title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 10 maja 2005 r. # Republika Włoska przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Skarga o stwierdzenie nieważności - Pomoc państwa - Środki przyjęte wobec przedsiębiorstw świadczących usługi transportu morskiego - Zamówienie na usługi publiczne - Brak pomocy, pomoc nowa lub istniejąca - Wszczęcie postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE - Obowiązek zawieszenia. # Sprawa C-400/99.

text:
      Sprawa C‑400/99
      Republika Włoska
      przeciwko
      Komisji Wspólnot Europejskich
      Skarga o stwierdzenie nieważności – Pomoc państwa – Środki przyjęte wobec przedsiębiorstw świadczących usługi transportu morskiego – Zamówienie na usługi publiczne – Brak pomocy, pomoc nowa lub istniejąca – Wszczęcie postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE – Obowiązek zawieszenia
      Streszczenie wyroku
      1.        Skarga o stwierdzenie nieważności – Przedmiot – Wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji o wszczęciu formalnego postępowania
            wyjaśniającego w sprawie pomocy państwa przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE, zmierzający do podważenia obowiązku zawieszenia
            badanych środków do czasu zakończenia rzeczonego postępowania – Wydanie decyzji o zakończeniu postępowania i nabranie przez
            nią charakteru ostatecznego – Skarga, która nie stała się bezprzedmiotowa
      2.        Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres – Decyzja o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego w sprawie
            pomocy państwa przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE
      (art. 88 ust. 2 WE i art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 659/1999)
      3.        Pomoc przyznawana przez państwa – Badanie przez Komisję – Decyzja o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego przewidzianego
            w art. 88 ust. 2 WE – Obowiązek uprzedniego poruszenia kwestii spornych środków z zainteresowanym państwem członkowskim i zbadania
            sytuacji w świetle informacji dostarczonych przez to państwo – Obowiązek lojalnej współpracy rzeczonego państwa członkowskiego
      (art. 10 WE i art. 88 ust. 2 WE; rozporządzenie Rady nr 659/1999, art. 10 i 13)
      4.        Skarga o stwierdzenie nieważności – Zarzuty – Nadużycie władzy – Pojęcie
      (art. 230 WE)
      5.        Pomoc przyznawana przez państwa – Badanie przez Komisję – Trudności w ocenie stwierdzenia zgodności pomocy ze wspólnym rynkiem
            lub istnienie wątpliwości co do charakteru pomocy – Obowiązek Komisji w zakresie wszczęcia formalnego postępowania wyjaśniającego
            przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE
      (art. 87 WE i  88 ust. 2 i 3 WE)
      6.        Pomoc przyznawana przez państwa – Badanie przez Komisję – Ramy proceduralne określone przez wcześniejsze dokonanie kwalifikacji
            spornych środków jako pomocy istniejącej lub nowej pomocy – Brak uprawnień dyskrecjonalnych Komisji – Obowiązek lojalnej współpracy
            państwa członkowskiego powołującego się na kwalifikację pomocy jako pomocy istniejącej
      (art. 10 WE i 88 WE)
      7.        Pomoc przyznawana przez państwa – Ogólny system pomocy zatwierdzony przez Komisję – Pomoc indywidualna przedstawiona jako
            objęta decyzją zatwierdzającą – Badanie przez Komisję – Ocena dokonana w pierwszej kolejności względem decyzji zatwierdzającej,
            a dopiero następnie względem traktatu
      (art. 87 WE i 88 WE)
      8.        Pomoc przyznawana przez państwa – Pomoc nowa lub pomoc istniejąca – Wypłaty na rzecz spółek transportu morskiego zapewniających,
            w ramach umów o świadczenie usług publicznych, regularne usługi obsługujące wyspy – Artykuł 4 ust. 3 rozporządzenia nr 3577/92
            – Stosowanie systemu nowej pomocy jedynie do wypłat, które nie są niezbędne do utrzymania stabilności umów
      (art. 88 ust. 1 i 3 WE; rozporządzenie Rady nr 3577/92, art. 4 ust. 3)
      1.        Skarga wniesiona na decyzję Komisji o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego w sprawie pomocy państwa przewidzianego
         w art. 88 ust. 2 WE, która zmierza w rzeczywistości do stwierdzenia, że badane środki nie powinny zostać zawieszone w oczekiwaniu
         na zakończenie rzeczonego postępowania, nie staje się bezprzedmiotowa z powodu wydania, po jej wniesieniu, decyzji o zamknięciu
         tego postępowania, która od tego czasu nabrała charakteru ostatecznego.

      (por. pkt 15–18)
      2.        Obowiązek uzasadnienia niekorzystnej decyzji, ustanowiony w art. 253 WE, ma na celu umożliwienie Trybunałowi dokonania kontroli
         legalności decyzji oraz dostarczenie zainteresowanej osobie informacji wystarczających do stwierdzenia, czy decyzja jest zasadna,
         czy też jest dotknięta wadą pozwalającą na podważenie jej legalności.

      Ponieważ chodzi o decyzję o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE dotyczącym potencjalnej pomocy państwa,
         niepowołanie się w niej na rozporządzenie nr 659/1999 ustanawiające szczegółowe zasady stosowania art. [88 WE] bądź na niektóre
         z jego przepisów mogłoby zostać uznane za brak uzasadnienia jedynie w przypadku, gdyby Komisja zastosowała te przepisy rozporządzenia,
         które nie wynikają bezpośrednio z traktatu.

      (por. pkt 22, 23)
      3.        Biorąc pod uwagę skutki prawne decyzji o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE, Komisja, tymczasowo kwalifikując
         środki, których to postępowanie dotyczy, jako nową pomoc – w sytuacji gdy zainteresowane państwo członkowskie może się nie
         zgodzić z taką kwalifikacją – powinna uprzednio poruszyć kwestię spornych środków z tym państwem członkowskim, aby umożliwić
         mu w stosownym przypadku wskazanie Komisji, że w jego opinii środki te nie stanowią pomocy lub stanowią istniejącą pomoc.
         Artykuły 10 i 13 rozporządzenia nr 659/1999 ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. [88 WE] są zgodne z tym wymogiem
         i nie zwalniają Komisji z przedyskutowania kwestii spornego środka z zainteresowanym państwem członkowskim przed wszczęciem
         przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE postępowania.

      W przypadku gdy kwestionowany jest charakter pomocy, Komisja powinna zbadać w wystarczający sposób tę kwestię na podstawie
         informacji dostarczonych jej przez państwo członkowskie na tym etapie postępowania, nawet jeśli to badanie nie doprowadzi
         do ostatecznej oceny. W ramach wynikającej z art. 10 WE zasady lojalnej współpracy pomiędzy państwami członkowskimi a instytucjami
         oraz aby nie opóźniać postępowania, na państwie członkowskim, które uważa, że sporne środki nie stanowią pomocy, spoczywa
         – począwszy od momentu, w którym Komisja zwróciła się do niego w kwestii tych środków – obowiązek jak najszybszego przekazania
         Komisji informacji uzasadniających takie stanowisko. Jeśli informacje te pozwalają rozwiać wątpliwości – w takim znaczeniu,
         że w badanych środkach nie ma elementów pomocy – Komisja nie może wszcząć postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE. Jeśli
         natomiast owe informacje nie pozwalają na pozbycie się wątpliwości co do istnienia elementów pomocy i jeśli istnieją także
         wątpliwości co do ich zgodności ze wspólnym rynkiem, wtedy Komisja powinna wszcząć takie postępowanie.

      (por. pkt 29, 30, 48)
      4.        Pojęcie nadużycia władzy odnosi się do sytuacji, w której organ administracyjny użył swoich uprawnień w celu odmiennym niż
         ten, w którym uprawnienia te zostały mu przyznane. Decyzja jest wadliwa z powodu nadużycia władzy tylko wtedy, gdy obiektywne,
         istotne dla danej sprawy i zgodne przesłanki pozwalają stwierdzić, że została ona przyjęta w takim – odmiennym – celu.

      (por. pkt 38)
      5.        W sytuacji gdy Komisja bada środki pomocy w świetle art. 87 WE w celu ustalenia, czy są one zgodne ze wspólnym rynkiem, jest
         ona zobowiązana do wszczęcia postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE, jeżeli po zakończeniu wstępnej fazy postępowania
         wyjaśniającego nie mogła rozwiać wszystkich wątpliwości stojących na przeszkodzie stwierdzeniu zgodności tych środków ze wspólnym
         rynkiem. Oczywiście te same zasady powinny być stosowane w sytuacji, gdy Komisja ma wątpliwości co do samej kwalifikacji badanego
         środka jako pomocy w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE.

      (por. pkt 47)
      6.        Obowiązek wszczęcia w pewnych okolicznościach postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE nie przesądza o trybie postępowania,
         w jaki wpisuje się ta decyzja, tzn. albo trybie polegającym na stałym badaniu istniejących systemów pomocy, który wynika z postanowień
         art. 88 ust. 1 WE w związku z art. 88 ust. 2 WE, albo trybie polegającym na kontroli nowej pomocy, który wynika z postanowień
         art. 88 ust. 3 WE w związku z art. 88 ust. 2 WE.

      Biorąc pod uwagę skutki prawne wyboru trybu postępowania, w sytuacji gdy przedmiotem sporu są środki, które już wprowadzono
         w życie, Komisja nie może tak po prostu zdecydować się na wybór drugiego trybu postępowania, w sytuacji gdy zainteresowane
         państwo członkowskie twierdzi, że należy zastosować ten pierwszy tryb. W takiej sytuacji Komisja powinna zbadać tę kwestię
         w wystarczającym stopniu na podstawie informacji dostarczonych jej przez państwo członkowskie na tym etapie postępowania,
         nawet jeśli to badanie prowadzi do nieostatecznej kwalifikacji badanych środków.

      Podobnie jak należy to uczynić w sytuacji, gdy pojawia się pytanie co do samego istnienia elementów pomocy, aby nie opóźniać
         postępowania oraz w ramach wynikającej z art. 10 WE zasady lojalnej współpracy pomiędzy państwami członkowskimi a instytucjami,
         na państwie członkowskim, które uważa, że sporne środki stanowią istniejącą pomoc, spoczywa – począwszy od momentu, w którym
         Komisja zwróciła się do niego w kwestii tych środków – obowiązek jak najszybszego przekazania Komisji informacji uzasadniających
         takie stanowisko. Jeśli informacje te podczas oceny wstępnej dają podstawy do uznania, że prawdopodobne jest, iż sporne środki
         rzeczywiście stanowią istniejącą pomoc, Komisja powinna zastosować wobec nich tryb przewidziany w art. 88 ust. 1 i 2 WE. Jeśli
         natomiast dostarczone przez państwo członkowskie informacje nie pozwalają na dojście do takiego wstępnego wniosku lub jeśli
         państwo członkowskie nie dostarczyło żadnej informacji na ten temat, Komisja powinna zastosować wobec tych środków tryb przewidziany
         w art. 88 ust. 3 i 2 WE.

      (por. pkt 53–55)
      7.        W sytuacji gdy Komisja uznała system pomocy za dozwolony, byłoby sprzeczne z zasadami ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności
         prawa, gdyby badała ona ponownie środki wykonawcze tego systemu jako nową pomoc. Wynika z tego, że w sytuacji gdy zainteresowane
         państwo członkowskie twierdzi, że środki zostały przyznane na podstawie dozwolonego wcześniej systemu pomocy, Komisja nie
         może od razu wszcząć postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE w odniesieniu do tych środków, uznając je za nową pomoc,
         co pociągnęłoby za sobą ich zawieszenie, lecz musi wcześniej ustalić, czy środki te są objęte spornym systemem pomocy i w przypadku
         odpowiedzi twierdzącej na to pytanie, czy spełniają one wymogi ustanowione w decyzji w sprawie zatwierdzenia tego systemu.
         Jedynie w przypadku gdy Komisja dojdzie do negatywnego wniosku w wyniku tego badania, może ona wszcząć postępowanie przewidziane
         w art. 88 ust. 2 WE, uznając sporne środki za nową pomoc. Jeśli natomiast wniosek ten będzie pozytywny, Komisja powinna potraktować
         te środki jako istniejącą pomoc, stosując tryb postępowania przewidziany w art. 88 ust. 1 i 2 WE.

