title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 4 lipca 2006 r.#Konstantinos Adeneler i inni przeciwko Ellinikos Organismos Galaktos (ELOG).#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Monomeles Protodikeio Thessalonikis - Grecja.#Dyrektywa 1999/70/WE - Klauzula 1 lit. b) oraz klauzula 5 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony - Kolejne umowy o pracę na czas określony w sektorze publicznym - Pojęcie "kolejnej umowy" i "obiektywnych powodów" uzasadniających ponowne zawarcie takich umów - Środki mające na celu zapobieganie nadużyciom - Kary - Zakres obowiązku dokonywania wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z prawem wspólnotowym.#Sprawa C-212/04.

text:
      Sprawa C‑212/04
      Konstantinos Adeneler i in.
      przeciwko
      Ellinikos Organismos Galaktos (ELOG)
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez
      Monomeles Protodikeio Thessalonikis)
      Dyrektywa 1999/70/WE − Klauzula 1 lit. b) oraz klauzula 5 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony − Kolejne
         umowy o pracę na czas określony w sektorze publicznym − Pojęcia „kolejna umowa” i „obiektywne powody” uzasadniające ponowne
         zawarcie takich umów − Środki mające na celu zapobieganie nadużyciom − Sankcje − Zakres obowiązku dokonywania wykładni zgodnej

      Streszczenie wyroku
      1.        Pytania prejudycjalne – Właściwość Trybunału – Granice
      (art. 234 WE)
      2.        Polityka społeczna – Porozumienie ramowe w sprawie pracy na czas określony, zawarte przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych
            i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych
            (ETUC) – Dyrektywa 1999/70
      (Dyrektywa Rady1999/70, załącznik, klauzula 5 pkt 1 lit. a))
      3.        Polityka społeczna – Porozumienie ramowe w sprawie pracy na czas określony, zawarte przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych
            i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych
            (ETUC) – Dyrektywa 1999/70
      (Dyrektywa Rady1999/70, załącznik, klauzula 5)
      4.        Polityka społeczna – Porozumienie ramowe w sprawie pracy na czas określony, zawarte przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych
            i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych
            (ETUC) – Dyrektywa 1999/70
      (Dyrektywa Rady1999/70, załącznik, klauzula 5 pkt 1)
      5.        Akty instytucji – Dyrektywy – Wykonanie przez państwa członkowskie
      (art. 10 akapit drugi WE i art. 249 akapit trzeci WE)
      1.        Procedura ustanowiona w art. 234 WE jest narzędziem współpracy Trybunału z sądami krajowymi, za pomocą którego Trybunał dostarcza
         tym sądom wskazówek co do wykładni prawa wspólnotowego, niezbędnych do rozstrzygnięcia rozpatrywanych przez nie sporów. W ramach
         tej współpracy sąd krajowy, przed którym toczy się spór, który jako jedyny dysponuje bezpośrednią znajomością okoliczności
         leżących u podstaw sporu i musi przyjąć odpowiedzialność za rozstrzygnięcie sprawy, znajduje się w najlepszym położeniu, aby
         w świetle specyfiki danej sprawy dokonać oceny, czy wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niezbędne dla wydania
         przezeń wyroku, jak i znaczenia dla sprawy pytań, które przedstawia Trybunałowi. W rezultacie gdy pytania te dotyczą wykładni
         prawa wspólnotowego, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do ich rozpatrzenia.

      Jednakże Trybunał uważa, że w celu zweryfikowania jego własnej właściwości do niego należy zbadanie okoliczności, w których
         zwraca się do niego sąd krajowy. Idea współpracy, która powinna przyświecać funkcjonowaniu instytucji wniosku o wydanie orzeczenia
         w trybie prejudycjalnym, zakłada, że sąd krajowy ze swojej strony będzie miał wzgląd na powierzone Trybunałowi zadanie, którym
         jest przyczynianie się do sprawowania wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich, a nie wyrażanie opinii doradczych
         na pytania ogólne lub hipotetyczne.

      (por. pkt 40–42)
      2.        Wykładni klauzuli 5 pkt 1 lit. a) Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r.,
         stanowiącego załącznik do dyrektywy 1999/70 dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego
         przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP)
         oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC), będącej przepisem dotyczącym obiektywnych powodów mogących uzasadniać
         ponowne zawarcie umowy o pracę lub nawiązanie stosunku pracy na czas określony, powinno się dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia
         się ona wykorzystaniu kolejnych umów o pracę na czas określony, gdy jedynym tego uzasadnieniem jest okoliczność, że przewiduje
         to ogólny przepis ustawowy lub wykonawczy państwa członkowskiego. Przeciwnie, pojęcie „obiektywne powody” w rozumieniu tej
         klauzuli wymaga, by wykorzystanie tego szczególnego rodzaju stosunków pracy, w postaci, w jakiej uregulowane są w przepisach
         krajowych, było uzasadnione występowaniem konkretnych okoliczności dotyczących w szczególności rozpatrywanej działalności
         i warunków jej wykonywania.

      Bowiem ustawodawczy lub wykonawczy przepis krajowy, który zawierałby jedynie ogólne i abstrakcyjne zezwolenie na wykorzystanie
         kolejnych umów o pracę na czas określony rodzi rzeczywiste zagrożenie nadużyć tego rodzaju umów, a zatem nie jest zgodny z celem
         i skutecznością (effet utile) porozumienia ramowego. Zatem okoliczność dopuszczenia, by przepis krajowy z mocy prawa i bez
         dodatkowych szczegółowych przesłanek uzasadniał kolejne umowy o pracę na czas określony, stanowiłaby naruszenie celu porozumienia
         ramowego, którym jest ochrona pracowników przed brakiem stabilności zatrudnienia, i podważałaby zasadę, w świetle której umowy
         na czas nieokreślony stanowią podstawową formę stosunków pracy. W szczególności stosowanie umów o pracę na czas określony
         wyłącznie na podstawie ogólnego przepisu ustawowego lub wykonawczego, bez uwzględnienia konkretnych okoliczności rozpatrywanej
         działalności, nie pozwala na wskazanie obiektywnych i przejrzystych kryteriów w celu weryfikacji, czy ponowne zawarcie takich
         umów w istocie służy zaspokojeniu rzeczywistej potrzeby, prowadzi do osiągnięcia realizowanego celu i jest niezbędne w tym
         zakresie.

      (por. pkt 71–75 oraz pkt 1 sentencji)
      3.        Wykładni klauzuli 5 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r., stanowiącego
         załącznik do dyrektywy 1999/70 dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską
         Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską
         Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) – przepisu mającego na celu zapobieżenie nadużywania kolejnych umów o pracę na czas
         określony – należy dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia się ona regulacji krajowej, w świetle której za „kolejne” w rozumieniu
         tej klauzuli uważane są wyłącznie umowy o pracę i stosunki pracy na czas określony, między którymi nie upłynął okres przekraczający
         20 dni roboczych.

      Taką regulację krajową uznać należy za mogącą podważyć przedmiot, cel jak i skuteczność (effet utile) porozumienia ramowego,
         taka bowiem nieelastyczna i wąska definicja następczego charakteru szeregu kolejnych umów o pracę pozwalałby na zatrudnianie
         pracowników przez lata w sposób niegwarantujący im żadnej stabilności, gdyż w praktyce pracownik często nie ma innego wyboru
         niż zaakceptować przerwy o długości 20 dni roboczych w łańcuchu umów łączących go z pracodawcą. Ponadto uregulowanie krajowe
         tego rodzaju może prowadzić nie tylko do faktycznego wyłączenia znacznej liczby stosunków pracy na czas określony z przewidzianej
         w dyrektywie 1999/70 i porozumieniu ramowym ochrony pracowników, pozbawiając w znacznej części treści realizowany przez nie
         cel, lecz również pozwala na nadużycia w wykorzystywaniu takich stosunków przez pracodawców.

      (por. pkt 84–86, 89 oraz pkt 2 sentencji)
      4.        Wykładni Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r., stanowiącego załącznik
         do dyrektywy 1999/70 dotyczącej Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji
         Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków
         Zawodowych (ETUC), należy dokonać w ten sposób, że w zakresie, w jakim wewnętrzny porządek prawny państwa członkowskiego nie
         przewiduje w danym sektorze innych skutecznych środków pozwalających na unikanie nadużyć przy wykorzystaniu kolejnych umów
         na czas określony, a w pewnych przypadkach – na karanie za dopuszczenie się tych nadużyć, porozumienie to sprzeciwia się stosowaniu
         regulacji krajowej ustanawiającej jedynie w sektorze publicznym całkowity zakaz przekształcania w umowę na czas nieokreślony
         kolejnych umów na czas określony, służących w istocie „zwyczajnym i stałym potrzebom” pracodawcy i uważanych wobec tego za
         nadużycie.

      (por. pkt 105 oraz pkt 3 sentencji)
      5.        W razie dokonania transpozycji dyrektywy do porządku prawnego danego państwa członkowskiego po terminie oraz przy braku bezpośredniej
         skuteczności odpowiednich przepisów tejże dyrektywy sądy krajowe są zobowiązane, z chwilą upływu terminu transpozycji, do
         dokonywania wykładni prawa wewnętrznego, tak dalece jak jest to możliwe, w świetle brzmienia dyrektywy i realizowanego przez
         nią celu, tak by osiągnięte zostały rezultaty wskazane dyrektywą, przychylając się do najbardziej zgodnej z tym celem wykładni
         przepisów krajowych oraz do przedstawienia rozstrzygnięcia zgodnego z postanowieniami tej dyrektywy.

      W sposób oczywisty wynika stąd, że w takiej sytuacji data, z którą krajowe środki służące transpozycji wchodzą w życie w państwie
         członkowskim, którego dotyczy postępowanie, nie stanowi odpowiedniego kryterium. Rozwiązanie takie podważyłoby bowiem pełną
         skuteczność prawa wspólnotowego oraz jednolitość stosowania tego prawa, w szczególności za pomocą dyrektyw. Ponadto począwszy
         od daty wejścia w życie dyrektywy, sądy państw członkowskich zobowiązane są tak dalece jak jest to możliwe do powstrzymania
         się od dokonywania wykładni prawa wewnętrznego w sposób, który poważnie zagrażałby − po upływie terminu dla jej transpozycji
         − osiągnięciu wskazanego w niej rezultatu.

