title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 1 lipca 2010 r.#Emanuela Sbarigia przeciwko Azienda USL RM/A i innym.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunale amministrativo regionale per il Lazio - Włochy.#Krajowe przepisy regulujące godziny otwarcia i dni zamknięcia aptek- Zwolnienie - Uprawnienia decyzyjne właściwych organów.#Sprawa C-393/08.

text:
      Sprawa C‑393/08
      Emanuela Sbarigia
      przeciwko
      Azienda USL RM/A i in.
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez
      Tribunale amministrativo regionale per il Lazio)
      Krajowe przepisy regulujące godziny otwarcia i dni zamknięcia aptek – Zwolnienie – Uprawnienia decyzyjne właściwych organów
      Streszczenie wyroku
      1.        Pytania prejudycjalne – Dopuszczalność – Granice
      (art. 234 WE)
      2.        Pytania prejudycjalne – Właściwość Trybunału
      (art. 234 WE)
      3.        Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Zobowiązania państw członkowskich
      (art. 10 WE, 81 WE, 82 WE)
      1.        Wyłącznie do sądów krajowych, przed którymi toczy się spór i które wobec tego muszą przyjąć na siebie odpowiedzialność za
         wydane orzeczenie, należy ocena, w świetle konkretnych okoliczności każdej sprawy, zarówno niezbędności orzeczenia prejudycjalnego
         do wydania wyroku, jak i znaczenia dla sprawy pytań skierowanych do Trybunału. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą
         wykładni prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia. Z powyższego wynika, że pytania dotyczące
         wykładni prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w trybie
         prejudycjalnym, o które wniósł sąd krajowy, jest więc możliwa tylko wtedy, gdy okazuje się oczywiste, że wykładnia prawa wspólnotowego,
         o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest
         natury hipotetycznej, bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego koniecznymi do udzielenia
         użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione.

      (por. pkt 19, 20)
      2.        Gdy w ramach pytania prejudycjalnego wszystkie elementy sporu zawisłego przed sądem odsyłającym zamykają się w obszarze wyłącznie
         jednego państwa członkowskiego, odpowiedź może jednak być pomocna dla sądu odsyłającego, w szczególności w sytuacji gdy prawo
         krajowe nakazuje, aby obywatel danego państwa członkowskiego mógł korzystać z takich samych praw jak prawa, które przysługują
         obywatelowi innego państwa członkowskiego znajdującemu się w identycznej sytuacji na podstawie prawa Unii.

      Założenie przedstawione powyżej odnosi się do praw, jakie obywatel innego państwa członkowskiego mógłby wywieść z prawa Unii,
         gdyby znalazł się w takiej samej sytuacji jak skarżąca w postępowaniu krajowym, prowadząca aptekę w szczególnej strefie miejskiej
         i będąca adresatem wydanej na podstawie regulacji krajowej decyzji właściwego krajowego organu administracji w przedmiocie
         wniosku, który nie podważa w żaden sposób ogólnego systemu uregulowania godzin otwarcia i urlopów aptek ustanowionego na mocy
         owej regulacji, lecz ma jedynie na celu uzyskanie, na zasadzie wyjątku od tego systemu ogólnego, pozwolenia na rezygnację
         z wszelkich okresów zamknięcia.

      Co za tym idzie, mając na względzie specyficzne okoliczności sprawy przed sądem krajowym, oczywiste jest, że wykładnia art. 49 WE,
         o którą zwrócił się w postanowieniu odsyłającym sąd krajowy, pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu przed sądem
         krajowym.

      (por. pkt 23-25)
      3.        Postanowienia prawa wspólnotowego w dziedzinie konkurencji, w szczególności art. 81–86 WE, nie znajdują w oczywisty sposób
         zastosowania w wypadku uregulowania krajowego dotyczącego ewentualnego przyznania odstępstwa w odniesieniu do okresów otwarcia
         apteki położonej w szczególnej strefie miejskiej. Uregulowanie takie nie może, samo w sobie lub przez jego stosowanie, wpływać
         na handel między państwami członkowskimi w rozumieniu art. 81 WE i 82 WE.

      (por. pkt 29, 32)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 1 lipca 2010 r.(*)

      Krajowe przepisy regulujące godziny otwarcia i dni zamknięcia aptek – Zwolnienie – Uprawnienia decyzyjne właściwych organów
      W sprawie C‑393/08
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunale
         amministrativo regionale per il Lazio (Włochy) postanowieniem z dnia 21 maja 2008 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 września
         2008 r., w postępowaniu:

      Emanuela Sbarigia
      przeciwko
      Azienda USL RM/A,
      Comune di Roma,
      Assiprofar – Associazione Sindacale Proprietari Farmacia,
      Ordine dei Farmacisti della Provincia di Roma,
      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: A. Tizzano, prezes izby, E. Levits (sprawozdawca), A. Borg Barthet, J.J. Kasel i M. Berger, sędziowie,
      rzecznik generalny: N. Jääskinen,
      sekretarz: R. Şereş, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 17 grudnia 2009 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu E. Sbarigii przez V. Cerullego Irellego oraz M. Di Giandomenica, avvocati,
      –        w imieniu Comune di Roma przez R. Murrę, avvocato,
      –        w imieniu Assiprofar – Associazione Sindacale Proprietari Farmacia przez M. Lucaniego oraz I. Perego, avvocati,
      –        w imieniu Ordine dei Farmacisti della Provincia di Roma przez S. Cicciottiego, avvocato,
      –        w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez M. Russo, avvocato dello
         Stato,

      –        w imieniu rządu greckiego przez S. Spyropoulosa, Z. Chatzipavlou oraz V. Karrę, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu niderlandzkiego przez C.M. Wissels oraz D.J.M. de Gravego, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu austriackiego przez C. Pesendorfer oraz T. Krölla, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Komisji Europejskiej przez E. Traversę oraz C. Cattabrigę, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 11 marca 2010 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 49 WE, art. 81– 86 WE, 152 WE i 153 WE.

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między E. Sbarigią, właścicielką apteki, a Azienda Unità Sanitaria Locale „Roma
         A” (lokalnym urzędem ds. opieki medycznej „Rzym A”, zwanym dalej „ASL RM/A”), właściwym organem gminy Rzym, w przedmiocie
         decyzji ASL RM/A odrzucającej wnioski E. Sbarigii o uzyskanie odstępstwa od obowiązujących godzin i okresów zamknięcia apteki,
         a w szczególności corocznego zamknięcia na okres urlopu latem 2006 r.

       Ramy prawne
      3        Mającymi zastosowanie do postępowania przed sądem krajowym przepisami jest Legge Regionale Lazio n. 26 del 30 juglio 2002,
         Disciplina dell’orario, dei turni e delle ferie delle farmacie aperte al pubblico (ustawa regionalna regionu Lazio nr 26 z dnia
         30 lipca 2002 r. o godzinach otwarcia, dyżurach i zamknięciu aptek na okres urlopu, Bollettino Ufficiale della Regione Lazio nr 23, dodatek zwyczajny nr 5, z dnia 20 sierpnia 2002 r., oraz GURI nr 24, seria specjalna nr 3, z dnia 14 czerwca 2003 r.,
         zwana dalej „L.R. 26/02”).

      4        Artykuły 2–8 L.R. 26/02 określają godziny otwarcia, dobrowolne dyżury, dni zamknięcia w tygodniu oraz coroczne terminy zamknięcia
         aptek z powodu urlopu. Przepisy te ustanawiają w szczególności obowiązujący maksymalny wymiar godzin otwarcia, obowiązek zamknięcia
         apteki w niedzielę i przez pół dnia w tygodniu oraz w dni świąteczne oraz na minimalny okres rocznego urlopu.

      5        Artykuł 10 L.R. 26/02 ma następujące brzmienie:

      „1.       Dla gminy Rzym każdy [lokalny urząd ds. opieki medycznej, zwany dalej „USL”] przyjmuje zgodnie ze swoją właściwością środki
         przewidziane niniejszą ustawą, po uzyskaniu zgody pozostałych zainteresowanych USL.

      2.       Dla aptek położonych w szczególnych strefach miejskich godziny otwarcia w tygodniu, zamknięcie aptek miejskich na okres urlopu
         oraz na pół dnia odpoczynku tygodniowego […] mogą być zmienione decyzją właściwej miejscowo USL za zgodą mera gminy, której
         to dotyczy, regionalnej izby aptekarskiej oraz regionalnych organizacji farmaceutów najbardziej reprezentatywnych dla aptek
         publicznych i prywatnych”.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      6        E. Sbarigia jest właścicielką apteki znajdującej się w strefie zwanej „del Tridente”, położonej w zabytkowym centrum Rzymu.
         Dzielnica ta, całkowicie zamknięta dla ruchu kołowego, znajduje się w samym centrum turystycznym stolicy.

      7        Z powodu tego położenia i znaczącego wzrostu liczby klientów w lipcu i sierpniu skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym
         wystąpiła w dniu 31 maja 2006 r., na podstawie art. 10 ust. 2 L.R. 26/02, do właściwego miejscowo ASL RM/A o pozwolenie na
         rezygnację z okresu zamknięcia apteki na czas urlopu latem 2006 r. Wniosek ten został odrzucony decyzją z dnia 22 czerwca
         2006 r., od której E. Sbarigia wniosła odwołanie do sądu krajowego.

      8        Oczekując na wynik postępowania sądowego w przedmiocie wniesionego przez nią odwołania, w dniu 18 października 2006 r., na
         podstawie drugiego wniosku, E. Sbarigia rozszerzyła zakres dochodzonych zwolnień, ubiegając się o zwolnienie z obowiązku zamykania
         apteki na coroczne urlopy i w dni świąteczne, oraz o możliwość rozszerzenia godzin otwarcia apteki określonych dla tygodnia
         na cały rok. W tym względzie E. Sbarigia powołuje się na okoliczność, że podobne pozwolenie zostało wydane w dniu 8 września
         2006 r. na rzecz innej apteki, znajdującej się w okolicach dworca kolejowego Termini, posiadającej taką samą specyficzną klientelę
         jak jej apteka.

      9        Również ten drugi wniosek został odrzucony przez ASL RM/A decyzją nr 119945/P z dnia 22 marca 2007 r., w odniesieniu do której
         E. Sbarigia sformułowała uzupełniające zarzuty odwoławcze i wniosła o zastosowanie środków zawieszających.

