title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 6 października 2015 r.#A przeciwko B.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez High Court of Justice (England & Wales).#Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 – Zawisłość sporu – Artykuł 16 i art. 19 ust. 1 i 3 – Postępowanie o separację w pierwszym państwie członkowskim i postępowanie o rozwód w drugim państwie członkowskim – Właściwość sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek – Pojęcie „ustalonej jurysdykcji” – Umorzenie pierwszego postępowania i wszczęcie nowego postępowania o rozwód w pierwszym państwie – Konsekwencje – Różnica czasu między państwami członkowskimi – Skutki dla procedury wszczęcia postępowania przed sądami.#Sprawa C-489/14.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
      z dnia 6 października 2015 r. (
            *
         )
      „Odesłanie prejudycjalne — Współpraca sądowa w sprawach cywilnych — Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej — Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 — Zawisłość sporu — Artykuł 16 i art. 19 ust. 1 i 3 — Postępowanie o separację w pierwszym państwie członkowskim i postępowanie o rozwód w drugim państwie członkowskim — Właściwość sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek — Pojęcie „ustalonej jurysdykcji” — Umorzenie pierwszego postępowania i wszczęcie nowego postępowania o rozwód w pierwszym państwie członkowskim — Konsekwencje — Różnica czasu między państwami członkowskimi — Skutki dla procedury wszczęcia postępowania przed sądami”
      W sprawie C‑489/14
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez High Court of Justice (England & Wales), Family Division, Zjednoczone Królestwo, postanowieniem z dnia 31 października 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 4 listopada 2014 r., w postępowaniu

         A

      przeciwko

         B,

      TRYBUNAŁ (trzecia izba),
      w składzie: M. Ilešič, prezes izby, A. Ó Caoimh, C. Toader, E. Jarašiūnas i C.G. Fernlund (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: P. Cruz Villalón,
      sekretarz: I. Illéssy, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 1 czerwca 2015 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu A przez T. Amosa, QC, oraz H. Claytona, barrister,

               —

               w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez M. Holta, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez M. Gray, barrister,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez M. Wilderspina, działającego w charakterze pełnomocnika,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 8 września 2015 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. L 338, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 19, t. 6, s. 243; sprostowania: Dz.U. 2007, L 179, s. 56; Dz.U. 2009, L 70, s. 19; Dz.U. 2009, L 347, s. 32).

               2

               Powyższy wniosek został przedstawiony w ramach sporu między panią A a panem B w przedmiocie ich rozwodu.

         Ramy prawne

         Prawo Unii

      Rozporządzenie nr 2201/2003

               3

               Artykuł 3 rozporządzenia nr 2201/2003, zatytułowany „Jurysdykcja ogólna” wymienia w ust. 1 zasady jurysdykcji mające zastosowanie w zależności od miejsca zamieszkania jednego lub obu małżonków, ich obywatelstwa lub w przypadku Zjednoczonego Królestwa – wspólnego „miejsca stałego zamieszkania”.

               4

               Artykuł 16 powyższego rozporządzenia, zatytułowany „Wszczęcie postępowania”, stanowi:
               „Uznaje się, że postępowanie przed sądem zostało wszczęte:

                        a)

                        w chwili, w której pismo wszczynające postępowanie lub pismo równorzędne jest wniesione do sądu, pod warunkiem że powód lub wnioskodawca nie zaniechał następnie podjęcia czynności, do których podjęcia był obowiązany celem doręczenia pisma stronie przeciwnej;
                        lub

                        b)

                        jeżeli pismo musi być doręczone przed wniesieniem do sądu, w chwili, w której organ odpowiedzialny za doręczenie otrzymał pismo, pod warunkiem że powód lub wnioskodawca nie zaniechał następnie podjęcia czynności, do których podjęcia był obowiązany celem wniesienia pisma do sądu”.

               5

               Artykuł 19 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Zawisłość sprawy i postępowania zależne”, stanowi:
               „1.   Jeżeli pozwy lub wnioski o rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa między tymi samymi stronami zostały wniesione do sądów różnych państw członkowskich, sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono później, zawiesza z urzędu postępowanie do czasu ustalenia jurysdykcji sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek.
               2.   Jeżeli pozwy lub wnioski dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej w odniesieniu do tego samego dziecka oraz na tej samej podstawie roszczenia zostały wniesione do sądów różnych państw członkowskich, sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono później, zawiesza z urzędu postępowanie do czasu ustalenia jurysdykcji sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek.
               3.   Jeżeli ustalona została jurysdykcja sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono później, stwierdza brak swej jurysdykcji na rzecz tego sądu.
               W takim przypadku strona, która wniosła pozew lub wniosek do sądu, przed którym wszczęto postępowanie później, może wnieść ten pozew lub wniosek do sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek”.

         Rozporządzenie (WE) nr 44/2001

               6

               Rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1) zostało uchylone rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. L 351, s. 1).

               7

               Artykuł 27 rozporządzenia nr 44/2001, który stanowił część sekcji 9 rozdziału II tego rozporządzenia, zatytułowanej „Zawisłość sprawy – sprawy wiążące się ze sobą”, przewidywał:
               „1.   Jeżeli przed sądami różnych państw członkowskich zawisły sprawy o to samo roszczenie między tymi samymi stronami, sąd, przed który wytoczono powództwo później, z urzędu zawiesza postępowanie do czasu stwierdzenia jurysdykcji sądu, przed który najpierw wytoczono powództwo.
               2.   Jeżeli stwierdzona zostanie jurysdykcja sądu, przed który najpierw wytoczono powództwo, sąd, przed który wytoczono powództwo później, stwierdza brak swej jurysdykcji na rzecz tego sądu”.

         Konwencja brukselska

               8

               Rozporządzenie nr 44/2001 zastąpiło w stosunkach między państwami członkowskimi konwencję z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32), zmienioną późniejszymi konwencjami o przystąpieniu nowych państw członkowskich do tej konwencji (zwaną dalej „konwencją brukselską”).

               9

               Artykuł 21 konwencji brukselskiej, który figurował w sekcji 8 rozdziału II tej konwencji, zatytułowanej „Zawisłość sprawy – sprawy wiążące się ze sobą”, stanowił:
               „Jeżeli przed sądami różnych państw członkowskich zawisły sprawy o to samo roszczenie między tymi samymi stronami, sąd, przed którym wytoczono powództwo później, z urzędu zawiesza postępowanie do czasu stwierdzenia jurysdykcji sądu, przed którym najpierw wytoczono powództwo.
               Jeżeli stwierdzona zostanie jurysdykcja sądu, przed którym najpierw wytoczono powództwo, sąd, przed którym wytoczono powództwo później, stwierdza brak swojej jurysdykcji na rzecz tego sądu”.

         Prawo francuskie

               10

               Artykuł 1111 code de procédure civile (kodeksu postępowania cywilnego) stanowi:
               „W przypadku gdy, wysłuchawszy każdego z małżonków w kwestii zasady rozpadu małżeństwa, sąd stwierdza, że wnioskodawca podtrzymuje swój wniosek, wydaje postanowienie, którym może skierować strony, zgodnie z art. 252–2 kodeksu cywilnego, do nowej próby mediacji albo zezwolić natychmiast małżonkom na wszczęcie postępowania o orzeczenie rozwodu.
               W każdym z tych przypadków może on zarządzić wszystkie lub niektóre środki tymczasowe przewidziane w art. 254–257 kodeksu cywilnego.
               Zezwalając na wszczęcie postępowania o orzeczenie rozwodu, sąd przypomina w swoim postanowieniu o terminach przewidzianych w art. 1113 niniejszego kodeksu”.

               11

               Artykuł 1113 wspomnianego kodeksu ma następujące brzmienie:
               „W terminie trzech miesięcy od ogłoszenia postanowienia tylko małżonek, który przedstawił pierwotne pismo wszczynające postępowanie (requête), może wnieść o orzeczenie rozwodu (assignation).
               W przypadku pojednania się małżonków lub niewszczęcia postępowania o rozwód w terminie trzydziestu miesięcy od ogłoszenia postanowienia wszystkie te postanowienia tracą moc, w tym także zezwolenie na wszczęcie postępowania o orzeczenie rozwodu”.

               12

               Zgodnie z art. 1129 tego samego kodeksu „[p]ostępowanie o separację podlega przepisom przewidzianym dla postępowania o rozwód”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               13

               Pani A i pan B, obywatele francuscy, zawarli związek małżeński we Francji w dniu 27 lutego 1997 r. po zawarciu umowy małżeńskiej o ustanowieniu rozdzielności majątkowej według prawa francuskiego. W 2000 r. przeprowadzili się oni do Zjednoczonego Królestwa. W związku tym urodziło się dwoje dzieci, bliźniaki, w 1999 r. i trzecie dziecko w 2001 r. Rodzina nadal zamieszkiwała w Zjednoczonym Królestwie do czerwca 2010 r., to jest do momentu, w którym małżonkowie rozstali się wskutek opuszczenia przez pana B miejsca zamieszkania małżonków.

               14

               W dniu 30 marca 2011 r. pan B wytoczył powództwo o separację przed sąd rodzinny tribunal de grande instance de Nanterre (sądu rejonowego w Nanterre, Francja).

               15

               W dniu 19 maja 2011 r., w odpowiedzi na powyższe postępowanie wszczęte przez jej męża, pani A wniosła do Child Support Agency (urzędu ds. wspierania dzieci) o przyznanie zasiłku na dzieci będące na jej utrzymaniu, a następnie złożyła pozew o rozwód oraz oddzielny wniosek o przyznanie alimentów do sądów Zjednoczonego Królestwa w dniu 24 maja 2011 r.

               16

               W dniu 7 listopada 2012 r. High Court of Justice (England & Wales), Family Division [sąd wyższej instancji (Anglia & Walia), wydział rodzinny] stwierdził jednak brak swej jurysdykcji w odniesieniu do pozwu o rozwód na podstawie art. 19 rozporządzenia nr 2201/2003 za zgodą pani A.