      (por. pkt 115, 116, 123, 124 oraz pkt 4 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 4 lipca 2006 r.(*)

      Dyrektywa 1999/70/WE − Klauzula 1 lit. b) oraz klauzula 5 Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony − Kolejne
         umowy o pracę na czas określony w sektorze publicznym − Pojęcia „kolejna umowa” i „obiektywne powody” uzasadniające ponowne
         zawarcie takich umów − Środki mające na celu zapobieganie nadużyciom − Sankcje − Zakres obowiązku dokonywania wykładni zgodnej

      W sprawie C‑212/04
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Monomeles
         Protodikeio Thessalonikis (Grecja) postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2004 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 17 maja 2004 r.,
         w postępowaniu:

      Konstantinos Adeneler,
      Pandora Kosa-Valdirka,
      Nikolaos Markou,
      Agapi Pantelidou,
      Christina Topalidou,
      Apostolos Alexopoulos,
      Konstantinos Vasiniotis,
      Vasiliki Karagianni,
      Apostolos Tsitsionis,
      Aristeidis Andreou,
      Evangelia Vasila,
      Kalliopi Peristeri,
      Spyridon Sklivanitis,
      Dimosthenis Tselefis,
      Theopisti Patsidou,
      Dimitrios Vogiatsis,
      Rousas Voskakis,
      Vasileios Giatakis
      przeciwko
      Ellinikos Organismos Galaktos (ELOG),
      TRYBUNAŁ (wielka izba),
      w składzie: V. Skouris, prezes, P. Jann, C.W.A. Timmermans, A. Rosas i J. Malenovský, prezesi izb, J.P. Puissochet, R. Schintgen
         (sprawozdawca), N. Colneric, J. Klučka, U. Lõhmus i E. Levits, sędziowie,

      rzecznik generalny: J. Kokott,
      sekretarz: L. Hewlett, główny administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 13 września 2005 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu M. Adenelera i pozostałych siedemnastu skarżących w postępowaniu przed sądem krajowym przez V. Christianosa, A. Kazakosa
         i C. Nikoloutsopoulosa, dikigori,

      –        w imieniu Ellinikos Organismos Galaktos (ELOG) przez K. Mamelisa, P. Tselepidisa i I. Tsitouridisa, dikigori,
      –        w imieniu rządu greckiego przez A. Samoni-Rantou i E.M. Mamounę oraz przez I. Bakopoulosa i V. Kyriazopoulosa, działających
         w charakterze pełnomocników,

      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez M. Patakię i N. Yerrell, działające w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 27 października 2005 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni klauzuli 1 i 5 Porozumienia ramowego w sprawie pracy
         na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r. (zwanego dalej „porozumieniem ramowym”), stanowiącego załącznik do dyrektywy
         Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego UNICE, CEEP i ETUC w sprawie pracy na czas określony
         (Dz.U. L 175, str. 43) oraz zakresu ciążącego na sądach państw członkowskich obowiązku dokonywania wykładni prawa krajowego
         w sposób zgodny z prawem wspólnotowym.

      2        Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy K. Adenelerem i innymi siedemnastoma pracownikami a ich pracodawcą
         Ellinikos Organismos Galaktos (grecka agencja ds. mleka, zwana dalej „ELOG”) dotyczącego braku ponownego zawarcia umów o pracę
         na czas określony pomiędzy nimi a ELOG.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3        Podstawą prawną dyrektywy 1999/70 jest art. 139 ust. 2 WE. W świetle art. 1 tej dyrektywy ma ona na celu „wykonanie załączonego
         do niej Porozumienia ramowego w sprawie umów na czas określony, zawartego […] między głównymi organizacjami międzybranżowymi
         (UNICE, CEEP oraz ETUC)”.

      4        Trzeci, szósty, siódmy, trzynasty, czternasty, piętnasty i siedemnasty motyw wspomnianej dyrektywy, jak również akapity od
         pierwszego do trzeciego jej preambuły oraz pkt 3, 5–8 i 10 postanowień ogólnych porozumienia ramowego stanowią:

      –        zakończenie tworzenia rynku wewnętrznego musi prowadzić do poprawy warunków życia i pracy pracowników we Wspólnocie Europejskiej.
         Proces taki musi wynikać ze zbliżania tych warunków jednocześnie z utrzymaniem tendencji do ich poprawy, w szczególności jeśli
         chodzi o formy zatrudnienia inne niż umowy o pracę na czas nieokreślony, w celu osiągnięcia lepszej równowagi pomiędzy elastycznością
         czasu pracy a bezpieczeństwem pracowników;

      –        cele niniejszej dyrektywy nie mogą zostać właściwie osiągnięte przez państwa członkowskie i dlatego uznano za odpowiednie
         zastosowanie prawnie wiążących przepisów wspólnotowych przygotowanych w ścisłej współpracy z reprezentatywnymi partnerami
         społecznymi

      –        strony porozumienia ramowego uznają, że z jednej strony umowy zawarte na czas nieokreślony są i pozostaną powszechną formą
         stosunków pracy między pracodawcami a pracownikami, jako że przyczyniają się do podnoszenia jakości życia zainteresowanych
         pracowników oraz do podnoszenia ich efektywności, lecz że z drugiej strony umowy o pracę na czas określony w pewnych warunkach
         odpowiadają zarówno potrzebom pracodawców, jak i pracowników

      –        porozumienie ramowe ustala ogólne zasady i minimalne wymogi dotyczące pracy na czas określony, określając w szczególności
         ogólne ramy, w celu zagwarantowania równego traktowania pracowników zatrudnionych na czas określony poprzez zapewnienie im
         ochrony na wypadek dyskryminującego traktowania oraz przeciwdziałanie nadużyciom wynikającym ze stosowania następujących po
         sobie umów o pracę na czas określony, pozostawiając państwom członkowskim i partnerom społecznym określanie warunków stosowania
         wskazanych ogólnych zasad i przepisów, w celu uwzględnienia specyficznej sytuacji krajowej, sektorowej i sezonowej;

      –        zatem Rada Unii Europejskiej uznała, że właściwą formą wprowadzenia w życie porozumienia ramowego jest dyrektywa, jako że
         wiąże ona strony co do celu, który ma być osiągnięty, pozostawiając im wybór co do formy i środków;

      –        odnośnie do pojęć użytych w porozumieniu ramowym, ale bezpośrednio w nim nie zdefiniowanych, dyrektywa 1999/70 pozwala państwom
         członkowskim zdefiniować te terminy zgodnie z ich ustawodawstwem krajowym i praktyką krajową, pod warunkiem że definicje,
         o których mowa, pozostają zgodne z treścią porozumienia ramowego;

      –        zdaniem stron-sygnatariuszy porozumienia ramowego korzystanie z umów o pracę zawieranych na czas określony, oparte na obiektywnych
         przesłankach, jest środkiem zapobiegania nadużyciom wyrządzających szkodę pracownikom.

      5        Zgodnie z klauzulą 1 porozumienia ramowego jego „[c]elem […] jest:

      a)      poprawa warunków pracy na czas określony poprzez zagwarantowanie przestrzegania zasady niedyskryminacji;
      b)      ustanowienie ram dla zapobiegania nadużyciom wynikającym z wykorzystywania kolejnych umów lub stosunków pracy zawieranych
         na czas określony”.

      6        Klauzula 2 porozumienia ramowego stanowi:

      „1.      Niniejsze porozumienie ma zastosowanie do pracowników zatrudnionych na czas określony, na podstawie umowy lub w ramach stosunku
         pracy określonego przez ustawodawstwo, układy zbiorowe lub praktykę obowiązującą w każdym z państw członkowskich.

      2.      Państwa członkowskie po przeprowadzeniu konsultacji z partnerami społecznymi lub partnerzy społeczni mogą przewidzieć, że
         niniejsze porozumienie nie będzie miało zastosowania do:

      a)      stosunków pracy mających na celu wstępne szkolenie zawodowe lub system praktyk;
      b)      umów lub stosunków pracy zawartych w ramach szczególnego publicznego programu szkolenia, integracji lub przekwalifikowania
         zawodowego, lub takiego programu wspieranego przez władze publiczne”.

      7        Klauzula 3 tego porozumienia ramowego ma następujące brzmienie:

      „Do celów niniejszego porozumienia:
      1.      »pracownik zatrudniony na czas określony« oznacza osobę, która zawarła umowę o pracę lub [nawiązała] stosunek pracy bezpośrednio
         między pracodawcą a pracownikiem, a termin wygaśnięcia umowy o pracę lub stosunku pracy jest określony przez obiektywne warunki,
         takie jak nadejście dokładnie określonej daty, wykonanie określonego zadania lub nastąpienie określonego wydarzenia.

      2.      Do celów niniejszego porozumienia »porównywalny pracownik zatrudniony na czas nieokreślony« oznacza pracownika, który zawarł
         umowę o pracę lub [nawiązał] stosunek pracy na czas nieokreślony w tym samym zakładzie i mającego pracę/zawód taki sam lub
         podobny, uwzględniając kwalifikacje/umiejętności. O ile nie ma żadnego porównywalnego pracownika zatrudnionego na czas nieokreślony
         w tym samym zakładzie, porównania dokonuje się poprzez odwołanie do właściwego układu zbiorowego lub, w razie braku właściwego
         układu zbiorowego, porównania dokonuje się zgodnie z ustawodawstwem krajowym, układami zbiorowymi lub praktyką”.

      8        Klauzula 5 porozumienia ramowego stanowi:

      „1.      W celu zapobiegania nadużyciom wynikającym z wykorzystywania kolejnych umów o pracę lub stosunków pracy zawieranych na czas
         określony państwa członkowskie po przeprowadzeniu konsultacji z partnerami społecznymi, zgodnie z ustawodawstwem krajowym,
         układami zbiorowymi i praktyką, i/lub partnerzy społeczni, wprowadzają, o ile nie istnieją równoważne rozwiązania prawne,
         zmierzające do zapobiegania nadużyciom, w sposób uwzględniający potrzeby szczególnych gałęzi i/lub grup pracowników, jeden
         lub więcej spośród następujących środków:

      a)      obiektywne powody, uzasadniające odnowienie [ponowne zawarcie] takich umów lub [ponowne nawiązanie takich] stosunków pracy;
      b)      maksymalną łączną długość [maksymalny łączny czas trwania] kolejnych umów o pracę lub stosunków pracy na czas określony;
      c)      liczbę […] takich [ponownie zawieranych] umów lub [nawiązywanych] stosunków.
      2.      Państwa członkowskie po przeprowadzeniu konsultacji z partnerami społecznymi i/lub partnerzy społeczni ustalają, o ile to
         właściwe, na jakich warunkach umowy zawarte na czas określony lub stosunki pracy:

      a)      będą uważane za »kolejne«;
      b)      będą uważane za umowy o pracę lub stosunki pracy zawarte na czas nieokreślony”.
      9        Klauzula 8 porozumienia ramowego stanowi:

      „1.      Państwa członkowskie i/lub partnerzy społeczni mogą utrzymać w mocy lub wprowadzić przepisy bardziej korzystne dla pracowników
         niż postanowienia ustanowione w niniejszym porozumieniu.

      […]
      3.      Wykonanie niniejszego porozumienia nie stanowi ważnej podstawy do obniżenia ogólnego poziomu ochrony, gwarantowanego pracownikom
         w ramach przedmiotu niniejszego porozumienia.

      […]”.
      10      Artykuł 2 akapity pierwszy i drugi dyrektywy 1999/70 stanowi:

      „Państwa członkowskie wprowadzają w życie przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania niniejszej
         dyrektywy w terminie do dnia 10 lipca 2001 r. lub zapewniają, że najpóźniej w tym terminie partnerzy społeczni wprowadzą,
         w drodze porozumienia, niezbędne ku temu środki, przy czym od państw członkowskich wymaga się podjęcia wszelkich środków niezbędnych
         dla umożliwienia im stałego zapewniania realizacji celów określonych w niniejszej dyrektywie. Państwa członkowskie niezwłocznie
         powiadamiają o tym Komisję.

      Państwa członkowskie mogą skorzystać z dodatkowego rocznego terminu, w razie konieczności [i] po skonsultowaniu [się] z partnerami
         społecznymi, w celu przezwyciężenia szczególnych trudności lub w celu wykonania postanowień układu zbiorowego. Państwa członkowskie
         w takich okolicznościach niezwłocznie poinformują o tym Komisję”.

      11      Artykuł 3 tejże dyrektywy stanowi:

      „Niniejsza dyrektywa wchodzi w życie w dniu jej opublikowania w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich”.

       Uregulowania krajowe
      12      W świetle wyjaśnień Komisji rząd grecki poinformował ją o zamiarze skorzystania z przewidzianej w art. 2 akapit drugi dyrektywy
         1999/70 możliwości wykorzystania dodatkowego terminu na ustanowienie środków wykonujących postanowienia tej dyrektywy, wobec
         czego termin jej transpozycji upływał w dniu 10 lipca 2002 r.

