title: Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 7 marca 2013 r. # DKV Belgium przeciwko Association belge des consommateurs Test-Achats ASBL. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Cour d'appel de Bruxelles - Belgia. # Swoboda świadczenia usług - Swoboda przedsiębiorczości - Dyrektywy 73/239/EWG i 92/49/CEE - Ubezpieczenie bezpośrednie inne niż ubezpieczenie na życie - Swoboda ustalania taryf składek - Umowy ubezpieczenia zdrowotnego niezwiązane z działalnością zawodową - Ograniczenia - Nadrzędne względy interesu ogólnego. # Sprawa C-577/11.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
      z dnia 7 marca 2013 r. (
            *1
         )
      „Swoboda świadczenia usług — Swoboda przedsiębiorczości — Dyrektywy 73/239/EWG i 92/49/EWG — Ubezpieczenie bezpośrednie inne niż ubezpieczenie na życie — Swoboda ustalania taryf składek — Umowy ubezpieczenia zdrowotnego niezwiązane z działalnością zawodową — Ograniczenia — Nadrzędne względy interesu ogólnego”
      W sprawie C-577/11
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez cour d’appel de Bruxelles (Belgia) postanowieniem z dnia 10 listopada 2011 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 21 listopada 2011 r., w postępowaniu:

         DKV Belgium SA

      przeciwko

         Association belge des consommateurs Test-Achats ASBL,

      TRYBUNAŁ (czwarta izba),
      w składzie: L. Bay Larsen, prezes izby, J. Malenovský, U. Lõhmus, M. Safjan i A. Prechal (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: Y. Bot,
      sekretarz: V. Tourrès, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 6 grudnia 2012 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu DKV Belgium SA przez C. De Meyera oraz C. Gommersa, advocaten,

               —

               w imieniu Association belge des consommateurs Test-Achats ASBL przez adwokatów V. Callewaerta oraz F. Krenca,

               —

               w imieniu rządu belgijskiego przez L. Van den Broeck oraz M. Jacobs, działające w charakterze pełnomocników, wspierane przez adwokatów M. Kaisera oraz S. Ben Messaouda,

               —

               w imieniu rządu niderlandzkiego przez C. Wissels oraz M. Bulterman, działające w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu portugalskiego przez L. Ineza Fernandesa oraz M. Rebelo, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez K.P. Wojcika oraz C. Vrignon, działających w charakterze pełnomocników,

         podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 29 i art. 39 ust. 2 i 3 dyrektywy Rady 92/49/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczeń bezpośrednich innych niż ubezpieczenia na życie oraz zmieniającej dyrektywy 73/239/EWG i 88/357/EWG (trzeciej dyrektywy w sprawie ubezpieczeń innych niż ubezpieczenia na życie) (Dz.U. L 228, s. 1), art. 8 ust. 3 pierwszej dyrektywy Rady 73/239/EWG z dnia 24 lipca 1973 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do podejmowania i prowadzenia działalności w dziedzinie ubezpieczeń bezpośrednich innych niż ubezpieczenia na życie (Dz.U. L 228, s. 3), zmienionej dyrektywą 92/49 (zwanej dalej „dyrektywą 73/239”), a także art. 49 TFUE i 56 TFUE.

               2

               Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy DKV Belgium SA (zwaną dalej „DKV”) a Association belge des consommateurs Test-Achats ASBL (belgijskim stowarzyszeniem konsumentów, zwanym dalej „Test-Achats”) w przedmiocie podwyższenia taryf składek należnych z tytułu dodatkowego ubezpieczenia leczenia szpitalnego typu „sala jednoosobowa”.

         Ramy prawne

         Prawo Unii

               3

               Artykuł 8 ust. 3 dyrektywy 73/239 stanowił:
               „Żaden przepis niniejszej dyrektywy nie stanowi dla państw członkowskich przeszkody w utrzymaniu w mocy lub przyjęciu przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych, wymagających zatwierdzenia aktu założycielskiego i umowy spółki oraz podania do wiadomości wszystkich innych dokumentów koniecznych do normalnego sprawowania nadzoru.
               Państwa członkowskie nie przyjmują jednakże przepisów wymagających uprzedniej zgody lub systematycznego zgłaszania ogólnych i szczegółowych warunków polis, taryf składek oraz formularzy i innych drukowanych dokumentów, które zakład zamierza stosować w swoich kontaktach z ubezpieczającymi.
               Państwa członkowskie nie mogą utrzymać lub wprowadzić wymogu uprzedniego zgłaszania lub zatwierdzania proponowanych podwyżek stawek składek, o ile nie stanowią one części ogólnych systemów kontroli cen.
               […]”.

               4

               Artykuł 28 dyrektywy 92/49 przewidywał:
               „Państwo członkowskie, w którym umiejscowione jest ryzyko, nie zabrania ubezpieczającemu zawarcia umowy z zakładem ubezpieczeń posiadającym zezwolenie na prowadzenie działalności […], o ile nie będzie to sprzeczne z przepisami prawa chroniącymi dobro ogólne w państwie członkowskim, w którym umiejscowione jest ryzyko”.

               5

               Na podstawie art. 29 dyrektywy 92/49:
               „Państwa członkowskie nie wprowadzają przepisów wymagających uprzedniej zgody lub systematycznego zgłaszania ogólnych i szczegółowych warunków polis, taryf składek lub formularzy oraz innych drukowanych dokumentów, które zakład ubezpieczeniowy zamierza stosować w swoich kontaktach z ubezpieczającymi. Mogą one wymagać jedynie doraźnego zgłaszania tych warunków polis i innych dokumentów, w celu zbadania ich zgodności z krajowymi przepisami dotyczącymi umów ubezpieczenia, a wymóg ten nie może stanowić uprzedniego warunku prowadzenia działalności przez zakład.
               Państwa członkowskie nie mogą utrzymywać ani wprowadzać wymogu uprzedniego zgłaszania lub zatwierdzania proponowanych podwyżek stawek składek, o ile nie stanowią one części ogólnego systemu kontroli cen”.

               6

               Artykuł 39 ust. 2 i 3 dyrektywy 92/49 stanowił:
               „2.   Państwo członkowskie oddziału lub świadczenia usług nie przyjmuje przepisów wymagających uprzedniej zgody lub systematycznego zgłaszania ogólnych i szczegółowych warunków polis, taryf składek lub formularzy i innych drukowanych dokumentów, które zakład zamierza stosować w swoich kontaktach z ubezpieczającymi. Może jedynie wymagać od zakładu, który zamierza prowadzić działalność ubezpieczeniową na jego terytorium w ramach prawa przedsiębiorczości lub w ramach swobody świadczenia usług, doraźnego zgłaszania tych warunków polis oraz innych dokumentów, w celu zbadania ich zgodności z przepisami krajowymi dotyczącymi umów ubezpieczenia, a wymóg ten nie może stanowić uprzedniego warunku prowadzenia działalności przez zakład.
               3.   Państwo członkowskie oddziału lub świadczenia usług nie może utrzymywać lub wprowadzić wymogu uprzedniego zgłaszania lub zatwierdzania proponowanych podwyżek stawek składek, o ile nie stanowią one części ogólnego systemu kontroli cen”.

