title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 16 listopada 2016 r.#Marc Soulier i Sara Doke przeciwko Premier ministre i Ministre de la Culture et de la Communication.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Conseil d’État (Francja).#Odesłanie prejudycjalne – Własność intelektualna i przemysłowa – Dyrektywa 2001/29/WE – Prawo autorskie i prawa pokrewne – Artykuły 2 i 3 – Prawa do zwielokrotniania i do publicznego udostępniania utworów – Zakres – Książki niedostępne niebędące przedmiotem publikacji lub dalszej publikacji – Uregulowanie krajowe powierzające organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi wykonywanie praw do cyfrowego wykorzystania w celach handlowych książek niedostępnych – Prawne domniemanie zgody autorów – Brak mechanizmu gwarantującego skuteczne i zindywidualizowane informowanie autorów.#Sprawa C-301/15.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
      z dnia 16 listopada 2016 r. (
            *1
         )
      „Pytanie prejudycjalne — Własność intelektualna i przemysłowa — Dyrektywa 2001/29/WE — Prawo autorskie i prawa pokrewne — Artykuły 2 i 3 — Prawa do zwielokrotniania i do publicznego udostępniania utworów — Zakres — Książki niedostępne niebędące przedmiotem publikacji lub dalszej publikacji — Uregulowanie krajowe powierzające organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi wykonywanie praw do cyfrowego wykorzystania w celach handlowych książek niedostępnych — Prawne domniemanie zgody autorów — Brak mechanizmu gwarantującego skuteczne i zindywidualizowane informowanie autorów”
      W sprawie C‑301/15
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Conseil d’État (radę stanu, Francja) postanowieniem z dnia 6 maja 2015 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 19 czerwca 2015 r., w postępowaniu:

         Marc Soulier,

         Sara Doke

      przeciwko

         Premier ministre,

         Ministre de la Culture et de la Communication

      przy udziale:

         Société française des intérêts des auteurs de l’écrit (SOFIA),

         Joëlle Wintrebert i in.,

      TRYBUNAŁ (trzecia izba),
      w składzie: L. Bay Larsen, prezes izby, M. Vilaras, J. Malenovský (sprawozdawca), M. Safjan i D. Šváby, sędziowie,
      rzecznik generalny: M. Wathelet,
      sekretarz: V. Tourrès, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 11 maja 2016 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu M. Souliera i S. Doke przez adwokata F. Macreza,

               —

               w imieniu Société française des intérêts des auteurs de l’écrit (SOFIA) przez adwokatów C. Carona i C. Fouquet,

               —

               w imieniu rządu francuskiego przez D. Colasa i D. Segoina, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu czeskiego przez M. Smolka, D. Hadrouška oraz S. Šindelkovą, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego, M. Hellmanna oraz D. Kuon, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez S. Fiorentina, avvocato dello Stato,

               —

               w imieniu rządu polskiego przez B. Majczynę, M. Drwęckiego i M. Nowaka, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez J. Hottiaux, J. Samnaddę oraz T. Scharfa, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 7 lipca 2016 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 i 5 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.U. 2001, L 167, s. 10).

               2

               Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między Markiem Soulierem i Sarą Doke a Premier ministre (premierem) i ministre de la Culture et de la Communication (ministrem kultury i komunikacji) w kwestii legalności décret no 2013-182, du 27 février 2013, portant application des articles L. 134-1 à L. 134‑9 du code de la propriété intellectuelle et relatif à l’exploitation numérique des livres indisponibles du XXème siècle (dekretu nr 2013-182 z dnia 27 lutego 2013 r. w sprawie stosowania art. od L. 134-1 do L. 134-9 kodeksu własności intelektualnej dotyczącego cyfrowego wykorzystania książek niedostępnych z XX wieku) (JORF z dnia 1 marca 2013 r., s. 3835).

         Ramy prawne

         Prawo międzynarodowe

      Konwencja berneńska

               3

               Artykuł 2 Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych (akt paryski z dnia 24 lipca 1971 r.), w brzmieniu uwzględniającym zmiany z dnia 28 września 1979 r. (zwanej dalej „konwencją berneńską”), stanowi, w szczególności, w ust. 1 i 6:
               „1.   Określenie »dzieła literackie i artystyczne« obejmuje wszystkie dzieła literackie, naukowe i artystyczne, bez względu na sposób lub formę ich wyrażenia, takie jak książki […].
               […]
               6.   Wyżej wymienione dzieła korzystają z ochrony we wszystkich państwach należących do Związku. Ochrona ta jest wykonywana na rzecz autora i jego następców prawnych”.

               4

               Zgodnie z art. 3 ust. 1 i 3 konwencji berneńskiej
               „1.   Na podstawie niniejszej konwencji ochrona przysługuje:

                        a)

                        autorom będącym obywatelami jednego z państw należących do Związku w odniesieniu do ich dzieł opublikowanych lub nieopublikowanych;

                  […]
               3.   Przez »dzieła opublikowane« należy rozumieć dzieła wydane za zgodą ich autorów, bez względu na sposób wytworzenia egzemplarzy, byle tylko forma udostępnienia tych ostatnich czyniła zadość racjonalnym potrzebom odbiorców, biorąc pod uwagę charakter dzieła […]”.

               5

               Artykuł 5 tej konwencji przewiduje, w szczególności, w ust. 1 i 2:
               „1.   W odniesieniu do dzieł, co do których autorom przysługuje ochrona na podstawie niniejszej konwencji, autorzy w państwach należących do Związku innych niż państwa pochodzenia dzieła korzystają z praw, jakie odpowiednie ustawy przyznają aktualnie lub przyznają w przyszłości swoim [ich] obywatelom, jak też z praw specjalnie przyznanych przez niniejszą konwencję.
               2.   Korzystanie z tych praw i ich wykonywanie nie wymaga spełnienia żadnych formalności; korzystanie i wykonywanie tych praw nie jest uzależnione od istnienia ochrony w państwie pochodzenia dzieła. A zatem poza postanowieniami niniejszej konwencji zakres ochrony, jak też środki jej dochodzenia zapewnione autorowi w celu ochrony jego praw są normowane wyłącznie przez ustawodawstwo państwa, w którym żąda się ochrony”.

               6

               Artykuł 9 wspomnianej konwencji stanowi, w szczególności, w ust. 1:
               „Autorzy dzieł literackich i artystycznych chronionych przez niniejszą konwencję korzystają z wyłącznego prawa udzielania zezwolenia na reprodukcję tych dzieł, bez względu na sposób i na formę, w których miałaby ona nastąpić”.

               7

               Artykuł 11bis cytowanej konwencji stanowi, w szczególności, w ust. 1:
               „Autorzy dzieł literackich i artystycznych korzystają z wyłącznego prawa udzielania zezwoleń na:
               […]

                        2)

                        wszelkie publiczne rozpowszechnianie za pomocą środków przekazu przewodowego lub bezprzewodowego dzieł nadawanych drogą radiowo‑telewizyjną, jeśli to rozpowszechnianie jest dokonywane przez inną organizację niż ta, która je nadała pierwotnie;

                  […]”.

         Traktat WIPO o prawie autorskim

               8

               Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO) przyjęła w Genewie w dniu 20 grudnia 1996 r. traktat WIPO o prawie autorskim (zwany dalej „TPA”). Traktat ten został zatwierdzony w imieniu Wspólnoty decyzją Rady 2000/278/WE z dnia 16 marca 2000 r. (Dz.U. 2000, L 89, s. 6).

               9

               Zgodnie z art. 1 ust. 4 TPA, zatytułowanym „Stosunek do konwencji berneńskiej”:
               „Umawiające się strony zastosują się do artykułów l do 21 oraz załącznika do konwencji berneńskiej”.

         Prawo Unii

               10

               Motywy 9, 15 i 32 dyrektywy 2001/29 wskazują:

                        „(9)

                        Wszelka harmonizacja praw autorskich i pokrewnych opiera się na wysokim poziomie ochrony, odkąd [ponieważ] prawa te mają zasadnicze znaczenie dla twórczości intelektualnej. Ich ochrona zapewnia utrzymanie i rozwój kreatywności w interesie autorów, artystów wykonawców, producentów, konsumentów, kultury i gospodarki, jak również szerokiej publiczności. Własność intelektualną uznano więc za integralną część własności.

                  […]

                        (15)

                        Konferencja dyplomatyczna, która odbyła się w grudniu 1996 r. pod patronatem Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO), doprowadziła do przyjęcia dwóch nowych traktatów, traktatu WIPO o prawie autorskim i traktatu WIPO o artystycznych wykonaniach i nagraniach, które dotyczą odpowiedniej ochrony autorów i ochrony artystów wykonawców oraz producentów fonogramów. Traktaty te istotnie uaktualniają międzynarodową ochronę praw autorskich oraz pokrewnych, również w odniesieniu do tego, co nazywane jest »agendą cyfrową«, i poprawiają środki walki z piractwem w skali ogólnoświatowej. [Unia Europejska] i większość państw członkowskich podpisały już traktaty i obecnie [w Unii] i państwach członkowskich trwa procedura ratyfikacyjna. Niniejsza dyrektywa również zmierza do wdrożenia niektórych z tych nowych zobowiązań międzynarodowych.

                  […]

                        (32)

                        Niniejsza dyrektywa zawiera wyczerpujące wyliczenie wyjątków i ograniczeń dla prawa do zwielokrotniania i prawa do publicznego udostępniania utworu. Niektóre wyjątki lub ograniczenia odnoszą się jedynie do prawa do zwielokrotniania, jeżeli jest to właściwe. Lista w należyty sposób uwzględnia różnorodność tradycji prawnych państw członkowskich, a jednocześnie ma za zadanie zapewnić [prawidłowe] funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Państwa członkowskie powinny w sposób spójny stosować te wyjątki i ograniczenia, co zostanie ustalone podczas oceniania wdrożenia przepisów w przyszłości”.

               11

               Artykuł 2 dyrektywy 2001/29, zatytułowany „Prawo do zwielokrotniania utworu”, stanowi:
               „Państwa członkowskie przewidują wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania bezpośredniego lub pośredniego, tymczasowego lub stałego zwielokrotniania utworu, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie, w całości lub częściowo:

                        a)

                        dla autorów – w odniesieniu do ich utworów;

                  […]”.

               12

               Artykuł 3 ust. 1 tej dyrektywy, zatytułowany „Prawo do publicznego udostępniania utworów i prawo podawania do publicznej wiadomości innych przedmiotów objętych ochroną”, przewiduje:
               „Państwa członkowskie powinny zapewnić autorom wyłączne prawo do zezwalania – lub zabraniania [tego] – na jakiekolwiek publiczne udostępnianie ich utworów, drogą przewodową lub bezprzewodową, włączając podawanie do publicznej wiadomości ich utworów w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie”.

               13

               Artykuł 5 omawianej dyrektywy, zatytułowany „Wyjątki i ograniczenia”, stanowi, w szczególności, w ust. 2 i 3, że w przypadkach, które wymienia, państwa członkowskie mogą przewidzieć różne wyjątki i ograniczenia w odniesieniu do prawa do zwielokrotniania i prawa do publicznego udostępniania utworów, o których mowa w art. 2 i 3 tej dyrektywy.

         Prawo francuskie

               14

               Loi no 2012-287, du 1
                     er mars 2012, relative à l’exploitation numérique des livres indisponibles du XXème siècle (ustawa nr 2012-287 z dnia 1 marca 2012 r. dotycząca cyfrowego wykorzystania książek niedostępnych z XX wieku) (JORF z dnia 2 marca 2012 r., s. 3986) uzupełniła tytuł III księgi I części pierwszej kodeksu własności intelektualnej, poświęcony wykonywaniu praw powiązanych z prawem autorskim, wprowadzając rozdział IV, zatytułowany „Przepisy szczególne dotyczące cyfrowego wykorzystania książek niedostępnych”, na który składają się przepisy artykułów od L. 134-1 do L. 134-9 rzeczonego kodeksu. Niektóre z tych artykułów zostały następnie zmienione albo uchylone przez loi no 2015-195, du 20 février 2015, portant diverses dispositions d’adaptation au droit de l’Union européenne dans les domaines de la propriété littéraire et artistique et du patrimoine culturel (ustawę nr 2015-195 z dnia 20 lutego 2015 r. ustanawiającą przepisy służące dostosowaniu do prawa Unii Europejskiej w dziedzinie własności literackiej i artystycznej oraz dziedzictwa kulturowego) (JORFz dnia 22 lutego 2015, s. 3294).