               17

               W dniu 15 grudnia 2011 r. sąd rodzinny tribunal de grande instance de Nanterre wydał postanowienie o braku pojednania i stwierdził, że kwestie związane z dziećmi, w tym wnioski dotyczące obowiązków alimentacyjnych, powinny zostać rozpatrzone w Zjednoczonym Królestwie, ale że sądy francuskie są właściwe do wydania niektórych środków tymczasowych. Sąd ten zasądził od pana B na rzecz pani A miesięczne alimenty w wysokości 5000 EUR. Postanowienie to zostało utrzymane w mocy w postępowaniu apelacyjnym na mocy orzeczenia cour d’appel de Versailles (sądu apelacyjnego w Wersalu, Francja) z dnia 22 listopada 2012 r.

               18

               Sąd odsyłający uściślił, że z uwagi na niewystąpienie z wnioskiem o sporządzenie wezwania (assignation) w terminie 30 miesięcy od ogłoszenia postanowienia o braku pojednania wydanego przez sąd francuski, postanowienie tego sądu utraciło moc w dniu 16 czerwca 2014 r. o północy.

               19

               W dniu 17 grudnia 2012 r. pan B wniósł pozew o rozwód do sądu francuskiego. Niemniej jego pozew został uznany za niezgodny z prawem w dniu 11 lipca 2013 r. z tego względu, że nie mógł on zostać pomyślnie rozpatrzony, ponieważ toczyło się postępowanie o separację.

               20

               W dniu 13 czerwca 2014 r. pani A wniosła nowy pozew o rozwód do sądu Zjednoczonego Królestwa. Sąd odsyłający uściślił, że pani A starała się na próżno, by pozew ten stał się skuteczny dopiero po upływie jednej minuty po północy w dniu 17 czerwca 2014 r.

               21

               W dniu 17 czerwca 2014 r. o godzinie 8.20 czasu francuskiego pan B wniósł z kolei drugi pozew o rozwód do sądu francuskiego. Sąd odsyłający zauważył, że w Zjednoczonym Królestwie była wówczas godzina 7.20 i że o tej godzinie niemożliwe było wytoczenie powództwa przed sąd Zjednoczonego Królestwa.

               22

               W dniu 9 października 2014 r. pan B wniósł do sądu odsyłającego o wykreślenie sprawy lub oddalenie pozwu o rozwód wniesionego przez panią A w Zjednoczonym Królestwie, uzasadniając to tym, że jurysdykcja sądów francuskich została jednoznacznie i niepodważalnie ustalona w rozumieniu art. 19 ust. 3 rozporządzenia nr 2201/2003.

               23

               Sąd odsyłający uważa, że pan B, wnosząc pozwy o rozwód do sądów francuskich, usiłował przeszkodzić pani A we wszczęciu postępowania o rozwód w Zjednoczonym Królestwie. W związku z tym nie cofnął swojego pozwu o separację przed wniesieniem pozwu o rozwód we Francji, aby uniknąć sytuacji, w której w przerwie między dwoma postępowaniami dotyczącymi tych pozwów pani A mogłaby skutecznie wnieść pozew o rozwód w Zjednoczonym Królestwie i uzyskać orzeczenie sądu tego państwa członkowskiego w przedmiocie wszystkich kwestii związanych z rozwodem, w tym także w kwestiach majątkowych. Zdaniem sądu odsyłającego pan B, dokonując swoich wyborów proceduralnych, nadużył – wbrew intencji prawodawcy Unii – praw wywiedzionych z rozporządzenia nr 2201/2003.

               24

               Sąd odsyłający stwierdza, że pan B nie podjął praktycznie żadnych czynności w ramach postępowania o separację i w takich okolicznościach zastanawia się, czy można uznać, iż jurysdykcja sądu francuskiego została „ustalona” w rozumieniu art. 19 ust. 1 i 3 wspomnianego rozporządzenia.

               25

               W takich oto okolicznościach High Court of Justice (England & Wales), Family Division postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Co dla celów art. 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia nr 2201/2003 oznacza określenie »ustalona«, w sytuacji gdy:

                                 a)

                                 powód w postępowaniu przed sądem, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek (zwanym dalej »pierwszym postępowaniem«), nie podejmuje praktycznie żadnych czynności w ramach pierwszego postępowania poza pierwszym posiedzeniem sądowym, a w szczególności nie powoduje sporządzenia wezwania (assignation) przed terminem utraty mocy przez pismo wszczynające postępowanie (requête), wskutek czego pierwsze postępowanie ulega umorzeniu bez rozstrzygnięcia w wyniku upływu czasu zgodnie z miejscowym (francuskim) prawem mającym zastosowanie do pierwszego postępowania, mianowicie 30 miesięcy po posiedzeniu pojednawczym;

                                 b)

                                 pierwsze postępowanie ulega umorzeniu jak wyżej tuż (3 dni) po wszczęciu postępowania w Anglii przed sądem, do którego pozew lub wniosek wniesiono później (zwanego dalej »drugim postępowaniem«), wskutek czego brak jest orzeczenia we Francji ani nie ma niebezpieczeństwa wydania w pierwszym postępowaniu i w drugim postępowaniu orzeczeń nie do pogodzenia;

                                 c)

                                 ze względu na strefę czasową Zjednoczonego Królestwa powód w pierwszym postępowaniu byłby po umorzeniu pierwszego postępowania zawsze w stanie wytoczyć postępowanie rozwodowe we Francji, zanim powódka mogłaby wytoczyć postępowanie rozwodowe w Anglii?

                        2)

                        W szczególności, czy określenie »ustalona« oznacza, że powód w pierwszym postępowaniu musi podejmować czynności mające na celu doprowadzenie pierwszego postępowania z należytą starannością i szybkością do rozstrzygnięcia sporu (czy to sądowego, czy za pomocą ugody), czy też po doprowadzeniu do ustalenia jurysdykcji na mocy art. 3 i art. 19 ust. 1 [rozporządzenia nr 2201/2003] powód w pierwszym postępowaniu może nie podejmować istotnych czynności w ogóle w celu rozstrzygnięcia pierwszego postępowania jak wyżej i tym samym może po prostu doprowadzić do wstrzymania drugiego postępowania i impasu w całym sporze?”.

         W przedmiocie pytań prejudycjalnych

               26

               W pytaniach prejudycjalnych, które trzeba zbadać łącznie, sąd odsyłający zastanawia się w istocie, czy w przypadku postępowań o separację i o rozwód wszczętych między tymi samymi stronami przed sądami dwóch państw członkowskich art. 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia nr 2201/2003 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji takiej jak ta będąca przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, w której postępowanie przed sądem, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek w pierwszym państwie członkowskim, zostało umorzone po wszczęciu postępowania przed drugim sądem w drugim państwie członkowskim, jurysdykcja sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, powinna być postrzegana jako nieustalona. Sąd odsyłający zastanawia się w szczególności, czy dla udzielenia odpowiedzi na to pytanie znaczenie mają: okoliczność, że wspomniane umorzenie nastąpiło tuż po wszczęciu trzeciego postępowania przed sądem pierwszego państwa członkowskiego, zachowanie strony powodowej w pierwszym postępowaniu, zwłaszcza niezachowanie przez nią należytej staranności, oraz istnienie różnicy czasu między danymi państwami członkowskimi, co umożliwiałoby wszczęcie postępowania przed sądem pierwszego państwa członkowskiego przed wszczęciem postępowania przed sądem drugiego państwa członkowskiego.

               27

               Przede wszystkim należy stwierdzić, że art. 19 rozporządzenia nr 2201/2003 jest zredagowany w sposób podobny do art. 27 rozporządzenia nr 44/2001, który zastąpił art. 21 konwencji brukselskiej, i ustanawia mechanizm postępowania w przypadkach zawisłości sprawy, który to mechanizm jest równoważny z tym przewidzianym w art. 27 rozporządzenia nr 44/2001 i art. 21 konwencji brukselskiej. Należy zatem uwzględnić rozważania Trybunału odnoszące się do tych dwóch artykułów.

               28

               W powyższym względzie należy zauważyć, że tak jak w przypadku art. 27 rozporządzenia nr 44/2001 i art. 21 konwencji brukselskiej pojęcie „ustalonej jurysdykcji” zawarte w art. 19 rozporządzenia nr 2201/2003 powinno być przedmiotem autonomicznej wykładni z uwzględnieniem systemu i celu aktu, który je zawiera (zob. podobnie wyroki Shearson Lehman Hutton, C‑89/91, EU:C:1993:15, pkt 13; a także Cartier parfums-lunettes i Axa Corporate Solutions assurances, C‑1/13, EU:C:2014:109, pkt 32).

               29

               W odniesieniu do celu przepisów dotyczących zawisłości sprawy zawartych w art. 19 rozporządzenia nr 2201/2003 należy zaznaczyć, że przepisy te służą unikaniu równoległych postępowań przed sądami różnych państw członkowskich i w rezultacie uniknięciu wydania sprzecznych orzeczeń (zob. wyrok Purrucker, C‑296/10, EU:C:2010:665, pkt 64). W tym właśnie celu prawodawca Unii postanowił ustanowić jasny i skuteczny mechanizm do rozstrzygania przypadków zawisłości spraw (zob. analogicznie w odniesieniu do rozporządzenia nr 44/2001 wyrok Cartier parfums-lunettes i Axa Corporate Solutions assurances, C‑1/13, EU:C:2014:109, pkt 40).

               30

               Jak wynika z wyrażeń „sąd, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek” i „sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono później” użytych w art. 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia nr 2201/2003, wspomniany mechanizm opiera się na porządku chronologicznym, w jakim postępowania zostały wszczęte przed sądami.

               31

               W celu określenia momentu, w którym postępowanie przed sądem uważa się za wszczęte i tym samym ustalenia, który z sądów jest sądem, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, należy odesłać do art. 16 wspomnianego rozporządzenia zatytułowanego „Wszczęcie postępowania przed sądem”.