      (por. pkt 57)
      8.        Ponieważ umowy świadczenia usług publicznych, o których mowa w art. 4 rozporządzenia nr 3577/92 dotyczącego stosowania zasady
         swobody świadczenia usług w transporcie morskim w obrębie państw członkowskich (kabotaż morski), z definicji zawierają postanowienia
         finansowe niezbędne do zagwarantowania wykonywania przewidzianych w nich zobowiązań związanych ze świadczeniem usług publicznych
         i ponieważ brzmienie ust. 3 tego artykułu przewiduje pozostawienie w mocy rzeczonych umów do czasu ich wygaśnięcia, bez ograniczania
         zakresu stosowania tego przepisu do pewnych aspektów tych umów, w zakres stosowania tego art. 4 ust. 3 wchodzą postanowienia
         finansowe niezbędne do zagwarantowania wykonywania przewidzianych w nich zobowiązań związanych ze świadczeniem usług publicznych.

      Natomiast ewentualna pomoc przekraczająca to, co jest niezbędne, aby zapewnić wypełnianie zobowiązań związanych ze świadczeniem
         usług publicznych będących przedmiotem spornych umów, nie wchodzi w zakres stosowania tego przepisu właśnie z tego powodu,
         że nie jest ona niezbędna do stabilności, a zatem utrzymania takich umów, nie może więc na jego podstawie zostać uznana za
         istniejącą pomoc.

      (por. pkt 64, 65)
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 10 maja 2005 r.(*)

      Skarga o stwierdzenie nieważności – Pomoc państwa – Środki przyjęte wobec przedsiębiorstw świadczących usługi transportu morskiego – Zamówienie na usługi publiczne – Brak pomocy, istniejąca pomoc lub nowa pomoc – Wszczęcie postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE – Obowiązek zawieszenia
      W sprawie C‑400/99
      mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 230 WE, wniesioną w dniu 18 października 1999 r.,
      Republika Włoska, początkowo reprezentowana przez U. Leanzę, a następnie przez I. Braguglię, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych
         przez P.G. Ferriego i M. Fiorillego, avvocati dello Stato, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

      strona skarżąca,
      przeciwko
      Komisji Wspólnot Europejskich, reprezentowanej przez E. De Persio oraz przez D. Triantafyllou i V. Di Bucciego, działających w charakterze pełnomocników,
         z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

      strona pozwana,
      TRYBUNAŁ (wielka izba),
      w składzie: V. Skouris, prezes, P. Jann, C.W.A. Timmermans i A. Rosas, prezesi izb, J.P. Puissochet (sprawozdawca) i R. Schintgen,
         N. Colneric, S. von Bahr i J.N. Cunha Rodrigues, sędziowie,

      rzecznik generalny: C. Stix‑Hackl,
      sekretarz: R. Grass,
      uwzględniając procedurę pisemną,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 10 czerwca 2004 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Republika Włoska wnosi w skardze o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji Wspólnot Europejskich, doręczonej jej pismem SG(99)
         D/6463 z dnia 6 sierpnia 1999 r., o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE w sprawie pomocy państwa C 64/99
         (ex NN 68/99) – Włochy – przyznanej przedsiębiorstwom należącym do Gruppo Tirrenia di Navigazione (Dz.U. C 306, str. 2, zwanej
         dalej „zaskarżoną decyzją”), w części, w jakiej ta decyzja stanowi o zawieszeniu spornej pomocy.

       Okoliczności faktyczne i przebieg postępowania
      2        Otrzymawszy skargi, według których władze włoskie przyznały niedozwoloną pomoc państwa na usługi krajowych przewozów promowych
         świadczone przez przedsiębiorstwa należące do Gruppo Tirrenia di Navigazione (zwanej dalej „grupą Tirrenia”), służby Komisji
         pismem z dnia 12 marca 1999 r. zwróciły się do władz włoskich o wyjaśnienia w tej kwestii.

      3        Ów wniosek o udzielenie informacji dotyczył w szczególności ciążącego na przedsiębiorstwach należących do grupy Tirrenia zobowiązania
         do świadczenia usług publicznych oraz warunków obliczania kosztów dodatkowych wynikających z wypełniania tego obowiązku, a także
         obliczania kompensaty z tego tytułu.

      4        Po wymianie różnego rodzaju pism z władzami włoskimi Komisja uznała, że istnieją poważne wątpliwości co do zgodności ze wspólnym
         rynkiem środków mogących stanowić pomoc państwa dla przedsiębiorstw należących do grupy Tirrenia. Zaskarżoną decyzją wszczęła
         zatem przewidziane w art. 88 ust. 2 WE postępowanie w sprawie tej ewentualnej pomocy. W ramach tego postępowania Komisja potraktowała
         sporne środki jako nową pomoc bądź zmianę istniejącej pomocy w rozumieniu art. 88 ust. 3 WE (zwaną dalej „nową pomocą”), a nie
         jako istniejącą pomoc w rozumieniu art. 88 ust. 1 WE (zwaną dalej „istniejącą pomocą”), a następnie doręczyła tę decyzję władzom
         włoskim.

      5        W części tej decyzji zatytułowanej „Wnioski” Komisja między innymi podkreśliła, że zastrzega ona sobie prawo do zwrócenia
         się do władz włoskich o zawieszenie wypłaty jakiejkolwiek pomocy, której kwota przekracza dodatkowy koszt netto związany ze
         świadczeniem usług w ogólnym interesie gospodarczym. Następnie Komisja wezwała władze włoskie do potwierdzenia, w ciągu dziesięciu
         dni roboczych, zawieszenia tej wypłaty, w dalszej kolejności podkreślając, że jeśli wypłacana pomoc przekraczająca ten koszt
         nie zostanie zawieszona, a zawieszona kwota nie zostanie uzasadniona, będzie ona mogła skierować do władz włoskich stosowny
         nakaz w tej kwestii. Komisja podkreśliła, że zawieszenie to jest niezbędne, aby ograniczyć wpływ wywierany przez zakłócenie
         konkurencji, lecz nie pociąga ono za sobą zawieszenia samych usług, które mogą być świadczone nadal, w sposób zgodny z prawem
         wspólnotowym. Komisja zwróciła między innymi uwagę władz włoskich na skutek zawieszający art. 88 ust. 3 WE, a także skierowane
         w dniu 22 lutego 1995 r. do państw członkowskich pismo, w którym zostało podkreślone, że można zażądać od beneficjentów zwrotu
         jakiejkolwiek bezprawnie przyznanej pomocy.

      6        W dniu 18 października 1999 r. Republika Włoska wniosła skargę będącą przedmiotem niniejszego postępowania, mającą za cel
         stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji „w części, w jakiej stanowi ona o zawieszeniu pomocy uznanej za przyznaną bezprawnie”.

      7        W dniu 19 października 1999 r. należące do grupy Tirrenia spółki: Tirrenia di Navigazione SpA, Adriatica di Navigazione SpA,
         Caremar SpA, Toremar SpA, Siremar SpA oraz Saremar SpA złożyły w sekretariacie Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich
         skargę wpisaną do rejestru pod numerem T‑246/99 i zmierzającą do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji w całości.

      8        Odrębnym pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 25 listopada 1999 r. Komisja, na podstawie art. 91 § 1 regulaminu
         Trybunału, zwróciła się o umorzenie postępowania bądź uwzględnienie zarzutu niedopuszczalności bez rozpatrywania istoty sprawy.

      9        Wyrokiem z dnia 9 października 2001 r. w sprawie C‑400/99 Włochy przeciwko Komisji, Rec. str. I‑7303 (zwanym dalej „wyrokiem
         wstępnym”) Trybunał nie uwzględnił tego wniosku i zadecydował o prowadzeniu dalszego postępowania w sprawie. W wyroku tym
         Trybunał uznał skargę za w zasadzie dopuszczalną ze względu na to, że Komisja zakwalifikowała sporne środki jako nową pomoc
         bezprawnie wprowadzoną w życie, podczas gdy rząd włoski twierdzi, że niektóre z tych środków stanowią istniejącą pomoc legalnie
         wypłaconą, zaś inne środki nie zawierają elementów pomocy, co oznacza – wbrew temu, co wynika z zaskarżonej decyzji – że te
         środki nie powinny zostać zawieszone. Biorąc pod uwagę ten kontekst, Trybunał ocenił, że decyzja ta miała autonomiczne skutki
         prawne, a zatem stanowiła akt zaskarżalny. Jeśli chodzi o szczegóły analizy, która przywiodła Trybunał do tego wniosku, odsyła
         się do wyroku wstępnego.

      10      Postanowieniem z dnia 25 marca 2003 r. Sąd na podstawie art. 54 akapit trzeci statutu Trybunału Sprawiedliwości zawiesił do
         czasu wydania wyroku przez Trybunał w niniejszej sprawie postępowanie toczące się przed nim w sprawie T‑246/99.

      11      W międzyczasie Komisja zakończyła wszczęte zaskarżoną decyzją postępowanie mające za przedmiot środki przyznane jednemu z przedsiębiorstw
         należących do grupy Tirrenia, to jest przedsiębiorstwu żeglugowemu Tirrenia di Navigazione SpA, w ramach systemu mającego
         za podstawę zawarte z państwem włoskim w 1991 r. porozumienie dotyczące zobowiązań tego przedsiębiorstwa związanych ze świadczeniem
         usług publicznych – [decyzja z dnia 21 czerwca 2001 r. dotycząca pomocy państwa wypłaconej przez Włochy przedsiębiorstwu żeglugowemu
         Tirrenia di Navigazione (Dz.U. L 318, str. 9, zwana dalej „decyzją z dnia 21 czerwca 2001 r.”)]. Komisja uznała za zgodną
         ze wspólnym rynkiem pomoc wypłaconą w tych ramach jako kompensatę z tytułu świadczenia od dnia 1 stycznia 1990 r. do dnia
         31 grudnia 2000 r. usług publicznych i udzieliła – pod pewnymi warunkami – zgody na kontynuowanie w okresie od dnia 1 stycznia
         2001 r. do dnia 31 grudnia 2004 r. pomocy tego samego rodzaju. Decyzją tą Komisja podtrzymała jednak zawarte już w zaskarżonej
         decyzji i podważone przez Republikę Włoską w rozpatrywanej skardze stanowisko polegające na zakwalifikowaniu tych środków
         jako nowej pomocy.

      12      W drugiej decyzji, wydanej po zakończeniu procedury pisemnej w niniejszej sprawie, Komisja zakończyła postępowanie wszczęte
         zaskarżoną decyzją w odniesieniu do innych przedsiębiorstw należących do grupy Tirrenia [decyzja Komisji 2005/163/WE z dnia
         16 marca 2004 r. dotycząca pomocy państwa wypłaconej przez Włochy przedsiębiorstwom żeglugowym Adriatica, Caremar, Siremar,
         Saremar i Toremar (Gruppo Tirrenia) (Dz.U. 2005, L 53, str. 29)]. Komisja uznała za zgodną ze wspólnym rynkiem zasadniczą
         część pomocy przyznanej tym przedsiębiorstwom jako kompensata z tytułu zobowiązań związanych ze świadczeniem usług publicznych,
         począwszy od dnia 1 stycznia 1992 r. i zezwoliła – pod pewnymi warunkami – na kontynuowanie tych wypłat począwszy od 2004 r.
         Komisja uznała jednak za niezgodną ze wspólnym rynkiem pomoc udzieloną przedsiębiorstwu Adriatica z tytułu utrzymywania pomiędzy styczniem
         1992 r. i lipcem 1994 r. połączenia żeglugowego oraz, począwszy od dnia 1 września 2004 r., wycofała pomoc przyznaną przedsiębiorstwu
         Caremar z tytułu utrzymywania szybkiego połączenia pasażerskiego. W tej drugiej decyzji o zakończeniu postępowania Komisja
         także podtrzymała swoje – przyjęte już w zaskarżonej decyzji – stanowisko polegające na zakwalifikowaniu jako nowej pomocy
         wszystkich ww. środków.

