title: Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 12 września 2013 r.#Niederösterreichische Landes-Landwirtschaftskammer przeciwko Anneliese Kuso.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberster Gerichtshof.#Polityka społeczna – Równe traktowanie kobiet i mężczyzn – Dyrektywa 76/207/EWG – Umowa o pracę na czas określony zawarta przed przystąpieniem do Unii Europejskiej – Nadejście końca okresu, na który umowa została zawarta, po akcesji – Przepisy dotyczące zatrudnienia określające jako datę wygaśnięcia umowy ostatni dzień roku, w którym pracownik osiągnął wiek emerytalny – Różnica dotycząca wieku pomiędzy kobietami i mężczyznami.#Sprawa C-614/11.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
      z dnia 12 września 2013 r. (
            *1
         )
      „Polityka społeczna — Równe traktowanie kobiet i mężczyzn — Dyrektywa 76/207/EWG — Umowa o pracę na czas określony zawarta przed przystąpieniem do Unii Europejskiej — Nadejście końca okresu, na który umowa została zawarta, po akcesji — Przepisy dotyczące zatrudnienia określające jako datę wygaśnięcia umowy ostatni dzień roku, w którym pracownik osiągnął wiek emerytalny — Różnica dotycząca wieku pomiędzy kobietami i mężczyznami”
      W sprawie C‑614/11
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Oberster Gerichtshof (Austria) postanowieniem z dnia 25 października 2011 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 30 listopada 2011 r., w postępowaniu:

         Niederösterreichische Landes-Landwirtschaftskammer

      przeciwko

         Anneliese Kuso,

      TRYBUNAŁ (piąta izba),
      w składzie: T. von Danwitz, prezes izby, A. Rosas (sprawozdawca), E. Juhász, D. Šváby i C. Vajda, sędziowie.
      rzecznik generalny: N. Wahl,
      sekretarz: A. Impellizzeri, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 31 stycznia 2013 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu Niederösterreichische Landes‑Landwirtschaftskammer, przez B. Hainza, Rechtsanwalt,

               —

               w imieniu A. Kuso przez C. Henselera, H. Pflauma, P. Karlbergera, W. Opetnika, oraz P. Rindler, Rechtsanwälte,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez V. Kreuschitza oraz C. Gheorghiu, działających w charakterze pełnomocników,

         podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 lit. a) i c) dyrektywy Rady 76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego oraz warunków pracy (Dz.U. L 39, s. 40), ze zmianami wprowadzonymi dyrektywą 2002/73/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. (Dz.U. L 269, s. 15) (zwanej dalej „dyrektywą 76/207”).

               2

               Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Niederösterreichische Landes-Landwirtschaftskammer (izbą rolniczą kraju związkowego Dolnej Austrii, zwaną dalej „NÖ‑LLWK”), a A. Kuso w przedmiocie ustania jej stosunku pracy.

         Ramy prawne

         Prawo Unii

               3

               Artykuł 2 dyrektywy 76/207 stanowi:
               „1.   Do celów następujących [poniżej] postanowień zasada równego traktowania oznacza brak jakiejkolwiek bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji ze względu na płeć, przez odniesienie w szczególności do stanu cywilnego lub rodzinnego.
               2.   Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:

                        —

                        »dyskryminacja bezpośrednia«: sytuacja, w której dana osoba traktowana jest mniej korzystnie ze względu na płeć niż jest, była lub byłaby traktowana inna osoba w porównywalnej sytuacji,

                  […]”.

               4

               Artykuł 3 omawianej dyrektywy przewiduje:
               „1.   Stosowanie zasady równego traktowania oznacza, że nie może istnieć żadna bezpośrednia ani pośrednia dyskryminacja ze względu na płeć w sektorze prywatnym ani publicznym, włączając instytucje publiczne, w odniesieniu do:

                        a)

                        warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek oraz uprawiania zawodu, włączając również kryteria selekcji i warunk[i] rekrutacji, niezależnie od dziedziny działalności i na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej, włącznie z awansem zawodowym;

                  […]

                        c)

                        warunków zatrudnienia i pracy, włączając zwolnienia [wypowiedzenia], a także wynagrodzenie, jak przewidziano w dyrektywie 75/117/EWG;

                  […]”.

               5

               Dyrektywa 76/207 została uchylona przez dyrektywę 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (Dz.U. L 204, s. 23) ze skutkiem, co precyzuje art. 34 tej ostatniej dyrektywy, od dnia 15 sierpnia 2009 r. Dyrektywa 2006/54 nie ma zastosowania do okoliczności postępowania głównego.

         Prawo austriackie

               6

               Gleichbehandlungsgesetz (ustawa w sprawie równego traktowania, BGBl. I, 66/2004), która dokonuje transpozycji, w szczególności, dyrektywy 76/207, stanowi w swoim § 3, zatytułowanym „Równe traktowanie w stosunkach pracy”:
               „Nie może istnieć dyskryminacja bezpośrednia ani pośrednia ze względu na płeć, w szczególności przez odniesienie do czyjegoś stanu cywilnego lub rodzinnego, w ramach stosunku pracy, a w szczególności

                        1.

                        na etapie nawiązywania stosunku pracy,

                  […]

                        3.

                        na etapie przyznawania fakultatywnych świadczeń społecznych innych niż wynagrodzenie,

                  […]

                        7.

                        na etapie ustania stosunku pracy”.

               7

               Stosunek pracy A. Kuso jest regulowany przez Angestelltengesetz 1921 (ustawę o pracownikach z 1921 r.). W szczególności § 19 ust. 1 tej ustawy stanowi, że umowa o pracę ustaje z upływem czasu, na jaki została zawarta.

               8

               Z postanowienia odsyłającego wynika, że umowa o pracę zawarta z A. Kuso na czas określony podlegała dotyczącym zatrudnienia i wynagrodzenia przepisom Dienst- und Besoldungsordnung der Niederösterreichischen Landes‑Landwirtschaftskammer (regulaminu służbowego i regulaminu wynagradzania Niederösterreichische Landes‑Landwirtschaftskammer, zwanego dalej „DO”). Zdaniem sądu odsyłającego należy uznać, że uregulowanie to stanowi część całego uregulowania krajowego, w odniesieniu do którego Trybunał Sprawiedliwości jest proszony o dokonanie wykładni prawa Unii.

