title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 29 listopada 2007 r.#Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Federalnej Niemiec.#Rozporządzenie (EWG) nr 2092/91 - Ekologiczna produkcja produktów rolnych - Prywatne podmioty kontrolujące - Wymóg posiadania zakładu lub stałej infrastruktury w państwie członkowskim świadczenia usług - Uzasadnienie - Udział w wykonywaniu władzy publicznej - Artykuł 55 WE - Ochrona konsumentów.#Sprawa C-404/05.

text:
      Sprawa C‑404/05
      Komisja Wspólnot Europejskich
      przeciwko
      Republice Federalnej Niemiec
      Rozporządzenie (EWG) nr 2092/91 – Ekologiczna produkcja produktów rolnych – Prywatne podmioty kontrolujące – Wymóg posiadania zakładu lub stałej infrastruktury w państwie członkowskim świadczenia usług – Uzasadnienie – Udział w wykonywaniu władzy publicznej – Artykuł 55 WE – Ochrona konsumentów
      Streszczenie wyroku
      Swoboda świadczenia usług – Ograniczenia
      (art. 45 WE, 49 WE, 55 WE; rozporządzenie Rady nr 2092/91)
      Wymagając od prywatnych podmiotów kontrolujących produkty rolnictwa ekologicznego, zatwierdzonych w innym państwie członkowskim,
         posiadania zakładu na terytorium krajowym, aby móc świadczyć tam usługi kontrolne, państwo członkowskie uchybia zobowiązaniom,
         które na nim ciążą na mocy art. 49 WE.

      Z jednej strony bowiem przyznana podmiotom prywatnym rozporządzeniem nr 2092/91 w sprawie produkcji ekologicznej produktów rolnych
         oraz znakowania produktów rolnych i środków spożywczych rola pomocnicza i przygotowawcza względem organu nadzoru nie może
         być uznana za bezpośredni i szczególny udział w wykonywaniu władzy publicznej w rozumieniu art. 55 WE w związku z art. 45
         akapit pierwszy WE, uzasadniający wprowadzenie odstępstwa na mocy tych postanowień, ale za dodatkową działalność, która może
         być oddzielona od wykonywania takiej władzy. Z drugiej strony taki wymóg wykracza poza to, co jest obiektywnie niezbędne dla
         osiągnięcia celu ochrony konsumentów, mogącego uzasadniać ograniczenia w swobodnym świadczeniu usług.

      (por. pkt 37, 38, 44, 48, 52 i sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 29 listopada 2007 r.(*)

      Rozporządzenie (EWG) nr 2092/91 – Ekologiczna produkcja produktów rolnych – Prywatne podmioty kontrolujące – Wymóg posiadania zakładu lub stałej infrastruktury w państwie członkowskim świadczenia usług – Uzasadnienie – Udział w wykonywaniu władzy publicznej – Artykuł 55 WE – Ochrona konsumentów
      W sprawie C‑404/05
      mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie, na podstawie art. 226 WE, uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wniesioną
         w dniu 17 listopada 2005 r.,

      Komisja Wspólnot Europejskich, reprezentowana przez E. Traversę i G. Brauna, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

      strona skarżąca,
      przeciwko
      Republice Federalnej Niemiec, reprezentowanej przez M. Lummę i C. Schulze-Bahr, działających w charakterze pełnomocników,

      strona pozwana,
      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: P. Jann, prezes izby, A. Tizzano, A. Borg Barthet, M. Ilešič i E. Levits (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: E. Sharpston,
      sekretarz: R. Grass,
      uwzględniając procedurę pisemną,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 lipca 2007 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Komisja Wspólnot Europejskich wnosi w swojej skardze do Trybunału o stwierdzenie, że wymagając od prywatnych podmiotów kontrolujących
         produkty rolnictwa ekologicznego (zwanych dalej „podmiotami prywatnymi”), mających siedzibę i zatwierdzonych w innym państwie
         członkowskim, posiadania zakładu lub innej stałej infrastruktury w Niemczech, aby mogły tam prowadzić swoją działalność, Republika
         Federalna Niemiec uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 49 WE.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      2        Rozporządzenie Rady (EWG) nr 2092/91 z dnia 24 czerwca 1991 r. w sprawie produkcji ekologicznej produktów rolnych oraz znakowania
         produktów rolnych i środków spożywczych (Dz.U. L 198, str. 1), zmienione rozporządzeniem Rady (WE) nr 1804/1999 z dnia 19 lipca
         1999 r. (Dz.U. L 222, str. 1) (zwane dalej „rozporządzeniem nr 2092/91”) określa wymogi minimalne w dziedzinie ekologicznej
         produkcji rolnej, procedury kontrolne odpowiednich metod produkcji i certyfikacji produktów pochodzących z tej produkcji.
         Zgodnie z tym rozporządzeniem produkty spełniające określone w nim wymogi mogą posiadać oznakowanie „Rolnictwo ekologiczne
         – system kontroli WE”, w szczególności w postaci etykiety.

      3        Artykuły 1, 2 i 4 rozporządzenia nr 2092/91 wymieniają objęte nim produkty i oznakowania odnoszące się do metody produkcji
         ekologicznej i podają definicje różnych pojęć. Artykuł 3 stanowi, że rozporządzenie stosuje się bez uszczerbku dla innych
         przepisów wspólnotowych lub przepisów krajowych zgodnie z prawem wspólnotowym. Artykuł 5 określa warunki, w których etykietowanie
         i reklamowanie produktu może odnosić się do ekologicznych metod produkcji, natomiast art. 6 określa zasady produkcji, które
         są związane z pojęciem „metoda produkcji ekologicznej”.

      4        Artykuł 8 rozporządzenia nr 2092/91 ma brzmienie następujące:

      „1.      Każdy podmiot gospodarczy produkujący, przygotowujący lub przywożący z państw trzecich produkty określone w art. 1 do celów
         obrotu nimi:

      a)       zgłasza tę działalność właściwym organom państwa członkowskiego, w którym prowadzi się tę działalność; takie powiadomienie
         powinno zawierać informacje określone w załączniku IV;

      b)       przedkłada swoją działalność procedurze kontroli określonej w art. 9.
      2.      Państwa członkowskie wyznaczają organ lub podmiot do przyjmowania takich zgłoszeń.
      Państwa członkowskie mogą przewidywać przekazywanie wszelkich dodatkowych informacji, które uznają za konieczne dla skutecznego
         nadzoru danych podmiotów gospodarczych.

      3.      Właściwe organy zapewnią udostępnienie zainteresowanym stronom aktualnego wykazu zawierającego nazwy i adresy podmiotów gospodarczych,
         do których stosuje się system kontroli”.

      5        Zgodnie z art. 9 rozporządzenia nr 2092/91:

      „1.      Państwa członkowskie tworzą system kontroli wykonywany przez jeden lub więcej organów kontroli lub zatwierdzonych podmiotów
         prywatnych, którym podlegają podmioty gospodarcze produkujące, przygotowujące lub przywożące z państw trzecich produkty określone
         w art. 1.

      2.      Państwa członkowskie przyjmą niezbędne środki konieczne dla zapewnienia podmiotowi gospodarczemu spełniającemu przepisy niniejszego
         rozporządzenia i uiszczającemu składki na rzecz kosztów kontroli dostępu do systemu kontroli.

      3.      System kontroli obejmuje co najmniej stosowanie środków ostrożności i środków kontroli wymienionych w załączniku III.
      4.      W celu zastosowania systemu kontroli wykonywanego przez podmioty prywatne państwa członkowskie wyznaczają organy odpowiedzialne
         za zatwierdzanie i nadzór takich podmiotów.

      5.      W celu zatwierdzenia prywatnego podmiotu kontrolującego bierze się pod uwagę:
      a)       standardową procedurę kontroli, zawierającą szczegółowy opis środków kontroli i środków ostrożności, które podmiot stosuje
         w kontrolowanych przez niego podmiotach gospodarczych;

      b)       kary stosowane przez podmiot w razie stwierdzenia nieprawidłowości;
      c)       dostępność właściwych środków w formie kwalifikowanego personelu, instrumentów administracyjnych i technicznych, doświadczenia
         w prowadzeniu kontroli i wiarygodności;

      d)       obiektywizm podmiotu kontrolującego wobec podmiotów gospodarczych podlegających jego kontroli.
      6.      Po uzyskaniu zatwierdzenia podmiotu kontrolującego właściwe organy:
      a)       zapewniają obiektywizm kontroli przeprowadzanej przez ten podmiot;
      b)       sprawdzają skuteczność tych kontroli;
      c)       rejestrują ustalone nieprawidłowości i naruszenia prawa i zastosowane kary;
      d)       wycofują zatwierdzenia podmiotu kontrolującego, o ile nie spełnia dalej wymogów określonych w lit. a) i b) lub nie spełnia
         kryteriów wskazanych w ust. 5, lub nie spełnia wymogów ustanowionych w ust. 7, 8, 9 i 11.

      6a. Przed dniem 1 stycznia 1996 r. państwa członkowskie nadają numer kodu każdej jednostce kontrolującej lub organowi kontroli,
         zatwierdzonym lub wyznaczonym zgodnie z przepisami niniejszego artykułu. Powiadamiają o tym pozostałe państwa członkowskie
         i Komisję. Komisja publikuje numery kodów w wykazie określonym w art. 15 akapit ostatni.

      7.      Organy kontroli oraz zatwierdzone podmioty kontrolujące określone w ust. 1:
      a)       zapewniają, że w podlegających kontroli przedsiębiorstwach stosuje się co najmniej środki kontroli wymienione w załączniku
         III;

      b)       nie ujawniają informacji i danych uzyskanych w działalności kontrolnej żadnym innym osobom niż osobie odpowiedzialnej za dane
         przedsiębiorstwo i właściwym organom publicznym.

      8.      Zatwierdzone podmioty kontrolujące:
      a)       zapewniają właściwym organom, w celach kontroli, dostęp do swoich biur i obiektów oraz informacji i wsparcia uważanego za
         niezbędne właściwym organom dla wypełnienia swoich zobowiązań na mocy niniejszego rozporządzenia;

      b)       przekazują właściwym organom państwa członkowskiego do dnia 31 stycznia każdego roku wykaz podmiotów gospodarczych podlegających
         ich kontroli w dniu 31 grudnia poprzedniego roku i składają tym organom zwięzłe sprawozdanie roczne.

      9.      Określone w ust. 1 organy kontroli i podmioty kontrolujące:
      a)       zapewniają, w razie ustalenia nieprawidłowości dotyczących wykonania przepisów art. 5, 6 i 7 lub podjęcia środków określonych
         w załączniku III, usunięcie oznakowań metody produkcji ekologicznej przewidzian[ych] w art. 2 z całej partii towarów lub wytworzonych
         produktów, których tyczy się stwierdzona nieprawidłowość;

      b)       w razie oczywistego naruszenia prawa lub naruszenia prawa o skutku długotrwałym zakazują podmiotowi gospodarczemu obrotu produktami
         z oznakowaniami odnoszącymi się do metody produkcji ekologicznej w terminie uzgodnionym z właściwymi organami państwa członkowskiego.

      [...]
      11. Bez uszczerbku dla przepisów ust. 5 i 6 od dnia 1 stycznia 1998 r. zatwierdzone jednostki kontrolujące muszą spełnić wymogi
         ustanowione w warunkach normy EN 45011.

