title: Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 2 grudnia 2010 r.#Edyta Joanna Jakubowska przeciwko Alessandro Maneggia.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Giudice di pace di Cortona - Włochy.#Przepisy prawa Unii dotyczące wykonywania zawodu adwokata - Dyrektywa 98/5/WE - Artykuł 8 - Zapobieganie powstaniu konfliktu interesów - Przepisy krajowe zakazujące wykonywania zawodów prawniczych przez urzędników pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy - Skreślenie z listy adwokatów.#Sprawa C-225/09.

text:
      Sprawa C‑225/09
      Edyta Joanna Jakubowska
      przeciwko
      Alessandrowi Maneggii
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Giudice di pace di Cortona)
      Przepisy prawa Unii dotyczące wykonywania zawodu adwokata – Dyrektywa 98/5/WE – Artykuł 8 – Zapobieganie powstaniu konfliktu interesów – Przepisy krajowe zakazujące wykonywania zawodów prawniczych przez urzędników pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy
         – Skreślenie z listy adwokatów

      Streszczenie wyroku
      1.        Pytania prejudycjalne – Właściwość Trybunału – Granice – Pytania ogólne lub hipotetyczne – Badanie przez Trybunał jego własnej
            właściwości
      (art. 234 CE; dyrektywa 98/5 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 8)
      2.        Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Zobowiązania państw członkowskich
      (art. 3 ust. 1 lit. g) WE, art. 4 WE, 10 WE, 81 WE, 98 WE)
      3.        Swobodny przepływ osób – Swoboda przedsiębiorczości – Adwokaci – Stałe wykonywanie zawodu w innym państwie członkowskim niż
            państwo, w którym uzyskano uprawnienia – Dyrektywa 98/5
      (dyrektywa 98/5 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 8)
      1.        Pytania dotyczące wykładni prawa Unii korzystają z domniemania istotnego znaczenia dla sprawy. Odrzucenie przez Trybunał wniosku
         sądu krajowego jest możliwe tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego
         związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał
         nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania,
         które zostały mu przedstawione.

      W tym względzie pytanie prejudycjalne dotyczące wykładni art. 8 dyrektywy 98/5 mającej na celu ułatwienie stałego wykonywania
         zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych, nie może być uznane za hipotetyczne,
         z tego względu iż zostało zadane w ramach procedury skreślenia z listy adwokatów, dotyczącej adwokatów wykonujących ten zawód
         w ich państwie członkowskim na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w tym państwie członkowskim., w żaden sposób nie oznacza,
         że pytanie czwarte ma charakter hipotetyczny. W istocie przepis wspomnianego art. 8 nie ma na celu wyłącznie przyznania adwokatom
         zarejestrowanym w przyjmującym państwie członkowskim na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w innym państwie członkowskim
         tych samych praw co przysługujące adwokatom zarejestrowanym w tym państwie członkowskim na podstawie tytułu zawodowego w nim
         uzyskanego. Przepis ten zapewnia również ochronę tych ostatnich przed odwrotną dyskryminacją, do której mogłoby dojść, gdyby
         przepisy, którym podlegają, nie były stosowane także względem adwokatów zarejestrowanych we wspomnianym przyjmującym państwie
         członkowskim na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w innym państwie członkowskim.

      (por. pkt 28,31, 32)
      2.        Artykuł 3 ust. 1 lit. g) WE, art. 4 WE, 10 WE, 81 WE i 98 WE nie sprzeciwiają się przyjęciu uregulowania krajowego, które
         zakazuje urzędnikom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy wykonywania zawodu adwokata,
         nawet jeśli posiadają oni uprawnienia do wykonywania tego zawodu, nakazując skreślenie ich z listy adwokatów.

      W istocie naruszenie art. 10 WE i 81 WE ma miejsce wówczas, gdy państwo członkowskie czy to narzuca lub faworyzuje zawieranie
         porozumień sprzecznych z art. 81 WE, lub wzmacnia skutki tych porozumień, czy to pozbawia swoje własne regulacje charakteru
         państwowego, przenosząc odpowiedzialność za podejmowanie decyzji ingerujących w sferę ekonomiczną na podmioty prywatne. Natomiast
         okoliczność, że państwo członkowskie nakazuje organom samorządu zawodowego, takim jak okręgowe rady adwokackie, dokonać z urzędu
         skreślenia z listy adwokatów osób na nią wpisanych, które są jednocześnie urzędnikami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu
         pracy i które nie opowiedziały się w wyznaczonym do tego terminie za pozostaniem wpisanym na powyższą listę albo za utrzymaniem
         swego stosunku pracy z jednostką prawa publicznego, która ich zatrudnia, nie pozwala na ustalenie, że to państwo członkowskie
         pozbawia swoje przepisy ich charakteru państwowego. Wspomniane rady adwokackie nie mają bowiem żadnego wpływu na przepisane
         przez ustawę wydanie z urzędu decyzji o skreśleniu z listy.

      Z analogicznych względów takie uregulowanie krajowe nie może zostać uznane za narzucające lub faworyzujące zawieranie porozumień
         sprzecznych z art. 81 WE.

      Stwierdzeń tych w żaden sposób nie podważają postanowienia art. 3 ust. 1 lit. g) WE, który przewiduje podjęcie działań Unii
         Europejskiej w zakresie ustanowienia systemu zapewniającego, aby konkurencja na rynku wewnętrznym nie była zakłócana, ani
         postanowienia art. 4 WE i 98 WE, które mają na celu przyjęcie polityki gospodarczej prowadzonej w poszanowaniu zasady otwartej
         gospodarki rynkowej z wolną konkurencją.

      (por. pkt 49-53; pkt 1 sentencji)
      3.        Artykuł 8 dyrektywy 98/5 mającej na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż
         państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych należy interpretować w ten sposób, że przyjmujące państwo członkowskie może ustanowić
         względem adwokatów zarejestrowanych w tym państwie i zatrudnionych – w pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy – jako
         pracownicy najemni u innego prawnika, w zespole lub spółce prawniczej lub też w przedsiębiorstwie państwowym czy prywatnym
         ograniczenia w jednoczesnym wykonywaniu zawodu adwokata i pozostawania we wspomnianym stosunku zatrudnienia, pod warunkiem
         że ograniczenia te nie wykraczają poza to, co konieczne do osiągnięcia celu zapobieżenia powstaniu konfliktu interesu, i mają
         zastosowanie do wszystkich adwokatów zarejestrowanych w tym państwie członkowskim.

      Artykuł 8 dyrektywy 98/5 odnosi się, w istocie do ogółu przepisów, które przyjmujące państwo członkowskie ustanowiło w celu
         zapobieżenia powstaniu konfliktu interesów, który mógłby zgodnie z jego oceną wynikać z sytuacji, w której adwokat byłby z jednej
         strony wpisany na listę adwokatów, a z drugiej strony pozostawał zatrudniony przez innego adwokata, w zespole lub spółce prawniczej
         lub też w przedsiębiorstwie państwowym czy prywatnym. W ten sposób ustanowiony zakaz pozostawania przez adwokatów zarejestrowanych
         w danym państwie członkowskim w stosunku zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy, z jednostką prawa publicznego
         wchodzi w zakres przepisów określonych w owym art. 8 przynajmniej w zakresie, w jakim wspomniany przepis dotyczy łączenia
         wykonywania zawodu adwokata z zatrudnieniem w przedsiębiorstwie państwowym. Ponadto okoliczność, że uregulowanie to może zostać
         uznane za rygorystyczne, nie może sama w sobie podlegać krytyce. W istocie brak konfliktu interesów jest nieodzowny dla wykonywania
         zawodu adwokata i oznacza w szczególności, że adwokaci muszą pozostawać w sytuacji niezależności wobec władz publicznych i innych
         podmiotów, których wpływom nie powinni podlegać. Istotnie zalecane jest, by przyjmowane w tym zakresie przepisy nie wykraczały
         poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celu zapobieżenia powstaniu konfliktu interesów. Wreszcie, omawiany art. 8 wymaga,
         by przepisy przyjmującego państwa członkowskiego znajdowały zastosowanie do wszystkich adwokatów zarejestrowanych w tym państwie
         członkowskim, niezależnie od tego, czy zostali oni zarejestrowani na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w tym państwie
         członkowskim, czy też tytułu zawodowego uzyskanego w innym państwie członkowskim.

