title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 26 lutego 2013 r.#Åklagaren przeciwko Hansowi Åkerbergowi Franssonowi.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Haparanda tingsrätt.#Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Zakres stosowania – Artykuł 51 – Stosowanie prawa Unii – Ściganie czynów powodujących uszczuplenie zasobów własnych Unii – Artykuł 50 – Zasada ne bis in idem – Uregulowania krajowe przewidujące ściganie za ten sam czyn w dwóch oddzielnych postępowaniach, administracyjnym i karnym – Zgodność.#Sprawa C‑617/10.

text:
               Strony
               Motywy wyroku
               Sentencja

            Strony
            W sprawie C-617/10
            mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Haparanda tingsrätt (Szwecja) postanowieniem z dnia 23 grudnia 2010 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 27 grudnia 2010 r., w postępowaniu:
            Åklagaren
            przeciwko
            Hansowi Åkerbergowi Franssonowi ,
            TRYBUNAŁ (wielka izba),
            w składzie: V. Skouris, prezes, K. Lenaerts, wiceprezes, A. Tizzano, M. Ilešič, G. Arestis, J. Malenovský, prezesi izb, A. Borg Barthet, J.C. Bonichot, C. Toader, J.J. Kasel i M. Safjan (sprawozdawca), sędziowie,
            rzecznik generalny: P. Cruz Villalón,
            sekretarz: C. Strömholm, administrator,
            uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 24 stycznia 2012 r.,
            rozważywszy uwagi przedstawione:
            – w imieniu H. Åkerberga Franssona przez J. Sternera, advokat, i U. Bernitza, professor,
            – w imieniu rządu szwedzkiego przez A. Falk i S. Johannesson, działające w charakterze pełnomocników,
            – w imieniu rządu czeskiego przez M. Smolka i J. Vláčila, działających w charakterze pełnomocników,
            – w imieniu rządu duńskiego przez C. Vanga, działającego w charakterze pełnomocnika,
            – w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego, działającego w charakterze pełnomocnika,
            – w imieniu Irlandii przez D. O’Hagana, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez M. McDowella, SC,
            – w imieniu rządu greckiego przez K. Paraskevopoulou i Z. Chatzipavlou, działające w charakterze pełnomocników,
            – w imieniu rządu francuskiego przez N. Rouam, działającą w charakterze pełnomocnika,
            – w imieniu rządu niderlandzkiego przez C. Wissels i J. Langera, działających w charakterze pełnomocników,
            – w imieniu rządu austriackiego przez C. Pesendorfer, działającą w charakterze pełnomocnika,
            – w imieniu Komisji Europejskiej przez R. Lyala i J. Enegrena, działających w charakterze pełnomocników,
            po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 czerwca 2012 r.,
            wydaje następujący
            Wyrok

