title: Wyrok Sądu (czwarta izba) z dnia 15 lipca 2015 r. (Fragmenty).#Akzo Nobel NV i Akcros Chemicals Ltd przeciwko Komisji Europejskiej.#Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Europejskie rynki stabilizatorów termicznych – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Naruszenie popełnione przez wspólną spółkę zależną – Grzywny – Odpowiedzialność solidarna spółki zależnej i spółek dominujących – Dziesięcioletni termin przedawnienia w odniesieniu do jednej ze spółek dominujących – Decyzja o ponownym wydaniu – Obniżenie kwoty grzywny w odniesieniu do jednej ze spółek dominujących – Przypisanie obowiązku zapłaty obniżonej kwoty spółce zależnej i innej spółce dominującej – Prawo do obrony.#Sprawa T-485/11.

text:
         WYROK SĄDU (czwarta izba)
      z dnia 15 lipca 2015 r. (
            *1
         )
      „Konkurencja — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Europejskie rynki stabilizatorów termicznych — Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG — Naruszenie popełnione przez wspólną spółkę zależną — Grzywny — Odpowiedzialność solidarna spółki zależnej i spółek dominujących — Dziesięcioletni termin przedawnienia w odniesieniu do jednej ze spółek dominujących — Decyzja o ponownym wydaniu — Obniżenie kwoty grzywny w odniesieniu do jednej ze spółek dominujących — Przypisanie obowiązku zapłaty obniżonej kwoty spółce zależnej i innej spółce dominującej — Prawo do obrony”
      W sprawie T‑485/11

         Akzo Nobel NV, z siedzibą w Amsterdamie (Niderlandy),

         Akcros Chemicals Ltd, z siedzibą w Warwickshire (Zjednoczone Królestwo),
      reprezentowane przez adwokatów Ch. Swaaka oraz R. Wesselinga,
      strona skarżąca,
      przeciwko

         Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez F. Ronkesa Agerbeeka oraz J. Bourke’a, a następnie przez F. Ronkesa Agerbeeka oraz P. Van Nuffela, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez J. Holmesa, barrister,
      strona pozwana,
      mającej za przedmiot wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji z dnia 30 czerwca 2011 r. zmieniającej decyzję Komisji C(2009) 8682 wersja ostateczna z dnia 11 listopada 2009 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 WE oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/38.589 – Stabilizatory termiczne) w zakresie, w jakim dotyczy ona Akzo Nobel i Akcros Chemicals, lub ewentualnie wniosek o obniżenie kwoty nałożonych grzywien,
      SĄD (czwarta izba),
      w składzie: M. Prek, prezes, I. Labucka (sprawozdawca) i V. Kreuschitz, sędziowie,
      sekretarz: S. Spyropoulos, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 23 września 2014 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok (
            1
         )

         Okoliczności powstania sporu

               1

               Niniejszy spór dotyczy decyzji Komisji z dnia 30 czerwca 2011 r. (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”) zmieniającej decyzję Komisji C(2009) 8682 wersja ostateczna z dnia 11 listopada 2009 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 [WE] oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/38.589 – Stabilizatory termiczne) (zwanej dalej „pierwszą decyzją”) w zakresie, w jakim decyzja ta dotyczy skarżących – Akzo Nobel NV i Akcros Chemicals Ltd.
               […]

         Przebieg postępowania i żądania stron

               35

               Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 12 września 2011 r. skarżące wniosły skargę na zaskarżoną decyzję.
               […]

               56

               W niniejszej sprawie skarżące wnoszą do Sądu o:

                        —

                        tytułem żądania głównego, stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji;

                        —

                        tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty nałożonych na nie grzywien;

                        —

                        obciążenie Komisji kosztami postępowania.

               57

               Komisja wnosi do Sądu o:

                        —

                        oddalenie skargi;

                        —

                        obciążenie skarżących kosztami postępowania.

         Co do prawa

               58

               Na poparcie skargi skarżące podnoszą trzy zarzuty.

               59

               Poprzez zarzut trzeci skarżące podnoszą, że Komisja naruszyła ich prawo do obrony, nie kierując do nich, chociaż była do tego zobowiązana, nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przed wydaniem zaskarżonej decyzji.
               […]

               66

               W tym zakresie na wstępie należy przypomnieć, że prawo do bycia wysłuchanym, które jest istotnym składnikiem prawa do obrony, stanowi podstawową zasadę prawa Unii Europejskiej, której to zasady należy przestrzegać w każdym postępowaniu, nawet o charakterze administracyjnym, zwłaszcza jeżeli może ono doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywien, i że zasada ta oznacza w szczególności, iż zainteresowanemu przedsiębiorstwu stworzono w toku postępowania administracyjnego możliwość skutecznego przedstawienia jego stanowiska (zob. podobnie wyroki: z dnia 13 lutego 1979 r., Hoffmann‑La Roche/Komisja, 85/76, Rec, EU:C:1979:36, pkt 9; z dnia 7 czerwca 1983 r., Musique Diffusion française i in./Komisja, od 100/80 do 103/80, EU:C:1983:158; z dnia 7 stycznia 2004 r., Aalborg Portland i in./Komisja, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P, Rec, EU:C:2004:6, pkt 64–66).

