title: Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 17 grudnia 2015 r.#Gergely Szemerey przeciwko Miniszterelnökséget vezető miniszter.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Gyulai közigazgatási és munkaügyi bíróság.#Odesłanie prejudycjalne – Wspólna polityka rolna – Środki wsparcia na rzecz rozwoju obszarów wiejskich – Płatności rolnośrodowiskowe – Rozporządzenie (WE) nr 1122/2009 – Artykuł 23, 58 – Rozporządzenie (WE) nr 1698/2005 – Rozporządzenie (WE) nr 1975/2006 – Pomoc na uprawę rzadkich gatunków roślin – Wniosek o płatność – Treść – Wymóg przedstawienia świadectwa – Sankcje w wypadku nieprzedstawienia świadectwa.#Sprawa C-330/14.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
      z dnia 17 grudnia 2015 r. (
            *
         )
      „Odesłanie prejudycjalne — Wspólna polityka rolna — Środki wsparcia rozwoju obszarów wiejskich — Płatności rolnośrodowiskowe — Rozporządzenie (WE) nr 1122/2009 — Artykuły 23 i 58 — Rozporządzenie (WE) nr 1698/2005 — Rozporządzenie (WE) nr 1975/2006 — Pomoc na uprawę rzadkich gatunków roślin — Wniosek o płatność — Treść — Wymóg przedstawienia świadectwa — Sankcje w wypadku nieprzedstawienia świadectwa”
      W sprawie C‑330/14
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Gyulai közigazgatási és munkaügyi bíróság (sąd administracyjny i ds. pracy w Gyula, Węgry) postanowieniem z dnia 28 maja 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 8 lipca 2014 r., w postępowaniu:

         Gergely Szemerey

      przeciwko

         Miniszterelnökséget vezető miniszter, która wstąpiła w prawa Mezőgazdasági és Vidékfejlesztési Hivatal Központi Szerve,
      TRYBUNAŁ (czwarta izba),
      w składzie: L. Bay Larsen, prezes trzeciej izby, pełniący obowiązki prezesa czwartej izby, J. Malenovský, M. Safjan, A. Prechal i K. Jürimäe (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: N. Wahl,
      sekretarz: V. Tourrès, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 24 czerwca 2015 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu G. Szemereyego przez I. Boross i M. Honoré, ügyvédek,

               —

               w imieniu Miniszterelnökséget vezető miniszter przez A. Ivanovits i P. Káldyego, ügyvédek,

               —

               w imieniu rządu węgierskiego przez M. Fehéra i G. Koósa, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu greckiego przez I. Chalkiasa, O. Tsirkinidou i A. Vasilopoulou, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez G. von Rintelena i A. Siposa, działających w charakterze pełnomocników

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 16 września 2015 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli w ramach systemów wsparcia bezpośredniego dla rolników przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu oraz wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności w ramach systemu wsparcia ustanowionego dla sektora wina (Dz.U. L 316, s. 65; sprostowanie Dz.U. 2010, L 226, s. 50; sprostowanie Dz.U. 2013, L 246, s. 3) w związku z rozporządzeniem Rady (WE) nr 1698/2005 z dnia 20 września 2005 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz.U. L 277, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2007, L 48, s. 3; sprostowanie Dz.U. 2008, L 67, s. 22), zmienionym rozporządzeniem Rady (WE) nr 473/2009 z dnia 25 maja 2009 r. (Dz.U. L 144, s. 3) (zwanym dalej „rozporządzeniem nr 1698/2005”), i w związku z rozporządzeniem Komisji (WE) nr 1975/2006 z dnia 7 grudnia 2006 r. ustanawiającym szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w zakresie wprowadzenia procedur kontroli, jak również wzajemnej zgodności w odniesieniu do środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz.U. L 368, s. 74; sprostowanie Dz.U. 2008, L 56, s. 6), zmienionym rozporządzeniem Komisji (WE) nr 484/2009 z dnia 9 czerwca 2009 r. (Dz.U. L 145, s. 25) (zwanym dalej „rozporządzeniem nr 1975/2006”).

               2

               Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy G. Szemereyem a Miniszterelnökséget vezető miniszter, która wstąpiła w prawa Mezőgazdasági és Vidékfejlesztési Hivatal Központi Szerve (kancelarią premiera, która wstąpiła w prawa centralnego urzędu ds. rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich, zwanego dalej „urzędem”), w przedmiocie wydanej przez Mezőgazdasági és Vidékfejlesztési Hivatal Központi Szerve decyzji oddalającej złożony przez G. Szemereyego w ramach pomocy obszarowej wniosek o przyznanie pomocy i nakładającej na niego karę pieniężną za niespełnienie warunków złożenia tego wniosku.

         Ramy prawne

         Prawo Unii

      Rozporządzenie nr 1698/2005

               3

               Rozporządzenie nr 1698/2005 ustanawia ogólne zasady wspólnotowego wsparcia rozwoju obszarów wiejskich, które to wsparcie jest finansowane z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFFROW).

               4

               Przewidziane tym rozporządzeniem wsparcie rozwoju obszarów wiejskich jest wdrażane za pomocą czterech osi będących przedmiotem takiej samej liczby odrębnych sekcji zawartych w tytule IV wspomnianego rozporządzenia. Sekcja 2 jest zatem zatytułowana „Oś 2 – Poprawa środowiska naturalnego i terenów wiejskich”. W zawartym w tejże sekcji 2 art. 36 lit. a) pkt (iv) tego rozporządzenia wyjaśniono, że ustanowione na jego podstawie wsparcie dotyczy w szczególności środków ukierunkowanych na zrównoważone użytkowanie gruntów rolnych poprzez płatności rolnośrodowiskowe.

               5

               Artykuł 74 ust. 3 rozporządzenia nr 1698/2005 stanowi:
               „Państwa członkowskie zapewniają dla każdego programu rozwoju obszarów wiejskich ustanowienie odpowiedniego systemu zarządzania i kontroli zapewniającego przejrzysty przydział i rozdział funkcji pomiędzy instytucją zarządzającą i innymi organami […]”.

         Rozporządzenie nr 1975/2006

               6

               Rozporządzenie nr 1975/2006 przewiduje szczególne przepisy w zakresie kontroli i wzajemnej zgodności w odniesieniu do środków wsparcia ustanowionych rozporządzeniem nr 1698/2005.

               7

               Artykuł 4 rozporządzenia nr 1975/2006, zatytułowany „Wnioski o wsparcie i wnioski o pomoc”, stanowi:
               „1.   Bez uszczerbku dla przepisów szczegółowych niniejszego rozporządzenia, państwa członkowskie ustanawiają odpowiednie procedury dotyczące składania wniosków o wsparcie.
               […]
               3.   Wnioski o wsparcie i wnioski o płatność mogą być skorygowane w każdym momencie po ich złożeniu w przypadku stwierdzenia przez właściwe władze oczywistych błędów”.

               8

               Artykuł 5 tego rozporządzenia, zatytułowany „Ogólne zasady kontroli”, stanowi:
               „1.   Bez uszczerbku dla przepisów szczegółowych niniejszego rozporządzenia, państwa członkowskie zapewniają, że wszystkie kryteria kwalifikowalności ustanowione we wspólnotowych lub krajowych przepisach prawa lub w programach rozwoju obszarów wiejskich mogą być kontrolowane według grupy weryfikowalnych wskaźników, ustanowionych przez państwa członkowskie.
               […]
               3.   Bez uszczerbku dla przepisów szczegółowych, nie dokonuje się żadnych płatności na rzecz beneficjentów, w odniesieniu do których stwierdzono, że sztucznie stworzyli warunki wymagane do otrzymania takich płatności, aby uzyskać korzyści sprzeczne z celami systemu wsparcia”.

               9

               Część II wspomnianego rozporządzenia, zatytułowana „Zasady zarządzania i kontroli”, zawiera tytuł I, zatytułowany „Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w odniesieniu do niektórych środków w ramach osi 2 i 4”. Zawarty w tytule I rozdział II tego rozporządzenia, zatytułowany „Kontrole, redukcje i wykluczenia [zmniejszenia i pozbawienia wsparcia]”, zawiera art. 10. Przepis ten, zatytułowany z kolei „Zasady ogólne”, ma następujące brzmienie:
               „1.   Wnioski o wsparcie i kolejne wnioski o płatność są sprawdzane w sposób zapewniający skuteczną weryfikację przestrzegania warunków przyznawania wsparcia.
               2.   Państwa członkowskie określają odpowiednie metody i sposoby kontroli warunków przyznawania wsparcia w ramach każdego środka.
               […]
               4.   Kontrole kryteriów kwalifikowalności obejmują kontrole administracyjne i kontrole na miejscu.
               5.   Przestrzeganie wzajemnej zgodności sprawdza się poprzez kontrole na miejscu i, w stosownych przypadkach, poprzez kontrole administracyjne.
               […]”.

               10

               Sekcja I rozdziału II rozporządzenia nr 1975/2006 nosi tytuł „Przestrzeganie kryteriów kwalifikowalności”. Sekcja ta obejmuje w szczególności podsekcję I, zatytułowaną „Kontrole”, w której zawarty jest art. 11, zatytułowany z kolei „Kontrole administracyjne”, którego ust. 1 stanowi:
               „Przeprowadza się kontrole administracyjne wszystkich wniosków o wsparcie i wniosków o płatność; kontrole te obejmują wszystkie elementy, których kontrola za pomocą środków administracyjnych jest możliwa i stosowna. Procedury zapewniają rejestrację podjętych działań kontrolnych, wyników weryfikacji i środków podjętych w odniesieniu do rozbieżności”.

               11

               Podsekcja II wspomnianej sekcji I jest zatytułowana „Redukcje [zmniejszenia] i wykluczenia”. Podsekcja ta zawiera art. 18, zatytułowany „Redukcje [zmniejszenia] i wykluczenia w przypadku naruszenia kryteriów kwalifikowalności”, który stanowi:
               „1.   W przypadku naruszenia jakichkolwiek zobowiązań związanych z przyznawaniem pomocy, innych niż zobowiązania dotyczące wielkości obszaru lub liczby zadeklarowanych zwierząt, wnioskowana pomoc nie jest udzielana bądź jej wysokość ulega zmniejszeniu.
               2.   Państwo członkowskie określa kwotę redukcji [zmniejszenia] pomocy, biorąc pod uwagę w szczególności ciężar, zakres i trwanie stwierdzonego naruszenia zobowiązań.
               Ciężar naruszenia zobowiązań zależy w szczególności od ciężaru skutków tego naruszenia, przy uwzględnieniu celów, którym miały służyć niewypełnione kryteria.
               Zakres naruszenia zależy w szczególności od skutków, jakie to naruszenie wywiera na całość operacji.
               Fakt, czy naruszenie jest trwałe zależy w szczególności od długości okresu, w którym występują skutki tego naruszenia, lub od możliwości wyeliminowania tych skutków za pomocą racjonalnych środków.
               3.   W przypadku gdy nieprzestrzeganie wynika z nieprawidłowości popełnionych umyślnie, beneficjenta wyklucza się z danego środka zarówno na dany rok kalendarzowy, jak i na następny rok kalendarzowy”.

         Rozporządzenie nr 1122/2009

               12

               Rozporządzenie nr 1122/2004 uchyliło rozporządzenie Komisji (WE) nr 796/2004 z dnia 21 kwietnia 2004 r. ustanawiające szczegółowe zasady wdrażania wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu administracji i kontroli przewidzianych w rozporządzeniu Rady (WE) nr 1782/2003 ustanawiającym wspólne zasady dla systemów pomocy bezpośredniej w zakresie wspólnej polityki rolnej oraz określonych systemów wsparcia dla rolników (Dz.U. L 141, s. 18). Zgodnie z art. 87 rozporządzenia nr 1122/2009 rozporządzenie to stosuje się do wniosków o przyznanie pomocy dotyczących lat gospodarczych lub okresów premiowych rozpoczynających się od dnia 1 stycznia 2010 r.