      13      Transpozycji rzeczonej dyrektywy do greckiego porządku prawnego dokonano w kwietniu 2003 r.

      14      Dekret prezydencki nr 81/2003 zawierający postanowienia dotyczące pracowników zatrudnionych na podstawie umów na czas określony
         (FEK A’ 77/2.4.2003), stanowiący pierwszy środek transpozycji dyrektywy 1999/70, wszedł w życie w dniu 2 kwietnia 2003 r.

      15      Artykuł 2 ust. 1 tego dekretu stanowi, że „jego postanowienia stosuje się do pracowników zatrudnionych na podstawie umowy
         o pracę lub w ramach stosunku pracy na czas określony”.

      16      Następnie na podstawie art. 1 dekretu prezydenckiego nr 180/2004 (FEK A’ 160/23.8.2004), który wszedł w życie w dniu 23 sierpnia
         2004 r., art. 2 ust. 1 tegoż dekretu prezydenckiego uzyskał następujące brzmienie:

      „Postanowienia niniejszego dekretu prezydenckiego stosuje się do pracowników zatrudnionych w sektorze prywatnym na podstawie
         umowy o pracę lub w ramach stosunku pracy na czas określony […]”.

      17      W swej wersji pierwotnej art. 5 dekretu prezydenckiego nr 81/2003, zatytułowany „Postanowienia w zakresie ochrony pracowników
         i przeciwdziałania obchodzeniu prawa ze szkodą dla pracowników”, stanowił:

      „1.      Ponowne zawieranie umów o pracę na czas określony, bez ograniczeń, jest zgodne z prawem, jeżeli jest uzasadnione obiektywnymi
         powodami.

      a)      Obiektywne powody występują w szczególności w następujących przypadkach:
      […] Obowiązek zawarcia umowy na czas określony przewiduje przepis ustawowy lub wykonawczy […].
      b)      Z braku przeciwnego dowodu przedstawionego przez pracownika w odniesieniu do sektorów działalności powołujących się na obiektywne
         powody wynikające z charakteru sektora lub rodzaju wykonywanej pracy domniemywa się występowania tych powodów […].

      […]
      3.      Z zastrzeżeniem sytuacji uzasadnionych obiektywnymi powodami wskazanymi w ust. 1, jeżeli łączny czas trwania kolejnych umów
         o pracę lub stosunków pracy na czas określony przekracza dwa lata, domniemywa się, że służą one zaspokojeniu zwyczajnych i stałych
         potrzeb przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, w związku z czym ulegają przekształceniu w umowy o pracę lub stosunki pracy na
         czas nieokreślony. Jeśli w toku wspomnianego powyżej okresu dwóch lat ponadtrzykrotnie zawarto kolejne umowy o pracę lub nawiązano
         kolejne stosunki pracy w rozumieniu ust. 4 niniejszego artykułu, nieuzasadnione żadnym z powodów, o których mowa w ust. 1,
         domniemywa się, że nastąpiło to w celu zaspokojenia zwyczajnych i stałych potrzeb przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, wobec
         czego umowy te ulegają przekształceniu w umowy o pracę lub stosunki pracy na czas nieokreślony.

      W każdym z tych przypadków ciężar dowodu spoczywa na pracodawcy.
      4.      Umowy o pracę zawarte na czas określony lub stosunki pracy nawiązane na taki okres między tym samym pracodawcą i pracownikiem,
         na tych samych lub podobnych warunkach, uważane są za »kolejne«, jeśli okres który upłynął pomiędzy nimi nie przekracza dwudziestu
         dni roboczych.

      5.      Postanowienia niniejszego artykułu stosuje się do umów i kolejnych umów o pracę zawartych po wejściu w życie niniejszego dekretu
         oraz do stosunków pracy nawiązanych po tej dacie”.

      18      Z chwilą wejścia w życie dekretu prezydenckiego nr 180/2004 wskazany art. 5 uzyskał następujące brzmienie:

      „1.      Ponowne zawieranie umów o pracę na czas określony bez ograniczeń jest zgodne z prawem, jeżeli jest uzasadnione obiektywnymi
         powodami. Obiektywne powody występują w szczególności:

      gdy ponowne zawarcie umowy czy nawiązanie stosunku pracy jest uzasadnione formą prawną, charakterem lub działalnością pracodawcy
         lub przedsiębiorstwa lub specjalnymi względami bądź wymogami, w zakresie w jakim okoliczności te wynikają bezpośrednio lub
         pośrednio z danej umowy, na przykład w przypadku czasowego zastępstwa pracownika, wykonania prac przygotowawczych, okresowego
         wzrostu natężenia prac lub gdy ograniczony czas związany jest z praktykami lub kształceniem, gdy ponowne zawarcie umowy czy
         nawiązanie stosunku pracy ma na celu ułatwienie przejścia pracownika do podobnego zatrudnienia lub wykonania ściśle zaprogramowanych
         prac lub gdy jest związane z konkretnym zdarzeniem […].

      […]
      3.      Jeżeli łączny czas trwania kolejnych umów o pracę lub stosunków pracy na czas określony przekracza dwa lata, domniemywa się,
         że umowy te lub stosunki pracy mają na celu zaspokojenie zwyczajnych i stałych potrzeb przedsiębiorstwa lub gospodarstwa wobec
         czego ulegają przekształceniu w umowy o pracę lub stosunki pracy na czas nieokreślony. Jeśli w toku wskazanego powyżej okresu
         dwóch lat ponadtrzykrotnie ponownie zawierano umowy o pracę lub nawiązywano stosunki pracy w rozumieniu ust. 4 niniejszego
         artykułu, domniemywa się, że ma to na celu zaspokojenie zwyczajnych i stałych potrzeb przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, wobec
         czego związane z nimi umowy ulegają przekształceniu w umowy o pracę lub stosunki pracy na czas nieokreślony. W każdym z tych
         przypadków ciężar dowodu spoczywa na pracodawcy.

      4.      Umowy o pracę lub stosunki pracy na czas określony zawarte w okresach nieprzekraczających czterdziestu pięciu dni – czy to
         kalendarzowych czy też roboczych – między tym samym pracodawcą i pracownikiem, na tych samych lub podobnych warunkach, uważane
         są za »kolejne«. W przypadku grupy przedsiębiorstw »tym samym pracodawcą« dla celów stosowania poprzedniego akapitu są również
         przedsiębiorstwa należące do tej grupy.

      5.      Postanowienia niniejszego artykułu stosuje się do umów i kolejnych umów o pracę zawartych po wejściu w życie niniejszego dekretu
         oraz do stosunków pracy nawiązanych po tej dacie”.

      19      Artykuł 21 ustawy nr 2190/1994 dotyczącej utworzenia niezależnych organów odpowiedzialnych za dobór personelu i administrację
         (FEK A’ 28/3.3.1994), stanowi:

      „1.      Służby publiczne i osoby prawne […] mogą zatrudniać personel na podstawie podlegających prawu prywatnemu umów o pracę na czas
         określony w celu zaspokojenia potrzeb sezonowych, okresowych lub tymczasowych, na warunkach i zgodnie z procedurą wskazanymi
         poniżej.

      2.      Czas trwania zatrudnienia personelu, o którym mowa w ust. 1, nie może być dłuższy niż osiem miesięcy w łącznym okresie dwunastu
         miesięcy. Gdy personel zostaje zatrudniony w związku z pilnymi potrzebami spowodowanymi nieobecnością pracowników lub nieobsadzeniem
         stanowisk − i zgodnie z obowiązującymi przepisami − czas trwania zatrudnienia w przypadku tej samej osoby nie może przekraczać
         czterech miesięcy. Przedłużenie umowy lub zawarcie nowej umowy w tym samym roku, jak również przekształcenie jej w umowę na
         czas nieokreślony, są nieważne”.

      20      Dekretem prezydenckim nr 164/2004 zawierającym postanowienia dotyczące pracowników zatrudnionych na podstawie umów na czas
         określony w sektorze państwowym (FEK A’ 134/19.7.2004) dokonano transpozycji dyrektywy 1999/70 do ustawodawstwa greckiego
         dotyczącego pracowników państwowych i sektora publicznego w szerokim znaczeniu. Dekret ten wszedł w życie w dniu 19 lipca
         2004 r.

      21      Artykuł 2 ust. 1 tego dekretu stanowi:

      „Przepisy niniejszego dekretu stosuje się do personelu sektora publicznego […], jak również personelu przedsiębiorstw komunalnych
         i gminnych zatrudnionego na podstawie umowy o pracę lub w ramach stosunku pracy na czas określony lub na podstawie umowy o dzieło,
         lub na podstawie jakiejkolwiek innej umowy lub stosunku pracy, opierających się na stosunku podporządkowania”.

      22      Artykuł 5 dekretu prezydenckiego nr 164/2004 zawiera w szczególności następujące przepisy:

      „1.      Zabrania się zawierania i wykonywania kolejnych umów pomiędzy tym samym pracodawcą i pracownikiem w ramach tej samej lub analogicznej
         specjalizacji zawodowej i na tych samych lub podobnych warunkach w okresach krótszych niż trzy miesiące.

      2.      Wyjątkowo zawarcie tych umów jest zgodne z prawem, jeśli jest uzasadnione obiektywnym powodem. Obiektywny powód występuje,
         gdy zawarcie umów następujących po umowie pierwotnej jest spowodowane szczególnymi potrzebami tego samego rodzaju, bezpośrednio
         lub pośrednio związanymi z formą prawną, charakterem lub działalnością przedsiębiorstwa.

      […]
      4.      W żadnym razie nie mogą zostać zawarte więcej niż trzy kolejne umowy […]”.
      23      Artykuł 11 dekretu prezydenckiego nr 164/2004 zawiera następujące przepisy przejściowe:

      „1.      Kolejne umowy w rozumieniu art. 5 ust. 1 zawarte przed wejściem w życie niniejszego dekretu i stosowane w chwili jego wejścia
         w życie ulegają przekształceniu w umowy o pracę na czas nieokreślony, jeżeli spełnione są łącznie następujące przesłanki:

      a)      łączny czas trwania kolejnych umów wynosi co najmniej 24 miesiące w okresie poprzedzającym wejście w życie niniejszego dekretu,
         niezależnie od tego, ile razy były one ponownie zawierane, lub gdy pierwotna umowa w rozumieniu art. 5 ust. 1 [niniejszego
         dekretu] była co najmniej trzykrotnie ponownie zawierana przy łącznym okresie zatrudnienia wynoszącym co najmniej 18 miesięcy
         w okresie 24 miesięcy liczonym od umowy pierwotnej;

      b)      łączny okres zatrudnienia, o którym mowa w lit. a), dotyczy zatrudnienia w tej samej instytucji, na tym samym lub podobnym
         stanowisku i na tych samych lub podobnych warunkach, co przewidziane w pierwotnej umowie […];

      c)      przedmiotem umowy są czynności bezpośrednio lub pośrednio związane ze zwyczajnymi i stałymi potrzebami danej instytucji zgodnymi
         z interesem publicznym, któremu instytucja ta służy;

      d)      łączny okres zatrudnienia w powyższym rozumieniu dotyczy zatrudnienia w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy, a wykonywane
         zadania muszą być takie same jak wskazane w umowie pierwotnej lub podobne do nich […].

      4.      Postanowienia niniejszego artykułu stosuje się do pracowników sektora publicznego […], jak również do pracowników przedsiębiorstw
         gminnych […].

