title: Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 21 grudnia 2016 r.#Biuro podróży “Partner” Sp. z o.o, Sp. komandytowa w Dąbrowie Górniczej przeciwko Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.#Odesłanie prejudycjalne – Dyrektywa 93/13/EWG – Dyrektywa 2009/22/WE – Ochrona konsumentów – Skutek erga omnes wpisu nieuczciwych warunków umownych do rejestru jawnego – Kara pieniężna nałożona na przedsiębiorcę, który stosował warunki uznane za tożsame z warunkami wpisanymi do wspomnianego rejestru – Przedsiębiorca, który nie był stroną w postępowaniu zakończonym stwierdzeniem nieuczciwego charakteru danego warunku umownego – Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Pojęcie „sądu krajowego, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego”.#Sprawa C-119/15.

text:
WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
z dnia 21 grudnia 2016 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Dyrektywa 93/13/EWG – Dyrektywa 2009/22/WE – Ochrona konsumentów – Skutek erga omnes wpisu nieuczciwych warunków umownych do rejestru jawnego – Kara pieniężna nałożona na przedsiębiorcę, który stosował warunki uznane za tożsame z warunkami wpisanymi do wspomnianego rejestru – Przedsiębiorca, który nie był stroną w postępowaniu zakończonym stwierdzeniem nieuczciwego charakteru danego warunku umownego – Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Pojęcie „sądu krajowego, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego”
W sprawie C‑119/15,
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Apelacyjny w Warszawie (Polska) postanowieniem z dnia 19 listopada 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 9 marca 2015 r., w postępowaniu:

Biuro podróży „Partner” sp. z o.o. sp.k. w Dąbrowie Górniczej

przeciwko

Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów,
TRYBUNAŁ (piąta izba),
w składzie: J.L. da Cruz Vilaça, prezes izby, M. Berger, A. Borg Barthet, E. Levits (sprawozdawca) i F. Biltgen, sędziowie,
rzecznik generalny: H. Saugmandsgaard Øe,
sekretarz: K. Malacek, administrator,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 9 marca 2016 r.,
rozważywszy uwagi przedstawione:
–        w imieniu biura podróży „Partner” sp. z o.o. sp.k. w Dąbrowie Górniczej przez I. Bryłę-Rokicką, radcę prawnego,
–        w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów przez D. Sprzączkowską, radcę prawnego,
–        w imieniu rządu polskiego przez B. Majczynę, M. Nowaka i M. Kamejszę, działających w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu Komisji Europejskiej przez G. Goddin, A. Szmytkowską i D. Roussanova, działających w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 2 czerwca 2016 r.
wydaje następujący

Wyrok

1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) w związku z art. 1 i 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/22/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony interesów konsumentów (Dz.U. 2009, L 110, s. 30, zwanej dalej „dyrektywą 2009/22”), a także art. 267 TFUE.

2        Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między biurem podróży „Partner” sp. z o.o. sp.k. w Dąbrowie Górniczej (zwanym dalej „biurem Partner”) a Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Polska) w przedmiocie stosowania przez biuro Partner postanowień wzorców umów wpisanych do krajowego rejestru postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone.
 Ramy prawne

 Prawo Unii

3        Artykuł 3 ust. 3 dyrektywy 93/13 stanowi:
„3.      Załącznik [do niniejszej dyrektywy] zawiera przykładowy i niewyczerpujący wykaz warunków, które mogą być uznane za nieuczciwe”.

4        Artykuł 6 ust. 1 wspomnianej dyrektywy stanowi:
„1.      Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

5        Artykuł 7 tej dyrektywy przewiduje:
„1.      Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów, państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami.
2.      Środki określone w ust. 1 obejmują postanowienia, według których osoby i organizacje mające uzasadniony interes na mocy prawa krajowego, związany z ochroną konsumentów, będą mogły wszcząć postępowanie zgodnie z właściwym prawem krajowym przed sądami lub przed organami administracyjnymi mającymi odpowiednie kwalifikacje [kompetencje] do decydowania, czy warunki umowy sporządzone do celów ogólnego wykorzystania są nieuczciwe, co umożliwi powyższym osobom i organizacjom podjęcie stosownych i skutecznych środków w celu zapobieżenia stałemu stosowaniu takich warunków.
3.      W poszanowaniu przepisów prawa krajowego prawne środki zabezpieczające [środki ochrony prawnej] określone w ust. 2 można skierować oddzielnie lub łącznie przeciwko kilku sprzedawcom lub dostawcom z tego samego sektora gospodarki lub przeciwko ich stowarzyszeniom, które stosują lub zalecają stosowanie tych samych lub podobnych ogólnych warunków umowy”.

6        Artykuł 8 dyrektywy 93/13 stanowi:
„W celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne przepisy prawne zgodne z traktatem w dziedzinie objętej niniejszą dyrektywą”.

7        Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniająca dyrektywę [93/13] i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylająca dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. 2011, L 304, s. 64) zmieniła dyrektywę 93/13 celem nałożenia na państwa członkowskie wymogu informowania Komisji o przyjęciu szczególnych przepisów krajowych w niektórych dziedzinach.

8        Artykuł 8a dyrektywy 93/13, wprowadzony do tego aktu dyrektywą 2011/83 ze skutkiem od dnia 13 czerwca 2014 r., stanowi:
„1.      W przypadku gdy państwo członkowskie przyjmuje przepisy zgodnie z art. 8, informuje ono Komisję o tych przepisach, jak również o wszelkich późniejszych zmianach, w szczególności w przypadku gdy przepisy te:
[…]
–      zawierają wykaz postanowień umownych, które są uznawane za nieuczciwe.
2.      Komisja zapewnia, aby informacje, o których mowa w ust. 1, były łatwo dostępne dla konsumentów i przedsiębiorców, między innymi na specjalnie do tego przeznaczonej stronie internetowej.
[…]”.

9        Zakres stosowania dyrektywy 2009/22 został określony w określony w jej art. 1 w sposób następujący:
„1.      Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do powództw o zaprzestanie szkodliwych praktyk, określonych w art. 2, mających na celu ochronę zbiorowych interesów konsumentów objętych dyrektywami wymienionymi w załączniku I w celu zapewnienia sprawnego funkcjonowania rynku wewnętrznego.
2.      Na użytek niniejszej dyrektywy »szkodliwa praktyka« oznacza każdy czyn niezgodny z dyrektywami wymienionymi w załączniku I, transponowanymi do wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich, który narusza zbiorowe interesy określone w ust. 1”.

10      Artykuł 2 tej dyrektywy, zatytułowany „Powództwa o zaprzestanie szkodliwych praktyk”, stanowi:
„1.      Państwa członkowskie wyznaczają sądy lub organy administracyjne właściwe do prowadzenia postępowań wszczętych przez upoważnione podmioty w rozumieniu art. 3 wnoszące o:
a)      nakaz zaprzestania lub zakaz jakiejkolwiek szkodliwej praktyki w trybie pilnym, w odpowiednich przypadkach w drodze procedury doraźnej;
b)      w odpowiednich przypadkach, podjęcie takich środków jak opublikowanie decyzji, w całości lub w części, w takiej formie, jaka okaże się właściwa lub opublikowanie oświadczenia korygującego w celu wyeliminowania długotrwałych skutków szkodliwej praktyki;
[…]”.

11      Dyrektywa 93/13 została wymieniona w pkt 5 załącznika I do dyrektywy 2009/22, zatytułowanego „Wykaz dyrektyw, o których mowa w art. 1”.
 Prawo polskie

Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów

12      Zgodnie z art. 24 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331) w brzmieniu mającym zastosowanie w postępowaniu głównym (zwanej dalej „ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów”):
„1.      Zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów.
2.      Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności:
1)      stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 47945 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.);
[…]”.