               13

               W motywach 19, 28 i 29 rozporządzenia nr 1122/2009 wskazano:

                        „(19)

                        Terminowe składanie wniosków o podwyższenie wartości lub przyznanie uprawnień do płatności w ramach systemu płatności jednolitej ma kluczowe znaczenie dla skutecznego zarządzania systemem. Państwa członkowskie powinny zatem ustalić ostateczny termin składania wniosków, który jednak nie powinien być późniejszy niż dzień 15 maja. W celu uproszczenia procedur państwa członkowskie powinny móc zadecydować, że wnioski te mogą być składane w tym samym terminie, co pojedynczy wniosek […].

                  […]

                        (28)

                        Przestrzeganie terminów składania wniosków o przyznanie pomocy, poprawy wniosków o pomoc obszarową oraz składania dokumentów uzupełniających, umów oraz oświadczeń jest niezbędne w celu umożliwienia administracji krajowej planowania, a następnie przeprowadzania skutecznych kontroli prawidłowości wniosków o przyznanie pomocy. Dlatego też należy ustanowić przepisy dotyczące terminów, w ramach których będą przyjmowane spóźnione wnioski. Należy ponadto stosować zmniejszenie płatności, aby zachęcić rolników do przestrzegania tych terminów.

                        (29)

                        Terminowe składanie przez rolników wniosków o uprawnienia do płatności jest dla państw członkowskich niezbędne w celu terminowego ustalania tych uprawnień. Składanie wniosków po wyznaczonym terminie powinno zatem być dozwolone jedynie w zakresie dodatkowych terminów, podobnych jak w przypadku składania po wyznaczonym terminie wszelkich wniosków o przyznanie pomocy. Z wyjątkiem opóźnień wynikających z przypadków siły wyższej oraz sytuacji wyjątkowych, należy stosować zniechęcający poziom zmniejszenia”.

               14

               Artykuł 23 tego rozporządzenia, zatytułowany „Złożenie wniosku po wyznaczonym terminie”, stanowi w ust. 1:
               „Z wyjątkiem przypadków siły wyższej oraz okoliczności nadzwyczajnych, o których mowa w art. 75, złożenie wniosku o przyznanie pomocy na mocy niniejszego rozporządzenia po wyznaczonym terminie prowadzi do zmniejszenia kwoty płatności, do której uprawniony byłby rolnik gdyby złożył wniosek w terminie, o 1% za każdy dzień roboczy.
               Bez uszczerbku dla jakichkolwiek środków szczególnych podejmowanych przez państwa członkowskie odnośnie do potrzeby składania jakichkolwiek dokumentów uzupełniających w wyznaczonym czasie w celu umożliwienia ustalenia terminów oraz przeprowadzenia skutecznych kontroli, pierwszy akapit stosuje się również odnośnie do dokumentów, umów oraz oświadczeń, które należy przedstawić właściwym organom zgodnie z art. 12 i 13, jeśli takie dokumenty, umowy lub oświadczenia stanowią o kwalifikowalności do przedmiotowej pomocy. W tym przypadku zmniejszenie płatności będzie odnosiło się do kwoty wypłacanej w ramach przedmiotowej pomocy.
               Jeśli opóźnienie wynosi ponad 25 dni kalendarzowych, wniosek uznaje się za niedopuszczalny”.

               15

               Zgodnie z art. 7 rozporządzenia nr 1975/2006, w związku z tabelą korelacji zawartą w załączniku II do rozporządzenia nr 1122/2009, art. 23 rozporządzenia nr 1122/2009 znajduje odpowiednio zastosowanie do sytuacji regulowanych rozporządzeniem nr 1975/2006.

               16

               Artykuł 58 rozporządzenia nr 1122/2009, zatytułowany „Zmniejszenia płatności i wykluczenia w przypadkach zawyżenia deklaracji”, stanowi:
               „Jeśli w odniesieniu do danej grupy upraw obszar zadeklarowany na cele jakichkolwiek systemów pomocy obszarowej, z wyłączeniem pomocy z tytułu ziemniaków skrobiowych i nasion, jak przewidziano w tytule IV rozdział 1 sekcje 2 i 5 rozporządzenia [Rady] (WE) nr 73/2009 [z dnia19 stycznia 2009 r. ustanawiającego wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego dla rolników w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiającego określone systemy wsparcia dla rolników, zmieniającego rozporządzenia (WE) nr 1290/2005, (WE) nr 247/2006, (WE) nr 378/2007 oraz uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1782/2003 (Dz.U. L 30, s. 16; sprostowanie Dz.U. 2008, L 43, s. 7], przekracza obszar zatwierdzony zgodnie z art. 57 niniejszego rozporządzenia, wysokość pomocy oblicza się na podstawie obszaru zatwierdzonego, pomniejszonego o dwukrotność stwierdzonej różnicy, jeśli różnica ta wynosi więcej niż 3% lub dwa hektary, ale nie więcej niż 20% zatwierdzonego obszaru.
               Jeśli różnica ta przekracza 20% zatwierdzonego obszaru, w odniesieniu do danej grupy upraw nie przyznaje się żadnej pomocy obszarowej.
               Jeśli różnica ta przekracza 50%, rolnika wyklucza się również z otrzymywania pomocy do wysokości równej kwocie odpowiadającej różnicy między obszarem zadeklarowanym a zatwierdzonym zgodnie z art. 57 niniejszego rozporządzenia. Kwota ta zostaje odliczona zgodnie z art. 5b rozporządzenia [Komisji] (WE) nr 885/2006 [z dnia 21 czerwca 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1290/2005 w zakresie akredytacji agencji płatniczych i innych jednostek, jak również rozliczenia rachunków EFGR i EFRROW (Dz.U. L 171, s. 90)]. Jeśli nie jest możliwe odliczenie całej kwoty zgodnie z wymienionym artykułem w ciągu trzech kolejnych lat kalendarzowych następujących po roku kalendarzowym, w którym dokonano ustalenia, pozostałe saldo zostaje anulowane”.

               17

               Zgodnie z art. 75 ust. 1 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Siła wyższa i okoliczności nadzwyczajne”:
               „Jeśli rolnik nie był w stanie wypełnić swych zobowiązań w wyniku siły wyższej lub okoliczności nadzwyczajnych, o których mowa w art. 31 [rozporządzenia nr 73/2009], zachowuje [on] prawo do pomocy w odniesieniu do obszaru lub zwierząt kwalifikowalnych w momencie wystąpienia siły wyższej lub okoliczności nadzwyczajnych. Ponadto właściwego zmniejszenia nie stosuje się, jeżeli niezgodność będąca następstwem siły wyższej lub okoliczności nadzwyczajnych dotyczy wzajemnej zgodności”.

         Prawo węgierskie

               18

               Paragraf 29 ust. 3 az Európai Mezőgazdasági Vidékfejlesztési Alapból nyújtott agrár‑környezetgazdálkodási támogatások igénybevételének részletes feltételeiről szóló 61/2009 (V.14.) FVM rendelet [rozporządzenia ministerstwa rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich z dnia 14 maja 2009 r. w sprawie wymogów dotyczących składania wniosków o przyznanie pomocy rolnośrodowiskowej z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich], zmienionego rozporządzeniem nr 31/2010 (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 61/2009”), stanowi:
               „W odniesieniu do programów docelowych określonych w § 3 ust. 1 lit. a) ppkt (aa)–(ac), w przypadku uprawy rzadkich roślin zagrożonych wymarciem i posiadających szczególne znaczenie historyczne, kulturalne albo genetyczne w rozumieniu załącznika 12 lub w przypadku uprawy warzyw na podstawie załącznika 13 osoba kwalifikująca się do uzyskania pomocy ma prawo do otrzymania kwoty pomocy priorytetowej, o której mowa w rozdziale II, w trakcie spornego roku i w odniesieniu do danych działek rolnych, w przypadku gdy urząd usług rolnych poświadczy, że dany gatunek rośliny jest rośliną w rozumieniu załączników 12 lub 13”.

               19

               Paragraf 43 ust. 6 tego rozporządzenia stanowi:
               „W przypadku uprawy rzadkich gatunków roślin do wniosku o płatność należy dołączyć dokument sporządzony na podstawie przepisów § 29 ust. 3 dotyczących rzadkich gatunków roślin”.

               20

               Zgodnie z § 55 ust. 4 wspomnianego rozporządzenia:
               „W przypadku gdy kontrole na miejscu ujawnią, że osoba kwalifikująca się do uzyskania pomocy nie posiada świadectwa, o którym mowa w § 29 ust. 3, nie wypłaca się osobie kwalifikującej się do uzyskania pomocy całej kwoty pomocy na czas jednego roku gospodarczego w odniesieniu do danej działki”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               21

               W maju 2010 r. skarżący w postępowaniu głównym złożył wniosek o jednolitą płatność obszarową. Wniosek ten dotyczył wypłaty pomocy w odniesieniu do obszaru 52,9 ha w ramach programu rolnictwa ekologicznego ziem uprawnych, z których 29,69 ha miało być przeznaczonych na uprawę rzadkich gatunków roślin, zagrożonych wymarciem, priorytetowych z perspektywy historycznej, kulturalnej oraz genetycznej.

               22

               Rok 2010 cechowały powodzie i inne zdarzenia naturalne, które udaremniły wysiew tych gatunków. Z powyższego powodu skarżący w postępowaniu głównym powołał się na zdarzenie o charakterze siły wyższej w odniesieniu do czerwca, a następnie lipca 2010 r. W następstwie zaleceń władz węgierskich skarżący w postępowaniu głównym zmienił kod wykorzystania obszaru, którego dotyczył złożony przez niego wniosek o pomoc, i zadeklarował ten obszar jako „grunty wycofane z produkcji”.

               23

               W marcu 2011 r. agencja płatnicza oddaliła złożony przez skarżącego w postępowaniu głównym wniosek o płatność pomocy i nałożyła na niego rozłożoną na trzy lata karę pieniężną w wysokości 2483953 węgierskich forintów (HUF) (ok. 7900 EUR), jaką należało odliczyć od pomocy obszarowej, do jakiej byłby on normalnie uprawniony w tych latach. W drodze tej decyzji wspomniana agencja również potwierdziła istnienie siły wyższej, na którą powołał się G. Szemerey.

               24

               Gergely Szemerey wniósł odwołanie od tej decyzji do urzędu, który decyzją z dnia 13 stycznia 2012 r. oddalił to odwołanie ze względu na to, że przy składaniu swego wniosku o pomoc obszarową skarżący w postępowaniu głównym nie przedstawił sporządzonego przez węgierski urząd usług rolnych świadectwa dotyczącego rzadkich gatunków roślin, wymaganego, aby kwalifikować się do uzyskania wnioskowanej pomocy (zwanego dalej „spornym świadectwem”).

               25

               Z odesłania odsyłającego wynika, że przepisy dotyczące świadectw, o których mowa w rozporządzeniu nr 61/2009, sporządzonych dla rzadkich gatunków roślin, zostały bowiem zmienione przez węgierskiego prawodawcę od dnia 30 marca 2010 r. Od dnia wejścia w życie tej zmiany osoba ubiegająca się o pomoc jest zobowiązana do przedstawienia tego świadectwa w tym samym terminie, w którym złożony został przez tę osobę wniosek o jednolitą płatność obszarową, czyli w niniejszym przypadku przed dniem 15 maja 2010 r., podczas gdy przed tą zmianą ustawodawczą wspomniane świadectwo należało przedstawić jedynie w trakcie kontroli na miejscu.

               26

               Ponieważ G. Szemerey nie przedstawił spornego świadectwa w tym samym terminie, w którym złożony został wniosek o pomoc obszarową, urząd uznał, że działki związane ze spornym rzadkim gatunkiem nie mogły zostać uwzględnione przy określaniu kwoty pomocy. Urząd uznał bowiem, że wniosek skarżącego w postępowaniu głównym świadczył o przekraczającej 50% różnicy między powierzchnią zadeklarowaną a powierzchnią zatwierdzoną. W związku z tym urząd stanął na stanowisku, że wniosek o pomoc złożony przez G. Szemereyego był objęty „zawyżeniem deklaracji” w rozumieniu rozporządzenia nr 1122/2009, i postanowił zastosować sankcje, o których mowa w art. 58 tego rozporządzenia. Ponadto w swej decyzji urząd uznał, że ponieważ ten rzadki gatunek jest zazwyczaj wysiewany na wiosnę, G. Szemerey był w stanie dowiedzieć się w momencie składania swego wniosku o pomoc, iż nie będzie mógł uzyskać spornego świadectwa na dzień 15 maja 2010 r., skutkiem czego mógł od tego momentu zmienić swój wniosek w odniesieniu do innych, nierzadkich gatunków roślin.