            Motywy wyroku
            1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni zasady ne bis in idem w prawie Unii.
            2. Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Åklagaren (prokuraturą) a H. Åkerbergiem Franssononem w przedmiocie wszczętego przez Åklagaren postępowania w sprawie poważnych przestępstw skarbowych.
            Ramy prawne
            Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
            3. Artykuł 4 protokołu dodatkowego nr 7 do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanego w Strasburgu w dniu 22 listopada 1984 r. (zwanego dalej „protokołem nr 7 do EKPC”), zatytułowany „Zakaz ponownego sądzenia lub karania”, stanowi, co następuje:
            „1. Nikt nie może być ponownie sądzony lub ukarany w postępowaniu przed sądem tego samego państwa za przestępstwo, za które został uprzednio skazany prawomocnym wyrokiem lub uniewinniony zgodnie z ustawą i zasadami postępowania karnego tego państwa.
            2. Postanowienia poprzedniego ustępu nie stoją na przeszkodzie wznowieniu postępowania zgodnie z ustawą i zasadami postępowania karnego danego państwa, jeśli zaistnieją nowe lub nowo ujawnione fakty lub jeśli w poprzednim postępowaniu dopuszczono się rażącego uchybienia, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
            3. Żadne z postanowień niniejszego artykułu nie może być uchylone na podstawie artykułu 15 [europejskiej Konwencji praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., zwanej dalej »EKPC«]”.
            Prawo Unii Europejskiej
            Karta praw podstawowych Unii Europejskiej
            4. Artykuł 50 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), zatytułowany „Zakaz ponownego sądzenia lub karania w postępowaniu karnym za ten sam czyn zabroniony pod groźbą kary”, jest sformułowany następująco:
            „Nikt nie może być ponownie sądzony lub ukarany w postępowaniu karnym za ten sam czyn zabroniony pod groźbą kary, w odniesieniu do którego zgodnie z ustawą został już uprzednio uniewinniony lub za który został już uprzednio skazany prawomocnym wyrokiem na terytorium Unii”.
            5. Artykuł 51 karty określa jej zakres zastosowania w następujący sposób:
            „1. Postanowienia niniejszej karty mają zastosowanie do instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii przy poszanowaniu zasady pomocniczości oraz do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii. Państwa te szanują zatem prawa, przestrzegają zasad i popierają ich stosowanie zgodnie ze swymi odpowiednimi uprawnieniami i w poszanowaniu granic kompetencji Unii powierzonych jej w traktatach.
            2. Niniejsza karta nie rozszerza zakresu zastosowania prawa Unii poza kompetencje Unii, nie ustanawia nowych kompetencji ani zadań Unii, ani też nie zmienia kompetencji i zadań określonych w traktatach”.
            Szósta dyrektywa 77/388/EWG
            6. Artykuł 22 szóstej dyrektywy Rady 77/388/EWG z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych – wspólny system podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa wymiaru podatku (Dz.U. L 145, s. 1, zwanej dalej „szóstą dyrektywą”), w brzmieniu wynikającym z jej art. 28h, stanowi:
            „[…]
            4. Każdy podatnik składa deklarację podatkową w terminie ustalonym przez każde z państw członkowskich […].
            […]
            8. […] państwa członkowskie mogą nałożyć inne obowiązki, które uznają za konieczne do prawidłowego naliczenia i pobrania podatku i uniknięcia oszustw podatkowych.
            […]”.
            Prawo szwedzkie
            7. Paragraf 2 skattebrottslagen (1971:69) (ustawy karnej skarbowej, zwanej dalej „skattebrottslagen”) jest sformułowany następująco:
            „Kto umyślnie podaje organowi informację niezgodną z prawdą, inaczej niż ustnie, lub nie składa organom deklaracji, oświadczeń o dochodach lub innych wymaganych informacji i tym samym naraża skarb państwa na uszczuplenie podatku lub na nienależny zwrot podatku jemu lub innej osobie, podlega karze pozbawienia wolności do lat dwóch (przestępstwo skarbowe)”.
            8. Zgodnie z § 4 skattebrottslagen:
            „Jeżeli przestępstwo określone w § 2 jest poważne, podlega karze pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do sześciu lat (poważne przestępstwo skarbowe).
            Poważny charakter przestępstwa ustala się przede wszystkim na podstawie następujących czynników: czy dotyczy ono bardzo dużych kwot, czy sprawca posługiwał się fałszywymi dokumentami lub nierzetelnymi rachunkami, czy czyn stanowił część przestępstwa ciągłego lub o znacznych rozmiarach, albo był szczególnie niebezpieczny”.
            9. Paragraf 1 w rozdziale 5 taxeringslagen (1990:324) (ustawy podatkowej, zwanej dalej „taxeringslagen”) stanowi:
            „Podatnik, który w trakcie postępowania podatkowego podał informacje niezgodne z prawdą, inaczej niż ustnie, obciążony zostaje dodatkowym zobowiązaniem podatkowym. To samo dotyczy podatnika, który podał takie informacje w postępowaniu sądowym w sprawach podatkowych, jeżeli informacje te nie zostały przyjęte w wyniku szczegółowej kontroli.
            Informacja jest niezgodna z prawdą, jeżeli w sposób oczywisty informacja podana przez podatnika nie odpowiada stanowi faktycznemu lub jeżeli podatnik zaniechał podania informacji służącej określeniu wymiaru podatku, a był zobowiązany ją podać. Jednakże informacji nie uważa się za niezgodną z prawdą, jeżeli wraz z innymi dostarczonymi informacjami stanowi wystarczającą podstawę do wydania prawidłowej decyzji. Informacji można również nie uznać za niezgodną z prawdą, jeżeli jest ona w sposób oczywisty tak nieprawdopodobna, że nie może stanowić podstawy decyzji”.
            10. Paragraf 4 w rozdziale 5 taxeringslagen stanowi:
            „W razie podania informacji niezgodnej z prawdą dodatkowe zobowiązanie podatkowe wynosi 40% podatku, o którym mowa w § 1 ust. 1 pkt 1–5 w rozdziale 1 i który w razie przyjęcia informacji niezgodnej z prawdą nie zostałby pobrany od podatnika lub jego współmałżonka. W odniesieniu do podatku VAT dodatkowe zobowiązanie podatkowe wynosi 20% kwoty należności podatkowej.
            Dodatkowe zobowiązanie podatkowe wynosi 10%, a w odniesieniu do podatku VAT 5%, jeżeli informacja niezgodna z prawdą została skorygowana lub mogła zostać skorygowana za pomocą zaświadczeń, jakie zwykle są w dyspozycji Skatteverket [organów skarbowych] i które były w dyspozycji Skatteverket przed końcem listopada odnośnego roku podatkowego”.
            11. Zgodnie z § 14 w rozdziale 5 taxeringslagen:
            „Podatnik może zostać zwolniony z całości lub części dodatkowego zobowiązania podatkowego, jeżeli błędy lub braki są w sposób oczywisty usprawiedliwione lub jeżeli z innych powodów nałożenie dodatkowego zobowiązania podatkowego w pełnej wysokości byłoby nieuzasadnione. Jeżeli podatnik zostanie zwolniony z części dodatkowego zobowiązania podatkowego, zobowiązanie to obniża się do połowy lub do jednej czwartej.
            […]
            Oceny, czy nałożenie dodatkowego zobowiązania podatkowego w całości jest nieuzasadnione, dokonuje się z uwzględnieniem przede wszystkim następujących czynników:
            […]
            3) czy z powodu tych błędów lub braków podatnik był skazany na podstawie skattebrottslagen lub zastosowano wobec niego przepadek mienia pochodzącego z przestępstwa w rozumieniu § 1b w rozdziale 36 brottsbalken [kodeksu karnego]”.
            Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
            12. Hans Åkerberg Fransson został w dniu 9 czerwca 2009 r. postawiony przed Haparanda tingsrätt (sądem w Haparanda) i oskarżony między innymi o popełnienie poważnych przestępstw skarbowych. Akt oskarżenia dotyczył złożonych przez niego deklaracji podatkowych za lata 2004 i 2005, w których miał on podać niezgodne z prawdą informacje, narażając skarb państwa na uszczuplenie wpływów z tytułu podatku dochodowego i podatku od wartości dodanej (zwanego dalej „podatkiem VAT”) o 319 143 SEK za rok 2004, w tym 60 000 SEK z podatku VAT, oraz o 307 633 SEK za rok 2005, w tym 87 550 SEK z podatku VAT. Hans Åkerberg Fransson był również ścigany z powodu niezłożenia deklaracji dotyczących składek pracodawcy za październik 2004 i październik 2005 r., w związku z czym zakład ubezpieczeń społecznych nie otrzymał należnych kwot w wysokości, odpowiednio, 35 690 SEK i 35 862 SEK. Zgodnie z aktem oskarżenia przestępstwa zostały uznane za szczególnie niebezpieczne, po pierwsze, ze względu na znaczną wysokość należnych kwot, a po drugie dlatego, że stanowiły przestępstwo o znacznych rozmiarach i o charakterze ciągłym.
            13. Decyzją z dnia 24 maja 2007 r. Skatteverket nałożył na H. Åkerberga Franssona za rok podatkowy 2004 dodatkowe zobowiązanie podatkowe w kwocie 35 542 SEK z tytułu dochodów z działalności gospodarczej, w kwocie 4872 SEK z tytułu podatku VAT oraz w kwocie 7138 SEK z tytułu składek pracodawcy. Tą samą decyzją organ ten nałożył na niego dodatkowe zobowiązanie podatkowe za rok podatkowy 2005 w kwocie 54 240 SEK z tytułu dochodów z działalności gospodarczej, w kwocie 3255 SEK z tytułu podatku VAT oraz w kwocie 7172 SEK z tytułu składek pracodawcy. Dodatkowo naliczone zostały odsetki. Dodatkowe zobowiązania podatkowe nie zostały zaskarżone do sądu administracyjnego. Termin na ich zaskarżenie minął w dniu 31 grudnia 2010 r. w odniesieniu do roku podatkowego 2004 i w dniu 31 grudnia 2011 r. w odniesieniu do roku podatkowego 2005. Wspomniana decyzja została uzasadniona tymi samymi przestępstwami w postaci podania nieprawdy, jakie przyjęła prokuratura w akcie oskarżenia w postępowaniu karnym.
            14. W postępowaniu głównym powstaje pytanie, czy akt oskarżenia przeciwko H. Åkerbergowi Franssonowi należy oddalić z tego względu, że w ramach innego postępowania przeciwko niemu zastosowano już sankcje za te same czyny, w związku z czym istnieje ryzyko naruszenia zakazu ponownego karania ustanowionego w art. 4 protokołu nr 7 do EKPC i w art. 50 karty.
            15. W tych okolicznościach Haparanda tingsrätt postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
            „1. Zgodnie z prawem szwedzkim sąd tego państwa może nie zastosować przepisu prawa krajowego, co do którego podejrzewa, że narusza on zasadę ne bis in idem, o której mowa w art. 4 protokołu nr 7 do [EKPC], a w związku z tym również art. 50 [karty], tylko pod warunkiem istnienia po temu wyraźnej podstawy w EKPC lub orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Czy tego rodzaju warunek obowiązujący w prawie krajowym dla niestosowania przepisów tego prawa jest zgodny z prawem Unii Europejskiej, a w szczególności jego zasadami ogólnymi, w tym zasadą pierwszeństwa i zasadą bezpośredniej skuteczności?
            2. Czy dopuszczalność oskarżenia o przestępstwo skarbowe, w sytuacji gdy na podatnika nałożono już uprzednio, w postępowaniu administracyjnym, określone sankcje finansowe (dodatkowe zobowiązanie podatkowe) za ten sam czyn, polegający na podaniu informacji niezgodnych z prawdą, podlega zasadzie ne bis in idem, o której mowa w art. 4 protokołu nr 7 do EKPC i w art. 50 karty?
            3. Czy na odpowiedź na pytanie drugie ma wpływ okoliczność, że sankcje te muszą zostać dostosowane w taki sposób, iż sądy mają prawo obniżyć karę nałożoną w postępowaniu karnym z tego wzglę du, że na podatnika nałożono już dodatkowe zobowiązanie podatkowe za ten sam czyn, polegający na podaniu informacji niezgodnych z prawdą?
            4. W pewnych okolicznościach zasada ne bis in idem […] dopuszcza nałożenie dodatkowych sankcji w nowym postępowaniu dotyczącym tego samego czynu, który był już przedmiotem postępowania i doprowadził do nałożenia sankcji na jednostkę. Czy w przypadku twierdzącej odpowiedzi na pytanie drugie warunki dopuszczające nałożenie wielu sankcji w oddzielnych postępowaniach zgodnie z zasadą ne bis in idem są spełnione, jeżeli w nowym postępowaniu rozpatrywane są ponownie i w sposób niezależny okoliczności sprawy?
            5. Szwedzki system polegający na nakładaniu dodatkowych zobowiązań podatkowych i rozpatrywaniu odpowiedzialności karnoskarbowej w odrębnych postępowania uzasadniony jest licznymi względami interesu ogólnego […]. Czy w razie twierdzącej odpowiedzi na pytanie drugie system tego rodzaju jak system szwedzki jest zgodny z zasadą ne bis in idem, jeżeli możliwe jest ustanowienie systemu niepodlegającego zasadzie ne bis in idem bez konieczności rezygnacji z nakładania dodatkowego zobowiązania podatkowego albo z rozstrzygania o odpowiedzialności karnoskarbowej, poprzez, jeżeli odpowiedzialność karnoskarbowa wchodzi w grę, przeniesienie orzekania o dodatkowym zobowiązaniu podatkowym ze Skatteverket i ewentualnie sądów administracyjnych i powierzenie tego zadania sądom powszechnym przy okazji rozpatrywania oskarżenia o przestępstwa skarbowe?”.
            W przedmiocie właściwości Trybunału
            16. Rządy szwedzki, czeski, duński, Irlandia oraz rząd niderlandzki, a także Komisja Europejska kwestionują dopuszczalność pytań prejudycjalnych. Ich zdaniem Trybunał byłby właściwy do udzielenia odpowiedzi tylko pod warunkiem, że dodatkowe zobowiązania podatkowe nałożone na H. Åkerberga Franssona oraz prowadzone przeciwko niemu postępowanie karne w sprawie głównej stanowiłyby akty stosowania prawa Unii. Takiego charakteru nie mają zaś ani przepisy stanowiące podstawę dodatkowych zobowiązań podatkowych, ani przepisy, na podstawie których toczy się postępowanie karne. Zgodnie z art. 51 ust. 1 karty wskazane dodatkowe zobowiązania podatkowe oraz postępowanie karne nie są więc objęte zasadą ne bis in idem chronioną na mocy art. 50 karty.
            17. W tej kwestii należy przypomnieć, że zakres zastosowania karty w odniesieniu do działań państw członkowskich został określony w jej art. 51 ust. 1, zgodnie z którym postanowienia karty mają zastosowanie do państw członkowskich tylko w sytuacji, gdy stosują one prawo Unii.
            18. Wskazane postanowienie karty potwierdza zatem orzecznictwo Trybunału dotyczące sytuacji, w których działania państw członkowskich muszą spełniać wymagania wynikające z praw podstawowych chronionych w porządku prawnym Unii.
            19. Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika bowiem co do zasady, że prawa podstawowe chronione w porządku prawnym Unii znajdują zastosowanie we wszystkich sytuacjach podlegających prawu Unii, ale nie poza takimi sytuacjami. Z tego względu Trybunał przypomniał już, że nie jest władny oceniać zgodności z kartą przepisów krajowych, które nie mieszczą się w zakresie zastosowania prawa Unii. Natomiast jeżeli przepisy takie wchodzą w zakres zastosowania tego prawa, Trybunał, rozpatrując pytanie prejudycjalne, powinien udzielić wszelkich wyjaśnień interpretacyjnych koniecznych do oceny przez sąd krajowy zgodności tych przepisów z prawami podstawowymi, których ochronę zapewnia (zob. w szczególności, podobnie, wyroki: z dnia 18 czerwca 1991 r. w sprawie C-260/89 ERT, Rec. s. I-2925, pkt 42; z dnia 29 maja 1997 r. w sprawie C-299/95 Kremzow, Rec. s. I-2629, pkt 15; z dnia 18 grudnia 1997 r. w sprawie C-309/96 Annibaldi, Rec. s. I-7493, pkt 13; z dnia 22 października 2002 r. w sprawie C-94/00 Roquette Frères, Rec. s. I-9011, pkt 25; z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie C-349/07 Sopropé, Zb.Orz. s. I-10369, pkt 34; z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie C-256/11 Dereci i in., Zb.Orz. s. I-11315, pkt 72; a także z dnia 7 czerwca 2012 r. w sprawie C-27/11 Winkow, pkt 58).
            20. Tak określony zakres zastosowania praw podstawowych Unii potwierdzają wyjaśnienia dotyczące art. 51 karty, które zgodnie z art. 6 ust. 1 akapit trzeci TUE i z art. 52 ust. 7 karty powinny być uwzględniane przy jej wykładni (zob. podobnie wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r. w sprawie C-279/09 DEB, Zb.Orz. s. I-13849, pkt 32). Zgodnie z tymi wyjaśnieniami „wymóg poszanowania praw podstawowych określonych w kontekście Unii jest wiążący dla państw członkowskich wyłącznie wtedy, gdy działają one w zakresie zastosowania prawa Unii”.
            21. Poszanowanie praw podstawowych chronionych na mocy karty jest zatem konieczne, w sytuacji gdy przepisy krajowe mieszczą się w zakresie zastosowania prawa Unii. Nie mogą więc występować sytuacje podlegające prawu Unii, w których wspomniane prawa podstawowe nie miałyby zastosowania. Stosowanie prawa Unii oznacza więc jednoczesne zastosowanie praw podstawowych chronionych na mocy karty.
            22. Natomiast jeżeli stan prawny nie jest objęty zakresem zastosowania prawa Unii, Trybunał nie jest właściwy do jego oceny, a przytaczane ewentualnie postanowienia karty nie mogą stanowić samodzielnej podstawy do nadania mu takiej właściwości (zob. podobnie postanowienie z dnia 12 lipca 2012 r. w sprawie C-466/11 Currà i in., pkt 26).
            23. Przytoczone motywy są w pełni zbieżne z przesłankami, na których opiera się art. 6 ust. 1 TUE, zgodnie z którym postanowienia karty w żaden sposób nie rozszerzają kompetencji Unii określonych w traktatach. Podobnie zgodnie z art. 51 ust. 2 karty nie rozszerza ona zakresu zastosowania prawa Unii poza kompetencje Unii, nie ustanawia nowych kompetencji ani zadań Unii ani też nie zmienia kompetencji i zadań powierzonych jej w traktatach (zob. ww. wyrok w sprawie Dereci i in., pkt 71).
            24. W niniejszej sprawie należy na wstępie zauważyć, że dodatkowe zobowiązania podatkowe nałożone na H. Åkerberga Franssona i wszczęte przeciwko niemu postępowanie karne są po części związane z niedopełnieniem przez niego obowiązku przekazania prawidłowych informacji dotyczących podatku VAT.
            25. Jak zaś wynika z art. 2, art. 250 ust. 1 i art. 273 dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.U. L 347, s. 1), które przejmują sformułowanie między innymi art. 2 i art. 22 ust. 4 i 8 szóstej dyrektywy, w brzmieniu wynikającym z jej art. 28h, a także z art. 4 ust. 3 TUE, w dziedzinie podatku VAT każde państwo członkowskie jest zobowiązane podjąć wszelkie działania ustawodawcze i administracyjne niezbędne do zapewnienia na jego terytorium poboru w pełnej wysokości należnego podatku VAT i zwalczania przestępczości podatkowej (zob. wyrok z dnia 17 lipca 2008 r. w sprawie C-132/06 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I-5457, pkt 37, 46).
            26. Jednocześnie art. 325 TFUE zobowiązuje państwa członkowskie do zwalczania nielegalnych działań naruszających interesy finansowe Unii za pomocą odstraszających i skutecznych środków, a w szczególności do stosowania takich samych środków w celu zwalczania przestępczości powodującej naruszenie interesów finansowych Unii, jakie stosują one w celu zwalczania przestępczości powodującej naruszenie ich własnych interesów (zob. podobnie wyrok z dnia 28 października 2010 r. w sprawie C-367/09 SGS Belgium i in., Zb.Orz. s. I-10761, pkt 40–42). Zasobami własnymi Unii są zaś, zgodnie z art. 2 ust. 1 decyzji Rady 2007/436/WE, Euratom z dnia 7 czerwca 2007 r. w sprawie systemu zasobów własnych Wspólnot Europejskich (Dz.U. L 163, s. 17), dochody wynikające z zastosowania jednolitej stawki do zharmonizowanej podstawy opodatkowania podatkiem VAT określonej zgodnie z normami Unii. Istnieje zatem bezpośredni związek między poborem zgodnie z obowiązującym prawem Unii należności z tytułu podatku VAT a wpłatą do budżetu Unii odpowiednich środków pochodzących z tego podatku, ponieważ wszelkie braki w poborze owych należności mogą powodować uszczuplenie wskazanych środków budżetowych (zob. podobnie wyrok z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie C-539/09 Komisja przeciwko Niemcom, Zb.Orz. s. I-11235, pkt 72).
            27. Jak z tego wynika, dodatkowe zobowiązania podatkowe i postępowanie karnoskarbowe, a więc tego rodzaju środki, jak stosowane wobec oskarżonego w sprawie głównej z powodu nieprawdziwych informacji podanych przez niego w odniesieniu do podatku VAT, stanowią wykonanie art. 2, art. 250 ust. 1 i art. 273 dyrektywy 2006/112 (dawniej art. 2 i 22 szóstej dyrektywy) oraz art. 325 TFUE, a zatem akt stosowania prawa Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 karty.
            28. Okoliczność, że przepisy krajowe służące za podstawę tych zobowiązań podatkowych i postępowania karnego nie zostały wydane w celu transpozycji dyrektywy 2006/112, nie podważa powyższego wniosku, ponieważ ich zastosowanie stanowi sankcję za naruszenie przepisów owej dyrektywy, ma więc na celu wypełnienie nałożonego na państwa członkowskie w traktatach obowiązku skutecznego sankcjonowania działań mogących naruszać interesy finansowe Unii.
            29. Jednakże gdy sąd państwa członkowskiego przystępuje do kontroli zgodności z prawami podstawowymi przepisu prawa krajowego lub działania organów krajowych stanowiącego akt stosowania prawa Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 karty – a dotyczy to sytuacji, w której działanie państw członkowskich nie jest w pełni określone przepisami prawa Unii – organy i sądy krajowe są uprawnione do stosowania krajowych standardów ochrony praw podstawowych, o ile zastosowanie owych standardów nie podważa poziomu ochrony wynikającego z karty stosownie do wykładni Trybunału ani pierwszeństwa, jednolitości i skuteczności prawa Unii (zob. w tym ostatnim aspekcie wyrok z dnia 26 lutego 2013 r. w sprawie C-399/11 Melloni, pkt 60).
            30. W tym celu sądy krajowe, dokonując wykładni postanowień karty, mają możliwość, a w niektórych wypadkach obowiązek, zwrócić się do Trybunału w trybie prejudycjalnym zgodnie z art. 267 TFUE.
            31. Jak wynika z powyższych rozważań, Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na postawione pytania i może udzielić wszelkich wyjaśnień interpretacyjnych niezbędnych do dokonania przez sąd odsyłający oceny zgodności uregulowań krajowych z zasadą ne bis in idem ujętą w art. 50 karty.
            W przedmiocie pytań prejudycjalnych
            W przedmiocie pytań drugiego, trzeciego i czwartego
            32. Występując do Trybunału z tymi pytaniami, na które trzeba odpowiedzieć łącznie, Haparanda tingsrätt dąży w istocie do ustalenia, czy zasadę ne bis in idem zawartą w art. 50 karty należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie prowadzeniu postępowania karnoskarbowego, jeżeli na oskarżonego nałożono już wcześniej sankcję w postaci dodatkowego zobowiązania podatkowego z tytułu tych samych czynów polegających na podaniu nieprawdy.
            33. Zasada ne bis in idem zawarta w art. 50 karty znalazłaby zastosowanie do postępowania karnoskarbowego tego rodzaju jak postępowanie główne tylko w sytuacji, gdyby sankcje zastosowane już wobec oskarżonego w drodze ostatecznej decyzji miały charakter karny.
            34. W tej kwestii należy w pierwszej kolejności stwierdzić, że art. 50 karty nie stoi na przeszkodzie zastosowaniu przez państwo członkowskie łącznie sankcji o charakterze podatkowym i sankcji karnych za ten sam czyn polegający na niedopełnieniu obowiązków informacyjnych w dziedzinie podatku VAT. Państwom członkowskim przysługuje bowiem swoboda wyboru sankcji w celu zapewnienia poboru w pełnej wysokości dochodów z podatku VAT, a tym samym ochrony interesów finansowych Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 21 września 1989 r. w sprawie 68/88 Komisja przeciwko Grecji, Rec. s. 2965, pkt 24; z dnia 7 grudnia 2000 r. w sprawie C-213/99 de Andrade, Rec. s. I-11083, pkt 19; z dnia 16 października 2003 r. w sprawie C-91/02 Hannl-Hofstetter, Rec. s. I-12077, pkt 17). Sankcje te mogą więc mieć postać sankcji administracyjnych, sankcji karnych lub obu tych rodzajów sankcji łącznie. Dopiero jeżeli sankcja podatkowa ma charakter karny w rozumieniu art. 50 karty i jest ostateczna, zasada wyrażona w tym przepisie staje na przeszkodzie prowadzeniu przeciwko tej samej osobie kolejnego postępowania karnego.
            35. Następnie należy przypomnieć, że oceny karnego charakteru sankcji podatkowych dokonuje się z uwzględnieniem trzech kryteriów. Pierwszym z nich jest kwalifikacja prawna naruszenia w prawie krajowym, drugim – sam charakter naruszenia, a trzecim – charakter i stopień surowości grożącej zainteresowanemu sankcji (wyrok z dnia 5 czerwca 2012 r. w sprawie C-489/10 Bonda, pkt 37).
            36. Zadaniem sądu odsyłającego będzie ustalenie w świetle powyższych kryteriów, czy konieczna jest ocena przewidzianej w prawie krajowym kumulacji sankcji podatkowych i karnych z punktu widzenia standardów krajowych, o jakich mowa w pkt 29 niniejszego wyroku, i ewentualne stwierdzenie niezgodności tej kumulacji ze wskazanymi standardami, pod warunkiem że sankcje, które pozostaną w systemie, są skuteczne, proporcjonalne i odstraszające (zob. podobnie, w szczególności, ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Grecji, pkt 24; wyroki: z dnia 10 lipca 1990 r. w sprawie C-326/88 Hansen, Rec. s. I-2911, pkt 17; z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C-167/01 Inspire Art, Rec. s. I-10155, pkt 62; z dnia 15 stycznia 2004 r. w sprawie C-230/01 Penycoed, Rec. s. I-937, pkt 36; a także z dnia 3 maja 2005 r. w sprawach połączonych C-387/02, C-391/02 i C-403/02 Berlusconi i in., Zb.Orz. s. I-3565, pkt 65).
            37. Jak wynika z powyższych rozważań, na pytania drugie, trzecie i czwarte trzeba odpowiedzieć, iż zasada ne bis in idem ujęta w art. 50 karty nie stoi na przeszkodzie stosowaniu przez państwo członkowskie kolejno sankcji podatkowej i sankcji karnej za ten sam czyn polegający na niedopełnieniu obowiązku przekazania prawidłowych informacji dotyczących podatku VAT, pod warunkiem że pierwsza z tych sankcji nie ma charakteru karnego, co ustalić winien sąd krajowy.
            W przedmiocie pytania piątego
            38. Występując z piątym pytaniem, Haparanda tingsrätt zwraca się w istocie do Trybunału o ocenę zgodności z zasadą ne bis in idem ujętą w art. 50 karty uregulowań krajowych dopuszczających łączne stosowanie w wypadku przestępstw podatkowych sankcji podatkowych i karnych orzekanych przez ten sam sąd.
            39. W tej kwestii należy na wstępie przypomnieć, że w ramach procedury ustanowionej w art. 267 TFUE wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i na którym spoczywa odpowiedzialność za przyszłe orzeczenie, należy – przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy – zarówno ocena niezbędnego charakteru orzeczenia w trybie prejudycjalnym do wydania wyroku, jak i celowości skierowanych do Trybunału pytań. Wobec tego, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia (zob. w szczególności wyrok z dnia 8 września 2011 r. w sprawach połączonych od C-78/08 do C-80/08 Paint Graphos i in., Zb.Orz. s. I-7611, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).
            40. Domniemanie celowości pytań skierowanych w trybie prejudycjalnym przez sąd krajowy może zostać podważone jedynie w wyjątkowych wypadkach, gdy jest oczywiste, że żądana wykładnia prawa Unii nie ma związku z postępowaniem głównym, gdy problem ma charakter hipotetyczny lub gdy Trybunał nie dysponuje informacjami na temat stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione pytania (zob. podobnie, w szczególności, ww. wyrok w sprawach połączonych Paint Graphos i in., pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).
            41. W niniejszej sprawie, jak wynika z orzeczenia sądu odsyłającego, uregulowania krajowe, o jakich wspomina ten sąd, nie znajdują zastosowania w postępowaniu głównym i w ogóle nie obowiązują w chwili obecnej w szwedzkim porządku prawnym.
            42. Należy wobec tego uznać piąte pytanie za niedopuszczalne, jako że zadaniem Trybunału powierzonym mu w art. 267 TFUE jest współpraca w wykonywaniu w państwach członkowskich wymiaru sprawiedliwości, a nie formułowanie doradczych opinii w kwestiach generalnych lub hipotetycznych (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawach połączonych Paint Graphos i in., pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
            W przedmiocie pytania pierwszego
            43. Występując z pierwszym pytaniem, Haparanda tingsrätt zwraca się w istocie do Trybunału o ocenę zgodności z prawem Unii krajowej praktyki sądowej, która uzależnia obowiązek niezastosowania przez sąd krajowy przepisu sprzecznego z prawem podstawowym chronionym na mocy EKPC i karty od spełnienia warunku, by sprzeczność ta wynikała w sposób oczywisty z owych aktów lub z dotyczącego ich orzecznictwa.
            44. Po pierwsze, w odniesieniu do skutków, jakie sąd krajowy powinien wywieść ze sprzeczności między prawem krajowym a EKPC, należy przypomnieć, że jakkolwiek zgodnie z art. 6 ust. 3 TUE prawa podstawowe chronione na mocy EKPC są częścią prawa Unii jako jego zasady ogólne i jakkolwiek art. 52 ust. 3 karty nakazuje prawom chronionym na mocy karty odpowiadającym prawom chronionym na mocy EKPC przypisywać takie samo znaczenie i takie same skutki, jakie mają prawa ujęte we wspomnianej konwencji, to jednak konwencja ta, do czasu przystąpienia do niej Unii, nie stanowi aktu prawnego formalnie obowiązującego w porządku prawnym Unii. W związku z tym prawo Unii nie reguluje stosunków między EKPC a porządkami prawnymi państw członkowskich ani nie określa skutków, jakie sąd krajowy powinien wywieść ze sprzeczności między normą prawa krajowego a prawami chronionymi na mocy tej konwencji (zob. podobnie wyrok z dnia 24 kwietnia 2012 r. w sprawie C-571/10 Kamberaj, pkt 62).
            45. Następnie, w odniesieniu do konsekwencji, jakie sąd krajowy winien wyprowadzić w wypadku sprzeczności między przepisami prawa krajowego a prawami chronionymi na mocy karty, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że sąd krajowy, stosując w ramach swojej właściwości przepisy prawa Unii, ma obowiązek zapewnić pełną skuteczność tych przepisów, odmawiając w razie potrzeby z urzędu zastosowania wszelkich sprzecznych z nimi przepisów krajowych, nawet późniejszych, bez konieczności żądania lub oczekiwania na uprzednie uchylenie tych przepisów w drodze ustawodawczej lub w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym (wyroki: z dnia 9 marca 1978 r. w sprawie 106/77 Simmenthal, Rec. s. 629, pkt 21, 24; z dnia 19 listopada 2009 r. w sprawie C-314/08 Filipiak, Zb.Orz. s. I-11049, pkt 81; a także z dnia 22 czerwca 2010 r. w sprawach połączonych C-188/10 i C-189/10 Melki i Abdeli, Zb.Orz. s. I-5667, pkt 43).
            46. Byłyby bowiem sprzeczne z wymogami wynikającymi z samej natury prawa Unii wszelkie przepisy obowiązujące w krajowym porządku prawnym oraz wszelka praktyka ustawodawcza, administracyjna lub sądowa, powodujące ograniczenie skuteczności prawa Unii poprzez odmowę przyznania sądowi, w którego kompetencji leży jego zastosowanie, uprawnienia do uczynienia, w momencie stosowania tego prawa, wszystkiego co niezbędne do pominięcia krajowych przepisów ustawowych mogących stać na przeszkodzie pełnej skuteczności prawa Unii (ww. wyrok w sprawach połączonych Melki i Abdeli, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).
            47. Ponadto zgodnie z art. 267 TFUE sąd krajowy rozpatrujący spór z zastosowaniem przepisów prawa Unii, których sens lub skutki nie są dla niego jasne, może, a w niektórych wypadkach musi, zwrócić się do Trybunału z pytaniem w przedmiocie wykładni owych przepisów (zob. podobnie wyrok z dnia 6 października 1982 r. w sprawie 283/81 Cilfit i in., Rec. s. 3415).
            48. Jak z tego wynika, prawo Unii stoi na przeszkodzie krajowej praktyce sądowej, która uzależnia obowiązek niezastosowania przez sąd krajowy przepisu sprzecznego z prawem podstawowym chronionym na mocy karty od spełnienia warunku, by sprzeczność ta wynikała w sposób oczywisty z karty lub z dotyczącego jej orzecznictwa, ponieważ praktyka ta uniemożliwia sądowi krajowemu dokonanie, z ewentualnym udziałem Trybunału, kompletnej oceny zgodności owego przepisu krajowego z kartą.
            49. Wobec powyższych rozważań na pytanie pierwsze trzeba udzielić odpowiedzi, iż:
            – prawo Unii nie reguluje stosunków między EKPC a porządkami prawnymi państw członkowskich ani nie określa skutków, jakie sąd krajowy powinien łączyć ze sprzecznością między normą prawa krajowego a prawami chronionymi na mocy tej konwe ncji;
            – prawo Unii stoi na przeszkodzie krajowej praktyce sądowej, która uzależnia obowiązek niezastosowania przez sąd krajowy przepisu sprzecznego z prawem podstawowym chronionym na mocy karty od spełnienia warunku, by sprzeczność ta wynikała w sposób oczywisty z karty lub z dotyczącego jej orzecznictwa, ponieważ praktyka ta uniemożliwia sądowi krajowemu dokonanie, z ewentualnym udziałem Trybunału, kompletnej oceny zgodności owego przepisu krajowego z kartą.
            W przedmiocie kosztów
            50. Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty poniesione przez strony w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