      (por. pkt 59-62, 64; pkt 2 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
      z dnia 2 grudnia 2010 r.(*)

      Przepisy prawa Unii dotyczące wykonywania zawodu adwokata – Dyrektywa 98/5/WE – Artykuł 8 – Zapobieganie powstaniu konfliktu interesów – Przepisy krajowe zakazujące wykonywania zawodów prawniczych przez urzędników pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy
         – Skreślenie z listy adwokatów

      W sprawie C‑225/09
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Giudice
         di pace di Cortona (Włochy) postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2009 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 19 czerwca 2009 r.,
         w postępowaniu

      Edyta Joanna Jakubowska
      przeciwko
      Alessandrowi Maneggii,
      TRYBUNAŁ (piąta izba),
      w składzie: E. Levits, pełniący obowiązki prezesa piątej izby, M. Ilešič (sprawozdawca) i M. Safjan, sędziowie,
      rzecznik generalny: N. Jääskinen,
      sekretarz: M.A. Gaudissart, kierownik wydziału,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 24 czerwca 2010 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –      w imieniu E.J. Jakubowskiej przez M. Frigessiego di Rattalmę, avvocato,
      –      w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez P. Gentilego oraz L. Ventrellę,
         avvocati dello Stato,

      –      w imieniu rządu irlandzkiego przez D.J. O’Hagana, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez M. Collinsa,
         SC,

      –      w imieniu rządu węgierskiego przez R. Somssich, M. Fehéra oraz Z. Tóth, działających w charakterze pełnomocników,
      –      w imieniu rządu austriackiego przez E. Riedla, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –      w imieniu rządu portugalskiego przez L. Fernandesa, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –      w imieniu rządu słoweńskiego przez N. Pintar Gosencę, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –      w imieniu Komisji Europejskiej przez H. Støvlbæka i E. Montaguti, działających w charakterze pełnomocników,
      podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 lit. g) WE, art. 4 WE, 10 WE, 81 WE i 98 WE,
         dyrektywy Rady 77/249/EWG z dnia 22 marca 1977 r. mającej na celu ułatwienie skutecznego korzystania przez prawników ze swobody
         świadczenia usług (Dz.U. L 78, s. 17), dyrektywy 98/5/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. mającej
         na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych
         (Dz.U. L 77, s. 36) oraz ogólnych zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i poszanowania praw nabytych.

      2        Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między E.J. Jakubowską a A. Maneggią, dotyczącego roszczenia odszkodowawczego,
         będącego przedmiotem zawisłego przed Giudice di pace di Cortona (sędzią pokoju w Cortonie) postępowania, w którego toku w stosunku
         do adwokatów reprezentujących E.J. Jakubowską Ordine degli Avvocati di Perugia [okręgowa rada adwokacka w Perugii (Włochy)]
         wydała decyzję o skreśleniu z listy adwokatów.

       Ramy prawne
       Prawo Unii
       Dyrektywa 77/249
      3        Artykuł 1 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 77/249 stanowi:

      „Niniejsza dyrektywa stosuje się, w zakresie i na warunkach w niej określonych, do działalności zawodowej wykonywanej przez
         prawnika w formie świadczenia usług”.

      4        Artykuł 6 tej dyrektywy przewiduje:

      „Każde państwo członkowskie może wyłączyć prawników, którzy otrzymują wynagrodzenie i są zatrudniani przez instytucję publiczną
         lub prywatną, z wykonywania czynności związanych z reprezentowaniem lub obroną tej instytucji podczas postępowania sądowego,
         jeżeli prawnikom prowadzącym działalność zawodową w tym państwie członkowskim zabrania się wykonywania tych czynności”.

      5        Z uwagi na różne wersje językowe wspomnianego art. 6 dyrektywy 77/249 i w celu zapewnienia, by wszystkie jego wersje miały
         ten sam zakres, wyrażenie „ente pubblico o privato” we włoskiej wersji językowej należy rozumieć jako odniesienie do pojęcia
         przedsiębiorstwa państwowego lub prywatnego (impresa pubblica o privata).

       Dyrektywa 98/5
      6        Artykuł 3 dyrektywy 98/5 stanowi:

      „1.      Prawnik, który chce wykonywać swój zawód w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym zdobył kwalifikacje zawodowe,
         jest zobowiązany do zarejestrowania się we właściwych organach tego państwa członkowskiego.

      2.      Właściwe organy przyjmującego państwa członkowskiego dokonują rejestracji prawnika po okazaniu im zaświadczenia o jego rejestracji
         we właściwych organach państwa członkowskiego pochodzenia […].

      […]”.
      7        Artykuł 6 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:

      „Niezależnie od przepisów dotyczących wykonywania zawodu i zasad deontologii, jakim w państwie pochodzenia podlega prawnik
         wykonujący swoją działalność, posługując się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, podporządkowany jest on tym
         samym przepisom dotyczącym wykonywania zawodu i zasad deontologii, co prawnicy wykonujący swoją działalność, posługując się
         tytułem zawodowym właściwym dla przyjmującego państwa członkowskiego, w odniesieniu do wszystkich rodzajów działalności, jakie
         prowadzi on na terytorium tego państwa”.

      8        Artykuł 7 ust. 1 wspomnianej dyrektywy przewiduje:

      „W przypadku uchybienia obowiązkom przez prawnika wykonującego swój zawód w przyjmującym państwie członkowskim, posługując[ego]
         się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia, stosuje się zasady proceduralne, sankcje i odwołania przewidziane w przyjmującym
         państwie członkowskim”.

      9        Artykuł 8 dyrektywy 98/5 stanowi:

      „Prawnik zarejestrowany w przyjmującym państwie członkowskim posługujący się tytułem zawodowym uzyskanym w kraju pochodzenia
         może wykonywać zawód prawnika jako pracownik najemny u innego prawnika, w zespole lub spółce prawniczej lub też w przedsiębiorstwie
         państwowym czy prywatnym, o ile przyjmujące państwo członkowskie pozwala na to prawnikom zarejestrowanym posługującym się
         tytułem zawodowym obowiązującym w tym państwie członkowskim”.

      10      Z uwagi na różne wersje językowe wspomnianego art. 8 dyrektywy 98/5 i w celu zapewnienia, by wszystkie jego wersje miały ten
         sam zakres, wyrażenie „ente pubblico o privato” we włoskiej wersji językowej należy rozumieć jako odniesienie do pojęcia przedsiębiorstwa
         państwowego lub prywatnego (impresa pubblica o privata).

       Uregulowania krajowe
      11      Artykuł 3 akapit drugi regio decreto legge 27 novembre 1933, n. 1578, sull’ordinamento delle professioni di avvocato e di
         procuratore legale (dekretu królewskiego z mocą ustawy nr 1578 z dnia 27 listopada 1933 r. dotyczącego zawodów „adwokata”
         i „prokuratora”; Gazzetta ufficiale del Regno d’Italia nr 281 z dnia 5 grudnia 1933 r.), przekształcony ze zmianami w legge 22 gennaio 1934, n. 36 (ustawę nr 36 z dnia 22 stycznia
         1934 r.; Gazzetta ufficiale del Regno d’Italia nr 24 z dnia 30 stycznia 1934 r.), stanowi:

      „[W szczególności wykonywania zawodu adwokata] nie można łączyć z zatrudnieniem lub stanowiskiem finansowanym przez Skarb
         Państwa, prowincje, gminy […] oraz ogólnie przez jakikolwiek organ administracji lub instytucję publiczną, które podlegają
         nadzorowi lub kontroli ze strony państwa, prowincji i gmin”.

      12      Legge 23 dicembre 1996, n. 662, recante misure di razionalizzazione della finanza pubblica (ustawa nr 662 z dnia 23 grudnia
         1996 r. w sprawie środków poprawy stanu finansów publicznych; Supplemento ordinario alla GURI nr 303 z dnia 28 grudnia 1996 r.),
         zmieniona przez decreto legge 28 marzo 1997, n. 79, recante misure urgenti per il riequilibrio della finanza pubblica, convertito
         (dekret z mocą ustawy nr 79 z dnia 28 marca 1997 r. w sprawie doraźnych środków poprawy stanu finansów publicznych), przekształcony
         ze zmianami w legge 28 maggio 1997, n. 140 (ustawę nr 140 z dnia 28 maja 1997 r.; GURI nr 123 z dnia 29 maja 1997 r., s. 5)
         (zwana dalej „ustawą nr 662/96”), przewiduje w art. 1 ust. 56 i 56a:

      «56.      Przepisy […] ustawowe i wykonawcze, które zakazują wpisywania na listę osób uprawnionych do wykonywania danego zawodu nie
         mają zastosowania do urzędników administracji publicznej pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy, którzy świadczą pracę
         w wymiarze nieprzekraczającym 50% pełnego wymiaru czasu pracy.

      56a.      Przepisy zakazujące wpisywania na listę osób uprawnionych do wykonywania danego zawodu osób, o których mowa w ust. 56, zostają
         uchylone. Pozostałe przepisy dotyczące warunków wpisu na listę osób uprawnionych do wykonywania danego zawodu oraz warunków
         samego wykonywania tego zawodu pozostają w mocy. Urzędnikom wpisanym na listę osób uprawnionych do wykonywania danego zawodu
         nie można powierzać zadań z zakresu administracji publicznej; urzędnicy ci nie mogą otrzymywać pełnomocnictwa w sprawach,
         w których jedną ze stron jest administracja publiczna”.

      13      Legge 25 novembre 2003, n. 339, recante norme in materia di incompatibilità dell’esercizio della professione di avvocato (ustawa
         nr 339 z dnia 25 listopada 2003 r. w sprawie niemożności jednoczesnego wykonywania zawodu adwokata; GURI nr 279 z dnia 1 grudnia
         2003 r., s. 6; zwana dalej „ustawą nr 339/2003”), która weszła w życie w dniu 2 grudnia 2003 r., stanowi w art. 1:

      „Postanowień art. 1 ust. 56, 56a i 57 ustawy nr [662/96] nie stosuje się do wpisów na listę adwokatów. Do takiego przypadku
         stosują się ograniczenia i zakazy, o których mowa w królewskim dekrecie z mocą ustawy nr 1578 z dnia 27 listopada 1933 r.,
         przekształconym ze zmianami w ustawę nr 36 z dnia 22 stycznia 1934 r., z uwzględnieniem późniejszych zmian”.