         Prawo belgijskie

               7

               Artykuł 138a-4 ustawy z dnia 25 czerwca 1992 r. o umowie ubezpieczenia lądowego (Moniteur belge z dnia 20 sierpnia 1992 r., s. 18283), zmienionej ustawą z dnia 17 czerwca 2009 r. (Moniteur belge z dnia 8 lipca 2009 r., s. 47120, zwanej dalej „ustawą o umowie ubezpieczenia lądowego”), stanowi:
               „§ 1.   Z wyjątkiem przypadku dwustronnego porozumienia stron i na wyłączny wniosek głównego ubezpieczonego, jak również w wypadkach, o których mowa w §§ 2, 3 i 4, ubezpieczyciel nie może już wprowadzać zmian do podstaw technicznych składki ani do warunków ubezpieczenia po zawarciu umowy ubezpieczenia zdrowotnego.
               […]
               § 2.   Możliwe jest dostosowanie składki, franszyzy i świadczeń corocznie w dniu upływu terminu wymagalności składki na podstawie wskaźników cen dóbr konsumpcyjnych.
               § 3.   Możliwe jest dostosowanie składki, franszyzy i świadczeń corocznie w dniu upływu terminu wymagalności składki i na podstawie szczególnego wskaźnika lub szczególnych wskaźników w stosunku do kosztów usług objętych prywatną umową ubezpieczenia zdrowotnego, jeżeli i w zakresie w jakim wzrost tego wskaźnika lub tych wskaźników przekracza wzrost wskaźnika cen dóbr konsumpcyjnych.
               […]
               § 4.   Stosowanie niniejszego paragrafu nie stanowi uszczerbku dla art. 21g [ustawy z dnia 9 lipca 1975 r. o kontroli zakładów ubezpieczeń (Moniteur belge z dnia 29 lipca 1975 r., s. 9267), zmienionej ustawą z dnia 17 czerwca 2009 r. (Moniteur belge z dnia 8 lipca 2009 r., s. 47120, zwanej dalej »ustawą o kontroli zakładów ubezpieczeń«)].
               […]”.

               8

               Na podstawie art. 21g ust. 2 ustawy o kontroli zakładów ubezpieczeń:
               „[Commission bancaire, financière et des assurances (komisja ds. bankowości, finansów i ubezpieczeń, zwana dalej »CBFA«)] może zażądać, aby zakład zrównoważył stawki składek, jeżeli stwierdzi, że stosowanie tych stawek przynosi straty.
               […] CBFA, na wniosek zakładu, stwierdziwszy, że zastosowanie tej stawki składki, niezależnie od stosowania art. 138a–4 ust. 2 i 3 ustawy […] o umowie ubezpieczenia lądowego przynosi straty lub może przynieść straty w przypadku umowy ubezpieczenia zdrowotnego niezwiązanej z działalnością zawodową […], może zezwolić na podjęcie środków w celu zrównoważenia stosowanych stawek składek. Środki te mogą obejmować dostosowanie warunków ubezpieczenia […].
               […]”.

               9

               Z wyroku trybunału konstytucyjnego nr 90/2011 z dnia 31 maja 2011 r. (którego fragmenty są opublikowane w Moniteur belge z dnia 10 sierpnia 2011 r., s. 45413), i na który powołuje się sąd odsyłający, wynika, że celem ustawodawcy belgijskiego przy przyjmowaniu ustawy o umowie ubezpieczenia lądowego jest uczynienie z jej art. 138a-4 przepisu dążącego do ochrony konsumenta, a w szczególności uniemożliwienia, aby był on konfrontowany ze znacznymi i nieoczekiwanymi podwyżkami składek ubezpieczeniowych.

         Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

               10

               Według sądu odsyłającego w połowie grudnia 2009 r. DKV, zakład ubezpieczeń działający na rynku produktów ubezpieczenia zdrowotnego i leczenia szpitalnego pisemnie poinformował wszystkich swoich ubezpieczonych korzystających z dodatkowego ubezpieczenia leczenia szpitalnego typu „sala jednoosobowa” o podwyższeniu o 7,84% składki należnej z tytułu tego ubezpieczenia zgodnie z umową od 2010 r.

               11

               Przed podjęciem decyzji o podwyżce DKV zwrócił się do CBFA o udzielenie zezwolenia. Uznając w szczególności, że należało poczekać na ustalenie jednego lub kilku szczególnych wskaźników określonych w art. 138a-4 ust. 3 ustawy o umowie ubezpieczenia lądowego (zwanego dalej „wskaźnikiem medycznym”), komisja ta nie uwzględniła powyższego wniosku.

               12

               Pozwem z dnia 22 lutego 2010 r. Test-Achats wniosło do prezesa sądu gospodarczego w Brukseli skargę o zaniechanie, żądając w szczególności nakazania DKV odstąpienia od rzeczonej podwyżki.

               13

               Ponieważ wyrokiem z dnia 20 grudnia 2010 r. sąd ten częściowo uwzględnił żądania skargi, DKV wniósł odwołanie od tego wyroku do sądu odsyłającego.

               14

               W ramach sporu w postępowaniu głównym DKV twierdzi w szczególności, że art. 138a-4 ustawy o umowie ubezpieczenia lądowego i art. 21g ust. 2 ustawy o kontroli zakładów ubezpieczeń naruszają zasadę swobody ustalania taryf składek ustanowioną w art. 29 i art. 39 ust. 2 i 3 dyrektywy 92/49 oraz w art. 8 ust. 3 dyrektywy 73/239, ponieważ ustanawiają system uprzedniego zatwierdzania taryf. Ponadto zdaniem DKV te pierwsze przepisy są niezgodne ze swobodą przedsiębiorczości i swobodą świadczenia usług przez zakład ubezpieczeń mający siedzibę w państwie członkowskim innym niż Królestwo Belgii, które zamierza zawrzeć w Belgii umowy ubezpieczenia zdrowotnego.

               15

               Test-Achats twierdzi, że przywołana przez DKV swoboda ustalania taryf składek nie jest wyraźnie ustanowiona przez prawo Unii i nie może być uważana za bezwzględną i nieograniczoną zasadę.

               16

               Z postanowienia odsyłającego wynika, że w dniu 22 czerwca 2010 r. CBFA stwierdziła, iż na podstawie ustalonego w międzyczasie wskaźnika medycznego DKV mógł podwyższyć taryfy dla danego ubezpieczenia o 7,45%. Ponieważ DKV wniósł o zastosowanie podwyżki o 7,84%, czyli zwiększenia o 0,39% w stosunku do wskaźnika medycznego, CBFA uznała, że ta różnica nie prowadzi do deficytu w kategorii danych produktów ubezpieczeniowych i w konsekwencji oddaliła wniosek o podwyżkę.

               17

               W tych okolicznościach cour d’appel de Bruxelles postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
               „Czy, po pierwsze, art. 29 i art. 39 [ust.] 2 i 3 dyrektywy [92/49] i art. 8 [ust. 3] dyrektywy [73/239], oraz, po drugie, art. 49 [TFUE] i 56 TFUE należy interpretować w ten sposób, że zakazują one państwom członkowskim ustanowienia – w odniesieniu do umów ubezpieczenia zdrowotnego niezwiązanych z działalnością zawodową – przepisów, zgodnie z którymi możliwe jest dostosowanie składki, franszyzy i świadczeń, corocznie w dniu upływu terminu wymagalności składki, wyłącznie:

                        —

                        na podstawie wskaźnika cen dóbr [konsumpcyjnych];

                        —

                        na podstawie [wskaźnika medycznego] w stosunku do kosztów usług objętych prywatną umową ubezpieczenia zdrowotnego, o ile i w zakresie w jakim zmiana tego wskaźnika […] przewyższa zmianę wskaźnika [cen] dóbr [konsumpcyjnych];

                        —

                        po uzyskaniu zezwolenia organu administracyjnego, właściwego w zakresie nadzoru nad zakładami ubezpieczeń, o wydanie którego zwrócił się dany zakład ubezpieczeń, jeżeli organ ten stwierdzi, że stosowanie stawek składek tego zakładu, pomimo dostosowania obliczonego na podstawie wskaźników, o których mowa powyżej, przynosi straty lub może przynieść straty i umożliwi zatem temu zakładowi przyjęcie środków w celu zrównoważenia jego stawek, które to środki mogą obejmować dostosowanie warunków ubezpieczenia?”.

         W przedmiocie pytania prejudycjalnego

         W przedmiocie wykładni art. 29 i art. 39 ust. 2 i 3 dyrektywy 92/49 oraz art. 8 ust. 3 dyrektywy 73/239

               18

               DKV podnosi, że system uprzedniego zatwierdzania podwyżek stawek będący przedmiotem postępowania głównego jest sprzeczny z zasadą swobody ustalania taryf składek wynikającą z art. 29 i art. 39 ust. 2 i 3 dyrektywy 92/49 oraz z art. 8 ust. 3 dyrektywy 73/239. Istnieje tylko jedno odstępstwo od tej zasady, tzn. ogólny system kontroli cen. Ów system uprzedniego zatwierdzania podwyżek stawek nie może być postrzegany jako stanowiący część ogólnego systemu kontroli cen, ponieważ nie ma on wpływu na wszystkie produkty i usługi oferowane ogółowi, lecz jest ograniczony do ubezpieczeń zdrowotnych.