       Żądania stron
      13      Republika Włoska wnosi o:

      –        stwierdzenie nieważności pisma Komisji z dnia 6 sierpnia 1999 r. „w części, w jakiej stanowi ono o zawieszeniu uznanej za
         przyznaną bezprawnie pomocy”;

      –        obciążenie Komisji kosztami postępowania.
      14      Komisja wnosi o:

      –        uznanie przez Trybunał skargi za bezprzedmiotową w odniesieniu do części zaskarżonej decyzji, która dotyczy pomocy udzielonej
         Tirrenia di Navigazione;

      –        oddalenie skargi w pozostałej części;
      –        obciążenie skarżącej kosztami postępowania.
       W przedmiocie wniosku o umorzenie postępowania
      15      Komisja w swej duplice twierdzi, że skarga stała się bezprzedmiotowa w zakresie, w jakim dotyczy ona pomocy na rzecz Tirrenia
         di Navigazione SpA. Jej zdaniem, wobec tego, że decyzja z dnia 21 czerwca 2001 r. nie została zaskarżona przed upływem terminów
         do wniesienia skargi, zostało od tej chwili ostatecznie ustalone, że – mimo iż zgodne ze wspólnym rynkiem – przyjęte na korzyść
         tej spółki środki stanowią pomoc przyznaną bezprawnie, to jest nową pomoc wprowadzoną w życie bez uprzedniego zezwolenia wymaganego
         przez art. 88 ust. 3 WE. Jeśli chodzi o te środki, zaskarżona decyzja nie wywiera już zdaniem Komisji autonomicznych skutków
         prawnych, a rząd włoski nie ma już interesu w stwierdzeniu jej nieważności.

      16      Ten argument Komisji nie może zostać uwzględniony.

      17      Jest oczywiste, że w decyzji z dnia 21 czerwca 2001 r., częściowo kończącej postępowanie wszczęte zaskarżoną decyzją, Komisja
         potwierdziła swoją wcześniejszą ocenę, że subwencje wypłacone Tirrenia di Navigazione SpA za wypełnianie zobowiązań związanych
         ze świadczeniem usług publicznych stanowiły nową pomoc – o jakiej mowa w art. 88 ust. 3 WE – i że owa decyzja, niezaskarżona
         przed upływem terminu do wniesienia skargi, stała się decyzją ostateczną. Niemniej skarga wniesiona na zaskarżoną decyzję
         zmierza w rzeczywistości do stwierdzenia, że nie trzeba było zawieszać środków – czego zażądała w tej decyzji Komisja – zanim
         nie zostanie wydana decyzja lub decyzje kończące postępowanie wszczęte zaskarżoną decyzją. Kwestia ta zaś nie jest przedmiotem
         decyzji o zakończeniu postępowania przewidzianego przez art. 88 ust. 2 akapit pierwszy WE, a także art. 7 ust. 2–5 oraz art. 14
         rozporządzenia Rady (WE) nr 659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. [88 WE] (Dz.U.
         L 83, str. 1, zwanego dalej „rozporządzeniem o postępowaniu w sprawie pomocy państwa”).

      18      Z powyższego wynika, że skarga nie jest bezprzedmiotowa.

       Co do istoty sprawy
      19      Rząd włoski opiera w istocie swój wniosek o stwierdzenie nieważności na czterech zarzutach. Po pierwsze, twierdzi on, że zaskarżona
         decyzja dotknięta jest błędem braku uzasadnienia. Po drugie, w opinii rządu włoskiego Komisja nie dała władzom włoskim możliwości
         przedstawienia uwag przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Po trzecie, dopuściła się ona nadużycia władzy. Wreszcie z różnych
         względów zaskarżona decyzja narusza art. 87 ust. 1 WE oraz art. 88 ust. 1 i 3 WE.

       W przedmiocie uzasadnienia
       Argumentacja stron
      20      Rząd włoski zarzuca Komisji, że w zaskarżonym akcie nie odniosła się do rozporządzenia o postępowaniu w sprawie pomocy państwa,
         chociaż weszło ono już w życie.

      21      Komisja odpowiada, że podstawa prawna decyzji o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE – takiej jak zaskarżona
         decyzja – zawarta jest bezpośrednio w traktacie WE i że nie było w związku z tym potrzeby odwoływania się do rozporządzenia
         o postępowaniu w sprawie pomocy państwa.

       Ocena Trybunału
      22      Artykuł 253 WE stanowi między innymi, że wydawane przez Komisję decyzje są uzasadniane. Wymagany obowiązek uzasadnienia niekorzystnej
         decyzji ma za cel umożliwienie Trybunałowi kontroli jej legalności oraz dostarczenie zainteresowanej osobie informacji wystarczających
         do stwierdzenia, czy decyzja jest zasadna, czy też jest dotknięta wadą pozwalającą na podważenie jej legalności (zob. w szczególności
         wyrok z dnia 26 listopada 1981 r. w sprawie 195/80 Michel przeciwko Parlamentowi, Rec. str. 2861, pkt 22).

      23      W niniejszym przypadku fakt, że w zaskarżonej decyzji nie wspomniano o rozporządzeniu o postępowaniu w sprawie pomocy państwa
         bądź o niektórych z jego przepisów mógłby zostać uznany za brak uzasadnienia jedynie w przypadku, gdyby Komisja zastosowała
         te przepisy rozporządzenia, które nie wynikają bezpośrednio z traktatu. W tym względzie należy zauważyć, że rozporządzenie
         to w dość znacznym stopniu stanowi szczegółowe usystematyzowanie wykładni postanowień proceduralnych traktatu dotyczących
         pomocy państwa, która została dokonana przez sędziego wspólnotowego jeszcze przed wydaniem tego rozporządzenia.

      24      W tym przypadku zaskarżona decyzja nie stanowi aktu wykonawczego do żadnego postanowienia proceduralnego dotyczącego kontroli
         pomocy państwa, który nie wynikałby bezpośrednio z traktatu. W decyzji Komisja wezwała władze włoskie, na podstawie art. 88
         ust. 2 WE, do przedstawienia uwag dotyczących wymienionych w niej środków i sformułowała to wezwanie w taki sposób, który
         tymczasowo kwalifikował te środki jako nową pomoc, z czego wynikało także ich zawieszenie w zakresie określonym w tej decyzji
         (zob. wyroki z dnia 30 czerwca 1992 r.: w sprawie 312/90 Hiszpania przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4117, pkt 17 oraz w sprawie
         C‑47/91 Włochy przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4145, pkt 25, a także wyrok wstępny, pkt 56). Decyzja ta nie przewiduje żadnego
         postępowania ani nie wywołuje żadnego skutku prawnego, który opierałby się na nowym przepisie rozporządzenia o postępowaniu
         w sprawie pomocy państwa.

      25      Należy zatem odrzucić zarzut oparty na braku uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

       W przedmiocie zarzutu opartego na braku możliwości przedstawienia uwag przez rząd włoski
       Argumentacja stron
      26      Rząd włoski twierdzi, że Komisja powinna była umożliwić mu przedstawienie uwag jeszcze przed wydaniem zaskarżonej decyzji,
         z której wynikło zawieszenie niektórych wypłat. Rząd ten twierdzi, że zaniechanie tego kroku ma szczególnie poważny charakter,
         jeśli chodzi o dwa rodzaje środków, których zaskarżona decyzja dotyczy, a mianowicie środków związanych z przedsięwzięciem
         przemysłowym grupy Tirrenia w latach 1999–2002 oraz środków o charakterze fiskalnym dotyczących zaopatrzenia w paliwa i smary,
         na które – w jego opinii – wskazano władzom włoskim dopiero w zaskarżonej decyzji.

      27      Komisja przypomina, że decyzja ta nie zawiera nakazu zawieszenia spornych środków. Nie ma zatem w jej opinii potrzeby zastosowania
         przepisów art. 11 ust. 1 rozporządzenia o postępowaniu w sprawie pomocy państwa przywołanych przez rząd włoski w jego skardze,
         które nakładają obowiązek zebrania uwag państwa członkowskiego, którego to postępowanie dotyczy, jeszcze przed skierowaniem
         doń takiego nakazu. W opinii Komisji zaskarżona decyzja zawiera natomiast wyraźne wezwanie do przedstawienia uwag w przedmiocie
         ewentualnego nakazu późniejszego zawieszenia.

      28      Komisja dodaje, że w przypadku nowej, niezgłoszonej i wprowadzonej w życie pomocy (pomocy „przyznanej bezprawnie” określonej
         w rozdziale III rozporządzenia o postępowaniu w sprawie pomocy państwa) nie ma potrzeby poprzedzania decyzji o wszczęciu postępowania
         przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE wymianą pism z państwem członkowskim, którego decyzja dotyczy. W jej opinii bowiem art. 10
         ust. 2 tego rozporządzenia wprawdzie zezwala Komisji na uprzednie wystąpienie do państwa członkowskiego z wnioskiem o udzielenie
         informacji, ale nie nakłada na nią takiego obowiązku. Zdaniem Komisji art. 13 ust. 1 tego rozporządzenia uprawnia do wszczęcia
         postępowania, nie wymagając uprzedniego wypełnienia jakiegokolwiek obowiązku.

       Ocena Trybunału
      29      Biorąc pod uwagę skutki prawne decyzji o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE, Komisja, tymczasowo kwalifikując
         środki, których to postępowanie dotyczy, jako nową pomoc – w sytuacji gdy zainteresowane państwo członkowskie może się nie
         zgodzić z taką kwalifikacją (zob. wyrok wstępny, pkt 59 i 60) – powinna uprzednio poruszyć kwestię spornych środków z tym
         państwem członkowskim, aby umożliwić mu w stosownym przypadku wskazanie Komisji, że w jego opinii środki te nie stanowią pomocy
         lub stanowią istniejącą pomoc.

      30      Przywołane przez Komisję art. 10 i 13 rozporządzenia o postępowaniu w sprawie pomocy państwa są zgodne z tym wymogiem. Tak
         więc w art. 10, w którym jest mowa o sytuacji, w której Komisja posiada informacje – niezależnie od tego, z jakiego źródła
         – dotyczące domniemanej pomocy przyznanej bezprawnie, użyte w ust. 2 wyrażenie „w przypadku gdy to konieczne” stanowiące wstęp
         do zdania „[w] przypadku gdy to konieczne, Komisja występuje do zainteresowanego państwa członkowskiego z wnioskiem o udzielenie
         informacji” jest zastrzeżone dla przypadków, w których Komisja już w odpowiedni sposób poruszyła z państwem członkowskim kwestię
         spornego środka, na przykład wtedy, gdy samo państwo poinformowało Komisję o istnieniu tego środka. Użycie tego wyrażenia
         nie oznacza, że Komisja może się uznać za zwolnioną z poruszenia kwestii spornego środka z zainteresowanym państwem członkowskim
         przed wszczęciem przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE postępowania. Tak samo art. 13, który wskazuje, że badanie pomocy, która
         mogła zostać przyznana bezprawnie, może skutkować wydaniem decyzji o wszczęciu takiego postępowania, nie zwalnia Komisji z poruszenia
         kwestii spornego środka z zainteresowanym państwem członkowskim przed wydaniem takiej decyzji.

