title: Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 22 kwietnia 2010 r.#The Queen, na wniosek Association of the British Pharmaceutical Industry przeciwko Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: High Court of Justice (England & Wales), Queen’s Bench Division (Administrative Court) - Zjednoczone Królestwo.#Dyrektywa 2001/83/WE - Artykuł 94 - Zachęty finansowe dla przychodni, w których przepisuje się pacjentom określone produkty lecznicze - Organy administracji publicznej właściwe w sprawach zdrowia publicznego - Lekarze - Swoboda przepisywania produktów leczniczych.#Sprawa C-62/09.

text:
      Sprawa C‑62/09
      The Queen, na wniosek:
      Association of the British Pharmaceutical Industry
      przeciwko
      Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency
      [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez High Court of Justice (England & Wales), Queen’s Bench
         Division (Administrative Court)]

      Dyrektywa 2001/83/WE – Artykuł 94 – Zachęty finansowe dla przychodni, w których przepisuje się pacjentom określone produkty lecznicze – Organy administracji publicznej właściwe w sprawach zdrowia publicznego – Lekarze – Swoboda przepisywania produktów leczniczych
      Streszczenie wyroku
      Zbliżanie ustawodawstw – Produkty lecznicze stosowane u ludzi – Dyrektywa 2001/83 –Reklama
      (dyrektywa 2001/83 Parlamentu Europejskiego i Rady, zmieniona na mocy dyrektywy 2004/27, art. 94 ust. 1)
      Artykuł 94 ust. 1 dyrektywy 2001/83 w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi,
         zmienionej na mocy dyrektywy 2004/27, należy interpretować w ten sposób, że nie zakazuje on systemów zachęt finansowych wprowadzanych
         przez krajowe organy administracji publicznej właściwe w sprawach zdrowia publicznego w celu ograniczania wydatków ponoszonych
         na produkty lecznicze i mających na celu preferowanie, w celu leczenia określonych jednostek chorobowych, przepisywania przez
         lekarzy wyraźnie wskazanych produktów leczniczych, zawierających inną substancję czynną niż produkt leczniczy, który był przepisywany
         uprzednio lub który mógłby zostać przepisany, gdyby omawiany system nie istniał.

      Ogólnie rzecz biorąc, polityka ochrony zdrowia określana przez państwo członkowskie oraz wydatki publiczne przeznaczone na
         realizację tej polityki nie służą żadnemu celowi zarobkowemu ani komercyjnemu. System zachęt finansowych, który stanowi część
         takiej polityki, nie może zatem zostać uznany za przejaw komercyjnej promocji produktów leczniczych.

      Jednakże w celu zapewnienia skuteczności przepisom dyrektywy 89/105, dotyczącej przejrzystości środków regulujących ustalanie
         cen na produkty lecznicze przeznaczone do użytku przez człowieka oraz włączenia ich w zakres krajowego systemu ubezpieczeń
         zdrowotnych należy zezwolić przedsiębiorcom z sektora przemysłu farmaceutycznego, których produkty lecznicze stanowią przedmiot
         zachęt finansowych do ich przepisywania bądź też nie stanowią przedmiotu takich zachęt, by mogli się oni upewnić, czy system
         zachęt finansowych wprowadzony przez organy administracji publicznej oparty jest na obiektywnych kryteriach, a także czy nie
         dochodzi do dyskryminacji na szkodę produktów leczniczych pochodzących z innych państw członkowskich w porównaniu z krajowymi
         produktami leczniczymi. W konsekwencji nawet jeśli dyrektywa 89/105 opiera się na idei minimalnej ingerencji w organizację
         przez państwa członkowskie ich wewnętrznej polityki w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, w sytuacji gdy krajowe organy administracji
         publicznej właściwe w sprawach zdrowia publicznego ustanawiają system zachęt finansowych do przepisywania wyraźnie wskazanych
         produktów leczniczych, zobowiązane są one do ujawnienia takiego systemu, jak również do udostępnienia pracownikom służby zdrowia
         oraz przedsiębiorcom z sektora przemysłu farmaceutycznego ocen wykazujących równoważność terapeutyczną dostępnych substancji
         czynnych należących do kategorii terapeutycznej objętej omawianym systemem.

      (por. pkt 33, 37, 38, 42; sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
      z dnia 22 kwietnia 2010 r.(*)

      Dyrektywa 2001/83/WE – Artykuł 94 – Zachęty finansowe dla przychodni, w których przepisuje się pacjentom określone produkty lecznicze – Organy administracji publicznej właściwe w sprawach zdrowia publicznego – Lekarze – Swoboda przepisywania produktów leczniczych
      W sprawie C‑62/09
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez High Court
         of Justice (England & Wales), Queen’s Bench Division (Administrative Court) (Zjednoczone Królestwo) postanowieniem z dnia
         4 listopada 2008 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 13 lutego 2009 r., w postępowaniu:

      The Queen, na wniosek:

      Association of the British Pharmaceutical Industry
      przeciwko
      Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency,
      przy udziale:
      The NHS Confederation (Employers) Company Ltd,
      TRYBUNAŁ (czwarta izba),
      w składzie: J.C. Bonichot, prezes izby, C. Toader (sprawozdawca), K. Schiemann, P. Kūris i L. Bay Larsen, sędziowie,
      rzecznik generalny: N. Jääskinen,
      sekretarz: C. Strömholm, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 10 grudnia 2009 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu Association of the British Pharmaceutical Industry przez T. de la Marego, barrister, działającego z upoważnienia
         i według wskazówek A. Brown, I. Doddsa‑Smitha oraz S. Samaratungi, solicitors,

      –        w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez L. Seeborutha, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez J.
         Coppela, barrister,

      –        w imieniu rządu czeskiego przez M. Smolka, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu estońskiego przez L. Uiba, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu hiszpańskiego przez J. Lópeza‑Medela Basconesa, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu francuskiego przez B. Messmera oraz R. Loosli‑Surrans, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu niderlandzkiego przez C. Wissels oraz B. Koopman, działające w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Komisji Europejskiej przez P. Olivera oraz M. Šimerdovą, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 11 lutego 2010 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 94 ust. 1 dyrektywy 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego
         i Rady z dnia 6 listopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi
         (Dz.U. L 311, s. 67), zmienionej na mocy dyrektywy 2004/27/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. (Dz.U.
         L 136, s. 34) (zwanej dalej „dyrektywą 2001/83”).

      2        Wniosek ten przedstawiony został w ramach sporu sądowego pomiędzy Association of the British Pharmaceutical Industry (stowarzyszeniem
         brytyjskiego przemysłu farmaceutycznego, zwanego dalej „ABPI”) a Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency (urzędem
         regulacji produktów leczniczych i produktów ochrony zdrowia, zwanym dalej „MHPR”), który jest organem wykonawczym podległym
         Department of Health (ministerstwu zdrowia), w przedmiocie zgodności z prawem stanowiska MHPR zgodnie z którym art. 94 ust. 1
         dyrektywy 2001/83 nie ma zastosowania do ustanowionego przez organy administracji publicznej systemu zachęt finansowych do
         przepisywania wyraźnie wskazanych produktów leczniczych.

       Stan prawny
       Przepisy prawa Unii
      3        Motywy 2, 47, 50 i 52 dyrektywy 2001/83 mają brzmienie następujące:

      „(2)      Ochrona zdrowia publicznego musi być podstawowym celem wszelkich zasad regulujących produkcję, dystrybucję i stosowanie produktów
         leczniczych.

      […]
      (47)      Reklama produktów leczniczych adresowana do osób uprawnionych do przepisywania takich środków lub też do osób zajmujących
         się ich dostawami stanowi wkład do ogółu informacji dostępnych dla takich osób. Jednakże ten rodzaj reklamy powinien podlegać
         ściśle określonym warunkom i skutecznemu monitoringowi [nadzorowi], szczególnie jeśli chodzi o prace prowadzone [ze szczególnym
         uwzględnieniem prac prowadzonych] w ramach Rady Europy.

      […]
      (50)      Osoby uprawnione do przepisywania produktów leczniczych muszą posiadać cechy umożliwiające obiektywne wykonywanie swoich funkcji
         bez ulegania wpływom bezpośrednich lub pośrednich zachęt finansowych.

      […]
      (52)      Osoby uprawnione do przepisywania lub prowadzenia dostaw produktów leczniczych muszą mieć dostęp do neutralnego, obiektywnego
         źródła informacji o dostępnych na rynku produktach. Niemniej jednak decyzja zastosowania wszelkich niezbędnych w tym względzie
         środków spoczywa na państwach członkowskich w zależności od ich indywidualnej sytuacji w tym zakresie”.

      4        Artykuł 4 ust. 3 tejże dyrektywy stanowi:

      „Przepisy niniejszej dyrektywy nie mają wpływu na zakres kompetencji władz państw członkowskich w zakresie ustalania cen produktów
         leczniczych bądź też włączania tych produktów do krajowych programów ubezpieczeń zdrowotnych na podstawie warunków zdrowotnych,
         gospodarczych i socjalnych”.

      5        Tytuł VIII omawianej dyrektywy brzmi „Reklama”, obejmuje zaś art. 86–88 tej dyrektywy, a tytuł VIIIa tejże dyrektywy, brzmiący
         „Informacja i reklama”, obejmuje art. 88a–100.

      6        Artykuł 86 ust. 1 dyrektywy 2001/83 ma brzmienie następujące:

      „Do celów niniejszego tytułu »reklama produktów leczniczych« obejmuje dowolną formę obwoźnej informacji, działalności agitacyjnej
         lub motywowania ukierunkowanego na zachęcanie do przepisywania, dostarczania, sprzedaży lub konsumpcji produktów leczniczych;
         w szczególności obejmuje:

      –        reklamę produktów leczniczych adresowaną do ogółu społeczeństwa,
      –        reklamę produktów leczniczych wobec osób uprawnionych do przepisywania lub dostarczania tych produktów,
      […]
      –        dostarczanie zachęt do przepisywania lub dostarczania produktów leczniczych poprzez upominki, propozycje lub obietnicę dowolnej
         korzyści lub gratyfikacji, w formie pieniężnej lub w naturze [poprzez wręczanie, oferowanie lub obiecywanie korzyści pieniężnych
         lub w naturze], z wyjątkiem sytuacji, gdy ich rzeczywista wartość jest znikoma,

      […]”.
      7        Zgodnie z art. 88 ust. 1 i 4 omawianej dyrektywy:

      „1.      Państwa członkowskie zakazują reklamy adresowanej do ogółu społeczeństwa produktów leczniczych, które:
      a)      dostępne są jedynie na receptę, zgodnie z tytułem VI,
      […]
      4.      Zakaz określony w ust. 1 nie stosuje się do kampanii szczepień prowadzonych przez przemysł i zatwierdzonych przez właściwe
         władze państw członkowskich”.

      8        Artykuł 94 ust. 1 i 3 omawianej dyrektywy stanowi:

      „1.      W przypadku gdy produkty lecznicze promuje się wobec osób uprawnionych do ich przepisywania lub do dostarczania, nie można
         takim osobom dostarczać, oferować lub obiecywać żadnych upominków [premii], korzyści pieniężnych lub świadczeń [korzyści]
         w naturze, chyba że są niedrogie [chyba że są znikomej wartości] i wiążą się z praktyką medyczną lub farmaceutyczną.