               67

               Artykuł 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 odzwierciedla tę zasadę w zakresie, w jakim przewiduje on, że stronom wysyła się pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które musi wskazywać w wyraźny sposób wszystkie istotne okoliczności, na których Komisja opiera się na tym etapie postępowania, aby umożliwić zainteresowanym stronom skuteczne zapoznanie się z zachowaniami, które Komisja im zarzuca, oraz z dowodami, którymi Komisja dysponuje (zob. podobnie wyrok z dnia 15 października 2002 r., Limburgse Vinyl Maatschappij i in./Komisja, C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P, Rec, EU:C:2002:582, pkt 315, 316; ww. w pkt 66 wyrok Aalborg Portland i in./Komisja, EU:C:2004:6, pkt 66, 67).

               68

               Ponadto poszanowanie prawa do obrony wymaga w szczególności, aby dane przedsiębiorstwo, w stosunku do którego prowadzone jest dochodzenie, miało w trakcie postępowania administracyjnego możliwość przedstawienia w skuteczny sposób swego stanowiska w kwestii prawdziwości i znaczenia utrzymywanego stanu faktycznego oraz w kwestii dokumentów, na podstawie których Komisja oparła swe twierdzenie o istnieniu naruszenia traktatu (ww. w pkt 66 wyrok Musique Diffusion française i in./Komisja, EU:C:1983:158, pkt 10; wyroki: z dnia 25 stycznia 2007 r., Dalmine/Komisja, C‑407/04 P, Zb.Orz., EU:C:2007:53, pkt 44; z dnia 10 maja 2007 r., SGL Carbon/Komisja, C‑328/05 P, Zb.Orz., EU:C:2007:277, pkt 71).

               69

               W okolicznościach niniejszej sprawy, i bez względu na to, czy Komisja była zobowiązana do skierowania do skarżących nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przed wydaniem zaskarżonej decyzji, należy stwierdzić, że we wskazanych w pkt 20–22 i 25 powyżej pismach i w wiadomości elektronicznej Komisji Komisja wprawdzie wezwała skarżące, by te przedstawiły swe stanowisko.

               70

               Niemniej jednak, aby to uczynić, skarżące miały tylko cztery dni robocze, a mianowicie od wtorku 1 czerwca do poniedziałku 6 czerwca 2011 r., w następstwie pism Komisji i trzy dni robocze, a mianowicie od wtorku 15 czerwca do piątku 17 czerwca 2011 r., w następstwie wiadomości elektronicznej Komisji.

               71

               Tymczasem tak krótkie terminy nie są zgodne z zasadą poszanowania prawa do obrony.

               72

               Należy zatem stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim skarżące w wystarczający sposób wykazały nie tyle, że w braku tego uchybienia proceduralnego, to jest gdyby dysponowały wystarczającym terminem w celu przedstawienia swojego stanowiska, treść zaskarżonej decyzji byłaby inna, ile raczej, że mogłyby lepiej zorganizować swoją obronę, gdyby ta nieprawidłowość nie zaistniała (zob. podobnie wyrok z dnia 18 czerwca 2013 r., Fluorsid i Minmet/Komisja, T‑404/08, Zb.Orz., EU:T:2013:321, pkt 110 i przytoczone tam orzecznictwo), przy czym należy w tym celu odnieść się do momentu postępowania administracyjnego, które doprowadziło do przyjęcia zaskarżonej decyzji, to znaczy przed dniem wydania zaskarżonej decyzji, czyli dniem 30 czerwca 2011 r. (zob. podobnie wyrok z dnia 27 września 2006 r., Archer Daniels Midland/Komisja, T‑329/01, Zb.Orz., EU:T:2006:268, pkt 377).

               73

               W tym zakresie w pierwszej kolejności należy podkreślić, że w trakcie postępowania administracyjnego, które doprowadziło do przyjęcia zaskarżonej decyzji, mogła być rozważana kwestia zobowiązań, jakie ciążyły na Komisji w zakresie stosunków solidarności pomiędzy spółkami dłużnikami solidarnymi, w zakresie, w jakim spółki te stanowiły to samo przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 101 TFUE.

               74

               W wyroku z dnia 3 marca 2011 r., czyli wydanym ponad cztery miesiące przed dniem wydania zaskarżonej decyzji, Sąd orzekł bowiem, że w ramach wykonywania kompetencji w zakresie nakładania grzywien na mocy art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 wyłącznie do Komisji należało określenie właściwych udziałów poszczególnych spółek w kwotach, którymi zostały one obciążone solidarnie, o ile spółki te wchodziły w skład tego samego przedsiębiorstwa, przy czym realizacji tego zadania nie można pozostawiać sądom krajowym (wyrok z dnia 3 marca 2011 r., Siemens i VA Tech Transmission & Distribution/Komisja, od T‑122/07 do T‑124/07, Zb.Orz., EU:T:2011:70, pkt 157).