               27

               Skarżący w postępowaniu głównym zaskarżył decyzję urzędu do Gyulai közigazgatási és munkaügyi bíróság (sądu administracyjnego i ds. pracy w Gyula) w celu zakwestionowania zgodności tej decyzji z prawem.

               28

               W tych okolicznościach Gyulai közigazgatási és munkaügyi bíróság (sąd administracyjny i ds. pracy w Gyula) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Czy zasadę elastyczności i możliwości zmiany w rozumieniu motywów 20 i 27 rozporządzenia nr 796/2004 oraz motywów 18, 23 i 26 rozporządzenia nr 1122/2009 należy interpretować w ten sposób, że jest sprzeczny z nimi przepis prawa krajowego zobowiązujący, w przypadku uprawy rzadkich gatunków roślin, do załączenia do wniosku o płatność świadectwa dotyczącego rzadkich gatunków, biorąc pod uwagę praktykę administracyjną, zgodnie z którą złożenie wniosku o świadectwo możliwe było jedynie przed złożeniem wniosku o płatność w okresie od 2 do 15 kwietnia 2010 r., przy czym jego załączenie możliwe było jedynie w chwili złożenia pojedynczego wniosku, a wspomniany przepis nie pozwalał na późniejsze usunięcie wady wniosku polegającej na braku wspomnianego świadectwa?

                        2)

                        Czy wspomniany przepis jest zgodny z obowiązkiem państw członkowskich nienarażania celów wspólnej polityki rolnej lub też czy można stwierdzić, że skuteczne wykonywanie prawa do wynikającej z prawa Unii pomocy rolnej przez rolników, którzy uprawiają rzadkie gatunki roślin, stało się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione i niemożliwe do przewidzenia w 2010 r., w chwili zmiany przepisów prawa?

                        3)

                        Czy jest sprzeczna z motywem 57 rozporządzenia nr 796/2004 lub z motywem 75 rozporządzenia nr 1122/2009, a w szczególności z zasadą proporcjonalności praktyka administracyjna, która w przypadku braku świadectwa dotyczącego rzadkich gatunków roślin, bez uwzględnienia intencji, zaniedbania lub okoliczności sprawy, nakłada sankcję z tytułu zawyżenia deklaracji w odniesieniu do całego wniosku, przy czym wniosek o płatność w pozostałej części w odniesieniu do całej działki spełnia przesłanki przyznania pomocy, a rolnik uprawia zadeklarowaną roślinę na zadeklarowanym obszarze?

                        4)

                        Czy powody zwalniające z odpowiedzialności przewidziane w motywach 67 lub 71 rozporządzenia nr 796/2004 lub w motywie 75 rozporządzenia nr 1122/2009 mają zastosowanie, w przypadku gdy rolnik zarzuca, że szkodliwa lub nieodpowiednia praktyka administracyjna stanowi wyjątkową okoliczność, i zamierza wykazać, iż jego błąd został spowodowany praktyką organu administracyjnego?

                        5)

                        Czy zaakceptowana deklaracja zaistnienia zdarzenia o charakterze siły wyższej przedstawiona przez rolnika w związku z utratą wszystkich zbiorów (siewu) ma status prawidłowej informacji, w świetle motywu 67 rozporządzenia nr 796/2004 i motywu 93 rozporządzenia nr 1122/2009, która mogłaby usprawiedliwić brak przedstawienia przez rolnika świadectwa dotyczącego rzadkiej rośliny, a w konsekwencji czy oznacza ona zwolnienie z sankcji w odniesieniu do całego wniosku?”.

         W przedmiocie pytań prejudycjalnych

         W przedmiocie dopuszczalności

               29

               Rząd węgierski podnosi zarzut niedopuszczalności pytań prejudycjalnych ze względu na to, że pytania te dotyczą nie przepisów normatywnych zawartych we właściwych uregulowaniach prawa Unii, lecz jedynie motywów rozporządzeń nr 796/2004 i nr 1122/2009.

               30

               W tym względzie należy przypomnieć, że w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy pomiędzy sądami krajowymi a Trybunałem do Trybunału należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi temu sądowi rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. W tym aspekcie do Trybunału należy – gdy zajdzie taka potrzeba – przeformułowanie przedstawionych mu pytań. Zadaniem Trybunału jest bowiem dokonanie wykładni wszelkich przepisów prawa Unii, których potrzebują sądy krajowe w celu rozstrzygnięcia zawisłych przed nimi sporów, nawet jeżeli przepisy te nie są wyraźnie wskazane w pytaniach skierowanych do Trybunału przez te sądy (wyrok Fuß, C‑243/09, EU:C:2010:609, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo).

               31

               W konsekwencji, nawet jeśli formalnie sąd odsyłający ograniczył swoje pytanie do wykładni jedynie motywów dyrektyw nr 796/2004 i nr 1122/2009, to okoliczność ta nie stoi na przeszkodzie, by Trybunał udzielił mu wykładni prawa Unii we wszystkich aspektach, które mogą być użyteczne dla rozstrzygnięcia zawisłej przed nim sprawy, bez względu na to, czy sąd ten odniósł się do nich w treści swego pytania, czy też nie. Do Trybunału należy wyprowadzenie z całości informacji przedstawionych przez sąd krajowy, a w szczególności z uzasadnienia postanowień odsyłających, elementów prawa Unii, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu (zob. analogicznie wyrok Fuß, C‑243/09, EU:C:2010:609, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo).

               32

               W tym względzie jest bezsporne, że wniosek o pomoc będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym został złożony przez skarżącego w postępowaniu głównym w ramach płatności rolnośrodowiskowych, o których mowa w art. 36 lit. a) ppkt (iv) rozporządzenia nr 1698/2005, a których szczegółowe zasady wprowadzenia, w szczególności w odniesieniu do procedur kontroli oraz wzajemnej zgodności, ustanawia rozporządzenie nr 1975/2006. Ponadto z art. 7 rozporządzenia nr 1975/2006 wynika, że niektóre przepisy rozporządzenia nr 796/2004, zastąpionego rozporządzeniem nr 1122/2009, a w szczególności art. 23 rozporządzeniem nr 1122/2009, mają zastosowanie odpowiednio do wniosków o pomoc takiego rodzaju jak ten rozpatrywany w postępowaniu głównym. Ponadto nie ma wątpliwości, że art. 58 akapit trzeci rozporządzenia nr 1122/2009 został zastosowany w okolicznościach sprawy w postępowaniu głównym.

               33

               Należy zatem uznać, że poprzez swe pytania sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy prawo Unii, a w szczególności wskazane w poprzednim punkcie niniejszego wyroku przepisy tego prawa dotyczące płatności rolnośrodowiskowych, sprzeciwia się takiemu jak będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym uregulowaniu krajowemu, które z jednej strony w ramach jednej z przesłanek dopuszczalności wniosku o pomoc rolnośrodowiskową wprowadza wymóg, by wnioskodawca przedstawił agencji płatniczej, najpóźniej w tym samym terminie, w którym złożył swój wniosek o pomoc, dokument taki jak sporne świadectwo, a z drugiej strony stanowi, że w wypadku nieprzedstawienia tego dokumentu w wyznaczonym terminie wnioskodawca ten zostanie ukarany oddaleniem jego wniosku w całości oraz zmniejszeniem pomocy, jaka ma być wypłacona w ciągu trzech kolejnych lat.

               34

               W konsekwencji wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym są dopuszczalne.

         W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego

               35

               W pytaniach pierwszym i drugim, które należy rozważyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 23 rozporządzenia nr 1122/2009, w związku z rozporządzeniami nr 1698/2005 i nr 1975/2006, stoi na przeszkodzie temu, by uregulowania krajowe takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, które wprowadzają wymóg, by osoba ubiegająca się o pomoc rolnośrodowiskową przedstawiała agencji płatniczej, w tym samym terminie, w którym złożyła swój wniosek o pomoc, dotyczące rzadkich gatunków roślin świadectwo, które daje jej prawo do płatności tej pomocy.

               36

               Na wstępie należy zauważyć, że żadne z rozporządzeń, o których mowa w poprzednim punkcie niniejszego wyroku, nie przewiduje wyraźnie przepisu, który sprzeciwia się takim uregulowaniom krajowym.

               37

               W odniesieniu do programów rozwoju obszarów wiejskich art. 74 rozporządzenia nr 1698/2005 stanowi, że państwa członkowskie są zobowiązane do ustanowienia dla każdego z tych programów systemu umożliwiającego zapewnienie skutecznej kontroli wspomnianych programów.

               38

               W szczególności art. 5 ust. 1 rozporządzenia nr 1975/2006 stanowi, że państwa członkowskie zapewniają, iż wszystkie kryteria kwalifikowalności ustanowione we wspólnotowych lub krajowych przepisach prawa lub w programach rozwoju obszarów wiejskich mogą być kontrolowane według grupy weryfikowalnych wskaźników, ustanowionych przez państwa członkowskie. W świetle art. 5 ust. 3 wskaźniki te powinny w szczególności umożliwić sprawdzenie, że nikt nie może skorzystać w sposób nieuczciwy z płatności i uzyskać w ten sposób korzyści niezgodnej z celami systemu wsparcia.

               39

               W tym względzie określone w art. 10 rozporządzenia nr 1975/2006 ogólne zasady regulujące kontrole dotyczące wniosków o pomoc i o płatność pozostawiają państwom członkowskim swobodę określenia odpowiednich metod i sposobów kontroli warunków przyznawania wsparcia w ramach każdego środka. Artykuł 10 ust. 4 rozporządzenia nr 1975/2006 precyzuje, że kontrole kryteriów kwalifikowalności obejmują kontrole administracyjne i kontrole na miejscu. W zakresie kontroli administracyjnych art. 11 rozporządzenia nr 1975/2006 stanowi, że są one przeprowadzane w odniesieniu do wszystkich wniosków o pomoc i wniosków o płatność oraz że kontrole te obejmują wszystkie elementy, których kontrola za pomocą środków administracyjnych jest możliwa i stosowna.

               40

               W niniejszej sprawie urząd i rząd węgierski twierdzą, co powinien ustalić sąd odsyłający, że przedstawienie spornego świadectwa jest przesłanką kwalifikowalności wniosku o pomoc ustanowioną w prawie krajowym, która ma na celu umożliwienie właściwym organom przeprowadzenia kontroli ex ante kwalifikowania się wnioskodawcy do szczególnego systemu pomocy w celu wzmocnienia skuteczności kontroli. W tym względzie wymóg, by takie świadectwo było przedstawiane z wnioskiem o pomoc, umożliwia zagwarantowanie, aby płatności nie były dokonywane przed zakończeniem kontroli, i zapewnienie tym kontrolom w związku z tym, zgodnie z wyrażonym w motywie 4 rozporządzenia nr 1975/2006 zamiarem prawodawcy Unii, skutku prewencyjnego.

               41

               Z powyższego wynika, że takie jak będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe, które w ramach jednej z przesłanek kwalifikowalności wniosku o pomoc rolnośrodowiskową wprowadza wymóg, by osoba ubiegająca się o tę pomoc przedstawiła agencji płatniczej najpóźniej z tym wnioskiem świadectwo takie jak to rozpatrywane w niniejszej sprawie, mieści się w ramach zakresu uznania, jakim dysponują państwa członkowskie na podstawie art. 5, 10 i 11 rozporządzenia nr 1975/2006, oraz jest elementem celu tych przepisów, który polega na zagwarantowaniu skuteczności kontroli.

