title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 21 września 2006 r. # Technische Unie BV przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Odwołanie - Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki - Rynek elektrotechniczny w Niderlandach - Krajowy związek hurtowników - Porozumienia i uzgodnione praktyki mające za przedmiot zbiorowy system wyłączności i ustalanie cen - Grzywny. # Sprawa C-113/04 P.

text:
      Sprawa C‑113/04 P
      Technische Unie BV
      przeciwko
      Komisji Wspólnot Europejskich
      Odwołanie – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek elektrotechniczny w Niderlandach – Krajowy związek hurtowników – Porozumienia i uzgodnione praktyki mające za przedmiot zbiorowy system wyłączności i ustalanie cen – Grzywny
      Streszczenie wyroku
      1.        Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Obowiązki Komisji
      (rozporządzenie Rady nr 17)
      2.        Odwołanie – Zarzuty – Błąd w ustaleniach faktycznych – Niedopuszczalność – Kontrola oceny dowodów przez Trybunał – Wykluczenie,
            z wyjątkiem przypadku ich przeinaczenia
      (art. 225 WE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy)
      3.        Odwołanie – Zarzuty – Niewystarczające lub sprzeczne uzasadnienie
      4.        Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Naruszenia – Dowód
      5.        Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Naruszenia – Dowód
      (art. 81 ust. 1 WE)
      6.        Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Naruszenia – Porozumienia i uzgodnione praktyki, które
            mogą być zakwalifikowane jako stanowiące jedno naruszenie
      (art. 81 ust. 1 WE)
      7.        Odwołanie – Właściwość Trybunału
      (art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15)
      8.        Odwołanie – Właściwość Trybunału
      1.        Przestrzeganie rozsądnego terminu w postępowaniach administracyjnych z zakresu wspólnotowej polityki konkurencji stanowi ogólną
         zasadę prawa wspólnotowego, której poszanowanie zapewnia sąd wspólnotowy.

      Jednak stwierdzenie nadmiernie długiego czasu trwania postępowania, którego nie można przypisać zainteresowanym przedsiębiorstwom,
         może prowadzić do stwierdzenia nieważności, z powodu naruszenia tej zasady, decyzji stwierdzającej naruszenie tylko wtedy,
         gdy ten czas trwania mógł, poprzez naruszenie prawa przedsiębiorstw do obrony, mieć wpływ na wydanie decyzji końcowej.

      W ramach badania sąd wspólnotowy powinien wziąć pod uwagę całe postępowanie od rozpoczęcia śledztwa Komisji aż po wydanie
         decyzji końcowej.

      Istotne jest bowiem, by nie dopuścić do tego, aby prawo do obrony zostało w sposób nieodwracalny udaremnione z uwagi na nadmiernie
         długi czas trwania etapu dochodzenia poprzedzającego wysłanie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, oraz do tego, aby taki
         czas trwania utrudniał dostarczenie dowodów mających zaprzeczyć istnieniu zachowań mogących prowadzić do pociągnięcia zainteresowanych
         przedsiębiorstw do odpowiedzialności. Z tego względu badanie ewentualnej przeszkody w wykonywaniu prawa do obrony z uwagi
         na nadmiernie długi czas trwania postępowania nie może ograniczać się do jego drugiego etapu, lecz powinno również obejmować
         etap, jaki poprzedza pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, a w szczególności powinno określić, czy nadmierny czas trwania
         mógł naruszyć przyszłą zdolność zainteresowanych przedsiębiorstw do obrony.

      (por. pkt 40, 47, 48, 54–56)
      2.        Z art. 225 WE i z art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości wynika, że jedynie Sąd jest właściwy do dokonywania
         po pierwsze ustaleń faktycznych, z wyjątkiem sytuacji, gdy materialna nieprawdziwość jego ustaleń wynika z przedłożonego mu
         materiału dowodowego, i po drugie oceny ustalonych okoliczności faktycznych. W przypadku gdy Sąd dokonał ustalenia lub oceny
         okoliczności faktycznych, Trybunał jest uprawniony na podstawie art. 225 WE do kontroli kwalifikacji prawnej tych okoliczności
         i skutków prawnych, które wywiódł z nich Sąd.

      Trybunał nie jest zatem właściwy do ustalania okoliczności faktycznych ani też co do zasady do badania dowodów, które Sąd
         dopuścił na poparcie tych okoliczności. Jeżeli bowiem dowody te uzyskano w prawidłowy sposób i miało miejsce poszanowanie
         ogólnych zasad prawa i wymogów proceduralnych dotyczących ciężaru dowodu i postępowania dowodowego, to wyłącznie do Sądu należy
         ocena, jaką wagę należy przywiązywać do przedstawionych dowodów. Ocena ta nie stanowi więc, z wyłączeniem przypadków przeinaczenia
         tych dowodów, kwestii prawnej, która jako taka jest poddana kontroli Trybunału.

      (por. pkt 82, 83)
      3.        Zagadnienie dotyczące tego, czy uzasadnienie wyroku Sądu jest wewnętrznie sprzeczne lub niewystarczające, stanowi kwestię
         prawną, która jako taka może zostać podniesiona w ramach odwołania.

      W tym zakresie obowiązek uzasadnienia nie nakazuje Sądowi dokonania wyjaśnienia w sposób wyczerpujący punkt po punkcie argumentacji
         przedstawionej przez strony sporu. Uzasadnienie może zatem być dorozumiane, pod warunkiem że umożliwia ono zainteresowanym
         poznanie powodów, które stanowiły podstawy decyzji, a Trybunałowi dostarcza elementów wystarczających dla dokonania kontroli.

      (por. pkt 84, 85)
      4.        Dla dowiedzenia udziału zainteresowanego przedsiębiorstwa w kartelu wystarczy, by Komisja wykazała, że przedsiębiorstwo brało
         udział w spotkaniach, na których porozumienia o charakterze antykonkurencyjnym zostały zawarte, nie sprzeciwiając się wyraźnie
         ich zawarciu. W przypadku ustalenia, że dane przedsiębiorstwo brało udział w takich spotkaniach, to do niego należy przedstawienie
         okoliczności mogących wskazywać na to, że udział ten pozbawiony był charakteru antykonkurencyjnego, poprzez dowiedzenie, że
         poinformowało ono swych konkurentów o tym, że brało udział w tych spotkaniach w odmiennym od nich charakterze.

      (por. pkt 114)
      5.        W większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wyprowadzone ze zbiegu szeregu okoliczności
         i wskazówek, które w przypadku braku innego spójnego wyjaśnienia rozpatrywane łącznie mogą stanowić dowód naruszenia reguł
         konkurencji.

      Tego typu okoliczności i wskazówki pozwalają bowiem na wykazanie nie tylko istnienia zachowań lub porozumień antykonkurencyjnych,
         ale również czasu trwania ciągłego antykonkurencyjnego zachowania oraz okresu stosowania zawartego z naruszeniem reguł konkurencji.

      Sąd może zatem, nie naruszając prawa, oprzeć swoją ocenę występowania i czasu trwania danej praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego
         na ogólnej ocenie całości dowodów i istotnych okoliczności. Kwestia, jaką moc dowodową Sąd przyznał poszczególnym dowodom
         i okolicznościom przedstawionym przez Komisję, jest jednak kwestią z zakresu oceny faktów, która jako taka nie podlega kontroli
         Trybunału w ramach odwołania.

      Okoliczność, że dowód na występowanie ciągłego naruszenia nie został przedstawiony dla niektórych określonych okresów, nie
         stanowi przeszkody, by naruszenie to było postrzegane jako ciągłe w całościowym okresie dłuższym niż wspomniane okresy, gdy
         takie stwierdzenie opiera się na obiektywnych i zgodnych okolicznościach. W przypadku takiego naruszenia rozciągającego się
         na kilka lat okoliczność, że kartel ujawniał się w różnych okresach, z krótszymi lub dłuższymi przerwami, pozostaje bez wpływu
         na fakt jego istnienia, o ile poszczególne działania, które składają się na to naruszenie, służą osiągnięciu tego samego celu
         i wpisują się w ramy pojedynczego naruszenia o charakterze ciągłym.

      (por. pkt 165–167, 169)
      6.        Naruszenie art. 81 ust. 1 WE może wynikać nie tylko z odrębnego działania, ale również z serii działań, a nawet z ciągłego
         zachowania. Taka wykładnia nie może zostać podważona ze względu na to, że jedno lub kilka ze zdarzeń stanowiących tę serię
         działań lub to ciągłe zachowanie rozpatrywane odrębnie może również samo w sobie stanowić naruszenie wspomnianego postanowienia
         traktatu. W przypadku poszczególnych działań wpisujących się w „całościowy plan” z uwagi na identyczny cel polegający na zakłóceniu
         konkurencji na wspólnym rynku Komisja jest uprawniona przypisać odpowiedzialność za te działania na podstawie udziału w naruszeniu
         postrzeganym jako całość.

      Branie pod uwagę rzeczywistych skutków takich działań jest w tym zakresie zbędne, jeśli okazuje się, że działania te mają
         na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku.

      (por. pkt 178, 183)
      7.        Jedynie Sąd jest właściwy, by dokonać kontroli sposobu, w jaki Komisja oceniła w każdym przypadku wagę zachowań niezgodnych
         z traktatowymi regułami konkurencji. W postępowaniu odwoławczym dokonywana przez Trybunał kontrola ma na celu po pierwsze
         zbadanie, w jakim zakresie Sąd rozważył – w sposób prawnie właściwy – wszystkie czynniki istotne dla oceny wagi danego zachowania
         w świetle art. 81 WE i art. 15 rozporządzenia nr 17, i po drugie weryfikację tego, czy Sąd odpowiedział w sposób spełniający
         wymogi prawa na wszystkie argumenty przedstawione na poparcie żądania uchylenia grzywny lub obniżenia jej kwoty.

      (por. pkt 196)
      8.        Rozstrzygając kwestie prawne w ramach odwołania, Trybunał nie jest właściwy, by ze względów słuszności zastępować własną oceną
         ocenę dokonaną przez Sąd orzekający w wykonaniu przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania w przedmiocie kwoty grzywien
         nałożonych na przedsiębiorstwa ze względu na naruszenie przez nie prawa wspólnotowego.

      (por. pkt 210)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 21 września 2006 r.(*)

      Spis treści

      Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
      Skarga wniesiona do Sądu i zaskarżony wyrok
      Żądania stron w postępowaniu przed Trybunałem
      Zarzuty odwołania
      W przedmiocie odwołania
      W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na naruszeniu zasady rozsądnego terminu
      Argumentacja stron
      – W przedmiocie pierwszej części pierwszego zarzutu, dotyczącej rozróżnienia między dwoma etapami postępowania administracyjnego
      – W przedmiocie drugiej części pierwszego zarzutu, dotyczącej przewlekłości postępowania administracyjnego
      – W przedmiocie trzeciej części pierwszego zarzutu, dotyczącej naruszenia prawa do obrony
      Ocena Trybunału
      W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na odrzuceniu dowodu odciążającego odnoszącego się do okresu po wysłaniu ostrzeżenia
      Argumentacja stron
      Ocena Trybunału
      – Uwagi wstępne
      – Badanie zarzutu drugiego
      W przedmiocie zarzutu trzeciego, opartego na udziale TU w ustalonych przez Komisję naruszeniach
      W przedmiocie pierwszej części trzeciego zarzutu, dotyczącej udziału TU w zbiorowym systemie wyłączności
      – Argumentacja stron
      – Ocena Trybunału
      W przedmiocie drugiej części trzeciego zarzutu, dotyczącej udziału TU w rozszerzeniu zbiorowego systemu wyłączności
      – Argumentacja stron
      – Ocena Trybunału
      W przedmiocie trzeciej części trzeciego zarzutu, dotyczącej udziału TU w naruszeniu w zakresie cen
      – Argumentacja stron
      – Ocena Trybunału
      W przedmiocie zarzutu czwartego, dotyczącego określenia czasu trwania zarzucanych TU przez Komisję naruszeń
      W przedmiocie pierwszej części czwartego zarzutu, dotyczącej czasu obowiązywania zbiorowego systemu wyłączności
      – Argumentacja stron
      – Ocena Trybunału
      W przedmiocie drugiej części czwartego zarzutu, dotyczącej czasu trwania naruszenia w zakresie ustalania cen
      – Argumentacja stron
      – Ocena Trybunału
      W przedmiocie trzeciej części czwartego zarzutu, dotyczącej czasu trwania naruszeń przypisanych TU
      – Argumentacja stron
      – Ocena Trybunału
      W przedmiocie zarzutu piątego, dotyczącego wniosku o obniżenie kwoty grzywny
      W przedmiocie pierwszej części piątego zarzutu, dotyczącej obniżenia kwoty grzywny z uwagi na błędne zdaniem TU ustalenie
         czasu trwania przypisywanych jej naruszeń

      – Argumentacja stron
      – Ocena Trybunału
      W przedmiocie drugiej części piątego zarzutu, dotyczącej obniżenia kwoty grzywny z uwagi na przewlekłość postępowania administracyjnego
      – Argumentacja stron
      – Ocena Trybunału
      W przedmiocie trzeciej części piątego zarzutu, dotyczącej ustalenia kwoty grzywny z uwagi na udział TU w określonych w spornej
         decyzji naruszeniach

      – Argumentacja stron
      – Ocena Trybunału
      W przedmiocie kosztów
      Odwołanie – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek elektrotechniczny w Niderlandach – Krajowy związek hurtowników – Porozumienia i uzgodnione praktyki mające za przedmiot zbiorowy system wyłączności i ustalanie cen – Grzywny
      W sprawie C‑113/04 P
      mającej za przedmiot odwołanie w trybie art. 56 Statutu Trybunału Sprawiedliwości, wniesione w dniu 26 lutego 2004 r.,
      Technische Unie BV, z siedzibą w Amstelveen (Niderlandy), reprezentowana przez P. Bosa i C. Hubert, advocaten,

      strona wnosząca odwołanie,
      w której pozostałymi uczestnikami postępowania są:
      Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied, z siedzibą w Hadze (Niderlandy), reprezentowana przez E. Pijnackera Hordijka, advocaat,

      strona skarżąca w pierwszej instancji,
      Komisja Wspólnot Europejskich, reprezentowana przez W. Wilsa, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez H. Gilliamsa, advocaat, z adresem
         do doręczeń w Luksemburgu,

      strona pozwana w pierwszej instancji,
      CEF City Electrical Factors BV, z siedzibą w Rotterdamie (Niderlandy),

      CEF Holdings Ltd, z siedzibą w Kenilworth (Zjednoczone Królestwo),

      reprezentowane przez C. Vinkena‑Geijselaersa, J. Stuycka i M. Poelmana, advocaten, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,
      interwenienci w pierwszej instancji,
      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: P. Jann, prezes izby, K. Schiemann (sprawozdawca), N. Colneric, E. Juhász i E. Levits, sędziowie,
      rzecznik generalny: J. Kokott,
      sekretarz: M. Ferreira, główny administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 22 września 2005 r.,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 8 grudnia 2005 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        W odwołaniu Technische Unie BV (zwana dalej „TU”) wnosi o uchylenie wyroku Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich
         z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 i T‑6/00 Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op
         Elektrotechnisch Gebied i Technische Unie przeciwko Komisji, Rec. str. II‑5761 (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”) lub
         przynajmniej o uchylenie tego wyroku w części dotyczącej sprawy T‑6/00. Na mocy tego wyroku Sąd oddalił skargę TU mającą na
         celu stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2000/117/WE z dnia 26 października 1999 r. dotyczącej postępowania na podstawie
         art. 81 traktatu WE [Sprawa IV/33.884 – Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied
         i Technische Unie (FEG i TU)] (Dz.U. 2000, L 39, str. 1; zwanej dalej „sporną decyzją”).

       Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
      2        W dniu 18 marca 1991 r. spółka CEF Holdings Ltd, będąca hurtownikiem w branży elektrotechnicznej z siedzibą w Zjednoczonym
         Królestwie, oraz jej oddział CEF City Electrical Factors BV utworzony w celu wprowadzenia rzeczonej spółki na rynek niderlandzki
         (zwane dalej łącznie „CEF”) wniosły do Komisji Wspólnot Europejskich skargę dotyczącą problemów związanych z zaopatrzeniem,
         z którymi zetknęły się one w Niderlandach.

      3        Skarga ta dotyczyła trzech związków przedsiębiorstw działających na niderlandzkim rynku elektrotechnicznym. Poza Nederlandse
         Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied (niderlandzkim federacyjnym związkiem handlu hurtowego
         w zakresie elektrotechniki, zwanym dalej „FEG”) chodziło o Nederlandse Vereniging van Alleenvertegenwoordigers op Elektrotechnisch
         Gebied (niderlandzki związek wyłącznych przedstawicieli w branży elektrotechnicznej, zwany dalej „NAVEG”) oraz Unie van de
         Elektrotechnische Ondernemers (unię przedsiębiorstw elektrotechnicznych, zwaną dalej „UNETO”).

      4        W skardze CEF zarzuciła tym trzem związkom i ich członkom, że zawarli oni zbiorowe porozumienia w zakresie wzajemnej wyłączności
         na wszystkich poziomach procesu dystrybucji materiałów elektrotechnicznych w Niderlandach, co czyniło praktycznie niemożliwym
         wprowadzenie na rynek niderlandzki hurtownika materiałów elektrotechnicznych, niebędącego członkiem FEG. Producenci i ich
         przedstawiciele lub importerzy dostarczali materiały elektrotechniczne wyłącznie członkom FEG i wyłącznie u nich zaopatrywały
         się przedsiębiorstwa instalujące.

      5        W latach 1991 i 1992 CEF rozszerzyła następnie przedmiot skargi, rozszerzając go o porozumienia zawarte między FEG a jego
         członkami w sprawie cen i upustów cenowych, porozumienia mające na celu uniemożliwić jej uczestnictwo w niektórych projektach
         oraz porozumienia wertykalne w sprawie cen zawarte między niektórymi producentami materiałów elektrotechnicznych a hurtownikami
         będącymi członkami FEG.

      6        Po wysłaniu do FEG i jego członków w dniu 16 września 1991 r. ostrzeżenia (zwanego dalej „ostrzeżeniem”), jak też kilku wniosków
         o udzielenie informacji oraz po dokonaniu przez urzędników zajmujących się domniemaną koncentracją członków FEG, Komisja w dniu
         3 lipca 1996 r. przedstawiła zarzuty FEG i jego siedmiu członkom, w tym TU. W dniu 19 listopada 1997 r. odbyło się przesłuchanie
         w obecności wszystkich adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów oraz CEF.

      7        W dniu 26 października 1999 r. Komisja wydała sporną decyzję, w której stwierdzone zostało, że:

      –        wprowadzając w życie na podstawie porozumienia zawartego z NAVEG oraz praktyk uzgodnionych z dostawcami niereprezentowanymi
         w tym związku zbiorowy system wyłączności mający na celu wykluczenie dostaw dla przedsiębiorstw nienależących do FEG, FEG
         naruszył art. 81 ust. 1 WE (art. 1 spornej decyzji);

      –        ograniczając bezpośrednio i pośrednio możliwość swobodnego i niezależnego ustalania cen sprzedaży przez swoich członków poprzez
         wydawanie wiążących decyzji dotyczących ustalonych cen oraz publikacji, rozprowadzając wśród swoich członków zalecenia dotyczące
         cen brutto i netto oraz udostępniając swoim członkom forum umożliwiające prowadzenie dyskusji na temat cen i rabatów, FEG
         naruszył art. 81 ust. 1 WE (art. 2 zaskarżonej decyzji);

      –        uczestnicząc aktywnie w naruszeniach wskazanych w art. 1 i 2 spornej decyzji, TU naruszyła art. 81 ust. 1 WE (art. 3 tej decyzji);
      8        Za wymienione w poprzednim punkcie naruszenia zostały nałożone na FEG i TU grzywny w wysokości odpowiednio 4,4 miliona EUR
         oraz 2,15 miliona EUR (art. 5 spornej decyzji).

      9        Z uwagi na długi czas trwania postępowania (102 miesiące) Komisja z własnej inicjatywy zadecydowała jednak o obniżeniu kwoty
         grzywny o 100 000 EUR. Sporna decyzja stanowi w tym względzie:

      „(152) […] Komisja przyznaje, że czas trwania postępowania w niniejszej sprawie, które rozpoczęło się w 1991 r., był znaczący. Sytuacja
         ta jest wynikiem różnych czynników, które mogą być przypisane zarówno Komisji, jak i stronom. Komisja uznaje swoją odpowiedzialność
         w zakresie, w jakim można jej w tej kwestii postawić zarzut.

      (153) Z tego względu Komisja obniża kwotę grzywny [z 4,5 miliona] do 4,4 miliona EUR w stosunku do FEG oraz [z 2,25 miliona] do
         2,15 miliona EUR w stosunku do TU”.

       Skarga wniesiona do Sądu i zaskarżony wyrok
      10      Pismem, które wpłynęło do Sądu w dniu 14 stycznia 2000 r. (sprawa T‑6/00), TU wniosła skargę, w której domagała się tytułem
         żądania głównego stwierdzenia nieważności spornej decyzji, a posiłkowo stwierdzenia nieważności jej art. 5 ust. 2 oraz – również
         posiłkowo – obniżenia kwoty nałożonej na nią grzywny do 1000 EUR.

      11      Pismem, które wpłynęło do Sądu w tym samym dniu (sprawa T‑5/00), FEG wniósł skargę, której przedmiot był identyczny z przedmiotem
         skargi wniesionej przez TU.

      12      Postanowieniem prezesa pierwszej izby Sądu z dnia 16 października 2000 r. CEF została dopuszczona do udziału w postępowaniu
         w charakterze interwenienta, popierając żądania Komisji.

      13      Skargi FEG i TU, które zostały połączone dla celów procedury ustnej i wydania wyroku, zostały w zaskarżonym wyroku oddalone.
         FEG i TU zostały zobowiązane do pokrycia własnych kosztów oraz kosztów poniesionych przez Komisję i interwenientów w pierwszej
         instancji w każdej z wniesionych przez skarżących spraw.

       Żądania stron w postępowaniu przed Trybunałem
      14      W odwołaniu TU wnosi do Trybunału o:

      –        uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie w przedmiocie żądania stwierdzenia nieważności spornej decyzji; posiłkowo o uchylenie
         wspomnianego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Pierwszej Instancji do ponownego rozpoznania,

      –        uchylenie spornej decyzji w całości lub w części w zakresie dotyczącym TU lub – w przypadku ponownego orzeczenia w sprawie
         – istotne obniżenie kwoty nałożonej na nią grzywny,

      –        obciążenie Komisji kosztami postępowania, włączając w to koszty związane z postępowaniem przed Sądem.
      15      Komisja wnosi do Trybunału o:

      –        odrzucenie odwołania w całości jako niedopuszczalnego lub przynajmniej oddalenie go jako bezzasadnego,
      –        obciążenie TU kosztami postępowania.
       Zarzuty odwołania
      16      Na poparcie odwołania TU podnosi pięć zarzutów opartych na:

      –        naruszeniu prawa wspólnotowego lub Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu
         4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”), a w każdym razie na niezrozumiałym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, w którym Sąd
         orzekł, że przekroczenie rozsądnego terminu nie może uzasadniać stwierdzenia nieważności spornej decyzji lub dodatkowego obniżenia
         grzywny,

      –        naruszeniu obowiązku uzasadnienia, w zakresie w jakim zaskarżony wyrok jest wewnętrznie sprzeczny z uwagi na dwuznaczność,
         która charakteryzuje wagę przywiązywaną przez Sąd do daty doręczenia ostrzeżenia,

      –        naruszeniu prawa lub niezrozumiałym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, ponieważ Sąd orzekł, że Komisja słusznie mogła uznać
         TU za odpowiedzialną za naruszenia określone w art. 1 i 2 spornej decyzji,

      –        naruszeniu prawa lub niezrozumiałym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, ponieważ Sąd uznał naruszenia określone w art. 1 i 2
         spornej decyzji za naruszenia ciągłe, które zostały popełnione we wskazanych okresach, i te same okresy przyjął ponadto dla
         celów obliczenia czasu trwania naruszenia określonego w art. 3 spornej decyzji,

      –        naruszeniu prawa, ponieważ mimo błędnej oceny czasu trwania naruszeń i braku poszanowania zasady rozsądnego terminu Sąd nie
         obniżył dodatkowo kwoty grzywny, a przynajmniej uzasadnił tę ocenę w niewystarczający sposób.

       W przedmiocie odwołania
       W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na naruszeniu zasady rozsądnego terminu
       Argumentacja stron
      17      W ramach zarzutu pierwszego TU zarzuca Sądowi naruszenie prawa wspólnotowego lub EKPC, a przynajmniej niezrozumiałe uzasadnienie
         zaskarżonego wyroku w części, w jakiej stwierdził, że przekroczenie rozsądnego terminu nie mogło uzasadniać stwierdzenia nieważności
         spornej decyzji lub dodatkowego obniżenia grzywny. Zarzut ten dzieli się na trzy części.

      –       W przedmiocie pierwszej części pierwszego zarzutu, dotyczącej rozróżnienia między dwoma etapami postępowania administracyjnego
      18      TU zarzuca Sądowi, że w pkt 78 i 79 zaskarżonego wyroku orzekł, iż przedłużenie etapu postępowania administracyjnego poprzedzającego
         przedstawienie zarzutów nie może stanowić naruszenia prawa do obrony, ponieważ w postępowaniu z zakresu wspólnotowej polityki
         konkurencji do momentu otrzymania pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przeciwko zainteresowanym nie jest kierowane jakiekolwiek
         oskarżenie formalne. Zdaniem TU przy ocenie rozsądnego charakteru czasu trwania postępowania Sąd błędnie pominął zatem 57 miesięcy
         postępowania administracyjnego.

      19      TU podnosi, że w celu ustalenia, czy zasada rozsądnego terminu była przestrzegana, należy rozważyć zarówno łączny czas trwania
         postępowania administracyjnego, jak i czas trwania jego poszczególnych etapów. Uważa ona, że dokonując rozróżnienia między
         dwoma etapami tego postępowania i stwierdzając, że etap poprzedzający przedstawienie zarzutów „nie ma znaczenia” dla oceny,
         czy termin był rozsądny, Sąd działał w sposób niezgodny z prawem wspólnotowym.

      20      Ponadto Sąd nie uwzględnił orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wskazując w pkt 79 i 80 zaskarżonego wyroku,
         że oficjalną datę otrzymania pisma w sprawie przedstawienia zarzutów należy uznać za moment, od którego przeciwko zainteresowanym
         kierowane jest formalne oskarżenie i w którym wszczyna się postępowanie na podstawie art. 3 pierwszego rozporządzenia Rady
         nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r. [wykonującego] art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 13, str. 204), oraz że w sprawach karnych, takich
         jak rozstrzygana w niniejszym przypadku, rozsądny termin, o którym mowa w art. 6 ust. 1 EKPC, biegnie od tego momentu.

      21      TU twierdzi, że w szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy „moment skierowania formalnego oskarżenia” nie oznacza chwili
         otrzymania pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, ale chwilę otrzymania ostrzeżenia, czy nawet chwilę skierowania pierwszego
         wniosku o udzielenie informacji.

      22      Z kolei Komisja twierdzi, że pierwsza część podniesionego przez TU zarzutu pierwszego opiera się na błędnej interpretacji
         zaskarżonego wyroku. Jej zdaniem w pkt 77 tego wyroku Sąd stwierdził, że czas trwania pierwszego etapu postępowania administracyjnego
         był bezzasadnie nadmierny, a zatem uwzględnił on pierwszy etap wspomnianego postępowania przy ocenie tego, czy termin, który
         upłynął od pierwszych czynności tego postępowania do dnia wydania spornej decyzji, był rozsądny.

      23      Komisja utrzymuje, że stwierdzając, iż czas trwania zarówno pierwszego, jak i drugiego etapu postępowania administracyjnego
         był nadmierny, oraz badając następnie, czy takie przekroczenie rozsądnego terminu naruszyło przysługujące TU prawo do obrony,
         Sąd postąpił w sposób zgodny z orzecznictwem Trybunału, zgodnie z którym nieracjonalnie długi czas trwania poszczególnych
         etapów dochodzenia nie prowadzi automatycznie do naruszenia zasady rozsądnego terminu. Zainteresowane przedsiębiorstwa powinny
         również wykazać, że ten nieracjonalnie długi czas trwania stanowi naruszenie prawa do obrony (wyrok z dnia 15 października
         2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse
         Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8375, pkt 173–178).

      24      Zdaniem Komisji w niniejszej sprawie FEG nie dostarczył przekonującego dowodu na swoje twierdzenie, że przewlekłość postępowania
         administracyjnego stanowiła naruszenie prawa do obrony.

      25      Komisja podkreśla również, że z pkt 87–92 zaskarżonego wyroku wynika, że rozważając kwestię, czy stwierdzony przez niego nieracjonalnie
         długi czas trwania postępowania administracyjnego stanowił naruszenie przysługującego TU prawa do obrony, Sąd przeprowadził
         swą analizę zarówno w stosunku do pierwszego, jak i drugiego etapu postępowania administracyjnego.