               75

               Kwestia ta mogła być rozważana w trakcie postępowania administracyjnego, które doprowadziło do przyjęcia zaskarżonej decyzji, tym bardziej, że później ww. w pkt 74 wyrok Siemens i VA Tech Transmission & Distribution/Komisja (EU:T:2011:70) został uchylony przez Trybunał, który orzekł, iż udział współdłużników w grzywnie, którą zostali oni obciążeni solidarnie, powinien zostać określony wyłącznie przez sąd krajowy (ww. w pkt 42 wyrok Komisja/Siemens Österreich i in., EU:C:2014:256, pkt 62).

               76

               Skarżące mogły zatem w trakcie postępowania administracyjnego, które doprowadziło do przyjęcia zaskarżonej decyzji, a zatem przed ogłoszeniem ww. w pkt 42 wyroku Komisja/Siemens Österreich i in. (EU:C:2014:256), twierdzić, że miały prawo do uzyskania obniżki kwoty grzywny nałożonej na Elementis, z którym to przedsiębiorstwem skarżące zostały obciążone solidarnie grzywną za naruszenie popełnione przez grupę partnerską Akcros, ponieważ w chwili popełnienia naruszenia stanowiły one wspólnie jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 101 TFUE.

               77

               Skarżące mogłyby zatem w trakcie postępowania administracyjnego, które doprowadziło do przyjęcia zaskarżonej decyzji, lepiej zorganizować swoją obronę, gdyby dysponowały wystarczającym terminem w celu przedstawienia swojego stanowiska.

               78

               W drugiej kolejności bezsporne jest, że w zaskarżonej decyzji Komisja zamierzała wyciągnąć wnioski z ww. w pkt 21 wyroku ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in. (EU:C:2011:190).

               79

               Komisja zatem w zaskarżonej decyzji uznała, że zawieszenie biegu przedawnienia wobec skarżących nie miało skutku erga omnes, lecz tylko inter partes, to znaczy, iż w okolicznościach niniejszej sprawy wspomniane zawieszenie nie miało zastosowania w odniesieniu do Elementisu.

               80

               Z jednej strony należy zaś przypomnieć, że Trybunał w sprawie leżącej u podstaw ww. w pkt 21 wyroku ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in. (EU:C:2011:190) orzekł w przedmiocie skutków inter partes zawieszenia biegu przedawnienia w odniesieniu do szeregu przedsiębiorstw, w rozumieniu art. 101 TFUE, uczestniczących w tym samym naruszeniu (ww. w pkt 21 wyroku ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in., EU:C:2011:190, pkt 148).

               81

               Z drugiej strony w niniejszej sprawie Elementis i skarżące stanowiły w drugim okresie trwania naruszenia jedno i to samo przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 101 TFUE, jak orzeczono w pkt 405 ogłoszonego dziś wyroku w sprawie T‑47/10.

               82

               Bez względu zatem na to, czy Komisja mogła zasadnie objąć zakresem rozwiązania przyjętego przez Trybunał w sprawie leżącej u podstaw ww. w pkt 21 wyroku ArcelorMittal Luxembourg/Komisja i Komisja/ArcelorMittal Luxembourg i in. (EU:C:2011:190) – która to sprawa dotyczyła szeregu przedsiębiorstw uczestniczących w tym samym naruszeniu – sytuację taką jak rozpatrywana w niniejszym przypadku, dotyczącą szeregu spółek stanowiących jedno i to samo przedsiębiorstwo w drugim okresie trwania naruszenia, należy stwierdzić, że w szczególności w przedmiocie tej kwestii skarżące mogłyby w trakcie postępowania administracyjnego, które doprowadziło do przyjęcia zaskarżonej decyzji, lepiej zorganizować swoją obronę, gdyby dysponowały wystarczającym terminem w celu przedstawienia swojego stanowiska.
               […]

               Z powyższych względów
               SĄD (czwarta izba)
               orzeka, co następuje:

                           1)

                           Stwierdza się nieważność decyzji Komisji z dnia 30 czerwca 2011 r. zmieniającej decyzję Komisji C(2009) 8682 wersja ostateczna z dnia 11 listopada 2009 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 WE oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/38.589 – Stabilizatory termiczne).

                           2)

                           Komisja Europejska zostaje obciążona kosztami postępowania.

                           Prek

                           Labucka

                           Kreuschitz

                     Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 15 lipca 2015 r.
                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: angielski.
      (
            1
         )	Poniżej zostały odtworzone jedynie te punkty wyroku, których publikację Sąd uznał za wskazaną.