      10      Postanowieniem z dnia 22 czerwca 2007 r. sąd krajowy przychylił się do wniosku o zawieszenie wykonania decyzji z dnia 22 marca
         2007 r. celem ponownego zbadania sprawy przez ASL RM/A.

      11      Następnie ASL RM/A wydał decyzję nr 40249 z dnia 1 sierpnia 2007 r., na mocy której ponownie odrzucił wniosek skarżącej w postępowaniu
         przed sądem krajowym – na podstawie art. 10 ust. 2 L.R. 26/02 oraz negatywnej opinii wydanej przez gminę Rzym, Ordine dei
         Farmacisti della Provincia di Roma (regionalną izbę aptekarską w Rzymie), a także stowarzyszenia zawodowe Assiprofar (Associazione
         Sindacale Proprietari Farmacia, zwane dalej „Assiprofar”) i Confservizi.

      12      E. Sbarigia wniosła odwołanie od tej ostatniej decyzji, podnosząc nowe zarzuty odwoławcze w ramach postępowania zawisłego
         przed sądem krajowym.

      13      W opinii Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (okręgowego sądu administracyjnego dla Lazio) uznanie usług farmaceutycznych
         za usługi publiczne służące ochronie zdrowia konsumentów nie wystarczy, aby uzasadnić przyjęcie ograniczających przepisów
         dotyczących zasad otwarcia aptek. Liberalizacja godzin i okresów otwarcia wszystkich aptek – zalecana zresztą przez raport
         z dnia 1 lutego 2007 r. sporządzony przez Autorità garante della concorrenza e del mercato (krajowy urząd ds. ochrony konkurencji
         i rynku) – pozwoliłaby na zwiększenie ogólnej oferty (plany rozmieszczenia gwarantujące zrównoważone rozmieszczenie aptek
         w mieście) z korzyścią dla konsumentów.

      14      Przepisy L.R. 26/02 wydają się także zdaniem Tribunale amministrativo regionale per il Lazio przesadne i nieuzasadnione. Interes
         publiczny i wymagania związane z usługami farmaceutycznymi byłyby bowiem bez wątpienia lepiej chronione przez liberalizację
         zasad otwarcia aptek, sprzyjającą rozwojowi konkurencji.

      15      Co za tym idzie, sąd krajowy powziął wątpliwości co do zgodności ograniczeń spornych w zawisłym przed nim postępowaniu z niektórymi
         zasadami prawa wspólnotowego w dziedzinie swobodnej konkurencji przedsiębiorstw z jednej strony oraz z działaniami Unii Europejskiej
         podejmowanymi w celu poprawy i ochrony zdrowia z drugiej strony. W szczególności sąd ten prezentuje pogląd, że w sprzeczności
         ze wskazanym celem obecnie obowiązujące w regionie Lazio ramy prawne obejmujące organizację usług farmaceutycznych stoją na
         przeszkodzie skutecznemu przyczynianiu się do ochrony zdrowia publicznego.

      16      W tych okolicznościach Tribunale amministrativo regionale per il Lazio postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału
         z dwoma następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy są zgodne ze wspólnotowymi zasadami ochrony wolnej konkurencji i swobody świadczenia usług, o których mowa w szczególności
         w art. 49 [WE i] 81[–]86 [WE], przepisy [L.R. 26/02] zakazujące [farmaceutom] rezygnacji z corocznego urlopu, ograniczające
         godziny [otwarcia aptek] oraz poddające apteki w gminie Rzym, na mocy art. 10 ust. 2 tej ustawy, celem uzyskania odstępstwa
         od powyższych ograniczeń, uprzedniej dyskrecjonalnej decyzji organu administracji (wydawanej w porozumieniu z podmiotami i organizacjami
         wymienionymi w tym przepisie) stwierdzającej spełnienie kryteriów szczególnej strefy miejskiej?

      2)       Czy jest zgodne z art. 152 [WE] i 153 [WE] objęcie świadczenia publicznych usług farmaceutycznych, w celu ochrony zdrowia
         publicznego, ograniczeniami takimi jak te wprowadzone na mocy L.R. 26/02 dotyczącymi zasad otwarcia aptek w wymiarze dziennym,
         tygodniowym i rocznym?”.

       W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
      17      W uwagach przedstawionych na piśmie rządy włoski i grecki kwestionują dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie
         prejudycjalnym w niniejszej sprawie. W trakcie rozprawy Assiprofar i – w sposób dorozumiany – Ordine dei Farmacisti della
         Provincia di Roma wyraziły podobne stanowisko.

      18      Rząd włoski wskazuje w szczególności, że sąd krajowy nie dostarcza jakichkolwiek informacji na temat okoliczności faktycznych
         i prawnych, które doprowadziły go do powzięcia wątpliwości w przedmiocie zgodności odpowiedniego przepisu krajowego z wymienionymi
         przez niego postanowieniami traktatu WE. Rząd grecki, Assiprofar i Ordine dei Farmacisti della Provincia di Roma twierdzą
         natomiast, że wobec braku elementu transgranicznego pytania prejudycjalne nie wykazują żadnego związku z prawem Unii.

      19      W tym względzie należy przypomnieć, że wyłącznie do sądów krajowych, przed którymi toczy się spór i które wobec tego muszą
         przyjąć na siebie odpowiedzialność za wydane orzeczenie, należy ocena, w świetle konkretnych okoliczności każdej sprawy, zarówno
         niezbędności orzeczenia prejudycjalnego do wydania wyroku, jak i znaczenia dla sprawy pytań skierowanych do Trybunału. W związku
         z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia
         (zob. wyrok z dnia 10 marca 2009 r. w sprawie C‑169/07 Hartlauer, Zb.Orz. s. I‑1721, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo).

      20      Z powyższego wynika, że pytania dotyczące wykładni prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa
         wydania przez Trybunał orzeczenia w trybie prejudycjalnym, o które wniósł sąd krajowy, jest więc możliwa tylko wtedy, gdy
         okazuje się oczywiste, że wykładnia prawa wspólnotowego, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub
         przedmiotem sporu przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej, bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami
         stanu faktycznego albo prawnego koniecznymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione
         (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych C‑94/04 i C‑202/04 Cipolla i in., Zb.Orz. s. I‑11421,
         pkt 25; z dnia 7 czerwca 2007 r. w sprawach połączonych od C‑222/05 do C‑225/05 van der Weerd i in., Zb.Orz. s. I‑4233, pkt 22).

      21      Tymczasem, jeśli chodzi o podniesiony przez rząd włoski zarzut niedopuszczalności, należy stwierdzić, że postanowienie odsyłające
         opisuje w sposób wystarczający ramy prawne i stan faktyczny sporu przed sądem krajowym i że udzielone przez sąd krajowy informacje
         pozwalają na ustalenie zakresu zadanych pytań. Wspomniane postanowienie skutecznie umożliwiło zainteresowanym podmiotom przedstawienie
         ich uwag zgodnie z art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości, o czym świadczy zresztą treść uwag przedłożonych Trybunałowi.

      22      Wynika z tego, że omawiany zarzut nie może zostać uwzględniony.

      23      Następnie, co się tyczy argumentów przytoczonych przez Assiprofar, Ordine dei Farmacisti della Provincia di Roma i rząd grecki,
         zgodnie z którymi wszystkie aspekty sporu przed sądem krajowym zamykają się w obszarze wyłącznie jednego państwa członkowskiego,
         należy przypomnieć, że jak wynika z orzecznictwa Trybunału, jego odpowiedź może być użyteczna dla sądu krajowego nawet w tego
         rodzaju okolicznościach, w szczególności w sytuacji, gdy prawo krajowe wymagałoby od sądu umożliwienia obywatelowi tego państwa
         skorzystania z takich samych praw, jakie w takiej samej sytuacji przysługiwałyby na mocy prawa Unii obywatelowi innego państwa
         członkowskiego (zob. w szczególności wyrok z dnia 30 marca 2006 r. w sprawie C‑451/03 Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti,
         Zb.Orz. s. I‑2941, pkt 29; ww. wyrok w sprawach połączonych Cipolla i in., pkt 30; a także wyrok z dnia 1 czerwca 2010 r.
         w sprawach połączonych C‑570/07 i C‑571/07 Blanco Pérez i Chao Gómez, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 36).

      24      Na gruncie niniejszej sprawy założenie przedstawione w pkt 23 niniejszego wyroku odnosi się – biorąc pod uwagę kontekst sprawy
         przed sądem krajowym – do praw, jakie obywatel innego państwa członkowskiego mógłby wywieść z prawa Unii, gdyby znalazł się
         w takiej samej sytuacji jak E. Sbarigia, prowadząca aptekę w szczególnej strefie miejskiej gminy Rzym i będąca adresatem wydanej
         na podstawie art. 10 ust. 2 L.R. 26/02 decyzji właściwego krajowego organu administracji w przedmiocie wniosku, który nie
         podważa w żaden sposób ogólnego systemu uregulowania godzin otwarcia i urlopów aptek ustanowionego na mocy tej ustawy, lecz
         ma jedynie na celu uzyskanie, na zasadzie wyjątku od tego systemu ogólnego, pozwolenia na rezygnację z wszelkich okresów zamknięcia.

      25      Co za tym idzie, mając na względzie specyficzne okoliczności sprawy przed sądem krajowym, oczywiste jest, że wykładnia art. 49 WE,
         o którą zwrócił się w postanowieniu odsyłającym sąd krajowy, pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu przed sądem
         krajowym.

      26      Jak bowiem zauważył rzecznik generalny w pkt 72 i 73 opinii, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że obywatel państwa członkowskiego,
         który w sposób stały i ciągły prowadzi działalność zawodową w innym państwie członkowskim, podlega rozdziałowi traktatu WE
         dotyczącemu prawa przedsiębiorczości, a nie rozdziałowi dotyczącemu usług (zob. w szczególności wyroki: z dnia 21 czerwca
         1974 r. w sprawie C‑2/74 Reyners, Rec. s. 631, pkt 21; z dnia 30 listopada 1995 r. w sprawie C‑55/94 Gebhard, Rec. s. I‑4165,
         pkt 28).