               19

               Komisja Europejska również uważa, że przepisy takie jak będące przedmiotem postępowania głównego są sprzeczne z zasadą swobody ustalania taryf. Natomiast Test-Achats oraz rządy belgijski, niderlandzki i portugalski są zdania, że nie ma to miejsca.

               20

               W tym względzie należy przypomnieć, że art. 29 i art. 39 ust. 2 i 3 dyrektywy 92/49 oraz art. 8 ust. 3 dyrektywy 73/239 zakazują państwu członkowskiemu wprowadzania systemu uprzedniego zatwierdzania lub systematycznego zgłaszania taryf składek, które zakład ubezpieczeń postanawia stosować na swoim terytorium w swoich kontaktach z ubezpieczającymi (zob. wyrok z dnia 28 kwietnia 2009 r. w sprawie C-518/06 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I-3491, pkt 100).

               21

               Jak już stwierdził Trybunał, celem prawodawcy unijnego było w ten sposób zagwarantowanie zasady swobody ustalania taryf składek w dziedzinie ubezpieczeń innych niż ubezpieczenia na życie (ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 101 i przytoczone tam orzecznictwo).

               22

               W braku odpowiedniej jasno wyrażonej woli prawodawcy Unii Europejskiej nie można jednak domniemywać pełnej harmonizacji w dziedzinie taryf składek na ubezpieczenie inne niż ubezpieczenie na życie, która wykluczałaby jakiekolwiek środki krajowe mogące wpływać na taryfy składek (wyroki z dnia 7 września 2004 r.: w sprawie C-346/02 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Zb.Orz. s. I-7517, pkt 24: w sprawie C-347/02 Komisja przeciwko Francji, Zb.Orz. s. I-7557, pkt 25: a także ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 106).

               23

               Przepisy krajowe ustanawiające ramy techniczne, w jakich zakłady ubezpieczeń powinny obliczać swoje składki, nie są bowiem sprzeczne z zasadą swobody ustalania taryf składek jedynie przez to, że te ramy techniczne wpływają na zmiany wysokości tych składek (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Komisja przeciwko Luksemburgowi, pkt 25; w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 26; w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 105).

               24

               W odniesieniu do systemu podwyżek taryf takiego jak będący przedmiotem postępowania głównego, zakłady ubezpieczeń są uprawnione do podwyższenia swoich taryf składek na podstawie dwóch rodzajów wskaźników, czyli wskaźnika cen dóbr konsumpcyjnych i wskaźnika medycznego.

               25

               Należy stwierdzić, że taki system, który nie wpływa na możliwość swobodnego ustalania przez te zakłady składek podstawowych, wykazuje cechy ram technicznych w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 23 niniejszego wyroku.

               26

               Ponieważ zezwala on na podwyżki taryf tylko na podstawie dwóch rodzajów wskaźników, ten sam system funkcjonuje jako ramy techniczne ograniczone do regulacji zmiany wysokości taryf, w jakiej zakłady ubezpieczeń powinny obliczać swoje składki.

               27

               W tych okolicznościach sam fakt, że organ administracyjny odpowiedzialny za kontrolę zakładów ubezpieczeń na wniosek zakładu ubezpieczeń może zdecydować o zezwoleniu mu na podjęcie środków w celu zrównoważenia swoich stawek, jeżeli prowadzą one lub mogą prowadzić do powstania strat, nie wystarczy, aby zakwestionować charakter ram technicznych omawianego systemu podwyżek taryf.

               28

               Interpretacji tej nie podważa art. 28 dyrektywy 92/49. Bowiem przewidziane w tym przepisie „dobro ogólne” nie stanowi, wbrew temu, co podnosi Komisja, kryterium właściwego do zbadania, czy krajowe przepisy mogą zagrażać zasadzie swobody ustalania taryf składek w rozumieniu art. 29 i art. 39 ust. 2 i 3 dyrektywy 92/49 oraz art. 8 ust. 3 dyrektywy 73/239 (zob. podobnie wyrok z dnia 25 lutego 2003 r. w sprawie C-59/01 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. I-1759, pkt 38).

               29

               Z powyższego wynika, że system podwyżek taryf taki jak będący przedmiotem postępowania głównego nie może być uważany za sprzeczny z art. 29 i art. 39 ust. 2 i 3 dyrektywy 92/49 oraz z art. 8 ust. 3 dyrektywy 73/239.

         W przedmiocie wykładni art. 49 TFUE i 56 TFUE

      W przedmiocie pojęcia ograniczenia swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług

               30

               Test-Achats twierdzi, że system podwyżek taryf taki jak będący przedmiotem postępowania głównego nie stanowi ograniczenia w rozumieniu art. 49 TFUE i 56 TFUE, z zastrzeżeniem konieczności zakwalifikowania jako ograniczenia każdego środka krajowego, który ma na celu regulację zmiany istotnego elementu umowy w czasie jej wykonania.

               31

               W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa wynika, że pojęcie „ograniczenia” w rozumieniu art. 49 TFUE i 56 TFUE dotyczy wszelkich środków, które zakazują korzystania ze swobody przedsiębiorczości lub swobody świadczenia usług, utrudniają je lub czynią mniej atrakcyjnym (ww. wyrok z dnia 28 kwietnia 2009 r. w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).

               32

               Jeśli chodzi o kwestię, w jakich okolicznościach środek mający jednakowe zastosowanie – taki jak system podwyżek taryf rozpatrywany w sprawie głównej – może być objęty wspomnianym pojęciem, należy przypomnieć, że uregulowania państwa członkowskiego nie stanowią ograniczenia w rozumieniu traktatu FUE tylko dlatego, że inne państwa członkowskie stosują zasady mniej rygorystyczne lub bardziej interesujące z gospodarczego punktu widzenia w odniesieniu do podmiotów świadczących podobne usługi, mających swe przedsiębiorstwa na ich terytorium (zob. ww. wyrok z dnia 28 kwietnia 2009 r. w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).

               33

               Natomiast pojęcie ograniczenia obejmuje środki przyjmowane przez dane państwo członkowskie, które choć jednakowo stosowane, mają wpływ na dostęp przedsiębiorstw z innych państw członkowskich do rynku i w ten sposób utrudniają wewnątrzwspólnotową wymianę handlową (zob. podobnie ww. wyrok z dnia 28 kwietnia 2009 r. w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo).

               34

               System podwyżek taryf taki jak będący przedmiotem postępowania głównego może, jak słusznie zauważają DKV i Komisja, zniechęcić zakłady ubezpieczeń, których siedziba znajduje się w państwie członkowskim innym niż państwo, które ustanowiło taki system, do otwarcia oddziału w tym ostatnim państwie lub do oferowania tam swoich produktów w systemie swobodnego świadczenia usług.

               35

               Przedsiębiorstwa te bowiem nie tylko będą musiały zmienić swoje warunki i taryfy w celu spełnienia wymogów ustanowionych przez ów system, lecz również ustalić swoje pozycjonowanie taryf, a zatem strategię handlową, w chwili pierwotnego ustalania składek, ryzykując, że te przyszłe podwyżki taryf będą niewystarczające do pokrycia kosztów, jakie będą one musiały ponieść.

               36

               Wynika z tego, że zakłady ubezpieczeń wchodzące na rynek państwa członkowskiego, które ustanowiło system podwyżek taryf taki jak będący przedmiotem postępowania głównego, są zobowiązane, jeśli chcą wejść na ten rynek na warunkach zgodnych z ustawodawstwem tego państwa członkowskiego, do przemyślenia swojej polityki i strategii handlowej (zob. podobnie ww. wyrok z dnia 28 kwietnia 2009 r. w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 69).

               37

               W tych okolicznościach system podwyżek taryf taki jak będący przedmiotem postępowania głównego należy uważać za stanowiący ograniczenie swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług.