      5.      Postanowienia ust. 1 niniejszego artykułu stosuje się również do umów, które wygasły w okresie trzech miesięcy poprzedzających
         wejście w życie niniejszego dekretu; umowy te uznaje się za kolejne umowy obowiązujące do czasu wejścia w życie niniejszego
         dekretu. Przesłanka wskazana w ust. 1 lit. a) niniejszego artykułu musi zostać spełniona w dniu wygaśnięcia umowy.

      […]”.
       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      24      Z akt sprawy przekazanych Trybunałowi przez sąd krajowy wynika, że skarżący w postępowaniu przed tym sądem, którzy wykonywali
         zawody próbobiorcy, sekretarki, technika oraz weterynarza, począwszy od maja 2001 r. i przed upływem terminu transpozycji
         dyrektywy 1999/70 do greckiego porządku prawnego, to jest przed 10 lipca 2002 r., zawarli z ELOG, należącą do sektora publicznego
         osobą prawną prawa prywatnego mającą siedzibę w Salonikach, szereg kolejnych umów o pracę na czas określony, pośród których
         ostatnie wygasły w okresie od czerwca do sierpnia 2003 r. i nie zostały ponownie zawarte (zwanych dalej „spornymi umowami”).
         Każda z tych umów – zarówno umowa pierwotna, jak i kolejne umowy – była zawarta na okres ośmiu miesięcy a poszczególne umowy
         były od siebie oddzielone okresami o różnej długości, od 22 dni w przypadku najkrótszego do 10 miesięcy i 26 dni w przypadku
         najdłuższego. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym byli za każdym razem ponownie zatrudniani na tym samym stanowisku,
         którego dotyczyła umowa pierwotna. Każdy z tych pracowników był związany taką umową w dniu wejścia w życie dekretu prezydenckiego
         nr 81/2003.

      25      Od czasu braku ponownego zawarcia umów o pracę zainteresowani pozostają bezrobotni bądź są zatrudnieni tymczasowo w ELOG w następstwie
         orzeczeń sądu w przedmiocie środka tymczasowego.

      26      Skarżący zwrócili się zatem do Monomeles Protodikeio Thessalonikis z wnioskiem o stwierdzenie, że sporne umowy należy uznać
         za umowy na czas nieokreślony zgodnie z porozumieniem ramowym. W tym celu podnoszą oni, że wykonywali na rzecz ELOG stałe
         świadczenia w zakresie jej „zwyczajnych i stałych potrzeb” w rozumieniu krajowej regulacji, wobec czego zawarcie z ich pracodawcą
         kolejnych umów o pracę na czas określony stanowiło nadużycie, gdyż żadne obiektywne powody nie uzasadniały ustanowionego w art. 21
         ust 2 ustawy nr 2190/1994 zakazu przekształcania spornych umów o pracę w umowy na czas nieokreślony.

      27      W opinii sądu krajowego takie przekwalifikowanie spornych umów jest nieodzownym warunkiem podjęcia decyzji dotyczących innych
         żądań skarżących przedstawionych w postępowaniu głównym, takich jak przywrócenie do pracy i wypłata zaległych wynagrodzeń.

      28      Uznając, że klauzula 5 porozumienia ramowego pozostawia państwom członkowskim szeroki zakres swobodnego uznania w odniesieniu
         do jej transpozycji do wewnętrznego porządku krajowego i nie ma wystarczająco szczegółowego i bezwarunkowego charakteru, by
         cechować się bezpośrednią skutecznością, sąd krajowy zastanawia się na wstępie, z jaką datą, w razie transpozycji dyrektywy
         1999/70 dokonanej po terminie, należy dokonywać wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z tą dyrektywą. Sąd krajowy wskazuje
         w tym zakresie szereg dat, w tym datę publikacji dyrektywy w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich, która odpowiada dacie jej wejścia w życie, datę upływu terminu na dokonanie transpozycji i datę wejścia w życie dekretu
         prezydenckiego nr 81/2003.

      29      Sąd krajowy zastanawia się następnie nad zakresem pojęcia „obiektywne powody” w rozumieniu klauzuli 5 ust. 1 lit. a) porozumienia
         ramowego, które może uzasadniać ponowne zawarcie umowy o pracę lub nawiązanie stosunku pracy na czas określony, w świetle
         brzmienia art. 5 ust. 1 lit. a) dekretu prezydenckiego nr 81/2003, który pozwala na nieograniczone ponowne zawieranie umów
         o pracę na czas określony, w szczególności gdy obowiązek zawarcia takiej umowy przewiduje przepis ustawy lub rozporządzenia.

      30      Sąd krajowy ma również wątpliwości, czy przesłanki dotyczące ponownego zawarcia umowy na czas określony, takie jak przewidziane
         w art. 5 ust. 3 i 4 dekretu prezydenckiego nr 81/2003, są zgodne z zasadą proporcjonalności i skuteczności (effet utile) dyrektywy
         1999/70.

      31      Wreszcie po stwierdzeniu, że powołanie się w praktyce na art. 21 ustawy nr 2190/1994 jako na podstawę prawną zawarcia podlegających
         przepisom prawa prywatnego umów o pracę na czas określony, gdy umowy te mają na celu zaspokojenie zwyczajnych i stałych potrzeb,
         stanowi nadużycie, sąd krajowy zastanawia się, czy w takich okolicznościach zakaz przekształcenia umów zawartych na czas nieokreślony
         przewidziany w tymże art. 21 ust. 2 ostatnie zdanie nie podważa skuteczności (effet utile) prawa wspólnotowego i czy jest
         on zgodny z celami wskazanymi w klauzuli 2 lit. b) porozumienia ramowego, które przewiduje zapobieganie nadużyciom wynikającym
         ze stosowania kolejnych umów o pracę na czas określony.

      32      W tej sytuacji Monomeles Protodikeio Thessalonikis postanowił zawiesić toczące się przed nim postępowanie i zwrócił się do
         Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi, sprostowanymi postanowieniem Monomeles Protodikeio Thessalonikis z dnia
         5 lipca 2004 r.:

      „1)      Czy sąd krajowy powinien – na ile to możliwe – interpretować prawo wewnętrzne zgodnie z dyrektywą transponowaną do krajowego
         porządku prawnego po terminie, od momentu

      a)      wejścia w życie dyrektywy,
      b)      upływu terminu transpozycji, którego prawodawca krajowy nie dotrzymał, czy też
      c)      wejścia w życie krajowych środków transpozycji dyrektywy?
      2)      Czy klauzulę 5 ust. 1 lit. a) porozumienia ramowego […] należy interpretować w ten sposób, że oprócz powodów związanych z naturą,
         rodzajem lub charakterystyką pracy oraz innymi podobnymi względami, sam fakt, iż zawarcie umowy na czas określony jest wymagane
         przepisami ustawowymi lub wykonawczymi, stanowi obiektywny powód uzasadniający kolejne odnawianie lub zawieranie umów tego
         typu?

      3)      a)     Czy przepis krajowy taki jak art. 5 ust. 4 dekretu prezydenckiego nr 81/2003, w świetle którego za kolejne uważane są umowy
         zawarte między tym samym pracodawcą i pracownikiem, w których warunki pracy są takie same lub podobne, a okres, który upłynął
         między nimi nie przekracza dwudziestu dni, jest zgodny z klauzulą 5 ust. 1 i 2 porozumienia ramowego […]?

      b)      Czy klauzula 5 ust. 1 i 2 porozumienia ramowego […] może być interpretowana w ten sposób, że domniemanie powstania stosunku
         pracy między pracodawcą i pracownikiem na czas nieokreślony stosuje się wyłącznie w razie spełnienia przesłanki wskazanej
         w art. 5 ust. 4 dekretu prezydenckiego nr 81/2003?

      4)      Czy przewidziany w art. 21 greckiej ustawy nr 2190/1994 zakaz przekształcania w umowę o pracę na czas nieokreślony kolejnych
         umów, zawartych na czas określony pod pretekstem wypełniania nadzwyczajnych i sezonowych potrzeb pracodawcy, a w rzeczywistości
         mających na celu wypełnienie jego zwyczajnych i stałych potrzeb, jest zgodny z zasadą skuteczności (effet utile) prawa wspólnotowego
         oraz z celami, jakim służą przepisy klauzuli 5 ust. 1 i 2 w związku z klauzulą 1 porozumienia ramowego […]?”.

       W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie wyroku w trybie prejudycjalnym
       Uwagi przedstawione Trybunałowi
      33      Nie podnosząc wprost zarzutu niedopuszczalności pierwszego pytania, Komisja stwierdza, iż nie jest oczywiste, że ma ono znaczenie
         dla rozstrzygnięcia sporu przed sądem krajowym. Opiera ona swe wątpliwości w tym zakresie na okoliczności, że sporne umowy
         wygasły dopiero po wejściu w życie dekretu prezydenckiego nr 81/2003, mającego właśnie wprowadzić dyrektywę 1999/70 do greckiego
         porządku prawnego. Zatem powód, dla którego sąd krajowy zastanawia się nad ciążącym na nim już przed datą transpozycji tej
         dyrektywy obowiązkiem dokonywania wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z tą dyrektywą, nie jest jasny.

      34      Gdy chodzi o rząd grecki, kwestionuje on znaczenie drugiego i trzeciego pytania dla celów rozstrzygnięcia sporu toczącego
         się przed sądem krajowym.

      35      Wskazuje on w tym zakresie, że jak wynika z art. 2 ust. 1 tegoż dekretu prezydenckiego nr 81/2003, w brzmieniu zmienionym
         dekretem prezydenckim nr 180/2004, postanowienia pierwszego z tych dekretów były stosowane wyłącznie do pracowników zatrudnionych
         w sektorze prywatnym, na podstawie umowy na czas określony.

      36      Natomiast co się tyczy personelu zatrudnianego przez państwo i sektor publiczny w szeroki znaczeniu, transpozycja dyrektywy
         1999/70 powinna była zostać dokonana dekretem prezydenckim nr 164/2004. W świetle przepisów przejściowych zawartych w art. 11
         tego dekretu dokonano nim uregulowania skutków wywołanych transpozycją tej dyrektywy po terminie.

      37      Wspomniany art. 11 przekształcał bowiem kolejne umowy o pracę zawarte z pracownikami w sektorze publicznym w lipcu 2002 r.
         – kiedy to upływał ostateczny termin dla transpozycji dyrektywy 1999/70 – w umowy na czas nieokreślony, pod warunkiem że w dniu
         19 lipca 2004 r., tj. w dniu wejścia w życie dekretu prezydenckiego nr 164/2004, nadal obowiązywały lub wygasły, w ciągu trzech
         miesięcy następujących po tej dacie.

      38      W konsekwencji drugie i trzecie pytanie dotyczące postanowień dekretu prezydenckiego nr 81/2003 stały się bezprzedmiotowe
         z chwilą wejścia w życie dekretu prezydenckiego nr 164/2004, jako że pierwszy z tych dwóch dekretów nie miał zastosowania
         do sporu przed sądem krajowym. Zresztą w przypadku dziewięciu z osiemnastu skarżących spełnione zostały przesłanki wymagane
         dla przekształcenia ich stosunków pracy w umowy na czas nieokreślony zgodnie z postanowieniami art. 11 dekretu prezydenckiego
         nr 164/2004.