               9

               To uregulowanie ogranicza prawo pracodawcy do wypowiedzenia umowy o pracę, ustanawiając uregulowanie szczególne, zgodnie z którym, z wyjątkiem poważnego uchybienia obowiązkom, pracownikom można wypowiedzieć umowę o pracę wyłącznie z pewnych określonych powodów.

               10

               DO zawiera następujące przepisy:
               „Paragraf 25. Ustanie stosunku pracy
               1)   Stosunek pracy z pracownikiem uprawnionym do emerytury ustaje wskutek:

                        a)

                        przejścia na tymczasową lub stałą emeryturę

                  […]
               2)   Stosunek pracy pracowników, którzy uzyskali status pracowników, którym nie można wypowiedzieć umowy o pracę, ustaje wskutek:

                        a)

                        osiągnięcia granicy wieku

                  […]
               3)   Pracodawca może ponadto zakończyć stosunek pracy pracownika, któremu nie może wypowiedzieć umowy o pracę, wbrew jego woli,
               […]

                        c)

                        jeżeli w chwili ustania stosunku pracy pracownik nabył, na podstawie przepisów obowiązujących w zakresie zabezpieczenia społecznego, prawo do własnej emerytury.

                  Paragraf 26. Przejście na emeryturę
               1)   Podjęcie decyzji o przeniesieniu pracownika na emeryturę tymczasową lub stałą wbrew jego woli jest zastrzeżone na rzecz głównej komisji [NÖ‑LLWK] zgodnie z przepisami Pensionsbesoldungsordnung [regulaminu wynagrodzenia emerytalnego].
               […]
               Paragraf 65. Przejście na emeryturę stałą
               Pracownik płci męskiej przechodzi na emeryturę stałą z chwilą upływu roku kalendarzowego, w którym ukończył 65 lat, a pracownica (pracownik płci żeńskiej) – z chwilą upływu roku kalendarzowego, w którym ukończyła 60 lat”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               11

               A. Kuso była zatrudniona przez NÖ‑LLWK od dnia 1 marca 1967 r. w ramach stosunku pracy na czas nieokreślony. W dniu 1 stycznia 1980 r. zgodziła się ona, za pośrednictwem wzoru umowy zawartego w DO, na uzyskanie statusu pracownika, któremu nie może wypowiedzieć umowy o pracę, który to status skutkuje ograniczeniem czasu trwania umowy przewidzianego w § 25 ust. 2 DO.

               12

               A. Kuso osiągnęła wiek 60 lat w 2008 r. W dniu 18 lipca 2008 r. została telefonicznie powiadomiona przez kierownika działu kadr, że jej wniosek o dalsze zatrudnienie także po przekroczeniu wieku emerytalnego został oddalony na posiedzeniu prezydium NÖ‑LLWK w dniu 14 lipca 2008 r. Uznało ono, że stosunek pracy dobiegnie końca z upływem 2008 r. W piśmie z dnia 25 lipca 2008 r. A. Kuso została poinformowana, że nie wyrażono zgody na przedłużenie jej stosunku pracy po dniu 31 grudnia 2008 r. i że stosunek pracy uważa się w związku z tym za rozwiązany z końcem 2008 r.

               13

               A. Kuso zakwestionowała zgodność z prawem zakończenia jej stosunku pracy przed Landesgericht Korneuburg. Wydany przez ten sąd w dniu 21 stycznia 2009 r. wyrok nieuwzględniający jej żądania został uchylony wyrokiem wydanym w dniu 18 marca 2010 r. przez Oberlandesgericht Wien, orzekający jako sąd apelacyjny w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. NÖ‑LLWK wniosła zatem skargę rewizyjną (Revision) do Oberster Gerichtshof (sądu najwyższego).

               14

               Sąd odsyłający podkreśla po pierwsze, że DO, stanowiący integralną część umowy o pracę A. Kuso, przewiduje w szczególności, że stosunek pracy ustaje ostatniego dnia roku, w którym pracownik osiągnął wiek emerytalny. Wiek ten różni się jednak w zależności od płci pracowników, mianowicie wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Ponadto sporna umowa o pracę została zawarta przed przystąpieniem Republiki Austrii do Unii Europejskiej, podczas gdy wygaśnięcie tej umowy nastąpiło po jej przystąpieniu Unii Europejskiej. Mając na uwadze zasady pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań, jak również miejsce zajmowane przez prawo do równego traktowania kobiet i mężczyzn, sąd odsyłający zastanawia się nad czasowym i przedmiotowym zakresem zastosowania dyrektywy 76/207.

               15

               Oberster Gerichtshof podnosi, po drugie, że o ile postepowanie główne wykazuje pewną liczbę podobieństw ze sprawą, która doprowadziła do wydania wyroku z dnia 18 listopada 2010 r. w sprawie C-356/09 Kleist, Zb.Orz. s. I-11939, różni się ono od niej przynajmniej pod dwoma względami.

               16

               W pierwszej kolejności sąd odsyłający zauważa, że w ww. sprawie Kleist stosunek pracy Ch. Kleist uległ zakończeniu na podstawie układu zbiorowego uważanego za normę o charakterze generalnym, podczas gdy podstawą stosunku pracy A. Kuso jest indywidualna umowa o pracę zawarta na czas określony.

               17

               W drugiej kolejności w sprawie tej ustanie stosunku pracy nastąpiło wskutek wypowiedzenia umowy o pracę przez pracodawcę. Takie wypowiedzenie nie miało jednakże miejsca w sprawie A. Kuso. W postępowaniu głównym stosunek pracy skarżącej jest oparty na umowie o pracę na czas określony i ustał wskutek upływu okresu, na który umowa ta została zawarta. Jako że takie stosunki pracy ulegają zwykle zakończeniu przez upływ czasu, czemu nie musi towarzyszyć żadne oświadczenie, sąd odsyłający zastanawia się, czy należy dokonywać rozróżnienia pomiędzy okolicznościami obecnego postępowania głównego i okolicznościami sprawy, w której Trybunał wydał ww. wyrok Kleist, czy też możliwe jest analogiczne zastosowanie w postępowaniu głównym rozwiązania przyjętego przez Trybunał w przywołanym wyroku.