      31      W niniejszym przypadku Komisja nie poruszyła z władzami włoskimi kwestii systemu pomocy o charakterze fiskalnym, z którego
         w jej opinii grupa Tirrenia korzystała przy zaopatrywaniu swoich statków w paliwa i smary, zanim nie wydano zaskarżonej decyzji
         dopuszczającej zawieszenie co najmniej części tego systemu. Jeśli Komisja by to uczyniła, władze włoskie mogłyby od razu podnieść
         okoliczności, które dowodziłyby, że nie należy zawieszać tego systemu jako pomocy przyznanej bezprawnie. W tym względzie należy
         podnieść, że w dotyczącej Tirrenia di Navigazione decyzji z dnia 21 czerwca 2001 r. o częściowym zakończeniu postępowania
         Komisja stwierdziła, że od momentu wydania decyzji z dnia 2 marca 1996 r., a zatem przed wydaniem zaskarżonej decyzji, władze
         włoskie rozszerzyły system pomocy na wszystkie statki unieruchomione w portach z powodu prac konserwacyjnych.

      32      Jeśli natomiast chodzi o plan przemysłowy grupy Tirrenia na lata 1999–2002, to z akt sprawy wynika, że we wniosku o udzielenie
         informacji zawartym w piśmie z dnia 12 marca 1999 r. Komisja poruszyła kwestię mechanizmu wieloletnich planów gospodarczych,
         które grupa Tirrenia powinna przedstawiać władzom włoskim. Zatem jeśli nowy plan lub środki uzupełniające poprzedni plan były
         przygotowywane, a następnie przedstawiane władzom włoskim przez grupę Tirrenia w trakcie wstępnej fazy postępowania wyjaśniającego
         w sprawie środków określonych w tym piśmie, władze włoskie mogły liczyć się z tym, że ten nowy plan lub środki uzupełniające
         istniejący plan znajdą się w zakresie ewentualnej decyzji o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE. Władze
         te mogły z własnej inicjatywy powiadomić o nich Komisję, przedstawiając w stosownym przypadku odpowiednie okoliczności celem
         uniknięcia ich umieszczenia w takiej decyzji jako domniemanej nowej pomocy.

      33      Jeśli chodzi o subwencje wypłacone grupie Tirrenia z tytułu zobowiązań związanych ze świadczeniem usług publicznych, z akt
         sprawy wynika, że kwestia tych środków została poruszona tak przez służby Komisji, jak i władze włoskie jeszcze przed wydaniem
         zaskarżonej decyzji, mianowicie we wniosku Komisji o udzielenie informacji z dnia 12 marca 1999 r., w odpowiedzi, której udzieliły
         nań władze włoskie oraz podczas dwustronnego spotkania. W ich zakresie rząd włoski nie może zatem już powoływać się na to,
         że nie był w stanie przedstawić odpowiednich informacji przed wydaniem zaskarżonej decyzji.

      34      Należy zatem stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim pociąga ona za sobą zawieszenie systemu pomocy
         o charakterze fiskalnym, z którego grupa Tirrenia korzystała przy zaopatrywaniu należących do niej statków w paliwa i smary.

      35      Od tego miejsca niniejszego wyroku dokonywana analiza dotyczyć już będzie zatem jedynie subwencji wypłaconych przedsiębiorstwom
         należącym do grupy Tirrenia z tytułu zobowiązań związanych ze świadczeniem usług publicznych, w przedmiocie których rząd włoski
         twierdzi, że jeśli subwencje te zawierają elementy pomocy, to chodzi w każdym razie o istniejącą pomoc, jak również dotyczyć
         będzie planu przemysłowego grupy Tirrenia na lata 1999–2002.

       W przedmiocie nadużycia władzy
       Argumentacja stron
      36      Rząd włoski twierdzi, że zaskarżona decyzja, która kwalifikuje sporne środki jako pomoc przyznaną bezprawnie i pociąga za
         sobą ich zawieszenie, nie zawiera uzasadnienia takiej kwalifikacji. Jedyne uzasadnienie tego zawieszenia jest w opinii rządu
         włoskiego związane ze szkodą, którą pociągnęłoby dla przedsiębiorstw konkurujących z Tirrenia kontynuowanie wprowadzania w życie
         tych środków, przy czym nie zostało wykazane, że przedmiotem decyzji jest pomoc w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE i że jest to
         nowa pomoc. Tym sposobem zdaniem rządu włoskiego Komisja podjęła decyzję o zawieszeniu jedynie przez ostrożność, na wypadek
         gdyby określone w tej decyzji środki rzeczywiście stanowiły bezprawnie przyznaną nową pomoc, aczkolwiek decyzja ta zupełnie
         nie została oparta na wystarczającym badaniu pomocy pozwalającym na dojście do tego wniosku.

      37      Komisja w tym względzie podkreśla, że w zaskarżonej decyzji nie zawarto nakazu zawieszenia, który wymagałby wykazania istnienia
         bezprawnie przyznanej pomocy. Decyzja ta jedynie wyrażała wątpliwości co do istnienia pomocy, jej bezprawnego charakteru oraz
         jej zgodności ze wspólnym rynkiem. Rozważania dotyczące szkody, którą sporne środki mogą pociągnąć za sobą dla przedsiębiorstw
         konkurujących z grupą Tirrenia, były związane jedynie z możliwością wydania nakazu późniejszego zawieszenia, w przedmiocie
         którego władze włoskie zostały wezwane do zajęcia stanowiska.

       Ocena Trybunału
      38      Pojęcie nadużycia władzy odnosi się do sytuacji, w której organ administracyjny użył swoich uprawnień w celu odmiennym niż
         ten, w którym uprawnienia te zostały mu przyznane (zob. w szczególności wyrok z dnia 4 lutego 1982 r. w sprawie 817/79 Buyl
         i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 245, pkt 28). Decyzja jest wadliwa z powodu nadużycia władzy tylko wtedy, gdy obiektywne,
         istotne dla danej sprawy i zgodne przesłanki pozwalają stwierdzić, że została ona przyjęta w takim – odmiennym – celu (zob.
         w szczególności wyrok z dnia 5 maja 1966 r. w sprawach połączonych 18/65 i 35/65 Gutmann, Rec. str. 149, 170).

      39      Sytuacja taka nie ma miejsca w niniejszym przypadku. Tak jak Trybunał orzekł w wyroku wstępnym, zawieszenie wprowadzonych
         w życie środków, które Komisja w decyzji o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE zakwalifikowała jako
         nową pomoc, wynika bezpośrednio z tej kwalifikacji, w związku z art. 88 ust. 3 zdanie ostatnie WE. W tej sytuacji nadużycie
         władzy mogłoby zostać wykazane jedynie wtedy, gdy zostałoby dowiedzione, że Komisja umyślnie zakwalifikowała jako nową pomoc
         środki, co do których nie mogła mieć wątpliwości, że są one istniejącą pomocą, poddaną wymogom przewidzianego w art. 88 ust. 1 WE
         systemu kontroli, lub środki, które nawet nie wchodzą w zakres stosowania art. 87 WE i 88 WE; to znaczy, jeśliby zostało wykazane,
         że Komisja chciała w krótkim czasie umyślnie doprowadzić do zawieszenia środków, co do których nie miała wątpliwości, że mogą
         być stosowane legalnie – co najmniej do momentu zakończenia postępowania.

      40      Zaś w dniu wydania zaskarżonej decyzji, biorąc pod uwagę informacje, które posiadała Komisja, nie można było bez wątpliwości
         uznać, że wypłacone grupie Tirrenia subwencje, przekraczające związany ze świadczeniem usług w ogólnym interesie gospodarczym
         dodatkowy koszt netto – będące przedmiotem wynikającego z tej decyzji zawieszenia – stanowią bądź istniejącą pomoc w ww. znaczeniu,
         bądź środki, które nie zawierają elementów pomocy.

      41      Zarzut oparty na nadużyciu władzy jest zatem nieuzasadniony.

       W przedmiocie naruszenia art. 87 ust. 1 WE oraz art. 88 ust. 1 i 3 WE
       Argumentacja stron
      42      Rząd włoski podkreśla, że w zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, iż na tym etapie postępowania nie było możliwe zajęcie stanowiska
         w kwestii, czy istniały elementy pomocy. Ten stopień niepewności nie pozwala – w jego opinii – na wszczęcie postępowania pociągającego
         za sobą zawieszenie spornych środków. W tym względzie rząd włoski powołuje się na wyrok Trybunału z dnia 5 października 1994 r.
         w sprawie C‑47/91 Włochy przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4635, w którym w kwestii zgodności pomocy indywidualnej z decyzją
         w sprawie zatwierdzenia systemu pomocy Trybunał orzekł, co następuje:

      „33      Skoro […] [art. 88 ust. 3 WE] upoważnia Komisję do nakazania zawieszenia wypłaty wyłącznie nowej pomocy, nie wystarcza, że
         ma ona tylko wątpliwości co do zgodności indywidualnej pomocy z decyzją w sprawie zatwierdzenia systemu pomocy.

      34      Jeżeli Komisja ma wątpliwości co do zgodności indywidualnej pomocy ze swoją decyzją w sprawie zatwierdzenia systemu pomocy,
         musi ona nakazać zainteresowanemu państwu członkowskiemu przedstawienie, w wyznaczonym przez nią terminie, wszelkich dokumentów,
         informacji i danych niezbędnych do zajęcia przez nią stanowiska w przedmiocie zgodności spornej pomocy z jej decyzją w sprawie
         zatwierdzenia systemu pomocy”.

      43      Ponadto według rządu włoskiego Komisja w zaskarżonej opinii przyznała, że pomoc niezbędna, aby pokryć związany ze świadczeniem
         usług publicznych dodatkowy koszt netto, wypłacona z tytułu zamówień na usługi publiczne udzielonych jeszcze przed wejściem
         w życie rozporządzenia Rady (EWG) nr 3577/92 z dnia 7 grudnia 1992 r. dotyczącego stosowania zasady swobody świadczenia usług
         w transporcie morskim w obrębie państw członkowskich (kabotaż morski) (Dz.U. L 364, str. 7) jest dozwolona na podstawie art. 4
         ust. 3 tego rozporządzenia, który stanowi, że „[i]stniejące zamówienia na usługi publiczne mogą pozostawać w mocy aż do czasu
         wygaśnięcia danej umowy”.

      44      W tym względzie rząd włoski wskazuje, że wszystko, co zostało wypłacone przedsiębiorstwom należącym do grupy Tirrenia jako
         świadczenie wzajemne z tytułu wykonywania przez nie zadań z zakresu usług publicznych, zostało przewidziane w umowach dotyczących
         usług publicznych zawartych w dniu 30 lipca 1991 r. między ministerstwem transportu a tymi przedsiębiorstwami, że umowy te
         zostały podane do wiadomości Komisji w 1991 r. oraz że pomiędzy 1991 r. a 1997 r. przekazano jej szereg informacji z tym związanych.
         Rząd włoski w swej replice podkreśla, że ta ewentualna pomoc została wprowadzona w życie jeszcze przed liberalizacją wprowadzoną
         przez rozporządzenie nr 3577/92, przy czym podstawowe elementy zobowiązań związanych ze świadczeniem usług publicznych oraz
         związanych z nimi kompensat są wcześniejsze niż traktat rzymski oraz że Komisja, po otrzymaniu informacji o tych umowach,
         zezwoliła wyraźnie lub milcząco na taką pomoc. A zatem, zdaniem rządu włoskiego, jeśli wypłaty dokonane na rzecz przedsiębiorstw
         należących do grupy Tirrenia powinny zostać zakwalifikowane jako pomoc państwa w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE, to w każdym
         razie stanowiły one istniejącą pomoc.

      45      W opinii rządu włoskiego Komisja, ustalając, czy ma ona do czynienia z istniejącą pomocą czy też z nową pomocą, nie wzięła
         pod uwagę tych okoliczności, o których została poinformowana pomiędzy 1991 r. a 1997 r. Jego zdaniem Komisja już na wstępie,
         bez uzasadnienia, zdecydowała się na zajęcie tego drugiego stanowiska.