      14      Artykuł 2 tej ustawy stanowi:

      „1.      Urzędnicy wpisani na listę adwokatów po wejściu w życie ustawy nr [662/96] i nadal znajdujący się na takiej liście mogą zdecydować
         się na utrzymanie stosunku pracy, powiadamiając o tym w terminie 36 miesięcy od wejścia w życie niniejszej ustawy radę adwokacką,
         w której okręgu zostali wpisani na listę.

      W braku dokonania powiadomienia w przewidzianym terminie okręgowe rady adwokackie z urzędu przystąpią do skreślenia takich
         osób z prowadzonych przez nie list.

      2.      W przypadku określonym w ust. 1 urzędnicy mogą wystąpić o przekształcenie ich stosunku pracy w pracę w pełnym wymiarze czasu
         pracy.

      3.      W terminie 36 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, urzędnik może zdecydować się na rozwiązanie stosunku pracy i w konsekwencji
         na pozostanie na liście adwokatów.

      4.      Urzędnik świadczący pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, który skorzystał z możliwości dalszego wykonywania zawodu adwokata
         w rozumieniu niniejszej ustawy, zachowuje przez okres 5 lat prawo do powrotu do zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy
         w terminie 3 miesięcy od dnia złożenia stosownego wniosku, pod warunkiem że pozwala na to stan zatrudnienia, na warunkach
         obowiązujących w chwili skorzystania przez niego z możliwości wyboru w organie administracji, w którym wcześniej pracował.
         W takim przypadku naliczanie wysługi lat ulega zawieszeniu na okres niewykonywania obowiązków i ponownie rozpoczyna bieg w chwili
         powrotu do pracy”.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      15      E.J. Jakubowska pozwała A. Maneggię przed Giudice di pace di Cortona o zapłatę kwoty 200 EUR tytułem odszkodowania za przypadkowe
         uszkodzenie samochodu będącego jej własnością.

      16      W ramach tego sporu E.J. Jakubowska udzieliła pełnomocnictwa M. Mazzolaiemu i L. Nardellemu, adwokatom wpisanym na listę prowadzoną
         przez okręgową radę adwokacką w Perugii. Adwokaci ci, będąc zarazem urzędnikami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu pracy,
         są objęci zakresem stosowania art. 1 ust. 56 i 56a ustawy nr 662/96.

      17      Po wejściu w życie ustawy nr 339/2003 i po upływie terminu określonego w art. 2 ust. 1 tej ustawy, w momencie, w którym postępowanie
         przed sądem krajowym było już w toku, okręgowa rada adwokacka w Perugii wydała dwie decyzje o skreśleniu wspomnianych adwokatów
         z prowadzonej przez siebie listy.

      18      E.J. Jakubowska złożyła pismo, w którym wniosła o zezwolenie upoważnionym przez nią adwokatom na dalsze prowadzenie jej sprawy,
         twierdząc, że ustawa nr 339/2003 jest niezgodna z traktatem WE oraz z ogólnymi zasadami ochrony uzasadnionych oczekiwań i poszanowania
         praw nabytych.

      19      W tych okolicznościach Giudice di pace di Cortona postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi
         pytaniami:

      „1)      Czy art. 3 lit. g) [WE], art. 4 [WE], 10 [WE], 81 [WE] i 98 [WE] należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie
         przyjęciu takich przepisów krajowych jak art. 1 i 2 ustawy nr 339/2003 […], które ponownie wprowadzają niemożność wykonywania
         zawodów prawniczych przez urzędników pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy i zakazują im, mimo że posiadają oni uprawnienia
         do wykonywania zawodu adwokata, wykonywania tego zawodu, ustanawiając obowiązek skreślenia ich z listy adwokatów w drodze
         decyzji właściwej okręgowej rady adwokackiej, chyba że urzędnicy ci zdecydują się na rozwiązanie wiążącego ich stosunku pracy?

      2)      Czy art. 3 lit. g) [WE], 4 [WE], 10 [WE] i 98 [WE] należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przyjęciu
         takich przepisów krajowych jak art. 1 i 2 ustawy nr 339/2003 […]?

      3)      Czy art. 6 dyrektywy […] 77/249[…] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przyjęciu takich przepisów
         krajowych jak art. 1 i 2 ustawy nr 339/2003 […], jeżeli te przepisy krajowe stosuje się także do adwokatów pozostających w stosunku
         pracy, którzy wykonują zawód prawniczy w ramach swobody świadczenia usług?

      4)      Czy art. 8 dyrektywy […] 98/5 […] należy interpretować w ten sposób, że nie stosuje się go do adwokata będącego urzędnikiem
         pracującym w niepełnym wymiarze czasu pracy?

      5)      Czy ogólne zasady prawa [Unii] dotyczące ochrony uzasadnionych oczekiwań i [poszanowania] praw nabytych stoją na przeszkodzie
         przyjęciu takich przepisów krajowych jak art. 1 i 2 ustawy nr 339/2003 […], które wprowadzają niemożność wykonywania zawodów
         prawniczych przez urzędników pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy i mają zastosowanie także do adwokatów, którzy w chwili
         wejścia w życie wspomnianej ustawy […] byli już wpisani na listę adwokatów, jeżeli w art. 2 przewidziano jedynie krótki termin
         do dokonania obowiązkowego wyboru miedzy utrzymaniem zatrudnienia [jako urzędnik] a wykonywaniem zawodu adwokata?”.

      20      W odpowiedzi na pytania pisemne, które Trybunał skierował do pełnomocników ad litem E.J. Jakubowskiej na podstawie art. 54a
         regulaminu postępowania przed Trybunałem, L. Nardelli załączył do pisma przewodniego z dnia 31 maja 2010 r. zaświadczenie
         okręgowej rady adwokackiej w Perugii, z którego wynika, że pozostaje on formalnie wpisany na prowadzoną przez tę radę listę
         adwokatów do momentu, w którym zostanie jej doręczona decyzja krajowej rady adwokackiej dotycząca odwołania L. Nardellego
         od decyzji o skreśleniu go z listy adwokatów.

      21      W tym samym piśmie L. Nardelli poinformował Trybunał, że M. Mazzolai wypowiedział pełnomocnictwo ad litem, którego udzielono
         mu w postępowaniu przed sądem krajowym. L. Nardelli wskazał ponadto, że E.J. Jakubowska udzieliła M. Frigessiemu di Rattalmie
         szczególnego pełnomocnictwa do reprezentowania jej na rozprawie przed Trybunałem.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie dopuszczalności pytań prejudycjalnych
      22      Na wstępie należy zauważyć, że okoliczność, iż pytania prejudycjalne w żaden sposób nie wiążą się z właściwym przedmiotem
         powództwa wniesionego przez E.J. Jakubowska przeciwko A. Maneggii, nie czyni ich niedopuszczalnymi. Pytania te mają bowiem
         na celu umożliwienie sądowi krajowemu dokonania oceny zgodności z prawem przepisów krajowych, których zastosowanie doprowadziło
         do powstania kwestii incydentalnej, mającej formalny charakter, w zawisłym przed nim sporze. Zważywszy na to, że kwestia ta
         jest częścią tego sporu, wspomniany sąd może zwrócić się do Trybunału o dokonanie wykładni przepisów prawa Unii, które są
         jego zdaniem istotne w tym zakresie.

      23      Niektóre z rządów, które przedstawiły swe uwagi Trybunałowi, oraz Komisja Europejska, chociaż nie podważyły możliwości wystąpienia
         z takim odesłaniem prejudycjalnym, podniosły jednak zarzut niedopuszczalności względem pytań postawionych przez Giudice di
         pace di Cortona.

      24      Rządy irlandzki i austriacki podkreślają, że całokształt okoliczności sprawy przed sądem krajowym dotyczących możliwości wykonywania
         przez pełnomocników E.J. Jakubowskiej zawodu adwokata zamyka się w obrębie jednego państwa członkowskiego. Zagadnienia z zakresu
         prawa Unii poruszone przez sąd krajowy mają charakter czysto hipotetyczny, w związku z czym wniosek o wydanie orzeczenia w trybie
         prejudycjalnym należy uznać za niedopuszczalny.

      25      Zdaniem rządu węgierskiego przedstawione przez sąd krajowy przepisy prawa włoskiego nie mieszczą się w każdym razie w zakresie
         stosowania przepisów prawa Unii dotyczących wykonywania zawodu adwokata, ponieważ owe przepisy krajowe dotyczą urzędników,
         podczas gdy dyrektywy 77/249 i 98/5 odnoszą się do wykonywania tego zawodu przez adwokatów niezależnych lub zatrudnionych
         jako pracownicy najemni u innego prawnika, w zespole lub spółce prawniczej lub też w przedsiębiorstwie państwowym czy prywatnym.

      26      Natomiast Komisja uważa, że pytanie trzecie należy uznać za hipotetyczne i co za tym idzie – niedopuszczalne, ponieważ dotyczy
         ono wykonywania zawodu adwokata w ramach swobody świadczenia usług, podczas gdy przepisy znajdujące zastosowanie w sprawie
         przed sądem krajowym dotyczą wykonywania działalności gospodarczej jako adwokat.