            Sentencja
            Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
            1) Zasada ne bis in idem ujęta w art. 50 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej nie stoi na przeszkodzie stosowaniu przez państwo członkowskie kolejno sankcji podatkowej i sankcji karnej za ten sam czyn polegający na niedopełnieniu obowiązku przekazania prawidłowych informacji dotyczących podatku od wartości dodanej, pod warunkiem, że pierwsza z tych sankcji nie ma charakteru karnego, co ustalić winien sąd krajowy.
            2) Prawo Unii nie reguluje stosunków między europejską Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisaną w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., a porządkami prawnymi państw członkowskich ani nie określa skutków, jakie sąd krajowy powinien łączyć ze sprzecznością między normą prawa krajowego a prawami chronionymi na mocy tej konwencji.
            Prawo Unii stoi na przeszkodzie krajowej praktyce sądowej, która uzależnia obowiązek niezastosowania przez sąd krajowy przepisu sprzecznego z prawem podstawowym chronionym na mocy Karty praw podstawowych Unii Europejskiej od spełnienia warunku, by sprzeczność ta wynikała w sposób oczywisty z karty lub z dotyczącego jej orzecznictwa, ponieważ praktyka ta uniemożliwia sądowi krajowemu dokonanie, z ewentualnym udziałem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, kompletnej oceny zgodności owego przepisu krajowego z kartą.