               32

               Zgodnie ze wspomnianym art. 16 w zależności od opcji wybranej w mającym zastosowanie prawie krajowym postępowanie przed sądem uważa się za wszczęte albo w chwili, w której pismo wszczynające postępowanie lub pismo równorzędne jest wniesione do sądu, albo jeżeli pismo musi być doręczone przed wniesieniem do sądu, w chwili, w której właściwy organ otrzymał pismo. Postępowanie przed sądem uważa się jednak za wszczęte wyłącznie pod warunkiem, że powód lub wnioskodawca nie zaniechał następnie podjęcia czynności, do których podjęcia był obowiązany celem doręczenia pisma stronie przeciwnej (w przypadku pierwszej opcji) bądź celem wniesienia pisma do sądu (w przypadku drugiej opcji).

               33

               Następnie do celów ustalenia, czy istnieje sytuacja zawisłości sprawy, z art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 wynika, że – w przeciwieństwie do przepisów art. 27 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 mających zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych – w sprawach małżeńskich nie jest wymagane, by pozwy i wnioski wniesione do sądów różnych państw członkowskich miały tę samą podstawę roszczenia. Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 76 opinii, o ile ważne jest, by pozwy i wnioski dotyczyły tych samych stron, o tyle mogą one mieć różną podstawę roszczenia, pod warunkiem że dotyczą one separacji, rozwodu albo unieważnienia małżeństwa. Wykładnię tę popiera porównanie art. 19 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 2201/2003, które to porównanie pokazuje, że jedynie ten ust. 2 odnoszący się do sporów z zakresu odpowiedzialności rodzicielskiej uzależnia jego zastosowanie od tego, że wszczęte postępowania muszą mieć tę samą podstawę roszczenia. W konsekwencji sytuacja zawisłości spraw może istnieć, w przypadku gdy – tak jak w sprawie w postępowaniu głównym – przed sądami różnych państw członkowskich zostaną wszczęte dwa postępowania: o separację w jednym z nich oraz o rozwód w drugim albo gdy do obu sądów zostanie wniesiony pozew o rozwód.

               34

               W takich okolicznościach i w przypadku tożsamości stron zgodnie z art. 19 ust. 1 wspomnianego powyżej rozporządzenia sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono później, z urzędu zawiesza postępowanie do czasu stwierdzenia jurysdykcji sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek. W tym względzie należy uznać, że dokonana przez Trybunał wykładnia art. 27 rozporządzenia nr 44/2001 obowiązuje także w odniesieniu art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003. A zatem dla ustalenia jurysdykcji sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, w rozumieniu art. 19 ust. 1 tego rozporządzenia wystarczy, by sąd, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, nie stwierdził z urzędu braku swojej jurysdykcji i by żadna ze stron nie podniosła zarzutu braku jego jurysdykcji przed zajęciem stanowiska względnie do czasu zajęcia stanowiska uznawanego przez krajowe prawo procesowe za podjęcie obrony po raz pierwszy (zob. analogicznie wyrok Cartier parfums-lunettes i Axa Corporate Solutions assurances, C‑1/13, EU:C:2014:109, pkt 44).

               35

               W przypadku gdy jurysdykcję, o której mowa powyżej, uważa się za ustaloną w świetle przepisów art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003, sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono później, stwierdza brak swej jurysdykcji na rzecz sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek zgodnie z art. 19 ust. 3 tego rozporządzenia.

               36

               W niniejszym przypadku z postanowienia o braku pojednania wydanego w dniu 15 grudnia 2011 r. przez sąd rodzinny tribunal de grande instance de Nanterre w ramach pierwszego postępowania, czyli postępowania o separację wszczętego przez pana B w dniu 30 marca 2011 r., wynika, że jurysdykcja tego sądu, jak również zgodność z prawem wszczęcia postępowania przed tym sądem nie zostały zakwestionowane.

               37

               Niemniej aby istniała sytuacja zawisłości sporu, ważne jest, by postępowania wszczęte między tymi samymi stronami i dotyczące powództw o rozwód, separację albo unieważnienie małżeństwa były zawisłe w tym samym czasie przed sądami różnych państw członkowskich. W sytuacji gdy dwa postępowania zostały wszczęte przed sądami różnych państw członkowskich, w przypadku umorzenia jednego z nich ryzyko niedających się pogodzić orzeczeń i tym samym sytuacja zawisłości sprawy w rozumieniu art. 19 rozporządzenia nr 2201/2003 przestają istnieć. Z tego wynika, że nawet przy założeniu, iż jurysdykcja sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, została ustalona w toku pierwszego postępowania, sytuacja zawisłości sprawy już nie istnieje i w konsekwencji jurysdykcja ta nie jest ustalona.

               38

               Taka sytuacja ma miejsce wskutek umorzenia postępowania przed sądem, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek. W takim przypadku sąd, do którego pozew lub wniosek wniesiono w drugiej kolejności, staje się sądem, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek w dniu tego umorzenia.

               39

               Sprawa w postępowaniu głównym zdaje się odnosić do takiej sytuacji.

               40

               Pozew o separację był już bowiem wniesiony do sądu rodzinnego tribunal de grande instance de Nanterre, w momencie gdy przed sądem Zjednoczonego Królestwa w dniu 13 czerwca 2014 r. zostało wszczęte postępowanie o rozwód, co doprowadziło do powstania sytuacji zawisłości sprawy do północy w dniu 16 czerwca 2014 r. Po upływie tej daty, czyli o godz. 00.00 w dniu 17 czerwca, jako że postępowanie przed sądem francuskim, do którego najpierw wniesiono pozew, zostało umorzone wskutek utraty mocy postanowienia o braku pojednania wydanego przez ten sąd, jedynie przed sądem Zjednoczonego Królestwa, przed którym wszczęto postępowanie w dniu 13 czerwca 2014 r., nadal był zawisły spór należący do jednej z dziedzin określonych w art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003. Wszczęcie w dniu 17 czerwca 2014 r. postępowania o rozwód przed sądem francuskim nastąpiło później aniżeli wszczęcie postępowania przed owym sądem Zjednoczonego Królestwa. Uwzględniając reguły chronologiczne przewidziane w tym rozporządzeniu, należy stwierdzić, że to następstwo zdarzeń skutkuje tym, że wspomniany sąd Zjednoczonego Królestwa stał się – z zastrzeżeniem zgodności z prawem wszczęcia postępowania przed tym sądem w świetle przepisów art. 16 wspomnianego rozporządzenia – sądem, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek.

               41

               Należy uściślić, że okoliczność, iż przed sądem francuskim istniało inne postępowanie w dniu, w którym postępowanie zostało wszczęte przed sądem Zjednoczonego Królestwa, to jest w dniu 13 czerwca 2014 r., nie stoi wcale na przeszkodzie temu, by przed sądem tym można było skutecznie wszcząć postępowanie w świetle przepisów art. 16 omawianego rozporządzenia.

               42

               W konsekwencji w sytuacji takiej jak ta opisana w pkt 40 niniejszego wyroku, w której postępowanie o separację przed sądem francuskim zostało umorzone wskutek upływu ustawowych terminów, kryteria zawisłości sprawy nie są już spełnione od dnia tego umorzenia i należy zatem uznać, że jurysdykcja tego sądu nie została ustalona.

               43

               Z powyższego wynika, że zachowanie powoda w pierwszym postępowaniu, zwłaszcza ewentualne niezachowanie przezeń staranności, nie jest istotne do celów stwierdzenia, czy jurysdykcja sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, jest ustalona.

               44

               Jeśli chodzi o różnicę czasu między danymi państwami członkowskimi, co umożliwiałoby wszczęcie postępowania we Francji, zanim byłoby to możliwe w Zjednoczonym Królestwie, i mogłoby stawiać niektórych skarżących w gorszej sytuacji, tak jak panią A – abstrahując od tego, że nie zdaje się to działać na niekorzyść takiego skarżącego w sprawie takiej jak ta w postępowaniu głównym – nie jest ona w żadnym razie w stanie stanąć na przeszkodzie zastosowaniu przepisów dotyczących zawisłości sprawy zawartych w art. 19 rozporządzenia nr 2201/2003, które w związku z art. 16 tego rozporządzenia są oparte na pierwszeństwie chronologicznym.

               45

               Z całości powyższych rozważań wynika, że na zadane pytania trzeba udzielić odpowiedzi, iż w przypadku postępowań o separację i o rozwód wszczętych między tymi samymi stronami przed sądami dwóch państw członkowskich art. 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia nr 2201/2003 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji takiej jak ta będąca przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, w której postępowanie przed sądem, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek w pierwszym państwie członkowskim, zostało umorzone po wszczęciu postępowania przed drugim sądem w drugim państwie członkowskim, kryteria zawisłości sprawy nie są już spełnione i w związku z tym jurysdykcja sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, powinna być postrzegana jako nieustalona.

               46

               Okoliczność, że wspomniane umorzenie nastąpiło tuż po wszczęciu trzeciego postępowania przed sądem pierwszego państwa członkowskiego, nie jest istotna.

               47

               Zachowanie strony powodowej w pierwszym postępowaniu, zwłaszcza niezachowanie przez nią należytej staranności, oraz istnienie różnicy czasu między danymi państwami członkowskimi, co umożliwiałoby wszczęcie postępowania przed sądem pierwszego państwa członkowskiego przed wszczęciem postępowania przed sądem drugiego państwa członkowskiego, także nie są istotne.

         W przedmiocie kosztów

               48

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:

                     W przypadku postępowań o separację i o rozwód wszczętych między tymi samymi stronami przed sądami dwóch państw członkowskich art. 19 ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji takiej jak ta będąca przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, w której postępowanie przed sądem, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek w pierwszym państwie członkowskim, zostało umorzone po wszczęciu postępowania przed drugim sądem w drugim państwie członkowskim, kryteria zawisłości sprawy nie są już spełnione i w związku z tym jurysdykcja sądu, do którego najpierw wniesiono pozew lub wniosek, powinna być postrzegana jako nieustalona.

                     Podpisy

            (
            *
         )   Język postępowania: angielski.