      26      Posiłkowo Komisja zwraca uwagę, że zagadnienie, czy na potrzeby ustalenia momentu postawienia TU w stan oskarżenia należy
         brać pod uwagę datę pisma w sprawie przedstawienia zarzutów czy datę otrzymania ostrzeżenia, nie ma znaczenia, ponieważ sama
         lektura pkt 76–85 zaskarżonego wyroku wyraźnie wskazuje, że Sąd rozpatrzył kwestię przestrzegania zasady rozsądnego terminu
         zarówno w odniesieniu do pierwszego etapu postępowania administracyjnego, który rozpoczął się z chwilą otrzymania ostrzeżenia,
         jak i w odniesieniu do drugiego etapu tego postępowania.

      27      Komisja proponuje zatem oddalić pierwszą część zarzutu pierwszego jako bezzasadną.

      –       W przedmiocie drugiej części pierwszego zarzutu, dotyczącej przewlekłości postępowania administracyjnego
      28      TU podnosi, że Sąd zaniechał stwierdzenia pewnych uchybień Komisji. W szczególności pismo w sprawie przedstawienia zarzutów
         zostało wysłane do FEG i jego członków dopiero 57 miesięcy po skierowaniu ostrzeżenia. A zatem zdaniem TU Komisja przez długi
         czas trzymała zainteresowanych w niepewności co do czynności, jakie przeciwko nim mogą zostać podjęte.

      29      Długość czasu trwania postępowania administracyjnego winna była skłonić Sąd do stwierdzenia, na pierwszy rzut oka, zaistnienia
         uchybienia względem zasady rozsądnego terminu. Niezależnie od kwestii tego, czy przysługujące TU prawo do obrony zostało faktycznie
         naruszone, tak istotne przekroczenie wspomnianego terminu winno było umożliwić Sądowi stwierdzenie, że sporna decyzja w ogóle
         nie powinna była zostać wydana, ponieważ żaden z zainteresowanych nie może być trzymany w niepewności przez tak długi okres
         czasu.

      30      Komisja przypomina, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem nieracjonalnie długi czas trwania postępowania administracyjnego
         nie może być podstawą stwierdzenia nieważności decyzji Komisji, chyba że zainteresowane przedsiębiorstwa wykażą, że przekroczenie
         rozsądnego terminu naruszyło ich prawo do obrony. Sąd rozpatrzył tę kwestię w pkt 87–93 zaskarżonego wyroku, w których stwierdził,
         że nie przedstawiono jakiegokolwiek dowodu naruszenia interesów TU.

      31      Komisja podnosi, że twierdzenie, zgodnie z którym Sąd zaniechał stwierdzenia kilku naruszeń rozsądnego terminu, ma na celu
         podważenie dokonanej przez Sąd oceny o charakterze faktycznym, a zatem jest oczywiście niedopuszczalne.

      –       W przedmiocie trzeciej części pierwszego zarzutu, dotyczącej naruszenia prawa do obrony
      32      TU utrzymuje, że Sąd naruszył prawo, a przynajmniej w niezrozumiały sposób uzasadnił zaskarżony wyrok w zakresie dotyczącym
         stwierdzenia, że przysługujące TU prawo do obrony nie zostało naruszone przez nieracjonalnie długi czas trwania postępowania
         administracyjnego (pkt 79 w związku z pkt 93 i 94 zaskarżonego wyroku).

      33      Ponadto utrzymuje ona, że jej prawo do obrony zostało naruszone na etapie postępowania poprzedzającym otrzymanie pisma w sprawie
         przedstawienia zarzutów. W szczególności zwraca ona uwagę na niekorzystne konsekwencje, które tak długi czas trwania postępowania
         wywołał w zakresie możliwości zgromadzenia przez nią dowodów.

      34      TU stwierdza, że została pozbawiona możliwości owocnego zgromadzenia dowodów. Z uwagi na znaczny upływ czasu coraz trudniej
         było zgromadzić wymagane od niej dowody odciążające, mimo że działała w poszanowaniu ogólnego obowiązku ostrożności ciążącego
         na wszystkich przedsiębiorstwach, co Sąd podkreślił w pkt 87 zaskarżonego wyroku.

      35      Natomiast Komisja uważa przede wszystkim, że trzecia część pierwszego zarzutu ma na celu podważenie dokonanej przez Sąd w pkt 87–93
         zaskarżonego wyroku oceny o charakterze faktycznym, a zatem jest oczywiście niedopuszczalna.

      36      Posiłkowo Komisja krytykuje argument TU, zgodnie z którym przewlekłość dochodzenia uniemożliwiła tej spółce zgromadzenie w odpowiedni
         sposób dowodów. W tym zakresie Komisja przypomina, że argumenty te zostały podniesione przez TU w postępowaniu przed Sądem,
         który odrzucił je w pkt 87 i 88 zaskarżonego wyroku. Wnioski, do których doszedł Sąd w tych punktach, nie mogą w żaden sposób
         zostać obalone przez TU.

      37      W odpowiedzi na odwołanie CEF również twierdzi, że pierwszy zarzut TU opiera się na błędnej interpretacji zaskarżonego wyroku.
         W ramach oceny rozsądnego czasu trwania postępowania Sąd słusznie zbadał okres rozpoczynający się w dniu skierowania wniosku
         o udzielenie informacji, tj. w dniu 25 lipca 1991 r.

      38      W odniesieniu do rozsądnego terminu i naruszenia prawa do obrony CEF odwołuje się do pkt 49 wyroku z dnia 17 grudnia 1998 r.
         w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8417, i twierdzi, że Sąd nie posłużył się błędną prawnie
         konstrukcją, uznając, że chociaż czas trwania pierwszego etapu postępowania administracyjnego był nadmiernie długi, zasada
         rozsądnego terminu nie została naruszona z uwagi na brak dowodu na pogwałcenie prawa do obrony.

      39      W każdym razie CEF uznaje, że w niniejszym przypadku chodzi o dokonane przez Sąd ustalenia o charakterze faktycznym, które
         nie podlegają ponownemu rozpatrzeniu przez Trybunał. Zarzut pierwszy powinien zostać zatem odrzucony jako niedopuszczalny,
         a przynajmniej oddalony jako bezzasadny.

       Ocena Trybunału
      40      Przestrzeganie rozsądnego terminu w postępowaniach administracyjnych z zakresu wspólnotowej polityki konkurencji stanowi ogólną
         zasadę prawa wspólnotowego, której poszanowanie zapewnia sąd wspólnotowy (wyrok z dnia 18 marca 1997 r. w sprawie C‑282/95 P
         Guérin automobiles przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1503, pkt 36 i 37; ww. wyrok w sprawie Limburgse Vinyl Maatschappij i in.
         przeciwko Komisji, pkt 167–171).

      41      Należy zbadać, czy odrzucając argumenty dotyczące zarzucanego Komisji naruszenia tej zasady, Sąd naruszył prawo.

      42      Wbrew temu, co utrzymuje TU, w celu zastosowania zasady rozsądnego terminu Sąd dokonał rozróżnienia między dwoma etapami postępowania
         administracyjnego, a mianowicie między etapem dochodzenia poprzedzającym przedstawienie zarzutów a etapem odpowiadającym dalszej
         części postępowania administracyjnego (zob. pkt 78 zaskarżonego wyroku).

      43      Taki sposób postępowania jest w pełni zgodny z orzecznictwem Trybunału. W pkt 181–183 ww. wyroku w sprawie Limburgse Vinyl
         Maatschappij i in. przeciwko Komisji Trybunał orzekł w szczególności, że postępowanie administracyjne może obejmować badanie
         w dwóch następujących po sobie stadiach, z których każde kieruje się własną wewnętrzną logiką. Pierwsze stadium, które trwa
         do chwili przedstawienia zarzutów, rozpoczyna się w dniu, w którym Komisja, korzystając z przyznanych jej przez ustawodawcę
         wspólnotowego uprawnień, podejmuje działania związane z zarzutem popełnienia naruszenia; stadium to powinno umożliwić Komisji
         zajęcie stanowiska co do dalszego przebiegu postępowania. Drugie stadium trwa od przedstawienia zarzutów do wydania ostatecznej
         decyzji. Powinno ono umożliwić Komisji ostateczne wypowiedzenie się w przedmiocie zarzucanego naruszenia.

      44      Po dokonaniu rozróżnienia między dwoma etapami postępowania administracyjnego Sąd przeprowadził badanie, czy w przypadku każdego
         z nich czas trwania był nadmiernie długi.

      45      W odniesieniu do pierwszego etapu Sąd stwierdził w pkt 77 zaskarżonego wyroku, że Komisja zwlekała ponad trzy lata po skierowaniu
         do TU na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17 wniosku o udzielenie informacji w dniu 25 lipca 1991 r., by przeprowadzić
         pierwsze kontrole na miejscu. Sąd przyznał, że taki czas trwania jest nadmiernie długi i wynika z zaniechania, za które odpowiedzialna
         jest Komisja.

      46      Jeśli chodzi o drugi etap postępowania administracyjnego, Sąd wskazał w pkt 85 zaskarżonego wyroku, że między przesłuchaniem
         stron a wydaniem spornej decyzji upłynęło około 23 miesięcy i że taki czas trwania należy uznać za znaczny, przy czym odpowiedzialności
         za tę przewlekłość nie można przypisać ani TU, ani FEG. Sąd wywiódł z tego, że Komisja przekroczyła termin, jaki jest zazwyczaj
         konieczny do wydania wspomnianej decyzji.

      47      Ponieważ stwierdzenie przewlekłości postępowania – bez możliwości obciążenia odpowiedzialnością za nią TU lub FEG – nie jest
         samo w sobie wystarczające, by stwierdzić naruszenie zasady rozsądnego terminu, Sąd ocenił wpływ takiego czasu trwania na
         przysługujące TU prawo do obrony. Stanowisko to wynika z pkt 74 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd orzekł, że przekroczenie
         rozsądnego terminu może stanowić podstawę stwierdzenia nieważności jedynie w przypadku decyzji stwierdzającej naruszenie,
         o ile zostanie wykazane, że pogwałcenie tej zasady naruszyło prawo zainteresowanych przedsiębiorstw do obrony. Zdaniem Sądu,
         z wyjątkiem tej szczególnej sytuacji, nieprzestrzeganie obowiązku orzekania w rozsądnym terminie pozostaje bez wpływu na ważność
         postępowania administracyjnego na podstawie rozporządzenia nr 17.

      48      Posłużenie się tym kryterium w celu stwierdzenia naruszenia zasady rozsądnego terminu jest w pełni uzasadnione. W pkt 49 ww.
         wyroku w sprawie Baustahlgewebe przeciwko Komisji w ramach dokonywania oceny czasu trwania postępowania przed Sądem Trybunał
         orzekł, że okoliczność, zgodnie z którą czas trwania postępowania miał wpływ na rozstrzygnięcie sporu, może prowadzić do uchylenia
         zaskarżonego wyroku. Takie samo stanowisko można odnaleźć w toku rozumowania Sądu, który uznał, że przewlekłość postępowania
         przed Komisją powinna prowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji, o ile przysługujące TU prawo do obrony zostało
         naruszone, ponieważ w takim przypadku okoliczność ta bezwzględnie mogła wpłynąć na wynik postępowania.

      49      W rezultacie przeprowadzoną przez Sąd analizę zarzucanego naruszenia prawa TU do obrony należy oceniać w tym właśnie kontekście.

      50      Z zaskarżonego wyroku wynika, że analiza ta ogranicza się do oceny wpływu, jaki przewlekłość drugiego etapu postępowania administracyjnego
         mogła wywrzeć na możliwość skorzystania przez TU z prawa do obrony. W pkt 93 omawianego wyroku Sąd stwierdził w szczególności,
         że nadmierna zwłoka w postępowaniu administracyjnym po przesłuchaniu stron nie wpłynęła negatywnie na przysługujące TU i FEG
         prawo do obrony.

      51      Jeśli chodzi o etap dochodzenia poprzedzający przedstawienie zarzutów, w pkt 79 zaskarżonego wyroku Sąd wskazał, że samo przedłużenie
         tego etapu postępowania administracyjnego nie mogło naruszyć prawa do obrony, ponieważ do chwili otrzymania pisma w sprawie
         przedstawienia zarzutów przeciwko TU i FEG nie były kierowane żadne formalne oskarżenia.

      52      Wniosek ten jest słuszny w zakresie, w jakim Sąd stwierdził, że TU i FEG zostały oficjalnie poinformowane o naruszeniach,
         które zarzucała im Komisja w wyniku przeprowadzonego przez nią dochodzenia, dopiero po wysłaniu pisma w sprawie przedstawienia
         zarzutów. Podstawą rozumowania Sądu jest pogląd, że jedynie na drugim etapie postępowania administracyjnego zainteresowane
         przedsiębiorstwa mogą w pełni korzystać z prawa do obrony, co nie ma miejsca na etapie postępowania poprzedzającym przedstawienie
         zarzutów z uwagi na brak sformułowania przez Komisję zarzutów dotyczących stwierdzonych przez nią naruszeń.

      53      Jednakże dokonane przez Sąd w pkt 79 zaskarżonego wyroku stwierdzenie nie uwzględnia przypadku, w którym przewlekłość etapu
         dochodzenia mogłaby mieć wpływ na skorzystanie przez TU z prawa do obrony na drugim etapie postępowania administracyjnego,
         to znaczy po wysłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.

      54      Przewlekłość pierwszego etapu postępowania administracyjnego może oddziaływać na przyszłą zdolność do obrony zainteresowanych
         przedsiębiorstw w szczególności poprzez zmniejszenie skuteczności prawa do obrony w przypadku powoływania się na to prawo
         na drugim etapie postępowania. W istocie, jak stwierdziła rzecznik generalna w pkt 123 opinii, im więcej czasu upłynie między
         działaniem podjętym w ramach dochodzenia – takim jak w niniejszej sprawie wysłanie ostrzeżenia – a wysłaniem pisma w sprawie
         przedstawienia zarzutów, tym bardziej prawdopodobne staje się, że zgromadzenie ewentualnych dowodów odciążających w zakresie
         zarzucanych w tym piśmie naruszeń będzie niemożliwe lub utrudnione – w szczególności jeśli chodzi o świadków powołanych na
         obronę – głównie ze względu na zmiany, jakie mogą nastąpić w składzie organów zarządzających zainteresowanych przedsiębiorstw,
         lub zmiany dotyczące innych pracowników tych przedsiębiorstw. Dokonując analizy zasady rozsądnego terminu, Sąd nie uwzględnił
         w wystarczający sposób tego aspektu jej zastosowania.