      27      Co się zresztą tyczy swobody przedsiębiorczości, mimo że Tribunale amministrativo regionale per il Lazio nie zwrócił się bezpośrednio
         do Trybunału o dokonanie wykładni art. 43 WE, jest bezsprzeczne, że wykładnia tego artykułu również pozostaje bez znaczenia
         dla zawisłego przed sądem krajowym sporu.

      28      Jak już bowiem zostało podkreślone w pkt 23 niniejszego wyroku, apteka, której dotyczy sprawa, jest stałym zakładem położonym
         w strefie całkowicie zamkniętej dla ruchu kołowego w centrum Rzymu, którego właściciel, przyjmijmy – obywatel innego państwa
         członkowskiego – prowadzi już ciągłą działalność zawodową. Co za tym idzie, wykonywanie prawa przedsiębiorczości, o którym
         mowa w art. 43 WE, bez wątpienia nie stanowi przedmiotu sprawy przed sądem krajowym.

      29      Stwierdziwszy powyższe, należy dodać, że inne postanowienia prawa wspólnotowego w dziedzinie konkurencji, o których wykładnię
         zwrócił się sąd krajowy, w szczególności art. 81–86 WE, również nie znajdują zastosowania w kontekście takim jak okoliczności
         sprawy przed sądem krajowym.

      30      Należy bowiem zaznaczyć, po pierwsze, że art. 83–85 WE pozostają bez znaczenia dla sporu toczącego się przed sądem krajowym,
         ponieważ chodzi albo o postanowienia o charakterze czysto proceduralnym (w przypadku art. 83 WE i 85 WE), albo o postanowienia
         przejściowe (w przypadku art. 84 WE).

      31      Po drugie, choć wprawdzie art. 81 WE i 82 WE dotyczą wyłącznie zachowania przedsiębiorstw i nie dotyczą przepisów ustawowych
         lub wykonawczych pochodzących od państw członkowskich, to artykuły te w związku z art. 10 WE, który ustanawia obowiązek współpracy,
         nakładają na państwa członkowskie obowiązek nieprzyjmowania oraz nieutrzymywania w mocy przepisów, również o charakterze ustawowym
         lub wykonawczym, które mogłyby pozbawiać skuteczności reguły konkurencji znajdujące zastosowanie do przedsiębiorstw (zob.
         ww. wyrok w sprawach połączonych Cipolla i in., pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).

      32      W tej kwestii bezsprzeczne jest jednak, że krajowe przepisy sporne w postępowaniu przed sądem krajowym dotyczące ewentualnego
         przyznania odstępstwa w odniesieniu do okresów otwarcia apteki położonej w szczególnej strefie miejskiej gminy Rzym nie mogą,
         same w sobie lub przez ich stosowanie, wpływać na handel między państwami członkowskimi w rozumieniu art. 81 WE i 82 WE (zob.
         a contrario wyroki: z dnia 17 października 1972 r. w sprawie 8/72 Vereniging van Cementhandelaren przeciwko Komisji, Rec.
         s. 977, pkt 29; z dnia 10 grudnia 1991 r. w sprawie C‑179/90 Merci convenzionali porto di Genova, Rec. s. I‑5889, pkt 14,
         15; z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie C‑35/99 Arduino, Rec. s. I‑1529, pkt 33).

      33      W konsekwencji należy przyjąć, że pierwsze pytanie sądu krajowego w zakresie, w jakim odnosi się ono do art. 81 WE i 82 WE,
         jest niedopuszczalne.

      34      Po trzecie, z faktu, że wspomniane powyżej postanowienia prawa Unii w dziedzinie konkurencji nie znajdują zastosowania do
         sprawy przed sądem krajowym wynika, że art. 86 WE także nie ma do niej zastosowania.

      35      Jeśli chodzi o art. 28 WE, przywołany przez niektóre podmioty, które przedstawiły uwagi przed Trybunałem, należy stwierdzić
         – dla celów udzielenia wyczerpującej odpowiedzi – że ze względów wskazanych w pkt 32 niniejszego wyroku wpływ na handel między
         państwami członkowskimi, a w konsekwencji możliwość ograniczenia swobody przepływu towarów, również powinny zostać z góry
         wykluczone.

      36      Z powyższego należy wyciągnąć wniosek, że wykładnia art. 28 WE pozostaje bez znaczenia dla wyniku sporu wniesionego do sądu
         krajowego.

      37      Wreszcie w odniesieniu do art. 152 WE i 153 WE, wymienionych przez sąd krajowy w pytaniu drugim, wystarczy zauważyć – jak
         to uczynił rzecznik generalny w pkt 48–51 opinii i jak podkreślili prawie wszyscy zainteresowani, którzy w ramach niniejszego
         postępowania przedstawili uwagi – wspomniane artykuły są skierowane do instytucji Unii i państw członkowskich i bezwzględnie
         nie mogą być powoływane do celów badania zgodności krajowych przepisów z prawem Unii.

      38      Z całości powyższych rozważań wynika, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie należy
         uznać za niedopuszczalny.

       W przedmiocie kosztów
      39      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunale amministrativo regionale per il Lazio postanowieniem
            z dnia 21 maja 2008 r. jest niedopuszczalny.
      Podpisy
      * Język postępowania: włoski.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 11 marca 2004 r.#Saatgut-Treuhandverwaltungsgesellschaft mbH przeciwko Werner Jäger.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Niemcy.#Sprawa C-182/01.


Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 27 listopada 1986 r. # Dieter Strack przeciwko Parlamentowi Europejskiemu. # Sprawa 155/85.


Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 7 marca 2002 r. # Caterina Insalaca przeciwko Office national des pensions (ONP). # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunal du travail de Mons - Belgia. # Zabezpieczenie społeczne. # Sprawa C-107/00.


Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 13 lipca 1983 r. # Sandro Forcheri i Marisa Marino, małżonce Forcheri, przeciwko państwu belgijskiemu i Asbl Institut supérieur de sciences humaines appliquées - École ouvrière supérieure. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Justice de paix de Bruxelles (4e canton) - Belgia. # Sprawa 152/82.


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 6 lipca 2006 r.#Talacre Beach Caravan Sales Ltd przeciwko Commissioners of Customs & Excise.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) - Zjednoczone Królestwo.#Szósta dyrektywa - Artykuł 28 - Zwolnienie dające prawo do zwrotu zapłaconego podatku - Sprzedaż towarów opodatkowanych według stawki zerowej wyposażonych w towary opodatkowane według stawki zwykłej - Przyczepy kempingowe - Jedna dostawa.#Sprawa C-251/05.

text:
      Sprawa C‑251/05
      Talacre Beach Caravan Sales Ltd
      przeciwko
      Commissioners of Customs & Excise
      [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez
      Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division)]
      Szósta dyrektywa VAT – Artykuł 28 – Zwolnienie dające prawo do zwrotu zapłaconego podatku – Sprzedaż towarów opodatkowanych według stawki zerowej wyposażonych w towary opodatkowane według stawki zwykłej – Przyczepy kempingowe – Jedna dostawa
      Streszczenie wyroku
      Postanowienia podatkowe – Harmonizacja ustawodawstw – Podatki obrotowe – Wspólny system podatku od wartości dodanej – Uprawnienie
            państw członkowskich do utrzymania zwolnień dających prawo do zwrotu podatku zapłaconego na poprzednim etapie
      (dyrektywa Rady 77/388, art. 28 ust. 2 lit. a))
      Okoliczność, iż określone towary stanowią przedmiot jednej dostawy, która z jednej strony obejmuje towar główny objęty przez
         ustawodawstwo danego państwa członkowskiego zwolnieniem dającym prawo do zwrotu zapłaconego podatku w rozumieniu art. 28 ust. 2
         lit. a) szóstej dyrektywy 77/388 w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych,
         zmienionej dyrektywą 92/77 uzupełniającą wspólny system podatku od wartości dodanej i zmieniająca dyrektywę 77/388 (zbliżanie
         stawek od wartości dodanej), oraz z drugiej strony towary wyłączone przez to ustawodawstwo z zakresu zastosowania tego zwolnienia,
         nie stoi na przeszkodzie temu, aby dane państwo członkowskie pobierało podatek od wartości dodanej od dostawy towarów wyłączonych
         według stawki zwykłej.

      Pomimo iż faktycznie z orzecznictwa dotyczącego opodatkowania jednej dostawy wynika, że dostawa taka co do zasady podlega
         jednej stawce podatku od wartości dodanej, to jednak nie sprzeciwia się ono oddzielnemu opodatkowaniu określonych składników
         tej dostawy, o ile tylko takie opodatkowanie będzie zgodne z warunkami, od których art. 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy
         uzależnia zastosowanie zwolnień dających prawo do zwrotu zapłaconego podatku.

      (por. pkt 24, 27 i sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 6 lipca 2006 r. (*)

      Szósta dyrektywa – Artykuł 28 – Zwolnienie dające prawo do zwrotu zapłaconego podatku – Sprzedaż towarów opodatkowanych według stawki zerowej wyposażonych w towary opodatkowane według stawki zwykłej – Przyczepy kempingowe – Jedna dostawa
      w sprawie C‑251/05
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Court
         of Appeal (England & Wales) (Civil Division) (Zjednoczone Królestwo) postanowieniem z dnia 21 lipca 2004 r., które wpłynęło
         do Trybunału w dniu 14 czerwca 2005 r., w postępowaniu:

      Talacre Beach Caravan Sales Ltd,

      przeciwko
      Commissioners of Customs & Excise,

      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: P. Jann, prezes izby, K. Schiemann, N. Colneric, M. Ilešič (sprawozdawca) i E. Levits, sędziowie,
      rzecznik generalny: J. Kokott,
      sekretarz: L. Hewlett, główny administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 6 kwietnia 2006 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu Talacre Beach Caravan Sales Ltd przez R. Cordara, QC, A. Hitchmough'a, barrister, i B. Gorena, solicitor,
      –        w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez C. White i T. Harris, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych
         przez R. Andersona, QC,

      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich, przez R. Lyala, działającego w charakterze pełnomocnika,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 4 maja 2006 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni artykułu 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy Rady 77/388/EWG
         z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych – wspólny
         system podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa wymiaru podatku (Dz.U. L 145, str. 1), zmienionej dyrektywą Rady
         92/77/EWG z dnia 19 października 1992 r. uzupełniającą wspólny system podatku od wartości dodanej i zmieniająca dyrektywę
         77/388/EWG (zbliżanie stawek VAT) (Dz.U. L 316, str. 1, zwana dalej „szóstą dyrektywą”).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach postępowania, w którym spółka Talacre Beach Caravan Sales Ltd (zwana dalej „Talacre”)
         wystąpiła przeciwko Commissioners of Customs and Excise (zwanemu dalej „Commissioners”), właściwemu w sprawach poboru podatku
         od wartości dodanej (zwanego dalej „VAT”) w Zjednoczonym Królestwie, żądając zastosowania zwolnienia dającego prawo do zwrotu
         zapłaconego podatku.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
      3        Talacre prowadzi pola kempingowe dla przyczep kempingowych. Jego dochody pochodzą w szczególności ze sprzedaży wyposażonych
         przyczep kempingowych, z wynajmowania miejsc parkingowych i udostępniania instalacji do korzystania właścicielom przyczep
         kempingowych.