               42

               Niemniej jednak podjęte przez państwa członkowskie w ramach swobody uznania środki nie mogą naruszać skuteczności przepisów rozporządzeń nr 1698/2005, nr 1975/2006 i nr 1122/2009 oraz ogólnych zasad prawa Unii, w szczególności zasad proporcjonalności (zob. analogicznie wyrok Bonn Fleisch, C‑1/06, EU:C:2007:396, pkt 40) i pewności prawa (zob. analogicznie postanowienie Dél‑Zempléni Nektár Leader Nonprofit, C‑24/13, EU:C:2014:40, pkt 31, 32).

               43

               W pierwszej kolejności skarżący w postępowaniu głównym twierdzi w uwagach na piśmie, że uregulowania te są nieproporcjonalne, ponieważ ustanawiają termin, po którego upływie nie jest możliwe żadne usunięcie braków wniosku o pomoc, jeżeli sporne świadectwo nie mogło zostać załączone w tym terminie.

               44

               W tym względzie należy zauważyć, że jak wskazano w motywach 19 i 28 rozporządzenia nr 1122/2009, określenie przez państwa członkowskie terminów składania wniosków o przyznanie pomocy i załączonych do tych wniosków dokumentów uzupełniających jest niezbędne dla osiągnięcia realizowanego przez prawo Unii celu skutecznego zarządzania i kontroli w zakresie pomocy rolnej.

               45

               Niemniej jednak art. 23 rozporządzenia nr 1122/2009 wyraźnie stanowi, że w ramach procedur związanych ze składaniem tych wniosków i dokumentów uzupełniających powinien być przewidziany dodatkowy termin, wynoszący 25 dni po wyznaczonym terminie określonym przez państwa członkowskie w celu zezwolenia, z zastrzeżeniem stosowania przewidzianej w tym przepisie sankcji, na złożenie po terminie wspomnianych wniosków i przedstawienie dokumentów.

               46

               Tymczasem urząd potwierdził na rozprawie przed Trybunałem, że będące przedmiotem postępowania głównego uregulowania krajowe przyznają, i to w sposób zgodny z art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1122/2009, dodatkowy wynoszący 25 dni kalendarzowych termin na przedstawienie po terminie spornego świadectwa, co powinien zbadać sąd odsyłający.

               47

               W drugiej kolejności, co się tyczy podnoszonego przez skarżącego w postępowaniu głównym zarzucanego naruszenia zasady pewności prawa, wynikającego ze zmiany w roku 2010 szczegółowych zasad przedstawiania dokumentów takich jak sporne świadectwo, należy przypomnieć, że zasada ta wymaga, aby uregulowanie pociągające za sobą niekorzystne skutki dla jednostek było jasne i precyzyjne, natomiast sposób jego stosowania był możliwy do przewidzenia dla podmiotów nim objętych (postanowienie Dél‑Zempléni Nektár Leader Nonprofit, C‑24/13, EU:C:2014:40, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).

               48

               Trybunał orzekł już, że jednostka nie może oczekiwać całkowitego braku zmian ustawodawczych, może jedynie kwestionować sposób wprowadzenia takiej zmiany. W tym względzie zasada pewności prawa wymaga w szczególności, aby ustawodawca wziął pod uwagę szczególną sytuację podmiotów i w razie potrzeby dostosował odpowiednio stosowanie nowych przepisów prawnych (zob. postanowienie Dél‑Zempléni Nektár Leader Nonprofit, C‑24/13, EU:C:2014:40, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).

               49

               W niniejszej sprawie do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny, czy szczegółowe zasady wejścia w życie nowych uregulowań krajowych będących przedmiotem postępowania głównego pozwoliły zainteresowanym podmiotom na dostosowanie się w racjonalnych warunkach do wymogów tych uregulowań, a w szczególności czy pozwoliły skarżącemu w postępowaniu głównym na złożenie wniosku o sporne świadectwo, na uzyskanie tego świadectwa i przedstawienie go w terminie wyznaczonym tymi zmienionymi uregulowaniami krajowymi.

               50

               W tym względzie sąd odsyłający powinien w szczególności zbadać, czy jak twierdzi urząd, wymóg przedstawienia świadectwa dotyczącego rzadkich gatunków roślin nie jest nowy i czy nowe uregulowania nie przewidywały bezwzględnego terminu na złożenie wniosku o świadectwo do właściwych organów, a w razie potrzeby – powinien uwzględnić te elementy przy dokonywaniu oceny.

               51

               W świetle powyższego na pytania pierwsze i drugie należy udzielić odpowiedzi, że art. 23 rozporządzenia nr 1122/2009 w związku z rozporządzeniami nr 1698/2005 i nr 1975/2006 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, by uregulowania krajowe takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym wprowadzały wymóg, by ubiegająca się o pomoc rolnośrodowiskową osoba przedstawiała agencji płatniczej, w tym samym terminie, w którym złożyła swój wniosek o pomoc, dotyczące rzadkich gatunków roślin świadectwo, które daje jej prawo do płatności tej pomocy, pod warunkiem że przepisy te pozwoliły zainteresowanym podmiotom na dostosowanie się w racjonalnych warunkach do wymogów tych uregulowań, co powinien zbadać sąd odsyłający.

         W przedmiocie pytań od trzeciego do piątego

               52

               W pytaniach od trzeciego do piątego, które należy rozważyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 58 akapit trzeci rozporządzenia nr 1122/2009 należy interpretować w ten sposób, że przewidziana w tym rozporządzeniu sankcja ma zastosowanie do ubiegającej się o pomoc rolnośrodowiskową osoby, która nie załącza do swego wniosku dokumentu takiego jak sporne świadectwo.

               53

               Tytułem wstępu należy podkreślić, że strony w postępowaniu głównym nie są zgodne co do powodów, z których sporne świadectwo nie zostało przedstawione przez skarżącego w postępowaniu głównym w terminie wyznaczonym w uregulowaniach krajowych. Skarżący w postępowaniu głównym uważa, że sytuacja ta wynika z działania siły wyższej, które to działanie uniemożliwiło mu wysiew omawianych gatunków roślin, a zatem uzyskanie na czas tego świadectwa. Urząd z kolei twierdzi, że wspomniane świadectwo mogło zostać uzyskane przed wysiewem tego gatunku, a zatem zostać przedstawione w terminie.

               54

               Nie ma jednak wątpliwości, że za zaniechanie, którego dopuścił się skarżący w postępowaniu głównym, została nałożona kara na podstawie art. 58 akapit trzeci rozporządzenia nr 1122/2009, dotyczącego zmniejszenia albo pozbawienia płatności w przypadkach zawyżenia deklaracji we wnioskach o pomoc w ramach systemów pomocy obszarowej. W tym względzie należy zaś stwierdzić, że zarzucane skarżącemu w postępowaniu głównym uchybienie dotyczy nie zobowiązania związanego z zadeklarowaną we wniosku o pomoc wielkością obszaru, ale obowiązku przedstawienia w terminie spornego świadectwa uzasadniającego, że przesłanki kwalifikowalności pomocy zostały spełnione.

               55

               W konsekwencji należy stwierdzić, że uchybienie to podlega zakresowi nie art. 58 rozporządzenia nr 1122/2009, ale art. 23 ust. 1 akapity drugi i trzeci tego rozporządzenia, ze względu na to, że jak wskazano w pkt 45 niniejszego wyroku, art. 23 ust. 1 akapity drugi i trzeci rozporządzenia nr 1122/2009 przewiduje szczególne sankcje za takie uchybienia.

               56

               Zgodnie z art. 23 ust. 1 akapit drugi i trzeci rozporządzenia nr 1122/2009, z wyjątkiem przypadków siły wyższej oraz okoliczności nadzwyczajnych, o których mowa w art. 75 wspomnianego rozporządzenia, przedstawienie takiego dokumentu po wyznaczonym terminie prowadzi do zmniejszenia wypłacanej w ramach wnioskowanej pomocy kwoty o 1% za każdy dzień roboczy. Ponadto powyższy przepis przewiduje również, że jeśli opóźnienie wynosi ponad 25 dni kalendarzowych, wniosek uznaje się za niedopuszczalny.

               57

               Z powyższego wynika, że w sytuacji takiej jak ta będąca przedmiotem postępowania głównego, w której to sytuacji osoba ubiegająca się o pomoc nie przedstawiła spornego świadectwa ani w terminie wyznaczonym na przedstawienie jej wniosku o pomoc, ani w przewidzianym w celu przedstawienia takiego wniosku i towarzyszących temu wnioskowi dokumentów uzupełniających dodatkowym terminie wynoszącym 25 dni, art. 23 ust. 1 akapit trzeci rozporządzenia nr 1122/2009 przewiduje jako jedyną sankcję, iż wniosek o płatność należy uznać za niedopuszczalny.

               58

               Co się tyczy kwestii, czy zarzucane skarżącemu w postępowaniu głównym uchybienie było spowodowane siłą wyższą i czy zatem skarżący ten mógł uniknąć sankcji przewidzianej w art. 23 ust. 1 akapit trzeci rozporządzenia nr 1122/2009, w odniesieniu do oceny okoliczności faktycznych do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy uchybienie to było spowodowane zaistnieniem niezależnych od podmiotu, nadzwyczajnych i nieprzewidywalnych okoliczności, których następstw nie można było uniknąć mimo zachowania przez ten podmiot należytej staranności (zob. podobnie wyrok Parras Medina, C‑208/01, EU:C:2002:593, pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo).

               59

               W świetle powyższych rozważań na pytania od trzeciego do piątego należy odpowiedzieć, że art. 58 akapit trzeci rozporządzenia nr 1122/2009 należy interpretować w ten sposób, że przewidziana w tym przepisie sankcja nie ma zastosowania do ubiegającej się o pomoc rolnośrodowiskową osoby, która nie załącza do swego wniosku dokumentu takiego jak sporne świadectwo. Artykuł 23 ust. 1 akapit trzeci tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że takie zaniechanie prowadzi zasadniczo do niedopuszczalności wniosku o płatność pomocy rolnośrodowiskowej.

         W przedmiocie kosztów

               60

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:

                           1)

                           Artykuł 23 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli w ramach systemów wsparcia bezpośredniego przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu oraz wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności w ramach systemu wsparcia ustanowionego dla sektora wina, w związku z rozporządzeniem Rady (WE) nr 1698/2005 z dnia 20 września 2005 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW), zmienionym rozporządzeniem Rady (WE) nr 473/2009 z dnia 25 maja 2009 r., i w związku z rozporządzeniem Komisji (WE) nr 1975/2006 z dnia 7 grudnia 2006 r. ustanawiającym szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w zakresie wprowadzenia procedur kontroli, jak również wzajemnej zgodności w odniesieniu do środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich, zmienionym rozporządzeniem Komisji (WE) nr 484/2009 z dnia 9 czerwca 2009 r., należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, by uregulowania krajowe takie jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, wprowadzały wymóg, by ubiegająca się o pomoc rolnośrodowiskową osoba przedstawiała agencji płatniczej, w tym samym terminie, w którym złożyła swój wniosek o pomoc, dotyczące rzadkich gatunków roślin świadectwo, które daje tej osobie prawo do płatności tej pomocy, pod warunkiem że uregulowania te pozwoliły zainteresowanym podmiotom na dostosowanie się w racjonalnych warunkach do wymogów tych uregulowań, co powinien zbadać sąd odsyłający.

                           2)

                           Artykuł 58 akapit trzeci rozporządzenia nr 1122/2009 należy interpretować w ten sposób, że przewidziana w tym przepisie sankcja nie ma zastosowania do ubiegającej się o pomoc rolnośrodowiskową osoby, która nie załącza do swego wniosku dokumentu takiego jak będące przedmiotem postępowania głównego świadectwo, które daje jej prawo do płatności tej pomocy. Artykuł 23 ust. 1 akapit trzeci tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że takie zaniechanie prowadzi zasadniczo do niedopuszczalności wniosku o płatność pomocy rolnośrodowiskowej.