      55      Ponieważ poszanowanie prawa do obrony – zasady, której podstawowe znaczenie było wielokrotnie podkreślane w orzecznictwie
         Trybunału (zob. w szczególności wyrok z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie 322/81 Michelin przeciwko Komisji, Rec. str. 3461,
         pkt 7) – posiada pierwszorzędne znaczenie w postępowaniach tego typu co rozpatrywane w niniejszej sprawie, należy zapobiec
         temu, by korzystanie z tego prawa zostało w sposób nieodwracalny udaremnione z uwagi na nadmierny czas trwania etapu dochodzenia
         oraz by taki czas trwania mógł utrudnić dostarczenie dowodów mających zaprzeczyć istnieniu zachowań mogących prowadzić do
         pociągnięcia zainteresowanych przedsiębiorstw do odpowiedzialności. Z tego względu badanie ewentualnej przeszkody w wykonywaniu
         prawa do obrony nie może ograniczać się jedynie do etapu, na którym w pełni można korzystać z tego prawa, a mianowicie do
         drugiego etapu postępowania administracyjnego. Ocena źródła ewentualnego osłabienia skuteczności prawa do obrony powinna rozciągać
         się na całość tego postępowania poprzez odniesienie się do całkowitego czasu jego trwania.

      56      Sąd naruszył zatem prawo, gdyż w zaskarżonym wyroku ograniczył zakres badania zarzucanego naruszenia prawa do obrony z uwagi
         na przewlekłość postępowania administracyjnego jedynie do jego drugiego etapu. Sąd ten nie zbadał, czy spowodowana przez Komisję
         przewlekłość całego postępowania administracyjnego, obejmującego również etap poprzedzający przedstawienie zarzutów, mogła
         negatywnie wpłynąć na przyszłą zdolność do obrony FEG i TU oraz czy w szczególności TU wykazała ten fakt w przekonujący sposób.

      57      Wynika z tego, że pierwszy zarzut TU należy uwzględnić w zakresie dotyczącym naruszenia prawa przy zastosowaniu zasady rozsądnego
         terminu. W konsekwencji zaskarżony wyrok należy uchylić w części, w jakiej orzeczono, że sam fakt wydłużenia pierwszego etapu
         postępowania administracyjnego nie mógł powodować naruszenia prawa do obrony przysługującego TU.

      58      Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy Statutu Trybunału Sprawiedliwości, jeśli odwołanie jest zasadne, Trybunał uchyla orzeczenie
         Sądu. Może on wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala, lub skierować sprawę do ponownego
         rozpoznania przez Sąd.

      59      Ponieważ w niniejszej sprawie kwestia zarzucanego naruszenia prawa do obrony, rozpatrywana w świetle przewlekłości postępowania
         administracyjnego, była rozpatrywana w pierwszej instancji, a zatem TU mogła przedstawić swoje argumenty w tym zakresie, Trybunał
         może orzec co do istoty sprawy.

      60      W skardze do Sądu TU utrzymywała, że przewlekłość postępowania administracyjnego miała wpływ na możliwość skorzystania przez
         nią z prawa do obrony, a zatem również na wynik wszczętego przeciwko niej postępowania. Jej prawo do obrony zostało naruszone
         już na etapie otrzymania przez nią pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.

      61      Należy zatem zbadać, czy TU wykazała w sposób zgodny z wymogami prawa, że w dniu przedstawienia zarzutów, a zatem w dniu 3 lipca
         1996 r., doświadczyła trudności, broniąc się przeciwko twierdzeniom Komisji, przy czym trudności te winny były wynikać z przewlekłości
         postępowania administracyjnego.

      62      W pierwszej kolejności TU zauważa, że stwierdzone przez Komisję w spornej decyzji naruszenia opierały się głównie na protokołach
         z rozmów między przedstawicielami FEG, NAVEG i TU. Niektórzy z pracowników TU biorących w tamtym czasie udział w tych rozmowach
         nie pracują już od dłuższego czasu w tym przedsiębiorstwie. A zatem uczestnicy zgromadzeń regionalnych FEG – panowie Van Hulten,
         de Beun, Romein i Van Wingen – odeszli z TU przed kilkoma laty czy to ze względu na odejście na emeryturę, czy z uwagi na
         chorobę. Natomiast pan Coppoolse, który został wskazany w pkt 65 i 69 wspomnianej decyzji jako przewodniczący FEG, w którym
         reprezentował TU, nie pracuje w tym przedsiębiorstwie już od 1989 r., a od dnia 1 czerwca 1992 r. nie pracuje nawet w Schotman,
         która jest spółką matką TU.

      63      TU utrzymuje, że wobec nieobecności tych osób nie można wymagać, by w celu obrony przed zarzutami sformułowanymi przez Komisję
         w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów odtworzyła ona dokładnie przebieg rozmów, które miały miejsce w tamtym czasie.

      64      W tym zakresie należy wskazać, że w skardze do Sądu TU nie sprecyzowała dat, w których osoby te odeszły z tego przedsiębiorstwa,
         jak również nie przedstawiła okoliczności mogących wskazywać na to, że w dniu 3 lipca 1996 r. nie można już było uzyskać informacji
         od tych osób. Przedstawione przez TU argumenty odnoszące się do przyczyn, dla których skontaktowanie się z tymi osobami jest
         bezwzględnie konieczne, by móc skorzystać z prawa do obrony, są również mało precyzyjne. TU nie wskazuje, które ze wskazanych
         przez Komisję w spornej decyzji zarzutów mogły zostać odparte dzięki zeznaniom tych osób.

      65      W drugiej kolejności TU wskazuje jedenaście protokołów ze spotkań, na których Komisja oparła się, by stwierdzić istnienie
         zbiorowego systemu wyłączności. Wśród osób obecnych na niektórych z tych spotkań trzy z nich – panowie Vos (rozmowy między
         TU a przedsiębiorstwem Holec), Van der Kaay (obecny na zgromadzeniu regionu „Zuid‑Nederland” FEG w dniu 14 lutego 1990 r.)
         oraz Van Nieuwenhof (obecny na zgromadzeniu tego samego regionu w dniu 28 maja 1991 r.) – nie mogły już zostać powołane na
         świadka przez TU.

      66      TU utrzymuje, że nawet jeśli byłaby w stanie poprosić te osoby o pomoc, to i tak odtworzenie rozmów, które odbyły się od pięciu
         do ośmiu lat wcześniej, nie jest możliwe.

      67      W tym zakresie należy przypomnieć, że pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zostało wysłane do TU w dniu 3 lipca 1996 r.
         TU nie wskazuje dat odejścia trzech osób, które brały udział we wspomnianych rozmowach, ani przyczyn, dla których fakt, że
         nie można się z nimi skonsultować, utrudnia obronę TU wobec zarzutów Komisji.

      68      Ponadto bezsporne jest, że przynajmniej jeśli chodzi o zgromadzenie regionu „Zuid‑Nederland” FEG w dniu 14 lutego 1990 r.,
         TU była reprezentowana nie tylko przez pana Van der Kaaya, ale również przez inne osoby będące przedstawicielami tej spółki,
         w stosunku do których nie powołano się na jakąkolwiek niemożność.

      69      Z powyższego wynika, że TU nie udało się przedstawić przekonujących dowodów na to, że naruszenie prawa do obrony mogło wynikać
         z przewlekłości etapu postępowania administracyjnego poprzedzającego wysłanie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów oraz
         że z tego powodu już w chwili otrzymania rzeczonego pisma jej zdolność do skutecznej obrony była naruszona.

      70      Argumentacja TU nie może dowodzić faktycznego naruszenia prawa do obrony, które winno podlegać badaniu w świetle szczególnych
         okoliczności każdego przypadku.

      71      A zatem podniesiony przez TU na poparcie wniesionej przez nią skargi do Sądu zarzut oparty na naruszeniu zasady rozsądnego
         terminu jest bezzasadny i winien w związku z tym zostać oddalony.

      72      W konsekwencji skarga TU do Sądu, w zakresie w jakim została oparta na wspomnianym zarzucie, winna zostać oddalona.

       W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na odrzuceniu dowodu odciążającego odnoszącego się do okresu po wysłaniu ostrzeżenia
       Argumentacja stron
      73      TU stwierdza, że z powodu dwuznaczności charakteryzującej wagę, jaką Sąd przypisywał dacie doręczenia ostrzeżenia, uzasadnienie
         zaskarżonego wyroku jest wewnętrznie sprzeczne, a w konsekwencji mamy do czynienia z brakiem uzasadnienia.

      74      Po pierwsze w pkt 79 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że doręczenie pisma w sprawie przedstawienia dowodów stanowiło moment,
         od którego przeciwko TU kierowano formalne oskarżenie. Ze stwierdzenia tego wynika, że TU nie musiała bronić się przed tym
         dniem, ponieważ przeciwko niej nie było kierowane jakiekolwiek formalne oskarżenie. W konsekwencji, dokonując oceny, czy Komisja
         działała w poszanowaniu zasady rozsądnego terminu przed wydaniem spornej decyzji, Sąd nie uwzględnił okresu poprzedzającego
         przedstawienie zarzutów.

      75      Po drugie z pkt 196 i 208 zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd stwierdził, iż TU pozostawała faktycznie w stanie oskarżenia
         od chwili otrzymania ostrzeżenia, a przynajmniej od momentu otrzymania pierwszego wniosku o udzielenie informacji. Tak więc
         Sąd bez żadnego uzasadnienia odrzucił dowód odciążający odnoszący się do okresu po otrzymaniu ostrzeżenia.

      76      Zdaniem TU uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest oczywiście niewystarczające, a Sąd naruszył przysługujące jej prawo do obrony.

      77      Komisja wskazuje natomiast, że drugi zarzut podniesiony przez TU na poparcie odwołania opiera się na dwóch błędnych założeniach.

      78      Po pierwsze dokonując oceny, czy termin między pierwszymi czynnościami postępowania administracyjnego a wydaniem spornej decyzji
         był rozsądny, Sąd uwzględnił okres poprzedzający przedstawienie zarzutów.

      79      Po drugie Komisja podnosi, że Sąd rozpatrzył wszystkie dowody i argumenty wskazane przez TU i stwierdził, że nie mają one
         takiej mocy dowodowej, jaką usiłuje im ona przypisać. Zdaniem Komisji Sąd w swej ocenie przywiązywał wagę również do okoliczności,
         że dokumenty, na których opiera się TU, zostały sporządzone dopiero po tym, jak zainteresowani zostali poinformowani o wszczęciu
         postępowania administracyjnego przez Komisję.

      80      Komisja uważa, że zarzut ten ma na celu skłonienie Trybunału do weryfikacji dokonanej przez Sąd oceny o charakterze faktycznym
         w zakresie mocy dowodowej materiału zgromadzonego w aktach, a zatem winien zostać odrzucony jako niedopuszczalny.

       Ocena Trybunału
      –       Uwagi wstępne
      81      Należy przypomnieć, jakie są granice kontroli sądowej dokonywanej przez Trybunał w postępowaniu odwoławczym.

      82      Z art. 225 WE i z art. 58 akapit pierwszy Statutu Trybunału Sprawiedliwości wynika, że jedynie Sąd jest właściwy do dokonywania
         po pierwsze ustaleń faktycznych, z wyjątkiem sytuacji, gdy materialna nieprawdziwość jego ustaleń wynika z przedłożonego mu
         materiału dowodowego, i po drugie oceny ustalonych okoliczności faktycznych. W przypadku gdy Sąd dokonał ustalenia lub oceny
         okoliczności faktycznych, Trybunał jest uprawniony na podstawie art. 225 WE do kontroli kwalifikacji prawnej tych okoliczności
         i skutków prawnych, które wywiódł z nich Sąd (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Baustahlgewebe przeciwko Komisji, pkt 23;
         wyrok z dnia 6 kwietnia 2006 r. w sprawie C‑551/03 P General Motors przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. I‑3173, pkt 51).

      83      Trybunał nie jest zatem właściwy do ustalania okoliczności faktycznych ani też co do zasady do badania dowodów, które Sąd
         dopuścił na poparcie tych okoliczności. Jeżeli bowiem dowody te uzyskano w prawidłowy sposób i miało miejsce poszanowanie
         ogólnych zasad prawa i wymogów proceduralnych dotyczących ciężaru dowodu i postępowania dowodowego, to wyłącznie do Sądu należy
         ocena, jaką wagę należy przywiązywać do przedstawionych dowodów. Ocena ta nie stanowi więc, z wyłączeniem przypadków przeinaczenia
         tych dowodów, kwestii prawnej, która jako taka jest poddana kontroli Trybunału (zob. ww. wyrok w sprawie Baustahlgewebe przeciwko
         Komisji, pkt 24; ww. wyrok w sprawie General Motors przeciwko Komisji, pkt 52).

      84      Należy ponadto przypomnieć, że zagadnienie dotyczące tego, czy uzasadnienie wyroku Sądu jest wewnętrznie sprzeczne lub niewystarczające,
         stanowi kwestię prawną, która jako taka może zostać podniesiona w ramach odwołania (wyroki: z dnia 7 maja 1998 r. w sprawie
         C‑401/96 P Somaco przeciwko Komisji, Rec. str. I‑2587, pkt 53; z dnia 13 grudnia 2001 r. w sprawie C‑446/00 P Cubero Vermurie
         przeciwko Komisji, Rec. str. I‑10315, pkt 20).

      85      Jeśli chodzi o obowiązek uzasadnienia, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że nie zobowiązuje on Sądu do przedstawienia wyjaśnienia,
         które opisuje w sposób wyczerpujący jeden po drugim wszystkie argumenty przedstawione przez strony sporu. Uzasadnienie może
         zatem być dorozumiane, pod warunkiem że umożliwia zainteresowanym poznanie przyczyn, dla których przyjęto takie rozstrzygnięcie,
         a właściwemu sądowi dostarcza informacji wystarczających dla dokonania kontroli (zob. podobnie wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r.
         w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko
         Komisji, Rec. str. I‑123, pkt 372).

      –       Badanie zarzutu drugiego
      86      W zakresie w jakim w drugim zarzucie TU pragnie wykazać, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku dotyczące odmówienia mocy dowodowej
         niektórym dowodom jest niewystarczające, a nawet wewnętrznie sprzeczne, zarzut ten jest dopuszczalny.

      87      We wniesionej do Sądu skardze TU i FEG kwestionowały dokonane przez Komisję w zaskarżonej decyzji ustalenia, jak na przykład
         wprowadzenie w życie gentlemen’s agreement zawartego przez NAVEG i FEG w przedmiocie dostaw dla członków FEG (zwane dalej
         „gentlemen’s agreement”). W tym zakresie przywołane zostały w szczególności dwa pisma przedsiębiorstwa Spaanderman Licht,
         które jest jednym z członków NAVEG.