       Ocena Trybunału
      39      W tym zakresie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 234 WE, w przypadku gdy pytanie dotyczące wykładni traktatu WE lub aktów
         prawa wtórnego przyjętych przez instytucje Wspólnoty zostaje podniesione przed sądem jednego z państw członkowskich, sąd ten
         może, a w pewnych przypadkach musi, jeśli uzna, że decyzja w tej kwestii jest niezbędna do wydania wyroku, zwrócić się do
         Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o rozpatrzenie tego pytania (zob. w szczególności wyroki z dnia 21 marca 2002 r. w sprawie
         C‑451/99 Cura Anlagen, Rec. str. I‑3193, pkt 22, oraz z dnia 22 listopada 2005 r. w sprawie C‑144/04 Mangold, Rec. str. I‑9981,
         pkt 33).

      40      Zatem jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, procedura ustanowiona w art. 234 WE jest narzędziem współpracy Trybunału z sądami
         krajowymi, za pomocą którego Trybunał dostarcza tym sądom wskazówek co do wykładni prawa wspólnotowego, niezbędnych do rozstrzygnięcia
         rozpatrywanych przez nie sporów (zob. w szczególności wyrok z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie C‑112/00 Schmidberger, Rec.
         str. I‑5659, pkt 30 oraz cytowane tam orzecznictwo).

      41      W ramach tej współpracy sąd krajowy, przed którym toczy się spór, który jako jedyny dysponuje bezpośrednią znajomością okoliczności
         leżących u podstaw sporu i musi przyjąć odpowiedzialność za rozstrzygnięcie sprawy, znajduje się w najlepszym położeniu, aby
         w świetle specyfiki danej sprawy dokonać oceny, czy wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niezbędne dla wydania
         przezeń wyroku, jak i znaczenia dla sprawy pytań, które przedstawia Trybunałowi. W rezultacie gdy pytania te dotyczą wykładni
         prawa wspólnotowego, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do ich rozpatrzenia (zob. w szczególności ww. wyroki w sprawie
         Schmidberger, pkt 31, jak również Mangold, pkt 34 i 35).

      42      Jednakże Trybunał uważa, że – w celu zweryfikowania jego własnej właściwości – do niego należy zbadanie okoliczności, w których
         zwraca się do niego sąd krajowy. Idea współpracy, która powinna przyświecać funkcjonowaniu instytucji wniosku o wydanie orzeczenia
         w trybie prejudycjalnym zakłada, że sąd krajowy ze swojej strony będzie miał wzgląd na powierzone Trybunałowi zadanie, którym
         jest przyczynianie się do sprawowania wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich, a nie wyrażanie opinii doradczych
         na pytania ogólne lub hipotetyczne (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Mangold, pkt 36 i cytowane tam orzecznictwo).

      43      Biorąc pod uwagę to zadanie, Trybunał uznał, że nie może rozstrzygać pytania prejudycjalnego podniesionego przed sądem krajowym,
         gdy okazuje się w oczywisty sposób, że wykładnia prawa wspólnotowego nie ma żadnego związku z okolicznościami lub przedmiotem
         sporu przed sądem krajowym (zob. ww. wyrok w sprawie Mangold, pkt 37).

      44      W niniejszej sprawie nie wydaje się jednak oczywiste, by przedstawione przez sąd odsyłający pytania były objęte jednym z tych
         przypadków.

      45      Zatem – odnosząc się w pierwszej kolejności do wątpliwości wyrażonych przez Komisję co do znaczenia dla sprawy pierwszego
         pytania – z przekazanych przez sąd krajowy Trybunałowi akt sprawy wynika, że dla znacznej liczby skarżących w postępowaniu
         przed sądem krajowym pierwsza umowa o pracę na osiem miesięcy został zawarta z ELOG przed dniem 10 lipca 2002 r., tj. ostatecznym
         terminem transpozycji dyrektywy 1999/70, czy nawet przed dniem 10 lipca 2001 r., tj. podstawowym terminem na wprowadzenie
         postanowień tej dyrektywy do porządków prawnych państw członkowskich. Z akt tych wynika, że w przypadku niektórych z nich
         kolejne umowy o pracę na czas określony zawierane były z tym samym pracodawcą w zaledwie 22 dni po wygaśnięciu wcześniejszej
         umowy.

      46      Ponadto nawet zakładając, że Republika Grecka uczyniła zadość formalnym wymogom prawidłowego skorzystania z możliwości przedłużenia
         do 10 lipca 2002 r. terminu transpozycji dyrektywy 1999/70, transpozycja ta została w każdym razie dokonana po terminie, jak
         przyznał to również rząd grecki, gdyż pierwszy akt wykonujący dyrektywę wszedł w życie w tym państwie członkowskim dopiero
         w kwietniu 2003 r. (zob. pkt 13 i 14 niniejszego wyroku). Ponadto pierwsze pytanie wyraźnie zadano w związku z taką spóźnioną
         transpozycją rzeczonej dyrektywy do krajowego porządku prawnego. Ponadto postanowień art. 5 dekretu prezydenckiego nr 81/2003
         nie stosuje się do umów zawartych przed wejściem w życie tego dekretu.

      47      W tych okolicznościach sąd krajowy zasadnie stawia pytanie, z jaką datą po stronie sądu państwa członkowskiego powstaje obowiązek
         dokonywania wykładni prawa krajowego w sposób zgodny z dyrektywą, a w szczególności czy obowiązek ten powstaje z chwilą wejścia
         w życie dyrektywy, czy też przynajmniej z upływem terminu, w którym państwa członkowskie powinny były dokonać jej transpozycji.

      48      Jednakże pytanie dotyczące zakresu ciążącego na sądach krajowych obowiązku zgodnej wykładni może zostać zbadane w sposób przydatny
         wyłącznie w zakresie w jakim odpowiedź udzielona przez Trybunał na co najmniej jedno z pozostałych przedstawionych pytań może
         doprowadzić sąd krajowy do dokonania oceny zgodności przepisu prawa krajowego z wymogami prawa wspólnotowego. Zatem pierwsze
         pytanie należy w takim przypadku zbadać w ostatniej kolejności.

      49      W drugiej kolejności, odnośnie do drugiego i trzeciego pytania, należy stwierdzić że kwestia dotycząca tego, który spośród
         dekretów prezydenckich: nr 81/2003, nr 164/2004 i nr 180/2004 stosuje się do sytuacji skarżących w postępowaniu przed sądem
         krajowym, pozostaje przedmiotem rozważań przed tymże sądem i wyłącznie do niego należy rozstrzygnięcie w tym zakresie.

      50      Ponadto nie zakwestionowano okoliczności, że nie wszyscy skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym są w stanie skorzystać
         z przepisów przejściowych zawartych w regulacji prawnej ustanowionej w 2004 r. przez Republikę Grecką i dotyczącej sektora
         publicznego.

      51      W świetle ogółu powyższych rozważań nie można zasadnie twierdzić, że w niniejszej sprawie zwrócono się do Trybunału o orzeczenie
         w przedmiocie pytań pozbawionych znaczenia dla rozstrzygnięcia, o którego wydanie zwrócono się do sądu krajowego.

      52      Zarówno bowiem postanowienie odsyłające, jak i akta sprawy, nie zawierają żadnych elementów, które mogłyby podważać rzeczywisty
         charakter sporu przed sądem krajowym oraz ocenę tegoż sądu co do konieczności uzyskania wyroku w trybie prejudycjalnym dla
         umożliwienia mu rozstrzygnięcia tego sporu z uwzględnieniem odpowiedzi Trybunału na przedstawione pytania.

      53      Stąd wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy uznać za dopuszczalny.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       Uwagi wstępne
      54      W celu przedstawienia przydatnej odpowiedzi na przedstawione pytania należy na wstępie wskazać, że dyrektywa 1999/70 oraz
         porozumienie ramowe stosują się zarówno do umów o pracę i stosunków pracy na czas określony zawartych z administracją i innymi
         jednostkami sektora publicznego.

      55      Postanowienia tych dwóch aktów nie zawierają bowiem żadnej wskazówki, która pozwalałaby stwierdzić, że ich zakres stosowania
         ograniczałby się do umów na czas określony zawieranych wyłącznie przez pracodawców w sektorze publicznym.

      56      Przeciwnie, po pierwsze, jak wynika z samego brzmienia klauzuli 2 ust. 1 porozumienia ramowego, zakres stosowania porozumienia
         został szeroko zakreślony, obejmując w sposób ogólny „pracowników zatrudnionych na czas określony, na podstawie umowy lub
         w ramach stosunku pracy określonego przez ustawodawstwo, układy zbiorowe lub praktykę obowiązującą w każdym z państw członkowskich”.
         Ponadto definicja pojęcia „pracownik zatrudniony na czas określony” w rozumieniu klauzuli 3 ust. 1 porozumienia ramowego obejmuje
         wszystkich pracowników, nie czyniąc rozróżnienia ze względu na to, czy pracodawca, z którym są związani, jest podmiotem publicznym,
         czy prywatnym.

      57      Po drugie klauzula 2 ust. 2 tegoż porozumienia będąc daleka od wyłączenia umów lub stosunków pracy na czas określony z pracodawcą
         będącym podmiotem publicznym, ogranicza się do umożliwienia państwom członkowskim i partnerom społecznym niestosowanie tego
         porozumienia ramowego do „stosunków pracy mających na celu wstępne szkolenie zawodowe lub system praktyk” oraz umów o pracę
         i stosunków pracy „zawartych w ramach szczególnego publicznego programu szkolenia, integracji lub przekwalifikowania zawodowego,
         lub takiego programu wspieranego przez władze publiczne”.

       W przedmiocie drugiego pytania
      58      Pytanie to dotyczy wykładni pojęcia „obiektywne powody”, które w świetle art. 5 ust. 1 lit. a) porozumienia ramowego uzasadniają
         ponowne zawarcie kolejnych umów o pracę lub nawiązanie stosunków pracy na czas określony.

      59      W tym kontekście sąd krajowy zapytuje w szczególności, czy jak ma to miejsce w przypadku uregulowania krajowego przewidzianego
         w art. 5 ust. 1 lit. a) dekretu prezydenckiego nr 81/2003 w jego pierwotnej wersji, wyłączna okoliczność, że obowiązek zawarcia
         umowy na czas określony jest przewidziany przepisami ustawowymi lub wykonawczymi państwa członkowskiego, może stanowić taki
         obiektywny powód.

      60      Biorąc pod uwagę, że pojęcie „obiektywnych powodów” nie zostało zdefiniowane w porozumieniu ramowym, jego treść i zakres należy
         ustalić uwzględniając realizowany przezeń cel jak również kontekst, w którym znajduje się rzeczona klauzula 5 ust. 1 lit. a)
         (zob. podobnie w szczególności wyrok z dnia 7 czerwca 2005 r. w sprawie C‑17/03 VEMW i in., Rec. str. I‑4983, pkt 41 oraz
         cytowane tam orzecznictwo, jak również wyrok z dnia 9 marca 2006 r. w sprawie C‑323/03 Komisja przeciwko Hiszpanii, Zb.Orz.
         str. I‑2161, pkt 23).

      61      W tym zakresie punktem wyjścia porozumienia ramowego jest stanowisko, że umowy o pracę na czas nieokreślony są powszechną
         formą stosunków pracy przy uznaniu, że umowy o pracę na czas określony są charakterystyczne dla zatrudnienia w niektórych
         gałęziach, zawodach i rodzajach działalności (zob. pkt 6 i 8 postanowień ogólnych porozumienia ramowego).

      62      W konsekwencji korzyść w postaci stabilności zatrudnienia jest postrzegana jako podstawowy element ochrony pracowników (zob.
         ww. wyrok w sprawie Mangold, pkt 64), podczas gdy umowy o pracę na czas określony jedynie w pewnych okolicznościach mogą odpowiadać
         potrzebom zarówno pracodawców, jak i pracowników (zob. drugi akapit preambuły i ust. 8 postanowień ogólnych porozumienia ramowego).