      27      Komisja wyraża jednocześnie wątpliwość co do dopuszczalności pytania piątego, zważywszy na fakt, że przepisy włoskie, w których
         kontekście zwrócono się do Trybunału o dokonanie wykładni ogólnych zasad prawa Unii, nie zostały wydane w celu wykonania obowiązków,
         które prawo to nakłada na Republikę Włoską.

      28      W związku z podnoszonymi zarzutami niedopuszczalności należy przypomnieć, że pytania dotyczące wykładni prawa Unii korzystają
         z domniemania istotnego znaczenia dla sprawy. Odrzucenie przez Trybunał wniosku sądu krajowego jest możliwe tylko wtedy, gdy
         jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem
         sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego
         albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione (zob. podobnie
         w szczególności wyroki: z dnia 5 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych C‑94/04 i C‑202/04 Cipolla i in., Zb.Orz. s. I‑11421,
         pkt 25; a także z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawach połączonych C‑570/07 i C‑571/07 Blanco Pérez i Chao Gómez, Zb.Orz. s. I‑4629,
         pkt 36).

      29      Co się tyczy pytań pierwszego, drugiego i czwartego, nie wydaje się oczywiste, by żądana wykładnia nie miała żadnego związku
         ze stanem faktycznym lub przedmiotem kwestii incydentalnej zrodzonej w ramach sporu przed sądem krajowym bądź by poruszane
         w nich zagadnienia miały charakter hipotetyczny.

      30      Po pierwsze, należy przypomnieć, że ustawa, która obowiązuje na całym terytorium państwa członkowskiego, może w niektórych
         wypadkach wpływać na handel między państwami członkowskimi w rozumieniu art. 81 WE (zob. podobnie wyrok z dnia 19 lutego 2002 r.
         w sprawie C-35/99 Arduino, Zb.Orz. s. I‑1529, pkt 33; a także ww. wyrok w sprawie Cipolla i in., pkt 45). W konsekwencji pytania
         pierwsze i drugie, które dotyczą kwestii tego, czy przepisy prawa Unii dotyczące konkurencji stoją na przeszkodzie przyjęciu
         uregulowania krajowego takiego jak ustawa nr 339/2003, nie są oczywiście pozbawione znaczenia dla sprawy.

      31      Po drugie, w odniesieniu do pytania czwartego należy zauważyć, na co podczas rozprawy zwróciły uwagę rząd włoski i Komisja,
         że przepis art. 8 dyrektywy 98/5 nie ma na celu wyłącznie przyznania adwokatom zarejestrowanym w przyjmującym państwie członkowskim
         na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego w innym państwie członkowskim tych samych praw co przysługujące adwokatom zarejestrowanym
         w tym państwie członkowskim na podstawie tytułu zawodowego w nim uzyskanego. W istocie przepis ten zapewnia również ochronę
         tych ostatnich przed odwrotną dyskryminacją, do której mogłoby dojść, gdyby przepisy, którym podlegają, nie były stosowane
         także względem adwokatów zarejestrowanych we wspomnianym przyjmującym państwie członkowskim na podstawie tytułu zawodowego
         uzyskanego w innym państwie członkowskim.

      32      W rezultacie okoliczność, że procedura skreślenia z listy adwokatów w okręgu Perugii, która była przyczynkiem do wystąpienia
         z pytaniami prejudycjalnymi, dotyczy adwokatów wykonujących ten zawód we Włoszech na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego
         w tym państwie członkowskim, w żaden sposób nie oznacza, że pytanie czwarte ma charakter hipotetyczny. Przeciwnie, będąca
         przedmiotem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wykładnia art. 8 dyrektywy 98/5 będzie pomocna dla sądu krajowego
         przy dokonywaniu ustalenia, czy ustawa nr 339/2003 stwarza odwrotną dyskryminację, która jest niezgodna z prawem Unii.

      33      Dopuszczalności pytania czwartego nie podważa ponadto argumentacja rządu węgierskiego, którego zdaniem ustawa nr 339/2003,
         jako że dotyczy urzędników, nie reguluje żadnej z sytuacji, o których mowa w art. 8 dyrektywy 98/5, który odnosi się wyłącznie
         do adwokatów zatrudnianych jako pracownicy najemni „u innego prawnika, w zespole lub spółce prawniczej lub też w przedsiębiorstwie
         państwowym czy prywatnym”.

      34      W tym zakresie należy przypomnieć, że odstępstwo, do którego odnosi się rząd węgierski, czyli brak zastosowania prawa Unii
         do urzędników, obowiązuje wyłącznie w przypadku stanowisk wiążących się z udziałem w wykonywaniu prerogatyw władzy publicznej,
         które zakładają istnienie szczególnej więzi z państwem. Natomiast przepisy prawa Unii dotyczące swobodnego przepływu pozostają
         w mocy w stosunku do stanowisk, które chociaż są związane z państwem lub innymi podmiotami prawa publicznego, nie wiążą się
         z wykonywaniem zadań zastrzeżonych dla administracji publicznej w ścisłym tego słowa znaczeniu (zob. podobnie w szczególności
         wyroki: z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C‑405/01 Colegio de Oficiales de la Marina Mercante Española, Rec. s. I‑10391,
         pkt 39, 40; a także z dnia 10 grudnia 2009 r. w sprawie C‑345/08 Peśla, Zb.Orz. s. I‑11677, pkt 31).

      35      W szczególności co się tyczy pojęcia przedsiębiorstwa państwowego, zawartego w art. 8 dyrektywy 98/5, utrwalone orzecznictwo
         wskazuje, że za takie przedsiębiorstwo należy uznać jednostkę funkcjonującą w ramach administracji publicznej, jeżeli prowadzona
         przez nią działalność ma charakter gospodarczy i nie wiąże się z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej (zob. podobnie
         wyroki: z dnia 27 października 1993 r. w sprawie C‑69/91 Decoster, Rec. s. I‑5335, pkt 15; z dnia 14 września 2000 r. w sprawie
         C‑343/98 Collino i Chiappero, Rec. s. I‑6659, pkt 33; a także z dnia 26 marca 2009 r. w sprawie C‑113/07 P SELEX Sistemi Integrati
         przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑2207, pkt 82).

      36      Z powyższego wynika, że zakres stosowania ustawy nr 339/2003 – która w związku z królewskim dekretem z mocą ustawy nr 1578
         z dnia 27 listopada 1933 r., do którego odsyła, dotyczy adwokatów wpisanych na listę prowadzoną przez jedną z okręgowych rad
         adwokackich w Republice Włoskiej, którzy są zarazem zatrudnieni w administracji publicznej lub w innym podmiocie prawa publicznego
         poddanemu nadzorowi lub kontroli ze strony Republiki Włoskiej lub jednostki samorządu terytorialnego w tym państwie członkowskim
         – jest identyczny z zakresem stosowania art. 8 dyrektywy 98/5, jeśli chodzi o adwokatów zatrudnionych przez jednostkę, która
         chociaż jest poddana kontroli państwa włoskiego lub jednej z jednostek samorządu terytorialnego w tym państwie, stanowi „przedsiębiorstwo
         państwowe”.

      37      W świetle powyższych ustaleń należy uznać, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny w zakresie
         pierwszego, drugiego i czwartego z przedstawionych pytań.

      38      Co się tyczy natomiast pytania trzeciego, które dotyczy dyrektywy 77/249 i co za tym idzie, wykonywania zawodu adwokata w ramach
         swobody świadczenia usług, należy stwierdzić, że odpowiedź, której na to pytanie mógłby udzielić Trybunał, nie może być użyteczna
         dla sądu krajowego. W istocie podnoszona przez ten sąd kwestia incydentalna dotyczy tego, czy skreślenie adwokata z listy
         adwokatów na podstawie ustawy nr 339/2003 jest zgodne z prawem Unii. Jak słusznie zwróciła na to uwagę Komisja, w tym kontekście
         chodzi o wykonywanie działalności gospodarczej w charakterze adwokata, a więc o zagadnienie regulowane przez dyrektywę 98/5,
         a nie o wykonywanie tego zawodu w ramach swobody świadczenia usług.

      39      W rezultacie wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy uznać za niedopuszczalny w zakresie dotyczącym trzeciego
         z przedstawionych pytań.

      40      Wreszcie, co się tyczy pytania piątego, z postanowienia odsyłającego wynika, że w pytaniu tym Giudice di pace di Cortona zwraca
         się Trybunału o przeanalizowanie – w świetle orzecznictwa dotyczącego zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa
         – kwestii dotyczącej niekorzystnej zmiany, która wynika z ustawy nr 339/2003 dla osób pragnących łączyć wykonywanie zawodu
         adwokata z zatrudnieniem w niepełnym wymiarze czasu pracy w jednostce prawa publicznego, ponieważ ustawa ta zniosła korzystniejszy
         dla tych osób system ustanowiony na mocy ustawy nr 662/96.

      41      Bez konieczności orzekania w przedmiocie podniesionego przez Komisję względem tego pytania zarzutu niedopuszczalności wystarczy
         stwierdzić, że tak czy inaczej Trybunał nie może udzielić użytecznej odpowiedzi na to pytanie z powodu braku wszystkich koniecznych
         do tego elementów.