      88      W pkt 196 i 208 zaskarżonego wyroku Sąd rozpatrzył moc dowodową tych pism.

      89      Jeśli chodzi w szczególności o pismo z dnia 14 sierpnia 1991 r., we wspomnianym powyżej pkt 196 Sąd ocenił jego moc dowodową
         na podstawie jego treści w kontekście, w jakim zostało ono sporządzone. Sąd zauważył po pierwsze, że pismo to zostało skierowane
         do NAVEG w odpowiedzi na pytanie postawione przez niego dwa dni wcześniej. To zatem NAVEG podjął inicjatywę uzyskania od Spaanderman
         Licht informacji na temat przyczyn, które skłoniły go do odmowy zaopatrzenia CEF. Sąd wskazał po drugie, że pismo to było
         późniejsze w stosunku do wniosków o udzielenie informacji, z którymi Komisja zwróciła się do FEG i TU w dniu 25 lipca 1991 r.,
         oraz że z tego właśnie powodu nie było ono przekonujące.

      90      Jeśli chodzi o pismo skierowane przez Spaanderman Licht do CEF w dniu 22 maja 1991 r., Sąd stwierdził, że Spaanderman Licht
         ograniczyło się jedynie do wskazania, iż nie pragnie rozszerzenia swojej sieci odsprzedawców. Sąd zauważył jednak, że pismo
         to zostało sporządzone, gdy dochodzenie Komisji było już w toku.

      91      Z pkt 196 i 208 zaskarżonego wyroku wynika zatem, że Sąd w wystarczający sposób uzasadnił nieprzekonywający charakter rzeczonych
         pism, jak też odrzucenie ich jako dowodów odciążających.

      92      W odniesieniu do utrzymywanej przez TU wewnętrznej sprzeczności uzasadnienia zaskarżonego wyroku należy stwierdzić, jak to
         wskazała rzecznik generalna w pkt 27 opinii, że wobec braku jakiegokolwiek logicznego związku między oceną rozsądnego czasu
         trwania postępowania administracyjnego a oceną mocy dowodowej dokumentów przedłożonych Sądowi w charakterze dowodów wyrok
         ten nie zawiera żadnej sprzeczności.

      93      Ponadto należąca wyłącznie do kompetencji Sądu ocena mocy dowodowej dokumentów przedłożonych mu przez strony w charakterze
         dowodów nie zależy bezwzględnie od etapu postępowania administracyjnego, na którym dokumenty te zostały sporządzone. Jak zauważyła
         rzecznik generalna w pkt 28 opinii, moc dowodowa winna być oceniana przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności danego przypadku.
         Z pkt 196 i 208 zaskarżonego wyroku wynika, że fakt wszczęcia przez Komisję dochodzenia nie jest jedynym decydującym czynnikiem,
         ze względu na który Sąd odrzucił w szczególności pisma Spaanderman Licht z dni 22 maja i 14 sierpnia 1991 r. jako niebędące
         w stanie podważyć dowodów dostarczonych przez Komisję w kwestii wprowadzenia w życie gentlemen’s agreement. Punkty 196 i 208
         nie mogą być zatem interpretowane w ten sposób, że z natury rzeczy nie można przyznać jakiejkolwiek mocy dowodowej dokumentowi
         sporządzonemu w chwili, gdy dochodzenie Komisji jest już w toku.

      94      Z powyższych względów drugi zarzut podniesiony na poparcie odwołania należy oddalić jako bezzasadny.

       W przedmiocie zarzutu trzeciego, opartego na udziale TU w ustalonych przez Komisję naruszeniach
      95      TU zarzuca Sądowi naruszenie prawa, a przynajmniej niezrozumiałe uzasadnienie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim orzekł
         on w pkt 367 i 379 zaskarżonego wyroku, że Komisja zasadnie zarzuciła TU aktywny udział w naruszeniach dotyczących funkcjonujących
         w ramach FEG zbiorowego systemu wyłączności i porozumień w sprawie cen. Zarzut trzeci dzieli się na trzy części.

       W przedmiocie pierwszej części trzeciego zarzutu, dotyczącej udziału TU w zbiorowym systemie wyłączności
      –       Argumentacja stron
      96      W tej części trzeciego zarzutu TU podnosi, że Sąd naruszył prawo, a przynajmniej w sposób niezrozumiały uzasadnił zaskarżony
         wyrok, stwierdzając, że TU wzięła aktywny udział w zbiorowym systemie wyłączności ustanowionym w formie gentlemen’s agreement.

      97      Po pierwsze zdaniem TU Sąd nie wziął pod uwagę wewnętrznych zasad funkcjonowania FEG ani niderlandzkiego systemu prawnego
         znajdującego zastosowanie w odniesieniu do stowarzyszeń.

      98      TU przypomina w tym zakresie, że w postępowaniu przed Sądem utrzymywała, iż nie mogła mieć żadnego wpływu na decyzje FEG. Mimo
         tego twierdzenia Sąd orzekł jednak w pkt 352 zaskarżonego wyroku, że w niniejszej sprawie nie były istotne ani przedstawione
         przez nią obiekcje względem tezy Komisji, zgodnie z którą TU odgrywała istotną rolę w zbiorowym systemie wyłączności, ani
         argumenty oparte na wewnętrznych zasadach funkcjonowania FEG i niderlandzkim prawie z zakresu stowarzyszeń.

      99      Ocena Sądu w tym przedmiocie nie jest zrozumiała, ponieważ w pkt 356 zaskarżonego wyroku stwierdził on, że te same wewnętrzne
         zasady funkcjonowania FEG były rzeczywiście istotne dla celów oceny roli pełnionej przez TU w prowadzeniu działalności tego
         związku.

      100    W tym zakresie Komisja podnosi, że zarzucana sprzeczność między pkt 352 a 356 zaskarżonego wyroku wynika z ich błędnej interpretacji.

      101    Zdaniem Komisji w pkt 352 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że TU nie może zasłaniać się brzmieniem wewnętrznych zasad funkcjonowania
         FEG lub przepisami prawa niderlandzkiego z zakresu stowarzyszeń, by podnosić, że nie uczestniczyła w stwierdzonych naruszeniach.
         Komisja wskazuje, że Sąd podkreślił, iż na uwadze należało mieć wyłącznie faktyczny przebieg wydarzeń, a nie to, co formalnie
         jest możliwe lub dozwolone.

      102    Ponadto w pkt 356 zaskarżonego wyroku Sąd uznał – właśnie w oparciu o ocenę faktycznie odgrywanej przez TU roli w działalności
         FEG – że TU rzeczywiście brała udział w zbiorowym systemie wyłączności.

      103    Po drugie TU uznaje za niezrozumiały tok rozumowania Sądu w pkt 353 zaskarżonego wyroku, w którym zostało potwierdzone kryterium
         zastosowane przez Komisję w spornej decyzji, a mianowicie zbieżność interesów FEG i TU. Zdaniem TU okoliczność, że jest ona
         jednym z największych przedsiębiorstw będących członkami FEG, nie dowodzi istnienia „naturalnej zbieżności interesów” jej
         i tego związku.

      104    Z uwagi na to, że kryterium oparte na zbieżności interesów nie jest istotne w niniejszym przypadku, Sąd powinien był rozpatrzyć,
         czy TU i FEG miały wspólną wolę.

      105    W tym zakresie Komisja utrzymuje, że stwierdzenie Sądu dotyczące zbieżności interesów FEG i TU nie jest oparte wyłącznie na
         fakcie, że ta ostatnia jest jednym z największych i głównych członków FEG. Zdaniem Komisji z pkt 356 zaskarżonego wyroku wynika,
         że Sąd wziął pod uwagę również okoliczność, że przez kilka lat przedstawiciel TU był członkiem zarządu FEG, pełniąc również
         przez pewien czas funkcje przewodniczącego tego organu, oraz że wspomniana spółka była silnie reprezentowana w różnych komisjach
         zajmujących się poszczególnymi towarami.

      106    Komisja kwestionuje również tezę TU, zgodnie z którą Sąd winien był rozważyć istnienie „zbieżności woli” TU i FEG. Zdaniem
         Komisji Sąd zbadał, czy TU brała udział w zbiorowym systemie wyłączności, i stwierdził, że miało to miejsce, co wystarczyło,
         by przypisać jej naruszenie.

      107    Po trzecie TU odnosi się do stwierdzenia dokonanego przez Sąd w pkt 356 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym jest ona „jednym
         z największych przedsiębiorstw będących członkami FEG” i „z tego powodu niektórzy członkowie jej kadry kierowniczej lub pracownicy
         należeli do zarządu FEG i brali udział w obradach organów tego związku w latach 1985–1995”, według TU takie stwierdzenie nie
         wystarcza, by dowieść, że „aktywnie” brała ona udział w naruszeniu określonym w art. 1 spornej decyzji.

      108    W niniejszej sprawie Komisja zobowiązana była zbadać, czy TU w jakikolwiek inny sposób wyraziła zgodę na zachowanie „swego”
         przedstawiciela w zarządzie FEG, a w konsekwencji również zgodę na politykę FEG i jej wdrażanie. Komisja nie przeprowadziła
         takiego badania, a zatem Sąd dokonał w tym zakresie błędnej oceny prawnej.

      109    Komisja podnosi w tym względzie, że TU w oczywisty sposób pominęła wszystkie dowody, których analizy Sąd dokonał w pkt 356–361
         zaskarżonego wyroku. Przypomina ona, że w punktach tych Sąd stwierdził udział TU w gentlemen’s agreement, ponieważ nie tylko
         uczestniczyła w spotkaniach, na których porozumienie to było omawiane, nie dystansując się wobec niego, ale także jako członek
         zarządu FEG była bezpośrednio zaangażowana w opracowanie i wykonanie tego porozumienia.

      110    Zdaniem Komisji wynika z tego, że dokonując oceny możliwości przypisania TU udziału w zbiorowym systemie wyłączności, Sąd
         zastosował prawidłowe kryterium prawne.

      –       Ocena Trybunału
      111    W pierwszej części trzeciego zarzutu TU kwestionuje zasadniczo kryteria prawne, na których Sąd oparł ocenę dowodów przedstawionych
         przez Komisję w celu dowiedzenia udziału TU w zbiorowym systemie wyłączności. Ponieważ ocena możliwości przypisania przedsiębiorstwu
         naruszenia stanowi kwestię prawną, Trybunał jest właściwy, by zbadać, czy Sąd naruszył prawo, stwierdzając, że Komisja miała
         podstawy, by uznać, że TU aktywnie brała udział w takim zachowaniu antykonkurencyjnym.

      112    Ponadto w ramach tej części trzeciego zarzutu TU krytykuje utrzymywany przez nią niewystarczający charakter uzasadnienia w kilku
         punktach zaskarżonego wyroku poświęconych jej udziałowi w zbiorowym systemie wyłączności.

      113    Wynika z tego, że pierwsza część trzeciego zarzutu jest dopuszczalna.

      114    Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dla dowiedzenia udziału zainteresowanego przedsiębiorstwa w kartelu w sposób zgodny z wymogami
         prawa wystarczy, by Komisja wykazała, że przedsiębiorstwo to brało udział w spotkaniach, na których porozumienia o charakterze
         antykonkurencyjnym zostały zawarte, nie sprzeciwiając się wyraźnie ich zawarciu. W przypadku ustalenia, że dane przedsiębiorstwo
         brało udział w takich spotkaniach, to do niego należy przedstawienie okoliczności mogących wskazywać na to, że udział ten
         pozbawiony był charakteru antykonkurencyjnego, poprzez dowiedzenie, że poinformowało ono swych konkurentów o tym, że brało
         udział w tych spotkaniach w odmiennym od nich charakterze (zob. wyroki z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja
         przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. str. I‑4125, pkt 96; w sprawie C‑199/92 P Hüls przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4287, pkt 155).

      115    Z pkt 359–361 zaskarżonego wyroku wynika, że te właśnie zasady posłużyły za podstawę oceny Sądu dotyczącej dowodu przedstawionego
         przez Komisję na poparcie stwierdzenia udziału TU w zbiorowym systemie wyłączności. W swym badaniu Sąd w żaden sposób nie
         wyszedł z założenia, że przystąpienie przedsiębiorstwa do stowarzyszenia zawodowego zakłada automatycznie, że poszczególne
         zachowania tego stowarzyszenia o charakterze naruszenia winny zostać przypisane temu przedsiębiorstwu. W tym zakresie z pkt 355
         wspomnianego wyroku jasno wynika, że Sąd zastosował kryterium osobistego udziału w naruszeniu.

      116    W pkt 357 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że Komisja zebrała okoliczności dowodzące istnienia gentlemen’s agreement. Zdaniem
         Sądu Komisja zgromadziła pisemne materiały wskazujące na kontakty między FEG i NAVEG, w toku których poruszono kwestię gentlemen’s
         agreement. Dokumenty te dotyczą okresu rozpoczynającego się w dniu 11 marca 1986 r. spotkaniem zarządu NAVEG z zarządem FEG. Komisja
         przedstawiła również zarysy rozmów na spotkaniach tych zarządów, które miały miejsce w dniach 28 lutego 1989 r. i 25 października
         1991 r., oraz pismo skierowane przez FEG do NAVEG w dniu 18 listopada 1991 r.

      117    W odniesieniu do osobistego udziału TU w gentlemen’s agreement w pkt 358 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził w odniesieniu
         do spotkań zarządów FEG i NAVEG wskazanych przez Komisję, że co prawda TU nie była ani obecna, ani reprezentowana na spotkaniu
         w dniu 28 lutego 1989 r., jednak FEG sporządził protokół z tego spotkania. Sąd wskazał ponadto, że obecność TU na pozostałych
         spotkaniach (w dniach 11 marca 1986 i 25 października 1991 r.) oraz jej reprezentacja w zarządzie FEG w 1991 r. nie zostały
         zakwestionowane.

      118    W pkt 360 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że wobec braku dowodu zdystansowania się przez TU, a w szczególności z uwagi
         na jej udział w charakterze członka zarządu FEG, winna ona zostać uznana za biorącą udział w gentlemen’s agreement.

      119    Wynika z tego, że Sąd nie naruszył prawa przy ocenie udziału TU w zbiorowym systemie wyłączności.

      120    Należy również rozpatrzyć argumenty podniesione przez TU na poparcie tezy, że niektóre punkty wyroku dotyczące jej udziału
         w zbiorowym systemie wyłączności nie zostały uzasadnione w wystarczający sposób.

      121    Po pierwsze, jeśli chodzi o argument TU dotyczący utrzymywanej przez nią sprzeczności między pkt 352 i 356 zaskarżonego wyroku,
         z uważnej lektury tych punktów wynika, że brak jest między nimi sprzeczności.

      122    Z pkt 350 zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd rozpatrzył zarzuty podniesione przez TU w celu odparcia dowodów na jej aktywny
         udział w naruszeniach, by ustalić, czy Komisja zgodnie z wymogami prawa dowiodła udziału tej spółki w naruszeniach określonych
         w art. 1 i 2 spornej decyzji.