      […]
      3.      Osoby uprawnione do przepisywania lub do dostarczania produktów leczniczych nie zabiegają o zachęty zabronione na mocy ust. 1
         […] ani ich nie przyjmują”.

      9        Artykuł 95 omawianej dyrektywy dodaje:

      „Przepisy art. 94 ust. 1 nie stanowią przeszkody dla gościnności oferowanej, bezpośrednio lub pośrednio, podczas wydarzeń
         organizowanych wyłącznie dla celów zawodowych i naukowych; taka gościnność jest zawsze ściśle ograniczona do głównego naukowego
         celu danego wydarzenia; zakazane jest rozszerzanie zakresu gościnności na osoby inne niż osoby wykonujące zawód związany z ochroną
         zdrowia”.

      10      Artykuł 99 dyrektywy 2001/83 stanowi:

      „Państwa członkowskie podejmują właściwe środki w celu zagwarantowania, że przepisy niniejszego tytułu są stosowane, oraz
         w szczególności ustalają, jakie kary nakłada się, w przypadku gdy przepisy przyjęte w wykonaniu tytułu są naruszane”.

       Prawo krajowe
      11      Artykuł 21 ust. 1 i 5 Medicines (Advertising) Regulations 1994 (rozporządzenia z 1994 r. o reklamie produktów leczniczych,
         zwanego dalej „rozporządzeniem z 1994 r.”), które wdraża przepisy prawa Unii przywołane w pkt 4–9 niniejszego wyroku, stanowi:

      „1.      Z zastrzeżeniem ust. 2 i 4, w przypadku gdy produkty lecznicze promuje się wobec osób uprawnionych do ich przepisywania lub
         do dostarczania, nie można takim osobom dostarczać, oferować lub obiecywać żadnych upominków, korzyści pieniężnych lub świadczeń
         w naturze, chyba że są niedrogie i wiążą się z praktyką medyczną lub farmaceutyczną.

      […]
      5.      Osoby uprawnione do przepisywania lub do dostarczania produktów leczniczych nie zabiegają ani nie przyjmują upominków, korzyści
         pieniężnych lub świadczeń w naturze, gościnności ani sponsoringu zabronionych niniejszym rozporządzeniem”.

      12      Na mocy art. 23 ust. 1 rozporządzenia z 1994 r. naruszenie art. 21 ust. 1 tego aktu prawnego stanowi czyn zabroniony pod groźbą
         kary grzywny lub kary pozbawienia wolności do lat dwóch.

      13      W świetle informacji dostarczonych przez sąd krajowy, zgodnie z National Health Service Act 2006 (ustawą z 2006 r. o narodowej
         służbie zdrowia, zwaną dalej „ustawą z 2006 r.”) Secretary of State in England and Wales (sekretarz stanu w Anglii i Walii)
         odpowiada za całościową opiekę w celu zapewnienia poprawy zdrowia fizycznego i psychicznego ludzi oraz profilaktyki, diagnozowania
         i leczenia chorób. W tym celu usługi medyczne finansowane są lokalnie w Anglii przez Primary Care Trusts (powiernictwa opieki
         podstawowej, zwane dalej „PCT”), zaś w Walii przez Local Health Boards (miejscowe rady zdrowia, zwane dalej „LHB”).

       Stan faktyczny sprawy przed sądem krajowym oraz pytanie prejudycjalne
      14      W Anglii i Walii lekarze medycyny ogólnej i inni pracownicy służby zdrowia są wyraźnie uprawnieni do wystawiania recept; jeżeli
         wystawiają oni recepty pokrywane przez National Health Service (narodową służbę zdrowia), muszą przestrzegać norm ustanowionych
         przez tę ostatnią, a także poddawać się kontroli  w zakresie wystawianych przez siebie recept. Zobowiązani są także do przestrzegania
         kodeksów etyki zawodowej wydanych przez General Medical Council (naczelną radę lekarską).

      15      W ramach ogólnej polityki mającej na celu obniżenie wydatków w dziale „produkty lecznicze” PCT i LHB ustanowiły skierowane
         do przychodni systemy zachęt finansowych do przepisywania swym pacjentom wyraźnie wskazanych produktów leczniczych albo leków
         generycznych.

      16      Przedmiotem sporu przed sądem krajowym są jedynie systemy zachęt finansowych mających skłaniać lekarzy do przepisywania wyraźnie
         wskazanych produktów leczniczych.

      17      Omawiany system ma na celu skłonienie lekarzy, by przy opracowaniu strategii terapeutycznych dawali pierwszeństwo przepisywaniu
         określonych produktów leczniczych, należących do tej samej kategorii terapeutycznej, co produkty lecznicze przepisywane uprzednio
         albo takie, które mogły być przepisywane pacjentom, gdyby system zachęt nie istniał, ale które nie zawierają tej samej substancji
         czynnej. Tym sposobem lekarzy nakłania się, po pierwsze, do zmiany sposobów leczenia pacjentów w odniesieniu do istniejących
         recept oraz, po drugie, do preferowania, przy przepisywaniu po raz pierwszy produktu leczniczego przeciwko określonej jednostce
         chorobowej, leczenia przy użyciu określonej substancji czynnej zamiast innej substancji czynnej. Określenie przez PCT i LHB
         równoważności terapeutycznej produktów leczniczych należących do tej samej kategorii terapeutycznej dokonywane jest w szczególności
         w oparciu o wytyczne National Institute for Health and Clinical Excellence (krajowego instytutu zdrowia i standardów opieki
         klinicznej). W niniejszej sprawie sporne systemy zachęt dotyczyły w szczególności przepisywania statyn, substancji służących
         obniżeniu poziomu cholesterolu.

      18      Obliczanie wartości zachęt finansowych dokonywane jest w oparciu o dwa odrębne mechanizmy. W ramach pierwszego mechanizmu
         przychodnie lekarskie gromadzą punkty przyznawane za spełnianie określonych celów w zakresie przepisywania produktów leczniczych,
         mogące polegać na zwiększeniu udziału recept na wyraźnie wskazany produkt leczniczy (przepisywany wyraźnie albo w sposób dorozumiany
         w miejsce innych produktów leczniczych należących do tej samej kategorii terapeutycznej). Kwota wypłaty odzwierciedla wówczas
         sumę uzyskanych punktów. Drugi mechanizm oparty jest na poszczególnych celach, co oznacza, że wypłaty dokonywane są albo za
         zrealizowanie poszczególnego celu, np. zwiększenia ogólnego udziału recept na wyraźnie wskazany produkt leczniczy, albo zwiększenie
         udziału pacjentów, których ustalone leczenie zostało zmienione w celu przepisywania produktów leczniczych zalecanych przez
         właściwe krajowe organy administracji publicznej.

      19      Wypłaty otrzymywane przez przychodnie lekarskie dodawane są do przychodów uzyskiwanych z tytułu udzielanych porad i w ostatecznym
         rozrachunku stanowią korzyść dla lekarzy medycyny ogólnej, którzy dzielą pomiędzy siebie zysk uzyskany przez przychodnię.

      20      Opisany powyżej system zachęt finansowych służy ograniczeniu wydatków w dziale „produkty lecznicze” ponoszonych przez PCT
         i LHB, ponieważ zaleca on przepisywanie tańszych produktów leczniczych należących do właściwej kategorii terapeutycznej. Niemniej
         jednak, w niektórych wypadkach inny produkt leczniczy należący do tej samej kategorii terapeutycznej mógłby być bardziej odpowiedni
         do leczenia określonego pacjenta. Tym samym fakt zastąpienia przepisanego produktu leczniczego innym produktem leczniczym
         zawierającym inną substancję czynną może, w określonych wypadkach, wywołać ujemne skutki dla pacjenta.

      21      W dniu 3 lipca 2006 r. ABPI, które skupia 70 krajowych i międzynarodowych spółek farmaceutycznych prowadzących działalność
         w Zjednoczonym Królestwie, zwróciło się z pismem do MHPR, do którego zadań należy czuwanie nad przestrzeganiem przepisów prawa
         Unii i prawa krajowego odnoszących się do reklamy i promocji produktów leczniczych. W piśmie tym ABPI wyraziło swój niepokój
         oraz podniosło zastrzeżenia prawne w odniesieniu do określonych systemów zachęt do przepisywania wyraźnie wskazanych produktów
         leczniczych, które to systemy zostały wprowadzone przez PCT i LHB.

      22      W swej odpowiedzi z dnia 16 października 2006 r. MHPR, który zresztą wcześniej zajmował odmienne stanowisko, wskazał iż teraz
         jest on zdania, iż art. 94 dyrektywy 2001/83 odnosi się wyłącznie do promocji i systemów zachęt o charakterze komercyjnym.
         Zdaniem MHPR, chociaż omawiany art. 94 został rzeczywiście uchwalony w celu uniemożliwienia podmiotom komercyjnym wywierania
         wpływu na ocenę lekarzy przepisujących produkty lecznicze, pozostaje to bez wpływu na okoliczność, iż art. 4 ust. 3 tej dyrektywy
         wyraźnie uznaje, że państwa członkowskie mają potrzebę podejmowania środków zapewniających zapanowanie nad wydatkami ponoszonymi
         ze środków publicznych i są do tego uprawnione.

      23      Kwestionując przedstawioną wyżej wykładnię art. 94 dyrektywy 2001/83, ABPI złożyło skargę do sądu krajowego mającą na celu
         kontrolę zgodności z prawem stanowiska MHPR. W swej skardze ABPI podniosło w szczególności, że zasady finansowania opieki
         zdrowotnej są różne w poszczególnych państwach członkowskich, przy czym w niektórych wydatki te pokrywane są przez ubezpieczalnie
         publiczne, w innych – przez ubezpieczalnie prywatne. Wyłączenie zaś podmiotów administracji publicznej świadczących usługi
         medyczne z zakresu zastosowania omawianej dyrektywy doprowadziłoby do stosowania odmiennych reguł w zależności od tego, czy
         podmiot świadczący te usługi ma charakter komercyjny, a to wpłynęłoby na wewnętrzny rynek usług medycznych w Unii Europejskiej.

      24      Uznawszy, że wykładnia wskazanego art. 94 jest niezbędna w celu rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu, High Court of Justice
         (England & Wales), Queen’s Bench Division (Administrative Court) (naczelny sąd administracyjny Anglii i Walii) postanowił
         zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

      „Czy art. 94 ust. 1 dyrektywy 2001/83/WE stoi na przeszkodzie, żeby w celu ograniczenia swoich łącznych wydatków na produkty
         lecznicze instytucja publiczna należąca do krajowego systemu opieki zdrowotnej wprowadziła system, który oferuje zachęty finansowe
         gabinetom lekarskim (które z kolei mogą dostarczać korzyści finansowe przepisującym produkty lecznicze lekarzom), żeby przepisywali
         oni objęty systemem motywacyjnym konkretny produkt leczniczy, który stanowi:

      a)      inny niż wcześniej przepisany pacjentowi przez lekarza produkt leczniczy; lub
      b)      inny produkt leczniczy niż ten, który w innym razie mógłby zostać przepisany pacjentowi gdyby nie istniał system motywacyjny,
      w sytuacji gdy ten inny produkt leczniczy należy do tej samej kategorii terapeutycznej produktów leczniczych stosowanych w leczeniu
         danego przypadku pacjenta?”.