         W przedmiocie uzasadnienia ograniczenia swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług

               38

               Ograniczenie swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług może być dopuszczalne, jeżeli okazuje się, że odpowiada ono nadrzędnym względom interesu ogólnego, że jest właściwe do realizacji celu, któremu służy, i że nie wykracza poza zakres niezbędny do jego osiągnięcia (zob. podobnie ww. wyrok z dnia 28 kwietnia 2009 r. w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo).

               39

               Test-Achats oraz rządy belgijski, niderlandzki i portugalski co do zasady podnoszą, że ten warunek jest spełniony w odniesieniu do systemu podwyżek taryf takiego jak będący przedmiotem postępowania głównego, podczas gdy DKV uważa, iż nie ma to miejsca. Komisja natomiast wyraża wątpliwości co do proporcjonalnego charakteru takiego systemu w stosunku do zamierzonego celu.

               40

               W tym względzie należy w pierwszej kolejności przypomnieć, że – jak wynika z pkt 9 niniejszego wyroku – celem systemu podwyżek taryf takiego jak będący przedmiotem postępowania głównego jest ochrona konsumenta, a w szczególności uniemożliwienie, aby był on konfrontowany ze znacznymi i nieoczekiwanymi podwyżkami składek ubezpieczeniowych.

               41

               Cel ochrony konsumenta stanowi nadrzędny wzgląd interesu ogólnego, ponieważ sektor ubezpieczeń jest dziedziną szczególnie wrażliwą z punktu widzenia ochrony konsumenta jako ubezpieczającego i ubezpieczonego (zob. podobnie wyrok z dnia 4 grudnia 1986 r. w sprawie 205/84 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. 3755, pkt 32, 33).

               42

               W drugiej kolejności system podwyżek taryf taki jak będący przedmiotem postępowania głównego, poprzez uniemożliwienie zakładom ubezpieczeń dokonywania znacznych i nieoczekiwanych podwyżek składek ubezpieczeniowych, wydaje się właściwy do zagwarantowania realizacji celu, któremu służy.

               43

               W trzeciej kolejności, w odniesieniu do kwestii, czy taki system wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu, należy stwierdzić, po pierwsze, jak zauważyły Test-Achats i rząd belgijski, że jedna z cech ubezpieczenia leczenia szpitalnego polega na fakcie, iż prawdopodobieństwo interwencji ubezpieczycieli rośnie wraz z wiekiem ubezpieczonych, ponieważ większość kosztów medycznych jest ponoszona w ostatnich latach życia. Zatem, jak zresztą zauważyła także Komisja, podczas gdy dodatkowe ubezpieczenie leczenia szpitalnego typu „sala jednoosobowa”, takie jak będące przedmiotem postępowania głównego, może być oferowane po niskich stawkach względnie młodym ubezpieczonym, to stawki te mogą podlegać podwyższeniu wraz ze wzrostem wieku ubezpieczonego oraz zwiększeniem kosztów, jakimi skutkuje dla ubezpieczyciela.

               44

               Mając na względzie taką charakterystykę, system podwyżek taryfowych taki jak będący przedmiotem postępowania głównego pozwala na zagwarantowanie, aby ubezpieczony nie został skonfrontowany, w bardziej zaawansowanym wieku, w którym właśnie potrzebuje tego ubezpieczenia, ze znaczną i nieoczekiwaną podwyżką składek ubezpieczeniowych, która pozbawiłaby go korzyści z owego ubezpieczenia z braku możliwości poniesienia tego kosztu.

               45

               Po drugie, nawet jeśli wiadomo, że system podwyżek taryf taki jak będący przedmiotem postępowania głównego nie zakazuje zakładom ubezpieczeń swobodnego ustalania składki podstawowej, taki system nie uniemożliwia im też uwzględnienia, w chwili ustalania tej stawki podstawowej, wyższych kosztów, jakie spowoduje względem nich ubezpieczenie, gdy ubezpieczony osiągnie bardziej zaawansowany wiek.

               46

               Ponadto, jak przypomniano w pkt 27 niniejszego wyroku, organ administracyjny odpowiedzialny za kontrolę zakładów ubezpieczeń na wniosek zakładu ubezpieczeń może zdecydować o zezwoleniu mu na podjęcie środków w celu zrównoważenia swoich stawek, jeżeli prowadzą one lub mogą prowadzić do powstania strat.

               47

               Biorąc pod uwagę te szczególne okoliczności i o ile nie istnieje środek mniej ograniczający pozwalający na osiągnięcie, w tych samych warunkach, celu ochrony konsumenta przed znacznymi i nieuzasadnionymi podwyżkami składek ubezpieczeniowych, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego, nie wydaje się, aby system podwyżek taryfowych taki jak będący przedmiotem postępowania głównego wykraczał poza to, co jest konieczne do osiągnięcia rzeczonego celu.

               48

               W świetle powyższych rozważań na zadane pytanie należy odpowiedzieć, iż wykładni art. 29 i art. 39 ust. 2 i 3 dyrektywy 92/49 oraz art. 8 ust. 3 dyrektywy 73/239 należy dokonywać w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one uregulowaniom państwa członkowskiego, które przewidują – w odniesieniu do umów ubezpieczenia zdrowotnego niezwiązanych z działalnością zawodową – przepisy, zgodnie z którymi możliwe jest dostosowanie składki, franszyzy i świadczeń, corocznie w dniu upływu terminu wymagalności składki, wyłącznie:

                        —

                        na podstawie wskaźnika cen dóbr konsumpcyjnych, lub

                        —

                        na podstawie tzw. „wskaźnika medycznego”, o ile i w zakresie w jakim zmiana tego wskaźnika przewyższa zmianę wskaźnika cen dóbr konsumpcyjnych, lub

                        —

                        po uzyskaniu zezwolenia organu administracyjnego, właściwego w zakresie nadzoru nad zakładami ubezpieczeń, o wydanie którego zwrócił się dany zakład ubezpieczeń, jeżeli organ ten stwierdzi, że stosowanie stawek składek tego zakładu, pomimo dostosowania obliczonego na podstawie owych dwóch rodzajów wskaźników, przynosi straty lub może przynieść straty.

               49

               Wykładni art. 49 TFUE i 56 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one takim przepisom, o ile nie istnieje środek mniej ograniczający pozwalający na osiągnięcie, w tych samych warunkach, celu ochrony konsumenta przed znacznymi i nieuzasadnionymi podwyżkami składek ubezpieczeniowych, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego.

         W przedmiocie kosztów

               50

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:

                     Wykładni art. 29 i art. 39 ust. 2 i 3 dyrektywy Rady 92/49/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do ubezpieczeń bezpośrednich innych niż ubezpieczenia na życie oraz zmieniającej dyrektywy 73/239/EWG i 88/357/EWG (trzeciej dyrektywy w sprawie ubezpieczeń innych niż ubezpieczenia na życie) oraz art. 8 ust. 3 pierwszej dyrektywy Rady 73/239/EWG z dnia 24 lipca 1973 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do podejmowania i prowadzenia działalności w dziedzinie ubezpieczeń bezpośrednich innych niż ubezpieczenia na życie, zmienionej dyrektywą 92/49, należy dokonywać w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one uregulowaniom państwa członkowskiego, które przewidują – w odniesieniu do umów ubezpieczenia zdrowotnego niezwiązanych z działalnością zawodową – przepisy, zgodnie z którymi możliwe jest dostosowanie składki, franszyzy i świadczeń, corocznie w dniu upływu terminu wymagalności składki, wyłącznie:

                        —

                           na podstawie wskaźnika cen dóbr konsumpcyjnych, lub

                        —

                           na podstawie tzw. „wskaźnika medycznego”, o ile i w zakresie w jakim zmiana tego wskaźnika przewyższa zmianę wskaźnika cen dóbr konsumpcyjnych, lub

                        —

                           po uzyskaniu zezwolenia organu administracyjnego, właściwego w zakresie nadzoru nad zakładami ubezpieczeń, o wydanie którego zwrócił się dany zakład ubezpieczeń, jeżeli organ ten stwierdzi, że stosowanie stawek składek tego zakładu, pomimo dostosowania obliczonego na podstawie owych dwóch rodzajów wskaźników, przynosi straty lub może przynieść straty.