      123    W odniesieniu do udziału TU w zbiorowym systemie wyłączności Sąd odrzucił w pkt 352 zaskarżonego wyroku argumentację, zgodnie
         z którą spółka ta nie mogła mieć wpływu na decyzje FEG. Sąd stwierdził, że argumenty TU dotyczące wewnętrznych zasad funkcjonowania
         FEG i niderlandzkiego ustawodawstwa z zakresu prawa stowarzyszeń nie są istotne dla sprawy. Zdaniem Sądu należało ustalić,
         czy TU uczestniczyła w gentlemen’s agreement, a nie czy statut FEG lub wspomniane ustawodawstwo pozwalało jej na taki udział.

      124    Rozumowanie to słusznie zostało oparte na konieczności dowiedzenia, czy udział TU w gentlemen’s agreement rzeczywiście miał
         miejsce, a nie, czy taki udział był po prostu możliwy.

      125    To właśnie stosując ten tok rozumowania, w ramach badania kwestii, czy TU faktycznie uczestniczyła w zbiorowym systemie wyłączności,
         Sąd stwierdził, że istotny był fakt, iż niektórzy członkowie kadry kierowniczej lub pracownicy TU byli członkami zarządu FEG
         i w pkt 356 zaskarżonego wyroku odniósł się do statutu FEG, by przypomnieć, że zadaniem tego organu było kierowanie związkiem.

      126    W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak jest zatem sprzeczności w tym względzie.

      127    Po drugie w odniesieniu do krytyki pkt 353 zaskarżonego wyroku należy wskazać, że ustalenie Sądu dotyczące zbieżności interesów
         między FEG a TU nie zostało oparte wyłącznie na fakcie, że TU jest jednym z największych przedsiębiorstw będących członkiem
         FEG. W istocie z pkt 356 wspomnianego wyroku wynika, że Sąd wziął również pod uwagę fakty, że przez kilka lat przedstawiciel
         TU był członkiem zarządu tego związku, że przez pewien czas przedstawiciel ten pełnił funkcję przewodniczącego tego organu
         oraz że TU była silnie reprezentowana w różnych komisjach zajmujących się poszczególnymi towarami.

      128    W odniesieniu do utrzymywanej przez TU konieczności zbadania przez Sąd istnienia wspólnej woli TU i FEG należy stwierdzić,
         że w zakresie w jakim Sąd rozpatrzył, czy TU faktycznie brała udział w gentlemen’s agreement, i uznał, że miało to miejsce,
         przesłanka, od której spełnienia uzależniona jest możliwość przypisania tego naruszenia omawianemu przedsiębiorstwu, została
         spełniona.

      129    Mając powyższe na uwadze, pierwszą część trzeciego zarzutu należy oddalić jako bezzasadną.

       W przedmiocie drugiej części trzeciego zarzutu, dotyczącej udziału TU w rozszerzeniu zbiorowego systemu wyłączności
      –       Argumentacja stron
      130    TU podnosi, że Sąd naruszył prawo, a przynajmniej w sposób niezrozumiały uzasadnił zaskarżony wyrok w zakresie oceny, czy
         – a jeśli tak, to w jakim okresie czasu – spółka ta aktywnie uczestniczyła w praktykach uzgodnionych FEG, a przynajmniej członków
         tego związku, które miały na celu przystąpienie przedsiębiorstw niebędących członkami NAVEG do gentlemen’s agreement.

      131    Sąd w żaden sposób nie wziął pod uwagę faktu, że TU po raz ostatni wywierała nacisk na producenta niebędącego członkiem NAVEG
         w celu skłonienia go do niedostarczania materiałów elektrotechnicznych przedsiębiorstwom nienależącym do FEG w dniu 2 lipca
         1991 r. A zatem TU podnosi, że nie można domyślnie zakładać, jak to uczynił Sąd, że po dniu 2 lipca 1991 r. brała ona aktywny
         udział w naruszeniu określonym w art. 1 spornej decyzji, a przynajmniej – jak wskazuje TU – zaskarżony wyrok w tym punkcie
         został uzasadniony w niewystarczającym stopniu. Po wspomnianej dacie Komisja nie stwierdziła jakiejkolwiek tego typu działalności
         TU.

      132    W tym zakresie Komisja podnosi, że TU zmierza do podważenia dokonanej przez Sąd oceny o charakterze faktycznym dotyczącej
         daty 2 lipca 1991 r. oraz że zgodnie z orzecznictwem uczestnika zakazanego porozumienia uznaje się za odpowiedzialnego za
         to porozumienie do momentu publicznego zdystansowania się przez niego względem jego treści, czego TU nigdy nie uczyniła.

      133    Całkowicie posiłkowo Komisja zwraca uwagę, że TU pominęła stwierdzenie dokonane przez Sąd w pkt 366 zaskarżonego wyroku, zgodnie
         z którym TU wywierała naciski na przedsiębiorstwa nienależące do NAVEG nie tylko samodzielnie, ale również „wraz z innymi
         członkami FEG”. Stwierdzenie to jest dodatkową podstawą, by TU uznać za odpowiedzialną za naruszenie w całym okresie jego
         trwania.

      –       Ocena Trybunału
      134    W zakresie w jakim w drugiej części trzeciego zarzutu TU kwestionuje zasadniczo kryteria prawne, na podstawie których Sąd
         zbadał dowody przedstawione przez Komisję celem dowiedzenia udziału TU w rozszerzeniu zbiorowego systemu wyłączności, ta część
         jest dopuszczalna.

      135    Jednakże pominięto w niej wnioski, do których Sąd doszedł w pkt 365–376 zaskarżonego wyroku.

      136    A zatem w pkt 365 tego wyroku Sąd stwierdził, że TU była jednym z głównych członków FEG oraz że z tego powodu była ona reprezentowana
         w zarządzie związku przez cały okres od 1985 do 1995 r., z wyjątkiem jednak 1990 r. Sąd wskazał ponadto, że ze względu na
         tę reprezentację TU bezpośrednio uczestniczyła w opracowaniu polityki FEG lub była informowana o rozmowach prowadzonych między
         tym związkiem a NAVEG dotyczących zbiorowego systemu wyłączności, przy czym nigdy nie usiłowała publicznie zdystansować się
         względem nich.

      137    W pkt 366 zaskarżonego wyroku Sąd dodał, że z dowodów rozpoznanych przez Komisję w pkt 53–70 uzasadnienia spornej decyzji
         wynika w sposób wystarczający z punktu widzenia wymogów prawa, że TU odgrywała szczególnie istotną rolę w praktykach uzgodnionych
         polegających na rozszerzeniu zbiorowego systemu wyłączności o niektórych dostawców nienależących do NAVEG. Sąd stwierdził,
         że TU – zarówno samodzielnie, jak i w porozumieniu z innymi członkami FEG – wywierała naciski na te przedsiębiorstwa, by nie
         dostarczały towaru hurtownikom niezrzeszonym w FEG i konkurującym z jego członkami.

      138    Ponieważ wywieranie tego typu nacisków zostało stwierdzone przez Sąd w ramach dokonywanej przez niego niezależnie oceny okoliczności
         faktycznych, która nie może być przedmiotem ponownego badania w postępowaniu odwoławczym i której materialna prawdziwość nie
         została zakwestionowana przez TU, należy uznać, że Sąd nie naruszył prawa, stwierdzając, że Komisja słusznie przyjęła udział
         TU w rozszerzeniu zbiorowego systemu wyłączności po dniu 2 lipca 1991 r., ponieważ dochodząc do takiego wniosku, Sąd oparł
         się na ocenie roli osobiście odgrywanej przez TU w tym naruszeniu. Ponadto w tym zakresie nie można stwierdzić braku uzasadnienia.

      139    W tych okolicznościach drugą część trzeciego zarzutu należy oddalić jako bezzasadną.

       W przedmiocie trzeciej części trzeciego zarzutu, dotyczącej udziału TU w naruszeniu w zakresie cen
      –       Argumentacja stron
      140    TU podnosi, że Sąd naruszył prawo, a przynajmniej w sposób niezrozumiały uzasadnił zaskarżony wyrok, stwierdzając, że Komisja
         słusznie mogła uznać TU za odpowiedzialną za naruszenie określone w art. 2 spornej decyzji, dotyczące porozumienia w sprawie
         cen, z uwagi na jej aktywny udział w tym naruszeniu.

      141    TU kwestionuje zawarte w pkt 371 zaskarżonego wyroku twierdzenie Sądu, zgodnie z którym „TU nie może utrzymywać, że ze swej
         natury naruszenie określone w art. 2 [spornej] decyzji dotyczy wyłącznie FEG i że w konsekwencji nie może ono zostać jej przypisane”.

      142    TU zarzuca Sądowi, że domyślnie stwierdził, iż uczestniczyła ona w praktykach uzgodnionych, stosując dwie wiążące decyzje
         – jedną w sprawie cen i drugą w sprawie publikacji. Z pkt 376 zaskarżonego wyroku wywodzi ona, że Sąd uznał, iż sam fakt bycia
         przez TU członkiem FEG wystarczy, by uznać ją odpowiedzialną za to naruszenie.

      143    TU podnosi, że fakt bycia członkiem związku przedsiębiorstw naruszającego reguły konkurencji nie wystarcza sam w sobie, by
         przypisać to naruszenie takiemu członkowi. Zdaniem TU w danym przypadku musi mieć miejsce indywidualna działalność, której
         można dowieść i z której można wywieść, że członek danego związku wyraził wolę udziału w rozpatrywanym naruszeniu.

      144    Nie przeprowadzając badania w zakresie tego, w jakim stopniu TU faktycznie była zaangażowana w naruszenie określone w art. 2
         spornej decyzji, Sąd naruszył prawo, a przynajmniej w tej kwestii w sposób niezrozumiały uzasadnił zaskarżony wyrok.

      145    W tym zakresie Komisja podnosi, że trzecia część trzeciego zarzutu opiera się na błędnej interpretacji pkt 371 zaskarżonego
         wyroku.

      146    Zdaniem Komisji we wspomnianym pkt 371 zaskarżonego wyroku Sąd przypomniał, że art. 3 spornej decyzji uznaje TU za odpowiedzialną
         za naruszenia w szczególności z uwagi na jej aktywny udział w nich. Komisja podkreśla, że w pkt 349 tego wyroku Sąd odrzucił
         argument TU, zgodnie z którym naruszenia zostały jej przypisane wyłącznie z uwagi na to, że była członkiem FEG. Odrzucenie
         to zostało wyjaśnione w pkt 351–379 tego wyroku, w których Sąd na podstawie dostępnych dowodów – a nie tylko na podstawie
         samego twierdzenia TU i FEG – orzekł, że dwa stwierdzone w spornej decyzji naruszenia mogą zostać przypisane TU.

      –       Ocena Trybunału
      147    Jak na to zwróciła uwagę rzecznik generalna w pkt 51 opinii, Sąd w żaden sposób nie oparł się na założeniu, że TU jako członek
         FEG winna automatycznie zostać uznana odpowiedzialną za bezprawne zachowanie tego związku.

      148    Przeciwnie, pkt 375–379 zaskarżonego wyroku zostały poświęcone zbadaniu przez Sąd osobistego i aktywnego udziału TU w naruszeniu
         dotyczącym ustalania cen.

      149    W konsekwencji Sądowi nie można zarzucić jakiegokolwiek naruszenia prawa. Ponadto zaskarżony wyrok został uzasadniony w tej
         kwestii w wystarczający sposób.

      150    Z powyższego wynika, że trzecią część trzeciego zarzutu należy oddalić jako bezzasadną, a w konsekwencji zarzut ten winien
         zostać oddalony w całości.

       W przedmiocie zarzutu czwartego, dotyczącego określenia czasu trwania zarzucanych TU przez Komisję naruszeń
      151    W zarzucie czwartym, który dzieli się na trzy części, TU utrzymuje, że Sąd naruszył prawo, a przynajmniej niewystarczająco
         uzasadnił zaskarżony wyrok w zakresie czasu trwania każdego z ciągłych naruszeń określonych w art. 1 i 2 spornej decyzji.
         Te same okresy zostały błędnie przyjęte w odniesieniu do czasu trwania naruszenia określonego w art. 3 tej decyzji.

      152    TU krytykuje pkt 413 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd stwierdził, „że czas trwania zachowań składających się na naruszenia
         określone w art. 1 i 2 [spornej] decyzji wynosił osiem, piętnaście, dziewięć, cztery i sześć lat”.

       W przedmiocie pierwszej części czwartego zarzutu, dotyczącej czasu obowiązywania zbiorowego systemu wyłączności
      –       Argumentacja stron
      153    TU utrzymuje, iż Sąd błędnie orzekł, że naruszenie określone w art. 1 spornej decyzji miało ze swej natury charakter ciągły
         oraz że czas jego trwania obejmował okres od 11 marca 1986 r. do 25 lutego 1994 r. włącznie. W tym zakresie TU odsyła do pkt 406
         zaskarżonego wyroku, w którym Sąd orzekł, że naruszenia określone w art. 1 i 2 spornej decyzji miały „ze swej natury” charakter
         ciągły, ponieważ „zdarzenia dotyczące rozszerzenia zbiorowego systemu wyłączności i odsyłanie przez FEG do zaleceń w przedmiocie
         cen nie stanowią niezależnych naruszeń, tylko zachowania składające się na naruszenia”. Zdaniem TU Sąd błędnie oparł się na
         „okolicznościach” zamiast posłużyć się bezpośrednimi dowodami w tym zakresie.

      154    Ponadto TU uważa, że w pkt 408 zaskarżonego wyroku Sąd nie wyjaśnił przyczyn, dla których można by uznać, że ustanowiony między
         FEG i NAVEG zbiorowy system wyłączności istniał w okresie od 11 marca 1986 r. do 25 lutego 1994 r., skoro brakowało dowodów
         na istnienie takiego systemu w pewnych okresach między tymi datami. A zatem brak jest dowodów na istnienie takiego naruszenia:

      –        w okresie od 11 marca 1986 r. – daty spotkania, na którym FEG i NAVEG po raz pierwszy rozmawiali o „porozumieniach między
         tymi dwoma związkami” – do 28 lutego 1989 r. – dnia, w którym zarządy obu związków po raz pierwszy od wspomnianego spotkania
         poruszyły kwestię gentlemen’s agreement,

      –        w okresie od 18 listopada 1991 r. – dnia, w którym FEG po raz ostatni osobiście kontaktował się z NAVEG – do 25 lutego 1994 r.
         – dnia, w którym NAVEG po raz ostatni wskazał na istnienie zbiorowego systemu wyłączności między nim a FEG.