       W przedmiocie pytania prejudycjalnego
       Uwagi przedłożone Trybunałowi
      25      ABPI oraz Komisja Europejska są zdania, że art. 94 ust. 1 dyrektywy 2001/83 ma zastosowanie także w odniesieniu do krajowych
         organów administracji publicznej. W związku z tym niezgodne z tym przepisem jest wprowadzenie przez podmiot administracji
         publicznej, wchodzący w skład krajowej służby zdrowia, systemu obejmującego zachęty finansowe dla przychodni, których celem
         jest skłonienie lekarzy udzielających świadczeń zdrowotnych w tych przychodniach do przepisywania wyraźnie wskazanego produktu
         leczniczego, nawet jeżeli celem tego systemu jest ograniczenie łącznej sumy wydatków publicznych ponoszonych na produkty lecznicze.

      26      Z drugiej strony rządy Zjednoczonego Królestwa, czeski, estoński, hiszpański, francuski i niderlandzki są zdania, że systematyka
         dyrektywy 2001/83 oraz fakt, iż art. 152 ust. 5 WE wyraźnie stanowi, że działanie Wspólnoty Europejskiej w dziedzinie zdrowia
         publicznego w pełni szanuje odpowiedzialność państw członkowskich za organizację i świadczenie usług zdrowotnych i opieki
         medycznej przemawiają za przyjęciem, że art. 94 tej dyrektywy nie odnosi się do krajowych organów administracji publicznej
         właściwych w sprawach zdrowia publicznego. Ponadto, przyjmując nawet, że zakaz zawarty w art. 94 miałby do nich zastosowanie,
         system zachęt finansowych wprowadzony przez te organy mieści się w zakresie wyjątku określonego w art. 4 ust. 3 omawianej
         dyrektywy, ponieważ system ten ma na celu zapewnienie ogółowi ludności wystarczającej ilości produktów leczniczych po umiarkowanych
         cenach.

       Odpowiedź Trybunału
      27      Przepis art. 94 ust. 1 dyrektywy 2001/83 zabrania wręczania, oferowania oraz obiecywania osobom uprawnionym do wystawiania
         recept wszelkich premii, korzyści pieniężnych lub korzyści w naturze, chyba że są one znikomej wartości i wiążą się z praktyką
         medyczną lub farmaceutyczną.

      28      Jak zostało to wskazane w tym przepisie, omawiany zakaz znajduje zastosowanie „[w] przypadku gdy produkty lecznicze promuje
         się” wobec lekarzy lub farmaceutów.

      29      W konsekwencji, jak wynika to zresztą z systematyki dyrektywy 2001/83, zakaz ten – który w pierwszym rzędzie odnosi się do
         przedstawicieli przemysłu farmaceutycznego w sytuacji, gdy podejmują oni działania promocyjne w odniesieniu do sprzedawanych
         przez siebie produktów leczniczych – ma na celu uniemożliwienie praktyk promocyjnych, które mogłyby spowodować, iż pracownicy
         służby zdrowia kierowaliby się interesem gospodarczym przy przepisywaniu lub wydawaniu produktów leczniczych. Przepis ten
         ma także na celu wspieranie praktyki medycznej i farmakologicznej zgodnej z zasadami etyki zawodowej.

      30      Jeżeli chodzi o reklamę produktów leczniczych, Trybunał orzekł już, że nawet wówczas, gdy jest ona zrealizowana przez niezależną
         osobę trzecią poza zakresem działalności handlowej lub przemysłowej, może ona zaszkodzić zdrowiu publicznemu, którego ochrona
         jest naczelnym celem dyrektywy 2001/83, w związku z czym rozpowszechnianie przez osobę trzecią informacji o produkcie leczniczym,
         a w szczególności jego leczniczych lub profilaktycznych właściwościach, może zostać uznane za reklamę w rozumieniu art. 86
         ust. 1 tej dyrektywy, nawet jeśli ta osoba trzecia działa z własnej inicjatywy i w całkowicie niezależny od wytwórcy lub sprzedawcy
         tego produktu leczniczego – z prawnego i faktycznego punktu widzenia – sposób (wyrok z dnia 2 kwietnia 2009 r. w sprawie C‑421/07
         Damgaard, Zb.Orz. s. I‑2629, pkt 22, 29).

      31      Tymczasem tego rodzaju rozumowania nie można zastosować w odniesieniu do informacji dotyczących produktu leczniczego rozpowszechnianych
         przez same organy administracji publicznej, przykładowo w związku z pojawieniem się epidemii lub pandemii. W szczególności
         z przepisu art. 88 ust. 4 dyrektywy 2001/83 wynika bowiem, że ustanowiony w art. 88 ust. 1 tej dyrektywy zakaz reklamy produktów
         leczniczych skierowanej do ogółu społeczeństwa nie stosuje się do kampanii szczepień „prowadzonych przez przemysł” i zatwierdzonych
         przez właściwe organy administracji publicznej państw członkowskich.

      32      Stosując tę samą zasadę do zachęt finansowych do przepisywania określonych produktów leczniczych, należy stwierdzić, że o ile
         zakaz zawarty w art. 94 ust. 1 dyrektywy 2001/83 może wprawdzie mieć zastosowanie do niezależnych osób trzecich, działających
         poza zakresem działalności handlowej lub przemysłowej, albo nawet poza zakresem działalności zarobkowej, o tyle zakaz ten
         nie może mieć zastosowania do krajowych organów administracji publicznej właściwych w sprawach zdrowia publicznego, których
         obowiązkiem jest w szczególności, po pierwsze, czuwanie nad stosowaniem obowiązujących przepisów, w tym także omawianej dyrektywy,
         a po drugie, określanie priorytetowych obszarów działania w ramach polityki ochrony zdrowia publicznego, w szczególności w odniesieniu
         do miarkowania wydatków publicznych przeznaczonych na cele tej polityki, za którą organy te są odpowiedzialne.

      33      Ogólnie rzecz biorąc, polityka ochrony zdrowia określana przez państwo członkowskie oraz wydatki publiczne przeznaczone na
         realizację tej polityki nie służą żadnemu celowi zarobkowemu ani komercyjnemu. System zachęt finansowych, taki jak system
         będący przedmiotem sporu przed sądem krajowym, który stanowi część takiej polityki, nie może zatem zostać uznany za przejaw
         komercyjnej promocji produktów leczniczych.

      34      Ponadto, o ile w ww. sprawie Damgaard uznano, że rozpowszechnianie przez niezależną osobę trzecią informacji dotyczących produktu
         leczniczego może być szkodliwe dla zdrowia publicznego, którego ochrona jest zasadniczym celem dyrektywy 2001/83, o tyle nie
         ma obawy o wystąpienie tego rodzaju niebezpieczeństwa w wypadku zachęt finansowych pochodzących od organów administracji publicznej
         właściwych w sprawach zdrowia publicznego. Zadanie tych organów polega bowiem ze swej natury na czuwaniu nad zdrowiem publicznym,
         za które organy te są odpowiedzialne politycznie, a także są one zobowiązane do dokonywania oceny wartości terapeutycznej
         produktów leczniczych, w odniesieniu do których wydają one zezwolenie na wprowadzenie do obrotu.

      35      W tych okolicznościach dopuszczalne jest, by wskazane organy, w ramach wykonywanych przez nie zadań określały, na podstawie
         oceny walorów terapeutycznych produktów leczniczych w zależności od ich ciężaru dla budżetu publicznego, czy w celu leczenia
         określonych jednostek chorobowych pewne produkty lecznicze zawierające daną substancję czynną mogą być, z punktu widzenia
         finansów publicznych, przedkładane nad inne produkty lecznicze zawierające inną substancję czynną, ale należące do tej samej
         kategorii terapeutycznej.

      36      Zgodnie bowiem z art. 168 ust. 7 TFUE prawo Unii nie narusza kompetencji państw członkowskich w zakresie organizacji systemów
         zabezpieczenia społecznego, a w szczególności w zakresie stanowienia przepisów regulujących konsumpcję produktów farmaceutycznych
         w interesie równowagi finansowej ich systemów ubezpieczeń zdrowotnych (wyrok z dnia 2 kwietnia 2009 r. w sprawach połączonych
         od C‑352/07 do C‑356/07, od C‑365/07 do C‑367/07 i C‑400/07 A. Menarini Industrie Farmaceutiche Riunite i in., Zb.Orz. s. I‑2495,
         pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo).

      37      Należy jednak w tym względzie zauważyć, że w celu zapewnienia skuteczności przepisom dyrektywy Rady 89/105/EWG z dnia 21 grudnia
         1988 r. dotyczącej przejrzystości środków regulujących ustalanie cen na produkty lecznicze przeznaczone do użytku przez człowieka
         oraz włączenia ich w zakres krajowego systemu ubezpieczeń zdrowotnych (Dz.U. 1989, L 40, s. 8) należy zezwolić przedsiębiorcom
         z sektora przemysłu farmaceutycznego, których produkty lecznicze stanowią przedmiot zachęt finansowych do ich przepisywania
         bądź też nie stanowią przedmiotu takich zachęt, by mogli się oni upewnić, czy system zachęt finansowych wprowadzony przez
         organy administracji publicznej oparty jest na obiektywnych kryteriach, a także czy nie dochodzi do dyskryminacji na szkodę
         produktów leczniczych pochodzących z innych państw członkowskich w porównaniu z krajowymi produktami leczniczymi (zob. podobnie
         wyrok z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie C‑229/00 Komisja przeciwko Finlandii, Rec. s. I‑5727, pkt 39; a także ww. wyrok
         w sprawach połączonych A. Menarini Industrie Farmaceutiche Riunite i in., pkt 28).

      38      W konsekwencji, nawet jeśli dyrektywa 89/105 opiera się na idei minimalnej ingerencji w organizację przez państwa członkowskie
         ich wewnętrznej polityki w dziedzinie ubezpieczeń społecznych (wyrok z dnia 20 stycznia 2005 r. w sprawie C‑245/03 Merck,
         Sharp & Dohme, Zb.Orz. s. I‑637, pkt 27), w sytuacji gdy krajowe organy administracji publicznej właściwe w sprawach zdrowia
         publicznego ustanawiają system zachęt finansowych do przepisywania wyraźnie wskazanych produktów leczniczych, zobowiązane
         są one do ujawnienia takiego systemu, jak również do udostępnienia pracownikom służby zdrowia oraz przedsiębiorcom z sektora
         przemysłu farmaceutycznego ocen wykazujących równoważność terapeutyczną dostępnych substancji czynnych należących do kategorii
         terapeutycznej objętej omawianym systemem.

      39      Należy na koniec podkreślić, że stosowanie tego rodzaju publicznych zachęt finansowych do przepisywania produktów leczniczych
         zawierających określone substancje czynne nie może prowadzić do naruszenia obiektywności, która powinna cechować lekarza przepisującego
         produkt leczniczy określonemu pacjentowi, o czym przypomniano w motywie 50 dyrektywy 2001/83.

      40      Po pierwsze, lekarz wystawiający receptę zobowiązany jest na mocy zasad etyki zawodowej do nieprzepisywania określonego produktu
         leczniczego, jeżeli nie jest on korzystny z punktu widzenia leczenia jego pacjenta i to niezależnie od istnienia publicznych
         zachęt finansowych, mających na celu nakłanianie do przepisywania tego właśnie produktu.