13      Artykuł 106 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje:
„1.      Prezes Urzędu [Ochrony Konkurencji i Konsumentów] może nałożyć na przedsiębiorcę, w drodze decyzji, karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, jeżeli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie:
[…]
4)      dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24.
[…]”.
 Kodeks postępowania cywilnego

14      Artykuły 3981, 3983, 3989, 47942, 47943 i 47945 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w brzmieniu znajdującym zastosowanie w postępowaniu głównym (zwanej dalej „kpc”) stanowią:
Artykuł 3981
„§ 1      Od wydanego przez sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku lub postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie strona, Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka może wnieść skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
[…]
Artykuł 3983
„§ 1      Skargę kasacyjną strona może oprzeć na następujących podstawach:
1)      naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2)      naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
[…]
Artykuł 3989
§ 1      Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli:
1)      w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne;
2)      istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów;
3)      zachodzi nieważność postępowania lub
4)      skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
§ 2      O przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania Sąd Najwyższy orzeka na posiedzeniu niejawnym. Postanowienie nie wymaga pisemnego uzasadnienia.
[…]
Artykuł 47942
§ 1      W razie uwzględnienia powództwa sąd w sentencji wyroku przytacza treść postanowień wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zakazuje ich wykorzystywania.
[…]
Artykuł 47943
Wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art. 47945 § 2.
[…]
Artykuł 47945
§ 1      Odpis prawomocnego wyroku uwzględniającego powództwo sąd przesyła Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.
§ 2      Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadzi, na podstawie wyroków, o których mowa w § 1, rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone.
§ 3      Rejestr, o którym mowa w § 2, jest jawny”.
 Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

15      Biuro Partner jest polską spółką prowadzącą działalność w sektorze usług turystycznych.

16      Decyzją z dnia 22 listopada 2011 r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurentów i Konsumentów stwierdził, że biuro Partner stosowało postanowienia tożsame z postanowieniami uznanymi za niedozwolone w postępowaniach, które dotyczyły innych przedsiębiorców, i wpisanymi do krajowego rejestru postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone. W ocenie Prezesa Urzędu Ochrony Konkurentów i Konsumentów postanowienia stosowane przez biuro Partner naruszały zbiorowe interesy konsumentów i stanowiły podstawę do nałożenia kary pieniężnej – w wysokości 27 127 PLN (ok. 6400 EUR).

17      HK Zakład Usługowo-Handlowy „Partner” sp. z o.o., który był poprzednikiem prawnym biura Partner, zakwestionował tożsamość postanowień stosowanych przez tę spółkę z postanowieniami wpisanymi do wspomnianego rejestru.

18      Wyrokiem z dnia 19 listopada 2013 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Polska) oddalił odwołanie biura Partner od wskazanej decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznając, podobnie jak ten ostatni, że porównywane postanowienia były tożsame.

19      Biuro Partner wniosło od tego wyroku apelację do Sądu Apelacyjnego w Warszawie (Polska).

20      Sąd ten uważa, że istnieją pewne wątpliwości co do wykładni, jaką należy nadać dyrektywom 93/13 i 2009/22. W tym względzie Sąd Apelacyjny w Warszawie powołuje się na wyrok z dnia 26 kwietnia 2012 r., Invitel (C‑472/10, EU:C:2012:242), w którym Trybunał orzekł zasadniczo, że skutki orzeczenia sądowego stwierdzającego niedozwolony charakter nieuczciwych postanowień umownych mogą zostać rozszerzone na wszystkich innych konsumentów, którzy zawarli z danym przedsiębiorcą umowę zawierającą te same postanowienia umowne, choć nie byli stronami w postępowaniu wytoczonym przeciwko temu przedsiębiorcy. Wątpliwości tego sądu dotyczą w szczególności kwestii, czy jest tak również w wypadku konsumentów, którzy zawarli umowę zawierającą te same postanowienia umowne z innym przedsiębiorcą, który nie brał udziału w postępowaniu, które doprowadziło do uznania danych postanowień za niedozwolone.

21      W tych okolicznościach Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1)      Czy w świetle art. 6 ust. 1 i art. 7 [dyrektywy 93/13] w związku z art. 1 i 2 [dyrektywy 2009/22] stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem sądu i wpisanych do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy, który nie brał udziału w postępowaniu zakończonym wpisem do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, za działanie bezprawne, stanowiące w świetle prawa krajowego praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stanowiące podstawę nałożenia kary pieniężnej z tego tytułu w krajowym postępowaniu administracyjnym?
2)      Czy w świetle art. 267 akapit trzeci [TFUE] sąd drugiej instancji, od orzeczenia którego, wydanego na skutek rozpoznania apelacji, przysługuje skarga kasacyjna, taka jak przewidziana w polskim kodeksie postępowania cywilnego, jest sądem, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, czy też sądem takim jest Sąd Najwyższy, właściwy do rozpoznania skargi kasacyjnej?”.
 W przedmiocie pytań prejudycjalnych

 W przedmiocie pytania pierwszego

22      Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy 93/13 w związku z art. 1 i 2 dyrektywy 2009/22 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem sądu i wpisanych do krajowego rejestru takich postanowień wzorców umowy mogło zostać uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy, który nie brał udziału w postępowaniu zakończonym wpisem owych postanowień do wspomnianego rejestru, za działanie bezprawne, stanowiące podstawę nałożenia kary pieniężnej z tego tytułu.

23      Na wstępie należy zauważyć, że zarówno sąd odsyłający, jak i Komisja wyrazili w swych uwagach na piśmie wątpliwości co do zgodności systemu krajowego takiego jak system będący przedmiotem postępowania głównego z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej (zwaną dalej „kartą praw podstawowych”), a dokładniej z art. 47 tego aktu, w zakresie, w jakim zgodnie z tym systemem przedsiębiorca jest pozbawiony możliwości przedstawienia argumentów opartych na braku niedozwolonego charakteru danych postanowień wzorców umowy i tym samym zostaje pozbawiony przysługującego mu prawa do bycia wysłuchanym.

24      W tym względzie należy przypomnieć, że w myśl utrwalonego orzecznictwa prawa podstawowe chronione w porządku prawnym Unii znajdują zastosowanie we wszystkich sytuacjach podlegających prawu Unii, ale nie poza takimi sytuacjami (wyrok z dnia 26 lutego 2013 r., Åkerberg Fransson, C‑617/10, EU:C:2013:105, pkt 19).

25      W niniejszej sprawie z dokumentów, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że system krajowy, którego dotyczy postępowanie główne, stanowi transpozycję dyrektyw 93/13 i 2009/22. Nałożona na biuro Partner zgodnie z tym systemem kara pieniężna stanowi zatem wykonanie tych dyrektyw. W rezultacie prawa podstawowe chronione w porządku prawnym Unii muszą być przestrzegane.

26      Ponieważ dyrektywy 93/13 i 2009/22 nie zawierają przepisu, który w sposób wyraźny przewidywałby system skutecznej ochrony sądowej dla przedsiębiorców, wykładni tych aktów prawnych należy w tym zakresie dokonywać w świetle art. 47 karty praw podstawowych.

27      Wynika stąd, że wykładnia dyrektyw 93/13 i 2009/22 w świetle art. 47 karty praw podstawowych musi uwzględniać okoliczność, że każdy, którego prawa gwarantowane przez prawo Unii mogą zostać naruszone, korzysta ze skutecznego środka odwoławczego. Podmiotami, których to dotyczy, są zaś nie tylko konsument uważający się za poszkodowanego ze względu na niedozwolone postanowienie umowy, którą zawarł z przedsiębiorcą, ale również przedsiębiorca, taki jak biuro Partner, który podnosi, że sporne postanowienie umowne nie może zostać zakwalifikowane jako niedozwolone i podlegać karze pieniężnej jedynie dlatego, że tożsame z nim postanowienie zostało wpisane do krajowego rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, w sytuacji gdy on sam nie był stroną w postępowaniu zakończonym wpisem takiego postanowienia do wspomnianego rejestru.