      4        Karawany sprzedawane przez Talacre wyposażone są w łazienkę, wykładzinę podłogową, karnisz do zawieszania firanek, firanki,
         szafkę kuchenną, wyposażoną kuchnię, ławę, stół, krzesła, taborety, stolik, lustro, szafę, łóżko i materac.

      5        Faktury wystawiane przez producenta tych przyczep na rzecz Talacre wykazywały oddzielnie cenę przyczepy bez VAT, jak również
         cenę wyposażenia powiększoną o zwykłą stawkę VAT.

      6        Niemniej jednak Talacre uważa, iż sprzedaż przyczepy wraz z jej wyposażeniem stanowi jedną i niepodzielną dostawę, która powinna
         podlegać jednej stawce podatku VAT, to znaczy tej, która znajduje zastosowanie do części głównej, czyli do przyczepy. Jedyną
         stawką podatku, która miałaby być zastosowana w niniejszym wypadku, byłaby stawka zerowa, ponieważ takiego rodzaju przyczepy
         dostarczane przez Talacre są objęte tą stawką na podstawie właściwego ustawodawstwa Zjednoczonego Królestwa.

      7        W reczywistości bowiem art. 30 ustawy w sprawie podatku od wartości dodanej (Value Added Tax Act zwanej dalej „VAT Act”) stanowi,
         że „[…] dostawa towarów lub świadczenie usług podlega stawce zerowej […] wówczas, gdy dotyczą one towarów lub usług w danym
         czasie wymienionych w załączniku 8 […]”. W rzeczonym załączniku 8, w grupie 9 znajdują się „Przyczepy kempingowe przekraczające
         granice dopuszczalnego w danym czasie do ruchu drogowego rozmiaru przyczep przeznaczonych do ciągnięcia przez pojazd silnikowy
         o masie bez ładunku niższej niż 2.030 kilogramy”.

      8        Nie została zakwestionowana możliwość zrównania rzeczonej stawki zerowej ze zwolnieniem połączonym ze zwrotem podatku w rozumieniu
         art. 28 ust. 2 szóstej dyrektywy, który stanowi:

      "2. Nie naruszając art. 12 ust. 3, podczas okresu przejściowego wskazanego w art. 28 stosuje się następujące przepisy:
               a) Zwolnienia, na podstawie których zwracane są podatki zapłacone w poprzedniej fazie i obniżone stawki niższe niż stawka
         minimalna ustanowiona w art. 12 ust. 3, w odniesieniu do obniżonych stawek, obowiązujące w dniu 1 stycznia 1991 r. i zgodne
         z prawem wspólnotowym, jak również spełniające warunki określone w ostatnim akapicie art. 17 drugiej dyrektywy Rady z dnia
         11 kwietnia 1967 r., mogą zostać utrzymane w mocy.

      […]”
      9        W przeciwieństwie do tezy podtrzymywanej przez Talacre odnośnie do dostawy wyposażonej przyczepy kempingowej, Commissioners
         zastosował stawkę zerową jedynie do samych przyczep kempingowych i stawkę zwykłą TVA do wyposażenia wnętrza tych przyczep.

      10      W tym względzie oparł się na okoliczności, iż VAT Act w sposób wyraźny wyklucza możliwość zastosowania do tego wyposażenia
         stawki zerowej.

      11      W rzeczywistości bowiem, zgodnie z uwagą do załącznika 8 VAT Act, grupy 9, grupa ta nie obejmuje ani „usuwalnych części składowych
         innych, niż wymienione w grupie 5 pkt 3”, ani też „wyposażenia związanego z mieszkaniem w przyczepie kempingowej lub łodzi”.
         Zgodnie z art. 96 VAT Act, załącznik 8 powinien być interpretowany zgodnie z tą uwagą.

      12      Odwołanie wniesione przez Talacre od decyzji Commissioners zostało oddalone przez High Court of Justice (England & Wales),
         Chancery Division. Zdaniem tego sądu okoliczność, iż przyczepa kempingowa i jej wyposażenie stanowią przedmiot jednej dostawy,
         nie oznacza, że ogólna ich cena powinna podlegać stawce zerowej. Talcare wniósł odwołanie do sądu odsyłającego.

      13      W takich właśnie okolicznościach Cour of Appeal (England & Wales) (Civil Division) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić
         się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

      «Czy w sytuacji, gdy na podstawie art. 28 ust. 2 lit. a) [szóstej dyrektywy] w swoim ustawodawstwie krajowym państwo członkowskie
         korzysta z prawa odstępstwa w celu zastosowania stawki zerowej do dostawy określonych towarów, wyłączając jednak jednocześnie
         w tej samej ustawie określone towary spod zakresu zastosowania stawki zerowej („towary wyłączone”), okoliczność, iż miała
         miejsce tylko jedna dostawa towarów (obejmująca także towary wyłączone), stoi na przeszkodzie temu, aby państwa członkowskie
         opodatkowały zwykłą stawką podatku VAT dostawę towarów wyłączonych?«

       W przedmiocie pytania prejudycjalnego
      14      Przez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia tego, czy okoliczność, iż określone towary stanowią przedmiot
         jednej dostawy, która z jednej strony obejmuje towar główny objęty przez ustawodawstwo państwa członkowskiego zwolnieniem
         dającym prawo do zwrotu zapłaconego podatku w rozumieniu art. 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy oraz z drugiej strony obejmuje
         towary wyłączone przez to ustawodawstwo z zakresu zastosowania tego zwolnienia, stoi na przeszkodzie temu, aby dane państwo
         członkowskie pobierało podatek VAT od dostawy towarów wyłączonych według stawki zwykłej.

      15      Zdaniem Talacre na to pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Twierdzi on, że państwo członkowskie w żadnym wypadku
         nie może poddawać jednej dostawy towarów różnym stawkom podatku. W tym zakresie powołuje się na wyroki z dnia 13 lipca 1989 r.
         w sprawie 173/88 Henriksen, Rec. str. 2763; z dnia 25 lutego 1999 r. w sprawie C‑349/96 CPP, Rec. str. I‑973 oraz z 15 maja
         2001 r. w sprawie C‑34/99 Primback, Rec. str. I‑3833.

      16      Rząd Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja Wspólnot Europejskich nie zgadzają się z tą argumentacją. Zwracają uwagę na to,
         że w okolicznościach takich, jak okoliczności w postępowaniu przed sądem krajowym, stosowana stawka podatku VAT jest związana
         z ustanowieniem odstępstwa krajowego, do przyjęcia którego państwo członkowskie jest uprawnione pod określonymi warunkami
         na podstawie art. 28 szóstej dyrektywy. Zważywszy na to, że zgodnie z jednym z tych warunków odstępstwo to powinno być w mocy
         w dniu 1 stycznia 1991 r., zwolnienie, na podstawie którego zwraca się zapłacony podatek, nie może wykraczać poza to, co zostało
         wyraźnie przewidziane przez ustawodawstwo krajowe.

      17      W tym względzie w pierwszej kolejności należy stwierdzić, że upoważniając państwa członkowskie do zastosowania zwolnienia
         z prawem do zwrotu zapłaconego podatku, art. 28 ust. 2 szóstej dyrektywy ustanowił wyjątek od art. 12 ust. 3 tej dyrektywy,
         który reguluje zwykłą stawkę VAT.

      18      Następnie, z brzmienia art. 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy wynika, że stosowanie zwolnienia dającego prawo do zwrotu
         zapłaconego podatku uzależnione zostało od spełnienia kilku warunków. Otóż, zwolnienia te powinny obowiązywać w dniu 1 stycznia
         1991 r. Ponadto powinny być one zgodne z prawem wspólnotowym i spełniać warunki przewidziane w ostatnim akapicie art. 17 drugiej
         uchylonej dyrektywy Rady 67/228/EWG z dnia 11 kwietnia 1967 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich dotyczących
         podatków obrotowych – struktura i sposób stosowania wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.U. 1967, 71, str. 1303),
         w myśl których zwolnienie dające prawo do zwrotu zapłaconego podatku mogło być ustanowione jedynie z wyraźnie określonych
         względów interesu społecznego i na korzyść konsumenta końcowego.

      19      W niniejszej sprawie nie zaprzeczono temu, że warunki te zostały spełnione, aby VAT Act zwolnił, dając prawo do zwrotu zapłaconego
         podatku, przyczepy kempingowe takiego rodzaju jak przyczepy dostarczane przez Talacre. W szczególności przyznaje się, iż stawka
         zerowa obowiązywała w dniu 1 stycznia 1991 r. i została wprowadzona ze względów interesu społecznego.

      20      Oczywistym jest również i to, że określone towary dostarczane wraz z przyczepami zostały wyraźnie wyłączone przez VAT Act
         z zakresu zwolnienia dającego prawo do zwrotu zapłaconego podatku. Wynika z tego, że w odniesieniu do tychże towarów, warunki
         ustanowione w art. 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy nie zostały spełnione, w szczególności zaś warunek, na podstawie którego
         jedynie zwolnienia obowiązujące w dniu 1 stycznia 1991 r. mogą zostać utrzymane w mocy.