      41      Po drugie, należy wskazać, że każdy lekarz jest uprawniony do wykonywania swojego zawodu wyłącznie pod nadzorem organów administracji
         publicznej właściwych w sprawach zdrowia publicznego; nadzór ten sprawowany jest bezpośrednio lub też za pośrednictwem samorządu
         zawodowego wyposażonego w stosowne uprawnienia, tak jak General Medical Council w Zjednoczonym Królestwie. Tymczasem w ramach
         zadań z zakresu nadzoru i monitorowania działalności lekarzy organy administracji publicznej lub upoważniony samorząd zawodowy
         uprawnieni są do wydawania lekarzom zaleceń w zakresie przepisywania produktów leczniczych, pod warunkiem że zalecenia te
         pozostaną bez ujemnego wpływu na obiektywność lekarzy wystawiających recepty w rozumieniu motywu 50 dyrektywy 2001/83.

      42      Biorąc po uwagę powyższe rozważania, na zadane pytanie należy udzielić odpowiedzi, iż art. 94 ust. 1 dyrektywy 2001/83 należy
         interpretować w ten sposób, że nie zakazuje on systemów zachęt finansowych, takich jak system będący przedmiotem sporu przed
         sądem krajowym, wprowadzanych przez krajowe organy administracji publicznej właściwe w sprawach zdrowia publicznego w celu
         ograniczania wydatków ponoszonych na produkty lecznicze i mających na celu preferowanie, w celu leczenia określonych jednostek
         chorobowych, przepisywania przez lekarzy wyraźnie wskazanych produktów leczniczych, zawierających inną substancję czynną niż
         produkt leczniczy, który był przepisywany uprzednio lub który mógłby zostać przepisany, gdyby omawiany system nie istniał.

       W przedmiocie kosztów
      43      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
      Artykuł 94 ust. 1 dyrektywy 2001/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 listopada 2001 r. w sprawie wspólnotowego
            kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi, zmienionej na mocy dyrektywy 2004/27/WE Parlamentu Europejskiego
            i Rady z dnia 31 marca 2004 r., należy interpretować w ten sposób, że nie zakazuje on systemów zachęt finansowych, takich
            jak system będący przedmiotem sporu przed sądem krajowym, wprowadzanych przez krajowe organy administracji publicznej właściwe
            w sprawach zdrowia publicznego w celu ograniczania wydatków ponoszonych na produkty lecznicze i mających na celu preferowanie,
            w celu leczenia określonych jednostek chorobowych, przepisywania przez lekarzy wyraźnie wskazanych produktów leczniczych,
            zawierających inną substancję czynną niż produkt leczniczy, który był przepisywany uprzednio lub który mógłby zostać przepisany,
            gdyby omawiany system nie istniał.
      Podpisy
      * Język postępowania: angielski.


Wyrok Trybunału z dnia 26 listopada 1975 r. # Groupement des fabricants de papiers peints de Belgique i inni przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Sprawa 73-74.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (druga izba) z dnia 7 lipca 1994 r. # Dunlop Slazenger International Ltd przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Konkurencja. # Sprawa T-43/92.


title: Wyrok Sądu do spraw Służby Publicznej (druga izba) z dnia 27 listopada 2008 r. # Bettina Klug przeciwko Agence européenne des médicaments (EMEA). # Sprawy pracownicze. # Sprawa F-35/07.

text:
      WYROK SĄDU DO SPRAW SŁUŻBY PUBLICZNEJ (druga izba)
      z dnia 27 listopada 2008 r.
      Sprawa F-35/07
      Bettina Klug
      przeciwko
      Europejskiej Agencji ds. Leków (EMEA)
      Służba publiczna – Personel tymczasowy – Nieprzedłużenie umowy zawartej na czas określony – Niekorzystne sprawozdanie z oceny – Mobbing
      Przedmiot: Skarga wniesiona na podstawie art. 236 WE i 152 EWEA, w której B. Klug żąda nakazania Europejskiej Agencji ds. Leków przedłużenia
         z nią umowy o pracę, zawartej w dniu 7 lutego 2002 r. na okres pięciu lat, obowiązującej od dnia 1 lipca 2002 r., wypłacenia
         jej zadośćuczynienia w kwocie 200 000 EUR za doznaną krzywdę oraz usunięcia z akt sprawozdania z jej oceny za okres od dnia
         31 grudnia 2004 r. do dnia 31 grudnia 2006 r. i sporządzenia nowego sprawozdania na podstawie orzeczenia Sądu.

      Orzeczenie: Skarga zostaje oddalona. Każda ze stron pokrywa własne koszty.

      Streszczenie
      1.      Urzędnicy – Skarga – Akt niekorzystny – Pojęcie – Decyzja zawierająca przypomnienie o dacie wygaśnięcia umowy członka personelu
            tymczasowego, którą należy rozumieć jako decyzję o nieprzedłużeniu umowy
      (regulamin pracowniczy, art. 90 ust. 2)
      2.      Urzędnicy – Personel tymczasowy – Zatrudnienie – Przedłużenie umowy zawartej na czas określony – Uznanie administracyjne
      (warunki zatrudnienia innych pracowników, art. 47)
      3.      Urzędnicy – Obowiązek wspomagania ciążący na administracji – Zakres – Obowiązek rozpatrzenia przez administrację skarg dotyczących
            mobbingu i poinformowania autora skargi o podjętych w jego sprawie działaniach
      (regulamin pracowniczy, art. 24, art. 90 ust. 1; warunki zatrudnienia innych pracowników, art. 11)
      1.      Decyzja organu administracji, zawierająca przypomnienie dla członka personelu tymczasowego o dacie wygaśnięcia jego możliwej
         do przedłużenia umowy o pracę, której to decyzji zainteresowany nie może odczytać inaczej, jak tylko jako odmowy przedłużenia
         wspomnianej umowy, stanowi akt niekorzystny w rozumieniu art. 90 ust. 2 regulaminu pracowniczego. Tego rodzaju decyzja, skutkująca
         pozbawieniem członka personelu tymczasowego ciągłości stosunku pracy w strukturach instytucji wspólnotowej, jest bowiem ze
         swej natury aktem mogącym naruszyć bezpośrednio i natychmiastowo interesy tego pracownika poprzez istotną zmianę jego sytuacji
         prawnej.

      (zob. pkt 43)
      Odesłanie:
      Sąd Pierwszej Instancji: sprawa T‑160/04 Potamianos przeciwko Komisji, 15 października 2008 r., Zb.Orz.SP s. I‑A‑2‑0000, II‑A‑2‑0000,
         pkt 23

      Sąd do spraw Służby Publicznej: sprawa F‑38/06 Bianchi przeciwko ETF, 28 czerwca 2007 r., Zb.Orz.SP s. I‑A-1-0000, II‑A‑1‑0000,
         pkt 92–94

      2.      W odniesieniu do rozwiązania umowy na czas nieokreślony członka personelu tymczasowego, zgodnie z art. 47 warunków zatrudnienia
         innych pracowników i z zachowaniem określonego w umowie okresu wypowiedzenia, a także rozwiązania umowy na czas określony
         członka personelu tymczasowego przed jej wygaśnięciem właściwemu organowi przysługuje szeroki zakres uznania, a kontrola sądu
         wspólnotowego winna się tym samym ograniczyć, niezależnie od kontroli poszanowania obowiązku uzasadnienia, do sprawdzenia,
         iż nie występuje oczywisty błąd lub naruszenie prawa, lub też nadużycie władzy. Powyższe odnosi się tym bardziej do sytuacji,
         gdy chodzi nie o rozwiązanie umowy przed terminem jej wygaśnięcia, lecz o nieprzedłużenie umowy członka personelu tymczasowego
         zawartej na czas określony, jako że przedłużenie umowy jest jedynie opcjonalne i uzależnione od warunku, by leżało ono w interesie
         służby.

      W tym względzie właściwy organ zobowiązany jest – przy podejmowaniu decyzji w sprawie sytuacji pracownika – uwzględnić wszystkie
         okoliczności mogące wpłynąć na jego decyzję, a w szczególności interes danego pracownika. Wynika to bowiem z ciążącego na
         administracji obowiązku staranności, który odzwierciedla równowagę wzajemnych praw i obowiązków wprowadzonych przez regulamin
         pracowniczy i, analogicznie, warunki zatrudnienia w stosunkach między organem publicznym a jego pracownikami. Uwzględnienie
         interesu osobistego zainteresowanego pracownika nie sięga jednak tak dalece, by zabronić właściwemu organowi nieprzedłużenia
         umowy na czas określony pomimo sprzeciwu pracownika, jeżeli wymaga tego interes służby.

      W związku z tym kontrola sądu wspólnotowego winna się ograniczyć do sprawdzenia, czy nie występuje oczywisty błąd w ocenie
         interesu służby, który mógł uzasadniać brak przedłużenia umowy członka personelu tymczasowego, lub nadużycie władzy, czy też
         uchybienie obowiązkowi staranności ciążącemu na instytucji wspólnotowej, gdy staje ona wobec konieczności zdecydowania o przedłużeniu
         umowy wiążącej ją z jednym z pracowników.

      (zob. pkt 65–68, 79)
      Odesłanie:
      Trybunał: sprawa 25/80 De Briey przeciwko Komisji, 26 lutego 1981 r., Rec. s. 637, pkt 7; sprawa C‑298/93 P Klinke przeciwko
         Trybunałowi Sprawiedliwości, 29 czerwca 1994 r., Rec. s. I‑3009, pkt 38

      Sąd Pierwszej Instancji: sprawa T‑45/90 Speybrouck przeciwko Parlamentowi, 28 stycznia 1992 r., Rec. s. II‑33, pkt 97, 98;
         sprawa T‑51/91 Hoyer przeciwko Komisji, 17 marca 1994 r., RecFP s. I‑A‑103, II‑341, pkt 36; sprawa T‑13/95 Kyrpitsis przeciwko
         KES, 18 kwietnia 1996 r., RecFP s. I‑A‑167, II‑503, pkt 52; sprawa T‑123/95 B przeciwko Parlamentowi, 14 lipca 1997 r., RecFP
         s. I‑A‑245, II‑697, pkt 70; sprawa T‑223/99 Dejaiffe przeciwko OHIM, 12 grudnia 2000 r., RecFP s. I‑A‑277, II‑1267, pkt 51,
         53; sprawa T‑7/01 Pyres przeciwko Komisji, 6 lutego 2003 r., RecFP s. I‑A‑37, II‑239, pkt 50, 51, 64; sprawa T‑258/03 Mausolf
         przeciwko Europol, 1 marca 2005 r., Zb.Orz.SP s. I‑A‑45, II‑189, pkt 49

      3.      Obowiązek wspomagania, o którym mowa w art. 24 regulaminu pracowniczego, mającym zastosowanie do członków personelu tymczasowego
         na podstawie odesłania w art. 11 warunków zatrudnienia innych pracowników, oznacza, między innymi, powinność rozpatrzenia
         przez organ administracji skarg w sprawie mobbingu z całą powagą, niezwłocznie i przy zachowaniu poufności oraz poinformowania
         autora skargi o podjętych w jego sprawie działaniach.

      W tym celu wystarczy, że zwracający się do instytucji o ochronę urzędnik lub pracownik złoży zgodnie z art. 90 ust. 1 regulaminu
         pracowniczego wniosek na podstawie art. 24 regulaminu pracowniczego, zawierający przynajmniej zaczątek dowodu na prawdziwość
         ataków, których – jak twierdzi – jest celem. W razie zaistnienia takich przesłanek do danej instytucji należy podjęcie odpowiednich
         kroków, w szczególności przez wszczęcie dochodzenia, w celu ustalenia we współpracy z autorem skargi faktów leżących u podstaw
         skargi.