      46      Komisja twierdzi, że wyrażenie w decyzji o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE wątpliwości w kwestii
         występowania elementów pomocy w badanych środkach jest normalne. Komisja wskazuje, że w zaskarżonej decyzji nie wyraziła ona
         natomiast żadnych wątpliwości co do nowego charakteru spornych środków, ponieważ we wcześniejszych pismach wystosowanych przez
         władze włoskie jeszcze przed wydaniem zaskarżonej decyzji w żaden sposób nie twierdziły one, że środki te stanowią istniejącą
         pomoc. Sytuacja ta zatem nie jest w opinii Komisji porównywalna z sytuacją, która doprowadziła do wydania ww. wyroku w sprawie
         Włochy przeciwko Komisji.

       Ocena Trybunału
      47      Jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału, w sytuacji gdy Komisja bada środki pomocy w świetle art. 87 WE w celu ustalenia,
         czy są one zgodne ze wspólnym rynkiem, jest ona zobowiązana do wszczęcia postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE,
         jeżeli po zakończeniu wstępnej fazy postępowania wyjaśniającego nie mogła rozwiać wszystkich wątpliwości stojących na przeszkodzie
         stwierdzeniu zgodności tych środków ze wspólnym rynkiem (wyrok z dnia 20 marca 1984 r. w sprawie 84/82 Niemcy przeciwko Komisji,
         Rec. str. 1451, pkt 13). Oczywiście te same zasady powinny być stosowane w sytuacji, gdy Komisja ma wątpliwości co do samej
         kwalifikacji badanego środka jako pomocy w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE. Nie można zatem zarzucać Komisji wszczęcia tego postępowania
         w sytuacji, gdy w podjętej w tym celu decyzji wyraża ona wątpliwości co do pomocowego, w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE, charakteru
         będących jej przedmiotem środków.

      48      Biorąc jednakże pod uwagę skutki prawne wszczęcia postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE w zakresie dotyczącym środków
         traktowanych jako nowa pomoc, w sytuacji gdy zainteresowane państwo członkowskie twierdzi, że środki te nie stanowią pomocy
         w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE, Komisja powinna zbadać w wystarczający sposób tę kwestię na podstawie informacji dostarczonych
         jej przez państwo członkowskie na tym etapie postępowania, nawet jeśli to badanie nie doprowadzi do ostatecznej oceny. W ramach
         wynikającej z art. 10 WE zasady lojalnej współpracy pomiędzy państwami członkowskimi a instytucjami oraz aby nie opóźniać
         postępowania, na państwie członkowskim, które uważa, że sporne środki nie stanowią pomocy, spoczywa – począwszy od momentu,
         w którym Komisja zwróciła się do niego w kwestii tych środków – obowiązek jak najszybszego przekazania Komisji informacji
         uzasadniających takie stanowisko. Jeśli informacje te pozwalają rozwiać wątpliwości – w takim znaczeniu, że w badanych środkach
         nie ma elementów pomocy – Komisja nie może wszcząć postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE. Jeśli natomiast owe informacje
         nie pozwalają na pozbycie się wątpliwości co do istnienia elementów pomocy i jeśli istnieją także wątpliwości co do ich zgodności
         ze wspólnym rynkiem, wtedy Komisja powinna wszcząć takie postępowanie.

      49      W niniejszym przypadku z akt sprawy wynika, że w odpowiedzi na pierwszy skierowany przez Komisję wniosek o udzielenie informacji
         władze włoskie stwierdziły, że subwencje wynikające z zamówień na usługi publiczne udzielonych w 1991 r. przedsiębiorstwom
         należącym do grupy Tirrenia nie stanowią pomocy państwa. Z braku jednak możliwości sprawdzenia na tym etapie postępowania,
         czy wysokość tych subwencji odpowiada dodatkowym kosztom netto związanym ze świadczeniem usług publicznych, Komisja miała
         prawo mieć wątpliwości, czy w tych subwencjach nie zostały zawarte elementy pomocy. Komisja wspomniała zresztą o zawieszeniu
         tych subwencji tylko w takim zakresie, w jakim przekraczały one dodatkowe koszty netto związane ze świadczeniem usług w ogólnym
         interesie gospodarczym. Rząd włoski w ramach niniejszej skargi wskazał ponadto, że nie uważa za niezbędne zajmowania stanowiska
         w przedmiocie zastosowania art. 87 WE do jego stosunków z grupą Tirrenia występującą jako podmiot wykonujący zamówienia na
         świadczenie usług publicznych. Jeśli chodzi natomiast o plan przemysłowy grupy Tirrenia na lata 1999–2002, władze włoskie
         nie przekazały Komisji przed wydaniem zaskarżonej decyzji jakichkolwiek dotyczących go informacji, które mogłyby w danym przypadku
         wykluczyć istnienie pomocy państwa pośród przewidzianych przez ten plan środków. W tych okolicznościach, uwzględniając wątpliwości
         dotyczące elementów pomocy w badanych środkach, rząd ten nie może zarzucać Komisji wszczęcia postępowania przewidzianego w art. 88
         ust. 2.

      50      Jeśli chodzi następnie o zarzut, zgodnie z którym Komisja niesłusznie zakwalifikowała sporne środki jako nową pomoc w sytuacji,
         gdy wiedziała ona o okolicznościach, które pozwalały jej uznać je za istniejącą pomoc, dotyczy on tylko płatności wynikających
         z zamówień na usługi publiczne, które zostały udzielone przedsiębiorstwom należącym do grupy Tirrenia w 1991 r. Na tym etapie
         niniejszej sprawy analiza nie będzie już zatem dotyczyć planu przemysłowego grupy Tirrenia na lata 1999–2002. To stwierdziwszy,
         należy faktycznie odrzucić w części przywołany przez Komisję na obronę argument, zgodnie z którym władze włoskie nie powołały
         się na ww. okoliczności przed wszczęciem postępowania.

      51      Z akt sprawy wynika bowiem, że od momentu udzielenia odpowiedzi na pierwszy skierowany przez Komisję wniosek o udzielenie
         informacji władze włoskie stały na stanowisku, że zamówienia na usługi publiczne udzielone przedsiębiorstwom należącym do
         grupy Tirrenia wchodzą w zakres stosowania art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 3577/92, co sprowadza się w istocie do twierdzenia,
         że płatności wynikające z tych zamówień były zgodne z prawem i nie stanowiły zatem nowej pomocy, lecz istniejącą pomoc. Natomiast
         samo tylko powołanie się w owej odpowiedzi na wymianę z Komisją różnego rodzaju pism w latach 1991–1997, bez wykazania jakiegokolwiek
         związku pomiędzy przedstawionymi przy tej okazji okolicznościami a ewentualnym zakwalifikowaniem spornych środków jako istniejącej
         pomocy, nie wystarcza do tego, aby rząd włoski mógł zarzucić Komisji, że przy ocenie, czy sporne środki stanowią nowe czy
         też istniejące środki, nie wzięła ona pod uwagę tych okoliczności, zanim zostało wszczęte postępowanie przewidziane w art. 88
         ust. 2 WE.

      52      Przywołany przez rząd włoski zarzut będzie zatem dalej rozpatrywany jedynie w zakresie, w jakim opiera się on na nieuwzględnieniu
         przez Komisję art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 3577/92 przy podejmowaniu decyzji w kwestii traktowania spornych środków jako
         nowej pomocy, a nie jako istniejącej pomocy.

      53      Obowiązek wszczęcia w pewnych okolicznościach postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE, przypomniany w pkt 47 niniejszego
         wyroku, nie przesądza o trybie postępowania, w jaki wpisuje się ta decyzja, tzn. albo trybie polegającym na stałym badaniu
         istniejących systemów pomocy, który wynika z postanowień art. 88 ust. 1 WE w związku z art. 88 ust. 2 WE, albo trybie polegającym
         na kontroli nowej pomocy, który wynika z postanowień art. 88 ust. 3 WE w związku z art. 88 ust. 2 WE.

      54      Biorąc pod uwagę skutki prawne wyboru trybu postępowania, w sytuacji gdy przedmiotem sporu są środki, które już wprowadzono
         w życie (zob. wyrok wstępny, pkt 56–63), Komisja nie może tak po prostu zdecydować się na wybór drugiego trybu postępowania,
         w sytuacji gdy zainteresowane państwo członkowskie twierdzi, że należy zastosować ten pierwszy tryb. W takiej sytuacji Komisja
         powinna zbadać w wystarczający sposób tę kwestię na podstawie informacji dostarczonych jej przez państwo członkowskie na tym
         etapie postępowania, nawet jeśli to badanie prowadzi do nieostatecznej kwalifikacji badanych środków.

      55      Podobnie, jak należy to uczynić w sytuacji, gdy pojawia się pytanie co do samego istnienia elementów pomocy, aby nie opóźniać
         postępowania oraz w ramach wynikającej z art. 10 WE zasady lojalnej współpracy pomiędzy państwami członkowskimi a instytucjami,
         na państwie członkowskim, które uważa, że sporne środki stanowią istniejącą pomoc, spoczywa – począwszy od momentu, w którym
         Komisja zwróciła się do niego w kwestii tych środków – obowiązek jak najszybszego przekazania Komisji informacji uzasadniających
         takie stanowisko. Jeśli informacje te podczas oceny wstępnej dają podstawy do uznania, że prawdopodobne jest, iż sporne środki
         rzeczywiście stanowią istniejącą pomoc, Komisja powinna zastosować wobec nich tryb przewidziany w art. 88 ust. 1 i 2 WE. Jeśli
         natomiast dostarczone przez państwo członkowskie informacje nie pozwalają na dojście do takiego wstępnego wniosku lub jeśli
         państwo członkowskie nie dostarczyło żadnej informacji na ten temat, Komisja powinna zastosować wobec tych środków tryb przewidziany
         w art. 88 ust. 3 i 2 WE.

      56      Niniejszy przypadek należy rozpatrzyć w świetle tych właśnie zasad.

      57      Sytuacja nie jest całkowicie porównywalna z sytuacją, która doprowadziła do wydania ww. wyroku w sprawie Włochy przeciwko
         Komisji przywołanego przez rząd włoski. W wyroku tym Trybunał uznał, że w sytuacji gdy Komisja uznała system pomocy za dozwolony,
         byłoby sprzeczne z zasadami ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa, gdyby badała ona ponownie środki wykonawcze
         tego systemu jako nową pomoc. Dlatego Trybunał uznał, że w sytuacji gdy zainteresowane państwo członkowskie twierdzi, że środki
         zostały przyznane na podstawie dozwolonego wcześniej systemu pomocy, Komisja nie może od razu wszcząć postępowania przewidzianego
         w art. 88 ust. 2 WE w odniesieniu do tych środków, uznając je za nową pomoc, co pociągnęłoby za sobą ich zawieszenie, lecz
         musi ona wcześniej ustalić, czy środki te są objęte spornym systemem pomocy i w przypadku odpowiedzi twierdzącej na to pytanie,
         czy spełniają one wymogi ustanowione w decyzji w sprawie zatwierdzenia tego systemu. Jedynie w przypadku gdy Komisja dojdzie
         do negatywnego wniosku w wyniku tego badania, może ona wszcząć postępowanie przewidziane w art. 88 ust. 2 WE, uznając sporne
         środki za nową pomoc. Jeśli natomiast wniosek ten będzie pozytywny, Komisja powinna potraktować te środki jako istniejącą
         pomoc, stosując tryb postępowania przewidziany w art. 88 ust. 1 i 2 WE.

      58      Tymczasem w tym przypadku ewentualne zakwalifikowanie spornych środków jako istniejącej pomocy nie wynika z decyzji, co do
         której strony są zgodne, że zawiera ona zatwierdzenie systemu pomocy. Rząd włoski twierdzi bowiem, że art. 4 ust. 3 rozporządzenia
         nr 3577/92 jest równoważny z zatwierdzeniem systemów pomocy przewidzianych w umowach dotyczących usług publicznych, których
         przepis ten dotyczy, podczas gdy Komisja stoi na stanowisku przeciwnym. W tej sytuacji nie można zatem twierdzić, że Komisja
         powinna była bezzwłocznie zbadać zgodność tych środków z ww. rozporządzeniem, skoro zaprzecza ona, że jest ono równoważne
         z decyzją w sprawie zatwierdzenia systemów pomocy.