      21      Tym samym zwolnienie połączone ze zwrotem zapłaconego podatku tych towarów stanowiłoby poszerzenie zakresu zastosowania zwolnienia
         przewidzianego dla dostawy samej przyczepy kempingowej. Skutkowałoby to tym, że towary wyraźnie wyłączone z zakresu zwolnienia
         przez ustawodawstwo krajowe byłyby jednak zwolnione na podstawie art. 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy.

      22      Należy stwierdzić, że taka wykładnia art. 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy jest sprzeczna z literalnym brzmieniem i celem
         tego przepisu, zgodnie z którymi zakres odstępstwa przewidzianego w tym przepisie jest ograniczony do tego, co było wyraźnie
         przewidziane przez ustawodawstwo w dniu 1 stycznia 1991 r. Zgodnie z tym, co stwierdził rzecznik generalny w pkt 15 i 16 swojej
         opinii, art. 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy może być zrównany z klauzulą „stand still”, zmierzającą do uniknięcia trudnych
         sytuacji społecznych mogących wyniknąć ze zniesienia korzyści, które zostały przewidziane przez ustawodawcę krajowego, ale
         nie zostały przejęte przez szóstą dyrektywę. W świetle tego celu, to treść ustawodawstwa krajowego obowiązującego w dniu 1 stycznia
         1991 r. ma decydujące znaczenie przy określaniu zakresu świadczeń, w stosunku do których dyrektywa w okresie przejściowym
         zezwala na utrzymanie zwolnienia.

      23      Ponadto, zgodnie z tym, co Trybunał wielokrotnie podkreślał, przepisy szóstej dyrektywy ustanawiające odstępstwa od ogólnej
         zasady, zgodnie z którą podatek VAT jest pobierany od każdej odpłatnej dostawy towarów lub odpłatnego świadczenia usług, podlegają
         wykładni zawężającej (zob. w tym kierunku wyroki z dnia 22 października 1998 r. w sprawach połączonych C‑308/96 i C‑94/97
         Madgett et Baldwin, Rec. str. I‑6229, pkt 34; z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie C‑384/01 Komisja przeciwko Francji, Rec. str. I‑4395,
         pkt 28; z dnia 1 grudnia 2005 r. w sprawach połączonych C‑394/04 i C‑395/04 Ygeia, Zb.Orz. str. I‑10373, pkt 15 i 16, jak
         również wyrok z dnia 8 grudnia 2005 r. w sprawie C‑280/04 Jyske Finans, Zb.Orz. str. I‑10683, pkt 21). Z tego też powodu także
         zwolnienia dające prawo do zwrotu zapłaconego podatku przewidziane w art. 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy nie powinny
         być rozciągane na towary, które w dniu 1 stycznia 1991 r. były wyłączone spod takiego zwolnienia przez ustawodawcę krajowego.

      24      Okoliczność, iż dostawę przyczepy kempingowej i jej wyposażenia można zaklasyfikować jako jedną dostawę, nie jest w stanie
         podważyć tego wniosku. Orzecznictwo dotyczące opodatkowania jednej dostawy, powołane przez Talacre i wskazane w pkt 15 niniejszego
         wyroku, nie dotyczy zwolnień dojących prawo do zwrotu zapłaconego podatku, o których mowa w art. 28 szóstej dyrektywy. Pomimo,
         iż faktycznie z orzecznictwa tego wynika, iż jedna dostawa co do zasady podlega jednej stawce podatku VAT, to jednak nie sprzeciwia
         się ono oddzielnemu opodatkowaniu określonych składników tej dostawy, o ile tylko takie opodatkowanie będzie zgodne z warunkami,
         od których art. 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy uzależnia zastosowanie zwolnień dających prawo do zwrotu zapłaconego podatku.

      25      W tym względzie, tak jak to słusznie zauważyła pani rzecznik generalna w pkt 38–40 swojej opinii powołując się na pkt 27 ww.
         wyroku w sprawie CPP, brak jest bezwzględnej zasady dotyczącej ustalania zakresu danego świadczenia z punktu widzenia VAT,
         a co za tym idzie w celu ustalenia zakresu danego świadczenia należy wziąć pod uwagę ogół okoliczności, włączywszy w to szczególny
         kontekst prawny. Otóż, zgodnie z przypomnianym powyżej brzmieniem i celem art. 28 ust. 2 lit. b) szóstej dyrektywy, dozwolone
         tym artykułem zwolnienie może być stosowane jedynie pod warunkiem, iż obowiązywało w dniu 1 stycznia 1991 r. i było konieczne,
         zdaniem danego państwa członkowskiego, ze względów interesu społecznego oraz nastąpiło z korzyścią dla konsumenta. W niniejszej
         sprawie Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej stwierdziło, że należy opodatkować stawką zerową jedynie
         dostawę samych przyczep kempingowych. Nie uznało, że uzasadnione byłoby zastosowanie tej stawki również do dostawy wyposażenia
         wnętrza tej przyczepy kempingowej.

      26      Wreszcie nic nie stoi na przeszkodzie w stwierdzeniu, iż oddzielne opodatkowanie określonych składników dostawy wyposażonych
         przyczep kempingowych stanowi niemożliwe do przezwyciężenia trudności mogące mieć negatywny wpływ na prawidłowe funkcjonowanie
         systemu podatku VAT (zob. podobnie wyrok z dnia 15 grudnia 2005 r. w sprawie C‑63/04 Centralan Property, Zb.Orz. str. I‑11087,
         pkt 79 i 80).

      27      Z uwagi na powyższe rozważania na skierowane pytanie należy odpowiedzieć w ten sposób, że okoliczność, iż określone towary
         stanowią przedmiot jednej dostawy, która z jednej strony obejmuje towar główny objęty przez ustawodawstwo danego państwa członkowskiego
         zwolnieniem dającym prawo do zwrotu zapłaconego podatku w rozumieniu art. 28 ust. 2 lit. a) szóstej dyrektywy oraz z drugiej
         strony towary wyłączone przez to ustawodawstwo z zakresu zastosowania tego zwolnienia, nie stoi na przeszkodzie temu, aby
         dane państwo członkowskie pobierało podatek VAT od dostawy towarów wyłączonych według stawki zwykłej.

       W przedmiocie kosztów
      28      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
      Okoliczność, iż określone towary stanowią przedmiot jednej dostawy, która z jednej strony obejmuje towar główny objęty przez
            ustawodawstwo danego państwa członkowskiego zwolnieniem dającym prawo do zwrotu zapłaconego podatku w rozumieniu art. 28 ust. 2
            lit. a) szóstej dyrektywy Rady 77/388/EWG z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich
            w odniesieniu do podatków obrotowych–wspólny system podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa wymiaru podatku, zmienionej
            dyrektywą Rady 92/77/EWG z dnia 19 października 1992 r. uzupełniającą wspólny system podatku od wartości dodanej i zmieniająca
            dyrektywę 77/388/EWG (zbliżanie stawek VAT), oraz z drugiej strony towary wyłączone przez to ustawodawstwo z zakresu zastosowania
            tego zwolnienia, nie stoi na przeszkodzie temu, aby dane państwo członkowskie pobierało podatek VAT od dostawy towarów wyłączonych
            według stawki zwykłej.
      Podpisy
      * Język postępowania: angielski.


Wyrok Trybunału z dnia 26 stycznia 1999 r. # F.C. Terhoeve przeciwko Inspecteur van de Belastingdienst Particulieren/Ondernemingen buitenland. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Gerechtshof 's-Hertogenbosch - Niderlandy. # Swobodny przepływ pracowników. # Sprawa C-18/95.


Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 20 stycznia 2000 r. # Landerzeugergemeinschaft eG Groß Godems przeciwko Amt für Landwirtschaft Parchim. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Verwaltungsgericht Schwerin - Niemcy. # Rolnictwo - Rozporządzenie (EWG) nr 4115/88. # Sprawa C-414/98.


Wyrok Trybunału z dnia 15 grudnia 1993 r. # Ruth Hünermund i inni przeciwko Landesapothekerkammer Baden-Württemberg. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg - Niemcy. # Swobodny przepływ towarów. # Sprawa C-292/92.


title: Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 5 czerwca 2014 r.#Kone AG i in. przeciwko ÖBB-Infrastruktur AG.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberster Gerichtshof.#Artykuł 101 TFUE – Naprawienie szkody spowodowanej wskutek działalności kartelu zakazanego przez ten artykuł – Szkoda wynikająca z zawyżonej ceny zastosowanej przez przedsiębiorstwo w konsekwencji zakazanego kartelu, w którym owo przedsiębiorstwo nie uczestniczy („umbrella pricing”) – Związek przyczynowy.#Sprawa C-557/12.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
      z dnia 5 czerwca 2014 r. (
            *1
         )
      „Artykuł 101 TFUE — Naprawienie szkody spowodowanej wskutek działalności kartelu zakazanego przez ten artykuł — Szkoda wynikająca z zawyżonej ceny zastosowanej przez przedsiębiorstwo w konsekwencji zakazanego kartelu, w którym owo przedsiębiorstwo nie uczestniczy („umbrella pricing”) — Związek przyczynowy”
      W sprawie C‑557/12
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Oberster Gerichtshof (Austria) postanowieniem z dnia 17 października 2012 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 3 grudnia 2012 r., w postępowaniu:

         Kone AG,

         Otis GmbH,

         Schindler Aufzüge und Fahrtreppen GmbH,

         Schindler Liegenschaftsverwaltung GmbH,

         ThyssenKrupp Aufzüge GmbH

      przeciwko

         ÖBB-Infrastruktur AG,
      TRYBUNAŁ (piąta izba),
      w składzie: T. von Danwitz, prezes izby, E. Juhász, A. Rosas (sprawozdawca), D. Šváby i C. Vajda, sędziowie,
      rzecznik generalny: J. Kokott,
      sekretarz: V. Tourrès, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 12 grudnia 2013 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu Kone AG przez H. Wollmanna, Rechtsanwalt,

               —

               w imieniu Otis GmbH przez D. Haucka oraz E. Hold, Rechtsanwälte,

               —

               w imieniu Schindler Aufzüge und Fahrtreppen GmbH oraz Schindler Liegenschaftsverwaltung GmbH przez A. Traugotta oraz S. Rieglera, Rechtsanwälte,

               —

               w imieniu ThyssenKrupp Aufzüge GmbH przez A. Reidlingera, T. Kustora oraz E. Rittenauer, Rechtsanwälte,

               —

               w imieniu ÖBB‑Infrastruktur AG przez A. Eggera, Rechtsanwalt,

               —

               w imieniu rządu austriackiego przez C. Pesendorfer, działającą w charakterze pełnomocnika,

               —

               w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez P. Gentilego, avvocato dello Stato,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez G. Meessena i P. Van Nuffela, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 30 stycznia 2014 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 101 TFUE.