      (zob. pkt 73, 74, 76)
      Odesłanie:
      Trybunał: sprawa 18/78 V. przeciwko Komisji, 14 czerwca 1979 r., Rec. s. 2093, pkt 15; sprawa 224/87 Koutchoumoff przeciwko
         Komisji, 26 stycznia 1989 r., Rec. s. 99, pkt 15, 16

      Sąd Pierwszej Instancji: sprawa T‑5/92 Tallarico przeciwko Parlamentowi, 21 kwietnia 1993 r., Rec. s. II‑477, pkt 30, 31


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 22 grudnia 2010 r.#Land Baden-Württemberg przeciwko Metin Bozkurt.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Bundesverwaltungsgericht - Niemcy.#Układ stowarzyszeniowy EWG-Turcja - Łączenie rodzin - Artykuł 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia - Małżonek pracownicy tureckiej, który zamieszkiwał z nią przez ponad pięć lat - Zachowanie prawa pobytu po rozwodzie - Skazanie zainteresowanego za akty przemocy wobec byłej żony - Nadużycie prawa.#Sprawa C-303/08.

text:
      Sprawa C‑303/08
      Land Baden-Württemberg
      przeciwko
      Metinowi Bozkurtowi
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesverwaltungsgericht)
      Układ stowarzyszeniowy EWG–Turcja – Łączenie rodzin – Artykuł 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia – Małżonek pracownicy tureckiej, który zamieszkiwał z nią przez ponad pięć lat – Zachowanie prawa pobytu po rozwodzie – Skazanie zainteresowanego za akty przemocy wobec byłej żony – Nadużycie prawa
      Streszczenie wyroku
      1.        Umowy międzynarodowe – Układ stowarzyszeniowy EWG–Turcja – Rada Stowarzyszenia powołana układem stowarzyszeniowym EWG–Turcja
            – Decyzja nr 1/80 – Łączenie rodzin
      (Protokół dodatkowy do układu stowarzyszeniowego EWG–Turcja, art. 59; decyzja nr 1/80 Rady Stowarzyszenia EWG–Turcja, art. 7
            akapit pierwszy)
      2.        Umowy międzynarodowe – Układ stowarzyszeniowy EWG–Turcja – Rada Stowarzyszenia powołana układem stowarzyszeniowym EWG–Turcja
            – Decyzja nr 1/80 – Łączenie rodzin
      (decyzja nr 1/80 Rady Stowarzyszenia EWG–Turcja, art. 7 akapit pierwszy, art. 14 ust. 1)
      1.        Artykuł 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia EWG–Turcja należy interpretować w ten sposób, że obywatel turecki,
         który, ze względu na fakt bycia członkiem rodziny pracownicy tureckiej należącej do legalnego rynku pracy państwa członkowskiego
         oraz ze względu na zamieszkiwanie ze swą małżonką przez nieprzerwany okres co najmniej pięciu lat, korzysta z praw związanych
         ze statusem prawnym przyznanym na podstawie tiret drugiego tego przepisu, nie traci korzyści płynących z tych uprawnień ze
         względu na fakt rozwodu orzeczonego już po ich nabyciu.

      Prawa legalnie nabyte przez obywatela tureckiego na podstawie art. 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80 istnieją, w istocie niezależnie
         od trwania warunków, których spełnienie było wymagane, aby prawa te powstały, efektem czego członek rodziny, który nabył już
         prawa na podstawie tej decyzji, jest w stanie stopniowo stabilizować swoją sytuację w przyjmującym państwie członkowskim i trwale
         integrować się w nim, prowadząc życie niezależne od osoby, za pośrednictwem której nabył on te prawa.

      Taka wykładnia przytoczonego art. 7 akapit pierwszy nie jest niezgodna z wymogami określonymi w art. 59 protokołu dodatkowego
         do układu stowarzyszeniowy EWG–Turcja gdy sytuacja członka rodziny tureckiego pracownika migrującego nie może być w użyteczny
         sposób porównywana z sytuacją członka rodziny obywatela państwa członkowskiego, biorąc pod uwagę istotne różnice między sytuacjami
         prawnymi każdego z nich.

      (por. pkt 40, 45, 46; pkt 1 sentencji)
      2.        Nie stanowi nadużycia prawa powoływanie się przez obywatela tureckiego na prawo legalnie nabyte na podstawie art. 7 akapit
         pierwszy decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia EWG–Turcja, nawet jeśli zainteresowany po nabyciu tego prawa za pośrednictwem
         swej byłej małżonki popełnił wobec niej poważne naruszenie, w przedmiocie którego zapadł wyrok skazujący.

      Nie jest natomiast sprzeczne z art. 14 ust. 1 tej samej decyzji zastosowanie wobec obywatela tureckiego, w odniesieniu do
         którego orzeczono wyrok skazujący, środka polegającego na wydaleniu, jeśli jego indywidualne zachowanie stanowi aktualne,
         rzeczywiste i wystarczająco poważne zagrożenie dla podstawowych interesów społeczeństwa. Do właściwego sądu krajowego należy
         dokonanie oceny, czy ma to miejsce. Winien on w szczególności zapewnić poszanowanie zarówno zasady proporcjonalności jak i praw
         podstawowych zainteresowanego. W szczególności, polegający na wydaleniu środek oparty o art. 14 ust. 1 decyzji nr 1/80 może
         zostać zastosowany jedynie wtedy, gdy indywidualne zachowanie zainteresowanego wskazuje na realne zagrożenie wywołania nowych
         i poważnych zakłóceń porządku publicznego.

      (por. pkt 60, 61; pkt 2 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 22 grudnia 2010 r.(*)

      Układ stowarzyszeniowy EWG–Turcja – Łączenie rodzin – Artykuł 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia – Małżonek pracownicy tureckiej, który zamieszkiwał z nią przez ponad pięć lat – Zachowanie prawa pobytu po rozwodzie – Skazanie zainteresowanego za akty przemocy wobec byłej żony – Nadużycie prawa
      W sprawie C‑303/08
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Bundesverwaltungsgericht
         (Niemcy) postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2008 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 8 lipca 2008 r., w postępowaniu:

      Land Baden-Württemberg
      przeciwko
      Metinowi Bozkurtowi,

      przy udziale:
      Vertreter des Bundesinteresses beim Bundesverwaltungsgericht,
      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: A. Tizzano, prezes izby, J.J. Kasel (sprawozdawca), A. Borg Barthet, E. Levits i M. Berger, sędziowie,
      rzecznik generalny: E. Sharpston,
      sekretarz: A. Calot Escobar,
      uwzględniając procedurę pisemną,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu Landu Baden-Württemberg przez M. Schenka, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę oraz N. Grafa Vitzthuma, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu duńskiego przez J. Beringa Liisberga oraz R. Holdgaarda, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez W. Ferrante, avvocato
         dello Stato,

      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez V. Kreuschitza oraz G. Rozeta, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 8 lipca 2010 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 7 akapit pierwszy tiret drugie decyzji nr 1/80
         Rady Stowarzyszenia z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju stowarzyszenia (zwanej dalej „decyzją nr 1/80”). Rada Stowarzyszenia
         została utworzona na mocy Układu ustanawiającego stowarzyszenie między Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Turcją, podpisanego
         w dniu 12 września 1963 r. w Ankarze przez Republikę Turcji z jednej strony i przez państwa członkowskie EWG oraz Wspólnotę
         z drugiej, który został zawarty, zatwierdzony i ratyfikowany w imieniu tej ostatniej decyzją Rady 64/732/EWG z dnia 23 grudnia
         1963 r. (Dz.U. 1964, 217, s. 3685).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Landem Baden-Württemberg (zwanym dalej „Landem”) a obywatelem tureckim M. Bozkurtem,
         w przedmiocie procedury wydalenia zainteresowanego z terytorium Niemiec.

       Ramy prawne
      3        Artykuł 59 protokołu dodatkowego, podpisanego w dniu 23 listopada 1970 r. w Brukseli oraz zawartego, zatwierdzonego i ratyfikowanego
         w imieniu Wspólnoty rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2760/72 z dnia 19 grudnia 1972 r. (Dz.U. L 293, s. 1), ma następujące brzmienie:

      „W dziedzinach objętych niniejszym protokołem Turcja nie może być traktowana w sposób bardziej korzystny niż sposób, w jaki
         państwa członkowskie traktują się wzajemnie na mocy traktatu ustanawiającego Wspólnotę” [tłumaczenie nieoficjalne].

      4        Sekcja 1 rozdziału II decyzji nr 1/80, zatytułowanego „Przepisy o charakterze socjalnym”, odnosi się do „kwestii dotyczących
         zatrudnienia i swobodnego przepływu pracowników”. Sekcja ta zawiera art. 6–16 tej decyzji.

      5        Zgodnie z art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80:

      „Pracownik turecki należący do legalnego rynku pracy państwa członkowskiego ma w tym państwie, z zastrzeżeniem postanowień
         art. 7, dotyczącego dostępu członków jego rodziny do zatrudnienia, prawo:

      –        po roku legalnego zatrudnienia – do odnowienia zezwolenia na pracę u tego samego pracodawcy, pod warunkiem że dysponuje on
         miejscem pracy;

      –        po trzech latach legalnego zatrudnienia i z zastrzeżeniem pierwszeństwa pracowników z państw członkowskich Wspólnoty – przyjęcia,
         w tym samym zawodzie u dowolnego pracodawcy, oferty pracy złożonej na normalnych warunkach i zarejestrowanej przez służby
         zatrudnienia tego państwa członkowskiego;

      –        po czterech latach legalnego zatrudnienia – dostępu do dowolnej pracy najemnej” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie
         cytaty z tej decyzji poniżej].

      6        Artykuł 7 decyzji nr 1/80 stanowi:

      „Członkowie rodziny pracownika tureckiego należącego do legalnego rynku pracy państwa członkowskiego, którzy uzyskali zgodę
         na dołączenie do niego:

      –        mają prawo przyjęcia – z zastrzeżeniem pierwszeństwa pracowników z państw członkowskich Wspólnoty – dowolnej oferty pracy,
         jeżeli zamieszkują tam legalnie od co najmniej trzech lat;

      –        korzystają z dostępu do dowolnej pracy najemnej, jeżeli zamieszkują tam legalnie od co najmniej pięciu lat.
      Dzieci pracowników tureckich, które ukończyły naukę zawodu w przyjmującym państwie, niezależnie od okresu zamieszkiwania w tym
         państwie członkowskim, jednakże pod warunkiem legalnego zatrudnienia jednego z rodziców w tym państwie przez okres co najmniej
         trzech lat, mają prawo przyjąć w tym państwie członkowskim dowolną ofertę pracy”.

      7        Artykuł 14 ust. 1 tej decyzji ma następujące brzmienie:

      „Przepisy niniejszego rozdziału stosuje się z zastrzeżeniem ograniczeń uzasadnionych względami porządku, bezpieczeństwa i zdrowia
         publicznego”.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      8        Metin Bozkurt, urodzony w Turcji w 1959 r., uzyskał zgodę na wjazd na terytorium Niemiec w 1992 r.

      9        We wrześniu 1993 r. zawarł związek małżeński z obywatelką turecką, która wykonywała legalną pracę najemną i z tego tytułu
         posiadała stałe zezwolenie na pobyt. W 1999 r. małżonka uzyskała obywatelstwo niemieckie.