      42      Co do zasady pewności prawa – utrwalone orzecznictwo wskazuje, że uregulowanie pociągające za sobą niekorzystne skutki dla
         jednostek musi być jasne i precyzyjne, natomiast sposób jego stosowania możliwy do przewidzenia dla podmiotów nim objętych
         (wyrok z dnia 14 września 2010 r. w sprawie C‑550/07 P Akzo Nobel Chemicals i Akcros Chemicals przeciwko Komisji, dotychczas
         nieopublikowany w Zbiorze, pkt 100 i przytoczone tam orzecznictwo). Otóż ani postanowienie odsyłające, ani przedłożone Trybunałowi
         uwagi nie pozwalają na określenie, z jakiego punktu widzenia lub z jakich względów może zostać podważona jasność lub przewidywalność
         ustawy nr 339/2003.

      43      Co więcej, sąd krajowy w uwagach do pytania dotyczącego tej zasady wskazał, że ustawa nr 339/2003 wywołuje skutki z mocą wsteczną,
         czemu sprzeciwia się zasada pewności prawa. Podnoszonej retroaktywności ustawy nr 339/2003 w sposób oczywisty przeczy jednak
         stwierdzenie, również zawarte w postanowieniu odsyłającym, że wejście tej ustawy w życie nie ma wpływu na prawo jednoczesnego
         wykonywania zawodu adwokata i pozostawania w stosunku pracy, przysługujące do tego wejścia w życie na mocy ustawy nr 662/96,
         zważywszy na to, że na podstawie ustawy nr 339/2003 ustanowiono trzyletni okres przejściowy w celu uniknięcia tego, by wprowadzone
         przez nią zmiany miały charakter natychmiastowy.

      44      Jeżeli chodzi o zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań, w utrwalonym orzecznictwie panuje pogląd, że jednostki nie mogą w sposób
         uzasadniony oczekiwać utrzymania istniejącej sytuacji, która może zostać zmieniona w ramach swobodnego uznania władz krajowych
         (wyrok z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C‑201/08 Plantanol, Zb.Orz. s. I‑8343, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo).
         W świetle tego orzecznictwa pytanie prejudycjalne takie jak pytanie piąte w ramach niniejszego postępowania nie może zostać
         rozpatrzone przez Trybunał w sposób użyteczny, ponieważ nie został mu dostarczony choćby minimalny opis argumentów, które
         są wysuwane w ramach sporu przed sądem krajowym w celu wykazania, że przyjęcie uregulowania krajowego takiego jak to będące
         przedmiotem owego sporu nie odpowiada sytuacji, w której ustawodawca zmienia po prostu, na przyszłość, uregulowanie istniejące.

      45      W niniejszym przypadku sąd krajowy ograniczył się zasadniczo do wskazania, że ustawa nr 339/2003 bardzo istotnie i zdaniem
         niektórych zaskakująco zmienia system obowiązujący wcześniej na mocy ustawy nr 662/96. Należy stwierdzić, iż sama okoliczność,
         że ustawodawca uchwalił nową ustawę oraz że istotnie odbiega ona od ustawy wcześniej obowiązującej, nie stanowi wystarczającej
         podstawy do tego, by Trybunał mógł w sposób właściwy dokonać analizy pytania piątego.

      46      W świetle powyższego wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy uznać za niedopuszczalny także w zakresie
         dotyczącym piątego z przedstawionych pytań.

       Co do istoty
       W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
      47      W pytaniach pierwszym i drugim, które należy przeanalizować łącznie, sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 3
         ust. 1 lit. g) WE, art. 4 WE, 10 WE, 81 WE i 98 WE stoją na przeszkodzie przyjęciu uregulowania krajowego takiego jak wynikające
         z art. 1 i 2 ustawy nr 339/2003, które zakazuje urzędnikom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu
         pracy wykonywania zawodu adwokata, nawet jeśli posiadają oni uprawnienia do wykonywania tego zawodu, nakazując skreślenie
         ich z listy adwokatów.

      48      O ile prawdą jest, że art. 81 WE dotyczy wyłącznie zachowania przedsiębiorstw i nie odnosi się do przepisów ustawowych lub
         wykonawczych pochodzących od państw członkowskich, o tyle jednak artykuł ten w związku z art. 10 WE nakłada na państwa członkowskie
         obowiązek nieprzyjmowania oraz nieutrzymywania w mocy przepisów, również o charakterze ustawowym i wykonawczym, które mogłyby
         pozbawiać skuteczności reguły konkurencji stosujące się do przedsiębiorstw (ww. wyroki: w sprawie Arduino, pkt 34; a także
         w sprawie Cipolla i in., pkt 46).

      49      Trybunał orzekł w szczególności, że naruszenie art. 10 WE i 81 WE ma miejsce wówczas, gdy państwo członkowskie czy to narzuca
         lub faworyzuje zawieranie porozumień sprzecznych z art. 81 WE, lub wzmacnia skutki tych porozumień, czy to pozbawia swoje
         własne regulacje charakteru państwowego, przenosząc odpowiedzialność za podejmowanie decyzji ingerujących w sferę ekonomiczną
         na podmioty prywatne (ww. wyroki: w sprawie Arduino, pkt 34; a także w sprawie Cipolla i in., pkt 47).

      50      Natomiast okoliczność, że państwo członkowskie nakazuje organom samorządu zawodowego, takim jak okręgowe rady adwokackie,
         dokonać z urzędu skreślenia z listy adwokatów osób na nią wpisanych, które są jednocześnie urzędnikami zatrudnionymi w niepełnym
         wymiarze czasu pracy i które nie opowiedziały się w wyznaczonym do tego terminie za pozostaniem wpisanym na powyższą listę
         albo za utrzymaniem swego stosunku pracy z jednostką prawa publicznego, która ich zatrudnia, nie pozwala na ustalenie, że
         to państwo członkowskie pozbawia swoje przepisy ich charakteru państwowego. Wspomniane rady adwokackie nie mają bowiem żadnego
         wpływu na przepisane przez ustawę wydanie z urzędu decyzji o skreśleniu z listy.

      51      Z analogicznych względów uregulowanie krajowe takie jak będące przedmiotem sprawy przed sądem krajowym nie może zostać uznane
         za narzucające lub faworyzujące zawieranie porozumień sprzecznych z art. 81 WE.

      52      Stwierdzeń tych w żaden sposób nie podważają postanowienia art. 3 ust. 1 lit. g) WE, który przewiduje podjęcie działań Unii
         Europejskiej w zakresie ustanowienia systemu zapewniającego, aby konkurencja na rynku wewnętrznym nie była zakłócana, ani
         postanowienia art. 4 WE i 98 WE, które mają na celu przyjęcie polityki gospodarczej prowadzonej w poszanowaniu zasady otwartej
         gospodarki rynkowej z wolną konkurencją.

      53      Zważywszy na powyższe, na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć w ten sposób, że art. 3 ust. 1 lit. g) WE, art. 4 WE,
         10 WE, 81 WE i 98 WE nie stoją na przeszkodzie przyjęciu uregulowania krajowego, które zakazuje urzędnikom zatrudnionym na
         podstawie umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy wykonywania zawodu adwokata, nawet jeśli posiadają oni uprawnienia
         do wykonywania tego zawodu, nakazując skreślenie ich z listy adwokatów.

       W przedmiocie pytania czwartego
      54      Zgodnie z wywodami zawartymi w postanowieniu odsyłającym czwarte pytanie Giudice di pace di Cortona ma głównie na celu ustalenie,
         czy pozostawiona przyjmującemu państwu członkowskiemu przez art. 8 dyrektywy 98/5 możliwość uregulowania i co za tym idzie
         – w pewnych przypadkach ograniczenia pozostawania przez adwokatów, którzy są zarejestrowani w tym państwie, w niektórych stosunkach
         zatrudnienia przysługuje także względem adwokatów, którzy pragną wykonywać swoje obowiązki w zakresie jednego z tych stosunków
         zatrudnienia jedynie w niepełnym wymiarze czasu pracy.

      55      W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy na wstępie przypomnieć, że przyjmując dyrektywę 98/5, ustawodawca Unii zmierzał
         w szczególności do usunięcia rozbieżności w krajowych przepisach dotyczących warunków wpisu na listę adwokatów (wyrok z dnia
         19 września 2006 r. w sprawie C‑506/04 Wilson, Zb.Orz. s. I‑8613, pkt 64).

      56      Trybunał miał już okazję sprecyzować, że biorąc pod uwagę przywołany cel dyrektywy 98/5, uznać należy, że dokonuje ona całkowitej
         harmonizacji wstępnych warunków wymaganych do dokonania wpisu na listę prowadzoną przez właściwy organ przyjmującego państwa
         członkowskiego, które to warunki ograniczają się zasadniczo do przedstawienia temu organowi zaświadczenia o wpisie na listę
         prowadzoną przez właściwy organ państwa członkowskiego pochodzenia (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Wilson, pkt 65–67).

      57      Niemniej z art. 6 dyrektywy 98/5 jednoznacznie wynika, że zarejestrowanie w przyjmującym państwie członkowskim adwokatów wykonujących
         ten zawód na podstawie tytułu uzyskanego w innym państwie członkowskim wiąże się z objęciem tych adwokatów przepisami dotyczącymi
         wykonywania zawodu i zasad deontologii obowiązującymi w przyjmującym państwie członkowskim. Tymczasem przepisy te, w odróżnieniu
         od przepisów ustanawiających wstępne warunki do dokonania wpisu, nie były przedmiotem harmonizacji i mogą w związku z tym
         znacznie odbiegać od tych obowiązujących w państwie członkowskim pochodzenia. Co więcej, nieprzestrzeganie tych przepisów
         może prowadzić do skreślenia z listy adwokatów w przyjmującym państwie członkowskim, co znajduje potwierdzenie w art. 7 ust. 1
         dyrektywy 98/5.