      63      Wobec tego porozumienie ramowe zmierza do ograniczenia stosowania tej ostatniej kategorii stosunków pracy uważanej za źródło
         potencjalnych nadużyć na niekorzyść pracowników, poprzez ustanowienie pewnej liczby przepisów określających minimalny poziom
         ochronny w celu uniknięcia niestabilności sytuacji pracowników.

      64      Zatem klauzula 5 ust. 1 porozumienia ramowego ma w szczególności na celu „zapobiegani[e] nadużyciom wynikającym z wykorzystywania
         kolejnych umów o pracę lub stosunków pracy zawieranych na czas określony”.

      65      W tym celu klauzula ta nakłada na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia do ich porządku prawnego co najmniej jednego
         ze środków wskazanych w jej ust. 1 lit. a)–c), jeżeli w danym państwie członkowskim brak jest równoważnych przepisów prawnych
         zapobiegających w skuteczny sposób nadużywaniu kolejnych umów o pracę na czas określony.

      66      Pośród wskazanych środków klauzula 5 ust. 1 lit. a) przewiduje „obiektywne powody, uzasadniające odnowienie [ponowne zawarcie]
         takich umów lub [ponowne nawiązanie takich] stosunków pracy”.

      67      Sygnatariusze porozumienia ramowego uznali bowiem, że korzystanie z umów o pracę zawieranych na czas określony, oparte na
         obiektywnych przesłankach, jest środkiem zapobiegania nadużyciom (zob. pkt 7 postanowień ogólnych porozumienia ramowego).

      68      Jest prawdą, że porozumienie pozostawia państwom członkowskim i partnerom społecznym określanie warunków stosowania jego ogólnych
         zasad i wymogów w celu zagwarantowania ich zgodności z krajowym prawem i praktykami oraz zapewnienia, że specyfika sytuacji
         występującej w każdym z państw członkowskich zostanie należycie uwzględniona (zob. pkt 10 postanowień ogólnych porozumienia
         ramowego). Jeśli państwa członkowskie korzystają ze swobody uznania w tej dziedzinie, są one zobowiązane do zapewnienia rezultatu
         przewidzianego w prawie wspólnotowym, jak wynika nie tylko z art. 249 akapit trzeci WE, lecz również z art. 2 akapit pierwszy
         dyrektywy 1999/70 w związku z motywem siedemnastym tejże dyrektywy.

      69      W tych okolicznościach pojęcie „obiektywne powody” w rozumieniu art. 5 ust. 1 lit. a) porozumienia ramowego musi być rozumiane
         jako odnoszące się do precyzyjnych i konkretnych okoliczności charakteryzujących określoną działalność, a zatem mogące uzasadniać
         w tym szczególnym kontekście wykorzystanie kolejnych umów o pracę na czas określony.

      70      Okoliczności te mogą w szczególności wynikać ze szczególnego charakteru zadań, dla wykonania których zawarto umowy, oraz ich
         swoistych cech lub w odpowiednim przypadku z realizacji zasadnych celów polityki socjalnej państwa członkowskiego.

      71      Natomiast ustawodawczy lub wykonawczy przepis krajowy, który zawierałby jedynie ogólne i abstrakcyjne zezwolenie na wykorzystanie
         umów o pracę na czas określony, nie byłby zgodny z wymogami wskazanymi w dwóch poprzednich punktach.

      72      Taki przepis o wyłącznie formalnym charakterze, który nie uzasadnia w sposób szczegółowy wykorzystania kolejnych umów o pracę
         na czas określony poprzez wskazanie obiektywnych czynników związanych z charakterem danej działalności i warunkami jej wykonywania,
         rodzi rzeczywiste zagrożenie nadużyć tego rodzaju umów, a zatem nie jest zgodny z celem i skutecznością (effet utile) porozumienia
         ramowego.

      73      Zatem okoliczność dopuszczenia, by przepis krajowy z mocy prawa i bez dodatkowych szczegółowych przesłanek uzasadniał kolejne
         umowy o pracę na czas określony, stanowiłaby naruszenie celu porozumienia ramowego, którym jest ochrona pracowników przed
         brakiem stabilności zatrudnienia, i podważałaby zasadę, w świetle której umowy na czas nieokreślony stanowią podstawową formę
         stosunków pracy.

      74      W szczególności stosowanie umów o pracę na czas określony wyłącznie na podstawie ogólnego przepisu ustawowego lub wykonawczego,
         bez uwzględnienia konkretnych okoliczności rozpatrywanej działalności, nie pozwala na wskazanie obiektywnych i przejrzystych
         kryteriów w celu weryfikacji czy ponowne zawarcie takich umów w istocie służy zaspokojeniu rzeczywistej potrzeby, prowadzi
         do osiągnięcia realizowanego celu i jest niezbędne w tym zakresie.

      75      W konsekwencji na drugie pytanie należy odpowiedzieć, że wykładni klauzuli 5 pkt 1 lit. a) porozumienia ramowego powinno się
         dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia się ona wykorzystaniu kolejnych umów o pracę na czas określony, gdy jedynym tego uzasadnieniem
         jest okoliczność, że przewiduje to ogólny przepis ustawowy lub wykonawczy państwa członkowskiego. Przeciwnie, pojęcie „obiektywnych
         powodów” w rozumieniu tej klauzuli wymaga, by wykorzystanie tego szczególnego rodzaju stosunków pracy, w postaci w jakiej
         uregulowane są w przepisach krajowych, było uzasadnione występowaniem konkretnych okoliczności dotyczących w szczególności
         rozpatrywanej działalności i warunków jej wykonywania.

       W przedmiocie trzeciego pytania
      76      W swym trzecim pytaniu, składającym się z dwóch, ściśle ze sobą powiązanych części, które wobec tego należy zbadać łącznie,
         sąd krajowy pragnie uzyskać wyjaśnienia co do pojęcia „kolejnych” umów o pracę lub stosunków pracy na czas określony w rozumieniu
         klauzuli 5 porozumienia ramowego.

      77      Z motywów postanowienia odsyłającego wynika, że pytanie to dotyczy zasadniczo przesłanki zawartej w art. 5 ust. 4 dekretu
         prezydenckiego nr 81/2003 w jego pierwotnej wersji, który stanowił, że umowy o pracę na czas określony nie mogą być uważane
         za „kolejne”, jeśli okres który upłynął pomiędzy nimi nie przekracza dwudziestu dni roboczych.

      78      W tym zakresie sąd krajowy zapytuje w szczególności, czy tak wąska definicja następczego charakteru stosunków pracy łączących
         tego samego pracodawcę i pracownika przy takich samych lub podobnych warunkach pracy nie podważa celu i skuteczności (effet
         utile) porozumienia ramowego, w szczególności wobec tego, że jej spełnienie jest niezbędne, by pracownik mógł skorzystać na
         podstawie art. 5 ust. 3 tegoż dekretu prezydenckiego z przekształcenia stosunku pracy na czas określony trwającego łącznie
         ponad dwa lata i ponownie nawiązywanego więcej niż trzy razy w umowę o pracę na czas nieokreślony.

      79      W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy przypomnieć, że jak wynika to z klauzuli 1 lit. b) oraz klauzuli 5 ust. 1
         porozumienia ramowego, porozumienie to ma na celu ustanowienie ram dla zapobiegania nadużyciom wynikającym z wykorzystywania
         kolejnych umów o pracę lub stosunków pracy na czas określony.

      80      W tym zakresie porozumienie ramowe wylicza, w szczególności w klauzuli 5 ust. 1 lit. a)–c), różne środki mające na celu zapobieganie
         nadużyciom, przy czym państwa członkowskie są zobowiązane do wprowadzenia przynajmniej jednego z tych środków do ich uregulowań
         krajowych.

      81      Ponadto ust. 2 tej klauzuli pozostawia co do zasady państwom członkowskim zadanie określenia przesłanek, przy wystąpieniu
         których umowy o pracę lub stosunki pracy na czas określony są uważane po pierwsze za „kolejne”, a po drugie za zawarte na
         czas nieokreślony.

      82      O ile takie odesłanie do władz krajowych dotyczące zdefiniowania szczególnych sposobów stosowania pojęć „kolejne” i „na czas
         nieokreślony” w rozumieniu porozumienia ramowego wynika z troski o zachowanie różnorodności uregulowań krajowych w tej dziedzinie,
         należy jednakże przypomnieć, że pozostawiony państwom członkowskim margines swobodnego uznania nie jest nieograniczony, jako
         że nie mogą one w żadnym wypadku podważać celu lub skuteczności (effet utile) porozumienia ramowego (zob. pkt 68 niniejszego
         wyroku). W szczególności władze krajowe nie mogą korzystać z tej swobody uznania w taki sposób, który powodowałby powstanie
         sytuacji mogących prowadzić do nadużyć, a zatem sprzecznych ze wskazanym celem.

      83      Wykładnia taka narzuca się, w szczególności gdy chodzi o kluczowe pojęcie, takie jak następczy charakter stosunków pracy,
         mające decydujące znaczenie dla określenia samego zakresu obowiązywania przepisów krajowych wykonujących porozumienie ramowe.

      84      Należy stwierdzić w tym względzie, że przepis krajowy uznający za kolejne wyłącznie umowy o pracę na czas określony, między
         którymi występują przerwy trwające 20 dni roboczych lub krótsze, musi zostać uznany za mogący podważyć przedmiot, cel jak
         i skuteczność (effet utile) porozumienia ramowego.

      85      Jak bowiem wskazali sąd krajowy, Komisja i rzecznik generalny w pkt 67–69 swej opinii, tak nieelastyczna i wąska definicja
         następczego charakteru szeregu kolejnych umów o pracę pozwalałby na zatrudnianie pracowników przez lata w sposób niegwarantujący
         im żadnej stabilności, gdyż w praktyce pracownik często nie ma innego wyboru niż zaakceptować przerwy o długości 20 dni roboczych
         w łańcuchu umów łączących go z pracodawcą.

      86      Ponadto takie uregulowanie krajowe, jak to którego dotyczy postępowanie przed sądem krajowym, może prowadzić nie tylko do
         faktycznego wyłączenia znacznej liczby stosunków pracy na czas określony z przewidzianej w dyrektywie 1999/70 i porozumieniu
         ramowym ochrony pracowników, pozbawiając w znacznej części treści realizowany przez nie cel, lecz również pozwala na nadużycia
         w wykorzystywaniu takich stosunków przez pracodawców.

      87      W postępowaniu przed sądem krajowym uregulowanie takie może również prowadzić do znacznie poważniejszych konsekwencji dla
         pracowników, jako że wyłącza ono praktycznie stosowanie przepisu krajowego, który władze greckie specjalnie ustanowiły w celu
         wykonania klauzuli 5 porozumienia ramowego – środka zgodnie z którym domniemywa się, że pewne umowy o pracę zostały zawarte
         na czas nieokreślony, w szczególności pod warunkiem że są kolejnymi umowami w rozumieniu dekretu prezydenckiego nr 81/2003.

      88      Wystarczyłoby zatem, by pracodawca pozwolił z wygaśnięciem każdej umowy na czas określony na upływ zaledwie 21 dni roboczych
         przed zawarciem innej umowy o tym samym charakterze, by automatycznie uniemożliwić przekształcenie kolejnych umów w bardziej
         stabilny stosunek pracy, i to niezależnie zarówno od ilości lat zatrudnienia zainteresowanego pracownika w tej samej pracy,
         jak i okoliczności, że wskazane umowy nie służą potrzebom o ograniczonym czasie trwania, lecz przeciwnie, potrzebom zwyczajnym
         i stałym. W tych okolicznościach ochrona pracowników przeciwko nadużyciom w wykorzystaniu umów lub stosunków pracy na czas
         określony, stanowiąca cel klauzuli 5 porozumienia ramowego, zostaje osłabiona.