                     Podpisy

            (
            *
         )   * Język postępowania: węgierski.


title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 15 marca 2005 r.#The Queen, na wniosek Dany Bidar przeciwko London Borough of Ealing oraz Secretary of State for Education and Skills.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: High Court of Justice (England & Wales), Queen's Bench Division (Administrative Court) - Zjednoczone Królestwo.#Obywatelstwo Unii - Artykuły 12 WE i 18 WE - Pomoc przyznawana studentom w formie dofinansowywanej pożyczki - Przepis ograniczający przyznawanie tego typu pożyczki do studentów mających miejsce zamieszkania na terenie kraju.#Sprawa C-209/03.

text:
      Sprawa C-209/03
      The Queen na wniosek Dany’ego Bidara
      przeciwko
      London Borough of Ealing i Secretary of State for Education and Skills
      [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez High Court of Justice (England & Wales), Queen’s Bench
         Division (Administrative Court)]

      Obywatelstwo Unii – Artykuły 12 WE i 18 WE – Pomoc przyznawana studentom w formie preferencyjnej pożyczki – Przepis ograniczający przyznawanie tego typu pożyczki do studentów, którzy osiedlili się na terenie kraju
      Opinia rzecznika generalnego L. A. Geelhoeda przedstawiona w dniu 11 listopada 2004 r.  I–0000
      Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 15 marca 2005 r.  I–0000
      Streszczenie wyroku
      1.     Traktat WE – Zakres stosowania w aspekcie zakazu wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową – Pomoc przyznawana
            studentom na pokrycie kosztów utrzymania – Zaliczenie – Uregulowania krajowe zastrzegające przyznanie tego typu pomocy studentom,
            którzy osiedlili się na terytorium kraju – Brak możliwości uznania studentów będących obywatelami innych państw członkowskich
            za osoby, które się osiedliły – Niedopuszczalność
      (art. 12 WE)
      2.     Pytania prejudycjalne – Wykładnia – Skutki w czasie wyroków dotyczących wykładni – Skutek wsteczny – Ograniczenia przez Trybunał
            – Przesłanki – Znaczenie dla danego państwa członkowskiego konsekwencji finansowych wyroku – Kryterium niemające decydującego
            znaczenia
      (art. 234 WE)
      1.     Pomoc – czy to w formie preferencyjnej pożyczki, czy też w formie stypendium – przyznana studentom przebywającym legalnie
         w przyjmującym państwie członkowskim i przeznaczona na pokrycie ich kosztów utrzymania jest dla potrzeb zakazu dyskryminacji
         ustanowionego w art. 12 akapit pierwszy WE objęta zakresem stosowania traktatu.

      Przepis ten należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie takiemu uregulowaniu krajowemu, które przyznaje
         studentom prawo do takiej pomocy jedynie wtedy, gdy osiedlili się oni w przyjmującym państwie członkowskim, wykluczając przy
         tym możliwość uzyskania przez będącego studentem obywatela innego państwa członkowskiego statusu osoby, która się osiedliła,
         nawet jeśli obywatel ten legalnie przebywa w przyjmującym państwie członkowskim, gdzie zdobył znaczną część swego średniego
         wykształcenia, przez co w sposób rzeczywisty związał się ze społeczeństwem tego państwa członkowskiego.

      Prawdą jest, że państwo członkowskie ma prawo przyznawania tego typu pomocy jedynie studentom, którzy wykażą określony stopień
         zintegrowania ze społeczeństwem tego państwa. Nie może ono wszakże wymagać od zainteresowanych studentów, aby związali się
         oni z jego rynkiem pracy. Za to można domniemywać istnienie pewnego stopnia zintegrowania, jeśli stwierdzone zostanie, iż
         zainteresowany student zamieszkiwał w przyjmującym państwie członkowskim przez pewien okres.

      Jednakże wykluczając jakąkolwiek możliwość uzyskania przez studenta będącego obywatelem innego państwa członkowskiego statusu
         osoby, która się osiedliła, uregulowanie to uniemożliwia takiemu obywatelowi, bez względu na rzeczywisty stopień jego zintegrowania,
         skorzystanie z prawa do pomocy i tym samym stanowi przeszkodę w kontynuacji nauki na tych samych warunkach, jak przez znajdującego
         się w tej samej sytuacji obywatela tego państwa członkowskiego.

      (zob. pkt 48, 57–59, 61–63 oraz pkt 1–2 sentencji)
      2.     Wykładnia przepisu prawa wspólnotowego, jakiej dokonuje Trybunał, ogranicza się jedynie do wyjaśnienia i sprecyzowania znaczenia
         i zakresu tego przepisu w takiej formie, w jakiej powinien był on być pojmowany i stosowany od momentu jego wejścia w życie.
         Stąd tak interpretowany przepis powinien być stosowany przez samego sędziego wobec stosunków prawnych powstałych przed wydaniem
         wyroku orzekającego w sprawie wniosku o dokonanie wykładni, jeśli zachodzą przesłanki pozwalające na wszczęcie przed właściwym
         sądem postępowania w sprawie stosowania tego przepisu. Jedynie w drodze wyjątku Trybunał może, w oparciu o wynikającą z systemu
         prawa wspólnotowego ogólną zasadę pewności prawa, skłonić się do ograniczenia wobec wszystkich zainteresowanych możliwości
         powołania się na przepis, który był przedmiotem jego wykładni, w celu podważenia stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze.
         Konsekwencje finansowe, jakie mogłyby wyniknąć dla państwa członkowskiego z wyroku wydanego w trybie prejudycjalnym, nie stanowią
         same w sobie uzasadnienia dla ograniczenia skutków tego wyroku w czasie.

      (zob. pkt 66–68 oraz pkt 3 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 15 marca 2005 r. (*)

      Obywatelstwo Unii – Artykuły 12 WE i 18 WE – Pomoc przyznawana studentom w formie preferencyjnej pożyczki – Przepis ograniczający przyznawanie tego typu pożyczki do studentów, którzy osiedlili się na terenie kraju
      W sprawie C-209/03
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez High Court
         of Justice (England & Wales), Queen's Bench Division (Administrative Court) (Zjednoczone Królestwo) postanowieniem z dnia
         12 lutego 2003 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 15 maja 2003 r. , w postępowaniu:

      The Queen, na wniosek:

      Dany'ego Bidara,
      przeciwko
      London Borough of Ealing,
      Secretary of State for Education and Skills,
      (wielka izba),
      w składzie: V. Skouris, Prezes, P. Jann, C. W. A. Timmermans, A. Rosas, K. Lenaerts (sprawozdawca) i A. Borg Barthet, prezesi
         izb, J.‑P. Puissochet, R. Schintgen, N. Colneric, M. Ilešič, J. Malenovský, J. Klučka i U. Lõhmus, sędziowie,

      rzecznik generalny: L. A. Geelhoed,
      sekretarz: H. von Holstein, zastępca sekretarza,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 28 września 2004 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      ·w imieniu D. Bidara przez R. Scannella i M. Soorjoo, barristers, oraz J. Luqmani, solicitor,
      ·w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez R. Caudwell, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez E. Sharpston,
         QC, oraz C. Lewisa, barrister,

      ·w imieniu rządu duńskiego przez J. Molda, działającego w charakterze pełnomocnika,
      ·w imieniu rządu niemieckiego przez C.-D. Quassowskiego i A. Tiemann, działających w charakterze pełnomocników,
      ·w imieniu rządu francuskiego przez G. de Bergues‘a i C. Bergeot-Nunes, działających w charakterze pełnomocników,
      ·w imieniu rządu niderlandzkiego przez C. M. Wissels i H. G. Sevenster, działające w charakterze pełnomocników,
      ·w imieniu rządu austriackiego przez E. Riedla, działającego w charakterze pełnomocnika,
      ·w imieniu rządu fińskiego przez T. Pynnä, działającą w charakterze pełnomocnika,
      ·w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez N. Yerrell i M. Condou, działające w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 11 listopada 2004 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1       Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni przepisów art. 12 akapit pierwszy WE oraz art. 18 WE.

      2       Wniosek ten został złożony w ramach postępowania w sprawie sporu między D. Bidarem a London Borough of Ealing oraz Secretary
         of State for Education and Skills (ministrem edukacji i kształcenia zawodowego) w przedmiocie oddalenia jego wniosku o preferencyjną
         pożyczkę studencką przeznaczoną na pokrycie kosztów utrzymania.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3       Artykuł 12 akapit pierwszy WE stanowi:
      „W zakresie zastosowania niniejszego Traktatu i bez uszczerbku dla postanowień szczególnych, które on przewiduje, zakazana
         jest wszelka dyskryminacja ze względu na przynależność państwową”.

      4       Artykuł 18 ust. 1 WE ma następujące brzmienie:
      „Każdy obywatel Unii ma prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, z zastrzeżeniem
         ograniczeń i warunków ustanowionych w niniejszym Traktacie i środkach przyjętych w celu jego wykonania”.

      5       Artykuł 149 WE stanowi:
      „1. Wspólnota przyczynia się do rozwoju edukacji o wysokiej jakości, poprzez zachęcanie do współpracy między państwami członkowskimi
         oraz, jeśli jest to niezbędne, poprzez wspieranie i uzupełnianie ich działalności, w pełni szanując odpowiedzialność państw
         członkowskich za treść nauczania i organizację systemów edukacyjnych, jak również ich różnorodność kulturową i językową.

      2. Działanie Wspólnoty zmierza do:
      –       rozwoju wymiaru europejskiego w edukacji, zwłaszcza przez nauczanie i upowszechnianie języków państw członkowskich;
      –       sprzyjania mobilności studentów i nauczycieli, między innymi poprzez zachęcanie do akademickiego uznawania dyplomów i okresów
         studiów;

      –       promowania współpracy między instytucjami edukacyjnymi;
      –       rozwoju wymiany informacji i doświadczeń w kwestiach wspólnych dla systemów edukacyjnych państw członkowskich;
      –       sprzyjania rozwojowi wymiany młodzieży i wymiany instruktorów społeczno-oświatowych;
      –       popierania rozwoju kształcenia na odległość.
      […]
      4. Aby przyczynić się do osiągnięcia celów określonych w niniejszym artykule, Rada przyjmuje:
      –       środki zachęcające, z wyłączeniem jakiejkolwiek harmonizacji przepisów ustawowych i wykonawczych państw członkowskich, stanowiąc
         zgodnie z procedurą określoną w artykule 251 i po konsultacji z Komitetem Ekonomiczno-Społecznym i Komitetem Regionów;

      –       zalecenia, stanowiąc większością kwalifikowaną na wniosek Komisji”.
      6       Dyrektywa Rady 90/364/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu (Dz.U. L 180, str. 26) stanowi w art. 1 ust. 1,
         że państwa członkowskie przyznają prawo pobytu obywatelom innych państw członkowskich, którzy nie korzystają z tego prawa
         na mocy innych przepisów prawa wspólnotowego, oraz członkom ich rodzin, pod warunkiem że oni sami oraz członkowie ich rodzin
         objęci są ubezpieczeniem zdrowotnym w odniesieniu do wszelkiego ryzyka w przyjmującym państwie członkowskim oraz mają wystarczające
         środki, by nie stać się obciążeniem dla systemu pomocy społecznej w tym państwie w okresie ich pobytu.

      7       Zgodnie z art. 3 dyrektywy prawo pobytu przysługuje tak długo, jak długo korzystający z przepisów niniejszej dyrektywy spełniają
         warunki określone w art. 1 tej dyrektywy.

      8       Zgodnie z siódmym motywem dyrektywy Rady 93/96/EWG z dnia 29 października 1993 r. w sprawie prawa pobytu dla studentów (Dz.U.
         L 317, str. 59):

      „w obecnym stanie prawa Wspólnoty, ustanowionego przez orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości, pomoc przyznana studentom nie
         wchodzi w zakres Traktatu [EWG] w rozumieniu jego art. 7 [który stał się art. 6 Traktatu WE, zaś obecnie, po zmianie, art.
         12 WE]”.