      10      W październiku 1993 r. M. Bozkurt otrzymał, w związku z zawarciem małżeństwa, tymczasowe zezwolenie na pobyt, które w październiku
         1998 r., tj. po spełnieniu przez zainteresowanego przesłanki pięcioletniego okresu zamieszkania ustanowionego w art. 7 akapit
         pierwszy tiret drugie decyzji nr 1/80, zostało zastąpione stałym zezwoleniem na pobyt.

      11      Od czerwca 2000 r. M. Bozkurt znajdował się w separacji z żoną. W listopadzie 2003 r. małżeństwo zostało rozwiązane przez
         rozwód.

      12      W trakcie pobytu w Niemczech M. Bozkurt pracował u wielu pracodawców. Według sądu odsyłającego nie było jednak możliwe ustalenie
         dokładnych okresów zatrudnienia z uwagi na niedostarczenie przez zainteresowanego dokładnych informacji i dokumentów na tę
         okoliczność.

      13      Od początku 2000 r. M. Bozkurt przebywał przez około 18 miesięcy na zwolnieniu chorobowym, w trakcie którego został poddany
         operacji guza mózgu.

      14      Z końcem tej przerwy w pracy pracodawca rozwiązał z nim umowę o pracę. Od tego czasu jest bezrobotny i pobiera zasiłek na
         podstawie Sozialgesetzbuch, Teil II (tytułu II kodeksu praw socjalnych). Początkowo zamieszkiwał w miejskim ośrodku dla bezdomnych,
         a od listopada 2005 r. zajmuje małe mieszkanie, które wynajmuje od brata.

      15      Skazywany już w 1996 r. i w 2000 r. za uszkodzenia ciała oraz naruszenia własności, M. Bozkurt został w maju 2004 r. ponownie
         uznany za winnego gwałtu oraz uszkodzenia ciała swej małżonki, których dopuścił się w czasie pobytu w Turcji w lipcu 2002 r.
         Został on ostatecznie skazany w dniu 17 stycznia 2005 r. na karę dwóch lat pozbawienia wolności, której wykonanie zostało
         zawieszone, efektem czego M. Bozkurt został zwolniony z aresztu tymczasowego.

      16      To ostatnie skazanie, mające potwierdzać skłonność M. Bozkurta do używania przemocy, dało podstawę do wydania decyzji z dnia
         26 lipca 2005 r. (zwanej dalej „decyzją o wydaleniu”), w której Land postanowił bezzwłocznie wydalić go z Republiki Federalnej
         Niemiec. Land uznał, że zainteresowany nie może powoływać się na uprawnienia wynikające z art. 6 lub 7 decyzji nr 1/80, a to
         ze względu na to, iż nie znalazł on nowego zatrudnienia w rozsądnym terminie od rozwiązania z nim umowy o pracę oraz nie czynił
         żadnych poważnych kroków w tym kierunku.

      17      Metin Bozkurt zaskarżył tę decyzję o wydaleniu do Verwaltungsgericht Stuttgart (sądu administracyjnego w Stuttgarcie), który
         najpierw zawiesił wykonanie tej decyzji, a następnie, wyrokiem z dnia 5 lipca 2006 r., uchylił ją.

      18      Odwołanie wniesione przez Land od tego wyroku zostało oddalone wyrokiem Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg (wyższego
         sądu administracyjnego Badenii-Wirtembergii) z dnia 14 marca 2007 r. Sąd ten uznał bowiem, ze względu na okresy zgodnego z prawem
         zamieszkiwania M. Bozkurta w Niemczech, że ten ostatni może domagać się prawa do pobytu na podstawie art. 7 akapit pierwszy
         tiret drugie decyzji nr 1/80. Decyzja o wydaleniu jest zatem niezgodna z prawem ze względu na to, że nie odpowiada warunkom
         mającym zastosowanie do obywateli Unii, które to warunki, zgodnie z orzecznictwem Trybunału, należy uwzględniać w odniesieniu
         do obywateli tureckich posiadających prawo pobytu na podstawie decyzji nr 1/80. Sąd ten uznał ponadto, że to, iż M. Bozkurt
         pozostawał bez zatrudnienia od 2000 r., że istniała możliwość, iż z powodu poważnej choroby nigdy nie powróci do pracy, oraz
         że spędził około dziewięciu miesięcy w więzieniu, nie oznacza, iż utracił on prawa przysługujące mu na podstawie tego przepisu
         decyzji nr 1/80, biorąc pod uwagę orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym raz nabyte prawo pobytu przysługuje nadal, niezależnie
         od tego, czy warunki, które spowodowały jego nabycie, są nadal spełniane.

      19      Land zaskarżył to orzeczenie do Bundesverwaltungsgericht (federalnego sądu administracyjnego), podnosząc, po pierwsze, że
         M. Bozkurt w międzyczasie utracił swe prawo pobytu w Niemczech ze względu na wykluczenie go z rynku pracy, i, po drugie, że
         nie może on skutecznie opierać się na art. 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80, skoro dopuścił się on poważnego naruszenia ciała
         osoby, dzięki której nabył on swe prawa.

      20      Zgadzając się z analizą prawną przedstawioną przez Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg w wyroku z dnia 14 marca 2007 r.
         Bundesverwaltungsgericht jest jednak zdania, że aby wydać rozstrzygnięcie w przedmiocie zawisłego przed nim sporu, należy
         ustalić, czy w momencie wydania decyzji o wydaleniu M. Bozkurt mógł się powołać na ochronę przyznaną w art. 7 akapit pierwszy
         decyzji nr 1/80.

      21      W tym względzie sąd odsyłający jest zdania, że nie istnieje jeszcze orzecznictwo Trybunału dotyczące kwestii tego, czy prawo
         pobytu w państwie członkowskim, nabyte przez obywatela tureckiego ze względu na fakt bycia członkiem rodziny pracownicy tureckiej
         legalnie należącej do legalnego rynku pracy tego państwa, zostaje utracone ze względu na rozwiązanie małżeństwa, które nastąpiło
         po nabyciu w należytej formie tego prawa.

      22      Sąd ten ma też wątpliwości co do tego, czy uwzględniając szczególne okoliczności faktyczne zawisłej przed nim sprawy, zachowanie
         polegające na tym, że obywatel turecki taki jak M. Bozkurt może skutecznie domagać się prawa do pobytu na podstawie art. 7
         akapit pierwszy decyzji nr 1/80, może zostać uznane za mające charakter nadużycia. Zdaniem tego sądu należy w szczególności
         ustalić, czy podmiot nabytego legalnie prawa może go zostać pozbawiony w przypadku, gdy a posteriori okaże się on go niegodny
         w związku z osobą, dzięki której nabył on uprzednio to prawo.

      23      W związku z tym uznając, że rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu wymaga wykładni decyzji nr 1/80, Bundesverwaltungsgericht
         postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy prawo dostępu do zatrudnienia i prawo pobytu nabyte w charakterze członka rodziny zgodnie z art. 7 akapit pierwszy tiret
         drugie decyzji nr 1/80 przez małżonka pracownika tureckiego należącego do legalnego rynku pracy państwa członkowskiego zostają
         zachowane po rozwodzie?

      W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze:
      2)      Czy żądanie prawa pobytu wywiedzionego ze statusu, jaki posiada była żona zgodnie z art. 7 akapit pierwszy tiret drugie decyzji
         nr 1/80, w przypadku gdy obywatel turecki po uzyskaniu na tej podstawie praw dopuścił się jej zgwałcenia i uszkodzenia ciała,
         a za czyn ten został skazany na dwa lata pozbawienia wolności, stanowi nadużycie prawa?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytania pierwszego
      24      Z akt sprawy wynika, że obywatel turecki, którego dotyczy spór zawisły przed sądem krajowym, spełniał przed rozwiązaniem małżeństwa
         wszystkie warunki konieczne do legalnego korzystania ze statusu prawnego przewidzianego w art. 7 akapit pierwszy tiret drugie
         decyzji nr 1/80.

      25      W tych okolicznościach należy uznać, że w istocie sąd odsyłający zastanawia się, czy art. 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80
         należy interpretować w taki sposób, iż obywatel turecki taki jak skarżący w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, który ze
         względu na fakt bycia członkiem rodziny pracownicy tureckiej legalnie znajdującej się na rynku pracy państwa członkowskiego
         oraz ze względu na zamieszkiwanie ze swą małżonką przez nieprzerwany okres co najmniej pięciu lat korzysta z praw związanych
         ze statusem prawnym przyznanym na podstawie tiret drugiego tego przepisu, traci te uprawnienia ze względu na fakt rozwodu
         orzeczonego już po ich nabyciu.

      26      Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy w pierwszej kolejności podnieść, że, jak wynika z samego brzmienia art. 7 akapit pierwszy
         decyzji nr 1/80, nabycie uprawnień przewidzianych w tym przepisie jest uzależnione od uprzedniego łącznego spełnienia dwóch
         przesłanek, a mianowicie, po pierwsze, bycia członkiem rodziny pracownika tureckiego należącego do legalnego rynku pracy państwa
         członkowskiego, i, po drugie, uzyskania zgody odpowiednich władz tego państwa na dołączenie do tego pracownika. Nie ulega
         wątpliwości, że w niniejszym przypadku warunki te zostały spełnione zarówno przez M. Bozkurta, jak i jego małżonkę.

      27      W drugiej kolejności, zgodnie z systemem ustanowionym przez umawiające się strony w tym przepisie, prawa przyznane w nim obywatelowi
         tureckiemu, który spełnia warunki, o których mowa w poprzednim punkcie, są stopniowo rozszerzane w zależności od okresu rzeczywistego
         zamieszkania zainteresowanego z pracownikiem tureckim już legalnie przebywającym w tym państwie członkowskim.

      28      Po trzech latach legalnego zamieszkiwania taki obywatel turecki nabywa prawo przyjęcia dowolnej oferty pracy, z zastrzeżeniem
         pierwszeństwa pracowników z państw członkowskich Unii Europejskiej (art. 7 akapit pierwszy tiret pierwsze decyzji nr 1/80).

      29      Po dwóch kolejnych latach legalnego zamieszkiwania na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego ten obywatel turecki
         korzysta z dostępu do dowolnej pracy najemnej (art. 7 akapit pierwszy tiret drugie tej samej decyzji). W niniejszym przypadku
         M. Bozkurt niewątpliwie spełnił to kryterium.

      30      Należy w tym kontekście wyjaśnić, że w odróżnieniu od systemu ustanowionego w ramach art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80 i opierającego
         się na legalnym zatrudnieniu przez pewne okresy czasu kryterium właściwym do zastosowania art. 7 akapit pierwszy tej samej
         decyzji jest zaś legalne zamieszkiwanie z tureckim pracownikiem migrującym. Po określonym okresie takiego zamieszkania zainteresowanemu
         przyznawane jest prawo do podjęcia zatrudnienia, przy czym ten ostatni przepis nie ustanawia takiego obowiązku ani nie czyni
         tej okoliczności przesłanką nabycia prawa zagwarantowanego przez decyzję nr 1/80 (zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia
         7 lipca 2005 r. w sprawie C‑373/03 Aydinli, Zb.Orz. s. I‑6181, pkt 29, 31; z dnia 18 lipca 2007 r. w sprawie C‑325/05 Derin,
         Zb.Orz. s. I‑6495, pkt 56; z dnia 25 września 2008 r. w sprawie C‑453/07 Er, Zb.Orz. s. I‑7299, pkt 31–34). Związana z zatrudnieniem
         sytuacja obywatela tureckiego takiego jak ten, którego dotyczy sprawa zawisła przed sądem krajowym, jest zatem całkowicie
         pozbawiona znaczenia w tym względzie.