               18

               Uznając, że rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu jest uzależnione od wykładni prawa Unii, Oberster Gerichtshof postanowił zawiesić postępowanie i przedstawić Trybunałowi następujące pytanie prejudycjalne:
               „Czy art. 3 ust. 1 lit. a) i c) dyrektywy 76/207 […] stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym kwestia dyskryminacji ze względu na płeć w związku z zakończeniem stosunku pracy – które to zakończenie stosunku pracy na podstawie indywidualnej umowy o pracę na czas określony, zawartej przed wejściem w życie wyżej wymienionej dyrektywy (tutaj: przed przystąpieniem Austrii do Unii Europejskiej), następuje wyłącznie wskutek upływu czasu – nie podlega ocenie w kontekście dokonanego przed przystąpieniem [do UE] umownego uzgodnienia ograniczenia czasu obowiązywania umowy o pracę jako »warunku wypowiedzenia«, lecz wyłącznie w związku z odrzuceniem wniosku o przedłużenie umowy jako »warunkiem zatrudnienia«?”.

         W przedmiocie pytania prejudycjalnego

               19

               W pytaniu tym sąd odsyłający pyta w istocie, czy art. 3 ust. 1 lit. a) lub c) dyrektywy 76/207 należy interpretować w ten sposób, że uregulowanie krajowe, takie jak sporne w postępowaniu głównym, na które składają się przepisy dotyczące zatrudnienia, stanowiące integralną część umowy o pracę zawartej przed przystąpieniem państwa członkowskiego do Unii Europejskiej, które przewiduje, że stosunek pracy ustaje z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego, określonego w zależności od płci pracownika, wprowadza zakazaną przez tę dyrektywę dyskryminację, jeżeli pracownik osiągnie ten wiek po przystąpieniu państwa do Unii Europejskiej.

         Uwagi przedłożone Trybunałowi

               20

               NÖ-LLWK uważa, że w postępowaniu głównym samo nastanie końca okresu, na który umowa o pracę została zawarta, jest wystarczające dla zakończenia stosunku pracy. Stosunek pracy A. Kuso nie ustał jednak w drodze wypowiedzenia, lecz w drodze nadejścia końca okresu, na który umowa o pracę została zawarta. Jako że art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 76/207 dotyczy jedynie zwolnienia (wypowiedzenia), na przepis ten nie można się powoływać. Ponadto, jako że przepisy dotyczące zatrudnienia regulujące umowę o pracę sporną w postępowaniu głównym obowiązywały przed przystąpieniem Republiki Austrii do Unii, uregulowanie krajowe, takie jak sporne w postępowaniu głównym, nie może wprowadzać dyskryminacji w rozumieniu tej dyrektywy. NÖ‑LLWK uważa zatem, że przedstawione pytanie należy rozważać wyłącznie z punktu widzenia „warunku zatrudnienia”, co implikuje zbadanie tego pytania w świetle art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 76/207.

               21

               Natomiast A. Kuso i Komisja twierdzą, że przedstawione pytanie należy zbadać jedynie z punktu widzenia zakończenia stosunku pracy. Jako że umowa o pracę jest umową wykonywaną stopniowo, należy mieć na względzie, że od momentu przystąpienia przez Republikę Austrii do Unii skutki tej umowy zostały objęte zakresem zastosowania dyrektywy 76/207. W konsekwencji, zdaniem A. Kuso i Komisji, należy odrzucić argument dotyczący zawarcia tejże umowy pracę przed przystąpieniem i zbadać to pytanie w świetle art. 3 ust. 1 lit. c) tej dyrektywy.

         Odpowiedź Trybunału

               22

               Należy ustalić, czy, w zgodzie z twierdzeniem A. Kuso i Komisji, zakończenie stosunku pracy na podstawie art. 25 ust. 2 lit. a) DO jest objęte zakresem zastosowania art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 76/207.

               23

               Po pierwsze, należy zastanowić się, czy ten ostatni przepis ma zastosowanie rationae temporis w sytuacji takiej jak ta, która zaistniała w postępowaniu głównym.

               24

               W celu zapewnienia poszanowania zasady pewności prawa i zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań materialne przepisy Unii należy interpretować jako dotyczące sytuacji zaistniałych przed ich wejściem w życie jedynie w wypadku, gdy z ich treści, celu lub systematyki jasno wynika, że należy im przypisać taki skutek (zob. w szczególności wyrok z dnia 29 stycznia 2002 r. w sprawie C-162/00 Pokrzeptowicz-Meyer, Rec. s. I-1049, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).

               25

               Należy jednakże przypomnieć, że nowy przepis stosuje się bezpośrednio do przyszłych skutków sytuacji zaistniałej pod rządami dawnego przepisu (wyrok z dnia 10 lipca 1986 r. w sprawie 270/84 Licata przeciwko CES, Rec. s. 2305, pkt 31; ww. wyrok w sprawie Pokrzeptowicz‑Meyer, pkt 50). Trybunał orzekł również, że od momentu przystąpienia do Unii postanowienia traktatów założycielskich wiążą nowe państwa członkowskie i mają do nich zastosowanie w sytuacjach przewidzianych przez te traktaty i odnośny akt przystąpienia (zob. wyrok z dnia 2 października 1997 r. w sprawie C-122/96 Saldanha i MTS, Rec. s. I-5325, pkt 13).

               26

               Jeżeli chodzi o dyrektywę 76/207 i postępowanie główne to Akt dotyczący warunków przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji oraz dostosowań w traktatach stanowiących podstawę Unii Europejskiej (Dz.U. 1994, C 241, s. 21; Dz.U. 1995, L 1, s. 1) wszedł w życie w dniu 1 stycznia 1995 r. Zgodnie z art. 2 tego aktu „[o]d dnia przystąpienia nowe państwa członkowskie są związane postanowieniami traktatów założycielskich i aktów przyjętych przez instytucje przed dniem przystąpienia; postanowienia te są stosowane w nowych państwach członkowskich zgodnie z warunkami określonymi w tych traktatach i w niniejszym akcie”. W kwestii tej załącznik XV do tego aktu, do którego odsyła jego art. 151, dotyczy wyraźnie dyrektywy 76/207.

               27

               Jako że postanowienia tego aktu nie przewidują szczególnych warunków stosowania dyrektywy 76/207, z wyjątkiem odstępstwa dotyczącego obowiązywania w czasie przepisów dotyczących pracy kobiet nocą, zawartego w pkt V załącznika XV do wymienionego w poprzednim punkcie aktu przystąpienia, czyli sytuacji, która nie stanowi przedmiotu postępowania głównego, akt ten wiąże więc Republikę Austrii począwszy od dnia jej przystąpienia do Unii, tak że ma on zastosowanie do przyszłych skutków sytuacji zaistniałych przed przystąpieniem tego państwa członkowskiego do Unii (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Saldanha i MTS, pkt 14).