      9       Dyrektywa ta w art. 1 stanowi:
      „W celu określenia warunków ułatwiających korzystanie z prawa pobytu oraz w celu zagwarantowania obywatelowi państwa członkowskiego,
         przyjętemu do udziału w szkoleniu zawodowym w innym państwie członkowskim, dostępu do kształcenia zawodowego w sposób wykluczający
         dyskryminację, owo państwo członkowskie przyznaje prawo pobytu każdemu studentowi, który jest obywatelem państwa członkowskiego
         oraz który nie korzysta z tego prawa w wyniku innych przepisów prawa wspólnotowego, oraz małżonkowi tego studenta i dzieciom
         pozostającym na jego utrzymaniu, w przypadku gdy student ten zapewnia odpowiednie władze krajowe – poprzez złożenie oświadczenia
         lub za pośrednictwem innych środków alternatywnych, które może wybrać – że posiada on wystarczające środki, aby nie stać się
         ciężarem dla systemu pomocy społecznej przyjmującego państwa członkowskiego podczas pobytu w tym państwie członkowskim, pod
         warunkiem że student ten jest zapisany w uznanej jednostce edukacyjnej w celu kształcenia zawodowego oraz że podlega ubezpieczeniu
         zdrowotnemu obejmującemu wszelkie rodzaje ryzyka w przyjmującym państwie członkowskim”.

      10     Artykuł 3 tej dyrektywy stanowi:
      „Niniejsza dyrektywa nie ustanawia prawa do wypłaty przez przyjmujące państwo członkowskie stypendiów pokrywających koszty
         utrzymania na rzecz studentów korzystających z prawa pobytu”.

      11     Dyrektywy 90/364 i 93/96 zostały uchylone ze skutkiem od dnia 30 kwietnia 2006 r. Przed dniem 30 kwietnia 2006 r., na mocy
         jej art. 40, państwa członkowskie mają obowiązek transpozycji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2004/38/WE z dnia
         29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium
         państw członkowskich.

       Uregulowania krajowe
      12     W Anglii i Walii zgodnie z Education (Student Support) Regulations 2001 [rozporządzeniami z 2001 r. w sprawie nauczania (wsparcie
         finansowe przyznawane studentom), zwanymi dalej „Student Support Regulations”] pomoc finansowa, z której korzystają studenci
         w celu pokrycia wydatków związanych z ich utrzymaniem, jest przyznawana w większości wypadków w formie pożyczek.

      13     Zgodnie ze Student Support Regulations, studentom, którym przyznano pożyczkę, wypłacane jest 75 % maksymalnej jej wysokości,
         zaś 25 % zostaje przyznane w zależności od sytuacji finansowej studenta oraz jego rodziców bądź małżonka. Pożyczka jest udzielana
         z oprocentowaniem zależnym od stopy inflacji, a zatem niższym niż normalne oprocentowanie na rynku. Pożyczka jest spłacana
         po ukończeniu studiów przez studenta, pod warunkiem że osiąga on dochód przekraczający 10 000 GBP. W takim przypadku co roku
         wpłaca on kwotę wynoszącą 9 % tej części dochodów, która przekracza próg 10 000 GBP, aż do całkowitego spłacenia pożyczki.

      14     Zgodnie z art. 4 Student Support Regulations z pożyczki studenckiej na określone studia może korzystać osoba, której sytuacja
         stanowi jedną z sytuacji wymienionych w załączniku 1 („Schedule 1”) do Student Support Regulations.

      15     Na mocy ust. 1 tego załącznika z pożyczki studenckiej może korzystać osoba, która osiedliła się w Zjednoczonym Królestwie
         w rozumieniu Immigration Act 1971 (ustawy z 1971 r. w sprawie imigracji), która spełnia wymóg zamieszkania ustanowiony w ust.
         8 tego załącznika, a mianowicie:

      a)      zamieszkuje stale w Anglii bądź Walii w pierwszym dniu pierwszego roku akademickiego studiów;
      b)      w okresie trzech lat poprzedzających ten dzień zamieszkiwała stale w Zjednoczonym Królestwie bądź na Wyspach oraz
      c)      w żadnym momencie podczas tych trzech lat jej pobyt w Zjednoczonym Królestwie bądź na Wyspach nie miał w całości lub głównie
         na celu pobierania kształcenia w trybie dziennym.

      16     Jeśli chodzi o pracowników migrujących i członków ich rodzin objętych rozporządzeniem Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października
         1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty (Dz.U. L 257, str. 2), to przepisy ust. 4-6 załącznika
         1 do Student Support Regulations nie nakładają na nich obowiązku zamieszkiwania w Zjednoczonym Królestwie i uzależniają prawo
         do uzyskania pożyczki studenckiej od spełnienia tych samych przesłanek dotyczących zamieszkania, przy czym uznaje się, iż
         jeżeli zamieszkują oni w granicach Europejskiego Obszaru Gospodarczego, to tym samym spełniają wymóg dotyczący stałego zamieszkania
         przewidziany w ust. 8 lit. b) owego załącznika.

      17     Według Immigration Act 1971 osoba osiedliła się w Zjednoczonym Królestwie, jeśli stale tam zamieszkuje, nie podlegając przy
         tym żadnym ograniczeniom odnośnie do okresu, w którym ma ona prawo przebywać na terytorium Zjednoczonego Królestwa.

      18     Tym niemniej z akt sprawy wynika, że zgodnie z ustawodawstwem brytyjskim obywatel innego państwa członkowskiego jako student
         nie może uzyskać statusu osoby, która osiedliła się w Zjednoczonym Królestwie.

      19     W zakresie wydatków związanych z nauką w szkole Student Support Regulations przewiduje wsparcie finansowe przyznawane na tych
         samych zasadach zarówno obywatelom Zjednoczonego Królestwa, jak i obywatelom innych państw członkowskich.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      20     W sierpniu 1998 r. D. Bidar, będący obywatelem francuskim, wjechał na terytorium Zjednoczonego Królestwa wraz ze swą matką,
         która miała być tam poddana leczeniu. Wiadomo, iż w Zjednoczonym Królestwie skarżący zamieszkiwał u swojej babki i był na
         jej utrzymaniu oraz iż uczęszczał do szkoły średniej, którą ukończył, nigdy nie zwracając się o pomoc społeczną.

      21     We wrześniu 2001 r. skarżący podjął studia ekonomiczne na University College London.
      22     Choć D. Bidar korzystał z pomocy na poczet wydatków związanych z nauką w szkole, jego wniosek o udzielenie pomocy finansowej
         w formie pożyczki studenckiej przeznaczonej na pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem został oddalony z tego powodu, iż
         nie osiedlił się w Zjednoczonym Królestwie.

      23     W skardze na tę odmowną decyzję skarżący w sprawie głównej twierdzi, iż uzależniając przyznanie pożyczki studenckiej obywatelowi
         innego państwa członkowskiego od wymogu, aby obywatel ten osiedlił się w Zjednoczonym Królestwie, Student Support Regulations
         wprowadziły dyskryminację zabronioną na mocy art. 12 WE. Na wypadek przyjęcia, iż przyznanie stypendium pozostaje poza zakresem
         stosowania Traktatu, podnosi on argument dodatkowy, że sprawa ma się inaczej, gdy chodzi o wniosek o przyznanie pomocy w postaci
         preferencyjnej pożyczki.

      24     Z drugiej strony Secretary of State for Education and Skills, będący organem odpowiedzialnym za wydanie Student Support Regulations,
         podnosi, że przyznanie pomocy na pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem, czy to w formie stypendium, czy to w formie pożyczki,
         nie wchodzi w zakres stosowania art. 12 WE, co jego zdaniem potwierdził Trybunał w wyrokach z dnia 21 czerwca 1988 r. w sprawie
         39/86 Lair (Rec. str. 3161) oraz w sprawie 197/86 Brown (Rec. str. 3205). Nawet jednak, gdyby tego typu pomoc wchodziła w
         zakres stosowania Traktatu, warunki jej przyznawania stanowią gwarancję bezpośredniej więzi pomiędzy korzystającym z pomocy
         a państwem ją finansującym.

      25     Sąd krajowy zwraca uwagę, iż pożyczki studenckie stanowią obciążenie finansowe dla skarbu państwa z racji obniżonej stopy
         ich opodatkowania oraz potencjalnych problemów z ich spłatą, które to obciążenie finansowe Secretary of State for Education
         and Skills oszacował na kwotę odpowiadającą 50 % kwoty udzielanych pożyczek. Przeciętna pożyczka udzielana studentowi na rok
         akademicki 2000/2001 wynosiła 3 155 GBP. Gdyby 41 713 obywateli Unii Europejskiej, którzy podczas tego roku odbywali studia
         w Anglii i Walii, bez osiedlenia się tam, skorzystało z pożyczki studenckiej, oznaczałoby to potencjalne obciążenie dla skarbu
         państwa w wysokości 66 milionów GBP.

      26     Zdaniem sądu krajowego skarżący w postępowaniu głównym nie jest objęty zakresem stosowania przepisów rozporządzenia nr 1612/68.
         Nie może też powoływać się on na żadną z podstaw do uzyskania pożyczki studenckiej w trybie dyrektywy 93/96.

      27     W tych okolicznościach High Court of Justice (England & Wales), Queen’s Bench Division (Administrative Court) postanowił zawiesić
         postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy w świetle [ww.] wyroków Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich z dnia 21 czerwca 1988 r. w sprawie Lair oraz
         w sprawie Brown, w świetle ewolucji prawa Unii Europejskiej, w tym przyjęcia art. 18 WE, oraz w świetle rozwoju kompetencji
         Unii Europejskiej w dziedzinie edukacji, pomoc na pokrycie kosztów utrzymania studentów szkół wyższych, przyznawana w formie
         a) preferencyjnych pożyczek lub b) stypendiów, nadal pozostaje poza zakresem stosowania Traktatu WE w aspekcie art. 12 WE
         oraz zakazu dyskryminacji ze względu na przynależność państwową?

      2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na jedną bądź drugą część pierwszego pytania, gdyby pomoc dla studentów na pokrycie
         kosztów utrzymania zarówno w formie stypendiów, jak i pożyczek była objęta zakresem stosowania art. 12 WE, jakie kryteria
         powinien zastosować sąd krajowy przy ustalaniu, czy wymogi związane z przyznawaniem tego typu pomocy opierają się na obiektywnie
         uzasadnionych przesłankach, niezależnych od przynależności państwowej?

      3)      Czy w przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na jedną bądź drugą część pierwszego pytania można powołać się na art. 12
         WE przy ubieganiu się o pomoc na pokrycie kosztów utrzymania, począwszy od dnia przypadającego przed datą wydania wyroku w
         tej sprawie przez Trybunał Sprawiedliwości, a jeśli nie, to czy powinien zostać wprowadzony wyjątek na rzecz osób, które wszczęły
         postępowanie sądowe przed tą datą?”

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pierwszego pytania
      28     Poprzez pierwsze pytanie sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy w aktualnym stanie prawa wspólnotowego pomoc dla
         studentów szkół wyższych przeznaczona na pokrycie ich kosztów utrzymania, przyznawana w formie preferencyjnej pożyczki bądź
         stypendium, znajduje się poza zakresem stosowania Traktatu, w tym w szczególności art. 12 akapit pierwszy WE.

      29     Z postanowienia odsyłającego wynika, że skarżący w sprawie głównej nie jest objęty rozporządzeniem nr 1612/68.
      30     W tym kontekście sąd krajowy pragnie ustalić, czy pomoc przyznawana studentom na pokrycie kosztów utrzymania wchodzi w zakres
         stosowania Traktatu w rozumieniu art. 12 akapit pierwszy WE, zgodnie z którym w owej dziedzinie, bez uszczerbku dla postanowień
         szczególnych, które on przewiduje, zakazana jest wszelka dyskryminacja ze względu na przynależność państwową.

      31     Dla ustalenia zakresu stosowania Traktatu w rozumieniu art. 12 WE należy interpretować ów przepis w związku z postanowieniami
         Traktatu dotyczącymi obywatelstwa Unii. Status obywatela Unii ma bowiem stanowić podstawowy status obywateli państw członkowskich,
         pozwalający tym spośród nich, którzy znajdują się w takiej samej sytuacji, na korzystanie z takiego samego traktowania z punktu
         widzenia prawnego, bez względu na ich przynależność państwową i bez uszczerbku dla wyraźnie przewidzianych w tym względzie
         wyjątków (wyrok z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C-184/99 Grzelczyk, Rec. str. I-6193, pkt 30 i 31 oraz wyrok z dnia 2
         października 2003 r. w sprawie C-148/02 Garcia Avello, Rec. str. I-11613, pkt 22 i 23).