                     Wykładni art. 49 TFUE i 56 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one takim przepisom, o ile nie istnieje środek mniej ograniczający pozwalający na osiągnięcie, w tych samych warunkach, celu ochrony konsumenta przed znacznymi i nieuzasadnionymi podwyżkami składek ubezpieczeniowych, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: francuski.


title: Wyrok Sądu (ósma izba) z dnia 8 grudnia 2011 r.#Evropaïki Dynamiki - Proigmena Systimata Tilepikoinonion Pliroforikis kai Tilematikis AE przeciwko Komisji Europejskiej.#Zamówienia publiczne na usługi - Procedura przetargowa - Świadczenie usług informatycznych w zakresie hostingu, zarządzania, rozwijania, promowania i utrzymywania portalu internetowego - Odrzucenie oferty i udzielenie zamówienia innemu oferentowi - Kryteria wyboru - Kryteria udzielenie zamówienia - odpowiedzialność pozaumowna.#Sprawa T-39/08.

text:
      Wyrok Sądu (ósma izba) z dnia 8 grudnia 2011 r. – Evropaïki Dynamiki przeciwko Komisji
      (sprawa T‑39/08)
      Zamówienia publiczne na usługi – Procedura przetargowa – Świadczenie usług informatycznych w zakresie hostingu, zarządzania, rozwijania, promowania i utrzymywania portalu internetowego
         – Odrzucenie oferty i udzielenie zamówienia innemu oferentowi – Kryteria wyboru – Kryteria udzielania zamówienia – Odpowiedzialność pozaumowna

      1.                     Zamówienia publiczne Unii Europejskiej – Udzielenie zamówienia w wyniku przetargu – Kryteria wyboru – Ocena zdolności kandydatów
            do świadczenia określonych usług – Kryteria udzielania zamówienia – Porównawcza ocena cech charakterystycznych i szczególnych
            zalet indywidualnych ofert – Zastosowanie kryterium mającego na celu ocenę zdolności kandydata do wykonania zamówienia publicznego
            na etapie udzielania tego zamówienia – Niedopuszczalność (rozporządzenia: Rady nr 1605/2002, art. 97 ust. 1, 2; Komisji nr 2342/2002,
            art. 138) (por. pkt 17–24, 38–40, 42)
      2.                     Zamówienia publiczne Unii Europejskiej – Udzielenie zamówienia w wyniku przetargu – Uprawnienia dyskrecjonalne instytucji
            (por. pkt 21, 47)
      3.                     Odpowiedzialność pozaumowna – Przesłanki – Bezprawność – Szkoda – Związek przyczynowy – Ciężar dowodu – Niespełnienie jednej
            z przesłanek – Oddalenie skargi o odszkodowanie w całości (art. 288 akapit drugi WE) (por. pkt 45–47)
      Przedmiot

               Po pierwsze, stwierdzenie nieważności decyzji Komisji z dnia 12 listopada 2007 r. w sprawie odrzucenia oferty złożonej przez
                  skarżącą w ramach przetargu otwartego EAC/04/07, którego przedmiotem były hosting, zarządzanie, rozwijanie, promowanie i utrzymywanie
                  portalu internetowego Komisji Europejskiej dotyczącego e-learningu (elearningeuropa.info) (Dz.U. 2007, S 87) oraz udzielenia
                  zamówienia innemu oferentowi, a po drugie, wniosek o odszkodowanie.

            Sentencja

                  1)

                  	Stwierdza się nieważność decyzji Komisji z dnia 12 listopada 2007 r. w sprawie odrzucenia oferty złożonej przez Evropaïki
                     Dynamiki – Proigmena Systimata Tilepikoinonion Pliroforikis kai Tilematikis AE w ramach przetargu otwartego EAC/04/07 EAC/04/07,
                     którego przedmiotem były hosting, zarządzanie, rozwijanie, promowanie i utrzymywanie portalu internetowego Komisji Europejskiej
                     dotyczącego e-learningu (elearningeuropa.info) oraz udzielenia zamówienia innemu oferentowi.

                  2)

                  	Wniosek o odszkodowanie zostaje oddalony.

                  3)

                  	Komisja Europejska zostaje obciążona własnymi kosztami oraz kosztami poniesionymi przez Evropaïki Dynamiki – Proigmena Systimata
                     Tilepikoinonion Pliroforikis kai Tilematikis.


title: Wyrok Trybunału (szósta izba) z dnia 7 września 2017 r.#José Joaquim Neto de Sousa przeciwko Estado português.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal da Relação do Porto.#Odesłanie prejudycjalne – Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej z tytułu użytkowania pojazdów mechanicznych – Dyrektywa 72/166/EWG – Dyrektywa 84/5/EWG – Dyrektywa 90/232/EWG – Kierowca odpowiedzialny za wypadek, w którym spowodował śmierć swojego małżonka będącego pasażerem pojazdu – Prawo krajowe wykluczające odszkodowanie za szkodę materialną poniesioną przez kierowcę odpowiedzialnego za wypadek.#Sprawa C-506/16.

text:
WYROK TRYBUNAŁU (szósta izba)
z dnia 7 września 2017 r. (*)
Odesłanie prejudycjalne – Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej z tytułu użytkowania pojazdów mechanicznych – Dyrektywa 72/166/EWG – Dyrektywa 84/5/EWG – Dyrektywa 90/232/EWG – Kierowca odpowiedzialny za wypadek, w którym spowodował śmierć swojego małżonka będącego pasażerem pojazdu – Prawo krajowe wykluczające odszkodowanie za szkodę materialną poniesioną przez kierowcę odpowiedzialnego za wypadek
W sprawie C‑506/16
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunal da Relação do Porto (sąd apelacyjny w Porto, Portugalia) postanowieniem z dnia 7 lipca 2016 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 26 września 2016 r., w postępowaniu:

José Joaquim Neto de Sousa

przeciwko

Estado português,

TRYBUNAŁ (szósta izba),
w składzie: E. Regan, prezes izby, A. Arabadjiev (sprawozdawca) i S. Rodin, sędziowie,
rzecznik generalny: P. Mengozzi,
sekretarz: A. Calot Escobar,
uwzględniając pisemny etap postępowania,
rozważywszy uwagi przedstawione:
–        w imieniu Estado português przez M.E. Duarte Rodrigues,
–        w imieniu rządu portugalskiego przez L. Ineza Fernandesa, M. Figueireda oraz S. Jaulino, działających w charakterze pełnomocników,
–        w imieniu Komisji Europejskiej przez P. Costę de Oliveirę oraz K.P. Wojcika, działających w charakterze pełnomocników,
podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
wydaje następujący

Wyrok

1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni drugiej dyrektywy Rady 84/5/EWG z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów silnikowych (Dz.U. 1984, L 8, s. 17), zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/14/WE z dnia 11 maja 2005 r. (Dz.U. 2005, L 149, s. 14) (zwanej dalej „drugą dyrektywą”), oraz trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (Dz.U. 1990, L 129, s. 33, zwanej dalej „trzecią dyrektywą”).

2        Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy Josém Joaquimem Netem de Sousą a Estado português (państwem portugalskim) w przedmiocie zarzucanego naruszenia prawa Unii, które należy przypisać Supremo Tribunal de Justiça (sądowi najwyższemu, Portugalia).
 Ramy prawne

 Prawo Unii

3        Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/103/WE z dnia 16 września 2009 r. w sprawie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. 2009, L 263, s. 11) uchyliła dyrektywę Rady 72/166/EWG z dnia 24 kwietnia 1972 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. 1972, L 103, s. 1, zwaną dalej „pierwszą dyrektywą”), a także dyrektywy drugą i trzecią. Niemniej jednak, z uwagi na datę wystąpienia okoliczności faktycznych sprawy w postępowaniu głównym, uchylone dyrektywy należy wziąć pod uwagę.