               2

               Wniosek ten został złożony w ramach sporu między spółką Kone AG (zwaną dalej „spółką Kone”), spółką Otis GmbH (zwaną dalej „spółką Otis”), spółką Schindler Aufzüge und Fahrtreppen GmbH (zwaną dalej „spółką Schindler Aufzüge und Fahrtreppen”), spółką Schindler Liegenschaftsverwaltung GmbH (zwaną dalej „spółką Schindler Liegenschaftsverwaltung”) i spółką ThyssenKrupp Aufzüge GmbH (zwaną dalej „spółką ThyssenKrupp Aufzüge”), przedsiębiorstwami uczestniczącymi w kartelu dotyczącym montażu i serwisu wind i schodów ruchomych w kilku państwach członkowskich, a spółką ÖBB‑Infrastruktur AG (zwaną dalej „spółką ÖBB‑Infrastruktur”), spółką zależną Österreichische Bundesbahnen (federalnych kolei austriackich), w przedmiocie możliwości żądania naprawienia szkody poniesionej w następstwie zawyżonych cen stosowanych przy zawieraniu umów z przedsiębiorstwami, które nie uczestniczyły w tym kartelu.

         Ramy prawne

               3

               Paragraf 1295 Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (austriackiego kodeksu cywilnego, zwanego dalej „ABGB”) jest sformułowany w sposób następujący:
               „Każda osoba ma prawo żądać od sprawcy naprawienia szkody, która jest mu przypisywana w sposób zawiniony; szkoda może być spowodowana naruszeniem zobowiązań umownych albo pozostawać bez związku z umową”.

               4

               Zgodnie z § 1311 zdanie drugie ABGB za spowodowaną szkodę odpowiada ten, kto „naruszył ustawę służącą zapobieganiu szkodzie przypadkowej” („ustawa ochronna”).

         Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

               5

               Spółki Kone, Otis, Schindler Aufzüge und Fahrtreppen, Schindler Liegenschaftsverwaltung i ThyssenKrupp Aufzüge przynajmniej od lat 80. wdrażały na wielką skalę w kilku państwach członkowskich porozumienie, zgodnie z którym rynek wind i schodów ruchomych został podzielony.

               6

               W dniu 21 lutego 2007 r. Komisja nałożyła na spółki Kone, Otis, Schindler Aufzüge und Fahrtreppen i Schindler Liegenschaftsverwaltung grzywnę w łącznej wysokości 992 mln EUR z tytułu udziału w kartelu dotyczącym montażu i serwisu wind i schodów ruchomych w Belgii, Niemczech, Luksemburgu i Niderlandach.

               7

               W dniu 8 października 2008 r. Oberster Gerichtshof, działający w charakterze sądu antymonopolowego drugiej instancji, utrzymał w mocy postanowienie Kartellgericht (sądu antymonopolowego) z dnia 14 lutego 2007 r. nakładające grzywnę na spółki Kone, Otis i Schindler Aufzüge und Fahrtreppen, jak również na dwie inne spółki. Ponieważ spółka ThyssenKrupp Aufzüge była świadkiem koronnym w postępowaniu, nie była ona stroną w postępowaniu z dziedziny prawa antykartelowego.

               8

               Celem kartelu będącego przedmiotem postępowania głównego (zwanego dalej „kartelem omawianym w niniejszej sprawie”) było zapewnienie każdorazowo preferowanemu przedsiębiorstwu ceny wyższej aniżeli cena osiągalna w warunkach konkurencji. W ten sposób zakłócone zostały konkurencja a w szczególności rozwój cen następujący w warunkach konkurencji.

               9

               W opinii sądu odsyłającego uczestnicy tego kartelu próbowali skoordynować swoje działania w stosunku do ponad połowy rynku nowych urządzeń w Austrii. W odniesieniu do ponad połowy uzgodnionych projektów nastąpił również zgodny przydział na rzecz jednego z uczestników kartelu, tak że konkretnym uzgodnieniem objęta została przynajmniej jedna trzecia rynku. Mniej więcej dwie trzecie uzgodnionych projektów zostało zrealizowanych zgodnie z planem. W przypadku jednej trzeciej zamówienia przyznano przedsiębiorstwom nieuczestniczącym w kartelu (podmiotom trzecim) lub jednemu z uczestników tego kartelu, który nie przestrzegał uzgodnionego podziału, składając tańszą ofertę. Również w stosunkach dwustronnych stwierdzono przypadki przydzielania projektów za wspólnym porozumieniem. Praktyki uczestników kartelu omawianego w niniejszej sprawie prowadziły do tego, że ceny rynkowe niemal wcale nie ulegały zmianie również w latach poprzedzających bezpośrednio rok 2004, a udziały tychże uczestników w rynku pozostały niemalże niezmienione.

               10

               Spółka ÖBB‑Infrastruktur, powołując się na „efekt parasola cenowego” („umbrella effect”), żąda od skarżących w postępowaniu głównym naprawienia szkody, której wartość została określona na kwotę 1839239,74 EUR; szkodę tę pozwana poniosła jakoby na skutek zakupu wind i schodów ruchomych od innych uczestników rynku, nieuczestniczących w kartelu omawianym w niniejszej sprawie, za cenę wyższą aniżeli cena rynkowa, która obowiązywałaby, gdyby ów kartel nie istniał, ponieważ przedsiębiorstwa te, korzystając z istnienia kartelu, dostosowały swoje ceny do podwyższonego poziomu cen.

               11

               Sąd pierwszej instancji oddalił żądania spółki ÖBB‑Infrastruktur, natomiast sąd drugiej instancji je uwzględnił.

               12

               Oberster Gerichtshof, do którego wystąpili skarżący w postępowaniu głównym, zadaje sobie pytanie dotyczące przesłanek powstania odpowiedzialności uczestników kartelu w świetle art. 101 TFUE i orzecznictwa Trybunału, a w szczególności wyroków: Courage i Crehan (C‑453/99, EU:C:2001:465); Manfredi i in. (C‑295/04 do C‑298/04, EU:C:2006:461); a także Pfleiderer (C‑360/09, EU:C:2011:389).

               13

               Zgodnie z orzecznictwem sądów austriackich osoba, która występuje z żądaniem odszkodowania w związku z odpowiedzialnością pozaumowną, ma obowiązek wykazania istnienia adekwatnego związku przyczynowego oraz związku z bezprawnym charakterem, czyli naruszenia ustawy ochronnej w rozumieniu § 1311 ABGB.

               14

               Sąd odsyłający wskazuje, że w związku z zastosowaniem pojęcia adekwatnego związku przyczynowego wyrządzający szkodę odpowiada za wszystkie, również przypadkowe, następstwa, których możliwość wystąpienia musiał był przewidzieć in abstracto; nie ponosi on natomiast odpowiedzialności za następstwa nietypowe. Zgodnie z tym orzecznictwem, w przypadku gdy przedsiębiorstwo nieuczestniczące w kartelu czerpie korzyści z efektu parasola cenowego, brak jest adekwatnego związku przyczynowego między kartelem a szkodą poniesioną ewentualnie przez kupującego, skoro chodzi o szkodę pośrednią, skutek będący wynikiem ubocznego działania w następstwie samodzielnej decyzji wypływającej z oceny interesów danego przedsiębiorstwa nieuczestniczącego w kartelu. Należy uznać, że to, w jaki sposób sytuacja na rynku spowodowana przez uczestników kartelu oddziałuje na konkurenta, jakie wnioski ekonomiczne wyciągnie on z tej sytuacji dla swojego przedsiębiorstwa i swoich towarów oraz jakie decyzje dotyczące cen wtedy podejmie, zależy w dużym stopniu od wielu czynników, które nie mają żadnego związku z tym kartelem.

               15

               W kwestii bezprawności Oberster Gerichtshof orzekł, że zgodnie z teorią celu ochronnego normy spowodowanie szkody majątkowej zobowiązuje do jej naprawienia tylko wtedy, gdy bezprawność szkody może zostać wywiedziona z naruszenia zobowiązań umownych, praw bezwzględnych oraz norm określających chronione dobra i interesy. Decydująca jest zatem kwestia, czy norma naruszona przez wyrządzającego szkodę ma na celu właśnie ochronę interesów poszkodowanego. Taki przypadek nie występuje w wypadku praktyki parasola cenowego („umbrella pricing”), która nie oznacza jakiegokolwiek związku bezprawnego. Bezprawne działania uczestników kartelu mają na celu poszkodowanie osób kupujących ich towary za ceny sztucznie utrzymywane na wysokim poziomie. Szkoda spowodowana efektem parasola cenowego jest jedynie skutkiem będącym wynikiem ubocznego działania w następstwie samodzielnej decyzji wypływającej z oceny interesów danego przedsiębiorstwa nieuczestniczącego w tym kartelu.

               16

               Sąd odsyłający podkreśla, że pytanie, czy w przypadku praktyki określanej jako „efekt parasola cenowego” należy przyznać odszkodowanie, budzi w prawie Unii, zarówno w Niemczech, jak i w ,Austrii, silne kontrowersje. Ze względu na pierwszeństwo w stosowaniu prawa Unii postawione pytanie prejudycjalne ma w niniejszej sprawie decydujące znaczenie, ponieważ wątpliwości budzi to, czy odmowa prawa do odszkodowania jest zgodna z ustanowioną przez Trybunał zasadą skuteczności.

               17

               W tych okolicznościach Oberster Gerichtshof postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
               „Czy art. 101 TFUE (art. 81 WE, art. 85 traktatu WE) należy interpretować w ten sposób, że każda osoba może żądać od uczestników kartelu naprawienia również szkody spowodowanej przez podmiot nieuczestniczący w kartelu, który korzystając z obowiązującego na rynku podwyższonego poziomu cen, zwiększa ceny na swoje produkty znaczniej, aniżeli gdyby kartel ten nie istniał (»umbrella pricing«), tak że ustanowiona przez Trybunał […] zasada skuteczności wymaga uwzględnienia takiego powództwa w ramach prawa krajowego?”.