      31      W trzeciej kolejności podnieść należy, że Trybunał wielokrotnie już rozstrzygał, po pierwsze, że ww. art. 7 akapit pierwszy
         ma skutek bezpośredni, i, po drugie, że okresy zamieszkiwania takie jak te, o których mowa w tym przepisie, pociągają za sobą
         uznanie istnienia odpowiadającego im prawa pobytu – w przeciwnym razie byłyby one pozbawione wszelkich skutków (zob. w szczególności
         ww. wyrok w sprawie Er, pkt 25, 26; wyrok z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie C‑337/07 Altun, Zb.Orz. s. I‑10323, pkt 20,
         21).

      32      W czwartej kolejności podkreślić należy, że ustanowiony w art. 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80 system stopniowego nabywania
         praw służy realizacji dwojakiego rodzaju celu.

      33      Początkowo, przed upływem początkowego okresu trzech lat, przepis ten ma umożliwiać obecność członków rodziny pracownika migrującego
         u jego boku, ułatwiając w ten sposób, za pomocą łączenia rodzin, zatrudnienie i pobyt pracownika tureckiego legalnie zintegrowanego
         w przyjmującym państwie członkowskim (zob. w szczególności wyroki: z dnia 17 kwietnia 1997 r. w sprawie C‑351/95 Kadiman,
         Rec. s. I‑2133, pkt 35, 36; z dnia 22 czerwca 2000 r. w sprawie C‑65/98 Eyüp, Rec. s. I‑4747, pkt 26; z dnia 11 listopada
         2004 r. w sprawie C‑467/02 Cetinkaya, Zb.Orz. s. I‑10895, pkt 25).

      34      Następnie, ten sam przepis ma wzmacniać trwałą integrację rodziny tureckiego pracownika migrującego w przyjmującym państwie
         członkowskim, przyznając danemu członkowi rodziny po trzech latach legalnego zamieszkiwania prawo dostępu do rynku pracy.
         Głównym realizowanym w ten sposób celem jest ustabilizowanie sytuacji tego członka rodziny, który na tym etapie jest już legalnie
         zintegrowany w przyjmującym państwie członkowskim, poprzez danie mu środków do samodzielnego utrzymania się w danym państwie,
         a zatem – poprzez postawienie go w sytuacji niezależnej od sytuacji pracownika migrującego (zob. w szczególności ww. wyroki:
         w sprawie Eyüp, pkt 26; w sprawie Cetinkaya, pkt 25; w sprawie Aydinli, pkt 23; a także w sprawie Derin, pkt 50, 71).

      35      Trybunał wyciągnął z tego wniosek, że o ile taki członek rodziny musi, co do zasady, rzeczywiście z nim wspólnie zamieszkiwać,
         dopóki sam nie uzyska prawa dostępu do rynku pracy – innymi słowy, przed upływem okresu trzech lat – o tyle nie ma to miejsca
         w przypadku, gdy zainteresowany nabył legalnie to prawo z tytułu art. 7 akapit pierwszy tiret pierwsze decyzji nr 1/80, a tym
         bardziej – nie dotyczy to zainteresowanego, który po upływie pięciu lat nabył bezwarunkowe prawo do zatrudnienia (ww. wyrok
         w sprawie Derin, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo).

      36      Jeśli bowiem warunki ustanowione w art. 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80 zostały spełnione, przepis ten przyznaje członkowi
         rodziny tureckiego pracownika jego własne prawo dostępu do rynku pracy w przyjmującym państwie członkowskim, a także – związane
         z nim prawo do dalszego przebywania na jego terytorium.

      37      Prawa te wywodzą się niewątpliwie z sytuacji, w której znajdował się w przeszłości na terytorium tego samego państwa krewny
         – pracownik turecki, za pośrednictwem którego członek jego rodziny nabył prawo pobytu.

      38      Jak zaś słusznie podnosi Komisja Wspólnot Europejskich w swych uwagach pisemnych, w sytuacji gdy członek rodziny sam uzyskuje
         indywidualne prawo z tytułu art. 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80, osiąga on w przyjmującym państwie członkowskim poziom
         integracji wystarczający, aby postrzegać jego sytuację jako możliwą do oderwania od sytuacji jego krewnego, która umożliwiła
         mu wjazd na terytorium tego państwa, i, co za tym idzie – jako niezależną od sytuacji tego krewnego (zob. podobnie ww. wyroki:
         w sprawie Derin, pkt 50, 71; a także w sprawie Altun, pkt 59, 63).

      39      Za przyjęciem takiej wykładni przemawia również cel decyzji nr 1/80 traktowanej jako całość, w przedmiocie którego wielokrotnie
         orzekano, że polega on na poprawie sytuacji imigrantów tureckich w przyjmującym państwie członkowskim poprzez ułatwianie stopniowej
         integracji w nim obywateli tureckich spełniających warunki określone w jednym z przepisów tej decyzji i którzy z tego względu
         nabyli prawa przyznawane im przez ten przepis (zob. w szczególności wyrok z dnia 16 marca 2000 r. w sprawie C‑329/97 Ergat,
         Rec. s. I‑1487, pkt 43, 44; ww. wyroki: w sprawie Derin, pkt 53; a także w sprawie Altun, pkt 28, 29).

      40      W tym kontekście Trybunał uznał zaś, że prawa takie, jak te legalnie nabyte przez M. Bozkurta na podstawie art. 7 akapit pierwszy
         decyzji nr 1/80 istnieją niezależnie od trwania warunków, których spełnienie było wymagane, aby prawa te powstały (zob. ww.
         wyroki: w sprawie Ergat, pkt 40; w sprawie Cetinkaya, pkt 31; w sprawie Aydinli, pkt 26; w sprawie Derin, pkt 53; w sprawie
         Altun, pkt 36), efektem czego członek rodziny, który nabył już prawa na podstawie tej decyzji, jest w stanie stopniowo stabilizować
         swoją sytuację w przyjmującym państwie członkowskim i trwale integrować się w nim, prowadząc życie niezależne od osoby, za
         pośrednictwem której nabył on te prawa (zob. podobnie w szczególności ww. wyrok w sprawie Ergat, pkt 43, 44).

      41      Przypomniana w poprzednim punkcie wykładnia stanowi jedynie wyraz bardziej ogólnej zasady poszanowania praw nabytych, której
         poświęcono wyrok z dnia 16 grudnia 1992 r. w sprawie C‑237/91 Kus, Rec. s. I‑6781, pkt 21, 22) i zgodnie z którą w sytuacji,
         gdy obywatel turecki może skutecznie powoływać się na prawa nabyte na podstawie przepisu decyzji nr 1/80, posiadanie tych
         praw nie jest już uzależnione od trwania okoliczności koniecznych, aby prawa te powstały, a to z tego względu, że decyzja
         ta nie ustanawia tego rodzaju warunku. W sporze zakończonym wydaniem ww. wyroku w sprawie Kus, okolicznością taką było właśnie
         małżeństwo, którego zawarcie umożliwiło obywatelowi tureckiemu wjazd na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego; małżeństwo
         to następnie zakończyło się rozwodem orzeczonym w momencie, kiedy zainteresowany nabył już prawa, w danym przypadku w zastosowaniu
         art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80. Przypomnieć należy, że w pkt 22 wyroku z dnia 5 października 1994 r. w sprawie C‑355/93 Eroglu,
         Rec. s. I‑5113, ta sama zasada znalazła zastosowania w ramach art. 7 tej samej decyzji (zob. podobnie w szczególności ww.
         wyroki: w sprawie Ergat, pkt 40; w sprawie Aydinli, pkt 26; w sprawie Derin, pkt 50; a także w sprawie Altun, pkt 42, 43).

      42      W piątej kolejności, w odniesieniu do okoliczności pociągających za sobą utratę praw przyznanych w art. 7 akapit pierwszy
         decyzji nr 1/80 członkom rodziny pracownika tureckiego, którzy spełniają określone w tym akapicie warunki, z orzecznictwa
         wynika również, że ograniczenia tych praw mogą być tylko dwojakiego rodzaju: albo obecność imigranta tureckiego na terytorium
         przyjmującego państwa członkowskiego, z uwagi na jego osobiste zachowanie, stwarza rzeczywiste i dostatecznie poważne zagrożenie
         porządku, bezpieczeństwa lub zdrowia publicznego w rozumieniu art. 14 ust. 1 tej decyzji, albo opuścił on terytorium przyjmującego
         państwa członkowskiego na znaczny okres i bez uzasadnionych powodów (zob. w szczególności ww. wyroki: w sprawie Er, pkt 30;
         w sprawie Altun, pkt 62).

      43      Trybunał wielokrotnie potwierdzał wyczerpujący charakter tych ograniczeń (zob. w szczególności ww. wyroki: w sprawie Cetinkaya,
         pkt 38; w sprawie Derin, pkt 54; w sprawie Er, pkt 30; w sprawie Altun, pkt 62).

      44      Na podstawie przedstawionych powyżej rozważań należy wyciągnąć wniosek, że rozwód małżonków, który został orzeczony po nabyciu
         w należytej formie przez danego członka rodziny praw przyznanych w art. 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80, jest pozbawiony
         znaczenia dla utrzymania w mocy tych praw przez podmiot, który je nabył, nawet jeśli początkowo ten ostatni mógł je uzyskać
         jedynie za pośrednictwem swego byłego małżonka.

      45      Należy wreszcie wyjaśnić, że wykładnia przedstawiona w poprzednim punkcie nie jest niezgodna z wymogami określonymi w art. 59
         podpisanego w dniu 23 listopada 1970 r. protokołu dodatkowego. Jak podniosła bowiem w pkt 50–52 swej opinii rzecznik generalna,
         ze względów analogicznych do tych przedstawionych przez Trybunał w pkt 62–67 ww. wyroku w sprawie Derin, a także w pkt 21
         wyroku z dnia 4 października 2007 r. w sprawie C‑349/06 Polat, Zb.Orz. s. I‑8167, sytuacja członka rodziny tureckiego pracownika
         migrującego nie może być w użyteczny sposób porównywana z sytuacją członka rodziny obywatela państwa członkowskiego, biorąc
         pod uwagę istotne różnice między sytuacjami prawnymi każdego z nich (zob. podobnie również wyrok z dnia 21 stycznia 2010 r.
         w sprawie C‑462/08 Bekleyen, Zb.Orz. s. I‑563, pkt 35–38, 43).

      46      W świetle powyższego, na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi, że art. 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80 należy interpretować
         w taki sposób, iż obywatel turecki taki jak skarżący w sprawie głównej, który ze względu na fakt bycia członkiem rodziny pracownicy
         tureckiej należącej do legalnego rynku pracy państwa członkowskiego oraz ze względu na zamieszkiwanie ze swą małżonką przez
         nieprzerwany okres co najmniej pięciu lat korzysta z praw związanych ze statusem prawnym przyznanym na podstawie tiret drugiego
         tego przepisu, nie traci korzyści płynących z tych uprawnień ze względu na fakt rozwodu orzeczonego już po ich nabyciu.