4        Zgodnie z art. 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy:
„[…] [K]ażde państwo członkowskie podejmie wszelkie stosowne środki, aby zapewnić, że odpowiedzialność cywilna odnosząca się do ruchu pojazdów normalnie przebywających na jego terytorium jest objęta ubezpieczeniem. Zakres pokrycia szkód oraz warunki ubezpieczenia zostaną ustalone w ramach tych środków”.

5        Artykuł 1 ust. 1 drugiej dyrektywy stanowił:
„Ubezpieczenie, o którym mowa w art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy], pokrywa obowiązkowo zarówno szkody majątkowe, jak i uszkodzenia ciała”.

6        Artykuł 3 wskazanej dyrektywy miał następujące brzmienie:
„Członkowie rodziny ubezpieczającego lub kierowcy, lub każdej innej osoby, która ponosi odpowiedzialność cywilną za szkodę objętą ubezpieczeniem, o którym mowa w art. 1 ust. 1, nie mogą być wyłączeni, ze względu na ten związek pokrewieństwa lub powinowactwa, z możliwości skorzystania z ubezpieczenia osobowego”.

7        Artykuł 1 trzeciej dyrektywy stanowił:
„[…] [U]bezpieczenie określone w art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy] obejmuje odpowiedzialność z tytułu uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów, innych niż kierowca, wynikającą z ruchu pojazdu.
[…]”.
 Prawo portugalskie

8        Na podstawie art. 7 ust. 1 Decreto‑Lei nº 522/85 – Seguro Obrigatório de Responsabilidade Civil Automóvel (dekretu z mocą ustawy nr 522/85 o obowiązkowym ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej związanej z ruchem pojazdów mechanicznych) z dnia 31 grudnia 1985 r., zmienionego Decreto‑Lei nº 130/94 (dekretem z mocą ustawy nr 130/94) z dnia 19 maja 1994 r. (zwanego dalej „dekretem z mocą ustawy nr 522/85”), szkody wynikłe z obrażeń cielesnych poniesionych przez kierowcę ubezpieczonego pojazdu nie są objęte obowiązkowym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej związanej z ruchem pojazdów silnikowych (zwanym dalej „obowiązkowym ubezpieczeniem”).

9        Z art. 7 ust. 3 dekretu z mocą ustawy nr 522/85 wynika, że w przypadku gdy w wyniku wypadku śmierć poniesie między innymi małżonek kierowcy pojazdu uprawniony z tytułu polisy ubezpieczeniowej, wszelkie odszkodowanie za szkody niematerialne na rzecz ponoszącego winę sprawcy wypadku jest wyłączone.

10      Na podstawie art. 483 kodeksu cywilnego ten, kto w sposób zawiniony i bezprawny narusza prawo innej osoby, jest zobowiązany do zapłaty z tytułu wynikających z tego naruszenia szkód odszkodowania na rzecz poszkodowanego.

11      Artykuł 495 ust. 3 tego kodeksu przewiduje, że w przypadku śmierci lub uszkodzenia ciała, osoby, które mogłyby domagać się alimentów od osoby poszkodowanej lub którym osoba poszkodowana płaciła alimenty w wykonaniu zobowiązania naturalnego, mają prawo do odszkodowania.
 Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

12      W dniu 3 grudnia 2005 r. w Paredes (Portugalia) doszło do wypadku pomiędzy pojazdem kierowanym przez Joségo Joaquima Neta de Sousę, ubezpieczonym przez towarzystwo ubezpieczeniowe Zurich, a innym pojazdem. José Joaquim Neto de Sousa, który utracił kontrolę nad swoim pojazdem, został uznany za odpowiedzialnego za ten wypadek. W pojeździe tym znajdowała się jako pasażer Ana Cristina da Rocha Carvalho, małżonka J.J. Neta de Sousy, która zmarła w wyniku tego wypadku.

13      José Joaquim Neto de Sousa pozwał Zurich do Tribunal Judicial de Paredes (sądu rejonowego w Paredes, Portugalia), wnosząc o nakazanie wspomnianemu towarzystwu ubezpieczeń zapłaty na jego rzecz kwoty 335 700 EUR, powiększonej o odsetki tytułem naprawienia szkody materialnej i uszkodzeń ciała wynikających z wypadku, który nastąpił w dniu 3 grudnia 2005 r. W tym celu podniósł on między innymi, że art. 7 ust. 3 dekretu z mocą ustawy nr 522/85 nie wykluczał odszkodowania na rzecz ponoszącego winę sprawcy wypadku.

14      Tribunal Judicial de Paredes (sąd rejonowy w Paredes) oddalił roszczenie żądanie J.J. Neta de Sousy w zakresie, w jakim obejmowało on naprawienie szkody materialnej, z tego powodu, że sąd ten nie był w stanie ustalić dochodów, wydatków i kosztów J.J. Neta de Sousy ani tego, w jakim zakresie zmarła uczestniczyła lub miała uczestniczyć w uzyskiwaniu dochodów przez małżonków. Wspomniany sąd oddalił również to roszczenie w zakresie dotyczącym naprawienia szkody niematerialnej na tej podstawie, że naprawienie tej szkody zostało wyłączone na podstawie art. 7 ust. 3 dekretu z mocą ustawy nr 522/85.

15      José Joaquim Neto de Sousa odwołał się od tego wyroku do Tribunal da Relação do Porto (sądu apelacyjnego w Porto, Portugalia) wyłącznie w kwestii naprawienia szkody materialnej. Sąd ten oddalił odwołanie, twierdząc zasadniczo, że J.J. Neto de Sousa nie miał prawa do jakiegokolwiek odszkodowania w zakresie, w jakim był on kierowcą odpowiedzialnym za spowodowanie wypadku, w którym jego małżonka, jako pasażer kierowanego przez niego pojazdu, straciła życie.

16      José Joaquim Neto de Sousa zwrócił się do Tribunal de Justiça (sądu najwyższego, Portugalia), powtarzając swą argumentację, zgodnie z którą dekret z mocą ustawy nr 522/85 nie wyłączał naprawienia szkody materialnej poniesionej przez ponoszącego winę kierowcę z powodu śmierci jego małżonki w wyniku wypadku, i podnosząc, że odmawiając temu kierowcy prawa do odszkodowania z tytułu szkody materialnej wynikającej ze śmierci jego małżonki, pasażera pojazdu uczestniczącego w wypadku, Tribunal da Relação do Porto (sąd apelacyjny w Porto) naruszył art. 7 ust. 3 tego dekretu z mocą ustawy. José Joaquim Neto de Sousa wniósł również do tego sądu o skierowanie do Trybunału na podstawie art. 267 TFUE pytania prejudycjalnego dotyczącego tego, czy przepisy dyrektyw drugiej i trzeciej sprzeciwiają się naprawieniu takiej szkody.

17      Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) oddalił środek odwoławczy. Stwierdził on zasadniczo, że prawo do odszkodowania J.J. Neta de Sousy było regulowane zarówno przez art. 495 ust. 3 kodeksu cywilnego, jak i przez art. 483 tego kodeksu, że owo prawo powstawało w „sferze prawnej” osoby, która dochodzi odszkodowania, a nie w „sferze prawnej” osoby zmarłej, oraz że poprzez swoje zawinione działanie J.J. Neto de Sousa naruszył jedno ze swoich własnych praw. Sąd ten stwierdził, że zgodnie z maksymą sibi imputet prawo przewidziane w art. 495 ust. 3 kodeksu cywilnego nie przysługiwało temu, kto jest jedynym odpowiedzialnym sprawcą wypadku, w wyniku którego jego małżonka, pasażer kierowanego przez niego pojazdu, zmarła, oraz że w konsekwencji nie należy wypłacić odszkodowania na rzecz J.J. Neta de Sousy.

18      Jeżeli chodzi o wniosek o skierowanie pytania prejudycjalnego, Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) zasadniczo stwierdził, że dyrektywy druga i trzecia określają system obowiązkowego ubezpieczenia, pozostawiając jednocześnie prawu krajowemu troskę o uregulowanie odpowiedzialności cywilnej, oraz że pomimo iż w odniesieniu do pasażerów system ten pokrywa się w określonym zakresie z prawem krajowym, to jednak przepisy dekretu z mocą ustawy nr 522/85 nie skutkują wyłączeniem stosowania krajowego systemu odpowiedzialności cywilnej przewidzianego przez art. 495 ust. 3 kodeksu cywilnego.