Wyrok Trybunału z dnia 8 kwietnia 2003 r. # Linde AG (C-53/01), Winward Industries Inc. (C-54/01) i Rado Uhren AG (C-55/01). # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Bundesgerichtshof - Niemcy. # Zbliżenie ustawodawstw - Dyrektywa 89/104/CEE - Artykuł 3 # Sprawy połączone C-53/01 do C-55/01.


Wyrok Trybunału z dnia 17 września 1985 r. # Ford - Werke AG i Ford of Europe Inc. przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Konkurencja. # Sprawy połączone 25 oraz 26/84.


title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 9 lutego 2006 r.#Plumex przeciwko Young Sports NV.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Hof van Cassatie - Belgia.#Współpraca sądowa - Rozporządzenie (WE) nr 1348/2000 - Artykuły 4-11 i 14 - Doręczenia dokumentów sądowych - Doręczenie za pośrednictwem agencji - Doręczenie pocztą - Związek pomiędzy sposobami przekazywania i doręczania dokumentów sądowych - Pierwszeństwo - Termin do wniesienia apelacji.#Sprawa C-473/04.

text:
      Sprawa C-473/04
      Plumex
      przeciwko
      Young Sports NV
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Hof van Cassatie)
      Współpraca sądowa – Rozporządzenie (WE) nr 1348/2000 – Artykuły 4–11 i 14 – Doręczanie dokumentów sądowych – Doręczenie za pośrednictwem agencji – Doręczenie pocztą – Związek pomiędzy sposobami przekazywania i doręczania dokumentów sądowych – Pierwszeństwo – Termin do wniesienia apelacji
      Opinia rzecznika generalnego A. Tizzana przedstawiona w dniu 17 listopada 2005 r.  I-0000
      Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 9 lutego 2006 r.  I-0000
      Streszczenie wyroku
      Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Doręczanie dokumentów sądowych i pozasądowych – Rozporządzenie nr 1348/2000
      (rozporządzenie Rady nr 1348/2000, art. 4–11 i 14)
      Rozporządzenie Rady nr 1348/2000 w sprawie doręczania w państwach członkowskich sądowych i pozasądowych dokumentów w sprawach
         cywilnych i handlowych należy interpretować w ten sposób, że nie ustanawia ono żadnej hierarchii pomiędzy sposobami przekazywania
         i doręczania dokumentów za pośrednictwem agencji, o których mowa w art. 4–11, a sposobem doręczania dokumentów pocztą, przewidzianym
         w art. 14, i że w rezultacie możliwe jest doręczenie dokumentu sądowego za pomocą jednego z tych sposobów lub łącznie za pomocą
         obu. Po pierwsze bowiem ani z motywów, ani z przepisów rozporządzenia nie wynika, aby jeden ze sposobów przekazania i doręczenia,
         dokonany zgodnie z jego przepisami, był niższy rangą w porównaniu ze sposobem doręczenia za pośrednictwem agencji. Po drugie,
         biorąc pod uwagę ducha i cel przepisów rozporządzenia, które ma gwarantować efektywny proces doręczania dokumentów sądowych,
         mając na względzie prawnie uzasadnione interesy ich adresatów oraz wobec tego, że wszystkie sposoby doręczeń przewidziane
         w rozporządzeniu mogą co do zasady zapewnić ochronę tego interesu, powinno być możliwe sięgnięcie do jednego lub drugiego
         albo równocześnie dwóch lub kilku sposobów doręczania, które, w świetle okoliczności danej sprawy, wydają się być najbardziej
         dogodne lub najbardziej właściwe.

      W konsekwencji w sytuacji gdy miało miejsce łącznie doręczenie za pośrednictwem agencji oraz doręczenie pocztą, to w celu
         ustalenia rozpoczęcia biegu terminu procesowego związanego z doręczeniem dokumentu adresatowi należy odnieść się do daty pierwszego
         doręczenia dokonanego zgodnie z prawem. W istocie aby nie pozbawić treści przepisów rozporządzenia regulujących różne sposoby
         doręczeń, należy uwzględnić wszystkie skutki prawne pierwszego zgodnego z prawem doręczenia, niezależnie od późniejszego zastosowania
         innej formy doręczenia. Ponadto rozporządzenie zmierza do przyśpieszenia przepływu dokumentów sądowych w celu ich doręczania,
         a w konsekwencji przyspieszenia przebiegu procedur sądowych. Jeśli w celu obliczenia terminu procesowego uwzględnia się pierwsze
         z doręczeń rozpatrywanego dokumentu, to adresat tego dokumentu jest zobowiązany wnieść skargę do sądu wcześniej, co może pozwolić
         właściwemu sądowi orzec w sprawie w krótszym terminie.