Wyrok Trybunału z dnia 19 marca 1991 r. # Republika Francuska przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Sprawa C-202/88.


title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 22 listopada 2011 r.#KHS AG przeciwko Winfried Schulte.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Landesarbeitsgericht Hamm - Niemcy.#Organizacja czasu pracy - Dyrektywa 2003/88/WE - Prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego - Wygaśnięcie prawa do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego niewykorzystanego z powodu choroby po upływie terminu przewidzianego przez uregulowanie krajowe.#Sprawa C-214/10.

text:
      Sprawa C‑214/10
      KHS AG
      przeciwko
      Winfriedowi Schultemu
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnymzłożony przez Landesarbeitsgericht Hamm)

      Organizacja czasu pracy – Dyrektywa 2003/88/WE – Prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego – Wygaśnięcie prawa do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego niewykorzystanego z powodu choroby po upływie terminu przewidzianego
         przez uregulowanie krajowe

      Streszczenie wyroku
      Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Organizacja czasu pracy – Prawo do corocznego płatnego
            urlopu
      (dyrektywa 2003/88 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 7 ust. 1)
      Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88/WE dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy należy interpretować w ten sposób,
         że nie stoi on na przeszkodzie przepisom lub praktykom krajowym, takim jak układy zbiorowe, ograniczającym – poprzez ustanowienie
         piętnastomiesięcznego okresu dozwolonego przeniesienia, po upływie którego prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego
         wygasa – gromadzenie praw do tego urlopu przez pracownika niezdolnego do pracy w ciągu kilku następujących po sobie okresów
         rozliczeniowych.

      (por. pkt 44; sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 22 listopada 2011 r.(*)

      Organizacja czasu pracy – Dyrektywa 2003/88/WE – Prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego – Wygaśnięcie prawa do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego niewykorzystanego z powodu choroby po upływie terminu przewidzianego
         przez uregulowanie krajowe

      W sprawie C‑214/10
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 267 TFUE, złożony przez Landesarbeitsgericht
         Hamm (Niemcy) postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2010 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 4 maja 2010 r., w postępowaniu:

      KHS AG
      przeciwko
      Winfriedowi Schultemu,
      TRYBUNAŁ (wielka izba),
      w składzie: V. Skouris, prezes, A. Tizzano, J.N. Cunha Rodrigues, K. Lenaerts, J.C. Bonichot i U. Lõhmus, prezesi izb, A. Rosas,
         E. Levits (sprawozdawca), A. Ó Caoimh, L. Bay Larsen i A. Arabadjiev, sędziowie,

      rzecznik generalny: V. Trstenjak,
      sekretarz: B. Fülöp, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 3 maja 2011 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu KHS AG przez P. Brassego, Rechtsanwalt,
      –        w imieniu W. Schultego przez H.J. Teubera, Rechtsanwalt,
      –        w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego, C. Blaschkego oraz J. Möllera, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu duńskiego przez V. Pasternak Jørgensen oraz S. Juula Jørgensena, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Komisji Europejskiej przez F. Erlbachera oraz M. van Beeka, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 7 lipca 2011 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 7 dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego
         i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.U. L 299, s. 9).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy KHS AG a W. Schultem, jej wcześniejszym pracownikiem, w przedmiocie zgłoszonego
         przez tego ostatniego żądania wypłaty ekwiwalentu pieniężnego za coroczny płatny urlop wypoczynkowy, którego nie mógł on wykorzystać
         w latach 2006–2008 z powodu zawału serca.

       Ramy prawne
       Konwencja nr 132 Międzynarodowej Organizacji Pracy
      3        Zgodnie z art. 9 konwencji nr 132 Międzynarodowej Organizacji Pracy z dnia 24 czerwca 1970 r. dotyczącej corocznych płatnych
         urlopów (zrewidowanej):

      „Nieprzerwanej części corocznego płatnego urlopu, o której mowa w art. 8 ust. 2, udziela się i wykorzystuje [się ją] najpóźniej
         jeden rok – a pozostałą część corocznego płatnego urlopu najpóźniej 18 miesięcy – po upływie roku, w którym prawo do urlopu
         zostało nabyte”.

      4        Konwencja ta została podpisana przez 14 państw członkowskich Unii Europejskiej, w tym Republikę Federalną Niemiec.

       Uregulowania Unii
      5        Zgodnie z motywem 6 dyrektywy 2003/88/WE:

      „Należy wziąć pod uwagę zasady Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczące organizacji czasu pracy, włączając w to również
         zasady odnoszące się do pracy w porze nocnej”.

      6        Artykuł 1 dyrektywy 2003/88 stanowi:

      „Cel i zakres
      1.      Niniejsza dyrektywa ustala minimalne wymagania w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w odniesieniu do organizacji czasu
         pracy.

      2.      Niniejszą dyrektywę stosuje się do:
      a)      minimalnych okresów […] corocznego urlopu wypoczynkowego […]
      […]”.
      7        Artykuł 7 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:

      Urlop roczny [coroczny urlop wypoczynkowy]
      1.      Państwa członkowskie przyjmują niezbędne środki w celu zapewnienia, by każdy pracownik był uprawniony do corocznego płatnego
         urlopu [wypoczynkowego] w wymiarze co najmniej czterech tygodni, zgodnie z warunkami uprawniającymi i przyznającymi mu taki
         urlop, przewidzianymi w ustawodawstwie krajowym i/lub w praktyce krajowej.