               15

               Artykuły od L. 134-1 do L. 134-9 kodeksu własności intelektualnej, które wynikają z tych dwóch ustaw, brzmią następująco:
               „Artykuł L. 134-1
               Do celów niniejszego rozdziału książka niedostępna to książka opublikowana we Francji przed dniem 1 stycznia 2001 r., która nie jest już przedmiotem komercyjnego rozpowszechniania przez wydawcę i która nie jest obecnie przedmiotem publikacji w formie drukowanej ani w formie cyfrowej.
               Artykuł L. 134-2
               Tworzy się publiczną bazę danych, ogólnodostępną i wolną od opłat w ramach usługi publicznego udostępniania internetowego, w której ewidencjonowane są książki niedostępne. Bibliothèque nationale de France (biblioteka narodowa Francji) zapewnia jej wdrożenie, aktualizację i zamieszczenie w niej wszystkich informacji, o których mowa w art. L. 134-4, L. 134-5 i L. 134-6.
               […]
               Artykuł L. 134-3
               I. W przypadku gdy książka widnieje w bazie danych, o której mowa w art. L. 134-2, od co najmniej sześciu miesięcy, prawo do udzielania zezwolenia na jej zwielokrotnianie oraz jej przedstawienie w formie cyfrowej jest wykonywane przez organizację upoważnioną do pobierania i dystrybucji opłat regulowanych przez przepisy tytułu II księgi III niniejszej części, zatwierdzoną w tym celu przez ministra właściwego do spraw kultury.
               Z wyjątkiem przypadków określonych w akapicie trzecim art. L. 134-5 zwielokrotnianie i przedstawienie książki w formie cyfrowej są dozwolone za wynagrodzeniem, w sposób niewyłączny i przez czas ograniczony do pięciu lat, na zasadzie odnawialności.
               II. Zatwierdzone organizacje posiadają legitymację do działania przed sądem w celu obrony praw, które zostały im powierzone.
               III. Zatwierdzenie, o którym mowa w pkt I, wydaje się przy uwzględnieniu:
               […]

                        2°

                        parytetowej reprezentacji autorów i wydawców wśród członków i w organach zarządzających;

                  […]

                        5°

                        sprawiedliwego charakteru reguł podziału otrzymywanych kwot między osoby uprawnione, niezależnie od tego, czy są one stronami umowy wydawniczej. Wysokość kwot otrzymywanych przez autora lub autorów książki nie może być niższa od wysokości kwot otrzymywanych przez wydawcę;

                        6°

                        adekwatności środków dowodowych, którymi organizacja zamierza posługiwać się przy identyfikacji i odnajdywaniu podmiotów praw autorskich w celu podziału otrzymywanych kwot;

                  […]
               Artykuł L. 134‑4
               I. Autor książki niedostępnej lub wydawca posiadający prawo do zwielokrotniania tej książki w formie drukowanej może sprzeciwić się wykonaniu prawa zezwalania, o którym mowa w art. L. 134‑3 pkt I akapit pierwszy, przez zatwierdzoną organizację upoważnioną do pobierania i dystrybucji opłat. O sprzeciwie tym powiadamiany jest na piśmie organ, o którym mowa w art. L. 134-2 akapit pierwszy, nie później niż sześć miesięcy od umieszczenia danej książki w bazie danych, o której mowa w tym akapicie.
               […]
               Artykuł L. 134‑5
               W razie braku zgłoszenia sprzeciwu przez autora lub wydawcę z upływem terminu, o którym mowa w art. L. 134‑4 pkt I, organizacja upoważniona do pobierania i dystrybucji opłat proponuje zezwolenie na zwielokrotnianie i przedstawienie w formie cyfrowej książki niedostępnej wydawcy posiadającemu prawo do zwielokrotniania tej książki w formie drukowanej.
               […]
               Zezwolenie na wykorzystanie, o którym mowa w akapicie pierwszym, jest udzielane przez organizację upoważnioną do pobierania i dystrybucji opłat na zasadzie wyłączności na okres 10 lat, przedłużany w sposób dorozumiany.
               […]
               W przypadku braku akceptacji propozycji, o której mowa w akapicie pierwszym […], zwielokrotniania i przedstawienia książki w formie cyfrowej może dokonywać, na warunkach przewidzianych w art. L. 134‑3 pkt I akapit drugi, organizacja upoważniona do pobierania i dystrybucji opłat.
               […]
               Artykuł L. 134‑6
               Autor i wydawca posiadający prawo do zwielokrotniania książki niedostępnej w postaci drukowanej mogą w każdym momencie wspólnie zawiadomić organizację upoważnioną do pobierania i dystrybucji opłat, o której mowa w art. L. 134‑3, o podjęciu przez nich decyzji o odebraniu jej prawa do udzielania zezwolenia na zwielokrotnianie i przedstawienie tej książki w formie cyfrowej.
               Autor książki niedostępnej może w każdej chwili podjąć decyzję o odebraniu organizacji upoważnionej do pobierania i dystrybucji opłat, o której mowa w art. L. 134‑3, prawa do udzielania zezwolenia na zwielokrotnianie i przedstawienie książki w formie cyfrowej, jeżeli udowodni, że jest jedynym posiadaczem praw określonych w art. L. 134‑3. O tej decyzji informuje organizację.
               […]
               Artykuł L. 134‑7
               Szczegółowe przepisy dotyczące stosowania niniejszego rozdziału, w szczególności warunki dostępu do bazy danych, o której mowa w art. L. 134‑2, charakter oraz format zgromadzonych danych oraz sposoby ogłaszania zapewniające możliwie najlepsze poinformowanie podmiotów praw autorskich, warunki udzielania i cofania zatwierdzeń organizacji upoważnionych do pobierania i dystrybucji opłat przewidzianych w art. L. 134‑3 są określone w dekrecie Conseil d’État.
               Artykuł L. 134‑9
               W drodze odstępstwa od przepisów trzech pierwszych akapitów art. L. 321‑9 organizacje zatwierdzone, o których mowa w art. L. 134‑3, wykorzystują do działań w zakresie pomocy w twórczości, do działań w zakresie szkolenia autorów dzieł literackich i do działań wspierających czytelnictwo realizowanych przez biblioteki kwoty uzyskane z tytułu wykorzystywania książek niedostępnych, które nie mogły zostać rozdystrybuowane, ponieważ nie można było zidentyfikować lub odnaleźć ich odbiorców przed upływem terminu ustanowionego w ostatnim akapicie art. L. 321‑1.
               […]”.

               16

               Szczegółowe przepisy dotyczące stosowania artykułów od L. 134‑1 do L. 134‑9 kodeksu własności intelektualnej zostały następnie określone, zgodnie z art. L. 134‑7 tego kodeksu, w dekrecie nr 2013‑182, który między innymi wprowadził do wspomnianego kodeksu art. R. 134‑11, zgodnie z którym:
               „Sposoby ogłaszania, o których mowa w art. L. 134‑7, obejmują kampanię informacyjną prowadzoną z inicjatywy ministra właściwego do spraw kultury w powiązaniu z organizacjami upoważnionymi do pobierania i dystrybucji opłat oraz organizacji zawodowych z branży wydawniczej.
               Kampania ta obejmuje przedstawienie ram prawnych w ramach usługi publicznego udostępniania internetowego, akcje mailingowe, publikację wkładek w prasie krajowej oraz zamieszczanie banerów w informacyjnych serwisach internetowych.
               Kampania rozpoczyna się w dniu określonym w art. R. 134‑1 akapit pierwszy i trwa przez okres sześciu miesięcy”.

         Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

               17

               W rozumieniu kodeksu własności intelektualnej „książka niedostępna” oznacza książkę opublikowaną we Francji przed dniem 1 stycznia 2001 r., która nie jest już przedmiotem komercyjnego rozpowszechniania ani przedmiotem publikacji w formie drukowanej lub cyfrowej. Artykuły od L. 134‑1 do L.134‑9 tego kodeksu ustanowiły ramy prawne pozwalające na ponowne udostępnienie tych książek poprzez organizację ich handlowego wykorzystania w formie cyfrowej. Dekret nr 2013‑182 sprecyzował szczegółowe zasady stosowania tych przepisów.

               18

               Skargą zarejestrowaną w dniu 2 maja 2013 r. M. Soulier i S. Doke, będący oboje autorami dzieł literackich, wnieśli do Conseil d’État (Francja) o uchylenie dekretu nr 2013‑182.

               19

               Na poparcie swoich żądań podnieśli oni w szczególności, że art. od L. 134‑1 do L. 134‑9 kodeksu własności intelektualnej ustanawiają wyjątek lub ograniczenie w odniesieniu do wyłącznego prawa do zwielokrotniania przewidzianego w art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, które nie figurują wśród wyjątków lub ograniczeń wymienionych wyczerpująco w art. 5 tego aktu.

               20

               Syndicat des écrivains de langue française (związek pisarzy francuskojęzycznych, SELF), stowarzyszenie Autour des auteurs i 35 osób fizycznych wstąpiło następnie do postępowania w charakterze interwenientów popierających żądania M. Souliera i S. Doke.

               21

               W swoich odpowiedziach na skargę zarówno Premier ministre, jak i ministre de la Culture et de la Communication wnieśli o oddalenie tych żądań.

               22

               Następnie SOFIA wstąpiła do postępowania w charakterze interwenienta i także wniosła o oddalenie owych żądań. SOFIA jest organizacją tworzoną przez autorów i wydawców zgodnie z określonym parytetem, której powierzono zarządzanie prawem do zezwalania na zwielokrotnianie i przedstawianie w formie cyfrowej książek niedostępnych, prawem do publicznego użyczania, a także wynagrodzeniem z tytułu cyfrowej kopii na użytek prywatny w dziedzinie piśmiennictwa.

               23

               Oddaliwszy wszystkie zarzuty M. Souliera i S. Doke oparte na podstawach prawnych innych niż art. 2 i 5 dyrektywy 2001/29, sąd odsyłający przeszedł do rozpatrzenia zarzutów opartych na tych właśnie przepisach, uznając na wstępie, że rozstrzygnięcie tego aspektu sporu zależy od wykładni, jaką należy nadać owym artykułom.

               24

               W tych okolicznościach Conseil d’État postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
               „Czy [art. 2 i 5] dyrektywy 2001/29 sprzeciwiają się temu, aby uregulowanie takie jak to [ustanowione przez artykuły od L. 134‑1 do L. 134‑9 kodeksu własności intelektualnej] powierzało organizacjom upoważnionym do pobierania i dystrybucji opłat z tytułu praw autorskich wykonywanie prawa do udzielania zezwolenia na zwielokrotnianie i przedstawianie w formie cyfrowej »książek niedostępnych«, pozwalając jednocześnie autorom tych książek lub innym podmiotom praw autorskich do tych książek na zgłoszenie sprzeciwu wobec tego wykonywania lub na jego powstrzymanie na warunkach zdefiniowanych w tym uregulowaniu?”.

         W przedmiocie pytania prejudycjalnego

         Uwagi wstępne

               25

               Z jednej strony bezsporne jest, że omawiane w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe dotyczy nie tylko prawa do zezwalania na zwielokrotnianie książek niedostępnych w formie cyfrowej w rozumieniu art. 2 lit. a) dyrektywy 2001/29, ale również do prawa do zezwalania na ich przedstawienie w tej formie, oraz że takie przedstawienie stanowi „publiczne udostępnianie” w rozumieniu art. 3 ust. 1 wspomnianej dyrektywy.

               26

               Z drugiej strony owo uregulowanie nie jest objęte zakresem żadnego z wyjątków i ograniczeń, jakie państwa członkowskie mogą wprowadzić na podstawie art. 5 dyrektywy 2001/29 w odniesieniu do praw do zwielokrotniania i do publicznego udostępniania utworów przewidzianych w art. 2 lit. a) i w art. 3 ust. 1 tej dyrektywy. Lista wyjątków i ograniczeń dopuszczonych przez wspomnianą dyrektywę ma zaś charakter wyczerpujący, co wynika z motywu 32 tego aktu.

               27

               Wynika stąd, że art. 5 dyrektywy 2001/29 jest pozbawiony znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu głównym.

               28

               W tych okolicznościach należy stwierdzić, że poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by uregulowanie krajowe, takie jak to omawiane w postępowaniu głównym, powierzało organizacji upoważnionej do pobierania i dystrybucji opłat z tytułu praw autorskich wykonywanie prawa do zezwalania na zwielokrotnianie i na publiczne udostępnianie w formie cyfrowej książek niedostępnych, pozwalając jednocześnie autorom tych książek lub innym podmiotom praw autorskich do tych książek na zgłoszenie sprzeciwu wobec tego wykonywania lub na jego powstrzymanie na warunkach zdefiniowanych w tym uregulowaniu.

         Odpowiedź Trybunału

               29

               Artykuł 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 stanowią, odpowiednio, że państwa członkowskie przyznają autorom wyłączne prawo do zezwalania na bezpośrednie lub pośrednie zwielokrotnianie ich utworów przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie lub do zakazania takiego zwielokrotniania, a także wyłączne prawo do zezwalania na publiczne udostępnianie ich utworów lub do zakazania takiego udostępniania.