      (por. pkt 20, 21, 28–32 i sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
      z dnia 9 lutego 2006 r. (*)

      Współpraca sądowa – Rozporządzenie (WE) nr 1348/2000 – Artykuły 4–11 i 14 – Doręczanie dokumentów sądowych – Doręczenie za pośrednictwem agencji – Doręczenie pocztą – Związek pomiędzy sposobami przekazywania i doręczania dokumentów sądowych – Pierwszeństwo – Termin do wniesienia apelacji
      W sprawie C‑473/04
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 68 WE i art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony
         przez Hof van Cassatie (Belgia) postanowieniem z dnia 22 października 2004 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 9 listopada
         2004 r., w postępowaniu:

      Plumex
      przeciwko
      Young Sports NV
      TRYBUNAŁ (trzecia izba),
      w składzie: A. Rosas, prezes izby, J. Malenovský (sprawozdawca), A. La Pergola, S. von Bahr i A. Borg Barthet, sędziowie,
      rzecznik generalny: A. Tizzano,
      sekretarz: R. Grass,
      uwzględniając procedurę pisemną,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –       w imieniu rządu austriackiego przez C. Pesendorfer, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu rządu fińskiego przez T. Pynnę, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu rządu szwedzkiego przez A. Falk, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez E. O’Neill, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez A.‑M. Rouchaud‑Joët i R. Troostersa, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 17 listopada 2005 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1       Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 4–11 oraz 14 rozporządzenia Rady (WE) nr 1348/2000
         z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie doręczania w państwach członkowskich sądowych i pozasądowych dokumentów w sprawach cywilnych
         i handlowych (Dz.U. L 160, str. 37, zwanego dalej „rozporządzeniem”).

      2       Wniosek ten został złożony w ramach skargi spółki Plumex na odrzucenie przez hof van beroep te Gent apelacji od orzeczenia
         sądu pierwszej instancji orzekającego w sporze pomiędzy tą spółką a spółką Young Sports NV z uwagi na przekroczenie terminu.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3       Zgodnie z drugim motywem rozporządzenia, prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego wymaga poprawy i przyśpieszenia przepływu
         dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych w celu ich doręczania pomiędzy państwami członkowskimi.

      4       Celem rozporządzenia jest także usprawnienie i przyspieszenie postępowań sądowych poprzez ustanowienie zasady bezpośredniego
         przekazywania dokumentów sądowych i pozasądowych.

      5       Rozporządzenie, zgodnie z brzmieniem art. 1 ust. 1, stosuje się w sprawach cywilnych lub handlowych w przypadku gdy dokument
         sądowy lub pozasądowy musi zostać przekazany z jednego państwa członkowskiego do drugiego w celu doręczenia.

      6       Rozdział II rozporządzenia obejmuje przepisy dotyczące różnych sposobów przekazywania i doręczania dokumentów sądowych. Składa
         się on z dwóch sekcji.

      7       Sekcja 1 tego rozdziału, obejmująca art. 4–11, dotyczy pierwszego sposobu przekazywania i doręczania (zwanego dalej „doręczeniem
         za pośrednictwem agencji”), w ramach którego dokument sądowy, który ma być doręczony przekazywany jest przede wszystkim bezpośrednio
         i tak szybko, jak to możliwe między agencjami wyznaczonymi przez państwa członkowskie, zwanymi „agencjami przekazującymi”
         i „agencjami przyjmującymi”. Następnie agencja przyjmująca doręcza lub zleca doręczenie tego dokumentu bądź zgodnie z prawem
         państwa członkowskiego, do którego przekazywane są dokumenty, bądź w szczególny sposób, w jaki żąda tego agencja przekazująca,
         o ile forma ta jest zgodna z prawem tego państwa członkowskiego.

      8       Zgodnie z art. 7 rozporządzenia, wszystkie czynności niezbędne do doręczenia dokonywane są tak szybko, jak to możliwe.
      9       Sekcja 2 rozdziału II rozporządzenia przewiduje „inne środki doręczania dokumentów sądowych”, czyli przekazanie drogą konsularną
         lub dyplomatyczną (art. 12), doręczanie dokumentów przez przedstawicieli dyplomatycznych lub konsularnych (art. 13), doręczanie
         pocztą (art. 14) oraz bezpośrednie doręczenie (art. 15).

      10     Ponadto odnośnie do doręczenia pocztą art. 14 rozporządzenia stanowi:
      „1.       Każde państwo członkowskie może doręczać dokumenty sądowe osobom zamieszkałym w innym państwie członkowskim bezpośrednio pocztą.
      2.       Każde państwo członkowskie może określić, zgodnie z art. 23 ust. 1, warunki uznania przez nie doręczenia dokumentów sądowych
         pocztą”.

      11     Z informacji przekazanych przez państwa członkowskie, zgodnie z art. 23 rozporządzenia (Dz.U. 2001, C 151, str. 4), zmienionych
         przy okazji pierwszej aktualizacji (Dz.U. 2001, C 202, str. 10), wynika, że Republika Portugalska dopuszcza doręczenie pocztą
         pod warunkiem, że zostanie dokonane przesyłką poleconą za potwierdzeniem odbioru i obejmie również tłumaczenie.

       Uregulowania krajowe
      12     Z art. 1051 belgijskiego kodeksu postępowania sądowego wynika, że apelację wnosi się do sądu w terminie miesięcznym od dnia
         doręczenia orzeczenia.

      13     Na podstawie tego samego przepisu w związku z art. 55 tego kodeksu, jeśli jedna ze stron, której orzeczenie ma być doręczone,
         nie ma na terenie Belgii ani stałego miejsca zamieszkania, ani miejsca zwykłego pobytu, ani adresu do doręczeń, termin do
         wniesienia apelacji jest przedłużony o 30 dni, jeśli zamieszkuje na terytorium innego państwa Europy, którym nie jest państwo
         graniczące albo Zjednoczone Królestwo.

      14     Artykuł 40 akapit pierwszy tego kodeksu przewiduje, że w przypadku osób, które nie mają na terenie Belgii znanego stałego
         miejsca zamieszkania ani miejsca zwykłego pobytu, ani adresu do doręczeń, kopia dokumentu zostaje przesłana przez sekretarza
         sądu w formie listu poleconego na adres ich stałego miejsca zamieszkania lub miejsca zwykłego pobytu za granicą, a doręczenie
         uważa się za dokonane przez pozostawienie dokumentu w urzędzie pocztowym za potwierdzeniem nadania w formach przewidzianych
         w niniejszym artykule.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      15     Spółce prawa portugalskiego z siedzibą w Portugalii, Plumex, doręczono na adres w tym państwie członkowskim orzeczenie belgijskiego
         sądu pierwszej instancji, wydane w sprawie pomiędzy tą spółką a Young Sports NV. Doręczenie to zostało dokonane zarazem za
         pośrednictwem agencji, jak i pocztą.

      16     W dniu 17 grudnia 2001 r. Plumex wniosła apelację od tego orzeczenia przed hof van beroep. Sąd ten odrzucił apelację ze względu
         na przekroczenie terminu, uznając, że termin do wniesienia apelacji przewidziany w art. 1051 belgijskiego kodeksu postępowania
         sądowego upłynął w dniu 11 grudnia 2001 r., gdyż rozpoczął bieg w dniu pierwszego doręczenia dokonanego zgodnie z przepisami,
         czyli w niniejszym przypadku doręczenia pocztą.

      17     Plumex odwołała się od postanowienia o odrzuceniu apelacji do Hof van Cassatie podnosząc, że rozporządzenie należy interpretować
         w ten sposób, że doręczenie za pośrednictwem agencji stanowi główny sposób doręczenia mający pierwszeństwo przed doręczeniem
         pocztą. Wobec tego termin do wniesienia apelacji należałoby liczyć od daty tego doręczenia głównego – które miało miejsce
         po doręczeniu pocztą – gdyż to ostatnie miało jedynie charakter wtórny.

      18     W tych okolicznościach Hof van Cassatie postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału o wydanie orzeczenia w trybie
         prejudycjalnym i udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

      „1)      Czy doręczenie w rozumieniu art. 4–11 stanowi główny sposób doręczenia, a doręczenie bezpośrednio przez pocztę w myśl art. 14
         sposób pomocniczy, w tym znaczeniu, że pierwszy sposób doręczenia ma pierwszeństwo przed drugim sposobem doręczenia, jeżeli
         obydwa zostały przeprowadzone zgodnie z przepisami prawa?

      2)      Czy w przypadku łącznego zastosowania obydwu sposobów doręczania, z jednej strony, na podstawie art. 4–11 i ,z drugiej strony,
         bezpośrednio przez pocztę w myśl art. 14, termin, w którym adresat doręczonego dokumentu może wnieść środek odwoławczy, rozpoczyna
         bieg z dniem doręczenia dokonanego na podstawie art. 4–11 rozporządzenia, a nie z dniem doręczenia dokonanego na podstawie
         art. 14?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytania pierwszego
      19     Przez swoje pierwsze pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy istnieje związek hierarchiczny pomiędzy sposobem
         doręczenia za pośrednictwem agencji a doręczeniem pocztą, w tym znaczeniu, że pierwszy ma pierwszeństwo przed drugim, jeżeli
         obydwa zostały przeprowadzone zgodnie z przepisami prawa.

      20     Na wstępie należy zauważyć, że w brzmieniu rozporządzenia nic nie wskazuje na to, by ustanawiało ono hierarchię pomiędzy tymi
         sposobami doręczenia. Ani z brzmienia motywów, ani z brzmienia przepisów nie wynika, aby jeden ze sposobów przekazania i doręczenia,
         dokonany zgodnie z postanowieniami rozporządzenia, był niższy rangą w porównaniu ze sposobem doręczenia za pośrednictwem agencji.

      21     Ponadto z ducha i celu przepisów rozporządzenia wynika, że ma ono gwarantować efektywny proces doręczania dokumentów sądowych,
         mając na względzie prawnie uzasadnione interesy ich adresatów. A zatem, jeśli wszystkie sposoby doręczeń przewidziane w rozporządzeniu
         mogą co do zasady zapewnić ochronę tego interesu, to biorąc pod uwagę wspomniany cel powinno być możliwe sięgnięcie do jednego
         lub drugiego albo równocześnie dwóch lub kilku sposobów doręczania, które wydają się być, w świetle okoliczności danej sprawy,
         najbardziej dogodne lub najbardziej właściwe.

      22     Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć w ten sposób, że rozporządzenie nie ustanawia
         żadnej hierarchii pomiędzy doręczaniem za pośrednictwem agencji a doręczeniem pocztą i że w rezultacie możliwe jest doręczenie
         dokumentu sądowego za pomocą jednego z tych sposobów lub łącznie za pomocą obu.

       W przedmiocie pytania drugiego
      23     Przez swoje drugie pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia daty, od której rozpoczyna bieg termin procesowy
         związany z doręczeniem adresatowi dokumentu w sytuacji, gdy miało miejsce łączne zastosowanie doręczenia za pośrednictwem
         agencji oraz doręczenia pocztą.