      2.      Minimalny okres corocznego płatnego urlopu [wypoczynkowego] nie może być zastąpiony wypłatą ekwiwalentu pieniężnego, z wyjątkiem
         przypadku gdy stosunek pracy ulega rozwiązaniu”.

      8        Artykuł 17 dyrektywy 2003/88 przewiduje, że państwa członkowskie mogą stosować odstępstwa od pewnych przepisów tej dyrektywy.
         Nie dopuszcza się żadnego odstępstwa w odniesieniu do art. 7 wspominanej dyrektywy.

       Uregulowania krajowe
      9        Bundesurlaubsgesetz (ustawa federalna dotycząca urlopów) z dnia 8 stycznia 1963 r., w brzmieniu z dnia 7 maja 2002 r. (zwana
         dalej „BUrlG”) stanowi w § 1, zatytułowanym „Prawo do corocznego urlopu wypoczynkowego”:

      „Każdy pracownik ma w każdym roku kalendarzowym prawo do płatnego urlopu wypoczynkowego”.
      10      Paragraf 3 BUrlG, zatytułowany „Wymiar urlopu”, stanowi w ust. 1:

      „Coroczny urlop wypoczynkowy wynosi co najmniej 24 dni robocze”.
      11      Paragraf 7 BUrlG, zatytułowany „Moment udzielenia urlopu, możliwość przeniesienia urlopu oraz ekwiwalent pieniężny w razie
         niewykorzystanego urlopu”, stanowi w ust. 3 i 4:

      „3.      Urlop jest udzielany oraz wykorzystywany w bieżącym roku kalendarzowym. Przeniesienie urlopu na kolejny rok kalendarzowy jest
         dopuszczalne, jedynie gdy uzasadniają to naglące potrzeby zakładu pracy lub względy dotyczące pracownika. W przypadku przeniesienia
         urlopu jest on udzielany i wykorzystany w ciągu pierwszych trzech miesięcy kolejnego roku kalendarzowego.

      4.      Jeżeli z powodu rozwiązania stosunku pracy pracownikowi nie można udzielić urlopu w całości lub w części, przysługuje mu ekwiwalent
         pieniężny”.

      12      Paragraf 13 BUrlG przewiduje, że układy zbiorowe mogą ustanowić odstępstwo od niektórych przepisów tej ustawy, w tym od jej
         § 7 ust. 3, o ile odstępstwo to nie jest niekorzystne dla pracownika.

      13      Einheitlicher Manteltarifvertrag für die Metall‑ und Elektroindustrie Nordrhein‑Westfalen (jednolity ogólny układ zbiorowy
         przemysłu metalowego i elektrycznego Nadrenii Północnej-Westfalii) z dnia 18 grudnia 2003 r. (zwany dalej „EMTV”) przewiduje
         w § 11, zatytułowanym „Zasady udzielania urlopu”:

      „1.      Osoby zatrudnione/praktykanci mają w każdym roku urlopowym prawo do [corocznego] płatnego urlopu wypoczynkowego zgodnie z poniższymi
         przepisami. Rokiem urlopowym jest rok kalendarzowy.

      Prawo do urlopu wygasa trzy miesiące po upływie roku kalendarzowego, chyba że uprawniony bezskutecznie się o niego ubiegał
         lub nie można było udzielić mu urlopu z powodów leżących po stronie zakładu.

      Jeżeli z urlopu nie można było skorzystać z powodu choroby, prawo do urlopu wygasa dwanaście miesięcy po upływie okresu, o którym
         mowa w ust. 2.

      […]
      3)      Ekwiwalent za prawo do urlopu jest dopuszczalny tylko w przypadku zakończenia stosunku pracy/stosunku nauki zawodu”.
       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      14      W. Schulte pracował jako ślusarz w spółce KHS – i przedsiębiorstwie będącym jej poprzednikiem – od kwietnia 1964 r.. Jego
         umowa o pracę jest objęta zakresem zastosowania EMTV. Prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego zagwarantowane przez
         EMTV obejmuje 30 dni rocznie.

      15      W styczniu 2002 r. W. Schulte miał zawał serca, w następstwie którego stał się ciężko niepełnosprawny i został uznany za niezdolnego
         do pracy. Od października 2003 r. pobierał rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, a także rentę inwalidzką. Ta sytuacja
         trwała do dnia 31 sierpnia 2008 r., z którą to datą stosunek pracy W. Schultego został zakończony.

      16      W marcu 2009 r. W. Schulte wniósł do Arbeitsgericht Dortmund (sądu pracy w Dortmundzie) pozew o zapłatę ekwiwalentu pieniężnego
         za niewykorzystany coroczny płatny urlop wypoczynkowy za okresy rozliczeniowe odpowiadające latom kalendarzowym 2006, 2007
         i 2008.