      […]”.
      6        Artykuł 10 rozporządzenia nr 2092/91 przewiduje umieszczenie oznaczenia lub logo zgodnego z załącznikiem V do tego rozporządzenia
         na etykiecie produktu objętego systemem kontroli przewidzianym w art. 9. W tym względzie art. 10 ust. 3 nakłada na podmioty
         kontrolujące obowiązki wykonawcze odpowiadające obowiązkom określonym w art. 9 ust. 9.

      7        Zgodnie z art. 10a rozporządzenia nr 2092/91 dotyczącym ogólnych przepisów wykonawczych:

      „1.      W przypadku gdy państwo członkowskie stwierdzi nieprawidłowości lub naruszenia związane ze stosowaniem tego rozporządzenia
         do produktu pochodzącego z innego państwa członkowskiego i noszącego oznaczenia określone w art. 2 lub załączniku V, powiadamia
         o tym Komisję i państwo członkowskie, które wyznaczyło organ kontroli lub zatwierdziło jednostkę kontrolującą.

      2.      Państwa członkowskie podejmują wszelkie środki i działania w celu zapobieżenia możliwości oszukańczego używania oznaczenia
         określonego w art. 2 lub załączniku V”.

      8        Załącznik III do rozporządzenia nr 2092/91 określa minimalne wymogi kontrolne i środki ostrożności podejmowane w ramach systemu
         kontroli określonego w art. 8 i 9 tego rozporządzenia.

      9        W szczególności przepisy ogólne tego załącznika przewidują w pkt 9 akapit drugi i w pkt 10, że podmioty prywatne mogą wymagać,
         aby podmiot gospodarczy tymczasowo nie mógł wprowadzać do obrotu produktu oznaczonego metodą produkcji ekologicznej, co do
         którego istnieje podejrzenie, że nie odpowiada on wymogom określonym w tym rozporządzeniu, i że podmioty te mają prawo dostępu
         do obiektów oraz dokumentacji księgowej danego podmiotu gospodarczego.

       Uregulowania krajowe
      10      Ustawa o wykonaniu aktów prawa Wspólnoty Europejskiej w dziedzinie rolnictwa ekologicznego (Gesetz zur Durchführung der Rechtsakte
         der Europäischen Gemeinschaft auf dem Gebiet des ökologischen Landbau), w brzmieniu z dnia 10 lipca 2002 r. (BGBl. 2002 I,
         str. 2558, zwana dalej „ÖLG”), stanowi wykonanie przepisów rozporządzenia nr 2092/91.

      11      Paragraf 3 ust. 1 ÖLG stanowi, że system kontroli przewidziany w art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 2092/91 w związku z art. 9
         ust. 3 i załącznikiem III do tego rozporządzenia może być realizowany przez podmioty prywatne, o ile realizacja tego zadania
         nie jest związana z prowadzeniem postępowania administracyjnego.

      12      Zgodnie z § 4 ust. 1 pkt 4 ÖLG prowadzenie działalności kontrolnej przez podmioty prywatne na terytorium niemieckim wymaga
         zatwierdzenia, które z kolei uzależnione jest od posiadania zakładu w Niemczech. ÖLG nie przewiduje procedury uznawania zatwierdzeń
         wydanych podmiotom prywatnym w innych państwach członkowskich.

       Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi
      13      Po skierowaniu do władz Republiki Federalnej Niemiec w dniu 8 listopada 2000 r. wezwania do usunięcia uchybienia, zwracając
         ich uwagę na fakt, że wymóg posiadania zakładu lub innej stałej infrastruktury w Niemczech, nałożony na podmioty prywatne
         zatwierdzone w innym państwie członkowskim, jest niezgodny z art. 49 WE, Komisja, uznawszy odpowiedź tego państwa członkowskiego
         z dnia 19 lutego 2001 r. za niewystarczającą, wydała uzasadnioną opinię w dniu 23 października 2002 r., wzywając to państwo
         członkowskie do zastosowania się do swoich zobowiązań w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia tej opinii.

      14      W odpowiedzi z dnia 13 lutego 2003 r. Republika Federalna Niemiec przekazała Komisji tekst ÖLG i podtrzymała swoje stanowisko,
         zgodnie z którym ze względu na skuteczną ochrony konsumentów i konkurencji jest absolutnie niezbędne, aby podmiot prywatny
         dysponował zakładem na terytorium państwa członkowskiego, w którym chce prowadzić działalność kontrolną.

      15      Uznając, że Republika Federalna Niemiec nie zastosowała się do uzasadnionej opinii, Komisja wniosła niniejszą skargę.

       W przedmiocie skargi
       Argumentacja stron
      16      Zdaniem Komisji § 4 ust. 1 pkt 4 ÖLG stanowi ograniczenie w swobodnym prowadzeniu działalności kontrolnej podmiotu prywatnego
         zatwierdzonego w innym państwie członkowskim, który nie dysponuje jednak zakładem na terytorium niemieckim.

      17      System zatwierdzania i nadzoru podmiotów prywatnych, wprowadzony rozporządzeniem nr 2092/91, ustanawia bowiem jedynie wymóg,
         aby podmioty te posiadały zakład na terytorium państwa członkowskiego zatwierdzającego, a nie na terytorium każdego państwa
         członkowskiego, w którym zamierzają prowadzić działalność kontrolną.

      18      Komisja dodaje w tym względzie, że ponieważ rozporządzenie nr 2092/91 nie dokonuje pełnej harmonizacji omawianej dziedziny,
         należy uwzględnić swobodę świadczenia usług ustanowioną w art. 49 WE, aby rozstrzygnąć, czy kwestionowane uregulowanie niemieckie
         stanowi ograniczenie tej swobody.

      19      Ponadto Komisja podkreśla z jednej strony, że przyjmując to rozporządzenie, Rada Unii Europejskiej nie oparła się na art. 66
         traktatu EWG (później art. 66 traktatu WE, a obecnie art. 55 WE) w związku z art. 55 traktatu EWG (później art. 55 traktatu WE,
         a obecnie art. 45 WE), wobec czego kontrola i etykietowanie produktów rolnictwa ekologicznego nie stanowi działalności wyłączonej
         z zakresu stosowania art. 49 WE.

      20      Z drugiej strony art. 45 akapit pierwszy WE dotyczy jedynie działalności, która rozpatrywana samodzielnie stanowi bezpośredni
         i szczególny udział w wykonywaniu władzy publicznej. W konsekwencji zakładając nawet, że kontrolowanie produktów rolnictwa
         ekologicznego objęte jest ostatecznie zakresem władzy publicznej, nie uczestniczą one w sposób bezpośredni i szczególny w wykonywaniu
         tej władzy.

      21      Sam art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 2092/91 wskazuje bowiem, że rozpatrywana działalność kontrolna nie należy do zadań objętych
         wykonywaniem władzy publicznej, ponieważ pozwala on państwom członkowskim na ustanowienie systemu kontroli prowadzonego przez
         podmioty prywatne. Z pewnością nie stanowi ona zatem jednego z głównych zadań państwa, wymagających bezpośredniego i szczególnego
         udziału w wykonywaniu władzy publicznej.

      22      W tym względzie okoliczność, że niemieckie podmioty prywatne, które prowadzą działalność kontrolną przewidzianą w rozporządzenia
         nr 2092/91, prowadzą również inne rodzaje działalności, które mogą być objęte zakresem władzy publicznej, jest bez znaczenia
         w świetle prawa wspólnotowego.

      23      W końcu Komisja uważa, że cel ochrony konsumentów nie może uzasadniać wymogu posiadania zakładu w Niemczech, nałożonego na
         podmioty prywatne zatwierdzone w innym państwie członkowskim. Wymóg taki nie jest bowiem niezbędny dla sprawdzenia obiektywności
         kontroli i zapewnienia tej ochrony. Właściwy organ państwa członkowskiego zatwierdzającego dysponuje na mocy rozporządzenia
         nr 2092/91 uprawnieniami dla przeprowadzenia weryfikacji w tym względzie i przyjęcia kar wymaganych w przypadku nieprzestrzegania
         kryteriów kontroli. Uproszczona procedura zatwierdzenia, uwzględniająca weryfikację przeprowadzoną przez właściwy organ państwa
         członkowskiego zatwierdzającego, pozwala władzom niemieckim na upewnienie się, że podmioty prywatne, które zamierzają prowadzić
         kontrole na terytorium niemieckim, spełniają warunki dotyczące personelu oraz instrumentów administracyjnych  określone w tym
         rozporządzeniu. Ponadto system wymiany informacji między administracjami państw członkowskich pozwala im na podjęcie środków
         wymaganych w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w zakresie kontroli prowadzonych w innym państwie członkowskim.

      24      Republika Federalna Niemiec podnosi w pierwszej kolejności, że rozporządzenie nr 2092/91 nie dokonuje wyczerpującej harmonizacji
         omawianej dziedziny. W konsekwencji z orzecznictwa Trybunału wynika, że nie można powoływać się na podstawowe swobody zagwarantowane
         w traktacie WE w tej dziedzinie. Państwo to odnosi się w tym względzie do wyroków: z dnia 13 grudnia 1983 r. w sprawie 222/82
         Apple and Pear Development Council, Rec. str. 4083; z dnia 20 września 1988 r. w sprawie 190/87 Moormann, Rec. str. 4689,
         pkt 10; z dnia 12 października 1993 r. w sprawie C‑37/92 Vanacker i Lesage, Rec. str. I‑4947, pkt 9 oraz z dnia 13 grudnia
         2001 r. w sprawie C‑324/99 DaimlerChrysler, Rec. str. I‑9897, pkt 43.

      25      Ponieważ jednak kwestia uznawania zatwierdzeń uzyskanych w innym państwie członkowskim nie jest uregulowana w przepisach rozporządzenia
         nr 2092/91, każde państwo członkowskie jest uprawnione do stosowania wobec każdego podmiotu prywatnego zamierzającego oferować
         usługi na jego terytorium wymogu przestrzegania warunków zatwierdzenia określonych w tym rozporządzeniu. Ponadto wymóg, aby
         państwo członkowskie zezwalało podmiotom prywatnym zatwierdzonym w innym państwie członkowskim na prowadzenie działalności
         na jego terytorium tylko na podstawie tego zatwierdzenia, oznacza ograniczenie swobody przyznanej każdemu państwu członkowskiemu
         w tworzeniu własnego systemu kontroli.

      26      Republika Federalna Niemiec podnosi poza tym po pierwsze, że działalność podmiotów prywatnych stanowi wykonywanie władzy publicznej
         w rozumieniu art. 55 WE w związku z art. 45 akapit pierwszy WE i po drugie, że § 4 ust. 1 pkt 4 ÖLG jest uzasadniony celem
         ochrony konsumentów.

      27      Jeżeli chodzi z jednej strony o odstępstwo przewidziane w art. 55 WE w związku z art. 45 akapit pierwszy WE, istotna rola
         w systemie kontroli produktów rolnictwa biologicznego, jaka przypada w udziale podmiotom prywatnym, wynika po pierwsze z faktu,
         że zgodnie z art. 9 rozporządzenia nr 2092/91 państwa członkowskie zadanie kontrolowania mogą powierzyć władzy publicznej,
         a po drugie ze szczególnych uprawnień, które niesie ze sobą wykonywanie tej działalności, a które mogą oddziaływać na prawa
         kontrolowanych podmiotów. Okoliczność, że podmioty te same nie mogą wykonać wydawanych przez nie decyzji, nie jest istotna.
         Natomiast wiążący charakter ich decyzji, które są zaskarżalne jedynie na drodze sądowej, przemawia za tym, że uczestniczą
         one w sposób bezpośredni i szczególny w wykonywaniu władzy publicznej, jak wynika to z orzecznictwa Trybunału, a w szczególności
         z wyroków: z dnia 21 czerwca 1974 r. w sprawie 2/74 Reyners, Rec. str. 631, pkt 43 i z dnia 13 lipca 1993 r. w sprawie C‑42/92
         Thijssen, Rec. str. I‑4047, pkt 8.