      24     W uwagach przedstawionych Trybunałowi rząd austriacki oraz Komisja Wspólnot Europejskich wyrażają wątpliwości co do właściwości
         Trybunału w zakresie odpowiedzi na to pytanie, gdyż dotyczy ono wyłącznie wykładni prawa krajowego. Skoro państwo członkowskie
         zezwala na doręczenie orzeczenia sądu na różne sposoby, to według prawa belgijskiego termin do wniesienia apelacji powinien
         rozpoczynać bieg od chwili pierwszego zgodnego z prawem doręczenia. Chwila ta powinna być określona według prawa przyjmującego
         państwa członkowskiego, a w każdym razie według prawa krajowego.

      25     Należy jednak podnieść, że, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, jedynie do sądów krajowych rozpatrujących sprawę, które
         ponoszą odpowiedzialność za następnie wydane orzeczenie, należy dokonanie oceny, z uwzględnieniem charakterystycznych elementów
         każdej sprawy, tak niezbędności orzeczenia prejudycjalnego dla wydania przez nie wyroku, jak i wagi pytań, które stawiają
         Trybunałowi. W rezultacie, gdy pytania te dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do orzekania
         (zob. w szczególności wyroki z dnia 13 marca 2001 r. w sprawie C‑379/98 PreussenElektra, Rec. str. I‑2099, pkt 38 oraz z dnia
         22 maja 2003 r. w sprawie C‑18/01 Korhonen i in., Rec. str. I‑5321, pkt 19).

      26     Drugie pytanie opiera się więc na związku pomiędzy różnymi sposobami doręczeń przewidzianymi w rozporządzeniu i stąd dotyczy
         wykładni prawa wspólnotowego.

      27     Trybunał jest zatem zobowiązany do orzekania.
      28     Z odpowiedzi na pierwsze pytanie wynika już, że nie istnieje hierarchia pomiędzy doręczeniem za pośrednictwem agencji a doręczeniem
         pocztą.

      29     Trzeba zatem zauważyć, że aby nie pozbawić treści przepisów rozporządzenia regulujących różne sposoby doręczeń, należy uwzględnić
         wszystkie skutki prawne pierwszego zgodnego z prawem doręczenia, niezależnie od późniejszego zastosowania innej formy doręczenia.

      30     Wreszcie należy wskazać, że zgodnie z drugim motywem rozporządzenia, zmierza ono do przyśpieszenia przepływu dokumentów sądowych
         w celu ich doręczania, a w konsekwencji przyspieszenia przebiegu procedur sądowych. Jeśli w celu obliczenia terminu procesowego
         uwzględnia się pierwsze z doręczeń rozpatrywanego dokumentu, to adresat tego dokumentu – do którego stosuje się ten termin
         – jest zobowiązany wnieść skargę do sądu wcześniej, co może pozwolić właściwemu sądowi orzec w sprawie w krótszym terminie.

      31     Z powyższych rozważań wynika, że w sytuacji, gdy miało miejsce łączne zastosowanie kilku sposobów doręczeń zgodnych z rozporządzeniem,
         należy uwzględnić to, które zostało dokonane jako pierwsze. Rozporządzenie nie stoi na przeszkodzie temu, by rozumowanie to
         zastosować do związku pomiędzy doręczeniem za pośrednictwem agencji a doręczeniem pocztą. Stąd w sytuacji, gdy miało miejsce
         łączne zastosowanie obu tych sposobów doręczeń, to w celu ustalenia rozpoczęcia biegu terminu procesowego związanego z doręczeniem
         dokumentu adresatowi należy uwzględnić datę doręczenia pocztą, gdyż ono zostało dokonane jako pierwsze.

      32     Wniosek taki nie narusza w żaden sposób interesu adresata dokumentu sądowego, gdyż pierwsze zgodne z prawem doręczenie pozwala
         mu na faktyczne zapoznanie się z treścią tego dokumentu i pozostawia mu wystarczającą ilość czasu na odwołanie się do sądu.
         Okoliczność, że ten sam dokument sądowy zostaje doręczony później w inny sposób, nie zmienia faktu, że wymogi zostały już
         dochowane w związku z pierwszym doręczeniem.

      33     Na pytanie drugie należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że w sytuacji, gdy miało miejsce łącznie doręczenie za pośrednictwem
         agencji oraz doręczenie pocztą, to w celu ustalenia rozpoczęcia biegu terminu procesowego związanego z doręczeniem dokumentu
         adresatowi należy odnieść się do daty pierwszego doręczenia dokonanego zgodnie z prawem.

       W przedmiocie kosztów
      34     Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
      1)      Rozporządzenie Rady (WE) nr 1348/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie doręczania w państwach członkowskich sądowych i pozasądowych
            dokumentów w sprawach cywilnych i handlowych należy interpretować w ten sposób, że nie ustanawia ono żadnej hierarchii pomiędzy
            sposobami przekazywania i doręczania dokumentów, o których mowa w art. 4–11 i 14, i że w rezultacie możliwe jest doręczenie
            dokumentu sądowego za pomocą jednego z tych sposobów lub łącznie za pomocą obu.
      2)      Rozporządzenie nr 1348/2000 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji, gdy miało miejsce łączne zastosowanie sposobów
            przekazywania i doręczania, o których mowa w art. 4–11 i 14, to w celu ustalenia rozpoczęcia biegu terminu procesowego związanego
            z doręczeniem dokumentu adresatowi należy odnieść się do daty pierwszego doręczenia dokonanego zgodnie z prawem.
      Podpisy
      * Język postępowania: niderlandzki.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (druga izba w składzie powiększonym) z dnia 20 marca 2002 r. # DaimlerChrysler AG przeciwko Urzędowi Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM). # Wspólnotowy znak towarowy - Wyraz TRUCKCARD - bezwzględne podstawy odmowy - Artykuł 7 ust. 1, lit b) i c) rozporządzenia (WE) nr 40/94. # Sprawa T-358/00.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (piąta izba w składzie powiększonym) z dnia 30 kwietnia 1998 r. # Cityflyer Express Ltd przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Skarga o stwierdzenie nieważności - Pomoc państwa - Uzasadnienie. # Sprawa T-16/96.


Wyrok Trybunału z dnia 31 marca 1977 r. # Carlo Fossi przeciwko Bundesknappschaft. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Bundessozialgericht - Niemcy. # Sprawa 79-76.


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 28 lipca 2016 r.#Milena Tomášová przeciwko Slovenská republika – Ministerstvo spravodlivosti SR i Pohotovosť s.r.o.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Okresný súd Prešov.#Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/WE – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Umowa kredytu zawierająca nieuczciwy warunek – Egzekucja wyroku sądu polubownego wydanego w oparciu o ten warunek – Odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa Unii, które można przypisać sądowi krajowemu – Przesłanki powstania odpowiedzialności – Istnienie wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii.#Sprawa C-168/15.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 28 lipca 2016 r. (
            *1
         )
      „Odesłanie prejudycjalne — Ochrona konsumentów — Dyrektywa 93/13/EWG — Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich — Umowa kredytu zawierająca nieuczciwy warunek — Egzekucja wyroku sądu polubownego wydanego w oparciu o ten warunek — Odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa Unii, które można przypisać sądowi krajowemu — Przesłanki powstania odpowiedzialności — Istnienie wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii”
      W sprawie C‑168/15
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Okresný súd Prešov (sąd rejonowy w Preszowie, Słowacja) postanowieniem z dnia 12 marca 2015 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 14 kwietnia 2015 r., w postępowaniu:

         Milena Tomášová

      przeciwko

         Slovenská republika ? Ministerstvo spravodlivosti SR,

         Pohotovosť s. r. o.,

      przy udziale:

         Združenie na ochranu občana spotrebiteľa HOOS,

      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: R. Silva de Lapuerta (sprawozdawca), prezes izby, J.C. Bonichot, C.G. Fernlund, S. Rodin i E. Regan, sędziowie,
      rzecznik generalny: N. Wahl,
      sekretarz: A. Calot Escobar,
      uwzględniając pisemny etap postępowania,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu rządu słowackiego przez B. Ricziovą, działającą w charakterze pełnomocnika,

               —

               w imieniu rządu czeskiego przez M. Smolka, J. Vláčila oraz S. Šindelkovą, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez A. Tokára, D. Roussanova oraz M. Konstantinidisa, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 14 kwietnia 2016 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy przesłanek powstania odpowiedzialności państwa członkowskiego za szkodę wyrządzoną jednostkom w wyniku naruszenia prawa Unii, które można przypisać sądowi krajowemu.

               2

               Wniosek ów został złożony w ramach sporu pomiędzy M. Tomášovą a Slovenská republika ? Ministerstvo spravodlivosti SR (Republiką Słowacką ? ministerstwem sprawiedliwości Republiki Słowackiej, zwaną dalej „Republiką Słowacką”) oraz spółką Pohotovosť s. r. o. (zwaną dalej „spółką Pohotovosť”) dotyczącego wykonania wyroku sądu polubownego, w którym M. Tomášová została zobowiązana do zapłacenia kwot związanych z umową kredytu konsumenckiego.

         Ramy prawne

               3

               Artykuł 3 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 15, t. 2, s. 288) stanowi:
               „1.   Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją[c] w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.
               2.   Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej [adhezyjnej].
               Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej [adhezyjnej].
               Jeśli sprzedawca lub dostawca [przedsiębiorca] twierdzi, że standardowe warunki umowne zostały wynegocjowane indywidualnie, ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim.
               3.   Załącznik zawiera przykładowy i niewyczerpujący wykaz warunków, które mogą być uznane za nieuczciwe”.

               4

               Artykuł 6 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje:
               „Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               5

               Milena Tomášová jest emerytką, której jedyny dochód stanowi emerytura w kwocie 347 EUR. W 2007 r. zawarła ona umowę kredytu konsumenckiego z spółką Pohotovosť na kwotę 232 EUR.

               6

               Umowa ta miała postać umowy adhezyjnej zawierającej klauzulę arbitrażową przyznającą sądowi polubownemu, którego siedziba mieściła się ponad 400 km od miejsca zamieszkania M. Tomášovej, wyłączną właściwość do rozstrzygania sporów dotyczących owej umowy. Co więcej, zgodnie z omawianą umową stopa odsetek za opóźnienie została ustalona na poziomie 91,25% rocznie. Ponadto umowa ta nie wskazywała mającej zastosowanie całkowitej rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania.

               7

               Jako że M. Tomášová popadła w opóźnienie w spłacie kredytu i nie mogła zapłacić odsetek za opóźnienie, zaciągnęła u spółki Pohotovosť kolejny kredyt na kwotę 232,36 EUR.

               8

               Orzeczeniami Stálý rozhodcovský súd (stałego sądu polubownego, Słowacja) z dnia 9 kwietnia i 15 maja 2008 r. M. Tomášová została zobowiązana do zapłaty na rzecz spółki Pohotovosť kilku kwot z tytułu niespłacenia rzeczonych kredytów, odsetek za opóźnienie i kosztów postępowania.

               9

               Po tym jak orzeczenia te uzyskały powagę rzeczy osądzonej i stały się wykonalne, w dniach 13 i 27 października 2008 r. spółka Pohotovosť złożyła wnioski o wszczęcie egzekucji do Okresný súd Prešov (sądu rejonowego w Preszowie, Słowacja), który uwzględnił je postanowieniami z dnia 15 i 16 grudnia 2008 r.