      17      Arbeitsgericht Dortmund przyznał mu ekwiwalent pieniężny w odniesieniu do tych trzech okresów, w zakresie w jakim kwota żądana
         przez W. Schultego obejmuje ekwiwalent za minimalny wymiar prawa do urlopu w wysokości 20 dni rocznie przewidziany przez prawo
         Unii, do którego doliczonych zostało, zgodnie z prawem niemieckim, 5 dni rocznie przysługujących osobom ciężko niepełnosprawnym.

      18      W apelacji od wyroku wydanego przez ten sąd KHS AG twierdzi, że prawo W. Schultego do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego
         za lata 2006 i 2007 wygasło z powodu upływu okresu, w którym przeniesienie prawa do urlopu jest dozwolone (okresu dozwolonego
         przeniesienia) zgodnie z § 11 ust. 1 akapit trzeci EMTV.

      19      Landesarbeitsgericht Hamm podnosi, że zgodnie z uregulowaniem krajowym i EMTV prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego
         za lata 2007 i 2008 istniało jeszcze w chwili rozwiązania umowy o pracę i że jedynie prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego
         za rok 2006 wygasło z powodu upłynięcia terminu dozwolonego przeniesienia, wynoszącego łącznie piętnaście miesięcy.

      20      Sąd krajowy nie wyklucza jednak, że wynikająca z uregulowania krajowego utrata prawa do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego
         za rok 2006 może być niezgodna z art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88.

      21      W tych okolicznościach Landesarbeitsgericht Hamm postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi
         pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88/WE […] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom lub zwyczajom
         krajowym, zgodnie z którymi prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego wygasa po upływie okresu rozliczeniowego lub
         okresu dozwolonego przeniesienia, również wtedy gdy pracownik jest przez długi okres niezdolny do pracy (przy czym w związku
         z tą długotrwałą niezdolnością do pracy mógłby on zgromadzić prawa do urlopu minimalnego za wiele lat, gdyby możliwość przeniesienia
         tych praw nie była czasowo ograniczona)?

      2)      W przypadku udzielenia na to pytanie odpowiedzi przeczącej – czy przeniesienie prawa do urlopu powinno być wówczas możliwe
         przez co najmniej 18 miesięcy?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytania pierwszego
      22      Poprzez swoje pytanie pierwsze sąd krajowy pragnie ustalić w istocie, czy art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 należy interpretować
         w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom lub praktykom krajowym, takim jak układy zbiorowe, ograniczającym – poprzez
         ustanowienie piętnastomiesięcznego okresu dozwolonego przeniesienia, po upływie którego prawo do corocznego płatnego urlopu
         wypoczynkowego wygasa – gromadzenie praw do tego urlopu przez pracownika niezdolnego do pracy w ciągu kilku następujących
         po sobie okresów rozliczeniowych.

      23      W kwestii tej należy przypomnieć, po pierwsze, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem prawo każdego pracownika do corocznego
         płatnego urlopu musi być uznane za zasadę prawa socjalnego Unii o szczególnej wadze, od której nie może być odstępstw i której
         wprowadzenie w życie przez właściwe władze krajowe może być dokonane tylko w granicach wyraźnie wytyczonych samą dyrektywą
         Rady 93/104/WE z dnia 23 listopada 1993 r. dotyczącą niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.U. L 307, s. 18), która
         została skodyfikowana przez dyrektywę 2003/88 (zob. wyroki: z dnia 26 czerwca 2001 r. w sprawie C‑173/99 BECTU, Rec. s. I‑4881,
         pkt 43; z dnia 18 marca 2004 r. w sprawie C‑342/01 Merino Gómez, Rec. s. I‑2605, pkt 29; z dnia 16 marca 2006 r. w sprawach
         połączonych C‑131/04 i C‑257/04 Robinson-Steele i in., Zb.Orz. s. I‑2531, pkt 48; a także z dnia 20 stycznia 2009 r. w sprawach
         połączonych C‑350/06 i C‑520/06 Schultz-Hoff i in., Zb.Orz. s. I‑179, pkt 22).

      24      Ponadto Trybunał miał już okazję zbadania wprowadzania w życie i sposobu stosowania tej zasady prawa do corocznego płatnego
         urlopu wypoczynkowego przez właściwe organy krajowe w odniesieniu do pracowników pozbawionych możliwości skorzystania z okresów
         corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego z powodu zwolnień chorobowych, których czas trwania nie wykraczał poza czas trwania
         odpowiednich okresów rozliczeniowych przewidzianych przez odnośne prawo krajowe (ww. wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff
         i in., pkt 19).

      25      W ramach tej oceny Trybunał zauważył, że przepis krajowy ustalający okres dozwolonego przeniesienia niewykorzystanych urlopów
         corocznych po upływie okresu rozliczeniowego zasadniczo realizuje cel, którym jest zapewnienie pracownikowi pozbawionemu możliwości
         skorzystania z urlopu corocznego dodatkowej możliwości wykorzystania tego urlopu. Ustanowienie takiego okresu stanowi jeden
         z warunków wykonania i transpozycji prawa do corocznego płatnego urlopu i z tego względu zasadniczo należy do kompetencji
         państw członkowskich (zob. ww. wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., pkt 42).