      28      Jeżeli chodzi z drugiej strony o uzasadnienie § 4 ust. 1 pkt 4 ÖLG, to Republika Federalna Niemiec uważa, że obowiązek posiadania
         zakładu w Niemczech wynika z nadrzędnych względów interesu ogólnego, a mianowicie ochrony konsumentów. Obowiązek ten jest
         poza tym proporcjonalny do tego celu.

      29      Wspomniany obowiązek jest zatem niezbędny dla umożliwienia odpowiedniego nadzoru działalności podmiotów prywatnych przez właściwe
         władze publiczne. Konieczne jest bowiem, aby nadzór ten był prowadzony przez właściwe organy państwa członkowskiego, w którym
         podmioty te prowadzą działalność, i aby w tym celu posiadały one tam zakład lub stałą infrastrukturę.

       Ocena Trybunału
      30      Na wstępie należy stwierdzić, że w przypadku, w którym państwa członkowskie opowiedziały się za systemem, w którym kontrola
         produktów rolnictwa ekologicznego prowadzona jest przez zatwierdzone podmioty prywatne, procedurę i warunki zatwierdzenia
         tych podmiotów, szczegółowe zasady kontroli, których powinny one przestrzegać, jak również procedurę nadzoru, której same
         podlegają w swoim państwie członkowskim zatwierdzenia, określa rozporządzenie nr 2092/91. Rozporządzenie to nie zawiera jednak
         żadnego przepisu dotyczącego świadczenia usług kontrolnych przez podmioty prywatne w innym państwie członkowskim niż państwo,
         w którym zostały one zatwierdzone.

      31      Wprawdzie państwa członkowskie pozostają co do zasady uprawnione do określenia warunków prowadzenia działalności w sektorze,
         który nie stanowi przedmiotu pełnej harmonizacji na poziomie wspólnotowym, niemniej muszą one wykonywać swoje kompetencje
         z poszanowaniem podstawowych swobód zagwarantowanych w traktacie (zob. wyroki: z dnia 26 stycznia 2006 r. w sprawie C‑514/03
         Komisja przeciwko Hiszpanii, Zb.Orz. str. I‑963, pkt 23 i z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawie C‑257/05 Komisja przeciwko Austrii,
         niepublikowany w Zbiorze, pkt 18).

      32      W niniejszej sprawie powstaje kwestia zgodności z art. 49 WE warunku posiadania zakładu na terytorium niemieckim, nałożonego
         w § 4 ust. 1 pkt 4 ÖLG na podmioty prywatne, które zostały już zatwierdzone i w konsekwencji posiadają zakład w innym państwie
         członkowskim.

      33      Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem za ograniczenia swobody świadczenia usług należy uznać wszelkie środki, które zakazują,
         ograniczają lub zmniejszają atrakcyjność korzystania z tej swobody (zob. wyrok z dnia 3 października 2006 r. w sprawie C‑452/04
         Fidium Finanz, Zb.Orz. str. I‑9521, pkt 46 i przywołane orzecznictwo).

      34      W konsekwencji wymóg posiadania zakładu przewidziany w spornym przepisie jest bezpośrednio sprzeczny ze swobodą świadczenia
         usług, ponieważ uniemożliwia świadczenie rzeczonych usług w Niemczech przez podmioty prywatne mające zakład wyłącznie w innych
         państwach członkowskich (zob. analogicznie wyrok z dnia 9 marca 2000 r. w sprawie C‑355/98 Komisja przeciwko Belgii, Rec.
         str. I‑1221, pkt 27 i przywołane orzecznictwo).

      35      W konsekwencji należy sprawdzić, czy sporna praktyka administracyjna może być uzasadniona odstępstwami przewidzianymi w traktacie
         lub nadrzędnymi względami interesu ogólnego.

      36      Republika Federalna Niemiec podnosi w pierwszej kolejności, że działalność podmiotów prywatnych stanowi bezpośredni i szczególny
         udział w wykonywaniu władzy publicznej w rozumieniu art. 55 WE w związku z art. 45 akapit pierwszy WE, a w drugiej kolejności,
         że sporna praktyka administracyjna jest uzasadniona celem ochrony konsumentów.

      37      Jeżeli chodzi o pierwszą linię argumentacji, to należy przypomnieć, że jako odstępstwo od podstawowej zasady swobodnego świadczenia
         usług art. 55 WE w związku z art. 45 akapit pierwszy WE powinien być interpretowany w sposób ograniczający jego zakres do
         tego, co jest ściśle konieczne dla ochrony interesów, które pozwala on chronić państwom członkowskim (zob. podobnie wyrok
         z dnia 30 marca 2006 r. w sprawie C‑451/03 Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, Zb.Orz. str. I‑2941, pkt 45 i przywołane
         orzecznictwo).

      38      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem odstępstwo przewidziane w tych przepisach winno być zatem ograniczone do działalności,
         która rozpatrywana samodzielnie stanowi bezpośredni i szczególny udział w wykonywaniu władzy publicznej (zob. ww. wyrok w sprawie
         Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, pkt 46 i przywołane orzecznictwo), co wyklucza, aby za udział w wykonywaniu władzy
         publicznej w rozumieniu tego odstępstwa uznać zwykłe funkcje pomocnicze i przygotowawcze względem jednostki, która faktycznie
         sprawuje władzę publiczną, wydając ostateczną decyzję (ww. wyrok w sprawie Thijssen, pkt 22).

      39      Z rozporządzenia nr 2092/91 wynika, że działalność podmiotów prywatnych i szczegółowe zasady jej prowadzenia można opisać
         następująco.

      40      Po pierwsze podmioty prywatne, zgodnie z art. 9 ust. 3 rozporządzenia nr 2092/91, stosują środki ostrożności i środki kontroli
         wymienione w załączniku III do tego rozporządzenia.

      41      Po drugie, zgodnie z art. 9 ust. 9 lit. a) i b) wspomnianego rozporządzenia, podmioty te wyciągają konsekwencje z prowadzonych
         przez nie kontroli, pozwalając lub nie pozwalając na stosowanie oznakowań metody produkcji ekologicznej w odniesieniu do produktów
         wprowadzanych do obrotu przez kontrolowane przez nie podmioty, a w razie oczywistego naruszenia prawa lub naruszenia prawa
         o skutku długotrwałym zakazują danemu podmiotowi gospodarczemu obrotu produktami z oznakowaniami metody produkcji ekologicznej
         na okres uzgodniony z góry z właściwymi organami.

      42      Po trzecie, zgodnie z art. 9 ust. 6 lit. c) i art. 9 ust. 8 lit. a) i b) rozporządzenia nr 2092/91, podmioty te zobowiązane
         są do sprawozdawczości o swojej działalności wobec organów odpowiedzialnych za ich zatwierdzenie i nadzór nad nimi, informując
         o stwierdzonych nieprawidłowościach i naruszeniach prawa oraz zastosowanych karach, udzielając niezbędnych informacji i przekazując
         każdego roku wykaz podmiotów gospodarczych podlegających ich kontroli oraz sprawozdanie z działalności. Ponadto wspomniany
         art. 9 ust. 8 lit. a) przewiduje, że w celach kontroli podmioty prywatne zapewniają właściwym organom dostęp do swoich biur
         i obiektów oraz udzielają informacji i wsparcia uznanego przez te organy za niezbędne dla wypełnienia ich zobowiązań.

      43      Z powyższego wynika wprawdzie, że działalność podmiotów prywatnych nie ogranicza się do zwykłych kontroli zgodności produktów
         rolnictwa ekologicznego, lecz obejmuje również wykonywanie uprawnień w zakresie konsekwencji tych kontroli, niemniej należy
         zaznaczyć, że rozporządzenie nr 2092/91 przewiduje kontrole tych podmiotów przez właściwe organy. I tak art. 9 ust. 4 tego
         rozporządzenia poddaje wspomniane podmioty nadzorowi tych organów. Obok innych przepisów art. 9 ust. 6 określa szczegółowe
         zasady wykonywania tego nadzoru, przewidując w szczególności, że właściwe organy, obok ich kompetencji w zakresie wydawania
         i cofania zatwierdzenia, zapewniają obiektywizm i sprawdzają skuteczność kontroli przeprowadzanych przez podmioty prywatne.
         Ponadto art. 9 ust. 8 lit. a) tego rozporządzenia wymaga od tych podmiotów zapewnienia właściwym organom dostępu do swoich
         biur i obiektów w celach kontroli.

      44      Widać więc, że podmioty prywatne prowadzą swoją działalność pod czynnym nadzorem właściwych organów, które ostatecznie są
         odpowiedzialne za kontrole i decyzje tych podmiotów, o czym świadczą obowiązki tych władz przypomniane w poprzednim punkcie
         niniejszego wyroku. Taki wniosek potwierdza ponadto § 3 ust. 1 ÖLG, zgodnie z którym realizacja przez podmioty prywatne przewidzianych
         w rozporządzeniu nr 2092/91 zadań kontrolnych nie może być związana z prowadzeniem postępowania administracyjnego. Wynika
         z tego, że przyznana podmiotom prywatnym rozporządzeniem nr 2092/91 rola pomocnicza i przygotowawcza względem organu nadzoru
         nie może być uznana za bezpośredni i szczególny udział w wykonywaniu władzy publicznej w rozumieniu art. 55 WE w związku z art. 45
         akapit pierwszy WE.

      45      Republika Federalna Niemiec podnosi niemniej, że podmiotom prywatnym przyznane zostały w Niemczech uprawnienia wykraczające
         poza zakres wspomnianego rozporządzenia. I tak są one uprawnione do wydawania aktów administracyjnych, których moc wiążąca
         odpowiada mocy decyzji wydanych przez władze publiczne.

      46      W tym względzie należy zaznaczyć z jednej strony, że – jak przypomniano w pkt 37 niniejszego wyroku – odstępstwo przewidziane
         w art. 55 WE w związku z art. 45 akapit pierwszy WE powinno być interpretowane w sposób ograniczający jego zakres do tego,
         co jest ściśle konieczne dla ochrony interesów, które pozwala ono chronić państwom członkowskim.

      47      Z drugiej strony rozporządzenie nr 2092/91 nie stoi, co prawda, na przeszkodzie temu, aby państwa członkowskie przekazywały
         podmiotom prywatnym uprawnienia władzy publicznej w celu prowadzenia ich działalności kontrolnej czy wręcz powierzały im inne
         rodzaje działalności, które rozpatrywane samodzielnie stanowią bezpośredni i szczególny udział w wykonywaniu władzy publicznej,
         niemniej z orzecznictwa Trybunału wynika, że rozszerzenie odstępstwa przyznanego w art. 45 WE i 55 WE na dany zawód jako całość
         nie może być dopuszczone, jeżeli działalność, która jest związana w danym przypadku z wykonywaniem władzy publicznej, stanowi
         składnik, który można oddzielić od całości danej działalności zawodowej (zob. odnośnie do art. 45 WE ww. wyrok w sprawie Reyners,
         pkt 47).