      32     Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa obywatel Unii, który legalnie zamieszkuje na terytorium państwa przyjmującego może
         powołać się na art. 12 WE we wszystkich sytuacjach, które ratione materiae pozostają we właściwości prawa wspólnotowego (wyrok
         z dnia 12 maja 1998 r. w sprawie C-85/96 Martínez Sala, Rec. str. I-2691, pkt 63, oraz ww. wyrok w sprawie Grzelczyk, pkt
         32).

      33     Sytuacje te są w szczególności konsekwencją korzystania z podstawowych swobód zagwarantowanych przez Traktat oraz korzystania
         z zagwarantowanej przez art. 18 WE swobody przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich (zob. wyrok z dnia
         24 listopada 1998 r. w sprawie C-274/96 Bickel i Franz, Rec. str. I-7637, pkt 15 i 16, jak również ww. wyroki w sprawie Grzelczyk,
         pkt 33 oraz w sprawie Garcia Avello, pkt 24).

      34     Poza tym nic w tekście Traktatu nie pozwala na wysnucie wniosku, iż z chwilą przyjazdu do innego państwa członkowskiego celem
         odbycia tam studiów studenci będący obywatelami Unii są pozbawieni praw nadanych przez Traktat obywatelom Unii (ww. wyrok
         w sprawie Grzelczyk, pkt 35).

      35     Jak wynika z wyroku z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C-224/98 D’Hoop (Rec. str. I-6191, pkt 29 - 34), obywatel państwa członkowskiego,
         który przyjeżdża do innego państwa członkowskiego, gdzie uczęszcza do szkoły średniej, korzysta ze swobody przemieszczania
         się zagwarantowanej w art. 18 WE.

      36     Należy ponadto wyjaśnić, że obywatel państwa członkowskiego, który – jak skarżący w sprawie głównej – zamieszkuje w innym
         państwie członkowskim, gdzie uczęszcza do szkoły średniej, którą tam kończy, przy czym nie zarzuca się mu braku wystarczających
         środków finansowych lub braku ubezpieczenia chorobowego, korzysta z prawa pobytu na podstawie art. 18 WE oraz dyrektywy 90/364.

      37     W kwestii świadczeń z pomocy społecznej Trybunał w wyroku z dnia 7 września 2004 r. w sprawie C-456/02 Trojani (Zb.Orz. str. I‑0000,
         pkt 43) orzekł, iż obywatel Unii, który nie jest czynny zawodowo, może powołać się na art. 12 akapit pierwszy WE, jeśli przebywał
         w sposób legalny w przyjmującym państwie członkowskim przez pewien okres bądź jeśli posiada kartę pobytu.

      38     Rzeczywiście, w wyrokach w sprawie Lair oraz w sprawie Brown (powołanych odpowiednio w pkt 15 i 18) Trybunał orzekł, iż „na
         obecnym etapie rozwoju prawa wspólnotowego pomoc przyznana studentom na pokrycie kosztów utrzymania oraz na kształcenie nie
         należy co do zasady do zakresu stosowania Traktatu EWG w rozumieniu jego art. 7 (po zmianie art. 6 Traktatu WE, obecnie  art.
         12 WE)”. W wyrokach tych Trybunał uznał, że tego typu pomoc jest objęta z jednej strony polityką w zakresie szkolnictwa, która
         jako taka nie została poddana właściwości instytucji wspólnotowych, a z drugiej strony polityką społeczną, która pozostaje
         w gestii państw członkowskich, albowiem nie była przedmiotem szczególnych postanowień Traktatu EWG.

      39     Tym niemniej od chwili wydania ww. wyroków w sprawach Lair i Brown Traktat o Unii Europejskiej wprowadził do Traktatu WE instytucję
         obywatelstwa Unii oraz dodał do niego trzecią część w tytule VIII (obecnie tytule XI), tj. rozdział 3 poświęcony między innymi
         edukacji i kształceniu zawodowemu (ww. wyrok w sprawie Grzelczyk, pkt 35).

      40     W ten sposób art. 149 ust. 1 WE powierza Wspólnocie misję przyczyniania się do rozwoju edukacji o wysokiej jakości, poprzez
         zachęcanie do współpracy między państwami członkowskimi oraz, jeśli jest to niezbędne, poprzez wspieranie i uzupełnianie ich
         działalności, w pełni szanując odpowiedzialność państw członkowskich za treść nauczania i organizację systemów edukacyjnych,
         jak również ich różnorodność kulturową i językową.

      41     Na podstawie ust. 2-4 tego samego artykułu Rada może przyjmować środki zachęcające, z wyłączeniem jakiejkolwiek harmonizacji
         przepisów ustawowych i wykonawczych państw członkowskich, jak również zalecenia mające w szczególności na celu sprzyjanie
         mobilności studentów i nauczycieli (zob. ww. wyrok w sprawie D’Hoop, pkt 32).

      42     Mając na względzie te okoliczności, które zaszły po wydaniu ww. wyroków w sprawach Lair i Brown, należy uznać, że dla celów
         uzyskania pomocy przyznawanej studentom – czy to w formie preferencyjnej pożyczki, czy to w formie stypendium – przeznaczonej
         na pokrycie ich kosztów utrzymania, sytuacja obywatela Unii, który przebywa legalnie w innym państwie członkowskim mieści
         się w zakresie stosowania Traktatu w rozumieniu art. 12 akapit pierwszy WE.

      43     Ta ewolucja prawa wspólnotowego znajduje potwierdzenie w art. 24 dyrektywy 2004/38/WE, który w ust. 1 stanowi, że wszyscy
         obywatele Unii zamieszkujący na podstawie niniejszej dyrektywy na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego korzystają
         z równości traktowania „w zakresie ustanowionym w Traktacie”. Ponieważ w ust. 2 tego artykułu ustawodawca wspólnotowy sprecyzował
         treść ust. 1, stanowiąc, iż państwo członkowskie może w odniesieniu do osób niebędących pracownikami najemnymi, osób wykonujących
         działalność na własny rachunek, osób, które zachowują ten status oraz członków ich rodzin, ograniczyć przyznawanie pomocy
         na pokrycie kosztów utrzymania, w formie stypendiów bądź pożyczek, studentom, którzy nie nabyli prawa stałego pobytu, tym
         samym uznał on, że przyznawanie tego typu pomocy jest materią, która zgodnie z ust. 1 tego artykułu jest obecnie objęta zakresem
         stosowania Traktatu.

      44     Wykładni tej nie podważa podniesiony zarówno przez rządy, które przedstawiły uwagi, jak i przez Komisję argument odnoszący
         się do ograniczeń i przesłanek zawartych w art. 18 WE. Rządy te i Komisja twierdzą, że choć status obywatela Unii pozwala
         obywatelom państw członkowskich na powoływanie się na art. 12 akapit pierwszy WE, gdy korzystają oni ze swobody przemieszczania
         się i pobytu na terytorium państw członkowskich, to zgodnie z art. 18 ust. 1 WE ich sytuacja jest objęta zakresem stosowania
         Traktatu w rozumieniu art. 12 WE jedynie z zastrzeżeniem ograniczeń i przesłanek przewidzianych przez Traktat oraz przez przepisy
         przyjęte w jego wykonaniu, w tym w szczególności ograniczeń i przesłanek ustanowionych w dyrektywie 93/96. Skoro art. 3 dyrektywy
         93/96 wyklucza prawo do wypłaty stypendiów pokrywających koszty utrzymania na rzecz studentów korzystających z prawa pobytu,
         stypendia te nadal pozostają ich zdaniem poza zakresem stosowania Traktatu.

      45     W tym względzie należy stwierdzić, że studenci, którzy przyjeżdżają do innego państwa członkowskiego dla podjęcia tam bądź
         kontynuowania studiów wyższych i którzy w tym celu korzystają tam z prawa pobytu na podstawie dyrektywy 93/96, rzeczywiście
         nie mogą z dyrektywy tej wywodzić żadnego prawa do wypłaty pomocy na pokrycie ich kosztów utrzymania.

      46     Tym niemniej art. 3 dyrektywy 93/96 nie stoi na przeszkodzie temu, aby obywatel państwa członkowskiego, który na podstawie
         art. 18 WE oraz dyrektywy 90/364 legalnie przebywa na terytorium innego państwa członkowskiego, gdzie zamierza podjąć bądź
         kontynuować studia wyższe, powołał się podczas tego pobytu na podstawową zasadę równości traktowania zagwarantowaną w art.
         12 akapit pierwszy WE.

      47     W kontekście takim, jak w sporze głównym, gdzie prawo pobytu ubiegającego się o pomoc nie jest podważane, nieistotna dla sprawy
         jest teza niektórych rządów, które przedstawiły uwagi, że prawo wspólnotowe zezwala państwu członkowskiemu na stwierdzenie,
         iż obywatel innego państwa członkowskiego, który ubiega się o pomoc społeczną, nie spełnia już wymogów, od których zależy
         jego prawo pobytu oraz, w razie konieczności, na zastosowanie wobec tego obywatela, w granicach nałożonych przez prawo wspólnotowe,
         środka w postaci wydalenia (zob. ww. wyroki w sprawach Grzelczyk, pkt 42 i Trojani, pkt 45).

      48     Wziąwszy pod uwagę całokształt powyższych rozważań, należy odpowiedzieć na pierwsze pytanie, iż pomoc – czy to w formie preferencyjnej
         pożyczki, czy też w formie stypendium – przyznawana studentom przebywającym legalnie w przyjmującym państwie członkowskim
         i przeznaczona na pokrycie ich kosztów utrzymania jest w aspekcie zakazu dyskryminacji ustanowionego w art. 12 akapit pierwszy
         WE objęta zakresem stosowania Traktatu.

       W przedmiocie drugiego pytania
      49     W drugim pytaniu sąd odsyłający pragnie ustalić kryteria, jakie sąd krajowy powinien zastosować celem stwierdzenia, czy wymogi
         związane z przyznawaniem tego typu pomocy przeznaczonej na pokrycie kosztów utrzymania studentów opierają się na obiektywnie
         uzasadnionych przesłankach, niezależnych od przynależności państwowej.

      50     W tym celu należy na wstępie zbadać, czy sporne uregulowania dokonują wśród studentów ubiegających się o tego typu pomoc rozróżnienia
         ze względu na ich przynależność państwową.

      51     W tej kwestii należy przypomnieć, że zasada równego traktowania zabrania nie tylko jawnej dyskryminacji ze względu na przynależność
         państwową, ale również wszelkich ukrytych form dyskryminacji, które poprzez stosowanie innych kryteriów rozróżniających powodują
         de facto ten sam skutek (zob. w szczególności wyroki z dnia 12 lutego 1974 r. w sprawie 152/73 Sotgiu, Rec. str. 153, pkt
         11; z dnia 27 listopada 1997 r. w sprawie C-57/96 Meints, Rec. str. I-6689, pkt 44 oraz z dnia 26 czerwca 2001 r. w sprawie
         C-212/99 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I-4923, pkt 24).

      52     W przypadku osób nieobjętych zakresem rozporządzenia nr 1612/68, dla przyznania studentom pomocy na pokrycie ich kosztów utrzymania
         ust. 1 załącznika 1 do Student Support Regulations wymaga, aby osoba zainteresowana osiedliła się w Zjednoczonym Królestwie
         w rozumieniu prawa krajowego oraz aby spełniała pewne przesłanki dotyczące zamieszkania, a mianowicie, aby zamieszkiwała w
         Anglii bądź Walii w pierwszym dniu pierwszego roku akademickiego oraz aby w okresie trzech lat poprzedzających ten dzień zamieszkiwała
         stale w Zjednoczonym Królestwie bądź na Wyspach.