               28

               Następnie należy odrzucić argument NÖ‑LLKW, zgodnie z którym powołując się na zastosowanie – od momentu przystąpienia Republiki Austrii do Unii – przepisów dyrektywy 76/207 w celu zakwestionowania ustania swojego stosunku pracy, A. Kuso próbuje zakwestionować prawa nabyte przed tym przystąpieniem i narusza zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań swojego pracodawcy.

               29

               Trybunał orzekł bowiem, że umowa o pracę na czas określony, zawarta przed wejściem w życie Układu europejskiego ustanawiającego stowarzyszenie między Rzeczpospolitą Polską, z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i Państwami Członkowskimi, z drugiej strony, zatwierdzonego na podstawie decyzji Rady i Komisji 93/743/Euratom, EWWiS, WE z dnia 13 grudnia 1993 r. (Dz.U. L 348, s. 1), nie wywołuje wszystkich swoich skutków prawnych w dniu podpisania, lecz kontynuuje regularnie wywoływanie skutków przez cały okres, na jaki została zawarta (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Pokrzeptowicz-Meyer, pkt 52).

               30

               Ponadto zakres zastosowania zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań nie może zostać rozszerzony w taki sposób, by ogólnie uniemożliwiać stosowanie nowych przepisów do przyszłych skutków sytuacji, które powstały w czasie obowiązywania poprzedniego uregulowania (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Pokrzeptowicz‑Meyer, pkt 55).

               31

               W tych okolicznościach NÖ‑LLKW nie mogła zasadnie oczekiwać, że dyrektywa 76/207 nie wywrze żadnego skutku na przepisy regulujące umowę zawartą w 1980 r., których przeznaczeniem było ich zastosowanie jedynie na końcu okresu obowiązywania tej umowy. W konsekwencji zastosowanie – od momentu przystąpienia przez Republikę Austrii do Unii – dyrektywy 76/207 celem zakwestionowania ustania stosunku pracy spornego w postępowaniu głównym nie może być uważane za dotyczące wcześniej zaistniałej sytuacji.

               32

               Po drugie, należy przypomnieć, że Trybunał orzekł wcześniej, po pierwsze, że art. 3 dyrektywy 76/207, odpowiadający art. 5 tej dyrektywy w jej pierwotnym brzmieniu, jest bezwarunkowy i wystarczająco precyzyjny, aby jednostki mogły powoływać się na niego przed sądem przeciwko państwu (zob. wyroki: z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie 152/84 Marshall, Rec. s. 723, pkt 52; a także z dnia 12 lipca 1990 r. w sprawie C-188/89 Foster i in., Rec. s. I-3313, pkt 21) i po drugie, że wśród podmiotów, przeciwko którym dopuszczalne jest powołanie się na dyrektywę, która może być bezpośrednio skuteczna, figuruje podmiot, któremu – niezależnie od jego formy prawnej – na podstawie aktu władzy publicznej i pod jej kontrolą powierzono wykonywanie usług użyteczności publicznej i który w tym celu dysponuje uprawnieniami wykraczającymi poza normy obowiązujące w stosunkach między jednostkami (zob. ww. wyrok w sprawie Foster i in., pkt 22). Jak wskazuje sąd odsyłający, którego to stwierdzenia nie kwestionują ani strony w postępowaniu głównym, ani Komisja, NÖ‑LLWK zalicza się do podmiotów dysponujących uprawnieniami wykraczającymi poza normy obowiązujące w stosunkach między jednostkami.

               33

               Po trzecie, należy ustalić, czy art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 76/207 należy interpretować w ten sposób, że uregulowanie krajowe przewidujące, że stosunek pracy ustaje z powodu nadejścia końca okresu, na który umowa o pracę została zawarta, przez odniesienie do wieku określonego na innym poziomie dla mężczyzn i innym dla kobiet, wprowadza dyskryminację w rozumieniu tej dyrektywy.

               34

               Należy przypomnieć, po pierwsze, że wygaśnięcie spornej w postępowaniu głównym umowy o pracę zawartej na czas określony jest określone przez odesłanie do regulujących zatrudnienie przepisów DO, które stanowią integralną część tej umowy o pracę, i po drugie, że te przepisy dotyczące zatrudnienia przewidują inny wiek emerytalny dla pracowników płci męskiej i inny dla pracownic (pracowników płci żeńskiej).

               35

               Prawdą jest, iż Trybunał orzekł, że nieprzedłużenie umowy o pracę zawartej na czas określony, jeżeli dobiegła ona do końca okresu, na który została zawarta, nie może co do zasady być zrównywane z wypowiedzeniem (zob. podobnie wyrok z dnia 4 października 2001 r. w sprawie C-438/99 Jiménez Melgar, Rec. s. I-6915, pkt 45).

               36

               Niemniej jednak zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w dziedzinie równości traktowania pojęcie zwolnienia (wypowiedzenia) jest rozumiane szeroko (zob. wyrok z dnia 16 lutego 1982 r. w sprawie 19/81 Burton, Rec. s. 555, pkt 9; ww. wyrok w sprawie Marshall, pkt 34; wyroki: z dnia 26 lutego 1986 w sprawie 262/84 Beets-Proper, Rec. s. 773, pkt 36; z dnia 21 lipca 2005 r. w sprawie C-207/04 Vergani, Zb.Orz. s. I-7453, pkt 27; ww. wyrok w sprawie Kleist, pkt 26).

               37

               Dokładniej rzecz ujmując, Trybunał orzekł, po pierwsze, że w ramach dyrektywy 76/207 pojęcie „zwolnienia (wypowiedzenia)” należy rozumieć w taki sposób, że obejmuje ono ustanie więzi zatrudnienia między pracownikiem i jego pracodawcą, nawet w ramach uregulowania dotyczącego dobrowolnego odejścia (ww. wyrok w sprawie Burton, pkt 9), i po drugie, iż ogólna polityka dotycząca zwolnień z pracy (wypowiedzeń) obejmująca zwolnienie (wypowiedzenie umowy o pracę) pracownicy (pracownikowi płci żeńskiej) z tego tylko powodu, że ta osiągnęła lub przekroczyła wiek, z którym wiąże się nabycie uprawnień emerytalnych i który na podstawie prawa krajowego jest różny dla mężczyzn i kobiet, wprowadza dyskryminację ze względu na płeć, która została zakazana w dyrektywie 76/207/EWG (zob. ww. wyroki: w sprawie Marshall, pkt 38; w sprawie Kleist, pkt 28).