      48      Należy przypomnieć, że – jak stwierdzono w pkt 44 niniejszego wyroku – działalność podmiotów prywatnych, taka jak określona
         w rozporządzeniu nr 2092/91, samodzielnie nie stanowi bezpośredniego i szczególnego udziału w wykonywaniu władzy publicznej,
         wobec czego każda inna, dodatkowa działalność stanowiąca taki udział siłą rzeczy może być od niej oddzielona.

      49      Jeżeli chodzi o drugą linię argumentacji przedstawioną alternatywnie przez Republikę Federalną Niemiec, odnoszącą się do uzasadnienia
         § 4 ust. 1 pkt 4 ÖLG względami ochrony konsumentów, państwo to twierdzi w szczególności, że wymóg posiadania zakładu lub stałej
         infrastruktury na terytorium niemieckim jest niezbędny do tego, aby właściwe organy niemieckie z jednej strony upewniły się,
         że podmioty, które świadczą tam usługi kontrolne, faktycznie dysponują niezbędną infrastrukturą i personelem, a z drugiej
         strony mogły prowadzić kontrole na miejscu, przewidziane w rozporządzeniu nr 2092/91.

      50      W tym względzie należy wskazać, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ochrona konsumentów może uzasadniać ograniczenia w swobodnym
         świadczeniu usług (zob. podobnie, w szczególności, wyroki: z dnia 9 lipca 1997 r. w sprawach połączonych od C‑34/95 do C‑36/95
         De Agostini i TV-Shop, Rec. str. I‑3843, pkt 53; z dnia 6 listopada 2003 r. w sprawie C‑243/01 Gambelli i in., Rec. str. I‑13031,
         pkt 67 oraz z dnia 6 marca 2007 r. w sprawach połączonych C‑338/04, C‑359/04 i C‑360/04 Placanica i in., Zb.Orz. str. I‑1891,
         pkt 46).

      51      Niemniej należy upewnić się, czy przyjęte w tym celu środki nie wykraczają poza to, co jest obiektywnie niezbędne (zob. podobnie
         wyrok z dnia 11 marca 2004 r. w sprawie C‑496/01 Komisja przeciwko Francji, Rec. str. I‑2351, pkt 68).

      52      Nałożony na podmioty prywatne zatwierdzone w innym państwie członkowskim wymóg posiadania zakładu na terytorium niemieckim,
         aby mogły tam prowadzić swoją działalność, wykracza natomiast poza to, co jest obiektywnie niezbędne dla osiągnięcia celu
         ochrony konsumentów.

      53      Należy bowiem przypomnieć, że rozporządzenie nr 2092/91 określa wymogi minimalne w dziedzinie nadzoru nad tymi podmiotami.
         Wymogi te obowiązują we wszystkich państwach członkowskich, co zapewnia, że taki podmiot zatwierdzony w jednym państwie członkowskim
         i świadczący usługi kontrolne w Niemczech odpowiada w szczególności różnym kryteriom określonym w tym rozporządzeniu i że
         w konsekwencji zapewniona jest ochrona konsumentów.

      54      W konsekwencji, wymagając od podmiotów prywatnych zatwierdzonych w innym państwie członkowskim posiadania zakładu w Niemczech,
         aby władze niemieckie mogły nadzorować ich działalność, § 4 ust. 1 pkt 4 ÖLG wyłącza uwzględnienie obowiązków i środków nadzoru,
         którym podmioty te podlegają już w swoim państwie członkowskim zatwierdzającym.

      55      Władze niemieckie miałyby jednak możliwość uzyskania gwarancji wymaganych na mocy rozporządzenia nr 2092/91 i ze względu na
         ochronę konsumentów za pomocą środków mniej ograniczających.

      56      I tak z jednej strony władze te mogłyby przed rozpoczęciem świadczenia usług zażądać od podmiotu prywatnego zatwierdzonego
         w innym państwie członkowskim dowodu, że faktycznie został on zatwierdzony w państwie członkowskim swojej siedziby i że posiada
         infrastrukturę i personel wymagany do świadczenia usług, które zamierza on świadczyć na terytorium niemieckim. Dowody te mogłyby
         zostać potwierdzone przez właściwe organy państwa członkowskiego siedziby, które sprawują nadzór nad działalnością tego podmiotu.

      57      Z drugiej strony, jeżeli miałaby zostać stwierdzona jakaś nieprawidłowość dotycząca kontroli prowadzonych w Niemczech przez
         ten podmiot, to rozporządzenie nr 2092/91 przewiduje w art. 10a system wymiany informacji między państwami członkowskimi,
         który pozwoliłby władzom niemieckim na zgłoszenie tej nieprawidłowości organom nadzoru tego podmiotu, aby podjęły one odpowiednie
         środki, to jest przykładowo inspekcję lokali tego podmiotu i w razie konieczności cofnęły jego zatwierdzenie.

      58      Należy zatem stwierdzić, że § 4 ust. 1 pkt 4 ÖLG nie jest proporcjonalny do celu ochrony konsumentów, na który powołuje się
         Republika Federalna Niemiec.

      59      Z powyższego wynika zatem, że wymagając od podmiotów prywatnych zatwierdzonych w innym państwie członkowskim posiadania zakładu
         na terytorium niemieckim, aby móc świadczyć tam usługi kontrolne, Republika Federalna Niemiec uchybiła zobowiązaniom ciążącym
         na niej na mocy art. 49 WE.

       W przedmiocie kosztów
      60      Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ
         Komisja wniosła o obciążenie Republiki Federalnej Niemiec kosztami postępowania, a ta ostatnia przegrała sprawę, należy obciążyć
         ją kosztami postępowania.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
      1)      Wymagając od prywatnych podmiotów kontrolujących produkty rolnictwa ekologicznego, zatwierdzonych w innym państwie członkowskim,
            posiadania zakładu na terytorium niemieckim, aby móc świadczyć tam usługi kontrolne, Republika Federalna Niemiec uchybiła
            zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 49 WE.
      2)      Republika Federalna Niemiec zostaje obciążona kosztami postępowania.
      Podpisy
      *Język postępowania: niemiecki.


title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 4 czerwca 2009 r.#T-Mobile Netherlands BV, KPN Mobile NV, Orange Nederland NV i Vodafone Libertel NV przeciwko Raad van bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: College van Beroep voor het bedrijfsleven - Niderlandy.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym -Artykuł 81 ust. 1 WE - Pojęcie "uzgodnionej praktyki" - Związek przyczynowy między uzgodnieniem a zachowaniem przedsiębiorstw na rynku - Ocena dokonywana na podstawie zasad prawa krajowego - Wystarczający charakter jednorazowego spotkania lub konieczność istnienia trwałego i regularnego uzgodnienia.#Sprawa C-8/08.

text:
      Sprawa C‑8/08
      T‑Mobile Netherlands BV i in.
      przeciwko
      Raad van bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez College van Beroep voor het bedrijfsleven)
      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Artykuł 81 ust. 1 WE – Pojęcie „uzgodniona praktyka” – Związek przyczynowy między uzgodnieniem a zachowaniem przedsiębiorstw na rynku – Ocena dokonywana na podstawie zasad prawa krajowego – Wystarczający charakter jednorazowego spotkania lub konieczność istnienia trwałego i regularnego uzgodnienia
      Streszczenie wyroku
      1.        Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie – Cel lub skutek antykonkurencyjny
            – Kryteria oceny – Zastosowanie tych samych kryteriów do porozumienia, decyzji lub uzgodnionej praktyki
      (art. 81 ust. 1 WE)
      2.        Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny
            – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie
      (art. 81 ust. 1 WE)
      3.        Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie – Cel antykonkurencyjny – Kryteria
            oceny
      (art. 81 ust. 1 WE)
      4.        Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Uwzględnienie z urzędu – Zastosowanie z urzędu przez sądy krajowe
      (art. 81 WE)
      5.        Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie – Konieczność istnienia związku
            przyczynowego pomiędzy uzgodnieniem a zachowaniem przedsiębiorstw na rynku – Domniemanie istnienia tego związku przyczynowego
            – Obowiązek zastosowania tego domniemania przez sądy krajowe
      (art. 81 ust. 1 WE)
      6.        Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie – Konieczność istnienia związku
            przyczynowego pomiędzy uzgodnieniem a zachowaniem przedsiębiorstw na rynku – Domniemanie istnienia tego związku przyczynowego
      (art. 81 ust. 1 WE)
      1.        Pojęcia „porozumienie”, „decyzja związków przedsiębiorstw” lub „praktyka uzgodniona” stanowią, z subiektywnego punktu widzenia,
         formy zmowy mające taki sam charakter i różniące się od siebie jedynie intensywnością i formami, w których się ujawniają.
         Kryteria określone przez orzecznictwo Trybunału na potrzeby oceny, czy zachowanie ma na celu zapobieżenie, ograniczenie lub
         zakłócenie konkurencji, mają zatem zastosowanie niezależnie od tego, czy chodzi o porozumienie, decyzję związków przedsiębiorstw
         lub uzgodnioną praktykę.

      (por. pkt 23, 24)
      2.        By dokonać oceny, czy uzgodniona praktyka jest zakazana na mocy art. 81 ust. 1 WE, uwzględnienie jej konkretnych skutków jest
         zbędne, jeśli okazuje się, że ma ona na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku.
         Rozróżnienie „naruszeń ze względu na cel” i „naruszeń ze względu na skutek” jest związane z okolicznością, że pewne formy
         zmowy między przedsiębiorstwami można uznać, z uwagi na sam ich charakter, za szkodliwe dla prawidłowego funkcjonowania normalnej
         konkurencji. Nie jest zatem konieczne badanie skutków uzgodnionej praktyki, jeżeli został stwierdzony jej antykonkurencyjny
         cel.

      (por. pkt 29, 30)
      3.        Uzgodniona praktyka ma cel antykonkurencyjny w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, gdy ze względu na swoją treść i cele oraz kontekst
         gospodarczy i prawny, w jaki się wpisuje, może konkretnie zapobiec, ograniczyć lub zakłócić konkurencję wewnątrz wspólnego
         rynku. Nie jest konieczne, aby doszło do rzeczywistego zapobieżenia, ograniczenia lub zakłócenia konkurencji ani aby zaistniał
         bezpośredni związek pomiędzy uzgodnioną praktyką a cenami konsumenckimi.

      Wymiana informacji pomiędzy konkurentami realizuje cel antykonkurencyjny, jeżeli może wyeliminować niepewność co do zachowania
         planowanego przez przedmiotowe przedsiębiorstwa, w szczególności w odniesieniu do daty, zakresu i warunków dostosowań, których
         dane przedsiębiorstwo miałoby dokonać, włącznie z dostosowaniem dotyczącym obniżenia wynagrodzenia pośredników, a nie cen
         konsumenckich.

      (por. pkt 27, 28, 30, 31, 35, 36, 39, 41, 43; pkt 1 sentencji)
      4.        Artykuł 81 WE wywołuje bezpośrednie skutki w stosunkach między jednostkami i przyznaje im prawa, które sądy krajowe są zobowiązane
         chronić. Stanowi on przepis polityki publicznej, niezbędny do osiągnięcia zadań powierzonych Wspólnocie Europejskiej, który
         musi być stosowany z urzędu przez sądy krajowe.

      Jeżeli chodzi o stosowanie art. 81 WE, wykładnia nadana mu przez Trybunał jest wiążąca dla wszystkich sądów krajowych państw
         członkowskich.