      53     Tego typu wymogi stanowią niebezpieczeństwo postawienia w gorszej sytuacji przede wszystkim obywateli innych państw członkowskich.
         Zarówno bowiem wymóg, by ubiegający się o pomoc osiedlił się w Zjednoczonym Królestwie, jak i wymóg, który nakłada obowiązek
         zamieszkiwania na terytorium brytyjskim w okresie poprzedzającym studia, mogą łatwiej zostać spełnione w przypadku własnych
         obywateli.

      54     Zróżnicowanie tego typu może być uzasadnione jedynie w przypadku, gdy opiera się na obiektywnie uzasadnionych przesłankach
         niezależnych od przynależności państwowej zainteresowanych osób oraz jest proporcjonalne do uzasadnionego celu realizowanego
         przez prawo krajowe (zob. ww. wyroki w sprawach Bickel i Franz, pkt 27; D’Hoop, pkt 36 oraz Garcia Avello, pkt 31).

      55     Zdaniem rządu Zjednoczonego Królestwa, państwo członkowskie ma prawo upewnić się, że wkład finansowy rodziców lub studentów
         w formie płaconych podatków jest lub będzie wystarczający dla uzasadnienia przyznania preferencyjnej pożyczki. Ma ono również
         prawo do tego, aby wymagać istnienia rzeczywistego związku pomiędzy studentem ubiegającym się o pożyczkę na pokrycie kosztów
         utrzymania a rynkiem pracy przyjmującego państwa członkowskiego.

      56     W tym względzie należy stwierdzić, że choć państwa członkowskie mają obowiązek wykazania się określonym stopniem solidarności
         finansowej z obywatelami innych państw członkowskich w zakresie organizacji i stosowania ich systemu pomocy społecznej (zob.
         wyrok w sprawie Grzelczyk, pkt 44), niemniej jednak zezwala się każdemu z państw członkowskich na czuwanie nad tym, aby przyznawanie
         pomocy przeznaczonej na pokrycie kosztów utrzymania studentów pochodzących z innych państw członkowskich nie stało się nadmiernym
         obciążeniem, które mogłoby odbić się ogólnie na całości pomocy, jaka może zostać przyznana przez to państwo.

      57     W odniesieniu do pomocy przeznaczonej na pokrycie kosztów utrzymania studentów państwo członkowskie ma również prawo przyznawania
         tego typu pomocy jedynie studentom, którzy wykażą określony stopień zintegrowania ze społeczeństwem tego państwa.

      58     W tym kontekście państwo członkowskie nie może wszakże wymagać od zainteresowanych studentów, aby związali się oni z jego
         rynkiem pracy. Skoro wiedza zdobyta przez studenta podczas studiów wyższych nie przesądza o przypisaniu go co do zasady do
         danego geograficznego rynku pracy, sytuacja studenta ubiegającego się o pomoc przeznaczoną na pokrycie kosztów utrzymania
         nie jest porównywalna z sytuacją wnioskodawcy ubiegającego się o zasiłek dla młodych poszukujących pierwszej pracy bądź zasiłek
         na poszukiwanie pracy (zob. w tym względzie odpowiednio ww. wyrok w sprawie D’Hoop, pkt 38 oraz wyrok z dnia 23 marca 2004
         r. w sprawie C-138/02 Collins, Rec. str. I‑0000, pkt 67).

      59     Za to można domniemywać istnienie pewnego stopnia zintegrowania, jeśli stwierdzone zostanie, iż zainteresowany student zamieszkiwał
         w przyjmującym państwie członkowskim przez pewien okres.

      60     Odnośnie do uregulowań krajowych tego rodzaju, jak Student Support Regulations, należy stwierdzić, że gwarancja wystarczającego
         stopnia zintegrowania ze społeczeństwem danego państwa członkowskiego wynika już z samego wymogu wcześniejszego zamieszkania
         na terytorium tego państwa – w tym wypadku trzech lat zamieszkiwania wymaganego przez przepisy brytyjskie.

      61     Dodatkowy warunek, zgodnie z którym studenci mają prawo do pomocy na pokrycie ich kosztów utrzymania, jedynie jeśli osiedlili
         się w tym przyjmującym państwie członkowskim – podobnie jak opisany powyżej wymóg okresu zamieszkiwania wynoszącego trzy lata
         – mógłby z pewnością służyć realizacji celu zagwarantowania tego, aby ubiegający się o pomoc wykazał się określonym poziomem
         zintegrowania ze społeczeństwem tego państwa. Tym niemniej wiadomo, iż sporne uregulowanie prawne wyklucza jakąkolwiek możliwość
         uzyskania przez studenta będącego obywatelem innego państwa członkowskiego statusu osoby, która się osiedliła. W ten sposób,
         bez względu na rzeczywisty stopień zintegrowania takiego obywatela ze społeczeństwem przyjmującego państwa członkowskiego,
         uregulowanie to uniemożliwia mu spełnienie tego wymogu, a co za tym idzie, skorzystanie z prawa do pomocy przeznaczonej na
         pokrycie kosztów utrzymania. Tego typu traktowanie nie może zostać uznane za usprawiedliwione uzasadnionym celem, którego
         gwarancję stanowić ma przedmiotowe uregulowanie.

      62     Tego typu traktowanie stoi bowiem na przeszkodzie temu, aby student będący obywatelem innego państwa członkowskiego, który
         legalnie przebywa w przyjmującym państwie członkowskim, gdzie zdobył znaczną część swego średniego wykształcenia, przez co
         w sposób rzeczywisty związał się ze społeczeństwem tego państwa członkowskiego, mógł kontynuować naukę na tych samych warunkach,
         co znajdujący się w tej samej sytuacji student będący obywatelem tego państwa członkowskiego.

      63     Z tych powodów należy odpowiedzieć na drugie z postawionych pytań, że art. 12 akapit pierwszy WE należy interpretować w ten
         sposób, iż stoi on na przeszkodzie takiemu uregulowaniu krajowemu, które przyznaje studentom prawo do pomocy na pokrycie ich
         kosztów utrzymania jedynie wtedy, gdy osiedlili się oni w przyjmującym państwie członkowskim, wykluczając przy tym możliwość
         uzyskania przez będącego studentem obywatela innego państwa członkowskiego statusu osoby, która się osiedliła, nawet jeśli
         obywatel ten legalnie przebywa w przyjmującym państwie członkowskim, gdzie zdobył znaczną część swego średniego wykształcenia,
         przez co w sposób rzeczywisty związał się ze społeczeństwem tego państwa członkowskiego.

       W przedmiocie trzeciego pytania
      64     W trzecim pytaniu sąd krajowy pragnie ustalić, czy w przypadku orzeczenia przez Trybunał, iż pomoc przeznaczona na pokrycie
         kosztów utrzymania studentów jest objęta zakresem stosowania Traktatu w rozumieniu art. 12 akapit pierwszy WE, skutki tego
         typu wyroku powinny być ograniczone w czasie.

      65     W tym przypadku rządy Zjednoczonego Królestwa, niemiecki i austriacki składają do Trybunału wniosek o ograniczenie w czasie
         skutków jego wyroku, z wyjątkiem postępowań sądowych wszczętych przed datą ogłoszenia wyroku. Na poparcie tego wniosku podnoszą
         one w szczególności nadmienioną przez sąd krajowy kwestię skutków finansowych.

      66     Należy przypomnieć, że wykładnia przepisu prawa wspólnotowego, jakiej dokonuje Trybunał, ogranicza się jedynie do wyjaśnienia
         i sprecyzowania znaczenia i zakresu tego przepisu w takiej formie, w jakiej powinien był on być pojmowany i stosowany od momentu
         jego wejścia w życie. Stąd tak interpretowany przepis powinien być stosowany przez samego sędziego wobec stosunków prawnych
         powstałych przed wydaniem wyroku orzekającego w sprawie wniosku o dokonanie wykładni, jeśli zachodzą przesłanki pozwalające
         na wszczęcie przed właściwym sądem postępowania w sprawie stosowania tego przepisu (zob. wyrok z dnia 27 marca 1980 r. w sprawie
         61/79 Denkavit italiana, Rec. str. 1205, pkt 16 oraz wyrok z dnia 2 lutego 1988 r. w sprawie 24/86 Blaizot, Rec. str. 379,
         pkt 27).

      67     Jedynie w drodze wyjątku Trybunał może, w oparciu o wynikającą z systemu prawa wspólnotowego ogólną zasadę pewności prawa,
         skłonić się do ograniczenia wobec wszystkich zainteresowanych możliwości powołania się na przepis, który był przedmiotem jego
         wykładni, w celu podważenia stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze (zob. ww. wyrok w sprawie Blaizot, pkt 28; wyrok
         z dnia 16 lipca 1992 r. w sprawie C-163/90 Legros i in., Rec. str. I-4625, pkt 30 oraz z dnia 4 maja 1999 r. w sprawie C-262/96
         Sürül, Rec. str. I-2685, pkt 108).

      68     Ponadto z utrwalonego orzecznictwa wynika, że konsekwencje finansowe, jakie mogłyby wyniknąć dla państwa członkowskiego z
         wyroku wydanego w trybie prejudycjalnym, nie stanowią same w sobie uzasadnienia dla ograniczenia skutków tego wyroku w czasie
         (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Grzelczyk, pkt 52).

      69     Trybunał uciekał się do tego rozwiązania jedynie w bardzo szczególnych okolicznościach, po pierwsze, gdy istniało ryzyko poważnych
         reperkusji finansowych z uwagi, między innymi, na znaczną liczbę stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze na podstawie
         uregulowania uważanego za skuteczne i obowiązujące, po drugie, gdy okazywało się, iż osoby prywatne oraz władze krajowe były
         zachęcane do zachowań niezgodnych z uregulowaniami wspólnotowymi z powodu istnienia obiektywnej i istotnej niepewności odnośnie
         do zakresu przepisów wspólnotowych, do której to niepewności przyczyniło się ewentualnie również takie samo zachowanie innych
         państw członkowskich bądź Komisji (zob. ww. wyrok w sprawie Grzelczyk, pkt 53).

      70     W niniejszej sprawie wystarczy stwierdzić, że informacje dostarczone przez rząd Zjednoczonego Królestwa oraz przez rządy niemiecki
         i austriacki nie mogą stanowić wsparcia dla ich argumentacji, zgodnie z którą, gdyby skutki niniejszego wyroku nie zostały
         ograniczone w czasie, wyrok ten pociągnąłby za sobą znaczne skutki finansowe dla państw członkowskich. Dane liczbowe, na które
         powołały się owe rządy, dotyczą bowiem również przypadków, które nie są podobne do przypadku leżącego u podstaw sprawy głównej.

      71     W konsekwencji należy na trzecie pytanie odpowiedzieć, że nie ma podstaw do ograniczenia w czasie skutków niniejszego wyroku.
       W przedmiocie kosztów
      72     Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, zatem do niego należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż koszty poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
      1)      Pomoc – czy to w formie preferencyjnej pożyczki, czy też w formie stypendium – przyznana studentom przebywającym legalnie
            w przyjmującym państwie członkowskim i przeznaczona na pokrycie ich kosztów utrzymania jest dla potrzeb zakazu dyskryminacji
            ustanowionego w art. 12 akapit pierwszy WE objęta zakresem stosowania Traktatu.
      2)      Artykuł 12 akapit pierwszy WE należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie takiemu uregulowaniu krajowemu,
            które przyznaje studentom prawo do pomocy na pokrycie ich kosztów utrzymania jedynie wtedy, gdy osiedlili się oni w przyjmującym
            państwie członkowskim, wykluczając przy tym możliwość uzyskania przez będącego studentem obywatela innego państwa członkowskiego
            statusu osoby, która się osiedliła, nawet jeśli obywatel ten legalnie przebywa w przyjmującym państwie członkowskim, gdzie
            zdobył znaczną część swego średniego wykształcenia, przez co w sposób rzeczywisty związał się ze społeczeństwem tego państwa
            członkowskiego.
      3)      Nie ma podstaw do ograniczenia w czasie skutków niniejszego wyroku.
      Podpisy
      * Język postępowania: angielski.