      26      I tak Trybunał stwierdził, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 zasadniczo nie stoi na przeszkodzie regulacji krajowej ustanawiającej
         sposób wykonywania prawa do corocznego płatnego urlopu wyraźnie przyznanego przez tę dyrektywę, co obejmuje nawet utratę tego
         prawa po upływie okresu rozliczeniowego lub okresu dozwolonego przeniesienia, jednak pod warunkiem, że pracownik, który utracił
         prawo do corocznego płatnego urlopu, miał faktyczną możliwość skorzystania z tego prawa przyznanego mu na mocy dyrektywy (zob.
         ww. wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., pkt 43).

      27      Tymczasem należy stwierdzić, że pracownik, który – tak jak skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym – przebywa na zwolnieniu
         chorobowym przez cały okres rozliczeniowy, a nawet dłużej, niż wynosi okres dozwolonego przeniesienia ustalony w prawie krajowym,
         zostaje pozbawiony jakiegokolwiek okresu zapewniającego możliwość skorzystania z corocznego płatnego urlopu.

      28      Choć z przywołanego wcześniej orzecznictwa wynika, że przepis prawa krajowego określający okres dozwolonego przeniesienia
         nie może przewidywać wygaśnięcia prawa pracownika do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego bez zapewnienia temu ostatniemu
         faktycznej możliwości skorzystania z tego prawa, wniosek ten musi zostać zrelatywizowany w specyficznych okolicznościach takich
         jak w postępowaniu przed sądem krajowym.

      29      W przeciwnym wypadku pracownik taki jak skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, niezdolny do pracy przez czas kilku
         następujących po sobie okresów rozliczeniowych [lat], miałby prawo zgromadzenia, w nieograniczonym wymiarze, wszystkich praw
         do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego nabytych w okresie swojej nieobecności w pracy.

      30      Jednakże prawo do gromadzenia w nieograniczonym wymiarze praw do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego nabytych w takim
         okresie niezdolności do pracy nie odpowiadałoby już celowi prawa do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego.

      31      Otóż należy przypomnieć, że prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego, uznane w art. 31 ust. 2 Karty praw podstawowych
         Unii Europejskiej (zwanej dalej kartą) i w art. 7 dyrektywy 2003/88, ma podwójny cel, mianowicie z jednej strony umożliwienie
         pracownikowi odpoczynku od zadań wyznaczonych mu w umowie o pracę, a z drugiej strony zapewnienie mu okresu wytchnienia i wolnego
         czasu (zob. ww. wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., pkt 25).

      32      W kwestii tej Trybunał podkreślił co prawda, że choć pozytywne oddziaływanie corocznego płatnego urlopu na bezpieczeństwo
         i zdrowie pracownika wywiera w pełni skutek, gdy jest on wykorzystany w roku, w którym jest on przewidziany, tj. w trwającym
         właśnie roku, to jednak czas wypoczynku nie traci pod tym względem swego znaczenia, gdy jest wykorzystany w trakcie roku następnego
         (wyrok z dnia 6 kwietnia 2006 r. w sprawie C‑124/05 Federatie Nederlandse Vakbeweging, Zb.Orz. s. I‑3423, pkt 30; a także
         ww. wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., pkt 30).

      33      Niemniej jednak należy stwierdzić, że prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego nabyte przez pracownika niezdolnego
         do pracy w ciągu kilku następujących po sobie okresów rozliczeniowych może odpowiadać dwóm aspektom celu tego prawa wskazanym
         w pkt 31 niniejszego wyroku jedynie w zakresie, w jakim przeniesienie nie wykracza poza pewne granice czasowe. Po przekroczeniu
         tego limitu coroczny urlop wypoczynkowy jest bowiem pozbawiony swego pozytywnego oddziaływania na pracownika jako czas wypoczynku,
         utrzymując jedynie swoją funkcję jako okres wytchnienia i wolnego czasu.

      34      W konsekwencji, z uwagi na cel prawa do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego przyznanego bezpośrednio przez prawo Unii
         każdemu pracownikowi, pracownik niezdolny do pracy przez czas kilku następujących po sobie lat, pozbawiony przez prawo krajowe
         możliwości skorzystania z corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego w tym okresie, nie może mieć prawa do gromadzenia w nieograniczonym
         wymiarze praw do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego nabytych podczas tego okresu.

      35      Jeżeli chodzi o okres dozwolonego przeniesienia, po upływie którego prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego wygasa
         w przypadku gromadzenia praw do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego podczas okresu niezdolności do pracy, należy zbadać
         – w świetle art. 7 dyrektywy 2003/88 i biorąc pod uwagę poprzedzające go motywy – czy okres dozwolonego przeniesienia prawa
         do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego, określony na 15 miesięcy przez przepisy lub praktyki krajowe, takie jak układy
         zbiorowe, może być rozsądnie kwalifikowany jako okres, po upływie którego coroczny płatny urlop wypoczynkowy jest pozbawiony
         swojego pozytywnego oddziaływania na pracownika jako czas wypoczynku.