               10

               Zgodnie z postanowieniem odsyłającym rozpatrywane postępowania egzekucyjne były jeszcze w toku w chwili złożenia przedmiotowego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

               11

               W dniu 9 lipca 2010 r. M. Tomášová wystąpiła wobec Republiki Słowackiej z żądaniem zapłaty kwoty 2000 EUR tytułem odszkodowania za szkodę, jaką jej zdaniem spowodowało naruszenie prawa Unii przez Okresný súd Prešov (sąd rejonowy w Preszowie) ze względu na to, że w ramach omawianych postępowań sąd ten uwzględnił wnioski o wszczęcie egzekucji orzeczeń wydanych na podstawie nieuczciwej klauzuli arbitrażowej, zmierzające do uzyskania zapłaty określonych kwot w oparciu o nieuczciwy warunek umowny.

               12

               Wyrokiem z dnia 22 października 2010 r. Okresný súd Prešov (sąd rejonowy w Preszowie) oddalił żądanie M. Tomášovej jako bezzasadne, uznając, że ta ostatnia nie skorzystała ze wszystkich środków odwoławczych, które miała do dyspozycji, że rozpatrywane postępowania egzekucyjne nie zostały jeszcze ostatecznie zakończone oraz że w konsekwencji podnoszona szkoda jeszcze nie wystąpiła, tak że owo żądanie zostało złożone przedwcześnie.

               13

               Milena Tomášová wniosła od tego wyroku apelację.

               14

               Orzeczeniem z dnia 31 stycznia 2012 r. Krajský súd v Prešov (sąd okręgowy w Preszowie, Słowacja) uchylił omawiany wyrok i przekazał sprawę do Okresný súd Prešov (sądu rejonowego w Preszowie) celem ponownego jej rozpatrzenia.

               15

               W tych okolicznościach Okresný súd Prešov (sąd okręgowy w Preszowie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Czy stanowi istotne naruszenie prawa Unii sytuacja, w której w sprzeczności z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie wyroku sądu polubownego żąda się wykonania świadczenia wynikającego z nieuczciwego warunku umowy?

                        2)

                        Czy możliwe jest dochodzenie odpowiedzialności państwa członkowskiego za naruszenie prawa [Unii] zanim strona postępowania wykorzysta wszystkie dostępne jej zgodnie z porządkiem prawnym państwa członkowskiego środki odwoławcze w ramach postępowania egzekucyjnego; czy, uwzględniając okoliczności faktyczne sprawy, możliwe jest w takim przypadku dochodzenie takiej odpowiedzialności państwa członkowskiego przed zakończeniem postępowania egzekucyjnego i przed skorzystaniem przez powódkę z możliwości dochodzenia roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia?

                        3)

                        W razie odpowiedzi twierdzącej: czy – uwzględniając okoliczności faktyczne sprawy, a w szczególności całkowity brak działania ze strony powódki i niewyczerpanie wszystkich środków prawnych przyznanych jej w prawie państwa członkowskiego – działanie organu opisane przez powódkę stanowi wystarczająco oczywiste i istotne naruszenie prawa [Unii]?

                        4)

                        Jeśli w tym przypadku doszło do wystarczająco istotnego naruszenia prawa [Unii], czy kwota odszkodowania żądana przez powódkę odpowiada szkodzie, za którą odpowiedzialność ponosi państwo członkowskie; czy można zrównać szkodę w takim rozumieniu z uzyskaną kwotą, która stanowi bezpodstawne wzbogacenie?

                        5)

                        Czy powództwo z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jako środek prawny, ma pierwszeństwo względem powództwa o zasądzenie odszkodowania?”.

         W przedmiocie pytań prejudycjalnych

         W przedmiocie pytań od pierwszego do trzeciego

               16

               Poprzez swoje pytania od pierwszego do trzeciego, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy i w jakich okolicznościach naruszenie prawa Unii wynikające z orzeczenia sądowego wydanego w ramach postępowania egzekucyjnego dotyczącego wyroku sądu polubownego uwzględniającego żądanie zapłaty wierzytelności na podstawie warunku umownego, który należy uznać za nieuczciwy, stanowi „wystarczająco istotne” naruszenie przepisu prawa Unii, mogące spowodować powstanie odpowiedzialności pozaumownej danego państwa członkowskiego.

               17

               W tym kontekście wspomniany sąd zastanawia się nad kwestią, czy ma w tym względzie znaczenie okoliczność, że owo postępowanie egzekucyjne jeszcze się nie zakończyło, że osoba, wobec której się ono toczy, była całkowicie bierna oraz że nie wykorzystała ona wszystkich dostępnych jej w danym porządku prawnym środków odwoławczych i prawnych, takich jak roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

               18

               Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zasada odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa Unii, które można mu przypisać, jest nieodłączną częścią systemu traktatów, na których Unia się opiera (zob. wyroki: z dnia 19 listopada 1991 r., Francovich i in., C‑6/90 i C‑9/90, EU:C:1991:428, pkt 35; z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame, C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 31; a także z dnia 14 marca 2013 r., Leth, C‑420/11, EU:C:2013:166, pkt 40).

               19

               Zasada ta dotyczy każdego przypadku naruszenia prawa Unii przez państwo członkowskie, niezależnie od tego, który organ publiczny dokonał tego naruszenia (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame, C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 32; z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 31; z dnia 13 czerwca 2006 r., Traghetti del Mediterraneo, C‑173/03, EU:C:2006:391, pkt 30; a także z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 46).

               20

               Omawiana zasada ma także zastosowanie, pod pewnymi warunkami, w sytuacji gdy rozpatrywane naruszenie wynika z orzeczenia sądu krajowego orzekającego w ostatniej instancji. Ze względu bowiem na zasadniczą rolę, jaką pełni władza sądownicza w ochronie praw, które jednostki wywodzą z przepisów prawa Unii, oraz na okoliczność, że sąd orzekający w ostatniej instancji stanowi z definicji ostatnią instancję, przed którą jednostki mogą podnosić prawa, jakie przyznają im te przepisy, Trybunał stwierdził, że pełna skuteczność tych przepisów zostałaby zakwestionowana i ochrona tych praw zostałaby osłabiona, gdyby wykluczona była możliwość uzyskania przez jednostki, pod pewnymi warunkami, naprawienia szkody wyrządzonej im w wyniku naruszenia prawa Unii przez orzeczenie sądu krajowego orzekającego w ostatniej instancji (zob. podobnie wyroki: z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 32–36, 59; z dnia 31 czerwca 2006 r., Traghetti del Mediterraneo, C‑173/03, EU:C:2006:391, pkt 31; a także z dnia 9 września 2015 r., Ferreira da Silva e Brito i in., C‑160/14, EU:C:2015:565, pkt 47).

               21

               Sąd odsyłający powinien sprawdzić, czy jest tak w przypadku rozpatrywanych w postępowaniu głównym postanowień z dnia 15 i 16 grudnia 2008 r.

               22

               Jednakże należy przypomnieć, iż w odniesieniu do przesłanek powstania odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone jednostkom wskutek naruszenia prawa Unii, które można mu przypisać, Trybunał wielokrotnie orzekał, że poszkodowane jednostki mają prawo do odszkodowania, jeśli spełnione są trzy przesłanki, mianowicie: naruszony przepis prawa Unii przyznaje prawa jednostkom, naruszenie jest wystarczająco istotne oraz istnieje bezpośredni związek przyczynowy między tym naruszeniem a szkodą poniesioną przez te jednostki (zob. w szczególności wyroki: z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame, C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 51; z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 51; a także z dnia 14 marca 2013 r., Leth, C‑420/11, EU:C:2013:166, pkt 41).

               23

               Odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody spowodowane orzeczeniem sądu orzekającego w ostatniej instancji, które narusza przepis prawa Unii, jest oparta na tych samych przesłankach (zob. wyrok z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 52).

               24

               W odniesieniu, w szczególności, do drugiej przesłanki, o której mowa w pkt 22 niniejszego wyroku, odpowiedzialność ta powstaje jedynie w wyjątkowym przypadku, w którym sąd krajowy orzekający w ostatniej instancji naruszył w sposób oczywisty obowiązujące prawo (zob. wyroki: z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 53; a także z dnia 13 czerwca 2006 r., Traghetti del Mediterraneo, C‑173/03, EU:C:2006:391, pkt 32, 42).

               25

               Dla ustalenia, czy nastąpiło wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii, należy wziąć pod uwagę wszystkie elementy charakteryzujące sytuację przedstawioną sądowi krajowemu. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału do elementów, jakie można wziąć w tym kontekście pod uwagę, należą w szczególności stopień jasności i precyzji naruszonego przepisu, zakres uznania, jaki naruszony przepis pozostawia władzom krajowym, charakter uchybienia, którego się dopuszczono, lub spowodowanej szkody, usprawiedliwiony lub nieusprawiedliwiony charakter ewentualnego naruszenia prawa, okoliczność, że postępowanie jednej z instytucji Unii mogło przyczynić się do wydania lub utrzymania w mocy przepisów lub praktyki krajowej sprzecznych z prawem Unii, a także uchybienie przez dany sąd obowiązkowi zwrócenia się z pytaniem prejudycjalnym zgodnie z art. 267 akapit trzeci TFUE (zob. podobnie wyroki: z dnia 5 marca 1996 r., Brasserie du pêcheur i Factortame,C‑46/93 i C‑48/93, EU:C:1996:79, pkt 56; z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 54, 55; a także z dnia 12 grudnia 2006 r., Test Claimants in the FII Group Litigation, C‑446/04, EU:C:2006:774, pkt 213).

               26

               W każdym wypadku naruszenie prawa Unii jest wystarczająco istotne, jeżeli miało miejsce w związku z oczywistym naruszeniem orzecznictwa Trybunału w danej dziedzinie (zob. wyroki z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 56; z dnia 12 grudnia 2006 r., Test Claimants in the FII Group Litigation, C‑446/04, EU:C:2006:774, pkt 214; z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 52).

               27

               Co się tyczy sporu rozpatrywanego w postępowaniu głównym – przy założeniu, że postanowieniami z dnia 15 i 16 grudnia 2008 r. Okresný súd Prešov (sąd rejonowy w Preszowie) orzekł w ostatniej instancji – konieczne byłoby zatem dodatkowo, aby wydając te postanowienia, sąd ów popełnił wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii, naruszając w sposób oczywisty przepisy dyrektywy 93/13 lub odnoszące się do niej orzecznictwo Trybunału.

               28

               W tym względzie należy zauważyć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału system ochrony konsumenta ustanowiony przez dyrektywę 93/13 oznacza uznanie możliwości zbadania z urzędu przez sąd krajowy, czy dany warunek ma charakter nieuczciwy (zob. podobnie wyroki: z dnia 27 czerwca 2000 r., Océano Grupo Editorial i Salvat Editores, od C‑240/98 do C‑244/98, EU:C:2000:346, pkt 26, 28, 29; z dnia 21 listopada 2002 r., Cofidis, C‑473/00, EU:C:2002:705, pkt 32, 33; a także z dnia 26 października 2006 r., Mostaza Claro, C‑168/05, EU:C:2006:675, pkt 27, 28).