      58      Należy stwierdzić, że art. 8 dyrektywy 98/5 odnosi się do specyficznej kategorii przepisów dotyczących wykonywania zawodu
         i zasad deontologii, do których nawiązuje art. 6 tej dyrektywy, czyli do przepisów określających, w jakim zakresie adwokaci
         wpisani na listę mogą wykonywać swój zawód „jako pracownik najemny u innego prawnika, w zespole lub spółce prawniczej lub
         też w przedsiębiorstwie państwowym czy prywatnym”.

      59      W świetle ogólnego sformułowania, za którym opowiedział się ustawodawca Unii, należy stwierdzić, że wspomniany art. 8 dyrektywy
         98/5 odnosi się do ogółu przepisów, które przyjmujące państwo członkowskie ustanowiło w celu zapobieżenia powstaniu konfliktu
         interesów, który mógłby zgodnie z jego oceną wynikać z sytuacji, w której adwokat byłby z jednej strony wpisany na listę adwokatów,
         a z drugiej strony pozostawał zatrudniony przez innego adwokata, w zespole lub spółce prawniczej lub też w przedsiębiorstwie
         państwowym czy prywatnym.

      60      Ustanowiony przez ustawę nr 339/2003 zakaz pozostawania przez adwokatów zarejestrowanych we Włoszech w stosunku zatrudnienia,
         nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy, z jednostką prawa publicznego wchodzi w zakres przepisów określonych w art. 8 dyrektywy
         98/5, przynajmniej w zakresie, w jakim wspomniany przepis dotyczy łączenia wykonywania zawodu adwokata z zatrudnieniem w przedsiębiorstwie
         państwowym.

      61      Ponadto okoliczność, że ustanowione w ten sposób przez Republikę Włoską uregulowanie może zostać uznane za rygorystyczne,
         nie może sama w sobie podlegać krytyce. W istocie brak konfliktu interesów jest nieodzowny dla wykonywania zawodu adwokata
         i oznacza w szczególności, że adwokaci muszą pozostawać w sytuacji niezależności wobec władz publicznych i innych podmiotów,
         których wpływom nie powinni podlegać (zob. podobnie wyrok z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie C‑309/99 Wouters i in., Rec.
         s. I‑1577, pkt 100–102). Wprawdzie zalecane jest, by przyjmowane w tym zakresie przepisy nie wykraczały poza to, co jest konieczne
         do osiągnięcia celu zapobieżenia powstaniu konfliktu interesów, jednak współmierność zakazu takiego jak ustanowiony przez
         ustawę nr 339/2003 nie może zostać zbadana w ramach niniejszego pytania, gdyż problem ten nie został w nim poruszony.

      62      Wreszcie, jak to zostało stwierdzone w ramach badania dopuszczalności niniejszego pytania, należy podkreślić, że art. 8 dyrektywy
         98/5 wymaga, by przepisy przyjmującego państwa członkowskiego znajdowały zastosowanie do wszystkich adwokatów zarejestrowanych
         w tym państwie członkowskim, niezależnie od tego, czy zostali oni zarejestrowani na podstawie tytułu zawodowego uzyskanego
         w tym państwie członkowskim, czy też tytułu zawodowego uzyskanego w innym państwie członkowskim.

      63      Tymczasem, z zastrzeżeniem wyniku weryfikacji, jaką powinny przeprowadzić w tym względzie sądy włoskie, nie wydaje się, by
         ustawa nr 339/2003 miała zastosowanie wyłącznie do adwokatów pochodzenia włoskiego i prowadziła w ten sposób do powstania
         odwrotnej dyskryminacji. Wprawdzie adwokaci, których dotyczy ta ustawa, są osobami zainteresowanymi podjęciem zatrudnienia
         w jednostkach podlegających nadzorowi lub kontroli ze strony Republiki Włoskiej lub w jednostkach samorządu terytorialnego
         w tym państwie, jednak – przynajmniej w zakresie dotyczącym zatrudnienia w przedsiębiorstwach państwowych – adwokaci zarejestrowani
         w Republice Włoskiej i objęci zakazem jednoczesnego wykonywania zawodu adwokata i pozostawania w takim stosunku zatrudnienia
         mogą być nie tylko obywatelami włoskimi, ale również obywatelami innych państw członkowskich.

      64      Zważywszy na ogół powyższych rozważań, odpowiedź na pytanie czwarte winna brzmieć: art. 8 dyrektywy 98/5 należy interpretować
         w ten sposób, że przyjmujące państwo członkowskie może ustanowić względem adwokatów zarejestrowanych w tym państwie i zatrudnionych
         – w pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy – jako pracownicy najemni u innego prawnika, w zespole lub spółce prawniczej
         lub też w przedsiębiorstwie państwowym czy prywatnym ograniczenia w jednoczesnym wykonywaniu zawodu adwokata i pozostawania
         we wspomnianym stosunku zatrudnienia, pod warunkiem że ograniczenia te nie wykraczają poza to, co konieczne do osiągnięcia
         celu zapobieżenia powstaniu konfliktu interesu, i mają zastosowanie do wszystkich adwokatów zarejestrowanych w tym państwie
         członkowskim.

       W przedmiocie kosztów
      65      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:
      1)      Artykuł 3 ust. 1 lit. g) WE, art. 4 WE, 10 WE, 81 WE i 98 WE nie stoją na przeszkodzie przyjęciu uregulowania krajowego, które
            zakazuje urzędnikom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy wykonywania zawodu adwokata,
            nawet jeśli posiadają oni uprawnienia do wykonywania tego zawodu, nakazując skreślenie ich z listy adwokatów.
      2)      Artykuł 8 dyrektywy 98/5/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. mającej na celu ułatwienie stałego wykonywania
            zawodu prawnika w państwie członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych należy interpretować w ten sposób,
            że przyjmujące państwo członkowskie może ustanowić względem adwokatów zarejestrowanych w tym państwie i zatrudnionych – w pełnym
            lub w niepełnym wymiarze czasu pracy – jako pracownicy najemni u innego prawnika, w zespole lub spółce prawniczej lub też
            w przedsiębiorstwie państwowym czy prywatnym ograniczenia w jednoczesnym wykonywaniu zawodu adwokata i pozostawania we wspomnianym
            stosunku zatrudnienia, pod warunkiem że ograniczenia te nie wykraczają poza to, co konieczne do osiągnięcia celu zapobieżenia
            powstaniu konfliktu interesu, i mają zastosowanie do wszystkich adwokatów zarejestrowanych w tym państwie członkowskim.
      Podpisy
      * Język postępowania: włoski.


title: Wyrok Sądu (ósma izba) z dnia 6 kwietnia 2017 r. (Fragmenty).#Saremar – Sardegna Regionale Marittima SpA przeciwko Komisji Europejskiej.#Pomoc państwa – Transport morski – Rekompensata z tytułu świadczenia usług publicznych – Podwyższenie kapitału – Decyzja uznająca pomoc za niezgodną z rynkiem wewnętrznym i nakazująca jej odzyskanie – Postawienie skarżącej w stan likwidacji – Zdolność sądowa – Zachowanie interesu prawnego – Brak umorzenia postępowania – Pojęcie pomocy – Usługa świadczona w ogólnym interesie gospodarczym – Kryterium inwestora prywatnego – Oczywisty błąd w ocenie – Naruszenie prawa – Zarzut niezgodności z prawem – Obowiązek uzasadnienia – Prawo do obrony – Decyzja 2011/21/UE – Wytyczne dotyczące pomocy państwa w celu ratowania i restrukturyzacji zagrożonych przedsiębiorstw – Zasady ramowe Unii Europejskiej dotyczące pomocy państwa w formie rekompensaty z tytułu świadczenia usług publicznych – Wyrok Altmark.#Sprawa T-220/14.

text:
T‑220/1462014TJ0220EU:T:2017:26700011155T
      WYROK SĄDU (ósma izba)
      z dnia 6 kwietnia 2017 r. (
            *1
         )
      „Pomoc państwa — Transport morski — Rekompensata z tytułu świadczenia usług publicznych — Podwyższenie kapitału — Decyzja uznająca pomoc za niezgodną z rynkiem wewnętrznym i nakazująca jej odzyskanie — Postawienie skarżącej w stan likwidacji — Zdolność sądowa — Zachowanie interesu prawnego — Brak umorzenia postępowania — Pojęcie pomocy — Usługa świadczona w ogólnym interesie gospodarczym — Kryterium inwestora prywatnego — Oczywisty błąd w ocenie — Naruszenie prawa — Zarzut niezgodności z prawem — Obowiązek uzasadnienia — Prawo do obrony — Decyzja 2011/21/UE — Wytyczne dotyczące pomocy państwa w celu ratowania i restrukturyzacji zagrożonych przedsiębiorstw — Zasady ramowe Unii Europejskiej dotyczące pomocy państwa w formie rekompensaty z tytułu świadczenia usług publicznych — Wyrok Altmark”
      W sprawie T‑220/14

         Saremar – Sardegna Regionale Marittima SpA, z siedzibą w Cagliari (Włochy), reprezentowany przez adwokatów G.M. Robertiego, G. Bellittiego oraz I. Perego,
      strona skarżąca,
      przeciwko

         Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez G. Contego, D. Grespana i A. Bouchagiara, działających w charakterze pełnomocników,
      strona pozwana,
      popieranej przez:

         Compagnia Italiana di Navigazione SpA, z siedzibą w Neapolu (Włochy), reprezentowaną początkowo przez adwokatów F. Sciaudonego, R. Sciaudonego, D. Fioretti i A. Neriego, a następnie przez adwokatów M. Merolę, B. Carnevalego i M. Toniolo,
      interwenient,
      mającej za przedmiot żądanie stwierdzenia nieważności, na podstawie art. 263 TFUE, decyzji Komisji C(2013) 9101 final z dnia 22 stycznia 2014 r. w sprawie środków pomocy SA.32014 (2011/C), SA.32015 (2011/C) i SA.32016 (2011/C), które Regione autonoma della Sardegna wprowadził na rzecz Saremaru, w zakresie, w jakim Komisja uznała w tej decyzji środek w postaci rekompensaty z tytułu świadczenia usługi publicznej oraz podwyższenie kapitału za pomoc państwa, uznała te środki za niezgodne z rynkiem wewnętrznym oraz nakazała ich odzyskanie,
      SĄD (ósma izba),
      w składzie: D. Gratsias (sprawozdawca), prezes, M. Kancheva i N. Półtorak, sędziowie,
      sekretarz: J. Palacio González, główny administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 20 lipca 2016 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok (
               1
            )

      […]

         Co do prawa

            1.

            W przedmiocie zdolności sądowej Saremaru

               43

               Na wstępie należy zaznaczyć, że z wyjaśnień i dokumentów przekazanych Sądowi przez strony w dniach 11 i 29 lipca 2016 r. wynika, że z uwagi na niemożność zwrócenia części spornej pomocy, która została już wypłacona, Saremar wniósł o objęcie go prewencyjnym postępowaniem układowym celem jego likwidacji, który to wniosek został przyjęty przez Tribunale di Cagliari (sąd w Cagliari, Włochy) w dniu 22 lipca 2015 r. Saremar zaprzestał wszelkiej działalności w dniu 31 marca 2016 r. i znajduje się na zaawansowanym etapie postępowania likwidacyjnego, gdyż wszyscy wierzyciele uprzywilejowani zostali zaspokojeni, a według samej spółki w kolejnych miesiącach przewidziany jest pierwszy istotny podział majątku między wierzycieli nieuprzywilejowanych.

               44

               Tymczasem w zależności od obowiązującego prawa krajowego i procedur mających zastosowanie spółka postawiona w stan likwidacji może utracić zdolność sądową, a przynajmniej zdolność do występowania w charakterze strony we własnym imieniu. Ponadto sama skarżąca wskazuje, że może to mieć miejsce na gruncie prawa włoskiego. Prawdą jest, że na rozprawie oraz w swym piśmie z dnia 29 lipca 2016 r. Komisja podniosła jedynie, że postawienie skarżącej w stan likwidacji podważa jej interes prawny, ale nie stwierdziła, że owo postawienie w stan likwidacji podważa jej zdolność sądową. Jednakże w zakresie, w jakim ewentualna utrata przez skarżącą zdolności sądowej uczyniłaby bezprzedmiotową kwestię jej interesu prawnego, należy sprawdzić, czy zachowała ona tę zdolność w toku postępowania.

               45

               Wprawdzie, jak orzekł Trybunał w tym względzie, pojęcie „osoby prawnej”, które jest zawarte w art. 263 ust. 4 TFUE, niekoniecznie pokrywa się z pojęciami właściwymi dla różnych porządków prawnych państw członkowskich, z orzecznictwa wynika jednak, że owo pojęcie oznacza w zasadzie istnienie osobowości prawnej ustanowionej na gruncie prawa państwa członkowskiego lub państwa trzeciego oraz zdolności sądowej uznanej przez to prawo (zob. podobnie wyroki: z dnia 20 marca 1959 r., Nold/Wysoka Władza, 18/57, EU:C:1959:6; z dnia 28 października 1982 r., Groupement des Agences de voyages/Komisja, 135/81, EU:C:1982:371, pkt 10; z dnia 18 stycznia 2007 r., PKK i KNK/Rada, C‑229/05 P, EU:C:2007:32, pkt 114; postanowienie z dnia 24 listopada 2009 r., Landtag Schleswig-Holstein/Komisja, C‑281/08 P, niepublikowane, EU:C:2009:728, pkt 22). Dlatego też jedynie w nadzwyczajnych okolicznościach, w szczególności wtedy, gdy konieczność zapewnienia skutecznej ochrony sądowej tego wymaga, można przyjąć dopuszczalność skargi wniesionej przez podmiot, który nie dysponuje zdolnością sądową na gruncie konkretnego prawa krajowego (zob. podobnie wyrok z dnia 18 stycznia 2007 r., PKK i KNK/Rada, C‑229/05 P, EU:C:2007:32, pkt 109–114). Poza tym owa zdolność sądowa musi zostać zachowana w toku postępowania (zob. podobnie wyroki: z dnia 20 września 2007 r., Salvat père & fils i in./Komisja, T‑136/05, EU:T:2007:295, pkt 25–27; z dnia 21 marca 2012 r., Marine Harvest Norway i Alsaker Fjordbruk/Rada, T‑113/06, niepublikowany, EU:T:2012:135, pkt 27–29). Istnienie osobowości prawnej i zdolności sądowej należy badać w świetle właściwego prawa krajowego (wyrok z dnia 27 listopada 1984 r., Bensider i in./Komisja, 50/84, EU:C:1984:365, pkt 7; postanowienie z dnia 3 kwietnia 2008 r., Landtag Schleswig-Holstein/Komisja, T‑236/06, EU:T:2008:91, pkt 22).

               46

               W niniejszej sprawie z pisma Saremaru z dnia 29 lipca 2016 r. wynika, że zgodnie z orzecznictwem Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego, Włochy) spółka objęta prewencyjnym postępowaniem układowym zachowuje prawo do wnoszenia skarg we własnym imieniu i do uczestniczenia w sporach w celu ochrony swego majątku. Poza tym skarżąca dołącza do tego pisma pismo jej likwidatorów z dnia 26 lipca 2016 r. wskazujące, że pełnomocnictwo udzielone jej adwokatom w ramach niniejszej skargi jest nadal ważne. W konsekwencji należy uznać, że pomimo postawienia w stan likwidacji Saremar nie stracił w toku postępowania swej zdolności sądowej.

            2.

            W przedmiocie podniesionego przez Komisję zarzutu istnienia przeszkody powodującej konieczność umorzenia postępowania

               47

               Komisja twierdzi, że ze względu na toczące się postępowanie likwidacyjne dotyczące Saremaru interes prawny tego przedsiębiorstwa wygasł w toku niniejszego postępowania. Podnosi ona w tym względzie, że likwidacja Saremaru jest na zaawansowanym etapie i może zakończyć się przed ogłoszeniem niniejszego wyroku. Poza tym jak skarżąca sama przyznała, nie będzie już mogła podjąć na nowo działalności gospodarczej, nawet gdyby stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji, a ona sama została w związku z tym zwolniona z obowiązku zwrotu pomocy. Wreszcie interes wierzycieli Saremaru w tym, by kwota spornej pomocy została wyłączona z pasywów tej spółki, jest odrębny od interesu w prowadzeniu jej działalności gospodarczej. Konkludując, Komisja wskazuje, że taki brak interesu prawnego powinien skłonić Sąd do umorzenia postępowania w niniejszej sprawie.

               48

               W odpowiedzi na te argumenty Saremar podnosi natomiast, że stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji rodziłoby w stosunku do niego skutki prawne, ponieważ prowadziłoby do zmniejszenia pasywów w ramach postępowania układowego o ponad 11 mln EUR, co pozwoliłoby na pełne zaspokojenie wierzycieli.

               49

               Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem interes prawny stanowi pierwszą i podstawową przesłankę skargi do sądu (zob. wyrok z dnia 17 września 2015 r., Mory i in./Komisja, C‑33/14 P, EU:C:2015:609, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).

               50

               Z art. 263 TFUE wynika w tym względzie, że istnieje wyraźne rozróżnienie między prawem do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności przysługującym instytucjom Unii i państwom członkowskim, o którym mowa w akapicie drugim tego artykułu, i takim prawem przysługującym osobom fizycznym i prawnym, o którym mowa w jego akapicie czwartym. Otóż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w przypadku instytucji Unii i państw członkowskich skorzystanie z prawa do wniesienia tej skargi nie jest uzależnione ani od uzasadnienia ich legitymacji procesowej, ani od uzasadnienia ich interesu prawnego (zob. podobnie wyrok z dnia 24 marca 2011 r., Freistaat Sachsen i Land Sachsen‑Anhalt/Komisja, T‑443/08 i T‑455/08, EU:T:2011:117, pkt 64; postanowienie z dnia 19 lutego 2013 r., Provincie Groningen i in./Komisja, T‑15/12 i T‑16/12, niepublikowane, EU:T:2013:74, pkt 42, 44 i przytoczone tam orzecznictwo).