         W przedmiocie pytania prejudycjalnego

               18

               Ponieważ art. 85 WE, 81 WE i art. 101 TFUE mają wyraźnie tę samą treść, odsyła się wyłącznie do obecnie obowiązującego art. 101 TFUE.

               19

               Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 101 TFUE sprzeciwia się wykładni i stosowaniu prawa krajowego państwa członkowskiego, które to prawo przewiduje, że z przyczyn prawnych kategorycznie wyłączona jest odpowiedzialność cywilnoprawna przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu za szkody wynikające z tego, że przedsiębiorstwo nieuczestniczące w tym kartelu, korzystając z machinacji kartelu, ustaliło swoje ceny na poziomie wyższym niż należałoby tego oczekiwać w braku kartelu.

               20

               Należy przypomnieć, że art. 101 ust. 1 TFUE i art. 102 TFUE wywołują bezpośrednie skutki w stosunkach między jednostkami i przyznają im prawa, które sądy krajowe są zobowiązane chronić (zob. wyroki: BRT/SABAM, 127/73, EU:C:1974:25, pkt 16; Courage i Crehan, EU:C:2001:465, pkt 23; a także Manfredi i in., EU:C:2006:461, pkt 39).

               21

               Pełna skuteczność art. 101 TFUE, a w szczególności skuteczność (effet utile) zakazu ustanowionego w jego ust. 1, zostałaby zakwestionowana, gdyby żadna osoba nie mogła żądać naprawienia szkody, która została jej wyrządzona przez umowę lub zachowanie mogące ograniczyć lub zakłócić konkurencję (wyroki: Courage i Crehan, EU:C:2001:465, pkt 26; Manfredi i in., EU:C:2006:461, pkt 60; Otis i in., C‑199/11, EU:C:2012:684, pkt 41; a także Donau Chemie i in., C‑536/11, EU:C:2013:366, pkt 21).

               22

               Z tego wynika, że każda osoba jest uprawniona, by żądać naprawienia wyrządzonej szkody, jeśli między tą szkodą a porozumieniem lub praktyką zakazaną przez art. 101 TFUE istnieje związek przyczynowy (wyroki: Manfredi i in., EU:C:2006:461, pkt 61; a także Otis i in., EU:C:2012:684, pkt 43).

               23

               Prawo każdej osoby do żądania naprawienia takiej szkody wzmacnia bowiem operacyjny charakter norm prawa Unii w dziedzinie konkurencji i ma charakter zniechęcający do porozumień lub praktyk – często symulowanych – mogących ograniczyć lub zakłócić konkurencję, przyczyniając się tym samym do zachowania skutecznej konkurencji w Unii Europejskiej (wyroki: Courage i Crehan, EU:C:2001:465, pkt 27; Manfredi i in., EU:C:2006:461, pkt 91; Pfleiderer, EU:C:2011:389, pkt 29; Otis i in., EU:C:2012:684, pkt 42; a także Donau Chemie i in., EU:C:2013:366, pkt 23).

               24

               W braku właściwych uregulowań w Unii w tej dziedzinie do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy ustalenie zasad wykonywania prawa do żądania odszkodowania z tytułu szkody wynikającej z porozumienia lub praktyki zakazanej przez art. 101 TFUE, w tym zasad dotyczących stosowania pojęcia „związku przyczynowego”, przy czym przestrzegane muszą być zasady równoważności i skuteczności (wyrok Manfredi i in., EU:C:2006:461, pkt 64).

               25

               W ten sposób zasady stosowane względem środków prawnych służących zapewnieniu ochrony uprawnień, jakie podmioty prawa wywodzą z bezpośredniego skutku prawa Unii, nie mogą być mniej korzystne od zasad odnoszących się do podobnych środków prawnych dotyczących wyłącznie prawa krajowego (zasada równoważności) i nie mogą powodować w praktyce, że korzystanie z uprawnień wynikających z porządku prawnego Unii stanie się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (zasada skuteczności) (zob. wyroki: Courage i Crehan, EU:C:2001:465, pkt 29; Manfredi i in., EU:C:2006:461, pkt 62; Pfleiderer, EU:C:2011:389, pkt 24; a także Donau Chemie i in., EU:C:2013:366, pkt 27).

               26

               W tym względzie, a zwłaszcza w dziedzinie prawa konkurencji, zasady te nie mogą naruszać skutecznego stosowania art. 101 TFUE i 102 TFUE (zob. wyroki: VEBIC, C‑439/08, EU:C:2010:739, pkt 57; Pfleiderer, EU:C:2011:389, pkt 24; a także Donau Chemie i in., EU:C:2013:366, pkt 27).

               27

               W postępowaniu głównym spółka ÖBB‑Infrastruktur twierdzi, że część poniesionej przez nią szkody była spowodowana przez kartel omawiany w niniejszej sprawie, który pozwolił na utrzymanie ceny rynkowej na poziomie tak zawyżonym, że konkurenci niebędący członkami tego kartelu sami mogli czerpać korzyści z uwagi na tę cenę rynkową, wyższą aniżeli cena rynkowa, która obowiązywałaby gdyby kartel ten nie istniał, niezależnie od tego, czy chodzi o margines zysku czy po prostu przeżycie, jeśli z uwagi na strukturę kosztów tych konkurentów normalne warunki konkurencji mogłyby pociągnąć za sobą w konsekwencji ich eliminację z rynku.

               28

               Podmioty zainteresowane, które przedstawiły uwagi przed Trybunałem, nie kwestionują tego, że taki fenomen efektu parasola cenowego („umbrella pricing”) jest uznany za jedną z możliwych – w określonych okolicznościach – konsekwencji kartelu. Natomiast skarżący w postępowaniu głównym zasadniczo podważają możliwość interpretacji prawa Unii w tym znaczeniu, że akceptuje ono żądania odszkodowania oparte na istnieniu parasola cenowego („umbrella claims”).

               29

               W tym względzie należy zauważyć, że cena rynkowa stanowi jeden z podstawowych czynników branych pod uwagę przez przedsiębiorstwo, w wypadku gdy określa ono cenę, po której oferuje swoje produkty lub usługi. Jeśli kartelowi udaje się utrzymać sztucznie zawyżoną cenę dla określonych produktów i gdy spełnione są pewne warunki rynku, dotyczące w szczególności charakteru produktu lub rozmiaru rynku objętego tym kartelem, nie można wykluczyć, że przedsiębiorstwo konkurencyjne niebędące członkiem kartelu dokona wyboru co do ustalenia cen na poziomie kwoty wyższej niż kwota, którą wybrałoby ono w normalnych warunkach konkurencji, czyli w braku tego kartelu. W takim kontekście, nawet jeśli ustalenie ceny oferty uznaje się za decyzję czysto autonomiczną, przyjętą przez przedsiębiorstwo nieuczestniczące w kartelu, należy tymczasem stwierdzić, że decyzja ta mogła być przyjęta poprzez odwołanie się do ceny rynkowej, zniekształconej przez ten kartel i w konsekwencji niezgodnej z regułami konkurencji.

               30

               Wynika stąd, że wbrew twierdzeniom spółek Schindler Aufzüge und Fahrtreppen i Schindler Liegenschaftsverwaltung, dla klienta przedsiębiorstwa niebędącego członkiem kartelu, lecz korzystającego z warunków ekonomicznych efektu parasola cenowego fakt poniesienia szkody z powodu zawyżonej ceny oferty w porównaniu z ceną, jaka by obowiązywała w braku tego kartelu, stanowi część możliwych skutków kartelu, których nie mogą lekceważyć jego członkowie.

               31

               Jeśli chodzi o przepisy krajowe będące przedmiotem postępowania głównego, z postanowienia odsyłającego wynika, że prawo austriackie kategorycznie wyklucza uprawnienie do naprawienia szkody w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie z uwagi na fakt, iż związek przyczynowy między poniesioną szkodą a danym kartelem uznaje się, w braku związku umownego z członkiem tego kartelu, za zerwany przez autonomiczną decyzję przedsiębiorstwa nieuczestniczącego w kartelu, ale ustalającego wskutek istnienia tego kartelu cenę uzasadnioną efektem parasola cenowego („umbrella pricing”).

               32

               Jak przypomniano w pkt 24 niniejszego wyroku, do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego zasadniczo należy ustalenie zasad dotyczących stosowania pojęcia „związku przyczynowego”. Niemniej jednak z przytoczonego w pkt 26 niniejszego wyroku orzecznictwa Trybunału wynika, że przepisy krajowe powinny gwarantować pełną skuteczność unijnego prawa konkurencji (zob. podobnie wyrok VEBIC, EU:C:2010:739, pkt 63). W ten sposób zasady te powinny w szczególności uwzględniać cel realizowany przez art. 101 TFUE, służący zagwarantowaniu utrzymania skutecznej i niezakłóconej konkurencji na wspólnym rynku, jak również cen ustalonych w związku z grą wolnej konkurencji. To właśnie w tych okolicznościach Trybunał orzekł – jak przypomniano w pkt 22 niniejszego wyroku – że przepisy krajowe powinny przyznać każdemu podmiotowi prawo do żądania naprawienia poniesionej szkody.

               33

               Tymczasem pełna skuteczność art. 101 TFUE byłaby zakwestionowana, gdyby prawo każdej osoby do żądania naprawienia poniesionej szkody było w sposób kategoryczny i niezależnie od okoliczności szczególnych danej sprawy uzależnione w prawie krajowym od istnienia bezpośredniego związku przyczynowego, ze skutkiem wykluczenia tego prawa z uwagi na fakt, że dana osoba miała związki umowne nie z członkiem kartelu, lecz z przedsiębiorstwem nieuczestniczącym w kartelu, którego polityka cenowa okazuje się jednakże konsekwencją kartelu, który przyczynił się do zniekształcenia mechanizmów kształtowania cen rządzących rynkami konkurencyjnymi.