      155    TU stwierdza, że okoliczność ta jest sprzeczna z zasadami dotyczącymi przeprowadzania dowodów. Zdaniem TU naruszenie może
         zostać uznane za istniejące w okresie kilku lat, jeśli wykazane zostanie, że przez cały ten okres zainteresowane przedsiębiorstwa
         miały wspólną wolę popełnienia naruszenia oraz że naruszenie to faktycznie przez ten okres istniało, a przynajmniej zostało
         wykonane.

      156    Zdaniem TU Sąd zastosował zatem błędne kryterium oceny dowodu.

      157    W odniesieniu do zarzutu czwartego jako całości Komisja stwierdza, że jest on niedopuszczalny, ponieważ kwestionuje dokonaną
         przez Sąd ocenę o charakterze faktycznym, zgodnie z którą stwierdzone działania i zachowania ograniczające konkurencję miały
         wspólny cel i stanowiły w konsekwencji jedno naruszenie.

      158    Jeśli chodzi o pierwszą część czwartego zarzutu, Komisja podnosi posiłkowo, że w kwestionowanym przez TU pkt 406 zaskarżonego
         wyroku wyraźnie stwierdzono, że kwalifikacja stwierdzonych w spornej decyzji praktyk jako „naruszeń ciągłych” w żaden sposób
         nie została uzasadniona stosunkiem między poszczególnymi działaniami ograniczającymi konkurencję, ale została oparta na charakterze
         naruszeń, które dotyczyły porozumień zawartych na czas nieokreślony i działań mających na celu wykonanie lub rozszerzenie
         tych porozumień.

      159    W odniesieniu do argumentu TU dotyczącego czasu obowiązywania zbiorowego systemu wyłączności i utrzymywanego przez nią braku
         dowodu na jego istnienie w długich okresach czasu Komisja odwołuje się do pkt 90, 406 i 411 zaskarżonego wyroku, w których
         Sąd kilkakrotnie orzekł, że naruszenie to należy zakwalifikować jako „ciągłe”. Wszakże w przypadku porozumienia zawartego
         na czas nieokreślony właśnie z uwagi na charakter tego porozumienia Komisja nie może dowieść jego istnienia w każdym konkretnym
         momencie.

      160    Komisja stwierdza, że z uwagi na to, iż zarzucane naruszenia zostały zakwalifikowane przez Sąd jako „ciągłe”, co stanowi ustalenie
         o charakterze faktycznym, a żaden z uczestników zbiorowego systemu wyłączności nigdy wyraźnie nie zdystansował się względem
         niego, Sąd słusznie uznał, że Komisja nie musiała przedstawiać uzupełniających dowodów na okoliczność istnienia porozumienia
         w każdym momencie między datami wskazanymi przez TU.

      –       Ocena Trybunału
      161    W ramach pierwszej części czwartego zarzutu TU utrzymuje zasadniczo, że Sąd oparł się na błędnych kryteriach prawnych, by
         ocenić dowody przedstawione przez Komisję na poparcie stwierdzenia dotyczącego czasu obowiązywania zbiorowego systemu wyłączności,
         w którym udział zarzucany jest TU. W tym zakresie ta część czwartego zarzutu dotyczy kwestii prawnej, którą Trybunał może
         rozpatrzyć w postępowaniu odwoławczym, a zatem winna ona zostać uznana za dopuszczalną.

      162    Ponieważ istnienie gentlemen’s agreement zostało podważone przez FEG i TU, Sąd stwierdził w pkt 141 zaskarżonego wyroku, że
         należy ocenić, czy w spornej decyzji Komisja uchyliła się od spoczywającego na niej ciężaru dowodu, stwierdzając, że istniały
         dowody na istnienie gentlemen’s agreement od dnia 11 marca 1986 r. Sąd wskazał, że badanie to polega na całościowej ocenie
         wszystkich istotnych dla sprawy dowodów i okoliczności.

      163    Po zbadaniu genezy i wdrażania wspomnianego gentlemen’s agreement Sąd wskazał w pkt 210 zaskarżonego wyroku, że na podstawie
         całościowej oceny TU i FEG nie udało się podważyć przekonywającego, obiektywnego i spójnego charakteru okoliczności, na których
         Komisja oparła się w spornej decyzji.

      164    W ramach niniejszego postępowania TU kwestionuje w szczególności właściwość odnoszenia się do „okoliczności” jako do dowodów
         na istnienie zbiorowego systemu wyłączności.

      165    Argument ten nie może zostać uwzględniony. Trybunał orzekł już w przeszłości, że w większości przypadków istnienie praktyki
         lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wyprowadzone ze zbiegu szeregu okoliczności i wskazówek, które w przypadku braku
         innego spójnego wyjaśnienia rozpatrywane łącznie mogą stanowić dowód naruszenia reguł konkurencji (ww. wyrok w sprawie Aalborg
         Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 57).

      166    Jak wskazała rzecznik generalna w pkt 64 opinii, tego typu okoliczności i wskazówki pozwalają bowiem na wykazanie nie tylko
         istnienia zachowań lub porozumień antykonkurencyjnych, ale również czasu trwania ciągłego antykonkurencyjnego zachowania oraz
         okresu stosowania zawartego z naruszeniem reguł konkurencji.

      167    W świetle tego orzecznictwa Sąd może zatem, nie naruszając prawa, oprzeć swoją ocenę występowania i czasu trwania danej praktyki
         lub porozumienia antykonkurencyjnego na ogólnej ocenie „całości dowodów i istotnych okoliczności”. Kwestia, jaką moc dowodową
         Sąd przyznał poszczególnym dowodom i okolicznościom przedstawionym przez Komisję, jest jednak kwestią z zakresu oceny faktów,
         która jako taka nie podlega kontroli Trybunału w ramach odwołania.

      168    W rozpatrywanej pierwszej części czwartego zarzutu TU zarzuca Sądowi również to, że pominął brak dowodów na istnienie zbiorowego
         systemu wyłączności w pewnych określonych okresach czasu.

      169    W tym zakresie należy uściślić, że w pkt 406 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł, iż Komisja przedstawiła dowody na występowanie
         naruszenia ciągłego w latach 1986–1994. Okoliczność, że taki dowód nie został przedstawiony dla niektórych określonych okresów,
         nie stanowi przeszkody, by naruszenie to było postrzegane jako ciągłe w całościowym okresie dłuższym niż wspomniane okresy,
         gdy takie stwierdzenie opiera się na obiektywnych i zgodnych okolicznościach. W przypadku naruszenia rozciągającego się na
         kilka lat okoliczność, że kartel ujawniał się w różnych okresach, z krótszymi lub dłuższymi przerwami, pozostaje bez wpływu
         na fakt jego istnienia o ile poszczególne działania, które składają się na to naruszenie, służą osiągnięciu tego samego celu
         i wpisują się w ramy pojedynczego naruszenia o charakterze ciągłym.

      170    W pkt 342 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że zbiorowy system wyłączności i praktyki dotyczące ustalania cen służyły osiągnięciu
         tego samego antykonkurencyjnego celu, który z jednej strony polegał na utrzymaniu cen na wyższym niż konkurencyjny poziomie,
         zmniejszając konkurencyjność przedsiębiorstw usiłujących prowadzić działalność na rynku hurtowej dystrybucji materiałów elektrotechnicznych
         w Niderlandach i rywalizujących w ten sposób z członkami FEG, nie będąc zrzeszonymi w tym związku, natomiast z drugiej strony
         na częściowej koordynacji ich polityki cenowej.

      171    Jak na to zwróciła uwagę rzecznik generalna w pkt 61 opinii, z tego stwierdzenia Sądu wynika, że każde ze wspomnianych naruszeń
         – a mianowicie zbiorowy system wyłączności i praktyki uzgodnione w zakresie cen – służą osiągnięciu tego samego celu.

      172    Ponadto należy podkreślić, że w pkt 408 zaskarżonego wyroku Sąd wyjaśnił w szczegółowy sposób okoliczności, które pozwoliły
         Komisji na określenie czasu obowiązywania zbiorowego systemu wyłączności. Punkt ten ma następujące brzmienie:

      „Jeśli chodzi o naruszenie określone w art. 1 [spornej] decyzji, Komisja nie była w stanie precyzyjnie określić daty, w której
         ustanowiono zbiorowy system wyłączności. Niemniej mogła ona dostarczyć dowód na istnienie tego systemu od momentu spotkania
         w dniu 11 marca 1986 r., podczas którego zarządy FEG i NAVEG powołały się na gentlemen’s agreement. Komisja przyjęła również
         kilka okoliczności dotyczących okresu po tym spotkaniu, na podstawie których stwierdziła, że gentlemen’s agreement w dalszym
         ciągu była stosowana przez członków NAVEG (zob. motywy 47–49 [spornej] decyzji). Komisja wskazała ponadto na kilka okoliczności
         dowodzących, że wywiązując się z gentlemen’s agreement, członkowie NAVEG podążali za radami ich związku (motywy 50–52 [spornej]
         decyzji). Ostatnią z tych okoliczności stanowi protokół z wewnętrznego spotkania spółki Hemmink w dniu 25 lutego 1994 r.,
         na którym ten członek NAVEG przyznał się do odmówienia dostawy dla hurtownika nienależącego do FEG. Jeśli chodzi o naciski
         wywierane w szczególności na producentów nienależących do NAVEG, by nie dostarczali towarów do hurtowników niebędących członkami
         FEG, równie bezsporne jest, że miały one miejsce w okresie dwunastu miesięcy po lipcu 1990 r.”.

      173    Ponieważ dokonana przez Sąd ocena dowodów przedstawionych przez Komisję w zakresie czasu obowiązywania zbiorowego systemu
         wyłączności została oparta na prawidłowych kryteriach prawnych, a punkty zaskarżonego wyroku odnoszące się do tego zagadnienia
         zostały uzasadnione w sposób wystarczający, pierwszą część czwartego zarzutu należy oddalić jako bezzasadną.

       W przedmiocie drugiej części czwartego zarzutu, dotyczącej czasu trwania naruszenia w zakresie ustalania cen
      –       Argumentacja stron
      174    TU utrzymuje, iż w pkt 406 zaskarżonego wyroku Sąd błędnie orzekł, że określone w art. 2 spornej decyzji naruszenie w zakresie
         ustalania cen miało ze swej natury charakter ciągły oraz że trwało ono od 21 grudnia 1988 r. do 24 kwietnia 1994 r. włącznie.

      175    TU kwestionuje w szczególności fakt, że Sąd ocenił zdarzenia prowadzące do stwierdzenia naruszenia określonego w art. 2 spornej
         decyzji nie jako stanowiące odrębne naruszenia, ale jako elementy składowe jednego i tego samego naruszenia. Podkreśla, że
         Sąd uznał jednocześnie, iż zdarzenia te występowały przez różne okresy czasu, a mianowicie przez 15, 9, 4 i 6 lat, jak to
         zresztą wynika z pkt 413 zaskarżonego wyroku.

      176    TU stwierdza, że bardziej uważne badanie tych „zdarzeń” prowadzi do wniosku, że są one całkowicie od siebie niezależne. Sąd
         winien był przeprowadzić badanie każdego z tych zdarzeń odrębnie w świetle kryteriów stosowania art. 81 ust. 1 WE, a zwłaszcza
         kryterium wpływu na handel między państwami członkowskimi.

      177    Komisja uważa natomiast, że ta część czwartego zarzutu została oparta na błędnej interpretacji zaskarżonego wyroku. Zwraca
         ona uwagę, że zawarte w pkt 406 tego wyroku stwierdzenie Sądu dotyczące ciągłego charakteru naruszenia w zakresie ustalania
         cen opiera się na naturze tego naruszenia. W istocie naruszenie to polega na wiążących decyzjach wydawanych na czas nieokreślony
         oraz na licznych działaniach i zachowaniach, z których wszystkie miały na celu sztuczne utrzymanie cen na rynku niderlandzkim
         na wysokim poziomie przez nieokreślony okres czasu.

      –       Ocena Trybunału
      178    Naruszenie art. 81 ust. 1 WE może wynikać nie tylko z odrębnego działania, ale również z serii działań, a nawet z ciągłego
         zachowania. Taka wykładnia nie może zostać podważona ze względu na to, że jedno lub kilka ze zdarzeń stanowiących tę serię
         działań lub to ciągłe zachowanie rozpatrywane odrębnie może również samo w sobie stanowić naruszenie wspomnianego postanowienia
         traktatu. W przypadku poszczególnych działań wpisujących się w „całościowy plan” z uwagi na identyczny cel polegający na zakłóceniu
         konkurencji na wspólnym rynku Komisja jest uprawniona przypisać odpowiedzialność za te działania na podstawie udziału w naruszeniu
         postrzeganym jako całość (ww. wyrok w spawie Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 258).

      179    Z zaskarżonego wyroku wynika, że takie właśnie rozumowanie stanowiło podstawę dokonanej przez Sąd kwalifikacji praktyk uzgodnionych
         w zakresie cen jako pojedynczego naruszenia o charakterze ciągłym.

      180    W szczególności w pkt 342 wspomnianego wyroku Sąd stwierdził, że zbiorowy system wyłączności i praktyki związane z ustalaniem
         cen służyły osiągnięciu tego samego antykonkurencyjnego celu, który z jednej strony polegał na utrzymaniu cen na wyższym niż
         konkurencyjny poziomie, zmniejszając konkurencyjność przedsiębiorstw usiłujących prowadzić działalność na rynku hurtowej dystrybucji
         materiałów elektrotechnicznych w Niderlandach i rywalizujących w ten sposób z członkami FEG, nie będąc zrzeszonymi w tym związku,
         natomiast z drugiej strony na częściowej koordynacji ich polityki cenowej.

      181    Jak to wskazała rzecznik generalna w pkt 61 opinii, z takiego stwierdzenia wynika również, że każde z tych naruszeń oddzielnie
         – a mianowicie zbiorowy system wyłączności i praktyki uzgodnione w zakresie cen – służyły osiągnięciu tego samego celu.

      182    Punkt 406 zaskarżonego wyroku postrzegany w świetle stwierdzenia dokonanego przez Sąd w pkt 342 nie wskazuje zatem na jakiekolwiek
         naruszenie prawa lub brak uzasadnienia tego wyroku.

      183    Ponadto należy przypomnieć, że dla celów stosowania art. 81 ust. 1 WE branie pod uwagę rzeczywistych skutków porozumienia
         jest zbyteczne, jeśli okazuje się, że porozumienie to miało na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji
         wewnątrz wspólnego rynku (ww. wyrok w sprawie Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 261).

      184    Ustaliwszy antykonkurencyjny cel praktyk uzgodnionych związanych z ustalaniem cen, Sąd w żaden sposób nie był zobowiązany
         przeprowadzić badania ich rzeczywistych skutków na rynku.