               38

               Jednakże, jak podkreśla Komisja w swoich uwagach pisemnych, po pierwsze, ze względu na ich charakter wiążący, a po drugie, ze względu na odesłanie do wieku emerytalnego różnego dla pracowników płci męskiej i pracownic (pracowników płci żeńskiej), przedmiotowe przepisy regulujące zatrudnienie są porównywalne z przepisami badanymi przez Trybunał w ww. wyroku w sprawie Kleist.

               39

               Zatem w postępowaniu głównym ustanie stosunku pracy A. Kuso na podstawie art. 25 ust. 2 lit. a) DO należy uznać za zrównane ze zwolnieniem (wypowiedzeniem) w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 76/207.

               40

               Następnie należy ustalić, czy to ustanie stosunku pracy stanowi zakazane zwolnienie (wypowiedzenie) w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 76/207. W tym celu należy zbadać, czy powód tego zwolnienia (wypowiedzenia) wprowadza dyskryminacje pośrednią bądź bezpośrednią ze względu na płeć w rozumieniu art. 2 tej dyrektywy.

               41

               Zgodnie z art. 2 ust. 2 tiret pierwsze dyrektywy 76/207 „dyskryminację bezpośrednią” stanowi sytuacja, w której dana osoba traktowana jest mniej korzystnie ze względu na płeć niż jest, była lub byłaby traktowana inna osoba w porównywalnej sytuacji.

               42

               W niniejszej sprawie z art. 25 DO wynika, że stosunek pracy z pracownikami ustaje w momencie, gdy osiągną oni wiek emerytalny. Jednakże zgodnie z art. 26 i 65 DO wiek emerytalny dla pracowników płci męskiej wynosi 65 lat, podczas gdy dla pracownic (pracowników płci żeńskiej) wynosi on 60 lat.

               43

               Jako że kryterium stosowane przez te przepisy nawiązuje wyraźnie do płci pracownika, należy zatem stwierdzić, że uregulowanie krajowe, takie jak sporne w postępowaniu głównym, wprowadza odmienne traktowanie oparte bezpośrednio na kryterium płci.

               44

               Dla ustalenia, czy ta odmienność traktowania wprowadza zakazaną dyskryminację w rozumieniu dyrektywy 76/208, konieczne jest zbadanie, czy w okolicznościach takich jak w postępowaniu głównym pracownicy płci męskiej i pracownice (pracownicy płci żeńskiej) znajdują się w porównywalnej sytuacji.

               45

               Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem porównywalność tych sytuacji można badać w szczególności w kontekście celu przepisów krajowych wprowadzających odmienne traktowanie (zob. podobnie wyrok z dnia 9 grudnia 2004 r. w sprawie C-19/02 Hlozek, Zb.Orz. s. I-11491, pkt 46; ww. wyrok w sprawie Kleist, pkt 34).

               46

               W postępowaniu głównym art. 25, 26 i 65 DO, które wprowadzają odmienne traktowanie pomiędzy mężczyznami i kobietami, dotyczą warunków zakończenia stosunku pracy z pracownikami.

               47

               Korzyść przyznana pracownicom (pracownikom płci żeńskiej), która polega na możliwości ubiegania się o przyznanie emerytury w wieku o pięć lat niższym aniżeli w przypadku pracowników płci męskiej, nie ma bezpośredniego związku z przedmiotem przepisów wprowadzających odmienne traktowanie.

               48

               Korzyść ta nie powoduje bowiem, że pracownice (pracownicy płci żeńskiej) znajdują się w sytuacji specyficznej w stosunku do pracowników, gdyż jeżeli chodzi o warunki ustania stosunku pracy, mężczyźni i kobiety znajdują się w identycznej sytuacji (zob. ww. wyrok w sprawie Kleist, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).

               49

               Należy zatem stwierdzić, że pracownicy płci męskiej i pracownice (pracownicy płci żeńskiej) znajdują się w porównywalnej sytuacji.

               50

               Zgodnie z art. 2 ust. 2 dyrektywy 76/207, który dokonuje rozróżnienia pomiędzy dyskryminacją bezpośrednią i pośrednią, tylko ta druga kategoria może uniknąć zakwalifikowania jako dyskryminacja, jeżeli „[jest] obiektywnie uzasadnion[a] usankcjonowanym prawnie celem, a środki osiągania tego celu są właściwe i niezbędne”. Taka możliwość nie została natomiast przewidziana w odniesieniu do dyskryminacji bezpośredniej.

               51

               Jako że uregulowanie krajowe, takie jak sporne w postępowaniu głównym, wprowadza, co wynika z pkt 43 niniejszego wyroku, odmienne traktowanie oparte bezpośrednio na kryterium płci, wprowadzana przez nie dyskryminacja nie może zostać obiektywnie uzasadniona.

               52

               W tych okolicznościach, jako że Trybunał zauważył z jednej strony, że odmienne traktowanie ustanowione przez uregulowanie takie jak sporne w postępowaniu głównym jest bezpośrednio oparte na kryterium płci i że pracownicy płci męskiej i pracownice (pracownicy płci żeńskiej) znajdują się w porównywalnej sytuacji oraz z drugiej strony, że dyrektywa 76/207 nie zawiera odstępstwa mającego zastosowanie do dyskryminacji bezpośredniej, należy dojść do wniosku, że to odmienne traktowanie stanowi zakazaną przez tę dyrektywę dyskryminację bezpośrednią opartą na kryterium płci.

               53

               Na przedstawione pytanie należy zatem odpowiedzieć, że art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 76/207 należy interpretować w ten sposób, że uregulowanie krajowe, takie jak sporne w postępowaniu głównym, na które składają się przepisy dotyczące zatrudnienia, stanowiące integralną część umowy o pracę zawartej przed przystąpieniem danego państwa członkowskiego do Unii Europejskiej, które przewiduje, że stosunek pracy ustaje z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego, określonego w zależności od płci pracownika, wprowadza zakazaną przez tę dyrektywę dyskryminację bezpośrednią, jeżeli pracownik osiągnie ten wiek po przystąpieniu tego państwa do Unii Europejskiej.