      59      W niniejszym przypadku pierwsze pytanie, na które należało odpowiedzieć przed dokonaniem wyboru trybu postępowania mającego
         zastosowanie do spornych środków jako istniejącej pomocy lub nowej pomocy, dotyczyło tego, czy art. 4 ust. 3 rozporządzenia
         nr 3577/92 pociąga za sobą zatwierdzenie pomocy określonej w umowach dotyczących usług publicznych, których przepis ten dotyczy.

      60      Kwestia ta została zbadana przez Komisję. Tak więc zaskarżona decyzja zawiera fragment o następującym brzmieniu: „Artykuł
         4 ust. 3 zezwala, aby zamówienia na usługi publiczne pozostawały w mocy aż do czasu wygaśnięcia danej umowy. Owe »klauzule
         ochronne« powinny być restrykcyjnie interpretowane, ponieważ stanowią one wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą dostęp
         do rynku zamówień [na usługi publiczne] powinien być nieograniczony dla wszystkich zainteresowanych podmiotów Unii Europejskiej.
         Klauzule te mogą zatem obejmować jedynie pomoc niezbędną do zapewnienia świadczenia usług publicznych. Komisja powinna – na
         podstawie przepisów dotyczących pomocy państwa stosowanych w ramach normalnych trybów postępowania – dokonać badania pomocy,
         która wychodzi poza te granice lub w przypadku której istnieje ryzyko, że może je przekroczyć” [tłumaczenie nieoficjalne].
         Z tego fragmentu wynika, że Komisja kwalifikuje jako nową pomoc jedynie płatności przekraczające koszty wynikające ze zobowiązań
         związanych ze świadczeniem usług publicznych. Analiza ta jest ponadto całkowicie spójna ze sformułowanym w zaskarżonej decyzji
         wezwaniem do zawieszenia jedynie płatności przekraczających dodatkowy koszt netto związany ze świadczeniem usług w ogólnym
         interesie gospodarczym, a nie całości finansowania zamówień na usługi publiczne udzielonych przedsiębiorstwom należącym do
         grupy Tirrenia.

      61      Rząd włoski nie może więc zarzucać Komisji, że już na wstępie uznała ona za nową pomoc w rozumieniu art. 88 ust. 3 WE środki,
         które miały zostać zawieszone wskutek wydania zaskarżonej decyzji, nie badając uprzednio okoliczności podniesionych przez
         władze włoskie na poparcie swego stanowiska, zgodnie z którym sporne środki powinny być traktowane jako istniejąca pomoc.

      62      Jeśli chodzi o istotę sprawy, należy najpierw poruszyć kwestię, czy – wbrew stanowisku Komisji – w świetle art. 4 ust. 3 rozporządzenia
         nr 3577/92 powinna była ona zakwalifikować sporne środki jako istniejącą pomoc na tym etapie postępowania, kiedy to należy
         dokonać wyboru, czy dane środki powinny być traktowane jako istniejąca pomoc czy też jako nowa pomoc.

      63      Komisja kwestionuje, jakoby art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 3577/92 mógł skutkować uznaniem pomocy państwa za dozwoloną oraz
         istniejącą jedynie z tego powodu, że została ona przewidziana w umowie dotyczącej usług publicznych, która istniała jako taka
         w momencie wejścia w życie tego rozporządzenia. Rozporządzenie to wydane na podstawie art. 84 traktatu WE (obecnie, po zmianie,
         art. 80 WE) dotyczy swobody świadczenia usług w transporcie morskim, a jedynie akt mający za podstawę art. 94 traktatu WE
         (obecnie art. 89 WE) mógł w opinii Komisji skutkować uznaniem pomocy za dozwoloną. Jedynym celem art. 4 tego rozporządzenia
         było więc zdaniem Komisji umożliwienie tymczasowego utrzymania pewnych ograniczeń w swobodnym świadczeniu usług uzasadnionych
         koniecznością zachowania pewnych usług transportowych w ogólnym interesie gospodarczym. Komisja podkreśla, że w każdym razie
         połączenia międzynarodowe obsługiwane przez niektóre spółki należące do grupy Tirrenia nie wchodzą w zakres stosowania rozporządzenia
         nr 3577/92, które dotyczy jedynie kabotażu morskiego.

      64      Użyta przez Komisję argumentacja jest jedynie częściowo trafna. Jeśli chodzi o poruszaną tu kwestię, art. 4 rozporządzenia
         nr 3577/92, który dotyczy zamówień na usługi publiczne udzielone spółkom transportu morskiego uczestniczącym w świadczeniu
         regularnych usług na wyspy, z wysp i między wyspami w swoim ust. 3 stanowi, że zamówienia na usługi publiczne istniejące w dniu
         1 stycznia 1993 r. mogą pozostawać w mocy aż do czasu wygaśnięcia danej umowy. Umowy tego rodzaju zaś z definicji zawierają
         postanowienia finansowe niezbędne do zagwarantowania wykonywania przewidzianych w nich zobowiązań związanych ze świadczeniem
         usług publicznych. Ze względu na to, że brzmienie art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 3577/92 przewiduje pozostawienie w mocy
         spornych umów, bez ograniczania zakresu stosowania tego przepisu do pewnych aspektów tych umów, w zakres stosowania tego art. 4
         ust. 3 wchodzą postanowienia finansowe niezbędne do zagwarantowania wykonywania przewidzianych w nich zobowiązań związanych
         ze świadczeniem usług publicznych. Komisja niesłusznie zatem twierdzi, że przepis ten ogranicza się do zezwolenia na utrzymanie
         ewentualnych praw wyłącznych lub specjalnych wynikających z tych umów. Zresztą w zaskarżonej decyzji Komisja nie zajęła tak
         restryktywnego stanowiska, ponieważ uznała ona w niej, że mechanizmy finansowania spornych zamówień wchodzą w zakres stosowania
         art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 3577/92 w ramach finansowania kosztów dodatkowych wynikających z wykonywania zobowiązań związanych
         ze świadczeniem usług publicznych.

      65      Tymczasem wbrew temu, co w istocie twierdzi rząd włoski, ewentualna pomoc przekraczająca to, co jest niezbędne, aby zapewnić
         wypełnianie zobowiązań związanych ze świadczeniem usług publicznych będących przedmiotem spornych umów, nie wchodzi w zakres
         stosowania art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 3577/92, właśnie z tego powodu, że nie jest ona niezbędna do stabilności, a zatem
         utrzymania takich umów. Pomoc ta nie może więc, na podstawie tego przepisu, zostać uznana za istniejącą pomoc.

      66      W niniejszym przypadku zaś rząd włoski wskazał w skardze jedynie te środki, o których zawieszeniu Komisja wspomniała w zaskarżonej
         decyzji, a mianowicie wyłącznie „wszelką pomoc, której kwota przekracza dodatkowy koszt netto związany ze świadczeniem usług
         w ogólnym interesie gospodarczym, zgodnie z [zobowiązaniami związanymi ze świadczeniem usług publicznych] ustanowionymi przez
         władze włoskie z uwagi na ogólny interes gospodarczy”. Chodzi tutaj o ewentualną pomoc, która nie jest niezbędna do zapewnienia
         wykonywania takich zobowiązań i która nie może zatem zostać uznana na podstawie art. 4 ust. 3 rozporządzenia nr 3577/92 za
         istniejącą pomoc. Komisja mogła zatem, wbrew twierdzeniom rządu włoskiego, zasadnie potraktować taką ewentualną pomoc jako
         nową pomoc.

      67      Zarzut oparty na naruszeniu art. 87 ust. 1 WE oraz art. 88 ust. 1 i 3 WE jest zatem nieuzasadniony.

      68      Z powyższego wynika, że należy stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji, w zakresie w jakim spowodowała ona zawieszenie –
         aż do momentu doręczenia władzom włoskim decyzji o zakończeniu postępowania w sprawie przedsiębiorstwa, którego pomoc dotyczy
         – systemu pomocy o charakterze fiskalnym stosowanego do grupy Tirrenia przy zaopatrywaniu w paliwa i smary należących do niej
         statków oraz oddalić skargę w pozostałej części.

       W przedmiocie kosztów
      69      Na podstawie art. 69 § 3 regulaminu w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań każdej ze stron oraz w przypadkach szczególnych
         Trybunał może postanowić, że koszty zostaną rozdzielone albo że każda ze stron poniesie własne koszty. W niniejszym przypadku
         każda ze stron powinna ponieść własne koszty.

      Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
      1)      Stwierdza się nieważność decyzji Komisji o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE w sprawie pomocy państwa
            C 64/99 (ex NN 68/99) doręczonej władzom włoskim pismem SG (99) D/6463 z dnia 6 sierpnia 1999 r. w zakresie, w jakim spowodowała
            ona zawieszenie – aż do momentu doręczenia władzom włoskim decyzji o zakończeniu postępowania w sprawie przedsiębiorstwa,
            którego pomoc dotyczy [decyzji Komisji C(2001) 1684 z dnia 21 czerwca 2001 r. lub decyzji Komisji C(2004) 470 w wersji ostatecznej
            z dnia 16 marca 2004 r.] – systemu pomocy o charakterze fiskalnym stosowanego do Gruppo Tirrenia di Navigazione przy zaopatrywaniu
            w paliwa i smary należących do niej statków.
      2)      W pozostałej części skarga zostaje oddalona.
      3)      Każda ze stron pokrywa własne koszty.
      Podpisy
      * Język postępowania: włoski.


Wyrok Trybunału (szósta izba) z dnia 4 lipca 1996 r. # Republika Grecka przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Sprawa C-50/94.


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 24 listopada 2005 r. # Georg Schwarz przeciwko Bürgermeister der Landeshauptstadt Salzburg. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Unabhängiger Verwaltungssenat Salzburg - Austria. # Swobodny przepływ towarów - Ograniczenia ilościowe - Środki o skutku równoważnym - Przepis krajowy zabraniający sprzedaży z automatów ulicznych wyrobów cukierniczych bez opakowania - Higiena środków spożywczych. # Sprawa C-366/04.

text:
      Sprawa C-366/04
      Georg Schwarz
      przeciwko
      Bürgermeister der Landeshauptstadt Salzburg
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Unabhängiger Verwaltungssenat Salzburg)
      Swobodny przepływ towarów – Ograniczenia ilościowe – Środki o skutku równoważnym – Przepis krajowy zabraniający sprzedaży z automatów ulicznych wyrobów cukierniczych bez opakowania – Higiena środków spożywczych
      Opinia rzecznika generalnego L.A. Geelhoeda przedstawiona w dniu 28 czerwca 2005 r.  I‑0000
      Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 24 listopada 2005 r.  I‑0000
      Streszczenie wyroku
      Swobodny przepływ towarów – Ograniczenia ilościowe – Środki o skutku równoważnym – Higiena środków spożywczych – Dyrektywa
            93/43 – Przepisy krajowe zabraniające sprzedaży z automatów ulicznych wyrobów cukierniczych bez opakowania – Względy uzasadniające
            – Ochrona zdrowia publicznego
      (art. 28 WE i 30 WE; dyrektywa Rady 93/43, art. 7)
      Przepisy art. 28 WE, 30 WE i art. 7 dyrektywy 93/43 w sprawie higieny środków spożywczych nie sprzeciwiają się przepisowi
         krajowemu, który obowiązywał przed wejściem w życie tej dyrektywy, zgodnie z którym zabronione jest wystawianie na sprzedaż
         z automatów ulicznych słodyczy bez opakowania wytworzonych przy użyciu cukru lub substytutów cukru.

      W istocie chociaż taki przepis stanowi co do zasady środek o skutku równoważnym w rozumieniu art. 28 WE, może być on uzasadniony
         na podstawie art. 30 WE względami ochrony zdrowia publicznego, ponieważ stanowi on odpowiedni i proporcjonalny środek do osiągnięcia
         zamierzonego celu.