      89      W świetle powyższych rozważań na trzecie pytanie należy odpowiedzieć, że wykładni klauzuli 5 porozumienia ramowego należy
         dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia się ona istnieniu takiej regulacji krajowej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem
         krajowym, w świetle której za „kolejne” w rozumieniu tej klauzuli uważane są wyłącznie umowy o pracę i stosunki pracy na czas
         określony, między którymi nie upłynął okres przekraczający dwadzieścia dni roboczych.

       W przedmiocie czwartego pytania
      90      Swym czwartym pytaniem sąd krajowy dąży zasadniczo do ustalenia, czy wykładni porozumienia ramowego należy dokonywać w ten
         sposób, że sprzeciwia się ono stosowaniu przepisów krajowych, które zakazują przekształcania w sektorze publicznym w umowę
         na czas nieokreślony kolejnych umów o pracę zawartych na czas określony, które w rzeczywistości mają na celu zaspokojenie
         zwyczajnych i stałych potrzeb pracodawcy.

      91      W pierwszej kolejności w kwestii tej należy stwierdzić, że porozumienie ramowe nie ustanawia ogólnego obowiązku wprowadzenia
         przez państwa członkowskie przepisów przewidujących przekształcanie umów o pracę na czas określony w umowy na czas nieokreślony
         ani też nie wskazuje szczegółowych przesłanek stosowania tych pierwszych.

      92      Jednakże zobowiązuje ono państwa członkowskie do ustanowienia co najmniej jednego ze środków enumeratywnie wyliczonych w klauzuli
         5 ust. 1 lit. a)–c) porozumienia ramowego, mających na celu skuteczne zapobieganie nadużyciom przy wykorzystywaniu kolejnych
         umów o pracę i stosunków pracy na czas określony.

      93      Ponadto państwa członkowskie są zobowiązane do wyboru w ramach swobody pozostawionej im przez art. 249 akapit trzeci WE form
         i środków najbardziej odpowiednich dla zapewnienia skuteczności (effet utile) dyrektyw, z uwzględnieniem ich celu (zob. wyroki
         z dnia 8 kwietnia 1976 r. w sprawie 48/75 Royer, Rec. str. 497, pkt 75, z dnia 12 września 1996 r. w sprawach połączonych
         C‑58/95, C‑75/95, C‑112/95, C‑119/95, C‑123/95, C‑135/95, C‑140/95, C‑141/95, C‑154/95 i C‑157/95 Gallotti i in., Rec. str. I‑4345,
         pkt 14).

      94      Zatem gdy, jak w niniejszej sprawie, prawo wspólnotowe nie przewiduje szczególnych sankcji, w sytuacji gdy stwierdzono jednak
         nadużycie, na władzach krajowych ciąży obowiązek ustanowienia odpowiednich środków dotyczących takiej sytuacji, które muszą
         być nie tylko proporcjonalne, lecz również wystarczająco skuteczne i odstraszające, by zagwarantować pełną skuteczność przepisów
         ustanowionych w wykonaniu porozumienia ramowego.

      95      O ile sposoby wykonania tych przepisów należą do wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich w świetle zasady ich
         autonomii proceduralnej, nie mogą one jednakże być mniej korzystne od przepisów dotyczących podobnych sytuacji o charakterze
         wewnętrznym (zasada równoważności) ani czynić w praktyce niemożliwym lub zbyt utrudnionym wykonywania uprawnień nadanych we
         wspólnotowym porządku prawnym (zasada skuteczności) (zob. w szczególności wyrok z dnia 14 grudnia 1995 r. w sprawie C‑312/93
         Peterbroeck, Rec. str. I‑4599, pkt 12 i cytowane tam orzecznictwo).

      96      W drugiej kolejności, odnosząc się bardziej szczegółowo do ram, w których zadano czwarte pytanie, należy przedstawić następujące
         uwagi.

      97      Na wstępie z akt sprawy przekazanych Trybunałowi przez sąd krajowy wynika, że o ile ustawodawca grecki postanowił zastosować
         jako środek służący wykonaniu porozumienia ramowego przekształcenie pod pewnymi warunkami umów o pracę na czas określony w umowy
         na czas nieokreślony (zob. art. 5 ust. 3 dekretu prezydenckiego nr 81/2003), to zakres stosowania tej regulacji został w świetle
         art. 1 dekretu prezydenckiego nr 180/2004 ograniczony do umów o pracę na czas określony z pracownikami zatrudnionymi w sektorze
         prywatnym.

      98      Natomiast jeśli chodzi o sektor publiczny, art. 21 ust. 2 ustawy nr 2190/1994 zawiera całkowity zakaz, pod sankcją nieważności,
         dokonywania wszelkich przekształceń umów o pracę na czas określony, o których mowa w ust. 1 tego artykułu, w umowy na czas
         nieokreślony.

      99      Następnie z postanowienia odsyłającego wynika, że w praktyce art. 21 ustawy nr 2190/1994 może być wykorzystywany w sposób
         niezgodny z jego celem, w zakresie w jakim zamiast ograniczać się do służenia za podstawę zawierania umów na czas określony
         mających na celu zaspokojenie jedynie tymczasowych potrzeb, wydaje się on być wykorzystywany do zawierania takich umów służących
         w rzeczywistości „zwyczajnym i stałym potrzebom”. Zatem sąd krajowy w motywach swego postanowienia stwierdził już, że zastosowanie
         w sprawie przed nim rozpatrywanej tegoż art. 21 jako podstawy zawarcia umów o pracę na czas określony, których celem było
         w rzeczywistości zaspokojenie „zwyczajnych i stałych potrzeb”, stanowi nadużycie w rozumieniu porozumienia ramowego. Sąd ten
         ogranicza się zatem do pytania, czy w takiej sytuacji wyrażony w tym przepisie ogólny zakaz przekształcania umów o pracę na
         czas określony w umowy na czas nieokreślony nie podważa celu i skuteczności (effet utile) porozumienia ramowego.

      100    Wreszcie nie podniesiono przed Trybunałem, by w odniesieniu do sektora publicznego występował w prawie greckim, przynajmniej
         do momentu wejścia w życie dekretu prezydenckiego nr 164/2004, jakikolwiek środek w odpowiedni sposób służący unikaniu i sankcjonowaniu
         nadużyć w zakresie wykorzystywania kolejnych umów o pracę na czas określony.

      101    Zatem jak stwierdzono już w pkt 91–95 niniejszego wyroku, porozumienie ramowe nie ustanawia ogólnego obowiązku państw członkowskich
         w zakresie wprowadzenia przepisów przewidujących przekształcanie umów o pracę na czas określony w umowy na czas nieokreślony,
         lecz w klauzuli 5 ust. 1 przewiduje efektywne i wiążące ustanowienie co najmniej jednego ze środków enumeratywnie wyliczonych
         w tym przepisie i mających na celu zapobieganie nadużyciom przy wykorzystywaniu kolejnych umów o pracę i stosunków pracy na
         czas określony, o ile prawo krajowe nie zawiera już równoważnych środków.

      102    Ponadto gdy dochodzi jednak do takiego nadużycia, musi istnieć możliwość zastosowania środka stanowiącego skuteczną i równorzędną
         gwarancję ochrony pracowników, by zastosować odpowiednią karę i usunąć konsekwencje naruszenia prawa wspólnotowego. Zgodnie
         z brzmieniem samego art. 2 akapit pierwszy dyrektywy 1999/70, państwa członkowskie „pod[ejmują] wszelki[e] środk[i] niezbędn[e]
         dla umożliwienia im stałego zapewniania realizacji celów określonych w [tej] dyrektywie”.

      103    Nie jest zadaniem Trybunału rozstrzyganie o wykładni prawa wewnętrznego, jako że należy to wyłącznie do sądu krajowego, który
         musi w niniejszej sprawie ustalić, czy wymogi przypomniane w poprzednim punkcie zostały spełnione przez przepisy odpowiedniej
         regulacji krajowej.

      104    W razie stwierdzenia przez sąd krajowy braku spełnienia tych wymogów, należałoby dojść do wniosku, że porozumienie ramowe
         sprzeciwia się stosowaniu tych uregulowań krajowych.

      105    Zatem na czwarte pytanie należy odpowiedzieć, że w takich okolicznościach jak rozpatrywane w postępowaniu przed sądem krajowym,
         wykładni porozumienia ramowego należy dokonywać w ten sposób, że w zakresie w jakim wewnętrzny porządek prawny państwa członkowskiego
         nie zawiera w danym sektorze innych skutecznych środków pozwalających na unikanie nadużyć przy wykorzystaniu kolejnych umów
         na czas określony, a w pewnych przypadkach – na karanie za dopuszczenie się tych nadużyć, porozumienie ramowe sprzeciwia się
         stosowaniu regulacji krajowej ustanawiającej jedynie w sektorze publicznym całkowity zakaz przekształcania w umowę na czas
         nieokreślony kolejnych umów na czas określony, służących w istocie „zwyczajnym i stałym potrzebom” pracodawcy i uważanych
         wobec tego za nadużycie.

       W przedmiocie pierwszego pytania
      106    W świetle odpowiedzi udzielonych na pierwsze trzy pytania przedstawione przez sąd krajowy, z których wynika, że w takich okolicznościach
         jak w postępowaniu przed sądem krajowym sąd ten może w razie takiej potrzeby dokonać oceny zgodności pewnych mających znaczenie
         dla sprawy przepisów krajowych z postanowieniami dyrektywy 1999/70 i porozumienia ramowego, należy również udzielić odpowiedzi
         na pierwsze pytanie.

      107    Jak wynika z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, pytanie to zmierza zasadniczo do ustalenia z jaką chwilą – w sytuacji
         dokonania transpozycji dyrektywy do porządku prawnego danego państwa członkowskiego po upływie terminu oraz braku bezpośredniego
         skutku istotnych postanowień dyrektywy – sądy krajowe są zobowiązane do dokonywania wykładni przepisów prawa wewnętrznego
         w sposób zgodny z tymi postanowieniami dyrektywy. Sąd krajowy zastanawia się w tym kontekście w szczególności nad znaczeniem
         dla sprawy daty opublikowania rzeczonej dyrektywy w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich, która odpowiada dacie wejścia w życie dyrektywy w stosunku do będących jej adresatami państw członkowskich, daty upływu
         terminu na dokonanie transpozycji dyrektywy oraz daty wejścia w życie przepisów krajowych wykonujących postanowienia dyrektywy.

      108    Należy przypomnieć, że stosując prawo wewnętrzne, sądy krajowe zobowiązane są tak dalece, jak jest to możliwe, dokonywać jego
         wykładni w świetle brzmienia i celu rozpatrywanej dyrektywy, by osiągnąć przewidziany w niej rezultat, a zatem dostosować
         się do art. 249 akapit trzeci WE (zob. w szczególności wyrok z dnia 5 października 2004 r. w sprawach połączonych od C‑397/01
         do C‑403/01 Pfeiffer i in., Rec. str. I‑8835, pkt 113 i cytowane tam orzecznictwo). Obowiązek zgodnej wykładni dotyczy wszystkich
         krajowych przepisów prawnych, zarówno wcześniejszych, jak i późniejszych w stosunku do rozpatrywanej dyrektywy (zob. w szczególności
         wyroki z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C‑106/89 Marleasing, Rec. str. I‑4135, pkt 8, i w ww. sprawie Pfeiffer i in.,
         pkt 115).