      (por. pkt 49, 50)
      5.        W ramach oceny istnienia związku przyczynowego między uzgodnieniem a zachowaniem na danym rynku, w którym uczestniczą przedmiotowe
         przedsiębiorstwa, związku, którego istnienie jest wymagane dla stwierdzenia zaistnienia uzgodnionej praktyki w rozumieniu
         art. 81 ust. 1 WE, sąd krajowy ma obowiązek, z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego, który muszą przedstawić zainteresowane przedsiębiorstwa,
         zastosowania domniemania istnienia tego związku, zgodnie z którym należy domniemywać, iż przedsiębiorstwa te, jeżeli dalej
         działają na rynku, uwzględniają informacje uzyskane od swych konkurentów. Owo domniemanie stanowi integralną część mającego
         zastosowanie prawa wspólnotowego.

      (por. pkt 51–53; pkt 2 sentencji)
      6.        W celu zastosowania art. 81 ust. 1 WE w zakresie, w jakim przedsiębiorstwo uczestniczące w uzgodnieniu dalej działa na danym
         rynku, domniemanie istnienia związku przyczynowego pomiędzy uzgodnieniem a zachowaniem tego przedsiębiorstwa na tym rynku
         ma zastosowanie, nawet jeżeli uzgodnienie zostało oparte tylko i wyłącznie na jednorazowym spotkaniu.

      W istocie decydująca jest nie tyle liczba spotkań odbytych przez odnośne przedsiębiorstwa, ile fakt, czy kontakt bądź kontakty,
         które miały miejsce, stworzyły tym przedsiębiorstwom możliwość wzięcia pod uwagę informacji wymienionych z ich konkurentami
         w celu zdeterminowania ich zachowania na danym rynku i świadomego zastąpienia praktycznej współpracy między nimi zagrażającego
         konkurencji. Jako że może zostać stwierdzone, że przedsiębiorstwa te doprowadziły do uzgodnienia i dalej działają na tym rynku,
         wymaganie od nich przedstawienia dowodu, iż uzgodnienie to nie miało wpływu na ich zachowanie na tym rynku, jest uzasadnione.

      (por. pkt 61, 62; pkt 3 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
      z dnia 4 czerwca 2009 r.(*)

      Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym –Artykuł 81 ust. 1 WE – Pojęcie „uzgodnionej praktyki” – Związek przyczynowy między uzgodnieniem a zachowaniem przedsiębiorstw na rynku – Ocena dokonywana na podstawie zasad prawa krajowego – Wystarczający charakter jednorazowego spotkania lub konieczność istnienia trwałego i regularnego uzgodnienia
      W sprawie C‑8/08
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez College
         van Beroep voor het bedrijfsleven (Niderlandy) postanowieniem z dnia 31 grudnia 2007 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu
         9 stycznia 2008 r., w postępowaniu

      T-Mobile Netherlands BV,
      KPN Mobile NV,
      Vodafone Libertel NV,
      Orange Nederland NV
      przeciwko
      Raad van bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit,
      TRYBUNAŁ (trzecia izba),
      w składzie: A. Rosas, prezes izby, A. Ó Caoimh, J. N. Cunha Rodrigues, J. Klučka (sprawozdawca) i U. Lõhmus, sędziowie,
      rzecznik generalny: J. Kokott,
      sekretarz: R. Şereş, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 15 stycznia 2009 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu T-Mobile Netherlands BV przez I. VerLorena van Themaata oraz V. H. Affourtita, advocaten,
      –        w imieniu KPN Mobile NV przez B. J. H. Braekena oraz P. Glazenera, advocaten,
      –        w imieniu Vodafone Libertel BV przez G. van der Klisa, advocaat,
      –        w imieniu Raad van bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit, przez A. Prompers, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu niderlandzkiego przez C. Wissels oraz przez Y. de Vriesa oraz M. de Grave’a, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez A. Bouqueta oraz S. Noë’go, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 19 lutego 2009 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 81 ust. 1 WE.

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy T‑Mobile Netherlands BV (zwaną dalej „T-Mobile”), KPN Mobile NV (zwaną
         dalej „KPN”), Orange Nederland NV (zwaną dalej „Orange”) i Vodafone Libertel NV (zwaną dalej „Vodafone”) a Raad van bestuur
         van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (niderlandzkim organem ochrony konkurencji; zwanym dalej „NMa”) w przedmiocie grzywien
         nałożonych na te przedsiębiorstwa przez NMa z powodu naruszenia przez nie art. 81 WE i art. 6 ust. 1 Mededingingswet (ustawy
         o ochronie konkurencji, w brzmieniu nadanym jej przez Wet houdende wijziging van de Mededingingswet (ustawę zmieniającą ustawę
         o ochronie konkurencji) z dnia 9 grudnia 2004 r. (zwaną dalej „MW”).

      I –  Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3        Motyw piąty rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji
         ustanowionych w art. 81 i 82 Traktatu (Dz.U. L 1, s. 1), stanowi:

      „W celu zapewnienia skutecznego stosowania wspólnotowych reguł konkurencji i jednoczesnego przestrzegania podstawowych praw
         do obrony rozporządzenie niniejsze powinno określać podmiot, na którym spoczywa ciężar przeprowadzenia dowodu naruszenia art.
         81 i 82 traktatu [WE]. […] Niniejsze rozporządzenie nie wpływa ani na krajowe przepisy dotyczące standardu dowodów, ani na
         obowiązki organów ochrony konkurencji i sądów państw członkowskich odnoszące się do ustalenia stosownych okoliczności sprawy,
         pod warunkiem że przepisy te i zobowiązania są zgodne z ogólnymi zasadami prawa wspólnotowego”.

      4        Artykuł 2 tego rozporządzenia, zatytułowany „Ciężar dowodu” stanowi:

      „W każdym krajowym lub wspólnotowym postępowaniu w sprawie stosowania art. 81 i 82 traktatu ciężar udowodnienia naruszenia
         art. 81 ust. 1 lub art. 82 traktatu spoczywa na stronie lub organie zarzucającym naruszenie. […]”

      5        Artykuł 3 ust. 1 i 2 tego samego rozporządzenia przewiduje:

      „1. Jeżeli organy ochrony konkurencji państw członkowskich lub krajowe sądy stosują krajowe prawo konkurencji do porozumień,
         decyzji związków przedsiębiorstw lub praktyk uzgodnionych w rozumieniu art. 81 ust. 1 Traktatu, które mogą wpływać na handel
         między państwami członkowskimi w rozumieniu tego przepisu, stosują również art. 81 traktatu do takich porozumień, decyzji
         lub praktyk uzgodnionych. […]

      2.      Zastosowanie krajowego prawa konkurencji nie może prowadzić do zakazania porozumień, decyzji związków przedsiębiorstw lub
         praktyk uzgodnionych, które mogą wpływać na handel miedzy państwami członkowskimi, lecz nie ograniczają konkurencji w rozumieniu
         art. 81 ust. 1 traktatu […]”

       Uregulowania krajowe
      6        Zgodnie z art. 1 lit. h) Mw przez uzgodnione praktyki rozumie się wszystkie uzgodnione praktyki w rozumieniu art. 81 ust.
         1 WE.

      7        Zgodnie z art. 6 ust. 1 Mw zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw
         i wszelkie praktyki uzgodnione, których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji [na
         całym bądź na części niderlandzkiego rynku].

      8        Zgodnie z art. 88 Mw - NMa może stosować art. 81 WE.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
       Okoliczności faktyczne sporu przed sądem krajowym
      9        Z postanowienia odsyłającego wynika, że w dniu 13 czerwca 2001 r. miało miejsce spotkanie przedstawicieli operatorów oferujących
         usługi telefonii komórkowej na rynku niderlandzkim.

      10      W tym czasie na rynku w Niderlandach własnymi sieciami komórkowymi dysponowało pięciu operatorów, a mianowicie Ben Nederland
         BV (zwana dalej „Ben”, obecnie T-Mobile”), KPN, Dutchtone NV (zwana dalej „Dutchtone”, obecnie Orange), Libertel-Vodafone
         NV (zwana dalej „Libertel-Vodafone”, obecnie Vodafone) oraz Telfort Mobil BV [później O2 (Netherlands) BV, zwana dalej „O2
         (Netherlands)”, obecnie Telfort]. W 2001 r. udziały w rynku tych pięciu operatorów wynosiły odpowiednio: 10,6 %, 42,1 %, 9,7
         %, 26,1 % i 11,4 %. Nadbudowa szóstej sieci komórkowej nie wydawała się możliwa, ponieważ nie były wydawane kolejne koncesje.
         Dostęp do rynku usług telefonii komórkowej był możliwy wyłącznie poprzez zawarcie umowy z przynajmniej jednym z tych pięciu
         operatorów.

      11      Przy oferowaniu usług telefonii komórkowej rozróżnia się umowy prepaid i postpaid [abonamenty]. Pakiety prepaid wyróżniają
         się tym, że zapłata za wykorzystane minuty następuje z góry. Dokonując zakupu karty prepaid lub ją doładowując z rozmów można
         korzystać do wysokości zakupionego kredytu. Tymczasem w przypadku umów abonamentowych charakterystyczna jest opłata za wykorzystane
         w danym okresie rozliczeniowym minuty a posteriori, obok stałej opłaty podstawowej, mogącej w niektórych przypadkach obejmować
         możliwość wykorzystania darmowych minut.

      12      W dniu 13 czerwca 2001 r. miało miejsce spotkanie przedstawicieli operatorów oferujących usługi telefonii komórkowej na rynku
         niderlandzkim. Na tym spotkaniu mówiono między innymi o obniżeniu wynagrodzenia podstawowego dla dystrybutorów z tytułu pośrednictwa
         w zawieraniu umów abonamentowych począwszy od lub około dnia 1 września 2001 r. Jak wynika z postanowienia odsyłającego uczestnicy
         tego spotkania wymienili również pewną liczbę poufnych informacji.

      13      Decyzją z dnia 30 grudnia 2002 r. NMa stwierdził, że Ben, Dutchtone, KPN, O2 (Netherlands) i Libertel-Vodafone zawarły między
         sobą porozumienie lub uzgodniły wspólną praktykę. Dochodząc do wniosku, że omawiane zachowania istotnie ograniczyły konkurencję
         i tym samym były zakazane przez art. 6 ust. 1 Mw, NMa nałożył grzywny na zainteresowane przedsiębiorstwa.

      14      Przedsiębiorstwa te wniosły od przedmiotowej decyzji NMa sprzeciw.

      15      Decyzją z dnia 27 września 2004 r. NMa uznał sprzeciwy wniesione przez T Mobile, KPN, Orange, Libertel-Vodafone i O2 (Netherlands)
         w części za zasadne i stwierdził, że opisane w decyzji z dnia 30 grudnia 2002 r. praktyki stanowią nie tylko naruszenie art.
         6 Mw, lecz również naruszenie art.. 81 ust. 1 WE. W konsekwencji NMa utrzymał w mocy decyzję o nałożeniu grzywien na wszystkie
         przedsiębiorstwa, dokonując jednak obniżenia ich wysokości.

      16      T-Mobile, KPN, Orange, Vodafone i Telfort wniosły do Rechtbank te Rotterdam skargę na decyzję z dnia 27 września 2004 r. Wyrokiem
         z dnia 13 lipca 2006 r. rechtbank Rotterdam uchylił tę decyzję w sprawie sprzeciwu i nakazał NMa wydanie nowej decyzji.