Wyrok Trybunału z dnia 5 kwietnia 1990 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Królestwu Belgii. # Uchybienie zobowiązaniom Państwa Członkowskiego. # Sprawa C-6/89.


title: Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 14 października 2010 r.#Günter Fuß przeciwko Stadt Halle.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Verwaltungsgericht Halle - Niemcy.#Polityka społeczna - Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników - Dyrektywa 2003/88/WE - Organizacja czasu pracy - Strażacy zatrudnieni w sektorze publicznym - Służba interwencyjna - Artykuł 6 lit. b) i art. 22 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) - Maksymalny tygodniowy czas pracy - Odmowa wykonywania pracy w większym wymiarze - Przymusowe przeniesienie do innej służby - Bezpośrednia skuteczność - Konsekwencje z punktu widzenia sądu krajowego.#Sprawa C-243/09.

text:
      Sprawa C-243/09
      Günter Fuß
      przeciwko
      Stadt Halle
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Verwaltungsgericht Halle)
      Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Dyrektywa 2003/88/WE – Organizacja czasu pracy – Strażacy zatrudnieni w sektorze publicznym – Służba interwencyjna – Artykuł 6 lit. b) i art. 22 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) – Maksymalny tygodniowy czas pracy – Odmowa wykonywania pracy w większym wymiarze – Przymusowe przeniesienie do innej służby – Bezpośrednia skuteczność – Konsekwencje z punktu widzenia sądu krajowego
      Streszczenie wyroku
      1.        Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Dyrektywa 2003/88 dotycząca niektórych aspektów organizacji
            czasu pracy
      (dyrektywa 2003/88 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 6 lit. b))
      2.        Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Dyrektywa 2003/88 dotycząca niektórych aspektów organizacji
            czasu pracy – Artykuł 6 lit. b) – Bezpośrednia skuteczność
      (dyrektywa 2003/88 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 6 lit. b))
      1.        Artykuł 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy należy interpretować w ten sposób,
         że stoi on na przeszkodzie stosowaniu regulacji krajowej, która pozwala pracodawcy z sektora publicznego na dokonanie przymusowego
         przeniesienia na inne stanowisko pracownika zatrudnionego w charakterze strażaka w służbie interwencyjnej z powodu zażądania
         przez tego ostatniego, by w służbie tej przestrzegany był maksymalny przeciętny tygodniowy czas pracy przewidziany w przywołanym
         przepisie. Okoliczność, że pracownik w wyniku przeniesienia nie doznaje żadnej konkretnej krzywdy, poza wynikającą z naruszenia
         powyższego art. 6 lit. b), nie ma w tym zakresie znaczenia.

      (por. pkt 53-55; sentencja)
      2.        Artykuł 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy, spełnia wszystkie wymagane przesłanki
         bezpośredniej skuteczności, ponieważ nakłada na państwa członkowskie w jednoznaczny sposób wyraźny obowiązek osiągnięcia określonego
         rezultatu, oraz nie uzależnia od jakiegokolwiek warunku stosowania wprowadzonej przez siebie zasady polegającej na określeniu
         progu 48 godzin, łącznie z godzinami nadliczbowymi, dla przeciętnego tygodniowego czasu pracy. Okoliczność, iż dyrektywa pozwala
         państwom członkowskim na odstąpienie od art. 6 omawianej dyrektywy nie ma wpływu na precyzyjny i bezwarunkowy charakter owego
         art. 6 lit. b). Możliwość niestosowania przez państwa członkowskie art. 6 zależy bowiem od spełnienia wszystkich warunków
         wymienionych w art. 22 ust. 1 akapit pierwszy owej dyrektywy, a zatem możliwe jest określenie minimalnej ochrony, która w każdym
         razie musi być zapewniona.

      Zatem pracownik zatrudniony w sektorze publicznym ma prawo powoływać się bezpośrednio na przepis art. 6 lit. b) dyrektywy
         2003/88 przeciwko swemu pracodawcy w celu doprowadzenia do przestrzegania zagwarantowanego w powyższym przepisie prawa do
         średniego tygodniowego czasu pracy nieprzekraczającego 48 godzin. W tym względzie, sądy krajowe i organy administracji, w
         tym władze lokalne mają obowiązek stosowania prawa Unii w całości i zapewnienia ochrony praw, jakie przyznaje ono jednostkom,
         nie stosując w razie potrzeby sprzecznego z nim przepisu krajowego.

      Przymusowe przeniesienie, z powodu zażądania przez pracownika, by przestrzegany był maksymalny przeciętny tygodniowy czas
         pracy przewidziany w przywołanym przepisie, powoduje, że prawo przyznane przez przepis ten pozbawione jest jakiejkolwiek treści.
         Wskazany środek znosi skuteczność przepisu wobec takiego pracownika. Zatem oczywiste jest, że omawiany środek nie zapewnia
         ani stosowania art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 w całości, ani ochrony praw przyznawanych przez ten przepis pracownikom w danym
         państwie członkowskim.

      Ponadto, podstawowe prawo do skutecznej ochrony sądowej, zagwarantowane przez art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej,
         która zgodnie z art. 6 ust. 1 akapit pierwszy TUE „ma taką samą moc prawną jak traktaty”, byłoby istotnie naruszone, gdyby
         pracodawca w reakcji na skargę lub na wszczęcie przez pracownika sprawy sądowej w celu zagwarantowania poszanowania przepisów
         dyrektywy chroniącej jego bezpieczeństwo i zdrowie mógł zastosować sankcje. Obawa przed tego rodzaju sankcją, wobec której
         nie przysługiwałby żaden środek prawny, mogłaby zniechęcać pracowników, którzy uważaliby się za pokrzywdzonych przez pracodawcę,
         do dochodzenia swych praw na drodze sądowej i tym samym mogłaby poważnie zagrozić realizacji celu dyrektywy.

      (por. pkt 57-61, 63, 65, 66)
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
      z dnia 14 października 2010 r.(*)

      Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Dyrektywa 2003/88/WE – Organizacja czasu pracy – Strażacy zatrudnieni w sektorze publicznym – Służba interwencyjna – Artykuł 6 lit. b) i art. 22 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) – Maksymalny tygodniowy czas pracy – Odmowa wykonywania pracy w większym wymiarze – Przymusowe przeniesienie do innej służby – Bezpośrednia skuteczność – Konsekwencje z punktu widzenia sądu krajowego
      W sprawie C‑243/09
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Verwaltungsgericht
         Halle (Niemcy) postanowieniem z dnia 25 marca 2009 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 3 lipca 2009 r., w postępowaniu;

      Günter Fuß
      przeciwko
      Stadt Halle,

      TRYBUNAŁ (druga izba),
      w składzie: J.N. Cunha Rodrigues, prezes izby, A. Arabadjiev, A. Rosas, U. Lõhmus i A. Ó Caoimh (sprawozdawca) i  sędziowie,
      rzecznik generalny: P. Mengozzi,
      sekretarz: A. Calot Escobar,
      uwzględniając procedurę pisemną,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu G. Fußa przez M. Geißlera, Rechtsanwalt,
      –        w imieniu Stadt Halle przez M. Willeckego, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę oraz C. Blaschkego, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu austriackiego przez C. Pesendorfer, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez V. Kreuschitza oraz M. van Beeka, działających w charakterze pełnomocników,
      podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 22 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2003/88/WE
         Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.U. L 299,
         s. 9).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między G. Fußem a jego pracodawcą, Stadt Halle, dotyczącego jego przymusowego przeniesienia
         do służby innej niż ta, do której poprzednio był przydzielony w charakterze pracownika straży pożarnej.

       Ramy prawne
       Uregulowania Unii
      3        Zgodnie z brzmieniem jej motywu 1 dyrektywa 2003/88, w celu sprecyzowania określonych kwestii, dokonuje kodyfikacji przepisów
         dyrektywy Rady 93/104/WE z dnia 23 listopada 1993 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Dz.U. L 307,
         s. 18), zmienionej dyrektywą 2000/34/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 czerwca 2000 r. (Dz.U. L 195, s. 41, zwanej
         dalej „dyrektywą 93/104”). Dyrektywy 93/104 i 2000/34 powinny były zostać transponowane do prawa wewnętrznego państw członkowskich
         najpóźniej, odpowiednio, dnia 23 listopada 1996 r. i dnia 1 sierpnia 2003 r.

      4        Zgodnie z art. 1 dyrektywy 2003/88, zatytułowanym „Cel i zakres”:

      „1.      Niniejsza dyrektywa ustala minimalne wymagania w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w odniesieniu do organizacji czasu
         pracy.

      2.      Niniejszą dyrektywę stosuje się do:
      a)      minimalnych okresów dobowego odpoczynku, odpoczynku tygodniowego oraz corocznego urlopu wypoczynkowego, przerw oraz maksymalnego
         tygodniowego wymiaru czasu pracy; oraz

      […]”.
      5        Artykuł 6 tej dyrektywy, zatytułowany „Maksymalny tygodniowy wymiar czasu pracy”, stanowi:

      „Państwa członkowskie przyjmują niezbędne środki w celu zapewnienia, że zgodnie z potrzebą zapewnienia ochrony bezpieczeństwa
         i zdrowia pracowników:

      a)      wymiar tygodniowego czasu pracy jest ograniczony w drodze przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych, lub układów
         zbiorowych pracy, lub porozumień zawartych między partnerami społecznymi;

      b)      przeciętny wymiar czasu pracy w okresie siedmiodniowym, łącznie z pracą w godzinach nadliczbowych, nie przekracza 48 godzin”.
      6        Artykuł 15 tej dyrektywy, noszący tytuł „Bardziej korzystne przepisy”, ma następujące brzmienie:

      „Niniejsza dyrektywa nie wpływa na prawo państwa członkowskiego do stosowania lub wprowadzenia bardziej korzystnych przepisów
         ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych w odniesieniu do ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników lub na prawo
         do ułatwiania lub zezwalania na stosowanie układów zbiorowych lub porozumień zawartych między partnerami społecznymi, które
         są bardziej korzystne dla ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników”.

      7        Zgodnie z art. 17 dyrektywy 2003/88, zatytułowanym „Odstępstwa”:

      „1.      Z należnym poszanowaniem zasad ogólnych ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracowników państwa członkowskie mogą stosować odstępstwa
         od art. 3–6, 8 oraz 16, jeżeli, uwzględniając szczególną charakterystykę danych działań, wymiar czasu pracy nie jest mierzony
         i/lub nieokreślony z góry lub może być określony przez samych pracowników […].