      109    Wymóg zgodnej wykładni prawa krajowego jest bowiem nieodłączną cechą systemu traktatowego, który umożliwia sądom krajowym
         zapewnienie w ramach ich właściwości pełnej skuteczności prawa wspólnotowego przy rozstrzyganiu wniesionych przed nie sporów
         (zob. w szczególności ww. wyrok Pfeiffer i in., pkt 114).

      110    Spoczywający na sądzie krajowym obowiązek odniesienia się do treści dyrektywy przy dokonywaniu wykładni i stosowaniu odpowiednich
         przepisów prawa krajowego jest ograniczony przez ogólne zasady prawa, w szczególności zasadę pewności prawa i braku retroaktywności
         prawa, i nie może służyć jako podstawa dla dokonywania wykładni prawa krajowego contra legem (zob. podobnie wyrok z dnia 16 czerwca
         2005 r. w sprawie C‑105/03 Pupino, Rec. p. I‑5285, pkt 44 i 47).

      111    Zasada zgodnej wykładni wymaga jednakże, by sądy krajowe czyniły wszystko co leży w zakresie ich kompetencji, uwzględniając
         wszystkie przepisy prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, by zapewnić pełną skuteczność rozpatrywanej
         dyrektywy i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez nią celami (zob. ww. wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 115,
         116, 118 i 119).

      112    Ponadto należy przypomnieć, że w przypadku gdy rezultat, który przewiduje dyrektywa, nie może zostać osiągnięty w drodze wykładni,
         w świetle wyroku z dnia 19 listopada 19991 r. w sprawach połączonych C‑6/90 i C‑9/90 Francovich i in., Rec. str. I‑5357, pkt 39,
         prawo wspólnotowe nakłada na państwa członkowskie obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej jednostkom wskutek braku transpozycji
         tej dyrektywy, o ile spełnione zostaną trzy przesłanki. Po pierwsze celem takiej dyrektywy musi być nadanie jednostkom uprawnień.
         Następnie treść tych uprawnień musi wynikać z postanowień tej dyrektywy. Wreszcie musi występować związek przyczynowo-skutkowy
         pomiędzy naruszeniem ciążącego na państwie członkowskim zobowiązania a poniesioną szkodą (zob. w tym zakresie wyrok z dnia
         14 lipca 1994 r. w sprawie C‑91/92 Faccini Dori, Rec. str. I‑3325, pkt 27).

      113    W celu bardziej precyzyjnego określenia daty, w której po stronie sądu krajowego powstaje obowiązek stosowania zasady zgodnej
         wykładni, należy podkreślić, że obowiązek ten, wynikający z art. 10 akapit drugi WE i art. 240 akapit trzeci WE, jak i z samej
         dyrektywy, został nałożony w szczególności w przypadku braku bezpośredniej skuteczności postanowień dyrektywy, czy to wobec
         okoliczności, że odpowiedni przepis dyrektywy nie jest wystarczająco jasny, precyzyjny i bezwarunkowy dla bezpośredniej skuteczności,
         czy też wobec okoliczności, że stronami sporu są wyłącznie jednostki.

      114    Należy dodać, że przed upływem terminu na dokonanie transpozycji dyrektywy państwom członkowskim nie można zarzucić, że nie
         ustanowiły jeszcze w swych porządkach prawnych środków wykonujących dyrektywę (zob. wyrok z dnia 18 grudnia 1997 r. w sprawie
         C‑129/96 Inter-Environnement Wallonie, Rec. str. I‑7411, pkt 43).

      115    Wynika z tego, że w razie spóźnionej transpozycji dyrektywy ciążący na sądach krajowych ogólny obowiązek dokonywania wykładni
         prawa krajowego w sposób zgodny z dyrektywą powstaje z chwilą upływu terminu na dokonanie transpozycji dyrektywy.

      116    Z powyższych rozważań w sposób oczywisty wynika, że w razie transpozycji dyrektywy dokonanej po terminie data wskazana przez
         sąd krajowy w jego pierwszym pytaniu lit. c), z którą krajowe środki służące transpozycji wchodzą w życie w państwie członkowskim,
         którego dotyczy postępowanie, nie stanowi odpowiedniego kryterium. Rozwiązanie takie podważyłoby bowiem pełną skuteczność
         prawa wspólnotowego oraz jednolitość stosowania tego prawa, w szczególności za pomocą dyrektyw.

      117    Ponadto co się tyczy daty wskazanej w pierwszym pytaniu prejudycjalnym lit. a) i dla celów kompletności rozstrzygnięcia w tym
         zakresie należy stwierdzić, że z orzecznictwa Trybunału wynika, że przewidziany w art. 10 akapit drugi WE, art. 249 akapit
         trzeci i w samej dyrektywie obowiązek podjęcia przez państwo członkowskie wszelkich środków koniecznych dla osiągnięcia rezultatu
         wskazanego w tej dyrektywie, wiąże wszystkie władze krajowe, włącznie z władzą sądowniczą w zakresie jej właściwości (zob.
         w szczególności ww. wyroki w sprawie Inter-Environnement Wallonie, pkt 40, i Pfeiffer i in., pkt 110 oraz cytowane tam orzecznictwo).

      118    Ponadto zgodnie z art. 254 ust. 1 WE dyrektywy są publikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej i w takim przypadku wchodzą w życie w dniu w nich określonym lub z braku takiego wskazania dwudziestego dnia po ich publikacji
         bądź są notyfikowane ich adresatom i stają się skuteczne wraz z tą notyfikacją, zgodnie z ust. 3 tegoż artykułu.

      119    W świetle powyższego dyrektywa rodzi skutki prawne w odniesieniu do państwa członkowskiego będącego jej adresatem, a przeto
         wszelkich władz krajowych, w zależności od konkretnego przypadku, po jej opublikowaniu lub z datą notyfikacji.

      120    W niniejszej sprawie dyrektywa 1999/70 stanowi w art. 3, że wchodzi ona w życie w dniu jej opublikowania w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich, tj. w dniu 10 lipca 1999 r.

      121    W świetle orzecznictwa Trybunału z art. 10 akapit drugi WE w związku z art. 249 akapit trzeci WE i samą dyrektywą wynika,
         że w okresie przewidzianym na dokonanie transpozycji dyrektywy będące jej adresatami państwa członkowskie są zobowiązane do
         powstrzymania się od przyjmowania przepisów, których charakter poważnie zagraża osiągnięciu rezultatu wskazanego przez tę
         dyrektywę (ww. wyrok w sprawie Inter-Environnement Wallonie, pkt 45, wyrok z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie C‑14/02 ATRAL,
         Rec. str. I‑4431, pkt 58, i ww. wyrok w sprawie Mangold, pkt 67). W tym kontekście nie ma znaczenia, czy sporny przepis prawa
         krajowego, przyjęty po wejściu w życie niniejszej dyrektywy, służy jej transponowaniu, czy też nie (ww. wyroki w sprawie ATRAL,
         pkt 59, i w sprawie Mangold, pkt 68).

      122    Jako że wszystkie władze państw członkowskich są zobowiązane do zapewnienia pełnej skuteczności postanowień prawa wspólnotowego
         (zob. ww. wyrok w sprawie Francovich i in., pkt 32, wyrok z dnia 13 stycznia 2004 r. w sprawie C‑453/00 Kühne & Heitz, Rec.
         str. I‑837, pkt 20, oraz ww. wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 111), wskazany w poprzednim punkcie obowiązek powstrzymania
         się dotyczy również sądów krajowych.

      123    W świetle powyższego począwszy od daty wejścia w życie dyrektywy sądy państw członkowskich zobowiązane są tak dalece jak jest
         to możliwe do powstrzymania się od dokonywania wykładni prawa wewnętrznego w sposób, który poważnie zagrażałby − po upływie
         terminu dla jej transpozycji − osiągnięciu wskazanego w niej rezultatu.

      124    W świetle powyższych rozważań na pierwsze pytanie należy odpowiedzieć, że w razie dokonania transpozycji dyrektywy do porządku
         prawnego danego państwa członkowskiego po terminie oraz przy braku bezpośredniej skuteczności odpowiednich przepisów tejże
         dyrektywy, sądy krajowe są zobowiązane, z chwilą upływu terminu transpozycji, do dokonywania wykładni prawa wewnętrznego tak
         dalece jak jest to możliwe, w świetle brzmienia dyrektywy i realizowanego przez nią celu, tak by osiągnięte zostały rezultaty
         wskazane dyrektywą, przychylając się do najbardziej zgodnej z tym celem wykładni przepisów krajowych oraz do przedstawienia
         rozstrzygnięcia zgodnego z postanowieniami tej dyrektywy.

       W przedmiocie kosztów
      125    Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
      1)      Wykładni klauzuli 5 pkt 1 lit. a) Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego w dniu 18 marca 1999 r.,
            stanowiącego załącznik do dyrektywy Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej Porozumienia ramowego UNICE, CEEP
            i ETUC w sprawie pracy na czas określony, powinno się dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia się ona wykorzystaniu kolejnych
            umów o pracę na czas określony, gdy jedynym tego uzasadnieniem jest okoliczność, że przewiduje to ogólny przepis ustawowy
            lub wykonawczy państwa członkowskiego. Przeciwnie, pojęcie „obiektywne powody” w rozumieniu tej klauzuli wymaga, by wykorzystanie
            tego szczególnego rodzaju stosunków pracy, w postaci w jakiej uregulowane są w przepisach krajowych, było uzasadnione występowaniem
            konkretnych okoliczności dotyczących w szczególności rozpatrywanej działalności i warunków jej wykonywania.
      2)      Wykładni klauzuli 5 porozumienia ramowego należy dokonywać w ten sposób, że sprzeciwia się ona obowiązywaniu takiej regulacji
            krajowej jak rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym, w świetle której za „kolejne” w rozumieniu tej klauzuli uważane
            są wyłącznie umowy o pracę i stosunki pracy na czas określony, między którymi nie upłynął okres przekraczający 20 dni roboczych.
      3)      W zakresie w jakim wewnętrzny porządek prawny państwa członkowskiego nie przewiduje w danym sektorze innych skutecznych środków
            pozwalających na unikanie nadużyć przy wykorzystaniu kolejnych umów na czas określony, a w pewnych przypadkach – na karanie
            za dopuszczenie się tych nadużyć, porozumienie ramowe sprzeciwia się stosowaniu regulacji krajowej ustanawiającej jedynie
            w sektorze publicznym całkowity zakaz przekształcania w umowę na czas nieokreślony kolejnych umów na czas określony, służących
            w istocie „zwyczajnym i stałym potrzebom” pracodawcy i uważanych wobec tego za nadużycie.
      4)      W razie dokonania transpozycji dyrektywy do porządku prawnego danego państwa członkowskiego po terminie oraz przy braku bezpośredniej
            skuteczności odpowiednich przepisów tejże dyrektywy, sądy krajowe są zobowiązane, z chwilą upływu terminu transpozycji, do
            dokonywania wykładni prawa wewnętrznego, tak dalece jak jest to możliwe, w świetle brzmienia dyrektywy i realizowanego przez
            nią celu, tak by osiągnięte zostały rezultaty wskazane dyrektywą, przychylając się do najbardziej zgodnej z tym celem wykładni
            przepisów krajowych oraz do przedstawienia rozstrzygnięcia zgodnego z postanowieniami tej dyrektywy.
      Podpisy
      * Język postępowania: grecki.


Wyrok Trybunału z dnia 31 marca 1965 r. # Macchiorlati Dalmas & Figli przeciwko Wysokiej Władzy EWWiS. # Sprawa 21-64.