19      José Joaquim Neto de Sousa wystąpił do Tribunal da Comarca do Porto‑Este (Penafiel) [sądu rejonowego okręgu Porto Wschód (Penafiel), Portugalia] ze zwykłym powództwem deklaracyjnym przeciwko państwu portugalskiemu, zmierzającym do nakazania temu państwu zapłaty na jego rzecz kwoty 245 700 EUR, powiększonej o odsetki z tytułu szkody poniesionej przez niego z powodu błędu przy orzekaniu popełnionego przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) przy oddalaniu jego odwołania.

20      Po tym, jak Tribunal da Comarca do Porto-Este, Penafiel [sąd rejonowy okręgu Porto Wschód (Penafiel)] oddalił jego powództwo, J.J. Neto de Sousa wniósł odwołanie do Tribunal da Relação do Porto (sądu apelacyjnego w Porto), podnosząc w szczególności, że Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) oparł się na błędnej interpretacji art. 3 drugiej dyrektywy, jak również art. 1 trzeciej dyrektywy, które gwarantowały pasażerom pojazdów samochodowych innym niż kierowca odszkodowanie za uszkodzenia ciała, jakie ponieśli w wyniku wypadku w ruchu drogowym, oraz naruszył zobowiązanie wynikające z art. 267 TFUE. José Joaquim Neto de Sousa wniósł również do Tribunal da Relação do Porto (sądu apelacyjnego w Porto) o skierowanie do Trybunału na podstawie art. 267 TFUE pytania, o którym mowa w pkt 16 niniejszego wyroku.

21      Sąd odsyłający zauważa, że Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) wypowiedział się nie co do tego, czy zmarła pasażerka miała prawo do odszkodowania, lecz co do tego, czy J.J. Neto de Sousa ma prawo do uzyskania odszkodowania z uwagi na to, że był on odpowiedzialny za spowodowanie wypadku. Sąd odsyłający uważa, że w celu ustalenia, czy Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) mógł odstąpić od kierowania pytania prejudycjalnego do Trybunału, należy wcześniej zbadać, czy przywołane przed nim przepisy prawa Unii były jasne i jednoznaczne.

22      W tych okolicznościach Tribunal da Relação do Porto (sąd apelacyjny w Porto) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy postanowienia [dyrektyw drugiej i trzeciej] sprzeciwiają się temu, aby prawo krajowe przewidywało odszkodowanie z tytułu szkód materialnych na rzecz ponoszącego winę kierowcy w przypadku śmierci jego małżonka, który towarzyszył mu w pojeździe jako pasażer, zgodnie z art. 7 ust. 3 [dekretu z mocą ustawy nr 522/85]?”.
 W przedmiocie pytania prejudycjalnego

23      Tytułem wstępu należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał musi w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania. Ponadto Trybunał może zostać zmuszony do uwzględnienia norm prawa Unii, na które sąd krajowy nie powołał się w swoim pytaniu (wyrok z dnia 1 lutego 2017 r., Município de Palmela, C‑144/16, EU:C:2017:76, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo).

24      W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że w wyroku, którym Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy) naruszył przepisy dyrektyw drugiej i trzeciej, sąd ten uznał, że właściwe prawo portugalskie, a zwłaszcza art. 483 i art. 495 ust. 3 kodeksu cywilnego, nie pozwala na uzyskanie przez J.J. Neta de Sousę dochodzonego przezeń odszkodowania.

25      W tych okolicznościach przedstawione pytanie należy rozumieć jako zmierzające do ustalenia, czy uregulowanie Unii w dziedzinie obowiązkowego ubezpieczenia należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się ono uregulowaniu krajowemu, które wyłącza prawo kierowcy pojazdu odpowiedzialnego w sposób zawiniony za wypadek w ruchu drogowym, w wyniku którego zmarł jego małżonek, pasażer tego pojazdu, do odszkodowania z tytułu szkody materialnej, którą poniósł on w wyniku owej śmierci.

26      W tym zakresie należy przypomnieć, że z preambuły dyrektyw pierwszej i drugiej wynika, iż zmierzają one z jednej strony do zapewnienia zarówno swobodnego ruchu pojazdów znajdujących się zwykle na terytorium Unii, jak i przemieszczania się osób w tych pojazdach, a z drugiej strony do zagwarantowania ofiarom wypadków spowodowanych przez te pojazdy podobnego sposobu traktowania bez względu na miejsce w obrębie terytorium Unii, na którym nastąpił wypadek (wyroki: z dnia 9 czerwca 2011 r., Ambrósio Lavrador i Olival Ferreira Bonifácio, C‑409/09, EU:C:2011:371, pkt 23; z dnia 23 października 2012 r., Marques Almeida, C‑300/10, EU:C:2012:656, pkt 26).

27      Pierwsza dyrektywa, uzupełniona dyrektywami drugą i trzecią, zobowiązuje państwa członkowskie do zagwarantowania, aby odpowiedzialność cywilna wynikająca z ruchu pojazdów mechanicznych przebywających zwykle na ich terytorium była objęta ubezpieczeniem, i precyzuje w szczególności typy szkód i poszkodowanych osób trzecich, które ubezpieczenie to ma objąć (wyrok z dnia 23 października 2012 r., Marques Almeida, C‑300/10, EU:C:2012:656, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo).

28      Należy jednakże przypomnieć, że obowiązek objęcia ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej szkód poniesionych w związku z ruchem pojazdów mechanicznych przez osoby trzecie jest rzeczą odrębną od zakresu odszkodowania za te szkody z tytułu odpowiedzialności cywilnej ubezpieczonego. W rzeczywistości bowiem, podczas gdy pierwsza kwestia jest zdefiniowana i gwarantowana przez uregulowanie Unii, druga kwestia jest zasadniczo regulowana przez prawo krajowe (wyroki: z dnia 17 marca 2011 r., Carvalho Ferreira Santos, C‑484/09, EU:C:2011:158, pkt 31; z dnia 23 października 2012 r., Marques Almeida, C‑300/10, EU:C:2012:656, pkt 28).

29      W tej kwestii Trybunał orzekł już, że zarówno z celu, jak i z brzmienia dyrektyw pierwszej, drugiej i trzeciej wynika, że nie zmierzają one do harmonizacji systemów odpowiedzialności cywilnej państw członkowskich i że w obecnym stanie prawa Unii państwa te zachowują swobodę w określaniu systemu odpowiedzialności cywilnej mającego zastosowanie do szkód wynikających z ruchu pojazdów mechanicznych (wyrok z dnia 23 października 2012 r., Marques Almeida, C‑300/10, EU:C:2012:656, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).

30      Niezależnie od tego państwa członkowskie są zobowiązane do zapewnienia, by odpowiedzialność cywilna za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów samochodowych mająca zastosowanie zgodnie z ich prawem krajowym była objęta ubezpieczeniem zgodnym z przepisami trzech wspomnianych dyrektyw (wyrok z dnia 23 października 2012 r., Marques Almeida, C‑300/10, EU:C:2012:656, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

31      Ponadto państwa członkowskie powinny wykonywać swoje kompetencje w tej dziedzinie, przestrzegając prawa Unii, a przepisy krajowe regulujące odszkodowania z tytułu wypadków wynikających z ruchu pojazdów nie mogą pozbawiać skuteczności (effet utile) dyrektyw pierwszej, drugiej i trzeciej (zob. podobnie wyrok z dnia 23 października 2012 r., Marques Almeida, C‑300/10, EU:C:2012:656, pkt 31).

32      Trybunał orzekł już, że dyrektywy te zostałyby pozbawione takiej skuteczności, gdyby w oparciu o przyczynienie się ofiary do powstania szkody uregulowanie krajowe, sformułowane w sposób ogólny i abstrakcyjny, bądź to odmawiało pasażerowi prawa do odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia pojazdów mechanicznych, bądź też ograniczało takie prawo w sposób nieproporcjonalny (wyroki: z dnia 9 czerwca 2011 r., Ambrósio Lavrador i Olival Ferreira Bonifácio, C‑409/09, EU:C:2011:371, pkt 29; z dnia 23 października 2012 r., Marques Almeida, C‑300/10, EU:C:2012:656, pkt 32).