         W przedmiocie kosztów

               54

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:

                     Artykuł 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy Rady 76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do zatrudnienia, kształcenia i awansu zawodowego oraz warunków pracy, zmienionej przez dyrektywę 2002/73/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r., należy interpretować w ten sposób, że uregulowanie krajowe, takie jak sporne w postępowaniu głównym, na które składają się przepisy dotyczące zatrudnienia, stanowiące integralną część umowy o pracę zawartej przed przystąpieniem danego państwa członkowskiego do Unii Europejskiej, które przewiduje, że stosunek pracy ustaje z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego, określonego w zależności od płci pracownika, wprowadza zakazaną przez tę dyrektywę dyskryminację bezpośrednią, jeżeli pracownik osiągnie ten wiek po przystąpieniu tego państwa do Unii Europejskiej.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: niemiecki.


title: Wyrok Trybunału (szósta izba) z dnia 7 września 2017 r.#Eqiom SAS i Enka SA przeciwko Ministre des Finances et des Comptes publics.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Conseil d’État (Francja).#Odesłanie prejudycjalne – Podatki bezpośrednie – Swoboda przedsiębiorczości – Swobodny przepływ kapitału – Pobranie podatku u źródła – Dyrektywa 90/435/EWG – Artykuł 1 ust. 2 – Artykuł 5 ust. 1 – Zwolnienie – Dywidendy wypłacane przez spółkę zależną będącą rezydentem na rzecz spółki dominującej niebędącej rezydentem, której bezpośrednimi lub pośrednimi właścicielami są rezydenci państw trzecich – Domniemanie – Oszustwo podatkowe, unikanie opodatkowania i nadużycie podatkowe.#Sprawa C-6/16.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (szósta izba)
      z dnia 7 września 2017 r. (
            1
         )
      Odesłanie prejudycjalne – Podatki bezpośrednie – Swoboda przedsiębiorczości – Swobodny przepływ kapitału – Pobór podatku u źródła – Dyrektywa 90/435/EWG – Artykuł 1 ust. 2 – Artykuł 5 ust. 1 – Zwolnienie – Dywidendy wypłacane przez spółkę zależną będącą rezydentem na rzecz spółki dominującej niebędącej rezydentem, której bezpośrednimi lub pośrednimi właścicielami są rezydenci państw trzecich – Domniemanie – Oszustwo podatkowe, unikanie opodatkowania i nadużycie podatkowe
      W sprawie C‑6/16
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Conseil d’État (radę stanu, Francja) postanowieniem z dnia 30 grudnia 2015 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 6 stycznia 2016 r., w postępowaniu:

         Eqiom SAS, dawniej Holcim France SAS,

         Enka SA

      przeciwko

         Ministre des Finances et des comptes publics,

      TRYBUNAŁ (szósta izba),
      w składzie: E. Regan, prezes izby, A. Arabadjiev i C.G. Fernlund (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: J. Kokott,
      sekretarz: V. Giacobbo-Peyronnel, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 30 listopada 2016 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               –

               w imieniu Eqiom SAS i Enka SA przez adwokata R. Albertiego,

               –

               w imieniu rządu francuskiego przez D. Colasa oraz S. Ghiandoni, działających w charakterze pełnomocników,

               –

               w imieniu rządu duńskiego przez C. Thorninga i M. Wolff, działających w charakterze pełnomocników,

               –

               w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego oraz R. Kanitza, działających w charakterze pełnomocników,

               –

               w imieniu rządu hiszpańskiego przez A. Rubia Gonzáleza oraz V. Ester Casas, działających w charakterze pełnomocników,

               –

               w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez E. De Bonisa, avvocato dello Stato,

               –

               w imieniu Komisji Europejskiej przez W. Roelsa oraz L. Pamukcu, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 19 stycznia 2017 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 49 i 63 TFUE oraz art. 1 ust. 2 dyrektywy Rady 90/435/EWG z dnia 23 lipca 1990 r. w sprawie wspólnego systemu opodatkowania stosowanego w przypadku spółek dominujących i spółek zależnych różnych państw członkowskich (Dz.U. 1990, L 225, s. 6), zmienionej dyrektywą Rady 2003/123/WE z dnia 22 grudnia 2003 r. (Dz.U. 2004, L 7, s. 41) (zwanej dalej „dyrektywą 90/435”).

               2

               Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Eqiom SAS, dawniej Holcim France SAS, następcą prawnym spółki Euro Stockage, oraz Enka SA a francuskim organem podatkowym w przedmiocie odmowy zwolnienia przez ten organ z poboru podatku u źródła dywidend wypłaconych przez Euro Stockage na rzecz Enki, spółki dominującej Euro Stockage.

         Ramy prawne
      Prawo Unii

               3

               Motywy trzeci i piąty dyrektywy 90/435 mają następujące brzmienie:
               „[I]stniejące przepisy podatkowe, które regulują stosunki pomiędzy spółkami dominującymi i spółkami zależnymi różnych państw członkowskich, znacznie się między sobą różnią i są, ogólnie rzecz ujmując, mniej korzystne niż te, które są stosowane pomiędzy spółkami dominującymi i zależnymi tego samego państwa członkowskiego; współpraca między spółkami różnych państw członkowskich jest tym samym utrudniona, w porównaniu ze współpracą między spółkami z tego samego państwa członkowskiego; niezbędne jest zatem wyeliminowanie tych niedogodności przez wprowadzenie wspólnego systemu opodatkowania, który ułatwiłby konsolidację spółek [na szczeblu wspólnotowym];
               […]
               ponadto niezbędne jest, w celu zapewnienia neutralności fiskalnej, aby zyski podzielone [wypłacone] przez spółkę zależną na rzecz spółki dominującej były zwolnione z podatku potrącanego [pobieranego] u źródła dochodu”.

               4

               Artykuł 1 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:
               „1.   Każde państwo członkowskie stosuje przepisy niniejszej dyrektywy w odniesieniu do:
               podziału [wypłaty] zysków, które spółki [tego] państwa członkowskiego otrzymują od spółek zależnych innego państwa członkowskiego,
               podziału [wypłaty] zysków spółek zależnych danego [tego] państwa członkowskiego do [dokonanej na rzecz] spółek w innych państwach członkowskich.
               […]
               2.   Niniejsza dyrektywa nie wyklucza stosowania przepisów krajowych lub postanowień umownych mających na celu zapobieganie oszustwom i nadużyciom”.

               5

               Artykuł 5 ust. 1 wspomnianej dyrektywy przewiduje:
               „Zyski, które spółka zależna wypłaca swojej spółce dominującej, są zwolnione z podatku potrącanego [pobieranego] u źródła dochodu […]”.