28      Ponadto należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ustanowiony przez dyrektywę 93/13 system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania (wyrok z dnia 29 października 2015 r., BBVA, C‑8/14, EU:C:2015:731, pkt 17 i przytoczone tam orzecznictwo).

29      Ze względu na taką słabszą pozycję art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi, iż nieuczciwe warunki umowne nie są wiążące dla konsumentów. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący, którego celem jest zastąpienie ustanowionej w umowie formalnej równowagi praw i obowiązków stron równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron (wyrok z dnia 29 października 2015 r., BBVA, C‑8/14, EU:C:2015:731, pkt 17 i przytoczone tam orzecznictwo).

30      Ponadto ze względu na charakter i znaczenie interesu publicznego, jaki stanowi ochrona konsumentów mających taką słabszą pozycję, art. 7 ust. 1 rzeczonej dyrektywy wymaga od państw członkowskich, aby przewidziały stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami (wyrok z dnia 21 stycznia 2015 r., Unicaja Banco i Caixabank, C‑482/13, C‑484/13, C‑485/13 i C‑487/13, EU:C:2015:21, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

31      Powyższy cel, polegający na doprowadzeniu do zaprzestania niedozwolonych praktyk, przyświeca także przepisom dyrektywy 2009/22, która uzupełnia ochronę konsumentów ustanowioną w dyrektywie 93/13 poprzez udostępnienie stosownych środków proceduralnych w sprawach o zaprzestanie szkodliwych praktyk.

32      Pierwsze z pytań postawionych przez sąd odsyłający winno zostać rozpatrzone przez Trybunał właśnie w kontekście przypomnianym w poprzednich punktach niniejszego wyroku.

33      W tym względzie należy stwierdzić, iż z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, a w szczególności z uwag rządu polskiego wynika, że wdrożone przez polskie prawo środki, w szczególności prowadzenie krajowego rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, mają na celu jak najlepsze wypełnienie obowiązku ochrony konsumentów przewidzianego w dyrektywach 93/13 i 2009/22.

34      Zgodnie z opisem sądu odsyłającego ten rejestr krajowy realizuje trzy cele służące zwiększeniu skuteczności zakazu stosowania nieuczciwych warunków umownych.

35      Przede wszystkim wspomniany rejestr, który jest jawny, co oznacza, że mogą mieć do niego wgląd wszyscy konsumenci i wszyscy przedsiębiorcy, przeciwdziała łatwości rozpowszechniania się i powielania niedozwolonych postanowień umownych przez przedsiębiorców innych niż ci, których sprawy znajdowały się u źródła wpisu takich postanowień do rejestru. Następnie rejestr ten przyczynia się do przejrzystości systemu ochrony konsumentów przyjętego w polskim prawie, a w rezultacie do wynikającej z niej pewności prawa. Wreszcie wspomniany rejestr wzmacnia prawidłowe funkcjonowanie krajowego systemu sądownictwa, gdyż pozwala uniknąć prowadzenia kilku postępowań w odniesieniu do analogicznych postanowień wzorców umowy stosowanych przez tych innych przedsiębiorców.

36      Jeśli chodzi o taki rejestr, po pierwsze, nie można kwestionować, że jego ustanowienie jest zgodne z prawem Unii. Z przepisów dyrektywy 93/13, a w szczególności z art. 8 tego aktu wynika, że państwa członkowskie mogą sporządzać wykazy postanowień umownych uznawanych za nieuczciwe. Na podstawie art. 8a tej dyrektywy, zmienionej dyrektywą 2011/83, znajdującą zastosowanie do umów zawartych po dniu 13 czerwca 2014 r., państwa członkowskie są zobowiązane do poinformowania Komisji o sporządzeniu takich wykazów. Z powyższych przepisów wynika, że owe wykazy sporządzane przez organy krajowe co do zasady korespondują z interesem ochrony konsumentów w ramach dyrektywy 93/13.

37      Po drugie, z art. 8 dyrektywy 93/13 wynika, że nie tylko utworzenie rejestru takiego jak ten ustanowiony w niniejszym wypadku przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, ale także prowadzenie takiego rejestru musi być zgodne z wymogami określonymi w tej dyrektywie i, ogólniej rzecz biorąc, w prawie Unii.

38      W tym względzie należy uściślić, że wspomniany rejestr musi być prowadzony w sposób przejrzysty w interesie nie tylko konsumentów, ale również przedsiębiorców. Powyższy wymóg zakłada w szczególności, że rejestr ten będzie ustrukturyzowany w sposób jasny, niezależnie od liczby wpisanych do niego postanowień.

39      Ponadto zawarte w rejestrze postanowienia muszą spełniać kryterium aktualności, co oznacza, że dany rejestr musi być starannie aktualizowany oraz że postanowienia, które nie powinny już w nim widnieć, będą z niego bezzwłocznie usuwane w poszanowaniu zasady pewności prawa.

40      Dodatkowo w oparciu o zasadę skutecznej ochrony sądowej przedsiębiorca, na którego nałożona zostanie kara pieniężna za stosowanie postanowienia uznanego za tożsame z postanowieniem wpisanym do omawianego rejestru, musi w szczególności dysponować możliwością wniesienia środka prawnego przeciwko nałożeniu tej kary. Owo prawo do środka prawnego musi pozwalać na ocenę zarówno działania uznanego za niedozwolone, jak i wysokości kary pieniężnej ustalonej przez właściwy organ krajowy, w tym wypadku Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

41      Co się tyczy tej oceny, z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi wynika, że zgodnie z polskim prawem podstawą nałożenia kary pieniężnej na przedsiębiorcę jest stwierdzenie, że stosowane przez niego postanowienie umowne jest tożsame z postanowieniem wzorca umowy uznanym za niedozwolone i wpisanym do rejestru prowadzonego przez wspomniany urząd. W tym względzie polski system przewiduje, że przedsiębiorca jest uprawniony do zaskarżenia stwierdzenia tożsamości przed wyspecjalizowanym sądem, a mianowicie przed Sądem Okręgowym w Warszawie – Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Do szczególnych zadań tego sądu należy kontrola postanowień wzorców umowy, a w rezultacie czuwanie nad jednolitością orzecznictwa w dziedzinie ochrony konsumentów.

42      Zgodnie z przedłożonymi Trybunałowi informacjami przeprowadzone przez właściwy sąd badanie nie ograniczyło się wyłącznie do zwykłego formalnego porównania badanych postanowień z tymi widniejącymi w rejestrze. Przeciwnie, owo badanie polegało na ocenie treści spornych postanowień w celu ustalenia, czy – przy uwzględnieniu wszystkich istotnych okoliczności właściwych danej sprawie – owe postanowienia są materialnie identyczne, zwłaszcza pod względem skutków, jakie wywołują, z tymi wpisanymi do rejestru.

43      W świetle powyższych informacji – których zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego – nie można utrzymywać, że system krajowy taki jak ten, w który wpisuje się postępowanie główne, narusza przysługujące przedsiębiorcom prawo do obrony lub zasadę skutecznej ochrony sądowej.

44      Co się tyczy wysokości nałożonej kary pieniężnej, która została określona przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 państwa członkowskie zapewniają stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami.