               30

               W tym względzie należy na wstępie zauważyć, że ochrona, jaką przepisy te przyznają autorom, musi mieć szeroki zakres (wyroki: z dnia 16 lipca 2009 r., Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, pkt 43; z dnia 1 grudnia 2011 r., Painer, C‑145/10, EU:C:2011:798, pkt 96).

               31

               W rezultacie ochronę tę należy rozumieć w szczególności w ten sposób, że nie ogranicza się ona do posiadania praw zagwarantowanych przez art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29, ale rozciąga się także na wykonywanie tych praw.

               32

               Taka wykładnia znajduje potwierdzenie w konwencji berneńskiej, do której art. 1–21 Unia zobowiązała się stosować na mocy art. 1 ust. 4 TPA, którego Unia jest stroną i którego wdrożenie jest celem dyrektywy 2001/29, jak wskazuje jej motyw 15. Z art. 5 ust. 2 konwencji berneńskiej wynika bowiem, że ochrona, jaką gwarantuje ona autorom, rozciąga się zarówno na posiadanie, jak i na wykonywanie praw do zwielokrotniania i do publicznego udostępniania utworu, o których mowa w jej art. 9 ust. 1 i art. 11bis ust. 1, a które są analogiczne do praw chronionych dyrektywą 2001/29.

               33

               Następnie podkreślenia wymaga, że prawa gwarantowane autorom przez art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 mają charakter prewencyjny, w tym znaczeniu, że wszelkie akty zwielokrotniania utworu lub jego publicznego udostępniania przez osobę trzecią wymagają uprzedniej zgody jego autora (w odniesieniu do prawa do zwielokrotniania zob. podobnie wyroki: z dnia 16 lipca 2009 r., Infopaq International, C‑5/08, EU:C:2009:465, pkt 57, 74; z dnia 4 października 2011 r., Football Association Premier League i in., C‑403/08 i C‑429/08, EU:C:2011:631, pkt 162; w odniesieniu do prawa publicznego udostępniania utworu zob. podobnie wyroki: z dnia 15 marca 2012 r., SCF Consorzio Fonografici, C‑135/10, EU:C:2012:140, pkt 75; z dnia 13 lutego 2014 r., Svensson i in., C‑466/12, EU:C:2014:76, pkt 15).

               34

               Wynika stąd, że z zastrzeżeniem wyjątków i ograniczeń przewidzianych w sposób wyczerpujący w art. 5 dyrektywy 2001/29 wszelkie korzystanie z utworu przez osobę trzecią bez takiej uprzedniej zgody należy uznać za naruszenie praw autorskich do tego utworu (zob. podobnie wyrok z dnia 27 marca 2014 r., UPC Telekabel Wien, C‑314/12, EU:C:2014:192, pkt 24, 25).

               35

               Niemniej jednak art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 nie precyzują sposobu, w jaki owa uprzednia zgoda autora musi zostać wyrażona, wobec czego przepisy te nie mogą być interpretowane jako narzucające, by taka zgoda została udzielona bezwzględnie w sposób wyraźny. Przeciwnie, należy uznać, że wspomniane przepisy dopuszczają także wyrażenie tej zgody w sposób dorozumiany.

               36

               I tak w sprawie, której przedmiotem było pytanie dotyczące pojęcia „nowej publiczności”, Trybunał stwierdził, że w sytuacji gdy autor zezwolił uprzednio w sposób wyraźny i bezwarunkowy na publikację swoich artykułów w serwisie internetowym wydawcy prasy, bez zastosowania dodatkowo środków technicznych ograniczających dostęp do tych utworów za pośrednictwem innych serwisów internetowych, można uznać w istocie, że autor ten wyraził zgodę na udostępnienie tych utworów ogółowi internautów (zob. podobnie wyrok z dnia 13 lutego 2014 r., Svensson i in., C‑466/12, EU:C:2014:76, pkt 25–28, 31).

               37

               Cel ochrony na wysokim poziomie, do którego odwołuje się motyw 9 dyrektywy 2001/29, wymaga jednak, by warunki, w jakich można dopuścić dorozumianą zgodę, były ściśle określone, tak aby nie pozbawić znaczenia samej zasady uprzedniej zgody autora.

               38

               W szczególności każdy autor musi zostać skutecznie poinformowany o zamierzonym korzystaniu z jego utworu przez osobę trzecią oraz o dostępnych mu środkach pozwalających na sprzeciwienie się temu, gdyby taka była jego wola.

               39

               W braku wcześniejszego skutecznego poinformowania o takim zamierzonym korzystaniu autor nie jest bowiem w stanie zająć stanowiska w jego kwestii, a w rezultacie, w razie potrzeby, zakazać takiego korzystania, wobec czego już samo istnienie jego dorozumianej zgody w tym zakresie pozostaje czysto hipotetyczne.

               40

               W konsekwencji, jeżeli brakuje gwarancji zapewniających faktyczne informowanie autorów o zamierzonym korzystaniu z ich utworów oraz o dostępnych im środkom pozwalającym za zakazanie tego korzystania, to nie mogą oni de facto w ogóle zająć stanowiska w kwestii takiego korzystania.

               41

               Co się tyczy uregulowania krajowego takiego jak to omawiane w postępowaniu głównym, należy zauważyć, że powierza ono upoważnionej organizacji wykonywanie prawa do zezwalania na cyfrowe wykorzystanie książek niedostępnych, pozwalając jednocześnie autorom tych książek na wyrażenie sprzeciwu przed skorzystaniem z tego prawa w okresie sześciu miesięcy od momentu umieszczenia wspomnianych książek w bazie danych utworzonej w tym celu.

               42

               Skorzystanie z prawa do zgłoszenia sprzeciwu ustanowionego przez to uregulowanie na rzecz wszystkich podmiotów praw autorskich do omawianych książek, a w szczególności na rzecz ich autorów, skutkuje zatem zakazaniem wykorzystania tych utworów, natomiast brak sprzeciwu danego autora w określonym terminie można interpretować w świetle art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 jako wyrażenie przez niego domyślnej zgody na wspomniane wykorzystanie.

               43

               Z postanowienia odsyłającego nie wynika jednak, by wspomniane uregulowanie ustanawiało mechanizm gwarantujący skuteczne i zindywidualizowane informowanie autorów. Nie jest więc wykluczone, że w rzeczywistości niektórzy autorzy, których to dotyczy, nie są nawet świadomi zamierzonego wykorzystania ich utworów, a zatem nie są oni w stanie zająć w tej kwestii żadnego stanowiska, czy to na korzyść, czy na niekorzyść takiego wykorzystania. W tych okolicznościach sam brak sprzeciwu z ich strony nie może zostać uznany za dorozumiane wyrażenie przez nich zgody na takie wykorzystanie.

               44

               Jest tak tym bardziej, że takie uregulowanie dotyczy książek, które będąc w przeszłości przedmiotem publikacji lub komercyjnego rozpowszechniania, obecnie nie są już publikowane i rozpowszechniane. Ten szczególny kontekst stoi na przeszkodzie temu, by można było racjonalnie założyć, że wszyscy autorzy tych książek „zapomnianych”, w braku sprzeciwu z ich strony, wyrażają zgodę na „wskrzeszenie” swoich utworów w celu ich handlowego wykorzystania w formie cyfrowej.

               45

               Prawdą jest, że dyrektywa 2001/29 nie stoi na przeszkodzie temu, by uregulowanie krajowe takie jak to omawiane w postępowaniu głównym wytyczało w interesie kulturalnym konsumentów i społeczeństwa w ogóle cel taki jak cyfrowe wykorzystanie książek niedostępnych. Jednakże realizacja owych celu i interesu nie może usprawiedliwiać nieprzewidzianego przez prawodawcę Unii odstępstwa od ochrony zapewnionej autorom przez tę dyrektywę.

               46

               Wreszcie należy zauważyć, że uregulowanie takie jak to omawiane w postępowaniu głównym pozwala autorom w szczególności na położenie kresu handlowemu wykorzystaniu ich utworów w formie cyfrowej bądź to w drodze działania w porozumieniu z wydawcami tych utworów w formie drukowanej, bądź to samodzielnie, pod warunkiem jednak, w tym drugim przypadku, przedstawienia dowodu na to, iż są jedynymi podmiotami praw autorskich do wspomnianych utworów.

               47

               W tym względzie, po pierwsze, konieczne jest przypomnienie, że z wyłącznego charakteru praw do zwielokrotniania i do publicznego udostępniania utworu przewidzianych w art. 2 lit. a) i w art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 wynika, iż autorzy są jedynymi osobami, którym dyrektywa ta przyznaje, na zasadzie nabycia pierwotnego, prawo do rozporządzania ich utworami (zob. podobnie wyrok z dnia 9 lutego 2012 r., Luksan, C‑277/10, EU:C:2012:65, pkt 53).

               48

               W świetle powyższego, chociaż dyrektywa 2001/29 nie zabrania państwom członkowskim przyznania dodatkowo określonych uprawnień lub określonych korzyści osobom trzecim takim jak wydawcy, to jednak może to nastąpić pod warunkiem, że owe uprawnienia i korzyści nie będą naruszały praw, jakie wspomniana dyrektywa przyznaje autorom tytułem wyłącznym (zob. podobnie wyrok z dnia 12 listopada 2015 r., Hewlett-Packard Belgium, C‑572/13, EU:C:2015:750, pkt 47–49).

               49

               W konsekwencji należy stwierdzić, że w wypadku gdy autor utworu zdecyduje – w ramach stosowania uregulowania takiego jak to omawiane w postępowaniu głównym – o zakończeniu na przyszłość wykorzystania tego utworu w formie cyfrowej, musi on móc skorzystać z tego prawa, nie będąc uzależnionym, w pewnych przypadkach, od zgodnej woli osób innych niż osoby, którym autor ten uprzednio zezwolił na takie cyfrowe wykorzystanie, a zatem od zgody wydawcy, który zresztą posiada jedynie prawa do wykorzystania wspomnianego utworu w formie drukowanej.

               50

               Po drugie, z art. 5 ust. 2 konwencji berneńskiej wynika, że ze względów wskazanych w pkt 32 niniejszego wyroku Unia musi zapewnić, by posiadanie i wykonywanie praw do zwielokrotniania i do publicznego udostępniania utworów przyznanych twórcom przez tę konwencję i stanowiących odpowiednik praw przewidzianych w art. 2 lit. a) i w art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 nie wymagało spełnienia żadnych formalności.

               51

               Powyższe oznacza w szczególności, że w ramach uregulowania takiego jak uregulowanie omawiane w postępowaniu głównym autor utworu musi mieć możliwość położenia kresu wykonywaniu przez osobę trzecią przysługujących mu do tego utworu praw do cyfrowego wykorzystania i w ten sposób zakazania tej osobie jakiegokolwiek przyszłego wykorzystania w tej formie, bez konieczności dopełnienia uprzednio w określonych przypadkach formalności w postaci dowiedzenia, że inne osoby nie są podmiotami innych praw do wspomnianego utworu, takich jak praw dotyczących jego wykorzystania w formie drukowanej.

               52

               Zważywszy na ogół powyższych rozważań, odpowiedź na postawione pytanie winna brzmieć: art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by uregulowanie krajowe, takie jak uregulowanie omawiane w postępowaniu głównym, powierzało organizacji upoważnionej do pobierania i dystrybucji opłat z tytułu praw autorskich wykonywanie prawa do zezwalania na zwielokrotnianie i publiczne udostępnianie w formie cyfrowej książek „niedostępnych”, a mianowicie książek opublikowanych we Francji przed dniem 1 stycznia 2001 r., które nie są już przedmiotem komercyjnego rozpowszechniania ani przedmiotem publikacji w formie drukowanej lub cyfrowej, nawet jeśli pozwala jednocześnie autorom tych książek lub innym podmiotom praw autorskich do tych książek na zgłoszenie sprzeciwu wobec tego wykonywania lub na jego powstrzymanie na warunkach zdefiniowanych w tym uregulowaniu.

         W przedmiocie kosztów

               53

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:

                     Artykuł 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by uregulowanie krajowe, takie jak uregulowanie omawiane w postępowaniu głównym, powierzało organizacji upoważnionej do pobierania i dystrybucji opłat z tytułu praw autorskich wykonywanie prawa do zezwalania na zwielokrotnianie i publiczne udostępnianie w formie cyfrowej książek „niedostępnych”, a mianowicie książek opublikowanych we Francji przed dniem 1 stycznia 2001 r., które nie są już przedmiotem komercyjnego rozpowszechniania ani przedmiotem publikacji w formie drukowanej lub cyfrowej, nawet jeśli pozwala jednocześnie autorom tych książek lub innym podmiotom praw autorskich do tych książek na zgłoszenie sprzeciwu wobec tego wykonywania lub na jego powstrzymanie na warunkach zdefiniowanych w tym uregulowaniu.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: francuski.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (pierwsza izba) z dnia 8 lipca 1998 r. # Gaetano Aquilino przeciwko Radzie Unii Europejskiej. # Urzędnicy. # Sprawa T-130/96.