      (por. pkt 29, 33, 36, 38 i sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 24 listopada 2005 r. (*)

      Swobodny przepływ towarów – Ograniczenia ilościowe – Środki o skutku równoważnym – Przepis krajowy zabraniający sprzedaży z automatów ulicznych wyrobów cukierniczych bez opakowania – Higiena środków spożywczych
      W sprawie C‑366/04
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Unabhängiger
         Verwaltungssenat Salzburg (Austria), postanowieniem z dnia 16 sierpnia 2004 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 23 sierpnia
         2004 r., w postępowaniu:

      Georg Schwarz
      przeciwko
      Bürgermeister der Landeshauptstadt Salzburg,
      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: P. Jann, prezes izby, J. N. Cunha Rodrigues, E. Juhász (sprawozdawca), M. Ilešič i E. Levits, sędziowie,
      rzecznik generalny: L. A. Geelhoed,
      sekretarz: R. Grass,
      uwzględniając procedurę pisemną,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –       w imieniu G. Schwarza przez J. Dengga, M. Vavrousek oraz T. Hölbera, Rechtsanwälte,
      –       w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez J.‑P. Keppenne’a oraz B. Schimę, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 28 czerwca 2005 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1       Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 28–30 WE oraz art. 7 dyrektywy Rady 93/43/EWG z dnia
         14 czerwca 1993 r. w sprawie higieny środków spożywczych (Dz.U. L 175, str. 1, zwanej dalej „dyrektywą”).

      2       Wniosek ten został przedłożony w ramach sporu pomiędzy G. Schwarzem a Bürgermeister der Landeshauptstadt Salzburg (zwanym
         dalej „burmistrzem miasta Salzburg”), który wszczął przeciwko G. Schwarzowi postępowanie administracyjne o charakterze karnym
         ze względu na prowadzenie sprzedaży z automatów ulicznych wyrobów cukierniczych bez opakowania.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3       Artykuł 28 WE zakazuje stosowania między Państwami Członkowskimi ograniczeń ilościowych w przywozie oraz wszelkich środków
         o skutku równoważnym.

      4       Zgodnie z  art. 30 WE, art. 28 WE nie stanowi przeszkody w stosowaniu zakazów lub ograniczeń przywozowych uzasadnionych w szczególności
         względami ochrony zdrowia i życia ludzi i zwierząt, pod warunkiem że te zakazy lub ograniczenia nie będą stanowić środka arbitralnej
         dyskryminacji ani ukrytych ograniczeń w handlu między Państwami Członkowskimi.

      5       Motyw pierwszy dyrektywy wskazuje, że swobodny przepływ środków spożywczych jest zasadniczym warunkiem wstępnym urzeczywistnienia
         rynku wewnętrznego.

      6       Zgodnie z drugim motywem dyrektywy, ochrona zdrowia ludzi jest sprawą najwyższej wagi.
      7       Zgodnie z czwartym motywem dyrektywy, w celu ochrony zdrowia ludzkiego należy ujednolicić ogólne zasady higieny dotyczące
         środków spożywczych.

      8       Artykuł 1 dyrektywy stanowi:
      „1.      Niniejsza dyrektywa ustanawia ogólne zasady higieny dla środków spożywczych i procedury służące weryfikacji zgodności z tymi
         zasadami.

      2.      Niniejszą dyrektywę stosuje się bez uszczerbku dla przepisów przyjętych w kontekście bardziej szczególnych wspólnotowych zasad
         higieny żywności […]”.

      9       Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy stanowi:
      „Przygotowywanie, przetwarzanie, produkcja, pakowanie, magazynowanie, transport, dystrybucja, obsługa i oferowanie na sprzedaż
         lub dostarczanie środków spożywczych będą prowadzone w higieniczny sposób”.

      10     Zgodnie z art. 3 ust. 2 dyrektywy, przedsiębiorstwa działające w sektorze spożywczym określą każdy aspekt swojej działalności,
         który jest istotny dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego i zapewnią, że będą ustanawiane i wprowadzane w życie odpowiednie
         procedury bezpieczeństwa oraz że będą one przestrzegane i oceniane na podstawie zasad stosowanych w celu wprowadzenia systemu
         HACCP (Analiza Zagrożeń i Krytyczne Punkty Kontroli). Zasady te zostały wymienione w tym samym ustępie.

      11     Artykuł 3 ust. 3 dyrektywy stanowi:
      „Przedsiębiorcy działający w sektorze spożywczym stosują się do zasad higieny, określonych w Załączniku […]”.
      12     Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy stanowi:
      „Zgodnie z Traktatem, Państwa Członkowskie mogą utrzymać, zmienić bądź wprowadzić krajowe przepisy dotyczące higieny, które
         są bardziej szczegółowe niż określone w niniejszej dyrektywie, pod warunkiem że te przepisy [Państwa Członkowskie mogą, przy
         poszanowaniu Traktatu, utrzymać, zmienić bądź wprowadzić bardziej szczegółowe krajowe przepisy dotyczące higieny niż określone
         w niniejszej dyrektywie, pod warunkiem że przepisy te]

      –       nie są mniej surowe niż przepisy zawarte w Załączniku,
      –       nie stanowią ograniczenia, przeszkody czy bariery dla handlu środkami spożywczymi wyprodukowanymi zgodnie z niniejszą dyrektywą”.
      13     Załącznik do dyrektywy wymienia, w dziale III, następujące wymagania dotyczące ruchomych lub tymczasowych pomieszczeń oraz
         automatów ulicznych:

      „1.      Pomieszczenia i automaty uliczne będą tak usytuowane, zaprojektowane i skonstruowane oraz utrzymywane w czystości i dobrym
         stanie i kondycji technicznej, aby uniknąć ryzyka zanieczyszczenia środków spożywczych i występowania szkodników, na tyle,
         na ile jest to przyjęte w praktyce [na ile jest to praktycznie możliwe].

      2.      W szczególności i w miarę potrzeby:
               […]
      b)      powierzchnie w kontakcie z żywnością muszą być w dobrym stanie, łatwe do czyszczenia i, w miarę potrzeby, dezynfekcji. Będzie
         to wymagać stosowania gładkich, zmywalnych, nietoksycznych materiałów, o ile podmioty gospodarcze działające w sektorze spożywczym
         nie przekonają właściwych władz, że inne użyte materiały są właściwe [chyba że podmioty gospodarcze działające w sektorze
         spożywczym będą w stanie wykazać właściwym władzom, że inne użyte materiały są właściwe];

               […]
      d)      należy zapewnić warunki do czyszczenia środków spożywczych;
               […]
      h)      środki spożywcze muszą być tak umieszczone, aby unikać, na tyle, na ile jest to rozsądnie praktykowane [na ile jest to praktycznie
         możliwe], ryzyka zanieczyszczenia”.

      14     Dział IX Załącznika, zatytułowany „Przepisy odnoszące się do środków spożywczych”, stanowi w pkt 3:
      „Wszelka żywność, która jest poddawana obróbce, magazynowana, pakowana, wystawiana na sprzedaż i transportowana, musi być
         chroniona przed jakimkolwiek zanieczyszczeniem mogącym uczynić ją nienadającą się do spożycia przez ludzi, szkodliwą dla zdrowia
         lub zanieczyszczoną w taki sposób, że byłoby nierozsądnie oczekiwać, iż zostanie w tym stanie skonsumowana. W szczególności
         żywność musi być tak przechowywana i/lub chroniona, aby zminimalizować jakiekolwiek ryzyko jej zanieczyszczenia. Muszą istnieć
         odpowiednie procedury, aby zapewnić kontrolę obecności [występowania] szkodników”.

       Uregulowania krajowe
      15     Przepisy dyrektywy zostały transponowane do prawa austriackiego na mocy rozporządzenia dotyczącego higieny środków spożywczych
         (Lebensmittelhygieneverordnung) z dnia 3 lutego 1998 r. (BGBl. II, 31/1998, w wersji opublikowanej w BGBl. II, 33/1999). Przepisy
         dyrektywy zostały przejęte do tego rozporządzenia przy użyciu praktycznie takich samych sformułowań.

      16     Artykuł 1 ust. 1 i 2 rozporządzenia dotyczącego higieny słodyczy sprzedawanych z automatów ulicznych (Verordnung über die
         Hygiene bei Zuckerwaren aus Automaten) z dnia 10 lutego 1988 r. (BGBl. 127/1988, zwanego dalej „rozporządzeniem o higienie
         słodyczy”), ma następujące brzmienie:

      „1.      Automaty uliczne do sprzedaży słodyczy w rozumieniu niniejszego rozporządzenia są automatami ulicznymi, które – gdy włoży
         się do nich pewną sumę pieniędzy – wydają słodycze wytwarzane przy użyciu cukru lub przy użyciu produktów będących substytutami
         cukru. Słodycze te podawane są z zamkniętego pojemnika poprzez kanał dystrybucji i wylot podajnika.

      2.      Automaty uliczne do słodyczy powinny być ustawione w taki sposób, że nie będą poddane bezpośredniemu nasłonecznieniu. W celu
         uniknięcia jakiegokolwiek zabrudzenia, wylot podajnika powinien być zabezpieczony przed niepogodą”.

      17     Zgodnie z art. 2 rozporządzenia o higienie słodyczy:
      „Zabrania się wystawiania na sprzedaż z automatów ulicznych słodyczy bez opakowania wytwarzanych przy użyciu cukru lub substytutów
         cukru”.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
      18     Burmistrz miasta Salzburg wydał skierowane do G. Schwarza decyzje administracyjne o charakterze karnym, w których zarzucono
         mu dokonywanie sprzedaży z automatów ulicznych różnego rodzaju gum do żucia bez opakowania, wbrew wymogom art. 2 rozporządzenia
         o higienie słodyczy.

      19     G. Schwarz wniósł od wskazanych decyzji odwołanie do Unabhängiger Verwaltungssenat Salzburg (niezależnej izby administracyjnej
         dla Salzburga), w którym podniósł, że rozporządzenie o higienie słodyczy, a w szczególności art. 2, jest niezgodne z prawem
         wspólnotowym, a zwłaszcza z przepisami dyrektywy.

      20     Unabhängiger Verwaltungssenat Salzburg, uznając, że zawisły przed nim spór wymaga dokonania wykładni prawa wspólnotowego,
         postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

      „Czy art. 28–30 WE w związku z art. 7 dyrektywy 93/43 sprzeciwia się przepisowi krajowemu, który obowiązywał przed wejściem
         w życie tej dyrektywy, zgodnie z którym zabronione jest wystawianie na sprzedaż z automatów ulicznych słodyczy bez opakowania
         wytworzonych przy użyciu cukru lub substytutów cukru?”.

       W przedmiocie pytania prejudycjalnego
       Uwagi przedłożone Trybunałowi
      21     G. Schwarz podnosi, że wymóg opakowywania każdej gumy do żucia, zgodnie z art. 2 rozporządzenia o higienie słodyczy ogranicza
         swobodny przepływ środków spożywczych i nie jest zgodny z art. 7 dyrektywy. Wskazany przepis krajowy oznacza, że przedmiotowe
         towary przeznaczone na rynek austriacki musiałyby zostać opakowane w szczególny sposób i w związku z tym nie mogą one być
         obecnie sprzedawane z automatów ulicznych w Austrii. Wynika z tego w praktyce zakaz sprzedaży towarów nieaustriackich, ponieważ
         producenci zagraniczni nie są gotowi do produkowania towarów opakowanych jedynie na rynek austriacki.

      22     Zdaniem G. Schwarza, ta przeszkoda w przywozie nie jest uzasadniona okolicznościami wskazanymi w art. 30 WE, a w szczególności
         ochroną zdrowia ludzi. Uważa on, że gdyby względy ochrony zdrowia miały uzasadniać przyjęcie przepisów, takich jak art. 2
         rozporządzenia o higienie słodyczy, to gumy do żucia nie mogłyby być sprzedawane bez opakowania z automatów ulicznych w Niemczech
         lub we Włoszech, gdzie warunki zewnętrzne, a w szczególności klimatyczne, są porównywalne do warunków panujących w Austrii.
         Ponadto skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym podnosi, że nawet gdyby towary były zapakowane, to konsument musiałby
         je i tak odpakować, co czyniłby w praktyce najczęściej gołymi rękami, wobec czego w dalszym ciągu istniałoby potencjalne ryzyko
         zanieczyszczenia poprzez wylot podajnika.