      17      Od tego wyroku T-Mobile, KPN, Orange i Vodafone (zwane dalej łącznie „odnośnymi operatorami”) odwołały się do College van
         Beroep voor het bedrijfsleven, który powinien dokonać oceny, czy, biorąc pod uwagę utrwalone orzecznictwo Trybunału w tej
         dziedzinie, pojęcie „uzgodnionej praktyki” zostało prawidłowo zinterpretowane.

       Stanowisko sądu odsyłającego
      18      College van Beroep voor het bedrijfsleven uznaje, że powinien ustalić, po pierwsze, czy zakomunikowanie informacji dotyczących
         abonamentów podczas spotkania w dniu 13 czerwca 2001 r. miało na celu ograniczenie konkurencji i czy NMA słusznie zaniechała
         oceny skutków uzgodnionej praktyki i, po drugie, czy między tym uzgodnieniem a zachowaniem na danym rynku odnośnych operatorów
         istnieje związek przyczynowy.

      19      Sąd odsyłający precyzuje po pierwsze, że uzgodniona praktyka stanowiąca przedmiot postępowania przed sądem krajowym nie odnosi
         się ani do opłat za połączenie, stosowanych przed odnośnych operatorów, ani do taryf za abonamenty, którymi operatorzy ci
         obciążają odbiorców końcowych. W rzeczywistości dotyczy ona wynagrodzenia, które operatorzy sieci komórkowej pragną wypłacać
         za usługi, które na ich rzecz świadczą dystrybutorzy telefonów komórkowych. A zatem sąd odsyłający podkreśla, iż nie można
         przyjąć, że uzgodniona praktyka ma bezpośrednio na celu ustalenie cen umów abonamentowych na rynku detalicznym.

      20      Następnie College van Beroep voor het bedrijfsleven wskazuje, że ma wątpliwości, czy uzgodniona praktyka odnośnych operatorów
         dotycząca wynagrodzeń dystrybutorów z tytułu sprzedaży umów abonamentowych może być uważana za mającą na celu zapobieżenie,
         ograniczenie lub zakłócenie konkurencji w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE. Podnosi on, że orzecznictwo Trybunału w dziedzinie
         prawa konkurencji można interpretować w ten sposób, że porozumienie lub uzgodniona praktyka mają na celu ograniczenie konkurencji,
         jeżeli doświadczenie wskazuje, iż przez takie porozumienie lub uzgodnioną praktykę zawsze lub prawie zawsze nastąpi zapobieżenie,
         ograniczenie lub zakłócenie konkurencji, niezależnie od towarzyszących im warunków gospodarczych. Zdaniem sądu odsyłającego
         ma to miejsce, gdy faktyczne szkodliwe skutki są niezaprzeczalne i następują niezależnie od charakterystyki danego rynku.
         Sąd odsyłający uważa, że należy zatem zawsze badać skutki danej uzgodnionej praktyki, tak aby uniknąć sytuacji, w której zachowanie
         jest uznawane za mające cel w postaci ograniczenia konkurencji, podczas gdy miałoby się okazać, że skutek ograniczający w
         rzeczywistości nie wystąpił.

      21      W końcu, jeżeli chodzi o związek przyczynowy między uzgodnieniem a zachowaniem operatorów na danym rynku, sąd odsyłający poddaje
         w wątpliwość możliwość zastosowania domniemania ustanowionego w wyrokach z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja
         przeciwko Anic Partecipazioni, (Rec. s. I‑4125) oraz w sprawie C-199/92 P Hüls przeciwko Komisji, (Rec. s. I‑4287), zgodnie
         z którym z zastrzeżeniem dowodów przeciwnych, których przedstawienie należy do zainteresowanych operatorów, należy domniemywać,
         iż przedsiębiorstwa, które biorą udział w uzgodnieniu i dalej działają na rynku, uwzględniają informacje uzyskane od swych
         konkurentów w celu określenia własnego zachowania na tym rynku, tym bardziej, gdy do uzgodnień dochodzi regularnie w dłuższym
         okresie czasu. Sąd ten zastanawia się, czy z prawa wspólnotowego wynika dla niego obowiązek zastosowania tego domniemania,
         mimo istnienia przepisów krajowych odmiennie regulujących kwestię ciężaru dowodu i czy domniemanie to stosuje się do sytuacji,
         w których za podstawę uzgodnienia posłużyło jednorazowe spotkanie.

      22      W tych okolicznościach College van Beroep voor het bedrijfsleven postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału
         z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Jakie kryteria należy zastosować przy dokonywaniu oceny na podstawie art. 81 ust. 1 WE, czy uzgodnione praktyki mają na celu
         zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji [wewnątrz wspólnego rynku]?

      2)      Czy art. 81 WE należy interpretować w ten sposób, że przy zastosowaniu tego postanowienia przez sąd krajowy dowód na istnienie
         związku przyczynowego między uzgodnieniem a zachowaniem na danym rynku winien zostać przeprowadzony i oceniony na podstawie
         przepisów prawa krajowego, o ile przepisy te nie są mniej korzystne niż te, które obowiązują w stosunku do identycznych postępowań
         krajowych, i nie uniemożliwiają lub przynajmniej dalece utrudniają skorzystanie z praw przyznanych przez wspólnotowy porządek
         prawny?

      3)      Czy przy stosowaniu pojęcia uzgodnionych praktyk w rozumieniu art. 81 WE domniemanie istnienia związku przyczynowego między
         uzgodnieniem a zachowaniem na rynku obowiązuje również wtedy, gdy uzgodniona praktyka miała miejsce tylko raz i przedsiębiorstwo,
         które brało w nim udział, dalej działa na rynku, czy też tylko w przypadkach, gdy uzgodnione praktyki były stosowane z pewną
         regularnością w dłuższym okresie czasu?”

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytania pierwszego
      23      Tytułem wstępu należy podnieść, że pojęcia „porozumienie”, „decyzja związków przedsiębiorstw” lub „praktyka uzgodniona” stanowią,
         z subiektywnego punktu widzenia, formy zmowy mające taki sam charakter i różniące się od siebie jedynie intensywnością i formami,
         w których się ujawniają (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 131).

      24      Zatem, jak podniosła w istocie rzecznik generalna w pkt 38 swojej opinii, kryteria określone przez orzecznictwo Trybunału
         na potrzeby oceny, czy zachowanie ma na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji mają zastosowanie niezależnie
         od tego, czy chodzi o porozumienie, decyzję związków przedsiębiorstw lub uzgodnioną praktykę.

      25      W tym kontekście należy podnieść, że Trybunał dostarczył już pewnej liczby kryteriów pozwalających na dokonanie oceny, czy
         porozumienie, decyzja związków przedsiębiorstw lub praktyka uzgodniona mają antykonkurencyjny charakter.

      26      Jeżeli chodzi o definicję uzgodnionej praktyki Trybunał orzekł już, że praktyka ta oznacza rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami,
         która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz pozwala świadomie na zastąpienie
         praktycznej współpracy przedsiębiorstw, zagrażając konkurencji (zob. wyroki z dnia 16 grudnia 1975 r. w sprawach połączonych
         od 40/73 do 48/73, 50/73, 54/73 à 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73 Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1663, pkt 26
         oraz z dnia 31 marca 1993 r. w sprawach połączonych C-89/85, C-104/85, C-114/85, C-116/85, C-117/85 i od C-125/85 do C-129/85
         Ahlström Osakeyhtiö i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑1307, pkt 63).

      27      Jeżeli chodzi o ocenę antykonkurencyjnego charakteru uzgodnionej praktyki należy w istocie skupić się na obiektywnych celach,
         do osiągnięcia których zmierza oraz na kontekście gospodarczym i prawnym, w jaki się wpisuje (zob. podobnie wyroki z dnia
         8 listopada 1983 r. w sprawach połączonych od 96/82 do 102/82, 104/82, 105/82, 108/82 i 110/82 IAZ International Belgium i
         in. przeciwko Komisji, Rec. s. 3369, pkt 25 oraz z dnia 20 listopada 2008 r. w sprawie C-209/07 Beef Industry Development
         Society i Barry Brothers, dotychczas niepublikowanego w Zbiorze, pkt 16 i 21). Ponadto, mimo iż zamiar stron nie stanowi koniecznej
         przesłanki ustalenia ograniczającego charakteru uzgodnionej praktyki, nic nie stoi na przeszkodzie, aby Komisja Wspólnot Europejskich
         lub sądy wspólnotowe go uwzględniły (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie IAZ International Belgium i in. przeciwko Komisji,
         pkt 23-25).

      28      Jeżeli chodzi o rozróżnienie pomiędzy uzgodnionymi praktykami mającymi antykonkurencyjny cel, a tymi mającymi antykonkurencyjne
         skutki, należy przypomnieć, że w kontekście oceny ewentualnego naruszenia art. 81 ust. 1 WE przez daną praktykę przesłanki
         antykonkurencyjnego celu i antykonkurencyjnego skutku nie mają charakteru kumulatywnego, lecz alternatywny. Zgodnie z orzecznictwem
         utrwalonym od czasu wydania wyroku z dnia 30 czerwca 1966 r. w sprawie 56/65 LTM (Rec. s. 337, 359), alternatywny charakter
         tej przesłanki wyrażony przy pomocy spójnika „lub” skutkuje w pierwszej kolejności koniecznością zbadania samego celu uzgodnionej
         praktyki z uwzględnieniem kontekstu gospodarczego, w jakim ma być ona stosowana. Jednakże w wypadku, gdy analiza treści uzgodnionej
         praktyki nie wskazuje na wystarczający stopień szkodliwości dla konkurencji, należy wówczas zbadać jej skutki, a do objęcia
         jej zakazem wymagane jest spełnienie przesłanek, które wskazują na faktyczne zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji
         w odczuwalny sposób (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Beef Industry Development Society i Barry Brothers, pkt 15).

      29      Ponadto należy podkreślić, że by dokonać oceny, czy uzgodniona praktyka jest zakazana na mocy art. 81 ust. 1 WE, uwzględnienie
         jej konkretnych skutków jest więc zbędne, jeśli okazuje się, że ma ona na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji
         wewnątrz wspólnego rynku (zob. wyroki z dnia 13 lipca 1966 r. w sprawach połączonych 56/64 i 58/64 Consten i Grundig przeciwko
         Komisji, Rec. s. 429, 496, z dnia 21 września 2006 r. w sprawie C‑105/04 P Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel
         op Elektrotechnisch Gebied przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8725, pkt 125 oraz ww. wyrok w sprawie Beef Industry Development
         Society i Barry Brothers, pkt 16). Rozróżnienie „naruszeń ze względu na cel” i „naruszeń ze względu na skutek” jest związane
         z okolicznością, że pewne formy zmowy między przedsiębiorstwami można uznać, z uwagi na sam ich charakter, za szkodliwe dla
         prawidłowego funkcjonowania normalnej konkurencji (zob. ww. wyrok w sprawie Beef Industry Development Society i Barry Brothers,
         pkt 17).

      30      W tej sytuacji, wbrew twierdzeniu sądu odsyłającego, nie jest konieczne badanie skutków uzgodnionej praktyki, jeżeli został
         stwierdzony jej antykonkurencyjny cel.