         Prawo francuskie

               6

               Code général des impôts (powszechny kodeks podatkowy), w wersji mającej zastosowanie do okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym (zwany dalej „CGI”), w art. 119 bis ust. 2 akapit pierwszy stanowi:
               „Zyski, o których mowa w art. 108–117 bis, podlegają podatkowi pobieranemu u źródła według stawki określonej w art. 187‑1, jeżeli są wypłacane osobom niebędącym rezydentami podatkowymi lub niemającym siedziby na terytorium Francji. Sposoby i warunki stosowania tego przepisu określa dekret”.

               7

               Artykuł 119 ter CGI przewiduje:
               „1.   Pobór podatku u źródła przewidziany w art. 119 bis ust. 2 nie ma zastosowania do dywidend wypłaconych osobie prawnej spełniającej przesłanki wymienione w ust. 2 niniejszego artykułu przez spółkę lub podmiot podlegający podatkowi dochodowemu od osób prawnych według zwykłej stawki.
               2.   Aby skorzystać ze zwolnienia przewidzianego w ust. 1, osoba prawna powinna uzasadnić wobec dłużnika lub osoby, która zapewnia wypłatę tych dochodów, że to ona jest faktycznym beneficjentem dywidend i że spełnia następujące przesłanki:

                        a)

                        jej rzeczywiste centrum zarządzania znajduje się w państwie członkowskim Wspólnoty Europejskiej i nie jest ona uznawana za rezydenta podatkowego poza terytorium Wspólnoty w rozumieniu umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania zawartej z państwem trzecim;

                        b)

                        posiada jedną z form prawnych wymienionych w wykazie ustanowionym zarządzeniem ministra właściwego ds. gospodarki zgodnie z załącznikiem do [dyrektywy 90/435];

                        c)

                        posiada bezpośrednio i nieprzerwanie od co najmniej dwóch lat udział wynoszący co najmniej 25% w kapitale osoby prawnej wypłacającej dywidendy lub zobowiązuje się zachować ten udział nieprzerwanie przez okres co najmniej dwóch lat i wyznaczyć, jak w dziedzinie podatków obrotowych, przedstawiciela odpowiedzialnego za zapłatę podatku u źródła, o którym mowa w ust. 1 w wypadku niedochowania tego zobowiązania;
                        wielkość udziału przewidziana w poprzednim akapicie zostaje obniżona do 20% dla dywidend wypłaconych w okresie między 1 stycznia 2005 r. a 31 grudnia 2006 r., do 15% dla dywidend wypłaconych w okresie między 1 stycznia 2007 r. a 31 grudnia 2008 r. oraz do 10% dla dywidend wypłaconych od dnia 1 stycznia 2009 r.;

                        d)

                        w państwie członkowskim, w którym ma siedzibę faktycznego zarządu, podlega podatkowi dochodowemu od osób prawnych tego państwa bez możliwości wyboru i bez zwolnienia.

                  […]
               2 bis.   Przepisy ust. 1 mają zastosowanie do dywidend wypłaconych stałym zakładom osób prawnych spełniających przesłanki ustanowione w ust. 2, jeżeli te stałe zakłady znajdują się we Francji lub w innym państwie członkowskim Wspólnoty Europejskiej.
               3.   Przepisy ust. 1 nie znajdują zastosowania, gdy dywidendy są wypłacane na rzecz osoby prawnej kontrolowanej bezpośrednio lub pośrednio przez jeden lub więcej podmiotów z siedzibą w państwach niebędących członkami Wspólnoty, chyba że taka osoba prawna udowodni, że głównym lub jednym z głównych celów łańcucha udziałów nie było skorzystanie z przepisów ust. 1.
               […]”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               8

               Eqiom, dawniej Holcim France, następca prawny Euro Stockage, spółki prawa francuskiego, jest spółką zależną Enki, spółki prawa luksemburskiego, która posiada w nim 100% udziałów. Dziewięćdziesiąt dziewięć procent udziałów w tej ostatniej spółce posiada Waverley Star Investments Ltd, spółka prawa cypryjskiego, sama w pełni kontrolowana przez Campsores Holding SA, spółkę z siedzibą w Szwajcarii.

               9

               W latach 2005 i 2006 Euro Stockage wypłacił dywidendy na rzecz swojej spółki dominującej, Enki. Po zbadaniu ksiąg rachunkowych tej pierwszej spółki francuski organ podatkowy nałożył na spółkę podatek u źródła przewidziany w art. 119 bis ust. 2 CGI.

               10

               Obie te spółki zwróciły się wówczas o przyznanie zwolnienia z poboru podatku u źródła przewidzianego w art. 119 ter tego kodeksu. Organ podatkowy odmówił jednak przyznania zwolnienia na podstawie art. 119 ter ust. 3 powyższego kodeksu, który przewiduje, iż takie zwolnienie nie znajduje zastosowania, gdy dywidendy są wypłacane na rzecz osoby prawnej kontrolowanej bezpośrednio lub pośrednio przez jeden lub więcej podmiotów z siedzibą w państwach niebędących członkami Unii Europejskiej, chyba że taka osoba prawna udowodni, że głównym lub jednym z głównych celów łańcucha udziałów nie było czerpanie korzyści z tego zwolnienia.

               11

               Wskazane spółki wniosły skargę do tribunal administratif de Montreuil (sądu administracyjnego w Montreuil, Francja) o zwolnienie z poboru podatku u źródła. Ponieważ ich skarga została oddalona wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2011 r., wniosły one apelację do cour administrative d’appel de Versailles (apelacyjnego sądu administracyjnego w Wersalu, Francja), który tę apelację oddalił.

               12

               Spółki te wniosły następnie skargę do Conseil d’État (rady stanu, Francja), podnosząc, że sporne przepisy podatkowe są niezgodne z pierwotnym prawem Unii oraz z dyrektywą 90/435.

               13

               W tych okolicznościach Conseil d’État (rada stanu) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Czy w przypadku gdy w uregulowaniu krajowym państwa członkowskiego korzysta się w prawie wewnątrzkrajowym z uprawnienia wskazanego w art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435, możliwe jest przeprowadzenie kontroli aktów prawnych i porozumień, za pomocą których to uprawnienie jest wykonywane, w ramach której punktem odniesienia jest prawo pierwotne Unii Europejskiej?