               29

               Wprawdzie w pkt 38 wyroku z dnia 26 października 2006 r., Mostaza Claro (C‑168/05, EU:C:2006:675) Trybunał uznał, że co do zasady z uwagi na rodzaj i wagę interesu publicznego stanowiącego podstawę ochrony udzielonej konsumentom w przepisach dyrektywy 93/13 może być zasadne nawet to, by sąd krajowy zobowiązany był do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowne mają charakter nieuczciwy, i by dokonawszy takiego badania, zniwelował brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą. Niemniej w owym wyroku Trybunał nie wyciągnął konsekwencji z tego stwierdzenia, ponieważ miał rozstrzygnąć kwestię, czy konsument może podnosić zarzut bezskuteczności zapisu na sąd polubowny po raz pierwszy przed sądem krajowym, przed którym toczy się postępowanie o uchylenie wyroku sądu polubownego.

               30

               Dopiero w wyroku z dnia 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM (C‑243/08, EU:C:2009:350, pkt 32) Trybunał wskazał jasno, że rola przyznana przez prawo Unii sądowi krajowemu nie ogranicza się do zwykłej możliwości orzeczenia w przedmiocie ewentualnie nieuczciwego charakteru warunku umownego wchodzącego w zakres stosowania wspomnianej dyrektywy, ale obejmuje także obowiązek zbadania tej kwestii z urzędu, od chwili gdy sąd krajowy dysponuje w tym celu niezbędnymi informacjami w zakresie okoliczności prawnych i faktycznych.

               31

               Począwszy od owego wyroku Trybunał wielokrotnie przypominał zatem o tym obowiązku spoczywającym na sądzie krajowym (zob. w szczególności wyroki: z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito, C‑618/10, EU:C:2012:349, pkt 42, 43; z dnia 21 lutego 2013 r., Banif Plus Bank, C‑472/11, EU:C:2013:88, pkt 22; a także z dnia 1 października 2015 r., ERSTE Bank Hungary, C‑32/14, EU:C:2015:637, pkt 41).

               32

               W szczególności Trybunał orzekł, że gdy sąd krajowy, do którego wpłynął wniosek o wszczęcie egzekucji wyroku sądu polubownego, dysponuje niezbędnymi informacjami w zakresie okoliczności prawnych i faktycznych, powinien dokonać z urzędu kontroli nieuczciwego charakteru warunków umownych będących podstawą wierzytelności stwierdzonej w tym wyroku w świetle przepisów dyrektywy 93/13, jeżeli zgodnie z krajowymi przepisami proceduralnymi zobowiązany jest dokonać z urzędu, w ramach podobnego postępowania egzekucyjnego, oceny sprzeczności takich warunków z krajowymi zasadami porządku publicznego (zob. podobnie wyrok z dnia 6 października 2009 r.,Asturcom Telecomunicaciones, C‑40/08, EU:C:2009:615, pkt 53; postanowienie z dnia 16 listopada 2010 r., Pohotovosť, C‑76/10, EU:C:2010:685, pkt 51, 53, 54; a także wyrok z dnia 27 lutego 2014 r., Pohotovosť, C‑470/12, EU:C:2014:101, pkt 42).

               33

               W konsekwencji nie można uznać, że sąd krajowy, który przed datą wydania przez Trybunał wyroku z dnia 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM (C‑243/08, EU:C:2009:350) wstrzymał się z dokonaniem z urzędu oceny nieuczciwego charakteru warunków umownych objętych zakresem stosowania dyrektywy 93/13, chociaż dysponował niezbędnymi w tym celu informacjami w zakresie okoliczności prawnych i faktycznych, naruszył w oczywisty sposób orzecznictwo Trybunału w tej dziedzinie i w związku z tym dopuścił się wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii.

               34

               W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że rozpatrywane w postępowaniu głównym postanowienia z dnia 15 i 16 grudnia 2008 r. zostały wydane wcześniej niż przywołany wyrok.

               35

               Dlatego też nie jest konieczne dokonanie oceny, czy okoliczność, że rozpatrywane w postępowaniu głównym postępowanie egzekucyjne jeszcze się nie zakończyło, lub też że osoba, wobec której się ono toczy, była całkowicie bierna oraz że nie wykorzystała wszystkich środków odwoławczych i prawnych, takich jak roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia dostępne jej w danym porządku prawnym, ma znaczenie dla powstania odpowiedzialności danego państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom wskutek naruszenia prawa Unii przez wydanie orzeczeń sądowych, takich jak postanowienia z dnia 15 i 16 grudnia 2008 r. rozpatrywane w postępowaniu głównym.

               36

               W tych okolicznościach na pytania od pierwszego do trzeciego należy odpowiedzieć w następujący sposób:

                        —

                        Odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa Unii przez orzeczenie sądu krajowego może powstać jedynie wtedy, gdy orzeczenie to wydaje sąd tego państwa członkowskiego orzekający w ostatniej instancji, czego zbadanie w odniesieniu do sporu stanowiącego przedmiot postępowania głównego należy do sądu odsyłającego. Jeśli tak jest, orzeczenie tego sądu krajowego orzekającego w ostatniej instancji może stanowić wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii mogące powodować powstanie rzeczonej odpowiedzialności jedynie wtedy, gdy poprzez wydanie owego orzeczenia wspomniany sąd w sposób oczywisty narusza obowiązujące prawo lub gdy naruszenie to zachodzi pomimo istnienia utrwalonego orzecznictwa Trybunału w danej dziedzinie.

                        —

                        Nie można uznać, że sąd krajowy, który przed datą wydania przez Trybunał wyroku z dnia 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM (C‑243/08, EU:C:2009:350) wstrzymał się – w ramach postępowania egzekucyjnego dotyczącego wyroku sądu polubownego uwzględniającego żądanie zapłaty wierzytelności na podstawie warunku umowy, który należy uznać za nieuczciwy w rozumieniu dyrektywy 93/13 – z dokonaniem z urzędu oceny nieuczciwego charakteru tego warunku, chociaż dysponował niezbędnymi w tym celu informacjami w zakresie okoliczności prawnych i faktycznych, naruszył w oczywisty sposób orzecznictwo Trybunału w tej dziedzinie i w związku z tym dopuścił się wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii.

         W przedmiocie pytań czwartego i piątego

               37

               Poprzez swoje pytania czwarte i piąte sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy wartość szkody wyrządzonej wskutek ewentualnego naruszenia prawa Unii rozpatrywanego w postępowaniu głównym odpowiada kwocie odszkodowania żądanej przez M. Tomášovą oraz czy może ona zostać zrównana z kwotą rzeczywiście uzyskanej kwoty, stanowiącą bezpodstawne wzbogacenie dla osoby, na rzecz której zasądzono tę kwotę w wyroku sądu polubownego, oraz czy powództwo odszkodowawcze zmierzające do uzyskania naprawienia tej szkody ma charakter wtórny w stosunku do powództwa z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

               38

               W tym względzie należy przypomnieć, że jeżeli spełnione są trzy przesłanki dotyczące powstania odpowiedzialności państwa – czego ustalenie jest zadaniem sądu krajowego – naprawienie przez państwo konsekwencji wyrządzonej szkody powinno nastąpić zgodnie z prawem krajowym państwa, które ponosi odpowiedzialność, przy czym zasady ustalone w prawie krajowym w odniesieniu do naprawienia szkody nie mogą być mniej korzystne niż zasady dotyczące podobnych krajowych środków prawnych (zasada równoważności) ani nie mogą być tak skonstruowane, by w praktyce uniemożliwiały lub nadmiernie utrudniały otrzymanie odszkodowania (zasada skuteczności) (zob. wyroki: z dnia 19 listopada 1991 r., Francovich i in., C‑6/90 i C‑9/90, EU:C:1991:428, pkt 42; z dnia 30 września 2003 r., Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, pkt 58; z dnia 24 marca 2009 r., Danske Slagterier, C‑445/06, EU:C:2009:178, pkt 31; z dnia 25 listopada 2010 r., Fuß, C‑429/09, EU:C:2010:717, pkt 62, a także z dnia 9 września 2015 r., Ferreira da Silva e Brito i in., C‑160/14, EU:C:2015:565, pkt 50).

               39

               Wynika z tego, że zasady dotyczące oszacowania wysokości szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa Unii ustalane są w prawie krajowym każdego państwa członkowskiego, przy założeniu, że uregulowania krajowe muszą ustanawiać te zasady z poszanowaniem zasad równoważności i skuteczności.

               40

               To samo dotyczy związku między żądaniem naprawienia takiej szkody a innymi środkami prawnymi ewentualnie przewidzianymi w porządku prawnym danego państwa członkowskiego, takimi jak powództwo z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia.

               41

               W tych okolicznościach na pytania czwarte i piąte należy odpowiedzieć, że zasady dotyczące naprawienia szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa Unii, takie jak odnoszące się do oszacowania wysokości takiej szkody lub związku między żądaniem takiego naprawienia a innymi ewentualnie dostępnymi środkami prawnymi, ustalane są w prawie krajowym każdego państwa członkowskiego z poszanowaniem zasad równoważności i skuteczności.

         W przedmiocie kosztów

               42

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:

                           1)

                           Odpowiedzialność państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom w wyniku naruszenia prawa Unii przez orzeczenie sądu krajowego może powstać jedynie wtedy, gdy orzeczenie to wydaje sąd tego państwa członkowskiego orzekający w ostatniej instancji, czego zbadanie w odniesieniu do sporu stanowiącego przedmiot postępowania głównego należy do sądu odsyłającego. Jeśli tak jest, orzeczenie tego sądu krajowego orzekającego w ostatniej instancji może stanowić wystarczająco istotne naruszenie prawa Unii mogące powodować powstanie rzeczonej odpowiedzialności jedynie wtedy, gdy poprzez wydanie owego orzeczenia wspomniany sąd w sposób oczywisty narusza obowiązujące prawo lub gdy naruszenie to zachodzi pomimo istnienia utrwalonego orzecznictwa Trybunału w danej dziedzinie.

                           Nie można uznać, że sąd krajowy, który przed datą wydania przez Trybunał wyroku z dnia 4 czerwca 2009 r., Pannon GSM (C‑243/08, EU:C:2009:350) wstrzymał się – w ramach postępowania egzekucyjnego dotyczącego wyroku sądu polubownego uwzględniającego żądanie zapłaty wierzytelności na podstawie warunku umowy, który należy uznać za nieuczciwy w rozumieniu dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich – z dokonaniem z urzędu oceny nieuczciwego charakteru tego warunku, chociaż dysponował niezbędnymi w tym celu informacjami w zakresie okoliczności prawnych i faktycznych, naruszył w oczywisty sposób orzecznictwo Trybunału w tej dziedzinie i w związku z tym dopuścił się wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii.

                           2)

                           Zasady dotyczące naprawienia szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa Unii, takie jak odnoszące się do oszacowania wysokości takiej szkody lub związku między żądaniem takiego naprawienia a innymi ewentualnie dostępnymi środkami prawnymi, ustalane są w prawie krajowym każdego państwa członkowskiego z poszanowaniem zasad równoważności i skuteczności.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: słowacki.