      185    Z powyższego wynika, że drugą część czwartego zarzutu należy oddalić jako bezzasadną.

       W przedmiocie trzeciej części czwartego zarzutu, dotyczącej czasu trwania naruszeń przypisanych TU
      –       Argumentacja stron
      186    TU podnosi, że w przypadku uwzględnienia części pierwszej i drugiej czwartego zarzutu czas trwania naruszenia określonego
         w art. 3 spornej decyzji winien zostać ograniczony a fortiori.

      187    Komisja przywołuje swą argumentację odnoszącą się do powyżej wspomnianych części czwartego zarzutu i stwierdza, że jego trzecia
         część, a co za tym idzie, cały zarzut winny zostać odrzucone jako niedopuszczalne, a przynajmniej oddalone jako bezzasadne.

      –       Ocena Trybunału
      188    Ponieważ części pierwsza i druga zostały oddalone, należy stwierdzić, że trzecia część czwartego zarzutu nie może zostać uwzględniona.

       W przedmiocie zarzutu piątego, dotyczącego wniosku o obniżenie kwoty grzywny
      189    Zdaniem TU Sąd naruszył prawo, ponieważ mimo błędnej oceny czasu trwania naruszeń i braku poszanowania przez Komisję zasady
         rozsądnego terminu odmówił dodatkowego obniżenia kwoty grzywny, a przynajmniej zaskarżony wyrok został uzasadniony w tym względzie
         w sposób niewystarczający. Zarzut ten dzieli się na trzy części.

       W przedmiocie pierwszej części piątego zarzutu, dotyczącej obniżenia kwoty grzywny z uwagi na błędne zdaniem TU ustalenie
         czasu trwania przypisywanych jej naruszeń

      –       Argumentacja stron
      190    TU utrzymuje, że zgodnie z art. 15 rozporządzenia nr 17 w celu ustalenia kwoty grzywny, jaką Komisja nakłada na dane przedsiębiorstwo
         za naruszenie art. 81 ust. 1 WE, należy uwzględnić jego wagę i czas trwania. Podnosi ona, że komunikat Komisji dotyczący wytycznych
         w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS,
         opublikowany w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich w dniu 14 stycznia 1998 r. (Dz.U. C 9, str. 3), przewiduje możliwość zmniejszenia kwoty podstawowej grzywny, w przypadku
         gdy szczególne okoliczności łagodzące to uzasadniają.

      191    TU uważa, że przy ustalaniu kwoty grzywny Komisja i Sąd nie wzięli pod uwagę tych zasad i w ten sposób naruszyli prawo wspólnotowe,
         a przynajmniej obowiązek uzasadnienia i zasadę proporcjonalności w zakresie ustalenia tej kwoty. W istocie, ustalając kwotę
         grzywny, Komisja przyjęła błędny czas trwania naruszenia, a Sąd w niewystarczający sposób uzasadnił swą odmowę dodatkowego
         obniżenia tej kwoty.

      192    TU uważa, że ponieważ zarzucane jej naruszenia nie mogą zostać uznane za pojedyncze naruszenie o charakterze ciągłym, nie
         można utrzymywać, że czas ich trwania, na podstawie którego nakładane są grzywny, wynosił osiem lat. Wbrew temu, co zostało
         orzeczone przez Trybunał w pkt 258 ww. wyroku w sprawie Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, w niniejszej sprawie nie
         może być mowy o „całościowym planie”.

      193    Na wstępie Komisja podnosi, że zarzut piąty jest oczywiście niedopuszczalny. W pkt 436–438 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził,
         że w świetle szczególnych okoliczności niniejszej sprawy ponowne obniżenie kwoty grzywny nie jest uzasadnione. Zgodnie z utrwalonym
         orzecznictwem Trybunału (ww. wyrok w sprawie Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, pkt 614) nie jest on właściwy,
         by ocenę Sądu orzekającego w przedmiocie kwoty grzywny zastąpić własną oceną.

      194    Posiłkowo w odniesieniu do „całościowego planu”, którego istnienie zostało zakwestionowane przez TU, Komisja odsyła do pkt 342
         zaskarżonego wyroku, w którym Sąd wskazał, że te dwa naruszenia służyły osiągnięciu tego samego antykonkurencyjnego celu.

      195    Komisja twierdzi zatem, że pierwsza część piątego zarzutu jest oczywiście bezzasadna.

      –       Ocena Trybunału
      196    Należy przypomnieć, że jedynie Sąd jest właściwy, by dokonać kontroli sposobu, w jaki Komisja oceniła w każdym przypadku wagę
         zachowań niezgodnych z traktatowymi regułami konkurencji. W postępowaniu odwoławczym dokonywana przez Trybunał kontrola ma
         na celu po pierwsze zbadanie, w jakim zakresie Sąd rozważył – w sposób prawnie właściwy – wszystkie czynniki istotne dla oceny
         wagi danego zachowania w świetle art. 81 WE i art. 15 rozporządzenia nr 17, i po drugie weryfikację tego, czy Sąd odpowiedział
         w sposób spełniający wymogi prawa na wszystkie argumenty przedstawione na poparcie żądania uchylenia grzywny lub obniżenia
         jej kwoty (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Baustahlgewebe przeciwko Komisji, pkt 128).

      197    W niniejszej sprawie bezsporne jest, że TU nie dostarczyła żadnego dowodu mogącego wykazać, że Sąd nie rozważył w sposób prawnie
         właściwy wszystkich czynników istotnych dla oceny wagi zachowania zarzucanego jej w świetle art. 81 WE i art. 15 rozporządzenia
         nr 17. Przedsiębiorstwo to nie twierdzi również, że Sąd nie odpowiedział w sposób spełniający wymogi prawa na wszystkie jej
         argumenty mające na celu uchylenie grzywny lub obniżenie jej kwoty.

      198    Ponadto oczywiste jest, że pierwsza część piątego zarzutu jest bezpośrednio połączona z argumentami przedstawionymi przez
         TU na poparcie zarzutu czwartego, zgodnie z którym Sąd naruszył prawo, ponieważ przedłożone przez Komisję dowody dotyczące
         czasu trwania stwierdzonych w spornej decyzji naruszeń uznał za przekonujące. Z uwagi na to, że argumenty te zostały już odrzucone
         w ramach badania czwartego zarzutu, pierwszą część piątego zarzutu należy konsekwentnie oddalić.

       W przedmiocie drugiej części piątego zarzutu, dotyczącej obniżenia kwoty grzywny z uwagi na przewlekłość postępowania administracyjnego
      –       Argumentacja stron
      199    TU podnosi, że przy ustalaniu kwoty nałożonej na nią grzywny Sąd naruszył prawo, a przynajmniej w niewystarczający sposób
         uzasadnił w tym względzie zaskarżony wyrok, podczas gdy winien był obniżyć tę kwotę z uwagi na przewlekłość postępowania administracyjnego.

      200    TU zarzuca Sądowi, że w pkt 77 i 85 zaskarżonego wyroku orzekł, iż Komisja była odpowiedzialna za uchybienia względem zasady
         rozsądnego terminu, a mimo to potwierdził w pkt 438 tego wyroku, że FEG i TU „nie przedstawiły jakiegokolwiek argumentu, który
         uzasadniałby rozważenie przez Sąd, działający w ramach przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, dodatkowego obniżenia
         kwoty grzywny”. Taka ocena została uzasadniona w niezrozumiały sposób.

      201    Komisja podnosi, że w zakresie stosunku między czasem trwania postępowania a dodatkowym obniżeniem kwoty nałożonej na TU grzywny
         zaskarżony wyrok został uzasadniony w sposób jasny i dokładny. Po pierwsze Komisja wskazuje, że w pkt 87–93 tego wyroku Sąd
         stwierdził, iż przekroczenie rozsądnego terminu nie naruszyło przysługującego TU prawa do obrony. Po drugie Sąd zbadał, czy
         szczególne okoliczności sprawy uzasadniały dodatkowe obniżenie kwoty grzywny, i uznał, jak to wynika z pkt 438 tego wyroku,
         że TU nie przedstawiła jakiegokolwiek argumentu uzasadniającego takie obniżenie.

      –       Ocena Trybunału
      202    Jak wynika z przytoczonych w pkt 9 niniejszego wyroku pkt 152 i 153 motywów spornej decyzji, obniżając kwoty grzywien, Komisja
         wzięła już pod uwagę spowodowaną przez nią przewlekłość postępowania administracyjnego po 1991 r.

      203    W pkt 438 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdza, że „Komisja z własnej inicjatywy obniżyła grzywnę. Możliwość takiego obniżenia
         wpisuje się w ramy wykonywania przez Komisję przysługujących jej uprawnień. Skarżące nie przedstawiły jakiegokolwiek argumentu,
         który uzasadniałby rozważenie przez Sąd, działający w ramach przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania, dodatkowego
         obniżenia kwoty grzywny. W konsekwencji w tym zakresie nie należy uwzględniać żądania skarżących”.

      204    Stwierdzenie to w żaden sposób nie stanowi naruszenia prawa.

      205    Ponadto niniejsza część piątego zarzutu jest bezpośrednio powiązana z argumentami wskazanymi przez TU na poparcie zarzutu
         pierwszego, zgodnie z którymi Sąd naruszył prawo, stwierdzając, że przekroczenie rozsądnego terminu nie uzasadniało stwierdzenia
         nieważności spornej decyzji. Ponieważ zarzut oparty na naruszeniu zasady rozsądnego terminu nie został uwzględniony, co wynika
         po pierwsze z nieuchylonej części zaskarżonego wyroku i po drugie z oceny Trybunału w ramach orzekania o rzeczonym zarzucie,
         tę część piątego zarzutu należy oddalić.

       W przedmiocie trzeciej części piątego zarzutu, dotyczącej ustalenia kwoty grzywny z uwagi na udział TU w określonych w spornej
         decyzji naruszeniach

      –       Argumentacja stron
      206    TU podnosi, że ustalając kwotę nałożonej na TU grzywny, Sąd w niewystarczający sposób uzasadnił swą ocenę, zgodnie z którą
         kwota ta jest współmierna do kwoty grzywny nałożonej na FEG (pkt 431–433 zaskarżonego wyroku).

      207    Komisja odsyła w tym zakresie do pkt 416–438 zaskarżonego wyroku, w których Sąd zbadał i w uzasadniony sposób odrzucił wszystkie
         argumenty przedstawione na poparcie obniżenia kwoty grzywny.

      208    Komisja stwierdza, że trzecia część piątego zarzutu jest niedopuszczalna, a w każdym razie bezzasadna, co dotyczy również
         całego zarzutu piątego.

      209    CEF również podnosi, że zarzut piąty jest niedopuszczalny, ponieważ chodzi tutaj o dokonane przez Sąd stwierdzenia o charakterze
         faktycznym, które nie mogą być przedmiotem ponownego rozpatrzenia w ramach niniejszego postępowania.

      –       Ocena Trybunału
      210    Jeśli chodzi o utrzymywany przez TU dysproporcjonalny charakter kwoty grzywny, to należy przypomnieć, że rozstrzygając kwestie
         prawne w ramach odwołania, Trybunał nie jest właściwy, by ze względów słuszności zastępować własną oceną ocenę dokonaną przez
         Sąd orzekający w wykonaniu przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania w przedmiocie kwoty grzywien nałożonych na
         przedsiębiorstwa ze względu na naruszenie przez nie prawa wspólnotowego (wyrok z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑219/95 P
         Ferriere Nord przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4411, pkt 31; ww. wyrok w sprawie Baustahlgewebe przeciwko Komisji, pkt 129).

      211    Wynika z tego, że ta część piątego zarzutu winna zostać uznana za niedopuszczalną w zakresie, w jakim ma ona na celu ponowne
         przeprowadzenie ogólnego badania kwoty grzywien nałożonych przez Komisję (zob. ww. wyrok w sprawie Baustahlgewebe przeciwko
         Komisji, pkt 129).

      212    Ponadto uważna lektura tej części piątego zarzutu ukazuje, że jest ona związana z argumentami wskazanymi przez TU na poparcie
         jej zarzutu trzeciego, zgodnie z którym Sąd naruszył prawo, ponieważ stwierdził, że Komisja słusznie mogła uznać to przedsiębiorstwo
         osobiście odpowiedzialnym za naruszenia określone w art. 1 i 2 spornej decyzji. Z uwagi na to, że trzeci zarzut został oddalony,
         trzecią część piątego zarzutu należy w każdym razie oddalić jako bezzasadną.

      213    Z powyższego wynika, że zarzut piąty należy po części odrzucić jako niedopuszczalny i po części oddalić jako bezzasadny.

       W przedmiocie kosztów
      214    Zgodnie z art. 122 akapit pierwszy regulaminu, jeżeli odwołanie jest bezzasadne lub jeżeli odwołanie jest zasadne, a Trybunał
         orzeka ostatecznie w przedmiocie sporu, rozstrzyga on o kosztach. Zgodnie z art. 69 § 2 tego regulaminu, mającego zastosowanie
         do odwołania na podstawie jego art. 118, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.
         Ponieważ TU przegrała sprawę, z wyjątkiem zarzutu opartego na naruszeniu zasady rozsądnego terminu, który jednak został oddalony
         przez Trybunał, należy obciążyć ją kosztami niniejszego postępowania. W odniesieniu do kosztów związanych z postępowaniem
         w pierwszej instancji, w której wydano zaskarżony wyrok, należy orzec, że mimo częściowego uchylenia tego wyroku winny one
         obciążać TU w sposób określony w pkt 3 sentencji wspomnianego wyroku.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
      1)      Wyrok Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 i T‑6/00 Nederlandse
            Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied i Technische Unie przeciwko Komisji zostaje uchylony
            jedynie w zakresie, w jakim Sąd w ramach badania zarzutu opartego na naruszeniu zasady rozsądnego terminu nie rozpatrzył,
            czy spowodowany przez Komisję nadmiernie długi czas trwania całego postępowania administracyjnego, obejmującego również etap
            poprzedzający przedstawienie zarzutów, mógł wpłynąć na przyszłą zdolność Technische Unie BV do obrony.
      2)      W pozostałym zakresie odwołanie zostaje oddalone.
      3)      Skarga wniesiona przez Technische Unie BV do Sądu Pierwszej Instancji zostaje oddalona w zakresie, w jakim została częściowo
            uzasadniona zarzutem opartym na naruszeniu zasady rozsądnego terminu.
      4)      Technische Unie BV zostaje obciążona kosztami niniejszego postępowania. Koszty związane z postępowaniem w pierwszej instancji,
            w którym wydano wyrok z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 i T‑6/00 Nederlandse Federatieve Vereniging
            voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied i Technische Unie przeciwko Komisji, pokrywa Technische Unie BV w sposób określony
            w pkt 3 sentencji wspomnianego wyroku.
      Podpisy
      ** Język postępowania: niderlandzki.