WYROK SĄDU DO SPRAW SŁUŻBY PUBLICZNEJ UNII EUROPEJSKIEJ (trzecia izba) z dnia 13 czerwca 2012 r.#BL przeciwko Komisji Europejskiej.#Służba publiczna – Były urzędnik – Zabezpieczenie społeczne – Wypadek – Zakończenie postępowania na podstawie art. 73 regulaminu pracowniczego – Zakres stosowania ratione temporis skali załączonej do nowej wersji zasad ubezpieczenia od ryzyka wypadku i choroby zawodowej – Czas trwania postępowania.#Sprawa F-63/10.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (czwarta izba) z dnia 9 lipca 1997 r. # Roberto Monaco przeciwko Parlamentowi Europejskiemu. # Urzędnicy. # Sprawa T-92/96.


Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 10 grudnia 1969 r. # Giuseppe L.V. Grasselli przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Sprawa 32-68.


title: Wyrok Sądu (czwarta izba) z dnia 6 września 2013 r. # Persia International Bank plc przeciwko Radzie Unii Europejskiej. # Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa - Środki ograniczające podjęte wobec Iranu w celu zapobiegania rozprzestrzenianiu broni jądrowej - Zamrożenie funduszy - Obowiązek uzasadnienia - Prawo do obrony - Prawo do skutecznej ochrony sądowej - Błąd w ocenie. # Sprawa T-493/10.

text:
               Strony
               Sentencja

            Strony
            W sprawie T‑493/10
            Persia International Bank plc , z siedzibą w Londynie (Zjednoczone Królestwo), reprezentowany początkowo przez S. Gadhię, S. Ashleya, solicitors, D. Andersona, QC, oraz R. Blakeleya, barrister, a następnie przez S. Ashleya, S. Jeffreya, A. Irvine’a, solicitors, D. Wyatta, QC, oraz R. Blakeleya,
            strona skarżąca,
            przeciwko
            Radzie Unii Europejskiej , reprezentowanej przez M. Bishopa oraz A. Vitra, działających w charakterze pełnomocników,
            strona pozwana,
            popieranej przez
            Komisję Europejską , reprezentowaną przez S. Boelaert oraz M. Konstantinidisa, działających w charakterze pełnomocników,
            interwenient,
            mającej za przedmiot, po pierwsze, stwierdzenie nieważności decyzji Rady 2010/413/WPZiB z dnia 26 lipca 2010 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu i uchylającej wspólne stanowisko 2007/140/WPZiB (Dz.U. L 195, s. 39), rozporządzenia wykonawczego Rady (UE) nr 668/2010 z dnia 26 lipca 2010 r. w sprawie wdrożenia art. 7 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 423/2007 dotyczącego środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U. L 195, s. 25), decyzji Rady 2010/644/WPZiB z dnia 25 października 2010 r. zmieniającej decyzję 2010/413/WPZiB (Dz.U. L 281, s. 81), rozporządzenia Rady (UE) nr 961/2010 z dnia 25 października 2010 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu i uchylającego rozporządzenie (WE) nr 423/2007 (Dz.U. L 281, s. 1), decyzji Rady 2011/783/WPZiB z dnia 1 grudnia 2011 r. dotyczącej zmiany decyzji 2010/413 (Dz.U. L 319, s. 71), rozporządzenia wykonawczego Rady (UE) nr 1245/2011 z dnia 1 grudnia 2011 r. dotyczącego wykonania rozporządzenia nr 961/2010 (Dz.U. L 319, s. 11) oraz rozporządzenia Rady (UE) nr 267/2012 z dnia 23 marca 2012 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu i uchylającego rozporządzenie nr 961/2010 (Dz.U. L 88, s. 1) w zakresie, w jakim wspomniane akty dotyczą skarżącego, a po drugie, stwierdzenia niemożności stosowania art. 7 ust. 2 lit. d) rozporządzenia Rady (WE) nr 423/2007 r. z dnia 19 kwietnia 2007 r. dotyczącego środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U. L 103, s. 1), art. 16 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 961/2010 oraz art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 267/2012 wobec skarżącego,
            SĄD (czwarta izba),
            w składzie: I. Pelikánová (sprawozdawca), prezes, K. Jürimäe i M. van der Woude, sędziowie,
            sekretarz: N. Rosner, administrator,
            uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 3 lipca 2012 r.,
            wydaje następujący
            Wyrok (1)
            [...]
            Przebieg postępowania i żądania stron
            22. Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 7 października 2010 r. skarżący wniósł rozpatrywaną skargę.
            23. Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 5 listopada 2010 r. skarżący zmienił swoje żądania w następstwie wydania w dniu 25 października 2010 r. decyzji 2010/644 i rozporządzenia nr 961/2010.
            24. Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 14 stycznia 2011 r. Komisja Europejska złożyła wniosek o dopuszczenie do sprawy w charakterze interwenienta popierającego żądania Rady. Postanowieniem z dnia 8 marca 2011 r. prezes czwartej izby Sądu dopuścił tę interwencję.
            25. Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 24 stycznia 2012 r. skarżący, po pierwsze, zmienił swoje żądania w następstwie wydania w dniu 1 grudnia 2011 r. decyzji 2011/783 i rozporządzenia wykonawczego nr 1245/2011, a po drugie, zażądał, w stosownym wypadku, stwierdzenia nieważności zaskarżonych aktów ze skutkiem natychmiastowym.
            26. Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 23 kwietnia 2012 r. skarżący zmienił swoje żądania w następstwie wydania w dniu 23 marca 2012 r. rozporządzenia nr 267/2012.
            27. Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (czwarta izba) postanowił o otwarciu procedury ustnej i w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu postępowania przed Sądem zadał stronom pisemne pytania dotyczące skutków płynących dla niniejszej sprawy z wyroku Trybunału z dnia 13 marca 2012 r. w sprawie C‑380/09 P Melli Bank przeciwko Radzie, liczby dyrektorów skarżącego i sposobu ich powoływania oraz dopuszczalności czwartego zarzutu skarżącego. Strony udzieliły odpowiedzi na pytania Sądu.
            28. W odpowiedzi na pytania Sądu, złożonej w sekretariacie Sądu w dniu 8 czerwca 2012 r., skarżący wycofał się z zarzutu trzeciego, dotyczącego nieproporcjonalnego i tym samym niezgodnego z prawem charakteru art. 20 ust. 1 lit. b) decyzji 2010/413, art. 7 ust. 2 lit. d) rozporządzenia nr 423/2007, art. 16 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 961/2010 oraz art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 267/2012.
            29. Na rozprawie w dniu 3 lipca 2012 r. strony przedstawiły swe wystąpienia ustne oraz udzieliły odpowiedzi na pytania Sądu.
            30. Postanowieniem Sądu (czwarta izba) z dnia 4 września 2012 r. procedura ustna została otwarta na nowo w celu dołączenia do akt sprawy uwag skarżącego w przedmiocie postanowienia prezesa Trybunału z dnia 19 lipca 2012 r. w sprawie C‑110/12 P(R) Akhras przeciwko Radzie, oraz wysłuchania uwag innych stron. Procedura ustna została ponownie zamknięta w dniu 4 października 2012 r.
            31. Skarżący wnosi do Trybunału o:
            – stwierdzenie nieważności ze skutkiem natychmiastowym pkt 4 tabeli B załącznika II do decyzji 2010/413, pkt 2 tabeli B załącznika do rozporządzenia wykonawczego nr 668/2010, pkt 4 tabeli B części I załącznika do decyzji 2010/644, pkt 4 tabeli B załącznika VIII do rozporządzenia nr 961/2010, decyzji 2011/783, rozporządzenia wykonawczego nr 1245/2011 oraz pkt 4 tabeli B części I załącznika IX do rozporządzenia nr 267/2012 w zakresie, w jakim akty te do niego się odnoszą;
            – uznanie, że art. 7 ust. 2 lit. d) rozporządzenia nr 423/2007, art. 16 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 961/2010 oraz art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 267/2012 nie mają do niego zastosowania;
            – obciążenie Rady kosztami postępowania.
            32. Komisja i Rada wnoszą do Sądu o:
            – oddalenie skargi;
            – obciążenie skarżącego kosztami postępowania.
            Co do prawa
            [ ... ]
            Co do istoty
            [ ... ]
            W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego naruszenia obowiązku uzasadnienia, zasady przestrzegania prawa do obrony oraz prawa do skutecznej ochrony sądowej
            [ ... ]
            – W przedmiocie naruszenia prawa skarżącego do obrony i jego prawa do skutecznej ochrony sądowej wynikającego z faktu nieotrzymania wystarczających informacji dotyczących zastosowania wobec niego środków ograniczających
            78. Skarżący podnosi, że mimo ponawianych wniosków o udzielenie informacji nie uzyskał on wystarczających informacji dotyczących zastosowania wobec niego i wobec Banku Mellat środków ograniczających, a w szczególności nie otrzymał żadnego dowodu dotyczącego domniemanego zaangażowania Banku Mellat w rozprzestrzenianie broni jądrowej. Podkreśla w tej mierze nieodpowiedni charakter przekazanych w piśmie z dnia 13 września 2010 r. propozycji zastosowania środków ograniczających i propozycji przekazanej w załączniku do dupliki oraz przekroczenie terminu w odniesieniu do ujawnienia tej ostatniej propozycji.
            79. Skarżący wywodzi stąd, że przekazanie tych informacji i dowodów nie pozwoliło mu na sformułowanie użytecznych uwag dotyczących zastosowania środków ograniczających zarówno wobec niego, jak i wobec Banku Mellat i nie mogło zapewnić mu rzetelnego procesu.
            80. Rada, wspierana przez Komisję, kwestionuje zasadność argumentów skarżącego. Rada wyjaśnia w szczególności, że przekazała propozycje zastosowania środków ograniczających skarżącemu z chwilą uzyskania zgody państw członkowskich, od których propozycje te pochodziły.
            81. W pierwszej kolejności z badania przeprowadzonego w pkt 62–77 powyżej wynika, że przywołane przez Radę względem Banku Mellat i wynikające z zaskarżonych aktów i z przekazanych skarżącemu propozycji przyjęcia środków ograniczających zarzuty pierwszy, czwarty i piąty oraz uzasadnienie dotyczące samego skarżącego są wystarczająco dokładne. Natomiast niejasny charakter przedstawionych przez Radę względem Banku Mellat zarzutów drugiego, trzeciego, szóstego i siódmego stanowi naruszenie prawa skarżącego do obrony oraz jego prawa do skutecznej ochrony sądowej.
            82. W drugiej kolejności należy zauważyć, że przekazania propozycji zastosowania środków ograniczających dokonano w dniu 13 września 2010 r., czyli przed upływem, w dniu 25 września 2010 r., terminu wyznaczonego skarżącemu przez Radę w celu przedstawienia jego uwag, tak że nie można stwierdzić wobec nich jakiegokolwiek naruszenia prawa do obrony.
            83. Natomiast propozycja załączona do dupliki została przekazana po upływie terminu wymienionego w pkt 82 powyżej.
            84. W tym względzie argument Rady dotyczący konieczności uzyskania zgody zainteresowanego państwa członkowskiego nie może zostać uwzględniony. Jeżeli bowiem Rada podejmuje decyzję o zastosowaniu wobec danego podmiotu środków ograniczających, opierając się w tym względzie na informacjach dostarczonych jej przez państwo członkowskie, to przed przyjęciem tych środków jest ona zobowiązana do zapewnienia, by owe informacje mogły zostać przekazane w użytecznym czasie podmiotowi, którego środki te dotyczą, tak aby mógł on skutecznie przedstawić swoje stanowisko.
            85. Jednakże należy uznać, że przekazanie po terminie dokumentu, na którym Rada oparła się w celu zastosowania lub utrzymania środków ograniczających dotyczących danego podmiotu, stanowi naruszenie prawa do obrony uzasadniające stwierdzenie nieważności uprzednio przyjętych aktów, tylko gdy zostanie ustalone, że środki ograniczające nie mogły zostać słusznie zastosowane lub utrzymane, jeśli dokument przekazany po terminie należało odrzucić jako dowód obciążający.
            86. Jak wynika zaś z pkt 70–76 powyżej, propozycja załączona do dupliki nie zawiera elementów uzupełniających w stosunku do zaskarżonych aktów i propozycji przekazanych w dniu 13 września 2010 r., co oznacza, że odrzucenie jej jako dowodu obciążającego nie może wpłynąć na zasadność zastosowania i utrzymania środków ograniczających dotyczących skarżącego. W tych okolicznościach przekazanie po terminie wspomnianej propozycji nie uzasadnia stwierdzenia nieważności decyzji 2010/413, rozporządzenia wykonawczego nr 668/2010, decyzji 2010/644 i rozporządzenia nr 961/2010.
            87. W trzeciej kolejności, jeżeli chodzi o nieprzekazanie dowodów, to należy zauważyć, że zgodnie z zasadą przestrzegania prawa do obrony Rada nie jest zobowiązana do przekazywania informacji i dowodów innych niż te, które zawarte są w jej aktach. W niniejszej sprawie natomiast Rada wyjaśnia – czego skarżący nie kwestionuje – że jej akta nie zawierają uzupełniających dowodów dotyczących zaangażowania Banku Mellat w rozprzestrzenianie broni jądrowej lub dotyczących samego skarżącego. W tych okolicznościach Radzie nie można zarzucać naruszenia prawa skarżącego do obrony i jego prawa do skutecznej ochrony sądowej poprzez nieprzekazanie takich dowodów.
            [ ... ]
            W przedmiocie zarzutu drugiego, dotyczącego błędu w ocenie w zakresie posiadania lub kontrolowania skarżącego przez Bank Mellat
            101. Skarżący podnosi, że nie znajdował się w posiadaniu Banku Mellat i nie był jego własnością w rozumieniu art. 7 ust. 2 lit. d) rozporządzenia nr 423/2007, art. 20 ust. 1 lit. b) decyzji 2010/413, art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 961/2010 oraz art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 267/2012.
            102. Przede wszystkim należy przypomnieć, że badanie Sądu dotyczy tylko okoliczności, zgodnie z którą Bank Mellat posiada 60% kapitału skarżącego. Jest bowiem oczywiście prawdą, że od dnia 24 stycznia 2012 r. Bank Tejarat, drugi akcjonariusz skarżącego, został również objęty środkami ograniczającymi przyjętymi na mocy decyzji 2010/413, rozporządzenia nr 961/2010 i rozporządzenia nr 267/2012. Jednakże na okoliczność tę Rada powołała się po raz pierwszy w toku rozprawy i nie widnieje ona w uzasadnieniu zaskarżonych aktów. W rezultacie nie można jej wziąć pod uwagę w ramach kontroli zgodności z prawem tychże aktów.
            103. Zgodnie z orzecznictwem, kiedy zamrożone zostają fundusze podmiotu uznanego za zaangażowany w rozprzestrzenianie broni jądrowej, istnieje niebagatelne ryzyko wywierania przez ów podmiot nacisku na podmioty, które pozostają w jego posiadaniu lub pod jego kontrolą bądź które do niego należą, w celu obejścia skutków zastosowanych wobec niego środków. W konsekwencji zamrożenie funduszy tych podmiotów, do czego Rada jest zobowiązana na podstawie art. 7 ust. 2 lit. d) rozporządzenia nr 423/2007, art. 20 ust. 1 lit. b) decyzji 2010/413, art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 961/2010 oraz art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 267/2012, jest konieczne i właściwe dla zapewnienia skuteczności zastosowanych środków, a także zagwarantowania, że nie dojdzie do ich obejścia (zob. podobnie i analogicznie ww. w pkt 27 wyrok w sprawie Melli Bank przeciwko Radzie, pkt 39, 58).
            104. Podobnie jeżeli dany podmiot pozostaje w 100% w posiadaniu podmiotu uznanego za zaangażowany w rozprzestrzenianie broni jądrowej, to spełniona jest przesłanka posiadania zawarta w art. 20 ust. 1 lit. b) decyzji 2010/413 i w art. 16 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 961/2010 (zob. analogicznie ww. w pkt 27 wyrok w sprawie Melli Bank przeciwko Radzie, pkt 79). To samo dotyczy pojęcia podmiotu „będącego własnością” podmiotu uznanego za zaangażowany w rozprzestrzenianie broni jądrowej zawartego w art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 267/2012.
            105. Przy uwzględnieniu powyższego nie jest kwestionowane, że Bank Mellat posiada tylko 60% kapitału skarżąc ego.
            106. W tych okolicznościach wbrew temu, co podnoszą Rada i Komisja, wynikająca z orzecznictwa reguła przytoczona w pkt 104 powyżej nie ma zastosowania, jako że posiadanie 60% kapitału skarżącego nie oznacza samo w sobie, że spełniona jest przesłanka „posiadania” lub „bycia własnością” przewidziana w przepisach, o których mowa w pkt 104 powyżej.
            107. W rezultacie należy zbadać, czy przy uwzględnieniu okoliczności niniejszej sprawy, a w szczególności zakresu posiadania Banku Mellat, istnieje niebagatelne ryzyko, że skarżący będzie nakłaniany do obchodzenia skutków środków ograniczających, które go dotyczą (zob. podobnie i analogicznie ww. w pkt 27 wyrok w sprawie Melli Bank przeciwko Radzie, pkt 40).
            108. Rada, wspierana przez Komisję, podnosi, że jest tak w zakresie, w jakim Bank Mellat jako większościowy akcjonariusz posiadający 60% kapitału skarżącego może powoływać i odwoływać jego dyrektorów.
            109. W tym względzie z akt sprawy wynika, że skarżący ma siedmiu dyrektorów, w tym dwóch dyrektorów niezależnych, którzy nie sprawują funkcji kierowniczych.
            110. Jest oczywiście prawdą, że na mocy zarówno mającego zastosowanie ustawodawstwa Zjednoczonego Królestwa, jak i statutu skarżącego dyrektorzy skarżącego są powoływani zwykłą uchwałą walnego zgromadzenia, przyjmowaną zwykłą większością głosów.
            111. Przy uwzględnieniu powyższego, w pierwszej kolejności z przedstawionych przez skarżącego materiałów, których ścisłość nie była podważana przez pozostałe strony, wynika, że zgodnie z umową jego akcjonariuszy wyłącznie czterech jego dyrektorów zostało wybranych przez Bank Mellat, a trzech pozostałych zostało wybranych przez Bank Tejarat.
            112. Ponadto jeden z czterech dyrektorów wybranych przez Bank Mellat jest niezależnym dyrektorem niepełniącym funkcji kierowniczych. Jak wynika z materiałów przedstawionych przez skarżącego, warunek niezależności, którego przestrzeganie zostało sprawdzone przez FSA w ramach postępowania dotyczącego zatwierdzenia dyrektorów spółki, oznacza w szczególności, że wspomniany dyrektor nie jest związany w żaden sposób z akcjonariuszami skarżącego, w tym z Bankiem Mellat.
            113. W tych okolicznościach należy uznać, że Bank Mellat może wywierać wpływ na co najwyżej trzech z siedmiu obecnych dyrektorów skarżącego, to znaczy na ich mniejszość.
            114. W toku rozprawy Rada podniosła jeszcze w tym względzie, że niezależni dyrektorzy nie uczestniczą w bieżącym zarządzaniu skarżącym, jako że nie sprawują oni funkcji kierowniczych.
            115. Tymczasem należy zauważyć, że co się tyczy zbiorowych decyzji podejmowanych przez dyrektorów, statut skarżącego nie odróżnia dyrektorów kierowniczych od niesprawujących funkcji kierowniczych w zakresie odnoszącym się do quorum i do prawa głosu. W rezultacie w tej mierze stanowisko dyrektorów niesprawujących funkcji kierowniczych jest równorzędne stanowisku dyrektorów kierowniczych.
            116. Ponadto w zakresie, w jakim argumentację Rady należy rozumieć jako odnoszącą się do wpływu, który może być wywierany indywidualnie przez niektórych dyrektorów skarżącego wybranych przez Bank Mellat w ramach ich funkcji kierowniczych, nie może ona być brana pod uwagę z dwóch powodów. Po pierwsze, okoliczność ta nie została bowiem przywołana w uzasadnieniu zaskarżonych aktów. Po drugie, odnośna argumentacja nie jest wystarczająco jasna, jako że Rada nie wskazała ani tożsamości odnośnych dyrektorów, ani dokładnych funkcji, które sprawują, ani szczególnego ryzyka, jakie okoliczność ta przedstawia dla skuteczności środków ograniczających dotyczących Banku Mellat.
            117. W drugiej kolejności należy zauważyć, że z akt sprawy wynika, iż powołanie każdego nowego dyrektora skarżącego podlega zatwierdzeniu przez FSA. W rezultacie Bank Mellat nie może swobodnie zmienić liczby i charakteru dyrektorów skarżącego, w szczególności poprzez zlikwidowanie stanowisk dyrektorów niezależnych.
            118. W świetle całości powyższych rozważań należy stwierdzić, że w szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy okoliczność, iż Bank Mellat posiada 60% kapitału skarżącego, nie pozwala na uznanie, że spełniony jest warunek „posiadania” lub „bycia własnością”, przewidziany w art. 7 ust. 2 lit. d) rozporządzenia nr 423/2007, w art. 20 ust. 1 lit. b) decyzji 2010/413, w art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 961/2010 oraz w art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 267/2012.
            119. W rezultacie posiadanie 60% kapitału skarżącego przez Bank Mellat nie uzasadnia samo w sobie zastosowania i utrzymania środków ograniczających dotyczących skarżącego.
            120. Ponieważ posiadanie 60% kapitału skarżącego przez Bank Mellat jest jedyną okolicznością, która może być wzięta pod uwagę przez Sąd (zob. pkt 102 powyżej), należy uwzględnić zarzut drugi i tym samym stwierdzić nieważność decyzji 2010/644, rozporządzenia nr 961/2010, decyzji 2011/783, rozporządzenia wykonawczego nr 1245/2011 i rozporządzenia nr 267/2012 w zakresie, w jakim dotyczą one skarżącego, bez konieczności zbadania, po pierwsze, pozostałych argumentów przywołanych przez skarżącego w ramach zarzutu drugiego, a po drugie, zarzutu piątego.
            [ ... ]
            (1) .
            (1)  – Przytoczono jedynie te punkty niniejszego wyroku, których publikację Sąd uważa za użyteczną.