       W przedmiocie pytania drugiego
      47      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem nie można powoływać się na normy prawa Unii w celach nieuczciwych lub stanowiących nadużycie,
         a sądy krajowe mogą w każdym indywidualnym przypadku, opierając się na obiektywnych informacjach, uwzględnić nieuczciwe lub
         stanowiące nadużycie zachowanie danych osób, aby odmówić im, gdy zaistnieje taka potrzeba, korzyści płynących z przepisów
         tego prawa (zob. w szczególności wyroki: z dnia 9 marca 1999 r. w sprawie C‑212/97 Centros, Rec. s. I‑1459, pkt 25; z dnia
         21 lutego 2006 r. w sprawie C‑255/02 Halifax i in., Zb.Orz. s. I‑1609, pkt 68; a także z dnia 20 września 2007 r. w sprawie
         C‑16/05 Tum i Dari, Zb.Orz. s. I‑7415, pkt 64).

      48      Trybunał wykluczył zatem możliwość, aby okresy, kiedy obywatel turecki mógł być zatrudniony jedynie w wyniku oszukańczego
         zachowania, które doprowadziło do wydania wyroku skazującego, mogły zostać uznane za legalne dla potrzeb zastosowania art. 6
         ust. 1 decyzji nr 1/80, ponieważ zainteresowany nie spełniał w rzeczywistości ustanowionych w tym przepisie warunków i z tego
         względu nie korzystał legalnie z przyznanego na jego podstawie prawa (zob. wyroki: z dnia 5 czerwca 1997 r. w sprawie C‑285/95
         Kol, Rec. s. I‑3069, pkt 26, 27; a także z dnia 11 maja 2000 r. w sprawie C‑37/98 Savas, Rec. s. I‑2927, pkt 61).

      49      Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której obywatel turecki usiłuje w niezgodny z prawem sposób doprowadzić do przysporzenia
         sobie korzyści zagwarantowanych przez jeden z przepisów decyzji nr 1/80.

      50      W niniejszym przypadku z akt sprawy przekazanych Trybunałowi przez sąd odsyłający wynika jednak, że sądy krajowe, które wydawały
         rozstrzygnięcia merytoryczne w obecnie zawisłej przed Bundesverwaltungsgericht sprawie, wyraźnie uznały, że M. Bozkurt korzystał
         ze statusu prawnego przewidzianego w art. 7 akapit pierwszy tiret drugie decyzji nr 1/80 zgodnie z prawem. Nie przedstawiono
         więc Trybunałowi niczego, co mogłoby dawać do zrozumienia, że w sprawie zawisłej przed sądem krajowym chodziło o małżeństwo
         zawarte fikcyjnie, jedynie w celu stanowiącego nadużycie nabycia korzyści przewidzianych w prawie związanym ze stowarzyszeniem
         EWG–Turcja.

      51      W tych okolicznościach stwierdzić należy, że w sprawie zawisłej przed sądem krajowym M. Bozkurt wykonywał jedynie prawa, które
         zostały mu wyraźnie przyznane w decyzji nr 1/80, przy czym spełnił on wszystkie wymagane warunki ich przyznania.

      52      Okoliczność zaś, że taki obywatel turecki może korzystać w pełni z nabytych przezeń legalnie w przeszłości praw przyznanych
         w tej decyzji, nie może jako taka zostać uznana za stanowiącą nadużycie prawa.

      53      Sąd odsyłający, nie zadając wszelako pytania dotyczącego wykładni art. 14 ust. 1 decyzji nr 1/80, zastanawia się jednak, czy
         w szczególnych okolicznościach sprawy zawisłej przed sądem krajowym domaganie się przez M. Bozkurta statusu prawnego nabytego
         na podstawie art. 7 akapit pierwszy tej samej decyzji nie narusza porządku publicznego, biorąc pod uwagę poważne naruszenie
         prawa karnego popełnione przezeń już po nabyciu tego statusu wobec tej właśnie osoby, która umożliwiła mu skorzystanie z tego
         statusu.

      54      W tym względzie należy wyjaśnić, że ww. art. 14 ust. 1 decyzji nr 1/80 ustanawia ramy prawne właściwe do tego, aby ocenić,
         w jakim zakresie obywatel turecki, w odniesieniu do którego orzeczono wyrok skazujący, może zostać pozbawiony, poprzez wydalenie
         z przyjmującego państwa członkowskiego, praw, które wywodzi bezpośrednio z tej decyzji (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie
         Derin, pkt 74).

      55      W odniesieniu do ustalenia zakresu zastosowania ustanowionego w tym przepisie wyjątku ze względu na porządek publiczny należy,
         zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, powołać się na wykładnię tego samego wyjątku w odniesieniu do swobodnego przepływu pracowników
         z państw członkowskich Unii (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Polat, pkt 30).

      56      Trybunał zawsze podkreślał, że wyjątek ten stanowi odstępstwo od podstawowej zasady swobodnego przepływu osób, które to odstępstwo
         powinno być interpretowane wąsko i którego zakres nie może być określany jednostronnie przez państwa członkowskie (zob. w szczególności
         ww. wyrok w sprawie Polat, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).

      57      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału powołanie się przez władze krajowe na porządek publiczny wymaga w każdym wypadku
         istnienia, oprócz zakłócenia porządku społecznego, jakim jest każde naruszenie prawa, rzeczywistego i dostatecznie poważnego
         zagrożenia podstawowego interesu społeczeństwa (ww. wyrok w sprawie Polat, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).

      58      Tak więc środki uzasadnione względami porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego winny być oparte wyłącznie na osobistym
         zachowaniu zainteresowanego. Nie mogą więc one stanowić automatycznego następstwa wyroku skazującego, służącego celowi prewencji
         ogólnej (ww. wyrok w sprawie Polat, pkt 31, 35).

      59      Na wyrok karny można powołać się tylko w takim zakresie, w jakim okoliczności będące podstawą jego wydania pozwalają stwierdzić
         indywidualne zachowanie stanowiące rzeczywiste zagrożenie dla porządku publicznego (zob. ww. wyrok w sprawie Polat, pkt 32
         i przytoczone tam orzecznictwo).

      60      Zatem odpowiednie władze krajowe są zobowiązane do dokonania oceny indywidualnego zachowania sprawcy naruszenia prawa, jak
         również realności i dostatecznej powagi zagrożenia, jakie stanowi ono dla porządku i bezpieczeństwa publicznego, i zdrowia
         publicznego, a także do zapewnienia poszanowania zasady proporcjonalności oraz praw podstawowych Unii. W szczególności, polegający
         na wydaleniu środek oparty o art. 14 ust. 1 decyzji nr 1/80 może zostać zastosowany jedynie wtedy, gdy indywidualne zachowanie
         zainteresowanego wskazuje na realne zagrożenie wywołania nowych i poważnych zakłóceń porządku publicznego (ww. wyrok w sprawie
         Derin, pkt 74).

      61      Uwzględniając całość powyższych względów, na pytanie drugie udzielić należy odpowiedzi następującej:

      –        nie stanowi nadużycia prawa powoływanie się przez obywatela tureckiego, takiego jak skarżący w sprawie głównej, na prawo legalnie
         nabyte na podstawie art. 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80, nawet jeśli zainteresowany po nabyciu tego prawa za pośrednictwem
         swej byłej małżonki popełnił wobec niej poważne naruszenie, w przedmiocie którego zapadł wyrok skazujący;

      –        nie jest natomiast sprzeczne z art. 14 ust. 1 tej samej decyzji zastosowanie wobec obywatela tureckiego, w odniesieniu do
         którego orzeczono wyrok skazujący, środka polegającego na wydaleniu, jeśli jego indywidualne zachowanie stanowi aktualne,
         rzeczywiste i wystarczająco poważne zagrożenie dla podstawowych interesów społeczeństwa. Do właściwego sądu krajowego należy
         dokonanie oceny, czy ma to miejsce w przypadku sprawy głównej.

       W przedmiocie kosztów
      62      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
      1)      Artykuł 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80 z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju stowarzyszenia, przyjętej przez Radę
            Stowarzyszenia utworzoną na mocy Układu ustanawiającego stowarzyszenie między Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Turcją należy
            interpretować w ten sposób, że obywatel turecki taki jak skarżący w sprawie głównej, który, ze względu na fakt bycia członkiem
            rodziny pracownicy tureckiej należącej do legalnego rynku pracy państwa członkowskiego oraz ze względu na zamieszkiwanie ze
            swą małżonką przez nieprzerwany okres co najmniej pięciu lat, korzysta z praw związanych ze statusem prawnym przyznanym na
            podstawie tiret drugiego tego przepisu, nie traci korzyści płynących z tych uprawnień ze względu na fakt rozwodu orzeczonego
            już po ich nabyciu.
      2)      Nie stanowi nadużycia prawa powoływanie się przez obywatela tureckiego, takiego jak skarżący w sprawie głównej, na prawo legalnie
            nabyte na podstawie art. 7 akapit pierwszy decyzji nr 1/80, nawet jeśli zainteresowany po nabyciu tego prawa za pośrednictwem
            swej byłej małżonki popełnił wobec niej poważne naruszenie, w przedmiocie którego zapadł wyrok skazujący.
      Nie jest natomiast sprzeczne z art. 14 ust. 1 tej samej decyzji zastosowanie wobec obywatela tureckiego, w odniesieniu do
            którego orzeczono wyrok skazujący, środka polegającego na wydaleniu, jeśli jego indywidualne zachowanie stanowi aktualne,
            rzeczywiste i wystarczająco poważne zagrożenie dla podstawowych interesów społeczeństwa. Do właściwego sądu krajowego należy
            dokonanie oceny, czy ma to miejsce w przypadku sprawy głównej.
      Podpisy
      * Język postępowania: niemiecki.


title: Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 12 stycznia 2006 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Zjednoczonemu Królestwu Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. # Uchybienie zobowiązaniom Państwa Członkowskiego - Dyrektywa 85/337/EWG zmieniona dyrektywą 97/11/WE - Ocena wpływu projektów na środowisko - Pozwolenia udzielone bez dokonania oceny. # Sprawa C-37/05.

text:
      Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 12 stycznia 2006 r. – Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu
      (sprawa C‑37/05)
      Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Dyrektywa 85/337/EWG zmieniona dyrektywą 97/11/WE – Ocena wpływu projektów na środowisko – Pozwolenia udzielone bez dokonania oceny
      Skarga o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego – Badanie zasadności przez Trybunał – Sytuacja, jaką należy wziąć pod uwagę – Sytuacja w chwili upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii (art. 226 WE) (por. pkt 7)
      Przedmiot:

         Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Naruszenie art. 2 ust. 1 i art. 4 dyrektywy Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca
                  1985 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne (Dz.U.
                  L 175, str. 40) zmienionej dyrektywą Rady 97/11/WE z dnia 3 marca 1997 r. (Dz.U. L 73, str. 5) – Udzielenie zezwoleń bez dokonania
                  oceny

            Sentencja:

                  Nie dokonując poprawnej transpozycji art. 2 ust. 1 i art. 4 dyrektywy Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. dotyczącej
                     wpływu niektórych projektów publicznych i prywatnych na środowisko, zmienionej dyrektywą Rady 97/11/WE z dnia 3 marca 1997 r.,
                     Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy tej dyrektywy.

                  Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej zostaje obciążone kosztami postępowania.