               51

               Natomiast prawo osób fizycznych i prawnych do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności, o którym mowa w art. 263 akapit czwarty TFUE, jest uzależnione, po pierwsze, od tego, czy po stronie tych osób uznaje się istnienie legitymacji czynnej, to znaczy – zgodnie z brzmieniem owego przepisu – od tego, czy ich skarga zostaje wniesiona na akt, którego są one adresatami, lub na akt, który dotyczy ich bezpośrednio i indywidualnie, albo też czy ich skarga zostaje wniesiona na akt regulacyjny, który dotyczy ich bezpośrednio i nie wymaga środków wykonawczych. Po drugie, owo prawo jest uzależnione od istnienia interesu prawnego na etapie wniesienia skargi, który stanowi przesłankę dopuszczalności odrębną od legitymacji procesowej. Tak samo jak przedmiot skargi ów interes prawny musi istnieć aż do chwili wydania orzeczenia sądowego, pod rygorem umorzenia postępowania (zob. wyrok z dnia 17 września 2015 r., Mory i in./Komisja, C‑33/14 P, EU:C:2015:609, pkt 57, 59–62 i przytoczone tam orzecznictwo).

               52

               Istnienie interesu prawnego stanowi zatem bezwzględną przesłankę procesową, którą Sąd powinien zbadać z urzędu albo w momencie wniesienia skargi celem sprawdzenia jej dopuszczalności, albo w toku postępowania celem sprawdzenia, czy zachodzi jeszcze potrzeba rozpoznania tej skargi, czy już nie (zob. podobnie postanowienie z dnia 24 marca 2011 r., Internationaler Hilfsfonds/Komisja, T‑36/10, EU:T:2011:124, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).

               53

               Taki interes prawny zakłada, że stwierdzenie nieważności zaskarżonego aktu może samo w sobie wywołać skutki prawne i że w wyniku skargi strona skarżąca będzie mogła uzyskać jakąś korzyść (wyroki: z dnia 7 czerwca 2007 r., Wunenburger/Komisja, C‑362/05 P, EU:C:2007:322, pkt 42; z dnia 17 września 2015 r., Mory i in./Komisja, C‑33/14 P, EU:C:2015:609, pkt 55). Ponadto interes prawny strony skarżącej powinien być rzeczywisty i aktualny i nie może dotyczyć sytuacji przyszłej i hipotetycznej (zob. wyrok z dnia 17 września 2015 r., Mory i in./Komisja, C‑33/14 P, EU:C:2015:609, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo).

               54

               Na wstępie należy stwierdzić, że niniejsza skarga spełnia przesłanki dopuszczalności, o których mowa w pkt 51–53 powyżej, zarówno w zakresie legitymacji procesowej skarżącej, jak i istnienia jej interesu prawnego na etapie wniesienia skargi, czego Komisja zresztą nie kwestionuje.

               55

               Jeśli chodzi w szczególności o interes prawny, należy zaznaczyć, że w chwili wniesienia skargi zaskarżona decyzja była niekorzystna dla skarżącej, ponieważ Komisja uznała pomoc, z której skarżąca korzystała, za niezgodną z prawem i z rynkiem wewnętrznym oraz nakazała jej odzyskanie. Z tego tylko bowiem względu zaskarżona decyzja zmieniła sytuację prawną tej spółki, która po wydaniu owej decyzji nie była już uprawniona do korzystania z tej pomocy i winna była spodziewać się, że będzie musiała w zasadzie ją zwrócić (zob. wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r., ACEA/Komisja, C‑319/09 P, niepublikowany, EU:C:2011:857, pkt 68, 69 i przytoczone tam orzecznictwo).

               56

               Należy stwierdzić, że postawienie Saremaru w stan likwidacji nie skutkowało podważeniem w toku postępowania jego interesu prawnego, tak jak został on zdefiniowany w pkt 55 powyżej.

               57

               Trzeba bowiem zaznaczyć przede wszystkim, że zaskarżona decyzja nie została uchylona ani cofnięta, tak że niniejsza skarga zachowuje swój przedmiot (zob. podobnie wyrok z dnia 7 czerwca 2007 r., Wunenburger/Komisja, C‑362/05 P, EU:C:2007:322, pkt 48).

               58

               Następnie – skutki prawne zaskarżonej decyzji nie utraciły swej ważności jedynie ze względu na postawienie Saremaru w stan likwidacji.

               59

               W pierwszej kolejności z uwagi na zaskarżoną decyzję RAS w dalszym ciągu nie ma bowiem prawa wypłacić Saremarowi części spornego podwyższenia kapitału, którego ów podmiot władzy publicznej nie dokonał w związku ze zgłoszeniem tej operacji do Komisji, jak wynika z protokołu zgromadzenia akcjonariuszy Saremaru z dnia 11 lipca 2012 r. załączonego do skargi. Jednakże żaden element w aktach sprawy nie pozwala wykluczyć możliwości, że w razie stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji ta część spornego podwyższenia kapitału, z której Saremar miał wówczas prawo skorzystać, zostanie włączona do jego majątku.

               60

               W drugiej kolejności, jeśli chodzi o część spornej pomocy, która została już wypłacona Saremarowi przez RAS, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że sam fakt, iż przedsiębiorstwo jest objęte postępowaniem upadłościowym, w szczególności wówczas gdy owo postępowanie prowadzi do likwidacji przedsiębiorstwa, nie wyłącza zasady odzyskania pomocy. W takim bowiem przypadku przywrócenie wcześniejszej sytuacji i wyeliminowanie zakłócenia konkurencji wynikłego z bezprawnie wypłaconej pomocy mogą co do zasady zostać zrealizowane poprzez dodanie zobowiązania do zwrotu tej pomocy do pasywów przedsiębiorstwa znajdującego się w stanie likwidacji (zob. wyrok z dnia 1 lipca 2009 r., KG Holding i in./Komisja, od T‑81/07 do T‑83/07, EU:T:2009:237, pkt 192, 193 i przytoczone tam orzecznictwo). W konsekwencji z związku z wydaniem zaskarżonej decyzji sporna pomoc musi przynajmniej zostać po stronie pasywów Saremaru, tak że nawet przy założeniu, iż nie może ona zostać zwrócona RAS, nie wchodzi już w skład majątku skarżącej.

               61

               W konsekwencji należy zaznaczyć, iż postawienie Saremaru w stan likwidacji nie podważa ustalenia poczynionego w pkt 55 powyżej, zgodnie z którym stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji mogłoby przysporzyć korzyści skarżącej, ponieważ jej sytuacja prawna względem spornej pomocy uległaby bezwzględnie zmianie. Ponadto owo stwierdzenie nieważności prowadziłoby również do znacznej poprawy jej sytuacji gospodarczej, ponieważ sporna pomoc mogłaby zostać ponownie włączona do jej majątku. Poza tym należy zaznaczyć, że analiza ta znajduje potwierdzenie w wyroku z dnia 13 września 2010 r., Grecja i in./Komisja (T‑415/05, T‑416/05 i T‑423/05, EU:T:2010:386), w którym Sąd orzekł, iż spółki postawione w stan likwidacji, które zwróciły pomoc rozpatrywaną w tych sprawach, nadal posiadały interes prawny, ponieważ w razie stwierdzenia nieważności decyzji Komisji Republika Grecka byłaby zobowiązana do zwrócenia im odzyskanych kwot, które zostałyby zaliczone do aktywów ich odpowiednich bilansów likwidacji (wyrok z dnia 13 września 2010 r., Grecja i in./Komisja, T‑415/05, T‑416/05 i T‑423/05, EU:T:2010:386, pkt 62).

               62

               Należy dodać, że Sąd nie został poinformowany do chwili obecnej o tym, iż postępowanie likwidacyjne Saremaru zostało zakończone.

               63

               Z całości powyższych rozważań wynika, że Saremar zachowuje interes prawny w ramach niniejszej skargi, w związku z czym należy wydać rozstrzygnięcie.
               […]

               Z powyższych względów
               SĄD (ósma izba)
               orzeka, co następuje:

                           1)

                           Skarga zostaje oddalona.

                           2)

                           Saremar – Sardegna Regionale Marittima SpA zostaje obciążony, poza własnymi kosztami, kosztami poniesionymi przez Komisję Europejską i Compagnia Italiana di Navigazione SpA.

                           Gratsias

                           Kancheva

                           Półtorak

                     Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 6 kwietnia 2017 r.
                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: włoski.
      (
            1
         )	Poniżej zostały odtworzone jedynie te punkty wyroku, których publikację Sąd uznał za wskazaną.


WYROK SĄDU (izba ds. odwołań) z dnia 16 maja 2013 r.#Diego Canga Fano przeciwko Radzie Unii Europejskiej.#Odwołanie – Służba publiczna – Urzędnicy – Awans – Postępowanie w sprawie awansu za 2009 r. – Decyzja o nieawansowaniu wnoszącego odwołanie do grupy zaszeregowania AD 13 – Porównanie osiągnięć – Dokonywana przez sąd kontrola oczywistego błędu w ocenie.#Sprawa T‑281/11 P.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (trzecia izba) z dnia 27 listopada 1990 r. # Dorothea Kobor przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Urzędnik. # Sprawa T-7/90.


Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 21 czerwca 2001 r. # SONAE - Tecnologia de Informação SA przeciwko Direcção-Geral dos Registos e Notariado. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunal Tributário de Primeira Instância do Porto - Portugalia. # Dyrektywa 69/335/CEE. # Sprawa C-206/99.