            Sentencja
            Z powyższych względów
            SĄD (czwarta izba)
            orzeka, co następuje:
            1) W zakresie dotyczącym Persia International Banku plc stwierdza się nieważność:
            – punktu 4 tabeli B załącznika II do decyzji Rady 2010/413/WPZiB z dnia 26 lipca 2010 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu i uchylającej wspólne stanowisko 2007/140/WPZiB;
            – punktu 2 tabeli B załącznika do rozporządzenia wykonawczego Rady (UE) nr 668/2010 z dnia 26 lipca 2010 r. w sprawie wdrożenia art. 7 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 423/2007 dotyczącego środków ograniczających wobec Iranu;
            – punktu 4 tabeli B części I załącznika do decyzji Rady 2010/644/WPZiB z dnia 25 października 2010 r. zmieniającej decyzję 2010/413;
            – punktu 4 tabeli B załącznika VIII do rozporządzenia Rady (UE) nr 961/2010 z dnia 25 października 2010 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu i uchylającego rozporządzenie nr 423/2007;
            – decyzji Rady 2011/783/WPZiB z dnia 1 grudnia 2011 r. dotyczącej zmiany decyzji 2010/413;
            – rozporządzenia wykonawczego Rady (UE) nr 1245/2011 z dnia 1 grudnia 2011 r. dotyczącego wykonania rozporządzenia nr 961/2010;
            – punktu 4 tabeli B części I załącznika IX do rozporządzenia Rady (UE) nr 267/2012 z dnia 23 marca 2012 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu i uchylającego rozporządzenie nr 961/2010.
            2) Skutki wynikające z decyzji 2010/413, zmienionej decyzją 2010/644 i decyzją 2011/783, zostają utrzymane w mocy wobec Persia International Banku do czasu, gdy skuteczne stanie się stwierdzenie nieważności rozporządzenia nr 267/2012.
            3) W pozostałym zakresie skarga zostaje oddalona.
            4) Rada Unii Europejskiej pokrywa poza własnymi kosztami koszty poniesione przez Persia International Bank.
            5) Komisja pokrywa własne koszty.


title: Wyrok Trybunału z dnia 20 września 2001 r.#Rudy Grzelczyk przeciwko Centre public d'aide sociale d'Ottignies-Louvain-la-Neuve.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunal du travail de Nivelles - Belgia.#Artykuły 6, 8 i 8.#Sprawa C-184/99.

text:
      WYROK TRYBUNAŁU
      z dnia 20 września 2001 r.(*)