33      Niemniej jednak w sprawie w postępowaniu głównym należy zauważyć, że odszkodowanie na rzecz J.J. Neta de Sousy doznaje uszczerbku nie z powodu ograniczenia zakresu szkód pokrytych przez ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej wynikającej z ruchu pojazdów samochodowych przez przepisy w dziedzinie ubezpieczenia, lecz przez właściwy krajowy system odpowiedzialności cywilnej.

34      W rzeczywistości bowiem sporne w postępowaniu głównym uregulowanie krajowe, w świetle interpretacji nadanej mu przez Supremo Tribunal de Justiça (sąd najwyższy), skutkuje wyłączeniem kierowcy pojazdu samochodowego jako odpowiedzialnego za wypadek w ruchu drogowym z prawa do uzyskania odszkodowania za własną szkodę, którą poniósł on w wyniku tego wypadku.

35      Uregulowanie to nie jest zatem w stanie ograniczyć objęcia ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej szkód wyrządzonych osobom trzecim, która to odpowiedzialność jest ustalana po stronie ubezpieczonego (zob. podobnie wyrok z dnia 23 października 2012 r., Marques Almeida, C‑300/10, EU:C:2012:656, pkt 35).

36      W tych okolicznościach należy stwierdzić, iż sporne w postępowaniu krajowym przepisy nie naruszają przewidzianej przez prawo Unii gwarancji, że odpowiedzialność cywilna za szkody wynikające z ruchu pojazdów mechanicznych ustalona przez właściwe prawo krajowe będzie objęta ubezpieczeniem zgodnym z dyrektywami pierwszą, drugą i trzecią (zob. analogicznie wyrok z dnia 23 października 2012 r., Marques Almeida, C‑300/10, EU:C:2012:656, pkt 38).

37      Wniosku tego nie podważa fakt, że szkoda materialna poniesiona przez J.J. Neta de Sousę wynika ze śmierci jego żony, pasażerki kierowanego przez niego pojazdu, w chwili, w której spowodował on wypadek. W rzeczywistości bowiem informacje dostarczone przez sąd odsyłający wydają się wskazywać, że sprawa w postępowaniu głównym nie dotyczy prawa do odszkodowania za szkodę poniesioną przez ofiarę mającą status pasażera pojazdu biorącego udział w wypadku, lecz odszkodowania za szkodę poniesioną przez kierowcę odpowiedzialnego za powstanie tej szkody.

38      Z uwagi na powyższe rozważania na przedstawione pytanie trzeba odpowiedzieć, iż dyrektywy pierwszą, drugą i trzecią należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one przepisom krajowym wyłączającym prawo kierowcy pojazdu samochodowego odpowiedzialnego w sposób zawiniony za spowodowanie wypadku w ruchu drogowym, w wyniku którego zmarł jego małżonek, pasażer tego pojazdu, do uzyskania odszkodowania za szkodę materialną, którą wspomniany kierowca poniósł w wyniku owej śmierci.
 W przedmiocie kosztów

39      Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) orzeka, co następuje:

Dyrektywę Rady 72/166/EWG z dnia 24 kwietnia 1972 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności, drugą dyrektywę Rady 84/5/EWG z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów silnikowych, zmienioną dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/14/WE z dnia 11 maja 2005 r., oraz trzecią dyrektywę Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwiają się one przepisom krajowym wyłączającym prawo kierowcy pojazdu samochodowego odpowiedzialnego w sposób zawiniony za spowodowanie wypadku w ruchu drogowym, w wyniku którego zmarł jego małżonek, pasażer tego pojazdu, do uzyskania odszkodowania za szkodę materialną, którą wspomniany kierowca poniósł w wyniku owej śmierci.

Podpisy

*      Język postępowania: portugalski.


title: Wyrok Trybunału (siódma izba) z dnia 21 lipca 2011 r.#Evropaïki Dynamiki - Proigmena Systimata Tilepikoinonion Pliroforikis kai Tilematikis AE przeciwko Agence européenne pour la sécurité maritime (EMSA).#Odwołanie - Zamówienia publiczne - Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego (EMSA) - Postępowanie przetargowe dotyczące programu "SafeSeaNet" - Decyzja odrzucająca ofertę oferenta - Kryteria udzielenia zamówienia - Podkryteria - Obowiązek uzasadnienia.#Sprawa C-252/10 P.

text:
      Wyrok Trybunału (siódma izba) z dnia 21 lipca 2011 r. – Evropaïki Dynamiki przeciwko EMSA
      (sprawa C‑252/10 P)
      Odwołanie – Zamówienia publiczne – Europejska Agencja Bezpieczeństwa Morskiego (EMSA) – Postępowanie przetargowe dotyczące programu „SafeSeaNet” – Decyzja odrzucająca ofertę oferenta – Kryteria udzielenia zamówienia – Podkryteria – Obowiązek uzasadnienia
      1.                     Zamówienia publiczne Wspólnot Europejskich – Procedura przetargowa – Udzielanie zamówień – Najkorzystniejsza ekonomicznie
            oferta – Kryteria udzielania – Przestrzeganie zasad równego traktowania oferentów i przejrzystości – Późniejsze ustalenie
            przez instytucję zamawiającą współczynników wagi podkryteriów udzielenia zamówienia zawartych w specyfikacji istotnych warunków
            zamówienia lub w ogłoszeniu o zamówieniu – Dopuszczalność – Przesłanki (rozporządzenie Rady nr 1605/2002, art. 97 ust. 2;
            rozporządzenie Komisji nr 2342/2002, art. 138 ust, 1, 2, 3) (por. pkt 29–33, 35)
      2.                     Odwołanie – Zarzuty – Niewystarczające lub sprzeczne uzasadnienie – Zakres obowiązku uzasadnienia – Podanie przez Sąd uzasadnienia
            dorozumianego – Dopuszczalność – Przesłanki (art. 256 TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 36, art. 53 akapit pierwszy)
            (por. pkt 46)
      3.                     Odwołanie – Zarzuty – Zwykłe powtórzenie zarzutów i argumentów podniesionych przed Sądem – Brak określenia podnoszonego naruszenia
            prawa – Niedopuszczalność (art. 256 TFUE; statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58 akapit pierwszy; regulamin postępowania
            przed Trybunałem, art. 112 § 1 lit. c)) (por. pkt 54)
      Przedmiot

               Odwołanie od wyroku Sądu (trzecia izba) wydanego w dniu 2 marca 2010 r. w sprawie T‑70/05 (Evropaiki Dynamiki przeciwko EMSA),
                  w zakresie w jakim oddalone zostało w nim żądanie wnoszącej odwołanie stwierdzenia nieważności decyzji Europejskiej Agencji
                  Bezpieczeństwa Morskiego (EMSA) z dnia 6 stycznia 2005 r. odrzucającej ofertę przedłożoną przez wnoszącą odwołanie w ramach
                  postępowania przetargowego dotyczącego zatwierdzenia programu SafeSeaNet i jego dalszego rozwoju

            Sentencja

                  1)

                  	Odwołanie zostaje oddalone.

                  2)

                  	Evropaïki Dynamiki – Proigmena Systimata Tilepikoinonion Pliroforikis kai Tilematikis AE zostaje obciążona kosztami postępowania.


Wyrok Trybunału z dnia 11 lipca 1996 r. # Syndicat français de l'Express international (SFEI) i inni przeciwko La Poste i inni. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunal de commerce de Paris - Francja. # Pomoc państwa. # Sprawa C-39/94.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (trzecia izba) z dnia 12 grudnia 2000 r. # Aéroports de Paris przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Konkurencja - Nadużycie pozycji dominującej. # Sprawa T-128/98.


Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 15 września 1994 r. # Pedro Magdalena Fernández przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Odwołanie - Urzędnik. # Sprawa C-452/93 P.