      36      W tym kontekście należy uwzględnić następujące kwestie.

      37      Prawo do corocznego płatnego urlopu, jako zasada prawa socjalnego Unii Europejskiej, ma nie tylko szczególną wagę, co zostało
         wskazane w pkt 23 niniejszego wyroku, lecz zostało poza tym uznane w sposób wyraźny w art. 31 ust. 2 Karty praw podstawowych
         Unii Europejskiej, która na podstawie art. 6 ust. 1 TUE posiada tę samą moc prawną co traktaty.

      38      Z tego wynika, że poszanowanie tego prawa, którego celem jest ochrona pracownika, wymaga, aby każdy okres dozwolonego przeniesienia
         uwzględniał specyficzne okoliczności, w których znajduje się pracownik niezdolny do pracy przez czas kilku następujących po
         sobie okresów rozliczeniowych. I tak okres ten musi w szczególności gwarantować pracownikowi możliwość dysponowania, w razie
         potrzeby, okresami wypoczynku, które mogą zostać rozłożone, zaplanowane i dostępne w dłuższej perspektywie czasu. Każdy okres
         dozwolonego przeniesienia musi znacznie wykraczać poza czas trwania okresu rozliczeniowego, w odniesieniu do którego został
         przyznany.

      39      Ten sam okres musi również chronić pracodawcę przed ryzykiem nadmiernego gromadzenia okresów nieobecności pracownika i trudnościami
         w organizacji pracy, które nieobecności te mogłyby powodować.

      40      W niniejszej sprawie okres dozwolonego przeniesienia określony przez §11 ust. 1 akapit trzeci EMTV wynosi 15 miesięcy, czyli
         jest dłuższy niż okres rozliczeniowy, z którym jest związany, co odróżnia niniejszą sprawę od sprawy, w której wydany został
         wyżej wymieniony wyrok w sprawach połączonych Schultz-Hoff i in., gdzie okres dozwolonego przeniesienia wynosił sześć miesięcy.

      41      W kwestii tej należy zauważyć ponadto, że zgodnie z art. 9 ust. 1 konwencji nr 132 Międzynarodowej Organizacji Pracy z dnia
         24 czerwca 1970 r. dotyczącej corocznych płatnych urlopów (zrewidowanej) nieprzerwanej części corocznego płatnego urlopu udziela
         się i wykorzystuje się ją najpóźniej rok – a pozostałą część corocznego płatnego urlopu najpóźniej 18 miesięcy – po upływie
         roku, w którym prawo do urlopu zostało nabyte. Przepis ten można rozumieć w ten sposób, że został on oparty na założeniu,
         zgodnie z którym po upływie ustanowionego w nim terminu cel prawa do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego nie może już
         zostać w pełni osiągnięty.

      42      Zatem w świetle faktu, że zgodnie ze swym motywem 6 dyrektywa 2003/88 bierze pod uwagę zasady Międzynarodowej Organizacji
         Pracy dotyczące organizacji czasu pracy, obliczenie okresu dozwolonego przeniesienia powinno uwzględniać cel prawa do corocznego
         płatnego urlopu wypoczynkowego, który wynika z art. 9 ust. 1 tej konwencji.

      43      Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, można rozsądnie przyjąć, że okres dozwolonego przeniesienia wynoszący 15 miesięcy, taki
         jak w postępowaniu przed sądem krajowym, nie jest niezgodny z celem tego prawa, ponieważ zapewnia on zachowanie przez to prawo
         pozytywnego oddziaływania na pracownika jako czas wypoczynku.

      44      W konsekwencji na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób,
         że nie stoi on na przeszkodzie przepisom lub praktykom krajowym, takim jak układy zbiorowe, ograniczającym – poprzez ustanowienie
         piętnastomiesięcznego okresu dozwolonego przeniesienia, po upływie którego prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego
         wygasa – gromadzenie praw do tego urlopu przez pracownika niezdolnego do pracy w ciągu kilku następujących po sobie okresów
         rozliczeniowych.

       W przedmiocie pytania drugiego
      45      W świetle odpowiedzi udzielonej na pytanie pierwsze nie ma potrzeby udzielenia odpowiedzi na pytanie drugie.

       W przedmiocie kosztów
      46      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
      Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów
            organizacji czasu pracy należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie przepisom lub praktykom krajowym,
            takim jak układy zbiorowe, ograniczającym – poprzez ustanowienie piętnastomiesięcznego okresu dozwolonego przeniesienia, po
            upływie którego prawo do corocznego płatnego urlopu wypoczynkowego wygasa – gromadzenie praw do tego urlopu przez pracownika
            niezdolnego do pracy w ciągu kilku następujących po sobie okresów rozliczeniowych.
      Podpisy
      * Język postępowania: niemiecki.