyjęte równocześnie w perspektywie jednej i tej samej operacji prywatyzacji OPAP, że były one przedmiotem łącznego zgłoszenia do Komisji oraz że opłaty płatne przez OPAP w związku z dwiema kategoriami praw wyłącznych były wymagalne w tym samym momencie w drodze zapłaty z góry.

               77

               W tych okolicznościach Sąd słusznie orzekł, że wnoszące odwołanie nie wykazały istnienia naruszenia prawa, gdy Komisja dokonywała analizy łącznej umowy w sprawie UdW oraz addendum. W szczególności powody, dla których sytuacja finansowa OPAP byłaby odmienna, gdyby podmiot ten dokonał w tym samym momencie i z tytułu tych samych opłat zapłaty identycznej kwoty łącznej, która dzieliłaby się według różnych wartości procentowych na umowę w sprawie UdW i addendum, nie wynikają z argumentacji wnoszących odwołanie.

               78

               Z tego wynika, że zarzut trzeci należy oddalić jako bezzasadny.

               79

               Mając na uwadze całość powyższych rozważań, odwołanie należy oddalić.

         W przedmiocie kosztów

               80

               Zgodnie z art. 184 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem, jeżeli odwołanie jest bezzasadne, Trybunał rozstrzyga o kosztach.

               81

               Zgodnie z art. 138 § 1 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.

               82

               Ponieważ wnoszące odwołanie przegrały sprawę, należy – zgodnie z żądaniem OPAP i Komisji – obciążyć je kosztami postępowania.

               Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:

                           1)

                           Odwołanie zostaje oddalone.

                           2)

                           Club Hotel Loutraki AE, Vivere Entertainment AE, Theros International Gaming Inc., Elliniko Casino Kerkyras, Casino Rodos, Porto Carras AE i Kazino Aigaiou AE zostają obciążone kosztami.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: angielski.