45      Chociaż należy w tym względzie stwierdzić, że nałożenie kary pieniężnej za stosowanie warunku umowy zakwalifikowanego jako nieuczciwy stanowi bez wątpienia środek mający na celu skłonienie do zaprzestania jego stosowania, to środek ten musi jednak pozostawać w zgodzie z zasadą proporcjonalności. Państwa członkowskie muszą zatem gwarantować wszystkim przedsiębiorcom, którzy uważają, że nałożona na nich kara pieniężna nie odpowiada owej zasadzie ogólnej prawa Unii, możliwość wniesienia środka zaskarżenia w celu zakwestionowania wysokości tej kary.

46      W sprawie w postępowaniu głównym do sądu odsyłającego należy zweryfikowanie, czy omawiany tu polski system krajowy przyznaje przedsiębiorcom, na których Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów nałożył karę pieniężną, prawo do wniesienia środka zaskarżenia w celu zakwestionowania wysokości tej kary poprzez powołanie się na nieprzestrzeganie zasady proporcjonalności.

47      Zważywszy na ogół powyższych rozważań, odpowiedź na pytanie pierwsze winna brzmieć: art. 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy 93/13 w związku z art. 1 i 2 dyrektywy 2009/22 należy w świetle art. 47 karty praw podstawowych interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie temu, by stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem sądu i wpisanych do krajowego rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone mogło zostać uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy, który nie brał udziału w postępowaniu zakończonym wpisem owych postanowień do wspomnianego rejestru, za działanie bezprawne, stanowiące podstawę nałożenia kary pieniężnej z tego tytułu, pod warunkiem – czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego – że przedsiębiorcy temu przysługuje skuteczny środek prawny zarówno przeciwko decyzji uznającej tożsamość porównywanych postanowień, obejmujący kwestię, czy – przy uwzględnieniu wszystkich istotnych okoliczności właściwych danej sprawie – owe postanowienia są materialnie identyczne, zwłaszcza pod względem wywoływanych przez nie szkodliwych dla konsumentów skutków, jak i przeciwko decyzji ustalającej w danym wypadku kwotę kary pieniężnej.
 W przedmiocie pytania drugiego

48      Pytanie drugie dotyczy kwestii, czy sąd odsyłający należy uznać za „sąd krajowy, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego” w rozumieniu art. 267 akapit trzeci TFUE.

49      Z postanowienia odsyłającego wynika, że pytanie to zostało wystosowane ze względu na to, iż na poziomie krajowym kwalifikacja skargi kasacyjnej jako środka zaskarżenia w rozumieniu art. 267 akapit trzeci TFUE wzbudza kontrowersje.

50      W tym kontekście sąd odsyłający wskazuje, że wszelkie naruszenie prawa Unii jest uznawane za podstawę skargi kasacyjnej w rozumieniu 3983 § 1 kpc. Powołując się na orzecznictwo Trybunału, sąd ten stwierdza, że nie należy do sądów, o których mowa w art. 267 akapit trzeci TFUE, ponieważ jego orzeczenia podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego.

51      W tym względzie należy przypomnieć, że zarówno rząd polski, jak i Komisja zwróciły uwagę, iż Trybunał miał już okazję – w sprawach, których kontekst charakteryzował się występowaniem krajowych systemów środków odwoławczych porównywalnych z tym, w który wpisuje się postępowanie główne – dokonać wykładni pojęcia „sądu krajowego, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego”.

52      W wyrokach tych Trybunał zauważył, że orzeczenia krajowego sądu apelacyjnego, które strony mogą zaskarżyć do sądu najwyższego, nie są orzeczeniami „sądu krajowego, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego” w rozumieniu art. 267 TFUE. Okoliczność, że rozpoznanie takich odwołań co do meritum uzależnione jest od uprzedniego stwierdzenia dopuszczalności przez sąd najwyższy, nie skutkuje pozbawieniem stron środka odwoławczego (wyrok z dnia 16 grudnia 2008 r., Cartesio, C‑210/06, EU:C:2008:723, pkt 76 i przytoczone tam orzecznictwo).

53      Trybunał wyjaśnił ponadto, że jest tak tym bardziej w wypadku systemu proceduralnego, który poprzestaje na przewidzeniu ograniczeń w zakresie, w szczególności, charakteru zarzutów, które można podnieść przed tym sądem, a które muszą być zarzutami naruszenia prawa (wyrok z dnia 16 grudnia 2008 r., Cartesio, C‑210/06, EU:C:2008:723, pkt 77).

54      W świetle tego orzecznictwa, odnoszącego się do systemów środków zaskarżenia w prawie krajowym porównywalnych z tym, w którym osadzona jest sprawa w postępowaniu głównym, odpowiedź na pytanie drugie winna brzmieć: art. 267 akapit trzeci TFUE należy interpretować w ten sposób, że sąd taki jak sąd odsyłający, którego orzeczenia wydane w ramach sporu takiego jak spór w postępowaniu głównym mogą stać się przedmiotem skargi kasacyjnej, nie może zostać zakwalifikowany jako „sąd krajowy, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego”.
 W przedmiocie kosztów

55      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:
1)      Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z art. 1 i 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/22/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie nakazów zaprzestania szkodliwych praktyk w celu ochrony interesów konsumentów należy w świetle art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie temu, by stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem sądu i wpisanych do krajowego rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone mogło zostać uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy, który nie brał udziału w postępowaniu zakończonym wpisem owych postanowień do wspomnianego rejestru, za działanie bezprawne, stanowiące podstawę nałożenia kary pieniężnej z tego tytułu, pod warunkiem – czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego – że przedsiębiorcy temu przysługuje skuteczny środek prawny zarówno przeciwko decyzji uznającej tożsamość porównywanych postanowień, obejmujący kwestię, czy – przy uwzględnieniu wszystkich istotnych okoliczności właściwych danej sprawie – owe postanowienia są materialnie identyczne, zwłaszcza pod względem wywoływanych przez nie szkodliwych dla konsumentów skutków, jak i przeciwko decyzji ustalającej w danym wypadku kwotę kary pieniężnej.

2)      Artykuł 267 akapit trzeci TFUE należy interpretować w ten sposób, że sąd taki jak sąd odsyłający, którego orzeczenia wydane w ramach sporu takiego jak spór w postępowaniu głównym mogą stać się przedmiotem skargi kasacyjnej, nie może zostać zakwalifikowany jako „sąd krajowy, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego”.

Da Cruz Vilaça

Berger

Borg Barthet

Levits

Biltgen

Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 21 grudnia 2016 r

Sekretarz

Prezes piątej izby

A. Calot Escobar

J.L. da Cruz Vilaça

* Język postępowania: polski.


title: Wyrok Sądu (siódma izba) z dnia 17 stycznia 2012 r. # Republika Włoska przeciwko Komisji Europejskiej. # Zdrowie zwierząt - Ptasia grypa - Włoski rynek mięsa drobiowego - Wniosek władz włoskich o przyjęcie wyjątkowych środków wsparcia rynku - Decyzja Komisji w sprawie oddalenia tego wniosku. # Sprawa T-135/07.