      […]
      3.      Zgodnie z ust. 2 niniejszego artykułu można stosować odstępstwa od art. 3, 4, 5, 8 oraz 16:
      […]
      c)      w przypadku działań obejmujących potrzebę ciągłości usług lub produkcji, w szczególności:
      […]
      iii)  […] usług ogniowych oraz ochrony ludności”.
      8        Artykuł 22 ust. 1 akapit pierwszy tej dyrektywy ma następujące brzmienie:

      „Państwo członkowskie ma prawo wyboru niestosowania art. 6, przy poszanowaniu zasad ogólnych ochrony bezpieczeństwa i zdrowia
         pracowników, oraz […] zapewnia przyjmowanie niezbędnych środków w celu zapewnienia, że:

      a)      żaden pracodawca nie wymaga od pracownika pracy w wymiarze przekraczającym 48 godzin w okresie siedmiodniowym, obliczonym
         jako średnia w odniesieniu do okresu rozliczeniowego, określonego w art. 16 lit. b), chyba że wcześniej otrzymał on umowę
         [zgodę] pracownika o wykonywaniu [na wykonywanie] takiej pracy;

      b)      żaden pracownik nie dozna krzywdy ze strony pracodawcy z powodu braku woli zawarcia umowy o wykonywaniu takiej pracy;
      c)      pracodawca przechowuje uaktualnioną dokumentację o wszystkich pracownikach, którzy wykonują taką pracę;
      d)      dokumentacja jest do dyspozycji właściwych władz, które mogą, z powodów związanych z bezpieczeństwem i/lub zdrowiem pracowników,
         zakazać albo ograniczyć możliwość wydłużenia maksymalnego tygodniowego wymiaru czasu pracy;

      e)      pracodawca dostarcza właściwym organom na ich wniosek informacje o przypadkach, w których umowa została zawarta przez pracowników
         w celu wykonywania pracy [w których pracownicy wyrazili zgodę na wykonywanie pracy] w wymiarze przekraczającym 48 godzin w okresie
         siedmiodniowym, obliczonym jako średnia w odniesieniu do okresu rozliczeniowego określonego w art. 16 lit. b)”.

      9        Zgodnie z art. 28 dyrektywy 2003/88 weszła ona w życie z dniem 2 sierpnia 2004 r.

       Uregulowania krajowe
      10      Paragraf 2 ust. 1 Verordnung über die Arbeitszeit der Beamtinnen und Beamten im feuerwehrtechnischen Dienst der Städte und
         Gemeinden des Landes Sachsen‑Anhalt (rozporządzenia kraju związkowego Saksonii‑Anhalt w sprawie czasu pracy urzędniczek i urzędników
         w służbie technicznej straży pożarnej miast i gmin) z dnia 7 października 1998 r. (zwanego dalej „ArbZVO‑FW 1998”), obowiązujący
         do dnia 31 grudnia 2007 r., przewidywał:

      „Zwykły czas pracy urzędników zatrudnionych w systemie zmianowym, których tygodniowa działalność odbywa się zasadniczo na
         dyżurze, wynosi średnio 54 godziny. […]”.

      11      Z dniem 1 stycznia 2008 r. ArbZVO‑FW 1998 zostało zastąpione ArbZVO‑FW z dnia 5 czerwca 2007 r. (zwanym dalej „ArbZVO‑FW 2007”).

      12      Paragraf 2 ust. 1 ArbZVO‑FW 2007 stanowi:

      „Zwykły tygodniowy czas pracy urzędników wynosi średnio 48 godzin w okresie rocznym, wraz z godzinami nadliczbowymi”.
      13      Paragraf 4 ArbZVO‑FW 2007, zatytułowany „Uzgodnienia indywidualne”, stanowi:

      „1.      Z zastrzeżeniem poszanowania zasad ogólnych bezpieczeństwa i ochrony zdrowia czas pracy zmianowej może przekraczać zwykły
         średni tygodniowy czas pracy określony w § 2 ust. 1, jeżeli pracodawca wykaże, że osoby zainteresowane wyraziły na to zgodę.

      2.      Zgoda, o której mowa w ust. 1, może być cofnięta z zachowaniem sześciomiesięcznego okresu wypowiedzenia. Zainteresowani muszą
         być o tym poinformowani na piśmie”.

      14      Artykuł 612 Bürgerliches Gesetzbuch (kodeksu cywilnego) stanowi, że przy zawieraniu porozumień z pracownikiem i stosowaniu
         wobec niego środków pracodawca nie może traktować pracownika mniej korzystnie z powodu powołania się przez tego ostatniego
         na przysługujące mu prawa.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      15      G. Fuß jest zatrudniony przez Stadt Halle (miasto Halle) od dnia 10 maja 1982 r. Nominowany na urzędnika w 1998 r., na stopień
         starszego brygadiera (Oberbrandmeister), od dnia 15 grudnia 2005 r. ma stopień nadbrygadiera (Hauptbrandmeister).

      16      Do dnia 4 stycznia 2007 r. G. Fuß przydzielony był do służby interwencyjnej „ochrony przeciwpożarowej” straży pożarnej Stadt
         Halle jako kierowca pojazdu. Jego rozkład godzin przewidywał przeciętnie wymiar 54 godzin czasu pracy tygodniowo.

      17      Na zebraniu pracowników przeprowadzonym na początku 2006 r. Stadt Halle poinformowało pracowników służby interwencyjnej, że
         nastąpią przeniesienia do centrum zarządzania interwencjami, jeśli ma być przestrzegana dyrektywa 2003/88.

      18      Pismem z dnia 13 grudnia 2006 r. G. Fuß, powołując się na postanowienie Trybunału z dnia 14 lipca 2005 r. w sprawie C‑52/04
         Personalrat der Feuerwehr Hamburg, Zb.Orz. s. I‑7111, wniósł, by w przyszłości jego tygodniowy czas pracy nie przekraczał
         już maksymalnego średniego pułapu 48 godzin określonego w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88. Pismem tym G. Fuß podniósł roszczenia
         wyrównawcze za godziny nadliczbowe przepracowane niezgodnie z prawem w okresie od 1 stycznia 2004 r. do 31 grudnia 2006 r.

      19      Decyzją z dnia 18 grudnia 2006 r. Stadt Halle wprowadziło plan organizacji pracy, na mocy którego wolne rotacyjne stanowisko
         w centrali dowodzenia interwencjami straży pożarnej miało być obsadzone od dnia 1 kwietnia 2007 r. w celu uniknięcia niedociągnięć
         w organizacji.

      20      W dniu 21 grudnia 2006 r. G. Fuß został wysłuchany przez pracodawcę w przedmiocie zamierzonego przeniesienia na wspomniane
         stanowisko. Podczas tego spotkania G. Fuß zaznaczył, że chciał nadal pracować w służbie interwencyjnej.

      21      Decyzją z dnia 2 stycznia 2007 r. (zwaną dalej „decyzją o przeniesieniu”) Stadt Halle przeniosło G. Fußa na czas określony,
         od dnia 5 stycznia 2007 r. do dnia 31 marca 2009 r., do centrum dowodzenia, z uzasadnieniem, że przeniesienie było niezbędne
         ze względów organizacji służby. Zdaniem Stadt Halle stanowisko to wymagało zaliczenia szkolenia starszego brygadiera, kilkuletniego
         doświadczenia jako kierowca pojazdu oraz ukończenia kursu sanitariusza ratunkowego. Ponadto przeniesienie to pozwoliło G. Fußowi
         między innymi na wykonywanie pracy w ramach maksymalnego tygodniowego czasu pracy wynoszącego 48 godzin.

      22      Od czasu przeniesienia G. Fuß pracuje 40 godzin tygodniowo i nie musi odbywać 24-godzinnych dyżurów. Ponadto, biorąc pod uwagę
         mniejszą liczbę godzin w niekorzystnych porach (noce, niedziele i święta), otrzymuje on mniejszy dodatek za pracę w tym czasie.

      23      W dniu 4 stycznia 2007 r. G. Fuß wniósł odwołanie do Stadt Halle od decyzji o przeniesieniu, powołując się zasadniczo na to,
         że nie chciał pracować według innego planu organizacji służby.

      24      Decyzją z dnia 23 stycznia 2007 r. Stadt Halle oddaliło odwołanie, uzasadniając zasadniczo, że decyzja o przeniesieniu była
         środkiem o charakterze personalnym, wynikającym z kompetencji kierowniczych pracodawcy, które może on wykonywać w sposób uznaniowy.

      25      W dniu 28 lutego 2007 r. G. Fuß złożył skargę do Verwaltungsgericht Halle w celu stwierdzenia nieważności decyzji o przeniesieniu
         i przywrócenie go na stanowisko zajmowane przed wydaniem tej decyzji. Twierdzi on zasadniczo, że przeniesienie było uzasadnione
         jedynie tym, że zażądał on obniżenia swego czasu pracy w sposób zgodny z dyrektywą 2003/88. Natomiast zdaniem Stadt Halle
         celem decyzji nie było ukaranie w jakikolwiek sposób G. Fußa, lecz umożliwienie spełnienia jego żądania przestrzegania 48‑godzinnego
         tygodnia pracy, bez konieczności przedwczesnego zmieniania, tylko ze względu na jego osobę, planu służby, co pociągnęłoby
         za sobą problemy organizacyjne. Doprowadzenie do zgodności planu organizacji służby z dyrektywą 2003/88 musiałoby bowiem być
         dokonane w sposób jednolity dla wszystkich pracowników.

      26      W postanowieniu odwoławczym sąd krajowy stwierdził zgodność decyzji o przeniesieniu z prawem krajowym. Po pierwsze bowiem,
         G. Fuß został przeniesiony na tak samo zaszeregowane stanowisko, objęte tą samą kategorią wynagrodzeń. Po drugie, nawet jeśli
         przeniesienia G. Fußa nie można by uzasadnić względami organizacji pracy, to opiera się ono na ważnej podstawie, czyli na
         zamiarze usunięcia naruszenia art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 wobec zainteresowanego, bez dokonywania zmiany lub uzgadniania
         z dyrektywą planu służby i czasu pracy innych strażaków.