      23     Komisja Wspólnot Europejskich uważa, że tego rodzaju przepis, jak art. 2 rozporządzenia o higienie słodyczy, stanowi środek
         o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych w przywozie w rozumieniu art. 28 WE. Wskazany art. 2 powoduje, że droższy staje
         się przywóz do Austrii towarów sprzedawanych legalnie w innych Państwach Członkowskich.

      24     Komisja uważa, że nie znając konkretnego uzasadnienia, jakim kierował się prawodawca austriacki przy ustanawianiu zakazu sprzedaży
         słodyczy bez opakowania z automatów ulicznych, nie może ona wypowiedzieć się w sposób ostateczny w przedmiocie zaistnienia
         ewentualnego ryzyka dla zdrowia ludzkiego i wobec tego również w przedmiocie uzasadnienia tego przepisu krajowego względami
         wskazanymi w art. 30 WE. Komisja podnosi w każdym razie, że ocena ryzyka nie może być oparta na rozważaniach czysto hipotetycznych
         i że domniemane ryzyko dla zdrowia publicznego powinno jawić się jako wystarczająco stwierdzone na podstawie aktualnych danych
         naukowych, dostępnych w chwili przyjęcia środków ograniczających.

       Odpowiedź Trybunału
      25     Należy stwierdzić, że art. 29 WE, do którego odnosi się sąd krajowy, nie jest przepisem właściwym przy udzielaniu odpowiedzi
         na niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Trybunał ograniczy się w związku z tym do dokonania wykładni
         art. 28 i 30 WE oraz dyrektywy.

      26     Dyrektywa nie określa wymogu opakowywania środków spożywczych wydawanych z automatów ulicznych. Środki krajowe dotyczące tej
         kwestii nie są zatem przedmiotem harmonizacji na szczeblu wspólnotowym.

      27     W związku z tym takie środki krajowe powinny być oceniane w oparciu o postanowienia Traktatu WE dotyczące swobodnego przepływu
         towarów.

      28     Ustanowiony w art. 28 WE zakaz stosowania środków o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych obejmuje wszystkie środki
         mogące bezpośrednio lub pośrednio, rzeczywiście lub potencjalnie, utrudnić handel wewnątrz Wspólnoty (zob. w szczególności
         wyrok z dnia 11 lipca 1974 r. w sprawie 8/74 Dassonville, Rec. str. 837, pkt 5, wyrok z dnia 12 marca 1987 r. w sprawie 178/84
         Komisja przeciwko Niemcom, tak zwany „Nakaz czystości piwa”, Rec. str. 1227, pkt 27, wyrok z dnia 23 września 2003 r. w sprawie
         C‑192/01 Komisja przeciwko Danii, Rec. str. I‑9693, pkt 39, i wyrok z dnia 5 lutego 2004 r. w sprawie C‑270/02 Komisja przeciwko
         Włochom, Rec. str. I‑1559, pkt 18).

      29     Bezspornym jest, że art. 2 rozporządzenia o higienie słodyczy wymaga, aby gumy do żucia wystawiane na sprzedaż z automatów
         ulicznych w Austrii były opakowane, gdy jednocześnie, jak wynika z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi przez sąd krajowy,
         te same towary mogą być sprzedawane za granicą, między innymi w Niemczech, bez opakowania. Z powyższego wynika, że importerzy,
         którzy zechcą wystawić na sprzedaż w Austrii wskazane towary, są zobowiązani do ich opakowania, co czyni droższym przywóz
         tych towarów do tego Państwa Członkowskiego. Jak również wynika z akt sprawy, automaty uliczne skonstruowane dla towarów nieopakowanych
         nie mogą być używane dla towarów opakowanych. Wobec tego wskazany przepis krajowy stanowi co do zasady środek o skutku równoważnym
         wobec ograniczeń ilościowych w rozumieniu art. 28 WE.

      30     Jednakże zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, przepisy krajowe, które utrudniają swobodny przepływ towarów, nie muszą być koniecznie
         sprzeczne z prawem wspólnotowym, jeżeli mogą one być uzasadnione względami interesu publicznego wymienionymi w art. 30 WE
         lub wymogami nadrzędnymi, ustalonymi w orzecznictwie Trybunału, w przypadku gdy przepisy krajowe podlegają stosowaniu bez
         rozróżnienia (zob. podobnie wyrok z dnia 20 lutego 1979 r. w sprawie 120/78 Rewe‑Zentral, tak zwany „Cassis de Dijon”, Rec.
         str. 649, pkt 8, i ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 21).

      31     Mając na uwadze, jak wskazuje sąd krajowy, iż art. 2 rozporządzenia o higienie słodyczy jest uzasadniony przede wszystkim
         koniecznością ochrony zdrowia publicznego, co jest wyraźnie przewidziane w  art. 30 WE, to należy sprawdzić, czy ten przepis
         prawa wspólnotowego nie sprzeciwia się przepisowi krajowemu takiemu jak przepis artykułu 2 wskazanego rozporządzenia.

      32     W zakresie dotyczącym wprowadzania na rynek środków spożywczych Trybunał orzekł, że w braku harmonizacji, do Państw Członkowskich
         należy decyzja o poziomie, na jakim zapewniona będzie ochrona zdrowia i życia ludzi, mając na uwadze wymogi swobody przepływu
         towarów wewnątrz Wspólnoty (zob. podobnie wyrok z dnia 14 lipca 1983 r. w sprawie 174/82 Sandoz, Rec. str. 2445, pkt 16, wyrok
         z dnia 25 lipca 1991 r. w sprawach połączonych C‑1/90 i C‑176/90 Aragonesa de Publicidad Exterior i Publivía, Rec. str. I‑4151,
         pkt 16, wyrok z dnia 25 maja 1993 r. w sprawie C‑271/92 LPO, Rec. str. I‑2899, pkt 10; ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko
         Danii, pkt 42, i wyrok z dnia 2 grudnia 2004 r. w sprawie C‑41/02 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. str. I‑11375, pkt 42).

      33     Podjęte środki muszą jednak nadawać się do osiągnięcia jednego z celów wskazanych w  art. 30 WE, który w przedmiotowej sprawie
         polega na ochronie zdrowia publicznego i muszą być proporcjonalne, a więc nie mogą wykroczyć poza to, co jest konieczne do
         osiągnięcia zamierzonego celu (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie LPO, pkt 12, i wyrok z dnia 8 czerwca 1993 r. w sprawie
         C‑373/92 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. I‑3107, pkt 8).

      34     Jak wynika z postanowienia sądu krajowego, według Österreichische Agentur für Gesundheit und Ernährungssicherheit GmbH (austriackiej
         agencji zdrowia i bezpieczeństwa żywienia) zakaz ustanowiony w art. 2 rozporządzenia o higienie słodyczy jest uzasadniony
         względami ochrony zdrowia publicznego, ponieważ nieopakowane produkty ulegały w przeszłości zepsuciu w pojemnikach automatów
         ulicznych, co spowodowane było wystąpieniem wilgoci lub obecnością owadów, w szczególności mrówek.

      35     Sąd krajowy wskazuje również, że zakaz, o którym mowa, znacznie zwiększa bezpieczeństwo przedmiotowych środków spożywczych.
         Sąd ten stwierdza w tym zakresie, że konsumenci, którzy dokonują zakupu nieopakowanych słodyczy z automatów ulicznych muszą
         dotknąć towaru oraz wylotu podajnika gołymi, nieumytymi rękami. Sąd ten uważa, że zanieczyszczenie wylotu podajnika zarodkami
         patogennymi i ich przeniesienie na towar pobrany przez klienta nie jest jedynie teoretyczne.

      36     Wobec tego należy stwierdzić, że ze względów przekonywująco przedstawionych przez Österreichische Agentur für Gesundheit und
         Ernährungssicherheit GmbH oraz przez sąd krajowy zakaz ustanowiony w  art. 2 rozporządzenia o higienie słodyczy stanowi odpowiedni
         i proporcjonalny środek ochrony zdrowia publicznego.

      37     Należy ponadto dodać, że żadne informacje zawarte w aktach sprawy nie pozwalają na przyjęcie, że powołanie względów zdrowia
         publicznego w celu uzasadnienia art. 2 rozporządzenia o higienie słodyczy jest nadużyciem mającym na celu ustanowienie przepisów
         dyskryminujących towary pochodzące z innych Państw Członkowskich lub pośrednią ochronę pewnych produktów krajowych (zob. podobnie
         wyrok z dnia 14 grudnia 1979 r. w sprawie 34/79 Henn i Darby, Rec. str. 3795, pkt 21, i ww. Aragonesa de Publicidad Exterior
         i Publivía, pkt 20).

      38     Mając na uwadze powyższe rozważania, na pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć, że przepisy art. 28 WE, 30 WE i  art. 7
         dyrektywy nie sprzeciwiają się przepisowi krajowemu, który obowiązywał przed wejściem w życie tej dyrektywy, zgodnie z którym
         zabronione jest wystawianie na sprzedaż z automatów ulicznych słodyczy bez opakowania wytworzonych przy użyciu cukru lub substytutów
         cukru.

       W przedmiocie kosztów
      39     Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka co następuje:
      Przepisy art. 28 WE, 30 WE i  art. 7 dyrektywy Rady 93/43/EWG z dnia 14 czerwca 1993 r. w sprawie higieny środków spożywczych
            nie sprzeciwiają się przepisowi krajowemu, który obowiązywał przed wejściem w życie tej dyrektywy, zgodnie z którym zabronione
            jest wystawianie na sprzedaż z automatów ulicznych słodyczy bez opakowania wytworzonych przy użyciu cukru lub substytutów
            cukru.
      Podpisy
      * Język postępowania: niemiecki.


Wyrok Trybunału z dnia 11 maja 1989 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Federalnej Niemiec. # Uchybienie zobowiązaniom Państwa Członkowskiego - Swobodny przepływ towarów. # Sprawa 76/86.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (trzecia izba) z dnia 6 listopada 1991 r. # Charlotte von Bonkewitz-Lindner przeciwko Parlamentowi Europejskiemu. # Urzędnicy - Sprawozdanie z oceny. # Sprawa T-33/90.


Wyrok Trybunału z dnia 27 listopada 1973 r. # NV Nederlandse Spoorwegen przeciwko Minister van Verkeer en Waterstaat. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Raad van State - Niderlandy. # Sprawa 36-73.


Wyrok Sądu (ósma izba) z dnia 22 marca 2017 r.#Karl Hoffmann przeciwko Urzędowi Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej.#Znak towarowy Unii Europejskiej – Zgłoszenie słownego unijnego znaku towarowego Genius – Bezwzględna podstawa odmowy rejestracji – Brak charakteru odróżniającego – Artykuł 7 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 207/2009.#Sprawa T-425/16.


Wyrok Trybunału (dziesiąta izba) z dnia 15 marca 2017 r.#Komisja Europejska przeciwko Królestwu Hiszpanii.#Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Środowisko naturalne – Dyrektywa 2008/98/WE – Artykuły 13 i 15 – Gospodarowanie odpadami – Ochrona zdrowia ludzi i środowiska naturalnego – Odpowiedzialność – Składowiska odpadów.#Sprawa C-563/15.


Wyrok Trybunału (szósta izba) z dnia 17 czerwca 1998 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Portugalskiej. # Uchybienie zobowiązaniom Państwa Członkowskiego - Dyrektywa 75/440/EWG. # Sprawa C-214/97.


Wyrok Sądu (szósta izba) z dnia 10 września 2015 r. # H&M Hennes & Mauritz BV & Co. KG przeciwko Urzędowi Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM). # Sprawa T-526/13.