text:
      Wyrok Sądu (siódma izba) z dnia 17 stycznia 2012 r. – Włochy przeciwko Komisji
      (sprawa T‑135/07)
      Zdrowie zwierząt – Ptasia grypa – Włoski rynek mięsa drobiowego – Wniosek władz włoskich o przyjęcie wyjątkowych środków wsparcia rynku – Decyzja Komisji w sprawie oddalenia tego wniosku
      1.                     Rolnictwo – Wspólna organizacja rynków – Mięso drobiowe – Dyskryminacja między producentami lub konsumentami – Zakaz – Zakres
            – Uprawnienia dyskrecjonalne instytucji Unii w zakresie wspólnej polityki rolnej – Kontrola sądowa – Zakres (art. 34 ust. 2
            akapit drugi WE; rozporządzenie Rady nr 2777/75, art. 14) (por. pkt 53–57, 68, 69)
      2.                     Rolnictwo – Wspólna organizacja rynków – Mięso drobiowe – Środki wsparcia rynku w sektorze jaj – Decyzja Komisji oddalająca
            przyjęcie nadzwyczajnych środków wsparcia rynku mięsa drobiowego – Decyzja dokonująca rozróżnienia między stratami ekonomicznymi
            spowodowanymi zgładzeniem jednodniowych piskląt a zniszczeniem umieszczonych już w inkubatorze jaj wylęgowych – Zasada niedyskryminacji
            – Naruszenie (art. 34 ust. 2 akapit drugi WE; rozporządzenia: Rady nr 2777/75, art. 14; Komisji nr 2102/2004) (por. pkt 87–89,
            98, 99)
      Przedmiot

               Skarga o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji z dnia 7 lutego 2007 r. oddalającej wniosek Republiki Włoskiej o przyjęcie
                  wyjątkowych środków wsparcia włoskiego rynku mięsa drobiowego na podstawie art. 14 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2777/75 z dnia
                  29 października 1975 r. w sprawie wspólnej organizacji rynku mięsa drobiowego (Dz.U. L 282, s. 77)

            Sentencja

                  1)

                  	Stwierdza się nieważność decyzji Komisji z dnia 7 lutego 2007 r. oddalającej wniosek Republiki Włoskiej o przyjęcie wyjątkowych
                     środków wsparcia włoskiego rynku mięsa drobiowego na podstawie art. 14 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2777/75 z dnia 29 października
                     1975 r. w sprawie wspólnej organizacji rynku mięsa drobiowego.

                  2)

                  	Komisja Europejska zostaje obciążona kosztami postępowania.


Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 23 października 1986 r. # A. J. M. van Roosmalen przeciwko Bestuur van de Bedrijfsvereniging voor de Gezondheid, Geestelijke en Maatschappelijke Belangen. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Raad van Beroep Utrecht - Niderlandy. # Zabezpieczenie społeczne. # Sprawa 300/84.


Wyrok Sądu (piąta izba) z dnia 25 maja 2016 r.#U-R LAB przeciwko Urzędowi Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej.#Znak towarowy Unii Europejskiej – Zgłoszenia unijnych, graficznego i słownego, znaków towarowych THE DINING EXPERIENCE – Bezwzględna podstawa odmowy rejestracji – Brak charakteru odróżniającego – Artykuł 7 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 207/2009 – Obowiązek uzasadnienia – Artykuł 75 rozporządzenia nr 207/2009.#Sprawy T-422/15 i T-423/15.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 22 października 1998 r. # Raija-Liisa Jokela i Laura Pitkäranta. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Maaseutuelinkeinojen valituslautakunta - Finlandia. # Rolnictwo. # Sprawy połączone C-9/97 oraz C-118/97.


title: Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 11 czerwca 2009 r.#H. J. Nijemeisland przeciwko Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: College van Beroep voor het bedrijfsleven - Niderlandy.#Wspólna polityka rolna - Wołowina i cielęcina - Rozporządzenie (WE) nr 795/2004 - Artykuł 3a - Zintegrowany system zarządzania i kontroli niektórych systemów pomocy - Płatność jednolita - Ustalenie kwoty referencyjnej - Zmniejszenia i wykluczenia.#Sprawa C-170/08.

text:
      Sprawa C‑170/08
      H.J. Nijemeisland
      przeciwko
      Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez College van Beroep voor het bedrijfsleven)
      Wspólna polityka rolna – Wołowina i cielęcina – Rozporządzenie (WE) nr 795/2004 – Artykuł 3a – Zintegrowany system zarządzania i kontroli niektórych systemów pomocy – Płatność jednolita – Ustalenie kwoty referencyjnej – Zmniejszenia i wykluczenia
      Streszczenie wyroku
      Rolnictwo – Wspólna polityka rolna – Zintegrowany system zarządzania niektórymi systemami pomocy i ich kontroli – System płatności
            jednolitych
      (rozporządzenia Rady: nr 1254/1999, art. 23 ust. 1; nr 1782/2003, art. 37 ust. 1; rozporządzenie Komisji nr 795/2004, art. 3a)
      Artykuł 3a rozporządzenia nr 795/2004 ustanawiającego szczegółowe zasady w celu wdrożenia systemu jednolitych płatności określonego
         w rozporządzeniu nr 1782/2003 ustanawiającym wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki
         rolnej i ustanawiającym określone systemy wsparcia dla rolników, zmienionego rozporządzeniem nr 1974/2004, należy interpretować
         w ten sposób, iż zmniejszeń i wykluczeń opartych na rozporządzeniu nr 1254/1999 w sprawie wspólnej organizacji rynku wołowiny
         i cielęciny nie uwzględnia się w obliczeniu przewidzianym w art. 37 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003.

      Artykuł 3a rozporządzenia nr 795/2004 przewiduje bowiem wyraźnie, że przy ustalaniu kwoty referencyjnej należy uwzględnić
         liczbę zwierząt, dla których „przyznano lub powinno się przyznać” płatność bezpośrednią. Wynika z tego, że dla ustalenia kwoty
         referencyjnej, o której mowa w art. 37 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003, nie jest konieczne, aby rolnik faktycznie otrzymał
         daną płatność bezpośrednią. Następnie z brzmienia art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1254/1999 wynika, że zastosowanie kary
         powoduje, że niezależnie od liczby zwierząt, których ona dotyczy, producent nie otrzymuje płatności przyznawanych na podstawie
         tego rozporządzenia. Kara taka nie może więc mieć wpływu na określenie liczb zwierząt, którą należy uwzględnić w celu ustalenia
         wspomnianej kwoty referencyjnej. Wykładnia taka jest ponadto zgodna z wolą prawodawcy wspólnotowego, by karom nałożonym na
         rolników nie nadawać trwałego charakteru wykraczającego ponad pierwotnie nałożoną karę.

      (por. pkt 33–36, 47; sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
      z dnia 11 czerwca 2009 r.(*)

      Wspólna polityka rolna – Wołowina i cielęcina – Rozporządzenie (WE) nr 795/2004 – Artykuł 3a – Zintegrowany system zarządzania i kontroli niektórych systemów pomocy – Płatność jednolita – Ustalenie kwoty referencyjnej – Zmniejszenia i wykluczenia
      W sprawie C‑170/08
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez College
         van Beroep voor het bedrijfsleven (Niderlandy) postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2008 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu
         23 kwietnia 2008 r., w postępowaniu

      H. J. Nijemeisland
      przeciwko
      Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
      TRYBUNAŁ (piąta izba),
      w składzie: M. Ilešič, prezes izby, A. Tizzano i A. Borg Barthet (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: J. Kokott,
      sekretarz: R. Grass,
      uwzględniając procedurę pisemną,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu rządu niderlandzkiego przez C. M. Wissels i Y. de Vriesa, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez F. Clotuche-Duvieusart i S. Noego, działających w charakterze pełnomocników,
      podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3a rozporządzenia Komisji (WE) nr 795/2004 z dnia
         21 kwietnia 2004 r. ustanawiającego szczegółowe zasady w celu wdrożenia systemu jednolitych płatności określonego w rozporządzeniu
         Rady (WE) nr 1782/2003 ustanawiającym wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej
         i ustanawiającym określone systemy wsparcia dla rolników (Dz.U. L 141, s. 1), zmienionego rozporządzeniem Komisji (WE) nr 1974/2004
         z dnia 29 października 2004 r. (Dz.U. L 345, s. 85) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 795/2004”).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między H. J. Nijemeislandem a Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
         (ministrem rolnictwa, środowiska naturalnego i jakości żywności, zwanym dalej „ministrem”), w przedmiocie określenia płatności
         jednolitej opartej na rozporządzeniu Rady (WE) nr 1782/2003 z dnia 29 września 2003 r. ustanawiającym wspólne zasady dla systemów
         wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiającym określone systemy wsparcia dla rolników oraz zmieniającym
         rozporządzenia: (EWG) nr 2019/93, (WE) nr 1452/2001, (WE) nr 1453/2001, (WE) nr 1454/2001, (WE) nr 1868/94, (WE) nr 1251/1999,
         (WE) nr 1254/1999, (WE) nr 1673/2000, (EWG) nr 2358/71 i (WE) nr 2529/2001 (Dz.U. L 270, s. 1).