      Artykuły 6, 8 i 8a traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 12 WE, 17 WE i 18 WE) – Dyrektywa Rady 93/96/EWG – Prawo pobytu dla studentów – Przepisy prawa krajowego gwarantujące minimalne środki egzystencji („minimex”) wyłącznie obywatelom, osobom objętym zakresem
         stosowania rozporządzenia (EWG) nr 1612/68, bezpaństwowcom oraz uchodźcom – Student będący obcokrajowcem, który samodzielnie pokrywał koszty swego utrzymania przez pierwsze lata studiów

      W sprawie C‑184/99
      mającej za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 234 WE, przez Tribunal du travail de Nivelles (Belgia) wniosek
         o wydanie, w ramach zawisłego przed tym sądem sporu między

      Rudym Grzelczykiem
      a
      Centre public d’aide sociale d’Ottignies-Louvain-la-Neuve,
      orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczący wykładni art. 6, 8 i 8a traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 12 WE, 17 WE i 18 WE),
         jak również dyrektywy Rady 93/96/EWG z dnia 29 października 1993 r. w sprawie prawa pobytu dla studentów (Dz.U. L 317, str. 59),

      TRYBUNAŁ,
      w składzie: G.C. Rodríguez Iglesias, prezes, C. Gulmann, M. Wathelet i V. Skouris, prezesi izb, D.A.O. Edward (sprawozdawca),
         P. Jann, L. Sevón, R. Schintgen i F. Macken, sędziowie,

      rzecznik generalny: S. Alber,
      sekretarz: D. Louterman‑Hubeau, kierownik wydziału,
      rozważywszy uwagi przedstawione na piśmie:
      –       w imieniu centre public d’aide sociale d’Ottignies‑Louvain‑la‑Neuve przez B. Liétara, avocat,
      –       w imieniu rządu belgijskiego przez A. Snoecx, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez C. Doutreleponta oraz
         M. Uyttendaele’a, avocats,

      –       w imieniu rządu duńskiego przez J. Moldego, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu rządu francuskiego przez K. Rispal‑Bellanger oraz C. Bergeot, działające w charakterze pełnomocników,
      –       w imieniu rządu portugalskiego przez L. Fernandesa oraz A.C. Pedroso, działających w charakterze pełnomocników,
      –       w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez R. Magrill, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez P. Salesa
         oraz J. Coppela, barristers,

      –       w imieniu Rady Unii Europejskiej przez E. Karlsson i F. Antona, działających w charakterze pełnomocników,
      –       w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez P. van Nuffela, działającego w charakterze pełnomocnika,
      uwzględniając sprawozdanie na rozprawę,
      po wysłuchaniu uwag rządu belgijskiego, reprezentowanego przez C. Doutreleponta, rządu francuskiego, reprezentowanego przez
         C. Bergeot, rządu Zjednoczonego Królestwa, reprezentowanego przez K. Parkera, QC, Rady, reprezentowanej przez E. Karlsson,
         jak również Komisji, reprezentowanej przez M. Wolfcarius i D. Martina, działających w charakterze pełnomocników, na rozprawie
         w dniu 20 czerwca 2000 r.,

      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 28 września 2000 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1       Orzeczeniem z dnia 7 maja 1999 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 19 maja 1999 r., Tribunal du travail de Nivelles (sąd
         pracy w Nivelles) zwrócił się, na podstawie art. 234 WE, z dwoma pytaniami prejudycjalnymi dotyczącymi wykładni art. 6, 8
         i 8a traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 12 WE, 17 WE i 18 WE), jak również dyrektywy Rady 93/96/EWG z dnia 29 października
         1993 r. w sprawie prawa pobytu dla studentów (Dz.U. L 317, str. 59).

      2       Pytania te zostały podniesione w ramach sporu zawisłego pomiędzy Rudym Grzelczykiem a centre public d’aide sociale d’Ottignies‑Louvain‑la‑Neuve
         (publicznym ośrodkiem pomocy społecznej, zwanym dalej „CPAS”) w związku z decyzją CPAS o odebraniu prawa do pobierania minimalnych
         środków egzystencji (zwanego dalej „minimeksem”).

       Uregulowania wspólnotowe
      3       Artykuł 6 akapit pierwszy traktatu stanowi:
      „W zakresie zastosowania niniejszego traktatu i bez uszczerbku dla postanowień szczególnych, które on przewiduje, zakazana
         jest wszelka dyskryminacja ze względu na przynależność państwową”.

      4       Artykuł 8 traktatu stanowi:
      „1.      Ustanawia się obywatelstwo Unii.
      Obywatelem Unii jest każda osoba mająca przynależność państwa członkowskiego.
      2.      Obywatele Unii korzystają z praw i podlegają obowiązkom przewidzianym w niniejszym traktacie”.
      5       Artykuł 8a traktatu ma następujące brzmienie:
      „1.      Każdy obywatel Unii ma prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, z zastrzeżeniem
         ograniczeń i warunków ustanowionych w niniejszym traktacie i środkach przyjętych w celu jego wykonania.

      2.      Rada może wydać przepisy ułatwiające wykonywanie praw określonych w ustępie 1; o ile niniejszy traktat nie stanowi inaczej,
         Rada stanowi jednomyślnie na wniosek Komisji, po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego”.

      6       Motyw czwarty w preambułach dyrektyw Rady: 90/364/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu (Dz.U. L 180, str. 26)
         i 90/365/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu pracowników i osób prowadzących działalność na własny rachunek,
         które zakończyły działalność zawodową (Dz.U. L 180, str. 28), jak również motyw szósty w preambule dyrektywy 93/96 – która
         zastąpiła zasadniczo dyrektywę Rady 90/366/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu dla studentów (Dz.U. L 180,
         str. 30), unieważnioną przez Trybunał (wyrok z dnia 7 lipca 1992 r. w sprawie C‑295/90 Parlament przeciwko Radzie, Rec. str. I‑4193)
         – wskazują, że osoby korzystające z prawa pobytu na podstawie tych dyrektyw nie mogą stanowić nieuzasadnionego obciążenia
         dla finansów publicznych przyjmującego państwa członkowskiego.

      7       Zgodnie z art. 1 dyrektywy 93/96:
      „W celu określenia warunków ułatwiających korzystanie z prawa pobytu oraz w celu zagwarantowania obywatelowi państwa członkowskiego,
         przyjętemu do udziału w szkoleniu zawodowym w innym państwie członkowskim, dostępu do kształcenia zawodowego w sposób wykluczający
         dyskryminację, owo państwo członkowskie przyznaje prawo pobytu każdemu studentowi, który jest obywatelem państwa członkowskiego
         oraz który nie korzysta z tego prawa w wyniku innych przepisów prawa wspólnotowego oraz małżonkowi tego studenta i dzieciom
         pozostającym na jego utrzymaniu, w przypadku gdy student ten zapewnia odpowiednie władze krajowe – poprzez złożenie oświadczenia
         lub za pośrednictwem innych środków alternatywnych, które może wybrać – że posiada on wystarczające środki, aby nie stać się
         ciężarem dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego podczas pobytu w tym państwie członkowskim, pod
         warunkiem że student ten jest zapisany w uznanej jednostce edukacyjnej w celu kształcenia zawodowego oraz że podlega ubezpieczeniu
         zdrowotnemu obejmującemu wszelkie rodzaje ryzyka w przyjmującym państwie członkowskim”.

       Uregulowania krajowe
      8       Artykuł 1 loi instituant le droit à un minimum de moyens d’existence z dnia 7 sierpnia 1974 r. (ustawy ustanawiającej prawo
         do minimalnych środków egzystencji, Moniteur belge z dnia 18 września 1974 r., str. 11363) stanowi:

      „1.      Każdy pełnoletni Belg, mający rzeczywiste miejsce zamieszkania w Belgii oraz niemający wystarczających środków, niebędący
         ich sobie w stanie zapewnić dzięki własnej pracy lub za pomocą innych środków ma prawo do minimalnych środków egzystencji.

      Znaczenie pojęcia »rzeczywiste miejsce zamieszkania« ustala Król.
      To samo prawo przysługuje małoletnim, którzy przez zawarcie małżeństwa uzyskali pełnoletność oraz osobom samotnie wychowującym
         co najmniej jedno pozostające na ich utrzymaniu dziecko.

      2.      Król może, na mocy dekretu poddanego pod obrady rady ministrów, rozszerzyć zakres stosowania niniejszej ustawy, na warunkach
         przez Niego ustalonych, na inne kategorie małoletnich, a także na osoby nieposiadające obywatelstwa belgijskiego”.

      9       Zgodnie z art. 1 dekretu królewskiego z dnia 27 marca 1987 r. (Moniteur belge z dnia 7 kwietnia 1987 r., str. 5086), który rozszerza zakres stosowania ustawy z dnia 7 sierpnia 1974 r. na osoby nieposiadające
         obywatelstwa belgijskiego:

      „Zakresem stosowania ustawy z dnia 7 sierpnia 1974 r. ustanawiającej prawo do minimalnych środków egzystencji objęte są:
      1) osoby objęte zakresem rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu
         pracowników wewnątrz Wspólnoty;

      2) bezpaństwowcy, do których stosuje się Konwencja o statusie prawnym bezpaństwowców, podpisana w Nowym Jorku dnia 28 września 1954 r.
         i zatwierdzona na mocy ustawy z dnia 12 maja 1960 r.;

      3) uchodźcy w rozumieniu art. 49 ustawy z dnia 15 grudnia 1980 r. w sprawie wjazdu, pobytu, osiedlania się i wydalania cudzoziemców
         z terytorium belgijskiego”.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      10     W 1995 r. R. Grzelczyk, obywatel francuski, rozpoczął studia uniwersyteckie w zakresie wychowania fizycznego na katolickim
         uniwersytecie Louvain‑la‑Neuve i od tego czasu zamieszkiwał w Belgii. Przez pierwsze trzy lata studiów samodzielnie pokrywał
         koszty swego utrzymania, zakwaterowania i studiów, podejmując się różnych drobnych płatnych zajęć i uzyskując udogodnienia
         płatnicze.

      11     Na początku czwartego i ostatniego roku studiów zwrócił się do CPAS o wypłatę minimeksu. W swoim sprawozdaniu CPAS stwierdza,
         że R. Grzelczyk ciężko pracował, aby opłacić swoje studia, ale ostatni rok okazał się być trudniejszy niż poprzednie z uwagi
         na pisanie pracy magisterskiej i odbywanie stażu zawodowego. Z tego powodu właśnie, decyzją z dnia 16 października 1998 r.
         CPAS przyznał R. Grzelczykowi minimex, obliczony według kryteriów dla osób samotnych za okres od dnia 5 października 1998 r.
         do dnia 30 czerwca 1999 r.

      12     CPAS wystąpił do władz belgijskich o zwrot kwoty minimeksu wypłaconej R. Grzelczykowi. Właściwy minister federalny odmówił
         jednak zwrotu, z uwagi na to, że warunki ustawowe wymagane do przyznania minimeksu, a w szczególności warunek obywatelstwa,
         nie zostały spełnione. W tej sytuacji CPAS, decyzją z dnia 29 stycznia 1999 r. odebrał R. Grzelczykowi prawo do pobierania
         minimeksu począwszy od dnia 1 stycznia 1999 r., uzasadniając to w sposób następujący: „Zainteresowany jest obywatelem EWG
         przebywającym [w Belgii] w charakterze studenta”.

      13     R. Grzelczyk zakwestionował tę decyzję przed Tribunal du travail de Nivelles. Sąd ten zauważył, że zgodnie z orzecznictwem
         Trybunału minimex stanowi przywilej socjalny w rozumieniu art. 7 ust. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października
         1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty (Dz.U. L 257, str. 2), oraz że w prawie belgijskim prawo
         do pobierania minimeksu zostało rozszerzone na osoby objęte zakresem stosowania tego rozporządzenia. Przypomniał on jednak,
         że według CPAS R. Grzelczyk nie spełnia warunków, aby ubiegać się o minimex w jego rozszerzonym zakresie stosowania, bowiem
         posiada status studenta, który nie pozwala uznać go za pracownika, a jego pobyt w Belgii nie wynika z korzystania z zasady
         swobodnego przepływu pracowników. Ponadto Tribunal du travail de Nivelles, odnosząc się do wyroku z dnia 12 maja 1998 r. w sprawie
         C‑85/96 Martínez Sala, Rec. str. I‑2691, zmierza do ustalenia, czy zasady obywatelstwa europejskiego i niedyskryminacji przeciwstawiają
         się stosowaniu przepisów krajowych spornych w postępowaniu przed sądem krajowym.