      31      Jeżeli chodzi o ocenę antykonkurencyjnego celu uzgodnionej praktyki, takiej jak stanowiąca przedmiot postępowania przed sądem
         krajowym, należy przypomnieć, w pierwszej kolejności, że, jak podniosła rzecznik generalna w pkt 46 swojej opinii, dla stwierdzenia
         antykonkurencyjnego celu wystarczy, aby praktyka mogła oddziaływać negatywnie na konkurencję. Innymi słowy musi ona być po
         prostu konkretnie w stanie, biorąc od uwagę kontekst prawny i gospodarczy, w które się wpisuje, zapobiec, ograniczyć lub zakłócić
         konkurencję wewnątrz wspólnego rynku. Kwestia, czy i w jakim zakresie tego rodzaju skutek rzeczywiście powstaje, może mieć
         znaczenie tylko i wyłącznie dla obliczenia wysokości grzywny i oceny zakresu prawa do odszkodowania i zadośćuczynienia.

      32      Po drugie, jeżeli chodzi o wymianę informacji między konkurentami, należy przypomnieć, że kryteria koordynacji i współpracy
         stanowiące przesłanki uzgodnionej praktyki winny być postrzegane w świetle koncepcji właściwej postanowieniom traktatu WE
         dotyczącym konkurencji, zgodnie z którą każdy podmiot gospodarczy winien określać w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierza
         realizować na [wspólnym] rynku (zob. ww. wyrok w sprawie Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, pkt 173; wyrok z dnia 14 lipca
         1981 r. w sprawie 172/80 Züchner, Rec. s. 2021, pkt 13, ww. wyrok w sprawie Ahlström Osakeyhtiö i in. przeciwko Komisji, pkt
         63 oraz wyrok z dnia 28 maja 1998 r. w sprawie C‑7/95 P Deere przeciwko Komisji, Rec. s. I‑3111, pkt 86).

      33      O ile taki wymóg autonomii nie wyłącza prawa podmiotów gospodarczych do przystosowywania się w sprawny sposób do stwierdzonego
         lub spodziewanego postępowania [zachowania] konkurentów, o tyle jednak stoi on na przeszkodzie wszelkim kontaktom między tymi
         podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim jak i pośrednim, które mogłyby wywrzeć wpływ na postępowanie [zachowanie] aktualnego
         lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi postępowanie, które ten podmiot sam zdecydował lub planuje
         realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest doprowadzenie do warunków konkurencji, które nie odpowiadają
         normalnym warunkom konkurencji na rynku właściwym, przy uwzględnieniu charakteru produktów lub świadczonych usług, znaczenia
         i liczby przedsiębiorstw, jak również rozmiaru wspomnianego rynku (zob. podobnie ww. wyroki w sprawie Suiker Unie i in. przeciwko
         Komisji, pkt 174, w sprawie Züchner, pkt 14 oraz w sprawie Deere przeciwko Komisji, pkt 87).

      34      W pkt 88 i nast. ww. wyroku w sprawie Deere przeciwko Komisji Trybunał orzekł już, że przypadku silnie skoncentrowanego rynku
         oligarchicznego, takiego jak w postępowaniu przed sądem krajowym, wymiana informacji na rynku może umożliwić przedsiębiorstwom
         poznanie pozycji na rynku i strategii handlowej ich konkurentów i w ten sposób istotnie osłabić istniejącą między podmiotami
         gospodarczymi konkurencję.

      35      Z tego wynika, że wymiana informacji między konkurentami może być niezgodna z regułami konkurencji, jeżeli zmniejsza lub znosi
         poziom niepewności co do funkcjonowania danego rynku i w konsekwencji ogranicza konkurencję między przedsiębiorstwami (zob.
         ww. wyrok w sprawie Deere przeciwko Komisji, pkt 90 oraz wyrok z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C-194/99 Thyssen Stahl
         przeciwko Komisji, Rec. s. I-10821, pkt 81).

      36      Po trzecie, jeżeli chodzi o możliwość uznania uzgodnionej praktyki za mającą antykonkurencyjny cel, mimo iż nie ma ona bezpośredniego
         związku z cenami konsumenckimi, należy podnieść, że brzmienie art. 81 ust. 1 WE nie pozwala na uznanie, że zakazane są jedynie
         uzgodnione praktyki mające bezpośredni wpływ na ceny uiszczane przez ostatecznych konsumentów.

      37      Wręcz przeciwnie, z art. 81 ust. 1 lit. a) WE wynika, że uzgodniona praktyka może mieć antykonkurencyjny cel, jeżeli polega
         na „ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków transakcji”. W postępowaniu
         przed sądem krajowym, jak podnosi rząd niderlandzki w swoich uwagach na piśmie, okazuje się, że w przypadku abonamentów wynagrodzenie
         dystrybutorów stanowi element determinujący określenie ceny uiszczanej przez ostatecznych konsumentów.

      38      W każdym razie, jak podnosi rzecznik generalna w pkt 58 swojej opinii, art. 81 WE ma na celu, na wzór innych przepisów prawa
         konkurencji zawartych w traktacie, ochronę nie tylko bezpośrednich interesów konsumentów, lecz również struktury rynku i w
         ten sposób - konkurencji jako takiej.

      39      Zatem, wbrew temu co wydaje się uważać sąd odsyłający, stwierdzenie istnienia antykonkurencyjnego celu uzgodnionej praktyki
         nie może być uzależniane od istnienia jej bezpośredniego związku z cenami konsumenckimi.

      40      Po czwarte, jeżeli chodzi o argument Vodafone, jakoby sporna uzgodniona praktyka nie mogła mieć na celu ograniczenia konkurencji,
         ponieważ podstawowe wynagrodzenie dystrybutorów w każdym razie powinno było zostać obniżone ze względu na warunki panujące
         na rynku, z pkt 33 niniejszego wyroku wynika, że wymóg autonomii podmiotów gospodarczych nie wyłącza ich prawa do przystosowywania
         się w sprawny sposób do stwierdzonego lub spodziewanego zachowania ich konkurentów.

      41      Jednakże, jak podnosi rzecznik generalna w pkt 66-68 swojej opinii, o ile u podstawy paralelnego zachowania przedsiębiorstw
         nie leży koniecznie uzgodnienie niezgodne z konkurencją, za mającą cel antykonkurencyjny należy uznać wymianę informacji mogącą
         wyeliminować niepewność zainteresowanych co do daty, zakresu i warunków dostosowań, których dane przedsiębiorstwo miałoby
         dokonać, włącznie z, jak w postępowaniu przed sądem krajowym, dostosowaniem dotyczącym obniżenia podstawowego wynagrodzenia
         dystrybutorów.

      42      Na sądzie odsyłającym spoczywa obowiązek zweryfikowania, czy w sporze zawisłym przed sądem krajowym informacje wymienione
         podczas spotkania w dniu 13 czerwca 2001 r. mogły wyeliminować te niepewności.

      43      W świetle całokształtu powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że uzgodniona praktyka ma cel antykonkurencyjny
         w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, gdy, ze względu na swoją treść i cele oraz kontekst gospodarczy i prawny, w jaki się wpisuje,
         może konkretnie zapobiec, ograniczyć lub zakłócić konkurencję wewnątrz wspólnego rynku. Nie jest konieczne, aby doszło do
         rzeczywistego zapobieżenia, ograniczenia lub zakłócenia konkurencji, ani aby zaistniał bezpośredni związek pomiędzy uzgodnioną
         praktyką a cenami konsumenckimi. Wymiana informacji pomiędzy konkurentami realizuje cel antykonkurencyjny, jeżeli może wyeliminować
         niepewność co do zachowania planowanego przez przedmiotowe przedsiębiorstwa.

       W przedmiocie pytania drugiego
      44      Przy pomocy pytania drugiego sąd odsyłający pragnie w istocie ustalić, czy w ramach oceny związku przyczynowego między uzgodnieniem
         a zachowaniem na danym rynku, w którym uczestniczą przedmiotowe przedsiębiorstwa, którego istnienie jest wymagane dla stwierdzenia
         zaistnienia uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, sąd krajowy ma obowiązek zastosowania domniemania istnienia
         tego związku, ustanowionego w orzecznictwie Trybunału, zgodnie z którym należy domniemywać, iż przedsiębiorstwa, jeżeli dalej
         działają na rynku, to uwzględniają informacje uzyskane od swych konkurentów, czy też może on zastosować krajowe przepisy regulujące
         kwestię ciężaru dowodu.

      45      Jak podnosi rzecznik generalna w pkt 76 swojej opinii, pytanie to zmierza do ustalenia, czy domniemanie stosowane przez sądy
         wspólnotowe obowiązuje również organy i sądy krajowe, jeżeli stosują one art. 81 ust. 1 WE.

      46      Zdaniem sądu odsyłającego, jeżeli domniemanie to jest zawarte w pojęciu uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE,
         sąd krajowy jest zobowiązany do jego stosowania. Twierdzi on natomiast, że jeżeli domniemanie to należałoby traktować jako
         zasadę proceduralną, jego niezastosowanie byłoby pozostawione jego uznaniu, zgodnie z zasadą autonomii procesowej państw członkowskich.

      47      T-Mobile KPN i Vodafone zauważają, że żaden argument wywodzony z art. 81 ust. 1 WE, ani z orzecznictwa Trybunału nie pozwala
         na wyciągnięcie wniosku, jakoby domniemanie istnienia związku przyczynowego stanowiło integralną część pojęcia uzgodnionej
         praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE. Uważają oni zatem, że zgodnie z orzecznictwem, w braku uregulowań wspólnotowych w danym
         zakresie do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy wyznaczenie właściwych sądów oraz ustanowienie
         zasad proceduralnych dotyczących wnoszenia środków zaskarżenia, mających zapewnić ochronę praw jednostek wynikających z prawa
         wspólnotowego w taki sposób, aby po pierwsze, zasady te nie były mniej korzystne od zasad dotyczących podobnych środków zaskarżenia
         odnoszących się do prawa krajowego (zasada równoważności), a po drugie, aby nie czyniły one wykonywania praw przyznanych przez
         wspólnotowy porządek prawny praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności).

      48      Tymczasem rząd niderlandzki i Komisja uważają, że domniemanie istnienia związku przyczynowego zostało ustanowione jako element
         składowy pojęcia uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE a nie jako zasada proceduralna niezależna od tego pojęcia,
         co prowadzi do obowiązku sądów krajowych do jego stosowania.

      49      W tym kontekście należy od razu przypomnieć, że art. 81 WE z jednej strony wywołuje bezpośrednie skutki w stosunkach między
         jednostkami i przyznaje im prawa, które sądy krajowe są zobowiązane chronić i że, z drugiej strony, stanowi przepis polityki
         publicznej, niezbędny do osiągnięcia zadań powierzonych Wspólnocie Europejskiej, który musi być stosowany z urzędu przez sądy
         krajowe (zob. podobnie wyroki z dnia 1 czerwca 1999 r. w sprawie C-126/97 Eco Swiss, Rec. s. I‑3055, pkt 36 i 39 oraz quo
         dnia 13 lipca 2006 r. w sprawach połączonych od C‑295/04 do C-298/04 Manfredi i in., Zb.Orz. s. I‑6619, pkt 31 i 39).

      50      Zatem, jeżeli chodzi o stosowanie art. 81 WE, wykładnia nadana mu przez Trybunał jest wiążąca dla wszystkich sądów krajowych
         państw członkowskich.