               34

               W konsekwencji ofiara efektu parasola cenowego („umbrella pricing”) może uzyskać naprawienie szkody poniesionej od członków kartelu, choćby nawet nie miała związków umownych z nimi, jeżeli jest wykazane, iż dany kartel, według okoliczności sprawy, a w szczególności specyfiki danego rynku, może mieć konsekwencje w postaci zastosowania efektu parasola cenowego przez osoby trzecie działające w sposób autonomiczny i że te okoliczności oraz uwarunkowania szczególne nie mogłyby być pominięte przez członków kartelu. Do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy przesłanki te są spełnione.

               35

               Spółki Kone i Otis podnoszą, że powództwa o naprawienie szkody poniesionej z powodu zawyżonych cen będących konsekwencją istnienia parasola cenowego stanowią żądania naprawienia szkody oraz zapłaty odsetek karnych, w przypadku gdy szkoda poniesiona przez spółkę ÖBB‑Infrastruktur nie powodowałaby w zamian wzbogacenia się skarżących w postępowaniu głównym. Należy tymczasem podnieść, że normy z dziedziny odpowiedzialności pozaumownej nie uzależniają wysokości kwoty szkody podlegającej naprawie od korzyści uzyskanej przez podmiot, który popełnił błąd, powodując tę szkodę.

               36

               Rzeczeni skarżący ponadto podnoszą, że takie odszkodowania mają charakter służący zniechęceniu danego przedsiębiorstwa do udzielenia pomocy organom ds. konkurencji przy prowadzeniu sprawy, co koliduje z zasadą skuteczności. Należy tymczasem przypomnieć, że program łagodzenia sankcji jest programem ustanowionym przez Komisję w obwieszczeniu w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych (Dz.U. 2006, C 298, s. 17), co jest pozbawione mocy prawnej i nie może być wiążące względem państw członkowskich (wyrok Pfleiderer, EU:C:2011:389, pkt 21). W konsekwencji ten program łagodzący sankcję nie może pozbawić podmiotów indywidualnych prawa uzyskania naprawienia szkody przed sądami krajowymi z tytułu szkody poniesionej z powodu naruszenia art. 101 TFUE.

               37

               W świetle całości powyższych rozważań na postawione pytanie trzeba odpowiedzieć, iż art. 101 TFUE należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on wykładni i stosowaniu prawa krajowego państwa członkowskiego, które przewiduje, iż z przyczyn prawnych kategorycznie wyłączona jest odpowiedzialność cywilnoprawna przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu za szkody wynikające z tego, że przedsiębiorstwo nieuczestniczące w tym kartelu, korzystając z machinacji kartelu, ustaliło swoje ceny na poziomie wyższym niż należałoby tego oczekiwać w braku kartelu.

         W przedmiocie kosztów

               38

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:

                     Artykuł 101 TFUE należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on wykładni i stosowaniu prawa krajowego państwa członkowskiego, które przewiduje, iż z przyczyn prawnych kategorycznie wyłączona jest odpowiedzialność cywilnoprawna przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu za szkody wynikające z tego, że przedsiębiorstwo nieuczestniczące w tym kartelu, korzystając z machinacji kartelu, ustaliło swoje ceny na poziomie wyższym niż należałoby tego oczekiwać w braku istnienia kartelu.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: niemiecki.


title: Wyrok Sądu do spraw Służby Publicznej (trzecia izba) z dnia 30 kwietnia 2008 r. # Adriana Dragoman przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Sprawy pracownicze - Konkursy. # Sprawa F-16/07.

text:
      WYROK SĄDU DO SPRAW SŁUŻBY PUBLICZNEJ
      (trzecia izba)
      z dnia 30 kwietnia 2008 r.
      Sprawa F‑16/07
      Adriana Dragoman
      przeciwko
      Komisji Wspólnot Europejskich
      Służba publiczna – Konkurs – Komisja konkursowa – Zasada bezstronności komisji konkursowej – Artykuł 11a regulaminu pracowniczego – Równe traktowanie kandydatów wewnętrznych i zewnętrznych – Wykluczenie kandydata – Obowiązek uzasadnienia – Zakres – Przestrzeganie tajności prac komisji konkursowej
      Przedmiot: Skarga wniesiona na podstawie art. 236 WE i 152 EWEA, w której A. Dragoman żąda, między innymi, stwierdzenia nieważności decyzji
         komisji konkursowej konkursu otwartego EPSO/AD/34/05 mającego na celu utworzenie rezerwy administratorów lingwistów (tłumaczy
         konferencyjnych – AD 5), których głównym językiem jest język rumuński, z dnia 12 grudnia 2006 r. o niewpisaniu jej na tę listę
         rezerwy kadrowej.

      Orzeczenie: Skarga zostaje oddalona. Każda ze stron pokrywa własne koszty.

      Streszczenie
      1.      Urzędnicy – Konkurs – Zasada bezstronności komisji konkursowej
      (regulamin pracowniczy, art. 11a)
      2.      Urzędnicy – Konkurs – Przebieg konkursu
      (regulamin pracowniczy, załącznik III)
      3.      Urzędnicy – Konkurs – Komisja konkursowa – Odrzucenie kandydatury – Obowiązek uzasadnienia – Zakres – Przestrzeganie tajności
            prac
      (regulamin pracowniczy, art. 25; załącznik III, art. 6)
      1.      Zasada bezstronności komisji konkursowej jest wyrazem zasady równego traktowania i stanowi jedną z gwarancji wynikających
         ze wspólnotowego porządku prawnego.

      Jednak znajomość członka komisji konkursowej i kandydata sama w sobie nie wystarcza do wykazania, że sprawa „dotycz[y] [tego
         członka] osobiście, w szczególności ze względów rodzinnych lub finansowych” w rozumieniu art. 11a regulaminu pracowniczego,
         i jako taka nie może podważyć jego bezstronności. Okoliczność, że członek komisji konkursowej osobiście zna kandydatów, niekoniecznie
         oznacza bowiem, że członek ten przychylnie oceni prezentację tego kandydata. Ponadto, ponieważ egzamin ustny nie może, przez
         swój charakter, być anonimowy, okoliczność, że kandydat posiadał służbowy identyfikator instytucji, a nie identyfikator dla
         odwiedzających, nie może dostarczać komisji konkursowej żadnej dodatkowej informacji, do której znajomości nie byłaby ona
         upoważniona.

      (zob. pkt 41, 44, 46)
      2.      Komisji konkursowej przysługuje szeroki zakres uznania, jeśli chodzi o sposoby przeprowadzenia i szczegółową treść egzaminów
         ustnych, pod warunkiem że ściśle przestrzega ona zasad regulujących organizację tych egzaminów. Tym samym, gdy na początku
         pierwszego egzaminu z tłumaczenia ustnego, poprzedzającego ogólny egzamin ustny, komisja konkursowa prosi kandydata o przedstawienie
         się celem rozładowania jego napięcia, to nie narusza ona granic tego uznania.

      (zob. pkt 51, 57)
      Odesłanie:
      Sąd Pierwszej Instancji: sprawa T‑92/01 Girardot przeciwko Komisji, 24 września 2002 r., RecFP s. I‑A‑163, II‑859, pkt 24;
         sprawa T‑336/02 Christensen przeciwko Komisji, 5 kwietnia 2005 r., Zb.Orz.SP s. I‑A‑75, II‑341, pkt 38

      3.      Uzasadnienie decyzji niekorzystnej ma na celu zapewnienie zainteresowanej osobie informacji koniecznych do stwierdzenia, czy
         decyzja jest zasadna, i umożliwienie przeprowadzenia jej kontroli sądowej. Jeżeli chodzi o decyzje podjęte przez komisję konkursową,
         obowiązek uzasadnienia trzeba pogodzić z przestrzeganiem tajności prac komisji w oparciu o art. 6 załącznika III do regulaminu
         pracowniczego. Tajność ta została wprowadzona w celu zagwarantowania niezależności komisji konkursowej i obiektywizmu jej
         pracy, poprzez objęcie jej ochroną przed wszelkimi ingerencjami i naciskami zewnętrznymi, pochodzącymi czy to od samej administracji
         wspólnotowej, czy od zainteresowanych kandydatów, czy też od osób trzecich. Jej przestrzeganie nie pozwala zatem na ujawnienie
         ani poglądów poszczególnych członków komisji, ani szczegółów dotyczących ocen o charakterze osobistym lub porównawczym kandydatów.

      Wymóg uzasadnienia decyzji komisji konkursowej powinien w tych okolicznościach uwzględnić charakter jej prac, składających
         się co do zasady przynajmniej z dwóch różnych etapów, to jest po pierwsze z analizy kandydatur w celu wyselekcjonowania kandydatów
         dopuszczonych do konkursu, a następnie z badania przydatności kandydatów na stanowiska, które mają zostać obsadzone, w celu
         sporządzenia listy odpowiednich kandydatów. Drugi etap prac komisji konkursowej ma przede wszystkim charakter porównawczy
         i z tego względu objęty jest tajnością jej prac. Kryteria sprawdzania przyjęte przez komisję konkursową przed egzaminami stanowią
         integralną część ocen o charakterze porównawczym, których dokonuje komisja konkursowa w odniesieniu do poszczególnych osiągnięć
         kandydatów. Kryteria te są zatem objęte tajnością obrad z tego samego względu co oceny komisji konkursowej. Oceny o charakterze
         porównawczym, których dokonuje komisja konkursowa, znajdują odzwierciedlenie w ocenach, które przyznaje ona kandydatom. Uwzględniając
         tajność, jaka winna otaczać prace komisji, powiadomienie każdego kandydata o ocenach z poszczególnych egzaminów stanowi wystarczające
         uzasadnienie decyzji komisji konkursowej, zważywszy, że nie jest ona zobowiązana do wskazania odpowiedzi kandydatów, które
         uznano za niedostateczne, lub wyjaśnienia, dlaczego odpowiedzi te uznano za niedostateczne.

      (zob. pkt 63)
      Odesłanie:
      Trybunał: sprawa C‑254/95 P Parlament przeciwko Innamorati, 4 lipca 1996 r., Rec. s. I‑3423, pkt 23–31
      Sąd Pierwszej Instancji: sprawa T‑33/00 Martínez Páramo i in. przeciwko Komisji, 27 marca 2003 r., RecFP s. I‑A‑105, II‑541,
         pkt 43–52