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
       Rozporządzenie nr 1782/2003
      3        Rozporządzenie nr 1782/2003 ustanawia między innymi system wsparcia dochodowego dla rolników. Jest on określony w art. 1 tiret
         drugie tego rozporządzenia jako „systemem płatności jednolitych”. System ten jest przedmiotem tytułu III tego rozporządzenia.

      4        Artykuł 33 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003 wymienia sytuacje, w których rolnicy mogą korzystać z systemu płatności jednolitych.

      5        Artykuł 33 ust. 1 lit. a) ma brzmienie następujące:

      „Wymogi
      1. Rolnicy maja dostęp do systemu płatności jednolitych, jeżeli:
      a)       przyznano im płatność w okresie referencyjnym, o którym mowa w art. 38, na mocy co najmniej jednego z systemów wsparcia, o których
         mowa w załączniku VI; [...]”.

      6        Kwota płatności jednolitej zwana „kwotą referencyjną” jest obliczana zgodnie z metodą przewidzianą w art. 37 tego rozporządzenia.

      7        Artykuł 37 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003 stanowi:

      „1. Kwota referencyjna jest średnią z trzech lat całkowitych kwot płatności, które rolnik otrzymywał w ramach systemów wsparcia,
         o których mowa w załączniku VI, i jest obliczana i dostosowywana zgodnie z przepisami załącznika VII w każdym roku kalendarzowym
         okresu referencyjnego, o którym mowa w art. 38.

      [...]”.
      8        Okres referencyjny, o którym mowa w art. 33 ust. 1 i art. 37 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003, jest zdefiniowany w art. 38
         tego rozporządzenia. Artykuł ten stanowi:

      „Okres referencyjny
      Okres referencyjny obejmuje lata kalendarzowe 2000, 2001 i 2002”.
      9        Artykuł 39 wspomnianego rozporządzenia stanowi:

      „W przypadku stosowania przepisów art. 3 i 4 rozporządzenia (WE) nr 1259/1999 podczas okresu referencyjnego, kwoty, o których
         mowa w załączniku VII, są kwotami, które zostałyby przyznane przed zastosowaniem przepisów wspomnianych artykułów”.

       Rozporządzenie nr 795/2004
      10      Rozporządzenie nr 795/2004 zawiera przepisy wdrażające system płatności jednolitych przewidziany w rozporządzeniu nr 1782/2003.
         Artykuł 3a rozporządzenia nr 795/2004 uściśla metodę obliczania przewidzianą w art. 37 rozporządzenia nr 1782/2003 w sposób
         następujący:

      „Ustalenie liczby hektarów i zwierząt
      Bez uszczerbku dla stosowania załącznika VII do rozporządzenia (WE) nr 1782/2003 liczba hektarów lub zwierząt, dla których
         przyznano lub powinno się przyznać płatność bezpośrednią w okresie referencyjnym, który należy wziąć pod uwagę w celu ustalenia
         kwoty referencyjnej określonej w art. 37 ust. 1 tego rozporządzenia, stanowi liczbę hektarów lub zwierząt ustaloną w rozumieniu
         art. 2 lit. r) i s) rozporządzenia (WE) nr 2419/2001 dla każdej z płatności bezpośrednich, o których mowa w załączniku VI
         do rozporządzenia (WE) nr 1782/2003.

      11      Motyw 5 rozporządzenia nr 1974/2004 ma brzmienie następujące:

      „Artykuł 2 lit. e) rozporządzenia (WE) nr 1782/2003 przewiduje, że »płatności w okresie referencyjnym« oznaczają płatności
         przyznane lub które zostaną przyznane w odniesieniu do danego okresu. Załącznik VII dodaje, że należy wziąć pod uwagę zmniejszenia
         wynikające z ustalenia powierzchni bazowej, pułapów lub innych limitów ilościowych. Zatem, gwoli wyjaśnienia, właściwe jest
         sprecyzowanie, że aby nie nadawać zmniejszeniom i wykluczeniom obowiązującym w tym okresie charakteru trwałego, nie należy
         uwzględniać zmniejszeń i wykluczeń stosowanych zgodnie z rozporządzeniem Komisji (WE) nr 2419/2001 w przypadku wszystkich
         płatności bezpośrednich, o których mowa w załączniku VI [do] rozporządzenia (WE) nr 1782/2003. Liczba zwierząt i hektarów
         ustalona w czasie ustanawiania uprawnień do płatności powinna być zatem brana pod uwagę bez uszczerbku dla dalszych kontroli
         i stosowania art. 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 2988/95”.

       Rozporządzenie (WE) nr 2419/2001
      12      Pojęcia „wyznaczone hektary” i „wyznaczone zwierzęta”, przewidziane w rozporządzeniu nr 795/2004, są zdefiniowane w art. 2
         lit. r) i s) rozporządzenia Komisji (WE) nr 2419/2001 z dnia 11 grudnia 2001 r. ustanawiającym szczegółowe zasady stosowania
         zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli niektórych wspólnotowych systemów pomocy ustanowionych rozporządzeniem Rady
         (EWG) nr 3508/92 (Dz.U. L 327, s. 11). Definicje te mają brzmienie następujące:

      „r)      »wyznaczony obszar«: obszar, dla którego zostały spełnione wszystkie warunki ustanowione w regułach przyznawania pomocy;
      s)      »wyznaczone zwierzę«: zwierzę, dla którego zostały spełnione wszystkie warunki ustanowione w regułach przyznawania pomocy”.
       Rozporządzenie (WE) nr 1254/1999
      13      Artykuł 23 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1254/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wspólnej organizacji rynku wołowiny
         i cielęciny (Dz.U. L 160, s. 21) stanowi:

      „1. Jeżeli u zwierząt ze stada bydła należącego do producenta zostaną wykryte substancje zabronione na mocy przepisów dyrektywy
         Rady 96/22/WE [Dz.U. L 125, s. 3] lub pozostałości substancji dopuszczonych na mocy wymienionej dyrektywy, lecz stosowanych
         nielegalnie są wykryte na podstawie dyrektywy Rady 96/23/WE [Dz.U. L 125, s. 10], lub jeżeli w gospodarstwie producenta zostanie
         znaleziona substancja lub produkt, w jakiejkolwiek formie, na którego posiadanie producent taki nie ma stosownego zezwolenia
         lub substancja bądź produkt dopuszczony do stosowania na mocy dyrektywy 96/22/WE lecz posiadany nielegalnie, w roku kalendarzowym,
         w którym nastąpiło wykrycie, dany producent nie otrzymuje kwot przyznawanych na mocy przepisów niniejszego działu.

      W przypadku powtarzającego się naruszania wspomnianych przepisów okres wyłączenia z udziału w przyznawaniu dotacji może zostać
         przedłużony, w zależności od szkodliwości popełnionego naruszenia, do okresu pięciu lat od roku, w którym zostało wykryte
         powtarzające się naruszenie przepisów, o których mowa powyżej”.