      27      Sąd ten zastanawia się jednak, czy decyzja o przeniesieniu nie jest niezgodna z art. 22 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy
         2003/88.

      28      Zwraca uwagę, że rzeczywiście, w czasie wystąpienia spornych okoliczności celem § 2 ust. 1 ArbZVO‑FW 1998 nie było transponowanie
         mającego charakter odstępstwa przepisu art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 w rozumieniu jej art. 22 ust. 1 akapit pierwszy, a żaden
         inny przepis prawa krajowego nie przewidywał możliwości tego rodzaju odstępstwa z zachowaniem wszystkich przesłanek określonych
         w powyższym przepisie dyrektywy, w szczególności przesłanki określonej w lit. b) tego akapitu, zgodnie z którą żaden pracownik
         nie dozna krzywdy ze strony pracodawcy z powodu niewyrażenia zgody na wykonywanie pracy w wymiarze przekraczającym maksymalnie
         średnio 48 godzin tygodniowo. Jednakże, jeżeli przyjąć, że nie można obchodzić uprawnień wynikających z dyrektywy 2003/88
         i że realizuje ona swój cel, to zakaz krzywdzącego traktowania pracownika powinien stosować się a fortiori, gdy pracodawca
         mimo braku wyraźnego zezwalającego przepisu prawa krajowego wymaga od pracownika świadczenia pracy o czasie trwania przekraczającym
         maksymalny pułap przewidziany w przywołanym art. 6 lit. b) i gdy pracownik domaga się przestrzegania tego przepisu.

      29      Zdaniem sądu krajowego powstaje jednak pytanie, czy pojęcie krzywdy użyte w art. 22 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy
         2003/88 należy interpretować w sposób subiektywny czy obiektywny. Z subiektywnego punktu widzenia można stwierdzić krzywdę
         G. Fußa, jeżeli odbiera on zmianę stanowiska pracy jako sankcję. Natomiast z obiektywnego punktu widzenia G. Fuß nie doznaje
         żadnej krzywdy, gdyż jego nowe stanowisko pracy jest mniej niebezpieczne od poprzedniego i oferuje mu możliwość uzyskania
         dodatkowych kwalifikacji zawodowych. Oczywiście wynagrodzenie G. Fußa ulegnie zmniejszeniu ze względu na obniżenie dodatku
         za pracę w godzinach nadliczbowych. Jednakże zmniejszenie to jest uzasadnione tym, że G. Fuß przepracowuje mniej godzin nadliczbowych,
         oraz zostaje zrekompensowane G. Fußowi w ten sposób, że zyskuje on czas wolny. Ponadto czasowy charakter przeniesienia nie
         ma znaczenia, gdyż zgodnie z ArbZVO‑FW 2007, w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2008 r., G. Fuß mógłby zostać na
         stanowisku poza służbą interwencyjną, jeśli nie wyraża on zgody na przekroczenie tygodniowego pułapu 48 godzin.

      30      W tych okolicznościach Verwaltungsgericht Halle postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi
         pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy krzywda, o której mowa w art. 22 ust. 1 [akapit pierwszy] lit. b) dyrektywy [2003/88] powinna być pojmowana obiektywnie
         czy subiektywnie?

      2)      Czy krzywda w rozumieniu art. 22 ust. 1 [akapit pierwszy] lit. b) dyrektywy [2003/88] ma miejsce, w sytuacji gdy pracownik
         służby interwencyjnej ze względu na wniosek o utrzymanie w przyszłości maksymalnego wymiaru czasu pracy zostaje wbrew swojej
         woli przeniesiony na inne stanowisko, które w przeważającej mierze wiąże się z pracą biurową?

      3)      Czy niskie wynagrodzenie należy rozumieć jako krzywdę w rozumieniu art. 22 ust. 1 [akapit pierwszy] lit. b) dyrektywy [2003/88],
         jeśli na skutek przeniesienia nastąpiło zmniejszenie wymiaru czasu pracy w niekorzystnej porze (w nocy albo w niedziele i święta),
         a w związku z tym zmniejszył się także dodatek za pracę w warunkach niekorzystnych wypłacany za pracę w takich porach?

      4)      W przypadku gdy na pytanie drugie albo trzecie zostanie udzielona odpowiedź twierdząca, czy krzywda spowodowana przeniesieniem
         może zostać zrekompensowana korzyściami wynikającymi z nowego stanowiska, takimi jak na przykład krótszy czas pracy albo kształcenie
         ustawiczne?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
      31      Zwracając się z powyższymi pytaniami, które należy rozpatrywać łącznie, sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy pojęcie
         „krzywdy” użyte w art. 22 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia
         się ono regulacji krajowej, takiej jak rozważana przez sąd krajowy, która pozwala pracodawcy z sektora publicznego dokonać
         przymusowego przeniesienia pracownika zatrudnionego jako strażak w służbie interwencyjnej z tego powodu, że pracownik ten
         zażądał, by w służbie interwencyjnej był przestrzegany maksymalny średni tygodniowy czas pracy przewidziany w art. 6 lit. b)
         powyższej dyrektywy.

      32      W tym zakresie należy przypomnieć, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż dyrektywa 2003/88 ma na celuje ustanowienie minimalnych
         wymogów mających poprawić warunki życia i pracy pracowników poprzez zbliżanie przepisów krajowych dotyczących w szczególności
         czasu pracy. Ta harmonizacja na szczeblu Unii Europejskiej w dziedzinie organizacji czasu pracy ma na celu zapewnienie lepszej
         ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracowników poprzez zagwarantowanie im odpowiednich minimalnych okresów odpoczynku, w szczególności
         dobowego i tygodniowego, jak również odpowiednich przerw w pracy oraz poprzez wprowadzenie maksymalnego limitu średniego tygodniowego
         wymiaru czasu pracy (zob. w szczególności wyroki: z dnia 5 października 2004 r. w sprawach połączonych od C‑397/01 do C‑403/01
         Pfeiffer i in., Zb.Orz. s. I‑8835, pkt 76; z dnia 1 grudnia 2005 r. w sprawie C‑14/04 Dellas i in., Zb.Orz. s. I‑10253, pkt 40,
         41; z dnia 7 września 2006 r. w sprawie C‑484/04 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Zb.Orz. s. I‑7471, pkt 35, 36).

      33      Artykuł 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 zobowiązuje państwa członkowskie do podjęcia niezbędnych środków, by zgodnie z potrzebą
         zapewnienia ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracowników przeciętny wymiar czasu pracy w okresie siedmiodniowym, łącznie z pracą
         w godzinach nadliczbowych, nie przekraczał 48 godzin wraz z godzinami nadliczbowymi. Ten maksymalny pułap tygodniowego czasu
         pracy stanowi zasadę prawa socjalnego Unii Europejskiej o szczególnym znaczeniu, z której powinien móc skorzystać każdy pracownik,
         gdyż jest to wymaganie minimalne mające na celu zapewnienie ochrony jego bezpieczeństwa i zdrowia (zob. ww. wyroki; w sprawie
         Pfeiffer i in., pkt 100; w sprawie Dellas i in., pkt 49; w sprawie Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, pkt 38).

      34      Chociaż w systemie wprowadzonym dyrektywą 2003/88 jej art. 15 pozwala ogólnie na stosowanie lub ustanowienie korzystniejszych
         przepisów krajowych dotyczących ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracowników, to tylko niektóre, wyczerpująco wymienione jej
         przepisy mogą być przedmiotem odstępstw wprowadzanych przez państwa członkowskie lub partnerów społecznych. Wprowadzenie tego
         rodzaju odstępstw jest ponadto uzależnione od surowych warunków służących zapewnieniu skutecznej ochrony bezpieczeństwa i zdrowia
         pracowników (zob. ww. wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 77, 96).

      35      Artykuł 22 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2003/88, będący przedmiotem pytań prejudycjalnych, daje państwom członkowskim
         możliwość niestosowania jej art. 6, o ile przestrzegać będą one ogólnych zasad ochrony bezpieczeństwa i zdrowia pracowników
         i o ile spełnią one kilka kumulatywnie określonych w tym przepisie warunków, w szczególności warunek zawarty w powyższym akapicie
         pierwszym lit. b), zgodnie z którym należy zastosować środki mające na celu zapewnienie, by żaden pracownik nie doznał krzywdy
         ze strony pracodawcy z powodu niewyrażenia zgody na wykonywanie pracy w średnim tygodniowym wymiarze przekraczającym pułap
         ustanowiony w art. 6 lit. b) przywołanej dyrektywy.

      36      W niniejszym przypadku bezsporne jest jednak, że ani Republika Federalna Niemiec – jak stwierdził to Trybunał w pkt 85 wyroku
         z dnia 9 września 2003 r. w sprawie C‑151/02 Jaeger, Rec. s. I‑8389, oraz w pkt 98 ww. wyroku w sprawie Pfeiffer i in. – ani
         kraj związkowy Saksonii‑Anhalt – co zostało ustalone przez sąd krajowy w postanowieniu odsyłającym i potwierdzone w niniejszym
         postępowaniu przez rząd niemiecki i Stadt Halle w uwagach na piśmie – w dniu wystąpienia okoliczności faktycznych sporu nie
         wykorzystali tej możliwości wprowadzenia odstępstwa, jako że przepisy prawa krajowego obowiązujące w tym dniu nie zawierały
         żadnego środka zgodnego z art. 22 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2003/88 lub mającego na celu transponowanie powyższego
         przepisu. Na pisemne pytanie Trybunału w tym przedmiocie Stadt Halle powtórzyło to ustalenie, a G. Fuβ i rząd austriacki również
         wyrazili takie stanowisko.

      37      Ponadto sąd krajowy podnosi w tym zakresie, że powyższa możliwość wprowadzenia odstępstwa, przewidziana w art. 22 ust. 1 akapit
         pierwszy lit. b) dyrektywy 2003/88 została wykorzystana przez kraj związkowy Saksonii‑Anhalt w później przyjętej regulacji,
         mającej na celu właśnie transponowanie tej dyrektywy w stosunku do pracowników straży pożarnej zatrudnionych przez miasta
         i gminy w tym kraju związkowym. Regulacja ta weszła jednak w życie dopiero w dniu 1 stycznia 2008 r., to jest po dniu wydania
         decyzji o przeniesieniu.