      14     W powyższych okolicznościach Tribunal du travail de Nivelles, biorąc pod uwagę, że sytuacja, w jakiej znalazł się R. Grzelczyk,
         jest sytuacją nagłej konieczności, przyznał mu prawo do uzyskania pomocy społecznej w postaci zryczałtowanej pomocy materialnej
         w wysokości 20 000 BEF miesięcznie za okres od dnia 1 stycznia do dnia 30 czerwca 1999 r. oraz postanowił zawiesić postępowanie
         i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy prawo wspólnotowe – a dokładniej zasady obywatelstwa europejskiego i niedyskryminacji wyrażone w art. 6 i 8 Traktatu ustanawiającego
         Wspólnotę Europejską – stoi na przeszkodzie przyznawaniu prawa do świadczenia społecznego o charakterze nieskładkowym, takiego
         jak wprowadzone na mocy belgijskiej ustawy z dnia 7 sierpnia 1974 r. o minimalnych środkach egzystencji, wyłącznie obywatelom
         państw członkowskich objętym zakresem stosowania rozporządzenia (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r., a nie wszystkim
         obywatelom Unii?

      2)      Ewentualnie, czy art. 6 i 8a traktatu oraz dyrektywa 93/96 z dnia 29 października 1993 r. w sprawie prawa pobytu dla studentów
         powinny być interpretowane w ten sposób, że zezwalają, aby student, któremu przyznano prawo pobytu, został następnie pozbawiony
         prawa do świadczeń społecznych o charakterze nieskładkowym, takich jak minimalne środki egzystencji, wypłacanych przez przyjmujące
         państwo oraz, w przypadku odpowiedzi twierdzącej, że takie pozbawienie ma charakter ogólny i ostateczny?”.

       Uwagi wstępne
      15     Strony w postępowaniu przed sądem krajowym, państwa członkowskie, które przedłożyły swoje uwagi oraz Komisja poświęciły znaczną
         część swoich uwag, zarówno pisemnych, jak i ustnych, kwestii, czy R. Grzelczyk podlega zakresowi stosowania dekretu królewskiego
         z dnia 27 marca 1987 r. jako pracownik w rozumieniu prawa wspólnotowego w związku z tym, że przez pierwsze trzy lata swych
         studiów podejmował się różnych płatnych zajęć.

      16     Z postanowienia odsyłającego wynika jednak, że sąd krajowy przyjął stanowisko CPAS, zgodnie z którym R. Grzelczyk nie spełnia
         warunków, aby uznać go za pracownika w rozumieniu prawa wspólnotowego. W świetle tych właśnie ustaleń faktycznych i prawnych
         sąd krajowy zwrócił się do Trybunału z pytaniem o zgodność mających zastosowanie w omawianej sprawie przepisów prawa belgijskiego
         z prawem wspólnotowym, w szczególności z art. 6, 8 i 8a traktatu.

      17     W tych okolicznościach Trybunał musi odpowiedzieć na pytania sądu krajowego, odnosząc się do ich brzmienia, w granicach przez
         ten sąd wyznaczonych.

      18     Do sądu krajowego należy ocena, w szczególności w świetle opinii rzecznika generalnego, czy fakty i okoliczności sprawy przed
         sądem krajowym pozwalają uznać R. Grzelczyka za pracownika w rozumieniu prawa wspólnotowego.

       W przedmiocie pytania pierwszego
      19     W pytaniu pierwszym sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 6 i 8 traktatu stoją na przeszkodzie temu, by przyznanie
         prawa do świadczenia społecznego o charakterze nieskładkowym, takiego jak minimex, było w odniesieniu do obywateli państw
         członkowskich innych niż przyjmujące państwo członkowskie, na którego terytorium obywatele ci przebywają zgodnie z prawem,
         uzależnione od tego, czy obywatele ci są objęci zakresem stosowania rozporządzenia nr 1612/68, jeżeli żadnego wymogu tego
         rodzaju nie stosuje się do obywateli przyjmującego państwa członkowskiego.

       Uwagi przedłożone Trybunałowi
      20     CPAS podnosi, że nie można uznać, na obecnym etapie rozwoju prawa wspólnotowego, że wszyscy obywatele Unii mogą ubiegać się
         o świadczenia społeczne o charakterze nieskładkowym, takie jak minimex. Z samego brzmienia art. 8a ust. 1 traktatu wynika,
         że nie ma on skutku bezpośredniego, a jego wprowadzanie w życie musi zawsze uwzględniać ograniczenia ustanowione w traktacie
         i sprecyzowane w prawie wtórnym. Do aktów prawa wtórnego w omawianym obszarze należą w szczególności dyrektywy 90/364, 90/365
         i 93/96, które poddają wykonywanie swobody przepływu wymogowi wykazania, że dana osoba posiada wystarczające środki i jest
         objęta systemem zabezpieczenia społecznego.

      21     Rządy belgijski i duński utrzymują, że wejście w życie traktatu o Unii Europejskiej i traktatu z Amsterdamu nie wpływa na
         tę wykładnię. Według nich obywatelstwo Unii nie powoduje nabycia przez jej obywateli praw nowych i szerszych niż prawa wynikające
         z traktatu WE i prawa wtórnego. Zasada obywatelstwa Unii nie ma charakteru autonomicznego, lecz jest powiązana z innymi postanowieniami
         traktatu.

      22     Rząd francuski twierdzi, że założenie, aby zasada równego traktowania w dziedzinie przywilejów socjalnych została rozszerzona
         na wszystkich obywateli Unii – podczas gdy obecnie odnosi się ona wyłącznie do pracowników i członków ich rodzin – prowadziłoby
         do ustanowienia całkowitej równości między obywatelami Unii, którzy osiedlili się w danym państwie członkowskim, a obywatelami
         tego państwa, co byłoby trudne do pogodzenia z prawami związanymi z obywatelstwem.

      23     Rząd portugalski podnosi ze swej strony, że od wejścia w życie Traktatu o Unii Europejskiej obywatele państw członkowskich
         nie są już postrzegani w prawie wspólnotowym przede wszystkim jako czynniki gospodarcze we wspólnocie o charakterze głównie
         gospodarczym. Według tego rządu konsekwencją wprowadzenia obywatelstwa Unii jest niemożność dalszego interpretowania ograniczeń
         i warunków przewidzianych przez prawo wspólnotowe, któremu podporządkowane jest wykonywanie swobody przemieszczania się i przebywania
         na terytorium państw członkowskich jako mających na względzie wynikające z traktatu WE prawo o charakterze czysto gospodarczym,
         lecz jako dotyczących wyłącznie wyjątków uzasadnionych względami porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego i zdrowia
         publicznego. Ponadto, jeżeli od wejścia w życie Traktatu o Unii Europejskiej obywatele państw członkowskich nabyli status
         obywateli Unii i przestali być postrzegani jako podmioty czysto gospodarcze, wynika z tego, że zakres stosowania rozporządzenia
         nr 1612/68 powinien również zostać rozszerzony na wszystkich obywateli Unii, bez względu na to, czy są oni pracownikami w rozumieniu
         tego rozporządzenia.

      24     Odnosząc się do ww. wyroku w sprawie Martínez Sala, rząd Zjednoczonego Królestwa podnosi, że o ile R. Grzelczyk był dyskryminowany
         ze względu na swą przynależność państwową, o tyle art. 6 traktatu WE nie ma zastosowania do jego sytuacji, gdyż wszelka ewentualna
         dyskryminacja w stosunku do niego nie mieści się w zakresie stosowania tego traktatu. Artykuł 6 nie może, ani interpretowany
         oddzielnie, ani w związku z art. 8 traktatu, pociągać za sobą uchylenia granic zakresu stosowania rozporządzenia nr 1612/68.

      25     Rząd belgijski dodaje, że strona skarżąca w sprawie przed sądem krajowym dochodzi przyznania minimex, przy czym ten rodzaj
         finansowania nie mieści się w zakresie stosowania art. 6 traktatu ani art. 126 traktatu WE (obecnie art. 149 WE) czy art. 127
         traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 150 WE). Tym samym finansowanie takie jest instrumentem polityki społecznej niezwiązanym
         w sposób szczególny z kształceniem zawodowym, które na obecnym etapie rozwoju prawa wspólnotowego nie należy do kompetencji
         Wspólnoty.

      26     Komisja twierdzi, że art. 6 i 8 traktatu należy interpretować w ten sposób, że przyznają one każdemu obywatelowi Unii prawo
         niebycia dyskryminowanym ze względu na przynależność państwową przez państwo członkowskie w zakresie stosowania ratione materiae
         traktatu, pod warunkiem że sytuacja obywatela Unii zawiera czynnik istotnego powiązania z danym państwem członkowskim.

       Ocena Trybunału
      27     W celu umiejscowienia problemu prawnego podniesionego w sprawie przed sądem krajowym w całym jego kontekście należy przypomnieć,
         że w wyroku z dnia 27 marca 1985 r. w sprawie 249/83 Hoeckx, Rec. str. 973, dotyczącej bezrobotnej obywatelki niderlandzkiej,
         która powróciła do Belgii i wystąpiła ponownie z wnioskiem o przyznanie jej minimeksu, Trybunał orzekł, że świadczenie społeczne
         w sposób ogólny gwarantujące minimalne środki egzystencji, takie jak przewidziane ustawą belgijską z dnia 7 sierpnia 1987 r.,
         stanowi przywilej socjalny w rozumieniu rozporządzenia nr 1612/68.

      28     W czasie kiedy miały miejsce okoliczności faktyczne sprawy zakończonej ww. wyrokiem w sprawie Hoeckx, prawo do minimex przysługiwało
         wszystkim obywatelom Wspólnoty, jednakże obywatele państw członkowskich innych niż Królestwo Belgii musieli spełnić dodatkowy
         warunek w postaci rzeczywistego zamieszkiwania na terytorium tego państwa członkowskiego przez pięć lat poprzedzających bezpośrednio
         datę przyznania minimeksu (zob. art. 1 dekretu królewskiego z dnia 8 stycznia 1976 r., Moniteur belge z dnia 13 stycznia 1976 r., str. 311). Dekret królewski z dnia 27 marca 1987 r., uchylający dekret z dnia 8 stycznia 1976 r.,
         ograniczył prawo obywateli innych państw członkowskich do minimeksu do osób objętych zakresem stosowania rozporządzenia nr 1612/68.
         Warunek zamieszkiwania, w międzyczasie zmieniony, został ostatecznie usunięty w wyniku wniesionej przez Komisję skargi na
         uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego przeciwko Królestwu Belgii (zob. wyrok z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie
         C‑326/90 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. I‑5517).

      29     Z akt sprawy wynika, że student obywatelstwa belgijskiego, niebędący pracownikiem w rozumieniu rozporządzenia nr 1612/68,
         który znalazłby się w okolicznościach identycznych jak R. Grzelczyk, spełniałby warunki niezbędne do przyznania minimeksu.
         Okoliczność, że R. Grzelczyk nie jest obywatelem belgijskim, stanowi jedyną przeszkodę w przyznaniu mu minimeksu, a zatem
         jest oczywiste, że chodzi o dyskryminację wyłącznie ze względu na przynależność państwową.

      30     W zakresie stosowania traktatu dyskryminacja taka jest co do zasady zakazana w art. 6. W niniejszym przypadku, w celu określenia
         zakresu stosowania traktatu, artykuł ten należy interpretować w związku z postanowieniami traktatu dotyczącymi obywatelstwa
         Unii.

      31     Status obywatela Unii ma stanowić podstawowy status obywateli państw członkowskich, pozwalający tym spośród nich, którzy znajdują
         się w takiej samej sytuacji, korzystać z takiego samego traktowania wobec prawa, bez względu na przynależność państwową i
         z zastrzeżeniem wyraźnie przewidzianych wyjątków.

      32     Jak Trybunał orzekł w pkt 63 ww. wyroku w sprawie Martínez Sala, obywatel Unii, który zamieszkuje zgodnie z prawem na terytorium
         przyjmującego państwa członkowskiego, może powoływać się na art. 6 traktatu we wszystkich sytuacjach, które wchodzą w zakres
         ratione materiae prawa wspólnotowego.

      33     Do sytuacji tych należą zwłaszcza sytuacje związane z korzystaniem z podstawowych wolności zagwarantowanych przez traktat
         oraz sytuacje związane z realizacją przyznanego na mocy art. 8a traktatu prawa do swobody przemieszczania się i przebywania
         na terytorium państw członkowskich (zob. wyrok z dnia 24 listopada 1998 r. w sprawie C‑274/96 Bickel i Franz, Rec. str. I‑7637,
         pkt 15 i 16).

      34     Prawdą jest, że w pkt 18 wyroku z dnia 21 czerwca 1988 r. w sprawie 197/86 Brown, Rec. str. 3205, Trybunał orzekł, że na ówczesnym
         etapie rozwoju prawa wspólnotowego pomoc przyznana studentom na utrzymanie i kształcenie wykraczała poza zakres stosowania
         traktatu EWG w rozumieniu art. 7 tego traktatu (po zmianie art. 6 traktatu WE).