       Uregulowania krajowe
      14      Rozporządzenie z 2006 r. w sprawie wsparcia dochodu w ramach wspólnej polityki rolnej (Regeling GLB-inkomenssteun 2006) zawiera
         przepisy wykonujące między innymi rozporządzenie nr 1782/2003.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
      15      W roku 2000 Algemene Inspectiedienst (ogólna służba ds. kontroli przy ministerstwie rolnictwa) przeprowadziła kontrolę u H.J. Nijemeislanda.
         Pozwoliła ona na stwierdzenie występowania na terenie gospodarstwa skarżącego clenobuterolu w moczu trzech sztuk bydła.

      16      Clenobuterol jest substancją zakazaną na mocy dyrektywy Rady 96/23/WE z dnia 29 kwietnia 1996 r. w sprawie środków monitorowania
         niektórych substancji i ich pozostałości u żywych zwierząt i w produktach pochodzenia zwierzęcego oraz uchylającej dyrektywy
         85/358/EWG i 86/469/EWG oraz decyzje 89/187/EWG i 91/664/EWG (Dz.U. L 125, s. 10).

      17      Decyzją z dnia 6 lipca 2001 r. minister zgodnie z rozporządzeniem o wspólnotowych premiach zwierzęcych (Regeling dierlijke
         EG-premies) odmówił przyznania H.J. Nijemeislandowi pomocy za rok 2000 ze względu na to, że nie miał on „zwierząt wyznaczonych”
         w tymże roku. Powodem tego braku zwierząt wyznaczonych jest to, że H.J. Nijemeislandowi na podstawie art. 23 ust. 1 rozporządzenia
         nr 1254/1999 nie przyznano premii wypłacanych za bydło. Liczba sztuk bydła wyznaczonych za rok 2000 została więc ustalona
         na zero.

      18      H.J. Nijemeisland wniósł odwołanie od decyzji z dnia 6 lipca 2001 r. Odwołanie to zostało oddalone jako bezzasadne decyzją
         z dnia 27 marca 2002 r., która nie została zaskarżona przez H.J. Nijemeislanda.

      19      Decyzją z dnia 29 sierpnia 2006 r. minister zgodnie z rozporządzeniem nr 1782/2003 ustalił kwotę płatności jednolitej należnej
         H.J. Nijemeislandowi. Minister przyjął przy tym za podstawę obliczenia przewidzianego w art. 37 ust. 1 tego rozporządzenia
         liczbę sztuk bydła wynoszącą zero w roku referencyjnym 2000.

      20      H.J. Nijemeisland wniósł w dniu 26 września 2006 r. odwołanie od decyzji z dnia 29 sierpnia 2006 r. w jednym z zarzutów podniesionych
         w jego uzasadnieniu stwierdził, że minister błędnie uznał, iż H.J. Nijemeisland nie posiadał w roku 2000 żadnej wyznaczonej
         sztuki bydła. H.J. Nijemeisland powołał się również na „siłę wyższą” w rozumieniu art. 40 rozporządzenia nr 1782/2003.

      21      Decyzją z dnia 21 listopada 2006 r. minister uznał odwołanie H.J. Nijemeislanda za bezzasadne. H.J. Nijemeisland wniósł następnie
         skargę na decyzję z dnia 21 listopada 2006 do sądu krajowego. Sąd ten stwierdził, że decyzja z dnia 27 marca 2002 r. stała
         się ostateczna. Stwierdził również, że z powodu przekroczenia terminu nie można uwzględnić zarzutu opartego na sile wyższej.

      22      W tych okolicznościach College van Beroep voor het bedrijfsleven postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału
         z następującym pytaniem prejudycjalnym:

      „Czy wykładni art. 3a rozporządzenia (WE) nr 795/2004 w związku z art. 2 lit. r), s) rozporządzenia (WE) nr 2419/2001 należy
         dokonywać w ten sposób, że jego celem jest jedynie uniknięcie nadawania trwałego charakteru zmniejszeniom i wykluczeniom stosowanym
         na podstawie rozporządzenia (WE) nr 2419/2001, czy przepis ten dotyczy też przypadków zmniejszeń i wykluczeń zastosowanych
         na podstawie innych rozporządzeń?”.

       W przedmiocie pytania prejudycjalnego
      23      W swoim pytaniu sąd krajowy zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie, czy art. 3a rozporządzenia nr 795/2004 należy interpretować
         w ten sposób, że zmniejszenia i wykluczenia oparte na rozporządzeniu nr 1254/1999 nie powinny być uwzględniane w obliczeniu
         przewidzianym w art. 37 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003.

       Uwagi przedłożone Trybunałowi
      24      Rząd niderlandzki podnosi, że brak jest wystarczających wskazówek przemawiających za wykładnią rozszerzającą art. 3a rozporządzenia
         nr 795/2004. Wobec tego na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że artykuł ten należy interpretować w ten sposób, iż zmniejszenie
         lub wykluczenie zastosowane na podstawie przepisów rozporządzenia nr 2419/2001 nie powinno być uwzględniane przy obliczaniu
         przewidzianym w art. 37 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003.

      25      Rząd niderlandzki opiera się w tym zakresie na ścisłej wykładni art. 3a rozporządzenia nr 795/2004 oraz motywie 5 rozporządzenia
         nr 1974/2004, który odnosi się wyraźnie do rozporządzenia nr 2419/2001.

      26      Komisja Wspólnot Europejskich uważa, że art. 3a rozporządzenia nr 795/2004 powinien być interpretowany w ten sposób, iż wykluczenie
         producenta na mocy art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1254/1999 nie powinno być uwzględniane przy obliczaniu kwoty referencyjnej.

      27      Komisja jest zdania, że art. 3a rozporządzenia nr 795/2004 nie wymaga dla ustalenia liczby zwierząt wyznaczonych, aby płatność
         faktycznie miała miejsce, oraz że motyw 5 rozporządzenia nr 1974/2004 należy interpretować w taki sposób, aby nie nadawać
         zmniejszeniom i wykluczeniom obowiązującym w okresie referencyjnym charakteru trwałego.

      28      Komisja przywołuje również zasady proporcjonalności i pewności prawa.

       Odpowiedź Trybunału
      29      Wprawdzie brzmienie art. 37 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003, w którym mowa o „średni[ej] z trzech lat całkowitych kwot
         płatności” otrzymanych, może sugerować, że jedynie zwierzęta, za które faktycznie uzyskano płatności, mogą być uwzględniane
         przy obliczaniu kwoty referencyjnej rolnika do celów systemu płatności jednolitych.

      30      To samo odnosi się do przepisów zawartych w części C akapit pierwszy załącznika VII do rozporządzenia nr 1782/2003, do których
         odsyła art. 37 ust. 1, które wyjaśniają, że kwota jest obliczana „poprzez pomnożenie liczby określonych zwierząt, dla których
         taka płatność została przyznana, odpowiednio, w każdym roku okresu referencyjnego, przez kwoty przypadające na zwierzę, ustanowione
         dla roku kalendarzowego 2002”.

      31      W sprawie przed sądem krajowym, ponieważ skarżącemu nie przyznano pomocy za rok 2000, władze krajowe dokonały takiej interpretacji
         odnośnych uregulowań, która doprowadziła do zmniejszenia kwoty referencyjnej skarżącego i w konsekwencji do trwałego zmniejszenie
         wsparcia dochodowego, o które miał prawo się ubiegać.

      32      Taka interpretacja jest jednak sprzeczna z brzmieniem samego art. 3a rozporządzenia nr 795/2004, który określa szczegółowo
         zasady stosowania systemu płatności jednolitych.