      38      Wynika stąd, że w braku przepisów prawa wewnętrznego wprowadzających możliwość zastosowania odstępstwa daną państwom członkowskim
         w art. 22 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2003/88, przepis ten nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu toczącego się przed
         sądem krajowym, a tym samym pod uwagę należy brać jedynie art. 6 lit. b) tej dyrektywy, który ustanawia zasadę przestrzegania
         przez państwa członkowskie przeciętnego maksymalnego 48‑godzinnego wymiaru czasu pracy w okresie siedmiodniowym.

      39      W tym miejscu należy przypomnieć, że w ramach procedury współpracy pomiędzy sądami krajowymi a Trybunałem ustanowionej w art. 267
         TFUE, do Trybunału należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi temu ostatniemu rozstrzygnięcie
         zawisłego przed nim sporu. W tym aspekcie do Trybunału należy – gdy zajdzie taka potrzeba – przeformułowanie przedstawionych
         mu pytań. Zadaniem Trybunału jest bowiem dokonanie wykładni wszystkich przepisów prawa Unii Europejskiej, jakie są niezbędne
         sądom krajowym do rozstrzygnięcia zawisłych przed nimi sporów, nawet jeżeli przepisy te nie są wyraźnie wskazane w pytaniach
         zadanych Trybunałowi przez te sądy (zob. podobnie w szczególności wyroki: z dnia 8 marca 2007 r. w sprawie C‑45/06 Campina,
         Zb.Orz. s. I‑2089, pkt 30, 31; z dnia 26 czerwca 2008 r. w sprawach połączonych C‑329/06 i C‑343/06 Wiedemann i Funk, Zb.Orz.
         s. I‑4635, pkt 45; z dnia 2 września 2010 r. w sprawie C‑66/09 Kirin Amgen, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 27).

      40      W konsekwencji, nawet jeśli formalnie sąd krajowy ograniczył swoje pytanie do wykładni art. 22 ust. 1 akapit pierwszy lit. b)
         dyrektywy 2003/88, to okoliczność ta nie stoi na przeszkodzie, by Trybunał udzielił mu wykładni prawa Unii Europejskiej we
         wszystkich aspektach, które mogą być użyteczne dla rozstrzygnięcia zawisłej przed nim sprawy, bez względu na to, czy sąd ten
         odniósł się do nich w treści swego pytania, czy też nie. W tym zakresie do Trybunału należy wyprowadzenie z całości informacji
         przedstawionych mu przez sąd krajowy, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, tych aspektów prawa Unii
         Europejskiej, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu (zob. wyrok z dnia 12 stycznia 2010 r. w sprawie C‑229/08
         Wolf, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).

      41      W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że sąd krajowy uznaje, iż skoro warunek niedoznania krzywdy przez
         pracownika, o którym mowa w art. 22 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2003/88, znajduje zastosowanie, w przypadku gdy
         pracodawca, w sytuacji obowiązywania regulacji wewnętrznej wprowadzającej w życie powyższy przepis, nie uzyskał zgody pracownika
         na odstąpienie od art. 6 lit. b) tej dyrektywy, to warunek ów powinien się stosować a fortiori, w przypadku gdy tak jak w niniejszej
         sprawie, pracodawca narzuca tego rodzaju odstępstwo, mimo braku zezwalającego mu na to przepisu prawa wewnętrznego, a zainteresowany
         pracownik sprzeciwia się temu, żądając przestrzegania art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88.

      42      Sąd krajowy sugeruje zatem, że, w przypadku gdy zainteresowany pracownik nie doznaje żadnej krzywdy z powodu niewyrażenia
         zgody na przekroczenie 48‑godzinnego pułapu tygodniowego czasu pracy, przewidzianego w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88, to
         okoliczność, że na podstawie prawa wewnętrznego pracodawca może przenieść pracownika wbrew jego woli do innej pracy, w której
         przestrzegany będzie wobec niego powyższy pułap czasu pracy, nie będzie sprzeczna z omawianą dyrektywą, o ile przeniesienie
         prowadzi do usunięcia naruszenia dyrektywy wobec zainteresowanego pracownika.

      43      W tym kontekście, w celu udzielenia sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, należy przeformułować zadane pytania w ten sposób,
         że sąd krajowy pyta w istocie, czy art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie
         stosowaniu regulacji krajowej, takiej jak analizowana w toczącej się przed nim sprawie, która pozwala pracodawcy z sektora
         publicznego na dokonanie przymusowego przeniesienia na inne stanowisko pracownika zatrudnionego w charakterze strażaka w służbie
         interwencyjnej z powodu zażądania przez tego ostatniego, by w służbie tej przestrzegany był maksymalny przeciętny tygodniowy
         czas pracy przewidziany w przywołanym przepisie, jeżeli pracownik w wyniku przeniesienia nie doznaje żadnej krzywdy.

      44      W tym miejscu należy przypomnieć, że jak wynika z pkt 61 ww. postanowienia w sprawie Personalrat der Feuerwehr Hamburg, działalność
         interwencyjnych służb publicznej straży pożarnej – poza wyjątkowymi przypadkami, których waga lub skala jest na tyle duża,
         że zapewnienie dobrego funkcjonowania działań niezbędnych dla ochrony interesu publicznego musi tymczasowo przeważać nad celem
         w postaci zagwarantowania bezpieczeństwa i zdrowia pracowników służb interwencyjnych i ratowniczych, co jednak nie ma miejsca
         w niniejszym przypadku – objęta jest zakresem dyrektywy 2003/88, co znaczy, że zasadniczo art. 6 lit. b) tej dyrektywy stoi
         na przeszkodzie przekraczaniu 48‑godzinnego pułapu maksymalnego tygodniowego czasu pracy, wliczając czas dyżurów.

      45      W niniejszej sprawie nie ma wątpliwości, że regulacja kraju związkowego Saksonii‑Anhalt obowiązująca w stanie faktycznym sporu
         nakładała na strażaków, którzy tak jak G. Fuß, byli zatrudnieni w miejskich i gminnych służbach interwencyjnych tego kraju
         związkowego, obowiązek czasu pracy w wymiarze przekraczającym tygodniowy pułap przewidziany w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88.

      46      W tych okolicznościach, aby odpowiedzieć na pytania sądu krajowego, należy, po pierwsze zbadać, czy zgodnie z jego sugestią
         stwierdzenie naruszenia art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 jest uzależnione od warunku, by zainteresowany pracownik doznał krzywdy,
         a po drugie ustalić, jakie z punktu widzenia sądów krajowych są konsekwencje ewentualnego naruszenia tego przepisu.

      47      Jeśli chodzi, po pierwsze, o pytanie o znaczenie wystąpienia krzywdy po stronie pracownika dla celów stwierdzenia naruszenia
         art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88, to należy przypomnieć, że jak wynika już z pkt 33 niniejszego wyroku, przepis ten stanowi
         zasadę prawa socjalnego Unii Europejskiej o szczególnym charakterze, która nakłada na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia
         pułapu 48 godzin średniego tygodniowego czasu pracy, włączając w to nadgodziny, jak to wyraźnie zostało przewidziane w tymże
         przepisie, od którego, w braku transpozycji do prawa wewnętrznego art. 22 ust. 1 akapit pierwszy tej dyrektywy, nie można
         odstąpić w odniesieniu do pracy takiej jak wykonywana przez strażaków w sprawie przed sądem krajowym.

      48      Jak to bowiem zostało powiedziane w pkt 34 niniejszego wyroku, tylko niektóre przepisy, wyraźnie wymienione w dyrektywie 2003/88
         mogą być przedmiotem odstępstw dokonywanych przez państwa członkowskie i partnerów społecznych.

      49      Jednakże, po pierwsze, art. 6 dyrektywy 2003/88 jest powoływany wyłącznie w jej art. 17 ust. 1, a jest oczywiste, że ten ostatni
         przepis odnosi się do działalności, które nie mają żadnego związku z działaniami wykonywanymi przez strażaków. Artykuł 17
         ust. 3 lit. c) ppkt iii) odnosi się natomiast do „działań obejmujących potrzebę ciągłości usług”, włączając w to w szczególności
         „usługi […] [przeciwpożarowe]”, ale ten przepis przewiduje możliwości wprowadzenia odstępstw nie od art. 6, lecz od innych
         przepisów wspomnianej dyrektywy (zob. analogicznie ww. wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 97).

      50      Po drugie, jak wynika z pkt 35 i 36 niniejszego wyroku, bezsporne jest, że ani Republika Federalna Niemiec, ani kraj związkowy
         Saksonii‑Anhalt nie skorzystały z możliwości wprowadzenia odstępstwa przewidzianego w art. 22 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy
         2003/88, dającego państwom członkowskim możliwość niestosowania art. 6, o ile spełnione zostaną pewne kumulatywnie określone
         warunki (zob. analogicznie ww. wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 98).

      51      W tych okolicznościach, aby zapewnić pełną skuteczność dyrektywy 2003/88 ważne jest, by państwa członkowskie uniemożliwiały
         przekraczanie maksymalnego tygodniowego czasu pracy ustalonego w art. 6 lit. b) tej dyrektywy (ww. wyrok w sprawie Pfeiffer
         i in., pkt 118).

      52      Z orzecznictwa Trybunału wynika, że państwa członkowskie nie mogą określać jednostronnie zakresu tego przepisu, poddając warunkom
         lub ograniczeniom stosowanie prawa pracowników do przeciętnego tygodniowego czasu pracy nieprzekraczającego 48 godzin (ww.
         wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 99).

      53      Tym samym przekroczenie średniego maksymalnego tygodniowego czasu pracy określonego w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 stanowi
         samo w sobie naruszenie tego przepisu, bez konieczności wykazywania dodatkowo wystąpienia konkretnej krzywdy. W braku przepisu
         krajowego wprowadzającego możliwość odstępstwa przewidzianego w art. 22 ust. 1 akapit pierwszy powyższej dyrektywy pojęcie
         „krzywdy” występujące w tym przepisie nie ma żadnego znaczenia dla interpretacji art. 6 lit. b).