      35     Jednakże po ogłoszeniu ww. wyroku w sprawie Brown traktat o Unii Europejskiej wprowadził do traktatu WE obywatelstwo Unii
         i dodał do tytułu VIII część trzecia nowy rozdział 3 poświęcony w szczególności edukacji i kształceniu zawodowemu. Żadne z postanowień
         tak zmienionego traktatu nie pozwala uznawać, że kiedy studenci będący obywatelami Unii przenoszą się do innego państwa członkowskiego
         w celu odbycia tam studiów, tracą prawa przyznane na mocy traktatu obywatelom Unii. Ponadto po ogłoszeniu ww. wyroku w sprawie
         Brown Rada uchwaliła także dyrektywę 93/96, która stanowi, że państwa członkowskie przyznają prawo pobytu będącym obywatelami
         państwa członkowskiego studentom, którzy spełniają określone warunki.

      36     Okoliczność, że obywatel Unii odbywa studia uniwersyteckie w państwie członkowskim innym niż to, którego jest obywatelem,
         nie może więc, sama w sobie, pozbawić go możliwości powoływania się na zakaz wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność
         państwową, wyrażony w art. 6 traktatu.

      37     W tym przypadku zakaz ten należy rozumieć, jak wskazano w pkt 30 powyżej, w związku z art. 8a ust. 1 traktatu, który proklamuje
         „prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, z zastrzeżeniem ograniczeń i warunków
         ustanowionych w niniejszym traktacie i środków przyjętych w celu jego wykonania”.

      38     Co się tyczy tych ograniczeń i warunków, z art. 1 dyrektywy 93/96 wynika, że państwa członkowskie mogą wymagać od studentów
         będących obywatelami innego państwa członkowskiego, którzy pragną uzyskać prawo pobytu na ich terytorium, aby po pierwsze,
         zapewnili odpowiednie władze krajowe, że posiadają środki wystarczające do tego, by nie stać się ciężarem dla systemu pomocy
         społecznej przyjmującego państwa członkowskiego podczas ich pobytu w tym państwie, po drugie, że znajdują się na liście studentów
         w uznanej jednostce edukacyjnej celem odbycia kształcenia zawodowego oraz po trzecie, że podlegają ubezpieczeniu zdrowotnemu
         obejmującemu wszelkie rodzaje ryzyka w przyjmującym państwie członkowskim.

      39     Artykuł 3 dyrektywy 93/96 precyzuje, że dyrektywa ta nie ustanawia prawa do wypłaty przez przyjmujące państwo członkowskie
         na rzecz studentów korzystających z prawa pobytu stypendiów pokrywających koszty utrzymania. Równocześnie żaden z przepisów
         tej dyrektywy nie pozbawia jej beneficjentów prawa do świadczeń socjalnych.

      40     W odniesieniu w szczególności do kwestii środków art. 1 dyrektywy 93/96 nie wymaga określonej kwoty ani nie wymaga, aby ich
         istnienie było poświadczone szczególnymi dokumentami. W przepisie tym przewiduje się jedynie złożenie oświadczenia lub inne
         alternatywne środki, na których podstawie student zapewnia odpowiednie władze krajowe, że posiada wystarczające środki – dla
         siebie oraz, w stosownym przypadku, dla swego małżonka i pozostających na utrzymaniu dzieci – aby nie stać się ciężarem dla
         systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego podczas pobytu w tym państwie (wyrok z dnia 25 maja 2000 r.
         w sprawie C‑424/98 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I‑4001, pkt 44).

      41     Ograniczając się do wymogu złożenia takiego oświadczenia, dyrektywa 93/96 różni się od dyrektyw 90/364 i 90/365, które zawierają
         wskazania dotyczące minimalnej wysokości dochodów, jakie powinny posiadać osoby korzystające z prawa pobytu na mocy tych dwóch
         dyrektyw. Różnica ta wynika ze specyficznego charakteru pobytu studentów w porównaniu z pobytem osób, którym na mocy dyrektyw
         90/364 i 90/365 przysługuje prawo pobytu (zob. ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 45).

      42     Wykładnia ta nie wyklucza jednakże sytuacji, że przyjmujące państwo członkowskie uzna, że student, który zwrócił się do pomocy
         społecznej, nie spełnia już warunków, którym poddane jest prawo pobytu, i podejmie, w granicach nałożonych przez prawo wspólnotowe,
         działania mające na celu cofnięcie zezwolenia na pobyt lub jego nieprzedłużenie.

      43     Niemniej jednak środki takie nie mogą w żadnym razie stanowić automatycznej konsekwencji zwrócenia się do pomocy społecznej
         przyjmującego państwa członkowskiego przez studenta będącego obywatelem innego państwa członkowskiego.

      44     Prawdą jest, że art. 4 dyrektywy 93/96 stanowi, że prawo pobytu obowiązuje tak długo, jak długo jego beneficjenci spełniają
         warunki określone w art. 1 tej dyrektywy. Niemniej jednak z motywu szóstego w preambule tej dyrektywy wynika, że beneficjenci
         prawa pobytu nie mogą stać się „nieuzasadnionym” ciężarem dla finansów publicznych przyjmującego państwa członkowskiego. Dyrektywa
         93/96, podobnie jak dyrektywy 90/364 i 90/365, przyznaje więc pewien stopień solidarności finansowej między obywatelami przyjmującego
         państwa członkowskiego a obywatelami innych państw członkowskich, zwłaszcza jeżeli trudności, które stały się udziałem beneficjenta
         prawa pobytu, mają charakter tymczasowy.

      45     Ponadto sytuacja finansowa studenta może zmienić się z upływem czasu z powodów niezależnych od jego woli. Prawdziwość oświadczenia
         studenta może więc być oceniana jedynie w chwili jego złożenia.

      46     Z powyższego wynika, że art. 6 i 8 traktatu stoją na przeszkodzie temu, by przyznanie prawa do świadczenia społecznego o charakterze
         nieskładkowym, takiego jak minimex było uzależnione w odniesieniu do obywateli państw członkowskich innych niż przyjmujące
         państwo członkowskie, na którego terytorium obywatele ci przebywają zgodnie z prawem, od tego, aby obywatele ci mieścili się
         w zakresie stosowania rozporządzenia nr 1612/68, jeżeli żadnego wymogu tego rodzaju nie stosuje się do obywateli przyjmującego
         państwa członkowskiego.

       W przedmiocie pytania drugiego
      47     Mając na względzie odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze oraz posiłkowy charakter pytania drugiego, nie jest konieczne udzielenie
         odpowiedzi na pytanie drugie.

       W przedmiocie skutków niniejszego wyroku w czasie
      48     W swych uwagach pisemnych rząd belgijski zwraca się do Trybunału z wnioskiem o ograniczenie skutków niniejszego wyroku w czasie,
         w przypadku gdyby Trybunał uznał, że osoba w sytuacji takiej jak skarżący w sprawie przed sądem krajowym może korzystać z minimeksu.

      49     W uzasadnieniu tego wniosku rząd belgijski podnosi, że wyrok Trybunału obowiązywałby z mocą wsteczną, co podważałoby stosunki
         prawne nawiązane w dobrej wierze i w zgodzie z prawem wtórnym. Dokładniej rzecz biorąc, rząd ten obawia się zakłócenia z mocą
         wsteczną systemów zasiłków socjalnych dla studentów w przypadku zmiany prawa wtórnego, będącej wynikiem nowej wykładni prawa
         wspólnotowego, według której student w sytuacji odpowiadającej okolicznościom sprawy przed sądem krajowym może powołać się
         na art. 6 i 8 traktatu. Zasada pewności prawa wymagałaby więc ograniczenia skutków niniejszego wyroku w czasie.

      50     Należy przypomnieć, że wykładnia przepisu prawa wspólnotowego dokonywana przez Trybunał ogranicza się do wyjaśniania i precyzowania
         jego znaczenia oraz zakresu, tak jak powinien być on rozumiany i stosowany od chwili jego wejścia w życie (zob. wyroki: z dnia
         11 sierpnia 1995 r. w sprawach połączonych od C‑367/93 do C‑377/93 Roders i in., Rec. str. I‑2229 pkt 42 i z dnia 24 września
         1998 r. w sprawie C‑35/97 Komisja przeciwko Francji, Rec. str. I‑5325, pkt 46).

      51     Jedynie w drodze wyjątku Trybunał może, na podstawie ogólnej zasady pewności prawa, wynikającej z systemu prawa wspólnotowego,
         ograniczyć jakiejkolwiek zainteresowanej osobie możliwość powołania się na przepis, który był przedmiotem jego wykładni, w celu
         podważenia stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze (zob. w szczególności wyrok z dnia 23 maja 2000 r. w sprawie C‑104/98
         Buchner i in., Rec. str. I‑3625, pkt 39).

      52     Ponadto z utrwalonego orzecznictwa wynika, że konsekwencje finansowe, jakie mogłyby wyniknąć dla państwa członkowskiego z wyroku
         wydanego w trybie prejudycjalnym, nie uzasadniają same w sobie ograniczenia skutków tego wyroku w czasie (zob. w szczególności
         ww. wyrok w sprawie Buchner i in., pkt 41).

      53     W istocie Trybunał odwołał się do tego rozwiązania wyłącznie w ściśle określonych okolicznościach, kiedy zachodziło ryzyko
         poważnych reperkusji ekonomicznych ze względu, między innymi, na znaczną liczbę stosunków prawnych zawartych w dobrej wierze
         na podstawie przepisów uznanych za obowiązujące oraz kiedy okazywało się, że istnienie obiektywnej i znaczącej niepewności
         odnośnie do zakresu przepisów wspólnotowych, do której ewentualnie przyczyniło się zachowanie innych państw członkowskich
         lub Komisji, spowodowało niezgodne z prawem wspólnotowym zachowania jednostek i władz krajowych (zob. ww. wyrok w sprawie
         Roders i in., pkt 43).

      54     W niniejszym przypadku rząd belgijski w uzasadnieniu swego wniosku o ograniczenie skutków niniejszego wyroku w czasie nie
         powołał żadnego dowodu na to, by wykazać, że istnienie obiektywnej i znaczącej niepewności odnośnie do zakresu postanowień
         traktatu dotyczących obywatelstwa Unii, które weszły w życie w dniu 1 listopada 1993 r., spowodowało niezgodne z tymi postanowieniami
         zachowanie władz krajowych.

      55     W związku z powyższym nie ma podstaw dla ograniczenia skutków niniejszego wyroku w czasie.
       W przedmiocie kosztów
      56     Koszty poniesione przez rządy belgijski, duński, francuski, portugalski i Zjednoczonego Królestwa oraz przez Radę i Komisję,
         które przedłożyły Trybunałowi swoje uwagi, nie podlegają zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie
         ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.

      Z powyższych względów
      TRYBUNAŁ,
      rozstrzygając w przedmiocie pytań postawionych mu przez Tribunal du travail de Nivelles orzeczeniem z dnia 7 maja 1999 r.,
         orzeka, co następuje:

      Artykuły 6 i 8 traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 12 WE i 17 WE) stoją na przeszkodzie temu, by przyznanie prawa do świadczenia
            społecznego o charakterze nieskładkowym, takiego jak minimalne środki egzystencji przewidziane w art. 1 ustawy belgijskiej
            z dnia 7 sierpnia 1974 r. było uzależnione w odniesieniu do obywateli państw członkowskich innych niż przyjmujące państwo
            członkowskie, na którego terytorium obywatele ci przebywają zgodnie z prawem, od tego, aby obywatele ci byli objęci zakresem
            stosowania rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników
            wewnątrz Wspólnoty, jeżeli żadnego wymogu tego rodzaju nie stosuje się do obywateli przyjmującego państwa członkowskiego.

               Rodríguez Iglesias

               Gulmann

               Wathelet

               Skouris

               Edward

               Jann

               Sevón

               Schintgen

               Macken

         Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 20 września 2001 r.

               Sekretarz

                     Prezes

               R. Grass

                     G. C. Rodríguez Iglesias

         * Język postępowania: francuski.


Wyrok Trybunału (szósta izba) z dnia 11 sierpnia 1995 r. # F. G. Roders BV i inni przeciwko Inspecteur der Invoerrechten en Accijnzen. # Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tariefcommissie - Niderlandy. # Sprawy połączone C-367/93 do C-377/93.


Wyrok Trybunału (szósta izba) z dnia 8 maja 2003 r. # T. Port GmbH & Co. KG przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Odwołanie - Bananes - Wspólna organizacja rynku - Skarga o odszkodowanie. # Sprawa C-122/01 P.