      33      Przepis ten przewiduje bowiem wyraźnie, że przy ustalaniu kwoty referencyjnej należy uwzględnić liczbę zwierząt, dla których
         „przyznano lub powinno się przyznać” płatność bezpośrednią.

      34      Wynika z tego, że dla ustalenia kwoty referencyjnej, o której mowa w art. 37 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003, nie jest
         konieczne, aby rolnik faktycznie otrzymał daną płatność bezpośrednią.

      35      Następnie z brzmienia art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1254/1999 wynika, że zastosowanie kary takiej jak w sprawie przed sądem
         krajowym powoduje, że niezależnie od liczby zwierząt, których ona dotyczy, producent nie otrzymuje płatności przyznawanych
         na podstawie tego rozporządzenia. Kara taka nie może więc mieć wpływu na określenie liczb zwierząt, którą należy uwzględnić
         w celu ustalenia wspomnianej kwoty referencyjnej.

      36      Wykładnia taka jest ponadto zgodna z wolą prawodawcy wspólnotowego, by karom nałożonym na rolników nie nadawać trwałego charakteru
         wykraczającego ponad pierwotnie nałożoną karę.

      37      Wola ta wynika w jasny sposób w szczególności z motywu 5 rozporządzenia nr 1974/2004, który przewiduje, że „aby nie nadawać
         zmniejszeniom i wykluczeniom obowiązującym w tym okresie charakteru trwałego, nie należy uwzględniać zmniejszeń i wykluczeń
         stosowanych zgodnie z rozporządzeniem Komisji (WE) nr 2419/2001 w przypadku wszystkich płatności bezpośrednich, o których
         mowa w załączniku VI [do] rozporządzenia (WE) nr 1782/2003”.

      38      Należy również zaznaczyć, że art. 39 rozporządzenia nr 1782/2003 uściśla, iż kwoty, które należy uwzględnić na podstawie załącznika
         VII do tego rozporządzenia, to kwoty, które zostałyby przyznane przed zastosowaniem art. 3 i 4 rozporządzenia nr 1259/1999,
         dotyczące kar lub zmniejszeń za nieprzestrzeganie wymogów ochrony środowiska lub tzw. wymogów „różnicowania” w zależności
         od charakterystyki gospodarstwa. W tych przypadkach prawodawca również nie zgodził się na to, aby te kary i zmniejszenia miały
         wpływ na kwotę referencyjną służącą do obliczenia płatności jednolitej.

      39      Cel nienadawania trwałego charakteru karom nałożonym na rolników w okresie referencyjnym można osiągnąć wyłącznie, jeżeli
         stosowany jest on do wszystkich zmniejszeń i wykluczeń, które co do zasady mają skutek jednorazowy i ograniczony w czasie,
         a nie tylko do zmniejszeń i wykluczeń wyraźnie wymienionych w ww. rozporządzeniach.

      40      Taka wykładnia jest też zgodna z zasadami proporcjonalności i pewności prawa.

      41      Z jednej strony zasada proporcjonalności stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego, która powinna być przestrzegana zarówno
         przez prawodawcę wspólnotowego, jak i ustawodawców i sądy krajowe, w szczególności w dziedzinie wspólnej polityki rolnej.
         Zasada ta wymaga, by akty instytucji Wspólnoty nie wykraczały poza to, co odpowiednie i konieczne do realizacji uzasadnionych
         celów danej regulacji, przy czym tam, gdzie istnieje możliwość wyboru spośród większej liczby odpowiednich rozwiązań, należy
         stosować najmniej dotkliwe, a wynikające z tego niedogodności nie mogą być nadmierne w stosunku do zamierzonych celów (zob.
         wyrok z dnia 5 czerwca 2008 r. w sprawie C‑534/06 Industria Lavorazione Carni Ovine, Zb.Orz. s. I‑4129, pkt 25).

      42      Artykuł 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1254/1999 przewiduje w szczególności, że w przypadku powtarzającego się naruszenia okres
         wykluczenia z udziału w przyznawaniu płatności bezpośrednich może zostać przedłużony do pięciu lat. Wynika z tego, że po pierwszym
         naruszeniu wykluczenie to powinno mieć skutek ograniczony w czasie.

      43      Taka argumentacja miałaby tym bardziej zastosowanie, jeżeli pierwotne wykluczenie w trakcie roku kalendarzowego tytułem kary
         zastosowanej na podstawie art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1254/1999 mogłoby spowodować trwałe zmniejszenie kwoty referencyjnej
         a w konsekwencji płatności jednolitej, co mogłoby prowadzić do wielokrotnego ukarania rolnika za to samo naruszenie i w następstwie
         tego do poniesienia konsekwencji finansowych nadmiernych w stosunku do celów nałożonej pierwotnie kary.

      44      Z drugiej strony zasada pewności prawa będąca zasadą ogólną prawa wspólnotowego wymaga, aby obowiązujące jednostki uregulowanie
         wspólnotowe było na tyle jasne i precyzyjne, by miały one możliwość jednoznacznego poznania swoich praw i obowiązków i podjęcia
         w związku z tym odpowiednich działań (zob. w szczególności wyrok z dnia 9 lipca 1981 r. w sprawie 169/80 Gondrand i Garancini,
         Rec. s. 1931, pkt 17).

      45      W sprawie przed sądem krajowym H.J. Nijemeisland zaakceptował karę nakładającą zgodnie z obowiązującym w tym czasie uregulowaniem
         utratę premii przez jeden rok kalendarzowy, nie podważając jej i nie przyznając swojej winy. W tym czasie nie mógł on przewidzieć,
         że jego decyzja będzie mogła mieć konsekwencje dla przyszłych płatności bezpośrednich na mocy uregulowań przyjętych w 2003 r.
         Przed wejściem w życie rozporządzenia nr 1782/2003 skarżący nie mógł bowiem przewidzieć, że nieprzyznanie mu premii będzie
         miało wpływ na kwotę płatności jednolitej i będzie mogło spowodować niekorzystne dla niego konsekwencje finansowe przez wiele
         lat.

      46      Z całości powyższej analizy wynika, że art. 3a rozporządzenia nr 795/2004 nie pozwala na wykluczenie z obliczenia premii jednolitej
         zwierząt wyznaczonych w roku referencyjnym, w przypadku gdy dany producent nie otrzymał premii za ten rok w wyniku zastosowania
         kary na podstawie art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1254/1999.

      47      W tych okolicznościach na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że art. 3a rozporządzenia nr 795/2004 należy interpretować w ten
         sposób, iż zmniejszeń i wykluczeń opartych na rozporządzeniu nr 1254/1999 nie uwzględnia się w obliczeniu przewidzianym w art. 37
         ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003.

       W przedmiocie kosztów
      48      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:
      Artykuł 3a rozporządzenia Komisji (WE) nr 795/2004 z dnia 21 kwietnia 2004 r. ustanawiającego szczegółowe zasady w celu wdrożenia
            systemu jednolitych płatności określonego w rozporządzeniu Rady (WE) nr 1782/2003 ustanawiającym wspólne zasady dla systemów
            wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiającym określone systemy wsparcia dla rolników, zmienionego
            rozporządzeniem Komisji (WE) nr 1974/2004 z dnia 29 października 2004 r., należy interpretować w ten sposób, iż zmniejszeń
            i wykluczeń opartych na rozporządzeniu Rady (WE) nr 1254/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wspólnej organizacji rynku
            wołowiny i cielęciny nie uwzględnia się w obliczeniu przewidzianym w art. 37 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003.
      Podpisy
      * Język postępowania: niderlandzki.


Wyrok Trybunału z dnia 7 maja 1987 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Rebublice Włoskiej. # Sprawa 184/85.