      54      W rzeczywistości, jak to wynika z pkt 32 niniejszego wyroku, skoro dyrektywa 2003/88 realizuje cel w postaci zagwarantowania
         bezpieczeństwa i zdrowia pracowników poprzez wprowadzenie odpowiedniego odpoczynku, to prawodawca Unii uznał, że przekroczenie
         średniego maksymalnego tygodniowego czasu pracy określonego w art. 6 lit. b) tej dyrektywy, jako pozbawiające pracownika odpowiedniego
         odpoczynku, samo w sobie wyrządza mu krzywdę, gdyż zagraża jego bezpieczeństwu i zdrowiu.

      55      Wynika stąd, że regulacja krajowa, taka jak omawiana w sprawie przed sądem krajowym, przewidująca czas pracy w wymiarze przekraczającym
         pułap ustanowiony w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 w odniesieniu do pracownika zatrudnionego w charakterze strażaka w służbie
         interwencyjnej, stanowi naruszenie tego przepisu, bez konieczności wykazywania dodatkowo wystąpienia konkretnej krzywdy po
         stronie tego pracownika.

      56      Po drugie, jeśli chodzi o konsekwencje, jakie dla sądu krajowego wynikają z tego rodzaju naruszenia art. 6 lit. b) dyrektywy
         2003/88, to należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału w każdym przypadku, gdy przepisy dyrektywy
         okazują się, ze względu na swoją treść, bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne, jednostki mają prawo powoływać się na nie
         wobec państwa, w tym też, gdy występuje ono w charakterze pracodawcy, w szczególności gdy państwo nie dokonało na czas transpozycji
         dyrektywy do prawa wewnętrznego lub gdy dokonana transpozycja jest nieprawidłowa (zob. podobnie wyroki: z dnia 26 lutego 1986 r.
         w sprawie 152/84 Marshall, Rec. s. 723, pkt 46, 49; z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawach połączonych od C‑378/07 do C‑380/07
         Angelidaki i in., Zb.Orz. s. I‑3071, pkt 193, 194).

      57      Artykuł 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 spełnia te kryteria, ponieważ nakłada na państwa członkowskie w jednoznaczny sposób wyraźny
         obowiązek osiągnięcia określonego rezultatu oraz nie uzależnia od jakiegokolwiek warunku stosowania wprowadzonej przez siebie
         zasady polegającej na określeniu progu 48 godzin, łącznie z godzinami nadliczbowymi, dla przeciętnego tygodniowego czasu pracy
         (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 104).

      58      Nawet jeśli dyrektywa 2003/88 w swym art. 22 ust. 1 akapit pierwszy pozwala państwom członkowskim na odstąpienie od art. 6,
         to okoliczność ta nie ma wpływu na precyzyjny i bezwarunkowy charakter art. 6 lit. b) tej dyrektywy. Możliwość niestosowania
         przez państwa członkowskie art. 6 zależy bowiem od spełnienia wszystkich warunków wymienionych w powyższym art. 22 ust. 1
         akapit pierwszy, a zatem możliwe jest określenie minimalnej ochrony, która w każdym razie musi być zapewniona (zob. podobnie
         ww. wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 105).

      59      Tym samym art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 spełnia wszystkie wymagane przesłanki bezpośredniej skuteczności (zob. podobnie
         ww. wyrok w sprawie Pfeiffer i in., pkt 106).

      60      W konsekwencji, skoro w dniu wystąpienia okoliczności faktycznych sprawy przed sądem krajowym termin na transponowanie dyrektywy
         93/104 już upłynął, a kraj związkowy Saksonii‑Anhalt na ten dzień nie dokonał wymaganej transpozycji w zakresie dotyczącym
         strażaków zatrudnionych w służbie interwencyjnej, to pracownik, taki jak G. Fuß zatrudniony przez Stadt Halle w tego rodzaju
         służbie, ma prawo powoływać się bezpośrednio na przepis art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 przeciwko swemu pracodawcy publicznemu
         w celu doprowadzenia do przestrzegania zagwarantowanego w powyższym przepisie prawa do średniego tygodniowego czasu pracy
         nieprzekraczającego 48 godzin.

      61      W tym zakresie należy wyjaśnić, że skoro przepis ten jest bezpośrednio skuteczny, to jego adresatem są wszystkie władze państw
         członkowskich, to znaczy nie tylko sądy krajowe, lecz również wszystkie organy administracji, w tym władze lokalne, takie
         jak kraje związkowe, miasta lub gminy, a wymienione władze muszą go stosować (zob. podobnie wyrok z dnia 22 czerwca 1989 r.
         w sprawie 103/88 Costanzo, Rec. s. 1839, pkt 30–33).

      62      W sprawie przed sądem krajowym Stadt Halle twierdzi, że przymusowe przeniesienie G. Fußa – po zażądaniu przez niego, by pracodawca
         przestrzegał maksymalnego tygodniowego czasu pracy przewidzianego w art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 – do innej służby, w której
         pułap ten jest przestrzegany, może zapewnić pełne stosowanie powyższej dyrektywy względem G. Fußa, ponieważ przeniesienie
         to kładzie kres naruszeniu wobec niego prawa Unii Europejskiej.

      63      Należy przypomnieć w tym miejscu, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału sądy krajowe i organy administracji mają
         obowiązek stosowania prawa Unii w całości i zapewnienia ochrony praw, jakie przyznaje ono jednostkom, nie stosując w razie
         potrzeby sprzecznego z nim przepisu krajowego (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Costanzo, pkt 33; wyrok z dnia 11 stycznia
         2007 r. w sprawie C‑208/05 ITC, Zb.Orz. s. I‑181, pkt 68, 69 i przytoczone tam orzecznictwo).

      64      W niniejszej sprawie ważne jest, by skuteczność (effet utile) praw bezpośrednio przyznanych pracownikom na mocy art. 6 lit. b)
         dyrektywy 2003/88 była w całości zapewniona na gruncie wewnętrznego porządku prawnego (zob. ww. wyrok w sprawie Dellas i in.,
         pkt 53).

      65      Tymczasem należy zauważyć, że przymusowe przeniesienie, takie jak w sprawie przed sądem krajowym, powoduje, że prawo do podlegania
         maksymalnemu tygodniowemu czasowi pracy w wymiarze 48 godzin na zajmowanym stanowisku, przyznane pracownikowi zatrudnionemu
         w charakterze strażaka w służbie interwencyjnej, takiemu jak G. Fuß, przez art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 i potwierdzone
         przez Trybunał w ww. postanowieniu w sprawie Personalrat der Feuerwehr Hamburg, pozbawione jest jakiejkolwiek treści, a tym
         samym powyższy środek znosi skuteczność przywołanego przepisu wobec takiego pracownika. Zatem oczywiste jest, że omawiany
         środek nie zapewnia ani stosowania art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 w całości, ani ochrony praw przyznawanych przez ten przepis
         pracownikom w danym państwie członkowskim.

      66      Ponadto, jak słusznie zauważyła Komisja, podstawowe prawo do skutecznej ochrony sądowej, zagwarantowane przez art. 47 Karty
         praw podstawowych Unii Europejskiej, która zgodnie z art. 6 ust. 1 akapit pierwszy TUE „ma taką samą moc prawną jak traktaty”,
         byłoby istotnie naruszone, gdyby pracodawca w reakcji na skargę lub na wszczęcie przez pracownika sprawy sądowej w celu zagwarantowania
         poszanowania przepisów dyrektywy chroniącej jego bezpieczeństwo i zdrowie mógł zastosować tego rodzaju środek, jak w sprawie
         przed sądem krajowym. Obawa przed tego rodzaju sankcją, wobec której nie przysługiwałby żaden środek prawny, mogłaby zniechęcać
         pracowników, którzy uważaliby się za pokrzywdzonych przez pracodawcę, do dochodzenia swych praw na drodze sądowej i tym samym
         mogłaby poważnie zagrozić realizacji celu dyrektywy (zob. analogicznie wyrok z dnia 22 września 1998 r. w sprawie C‑185/97
         Coote, Rec. s. I‑5199, pkt 24, 27).

      67      Zatem na zadane pytania należy odpowiedzieć, iż art. 6 lit. b) dyrektywy 2003/88 należy interpretować w ten sposób, że stoi
         on na przeszkodzie stosowaniu regulacji krajowej, takiej jak analizowana w sprawie przed sądem krajowym, która pozwala pracodawcy
         z sektora publicznego na dokonanie przymusowego przeniesienia na inne stanowisko pracownika zatrudnionego w charakterze strażaka
         w służbie interwencyjnej z powodu zażądania przez tego ostatniego, by w służbie tej przestrzegany był maksymalny przeciętny
         tygodniowy czas pracy przewidziany w przywołanym przepisie. Okoliczność, że pracownik w wyniku przeniesienia nie doznaje żadnej
         konkretnej krzywdy, poza wynikającą z naruszenia powyższego art. 6 lit. b), nie ma w tym zakresie znaczenia.

       W przedmiocie kosztów
      68      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
      Artykuł 6 lit. b) dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów
            organizacji czasu pracy należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie stosowaniu regulacji krajowej, takiej
            jak analizowana w sprawie przed sądem krajowym, która pozwala pracodawcy z sektora publicznego na dokonanie przymusowego przeniesienia
            na inne stanowisko pracownika zatrudnionego w charakterze strażaka w służbie interwencyjnej z powodu zażądania przez tego
            ostatniego, by w służbie tej przestrzegany był maksymalny przeciętny tygodniowy czas pracy przewidziany w przywołanym przepisie.
            Okoliczność, że pracownik w wyniku przeniesienia nie doznaje żadnej konkretnej krzywdy, poza wynikającą z naruszenia powyższego
            art. 6 lit. b), nie ma w tym zakresie znaczenia.
      Podpisy
      * Język postępowania: niemiecki.


Wyrok Trybunału z dnia 25 lutego 1969 r. # Johannes Gerhardus Klomp przeciwko Inspektie der Belastingen. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Gerechtshof 's-Gravenhage - Niderlandy. # Sprawa 23-68.