      51      Jeżeli chodzi o domniemanie istnienia związku przyczynowego sformułowane przez Trybunał w ramach wykładni art. 81 ust. 1 WE
         należy, w pierwszej kolejności, przypomnieć, że Trybunał orzekł, iż - jak wynika z samej treści tego przepisu - pojęcie uzgodnionej
         praktyki obejmuje – poza uzgodnieniem przedsiębiorstw – zachowanie na rynku będące wynikiem tego uzgodnienia i związek przyczynowo-skutkowy
         pomiędzy nimi. Następnie Trybunał uznał, że należy, jednakże, domniemywać, z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego, który muszą
         przedstawić zainteresowane podmioty, że przy określaniu swojego zachowania na rynku przedsiębiorstwa uczestniczące w uzgodnieniu
         i [dalej] działające na rynku uwzględniają informacje, które wymieniły ze swoimi konkurentami, tym bardziej wtedy, gdy do
         uzgodnień dochodzi regularnie w długim okresie czasu. W końcu Trybunał doszedł do wniosku, że taka uzgodniona praktyka jest
         objęta zakresem art. 81 ust. 1 WE, nawet w przypadku braku skutków antykonkurencyjnych dla rynku (zob. ww. wyrok w sprawie
         Hüls przeciwko Komisji, pkt 161-163).

      52      W tej sytuacji należy stwierdzić, że zgodnie z wykładnią nadawaną temu przepisowi przez Trybunał domniemanie istnienia związku
         przyczynowego wynika z art. 81 ust. 1 WE i w konsekwencji stanowi ono integralną część mającego zastosowanie prawa wspólnotowego.

      53      W świetle powyższych rozważań na pytanie drugie należy odpowiedzieć, że w ramach oceny istnienia związku przyczynowego między
         uzgodnieniem a zachowaniem na danym rynku, związku w którym uczestniczą przedmiotowe przedsiębiorstwa, którego istnienie jest
         wymagane dla stwierdzenia zaistnienia uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, sąd krajowy ma obowiązek, z zastrzeżeniem
         dowodu przeciwnego, który muszą przedstawić zainteresowane przedsiębiorstwa, zastosowania domniemania istnienia tego związku,
         ustanowionego w orzecznictwie Trybunału, zgodnie z którym należy domniemywać, iż przedsiębiorstwa te, jeżeli dalej działają
         na rynku, to uwzględniają informacje uzyskane od swych konkurentów.

       W przedmiocie pytania trzeciego
      54      Przy pomocy pytania trzeciego sąd odsyłający pragnie w istocie ustalić, czy przy stosowaniu pojęcia uzgodnionych praktyk w
         rozumieniu art. 81 WE domniemanie istnienia związku przyczynowego między uzgodnieniem a zachowaniem na rynku obowiązuje w
         każdym przypadku, nawet jeśli uzgodnienie zostało oparte tylko i wyłącznie na jednorazowym spotkaniu.

      55      T-Mobile, KPN i Vodafone uważają w istocie, że z ww. wyroków w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni i w sprawie Hüls
         przeciwko Komisji nie wynika, aby domniemanie istnienia związku przyczynowego miało zastosowanie we wszystkich przypadkach.
         Ich zdaniem jego stosowanie powinno zostać ograniczone do przypadków, w których stan faktyczny jest identyczny ze stanem faktycznym
         leżącym u podstawy wydania tych wyroków. Podnoszą w istocie, że jedynie w przypadku, gdy przedsiębiorstwa odbywają spotkania
         regularnie, wiedząc, że na wcześniejszych spotkaniach doszło do wymiany poufnych informacji, można domniemywać, że przedsiębiorstwa
         te regulują swoje zachowanie na rynku w oparciu o uzgodnienie. Ponadto uważają one, że nieracjonalne byłoby uznanie, że przedsiębiorstwo
         może oprzeć swoje zachowanie na rynku na informacjach wymienionych na jednorazowym spotkaniu i to tym bardziej wtedy, gdy
         cel tego spotkania był niezgodny z prawem, jak ma to miejsce w postępowaniu przed sądem krajowym.

      56      Rząd niderlandzki i Komisja twierdzą natomiast, że z orzecznictwa jasno wynika, w szczególności z ww. wyroków w sprawie Komisja
         przeciwko Anic Partecipazioni i w sprawie Hüls przeciwko Komisji, że domniemanie istnienia związku przyczynowego nie zależy
         od liczby spotkań stanowiących podstawę uzgodnienia. Zauważają oni, że domniemanie to jest uzasadnione, jeżeli kontakty, które
         miały miejsce, biorąc po uwagę ich kontekst, treść i częstotliwość, są wystarczające by doprowadzić do koordynacji zachowań
         na rynku mogących spowodować zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, a ponadto
         odnośne przedsiębiorstwa dalej działają na rynku.

      57      Zdaniem rządu niderlandzkiego sprawa zawisła przed sądem krajowym stanowi doskonałą ilustrację faktu, że jednorazowe spotkanie
         wystarczy dla zaistnienia uzgodnienia. Po pierwsze spotkanie, które odbyło się w dniu 13 czerwca 2001 r., pozwoliło odnośnym
         operatorom na dokonanie uzgodnienia w przedmiocie obniżenia wynagrodzeń dystrybutorów. Po drugie spotkanie to umożliwiło również
         zniesienie niepewności co do kwestii, który operator obniży swoje koszty zatrudnienia, kiedy i w jakim zakresie tego dokona
         oraz terminu, w jakim pozostali odnośni operatorzy zachowają się w ten sam sposób.

      58      W tym kontekście należy podnieść, co wynika z pkt 121 ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni oraz z pkt
         162 ww. wyroku w sprawie Hüls przeciwko Komisji, że Trybunał jedynie powiązał zastosowanie tego domniemania z istnieniem uzgodnienia
         i okolicznością, że przedsiębiorstwo dalej działa na rynku. Dodanie sformułowania „tym bardziej, gdy do uzgodnień dochodzi
         regularnie w dłuższym okresie czasu”, dalekie do poparcia tezy, zgodnie z którą domniemanie istnienia związku przyczynowego
         ma zastosowanie jedynie w przypadku, gdy przedsiębiorstwa odbywają spotkania regularnie, należy bezwzględnie interpretować
         w ten sposób, że domniemanie to zostaje wzmocnione, gdy do uzgodnień dotyczących zachowania odnośnych przedsiębiorstw dochodzi
         regularnie w dłuższym okresie czasu.

      59      Wszelka inna wykładnia prowadziłaby w istocie do uznania, że jednorazowa wymiana informacji pomiędzy konkurentami nie mogłaby
         w żadnym przypadku prowadzić do uzgodnienia niezgodnego z regułami konkurencji ustanowionymi w traktacie. Otóż nie można wykluczyć,
         biorąc pod uwagę strukturę rynku, że jednorazowe nawiązanie kontaktu, tak jak w postępowaniu przed sądem krajowym, może, co
         do zasady, być wystarczające, aby odnośne przedsiębiorstwa uzgodniły swoje zachowanie na rynku i doprowadziły również do praktycznej
         współpracy w miejsce konkurencji i wynikających z niej elementów ryzyka.

      60      Jak słusznie podnieśli rząd niderlandzki i rzecznik generalna w pkt 104 i 105 swojej opinii, tak przedmiot uzgodnienia, jak
         i okoliczności danego rynku wyjaśniają częstotliwość, przerwy i sposób, w jaki konkurencji nawiązują kontakt ze sobą, aby
         doprowadzić do uzgodnienia ich zachowań na rynku. Otóż, jeżeli dane przedsiębiorstwa zawierają porozumienie z kompleksowym
         systemem uzgodnienia w przedmiocie licznych aspektów ich zachowania na rynku mogą mieć potrzebę regularnych kontaktów w dłuższym
         okresie czasu. Natomiast, jeżeli, tak jak w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, uzgodnienie ma charakter punktowy i ma
         na celu harmonizację w zakresie pojedynczego elementu zachowania na rynku w odniesieniu do pojedynczego parametru konkurencji,
         jednorazowe nawiązanie kontaktu może być wystarczające dla zrealizowania antykonkurencyjnego celu, o który chodzi odnośnym
         przedsiębiorstwom.

      61      W tej sytuacji decydująca jest nie tyle liczba spotkań odbytych przez odnośne przedsiębiorstwa ile fakt, czy kontakt, bądź
         kontakty, które miały miejsce, stworzyły tym przedsiębiorstwom możliwość wzięcia pod uwagę informacji wymienionych z ich konkurentami
         w celu zdeterminowania ich zachowania na danym rynku i świadomego zastąpienia praktycznej współpracy między nimi zagrażającego
         konkurencji. Jako że może zostać stwierdzone, że przedsiębiorstwa te doprowadziły do uzgodnienia i dalej działają na tym rynku,
         wymaganie od nich przedstawienia dowodu, iż uzgodnienie to nie miało wpływu na ich zachowanie na tym rynku, jest uzasadnione.

      62      W świetle powyższych rozważań na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, że w zakresie, w jakim przedsiębiorstwo uczestniczące
         w uzgodnieniu dalej działa na danym rynku, domniemanie istnienia związku przyczynowego pomiędzy uzgodnieniem a zachowaniem
         tego przedsiębiorstwa na tym rynku ma zastosowanie, nawet jeżeli uzgodnienie zostało oparte tylko i wyłącznie na jednorazowym
         spotkaniu.

       W przedmiocie kosztów
      63      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
      1)      Uzgodniona praktyka ma cel antykonkurencyjny w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, gdy, ze względu na swoją treść i cele oraz kontekst
            gospodarczy i prawny, w jaki się wpisuje, może konkretnie zapobiec, ograniczyć lub zakłócić konkurencję wewnątrz wspólnego
            rynku. Nie jest konieczne, aby doszło do rzeczywistego zapobieżenia, ograniczenia lub zakłócenia konkurencji, ani aby zaistniał
            bezpośredni związek pomiędzy uzgodnioną praktyką a cenami konsumenckimi. Wymiana informacji pomiędzy konkurentami realizuje
            cel antykonkurencyjny jeżeli może wyeliminować niepewność co do zachowania planowanego przez przedmiotowe przedsiębiorstwa.
      2)      W ramach oceny istnienia związku przyczynowego między uzgodnieniem a zachowaniem na danym rynku, w którym uczestniczą przedmiotowe
            przedsiębiorstwa, związku którego istnienie jest wymagane dla stwierdzenia zaistnienia uzgodnionej praktyki w rozumieniu art.
            81 ust. 1 WE, sąd krajowy ma obowiązek, z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego, który muszą przedstawić zainteresowane przedsiębiorstwa,
            zastosowania domniemania istnienia tego związku, ustanowionego w orzecznictwie Trybunału, zgodnie z którym należy domniemywać,
            iż przedsiębiorstwa te, jeżeli dalej działają na rynku, uwzględniają informacje uzyskane od swych konkurentów.
      3)      W zakresie, w jakim przedsiębiorstwo uczestniczące w uzgodnieniu dalej działa na danym rynku, domniemanie istnienia związku
            przyczynowego pomiędzy uzgodnieniem a zachowaniem tego przedsiębiorstwa na tym rynku ma zastosowanie, nawet jeżeli uzgodnienie
            zostało oparte tylko i wyłącznie na jednorazowym spotkaniu.
      Podpisy
      * Język postępowania: niderlandzki.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (pierwsza izba) z dnia 13 stycznia 2004 r. # JCB Service przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Konkurencja - Artykuł 81 WE. # Sprawa T-67/01.


Wyrok Sądu (szósta izba) z dnia 25 października 2013 r. # Biotronik SE & Co. KG przeciwko Urzędowi Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM). # Sprawa T-416/11.