                        2)

                        Czy przepisy art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435, które przyznają państwom członkowskim szeroki margines uznania przy określaniu przepisów »mających na celu zapobieganie oszustwom i nadużyciom«, należy interpretować w ten sposób, że uniemożliwiają one przyjęcie przez państwo członkowskie uregulowania wykluczającego zwolnienie z podatku dywidend wypłacanych osobie prawnej kontrolowanej bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub więcej rezydentów państw niebędących członkami Unii, chyba że ta osoba prawna udowodni, że głównym lub jednym z głównych celów łańcucha udziałów nie było korzystanie z tego zwolnienia?

                        3)

                                 a)

                                 W przypadku gdyby zgodność z prawem Unii wspomnianego powyżej uregulowania dotyczącego przeciwdziałania nadużyciom należało również ocenić w świetle postanowień traktatu, czy należy zbadać tę zgodność z prawem Unii, uwzględniając cel rozpatrywanych przepisów, w świetle postanowień art. 49 TFUE, chociaż spółka otrzymująca wypłatę dywidend w wyniku łańcucha udziałów, którego jednym z głównych celów jest skorzystanie ze zwolnienia z podatku, jest kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub kilku rezydentów państw trzecich, którzy nie mogą powołać się na swobodę przedsiębiorczości?

                                 b)

                                 W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na powyższe pytanie: czy zgodność tę należy zbadać w świetle art. 63 TFUE?

                        4)

                        Czy wyżej wymienione postanowienia należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym wykluczającym zwolnienie z opodatkowania podatkiem pobieranym u źródła dywidend wypłacanych przez spółkę państwa członkowskiego spółce z siedzibą w innym państwie członkowskim, jeśli dywidendy te są przysporzeniem na rzecz osoby prawnej kontrolowanej bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub kilku rezydentów państw niebędących członkami Unii Europejskiej, chyba że zainteresowana osoba prawna udowodni, że głównym lub jednym z głównych celów łańcucha udziałów nie było korzystanie z tego zwolnienia?”.

         W przedmiocie pytań prejudycjalnych

               14

               Poprzez swoje pytania, które należy przeanalizować łącznie, sąd odsyłający zasadniczo dąży do ustalenia, czy z jednej strony art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435, a z drugiej strony art. 49 lub 63 TFUE należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie krajowym przepisom podatkowym, takim jak będące przedmiotem postępowania głównego, które uzależniają przyznanie korzyści podatkowej przewidzianej w art. 5 ust. 1 tej dyrektywy – czyli zwolnienie z poboru podatku u źródła dywidend wypłaconych przez spółkę zależną będącą rezydentem spółce dominującej niebędącej rezydentem, jeżeli ta spółka dominująca jest kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub kilku rezydentów państw trzecich – pod warunkiem że owa spółka dominująca udowodni, iż głównym lub jednym z głównych celów łańcucha udziałów nie było czerpanie korzyści z tego zwolnienia.

         W przedmiocie stosowania postanowień traktatu

               15

               Ponieważ zadane pytania dotyczą zarówno przepisów dyrektywy 90/435, jak i postanowień traktatu, a zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wszystkie środki krajowe w ramach dziedziny będącej przedmiotem wyczerpującej harmonizacji na szczeblu Unii powinny być oceniane w świetle tych przepisów harmonizujących, a nie postanowień prawa pierwotnego (wyrok z dnia 8 marca 2017 r., Euro Park Service,C‑14/16, EU:C:2017:177, pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo), na wstępie konieczne jest ustalenie, czy art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435 dokonuje takiej harmonizacji.

               16

               W tym względzie należy stwierdzić, iż z brzmienia tego przepisu wyraźnie wynika, że nie ma to miejsca.

               17

               Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy 90/435 przyznaje bowiem wyłącznie państwom członkowskim uprawnienie do stosowania przepisów krajowych lub postanowień opartych na umowach mających na celu zapobieganie oszustwom i nadużyciom. Wynika stąd, że przepisy takie mogą zatem być oceniane w świetle prawa pierwotnego Unii.

               18

               Z powyższego wynika, że przepis krajowy, taki jak będący przedmiotem postępowania głównego, wydany w celu wdrożenia art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435, może być oceniany w świetle nie tylko przepisów tej dyrektywy, ale także właściwych postanowień prawa pierwotnego.

         W przedmiocie art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435

               19

               Tytułem wstępu należy uściślić, iż nie kwestionowano z jednej strony, że spółki w postępowaniu głównym podlegają dyrektywie 90/435, a z drugiej strony, że zyski wypłacone w sprawie w postępowaniu głównym wchodzą w zakres stosowania art. 5 ust. 1 tej dyrektywy.

               20

               Dyrektywa 90/435 – jak wynika w szczególności z jej motywu trzeciego – poprzez wprowadzenie wspólnego systemu podatkowego ma na celu wyeliminowanie wszelkich niedogodności we współpracy między spółkami różnych państw członkowskich w porównaniu ze współpracą między spółkami z tego samego państwa członkowskiego, a także ułatwienie konsolidacji spółek na szczeblu Unii. Dyrektywa ta służy w ten sposób zapewnieniu neutralności w aspekcie podatkowym wypłaty zysków przez spółkę z siedzibą w jednym państwie członkowskim na rzecz jej spółki dominującej z siedzibą w innym państwie członkowskim (wyrok z dnia 8 marca 2017 r., Wereldhave Belgium i in., C‑448/15, EU:C:2017:180, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo).

               21

               W tym celu motyw piąty rzeczonej dyrektywy stanowi, że niezbędne jest, w celu zapewnienia neutralności podatkowej, aby zyski wypłacone przez spółkę zależną na rzecz spółki dominującej były zwolnione z podatku pobieranego u źródła dochodu.

               22

               Na tej podstawie, w celu unikania podwójnego opodatkowania, art. 5 ust. 1 tejże dyrektywy ustanawia zasadę zakazu poboru podatku u źródła od zysków wypłaconych przez spółkę zależną z siedzibą w jednym państwie członkowskim na rzecz spółki dominującej z siedzibą w innym państwie członkowskim (zob. podobnie wyroki: z dnia 17 października 1996 r., Denkavit i in., C‑283/94, C‑291/94 i C‑292/94, EU:C:1996:387, pkt 22; a także z dnia 25 września 2003 r., Océ van der Grinten, C‑58/01, EU:C:2003:495, pkt 83).

               23

               Zakazując państwom członkowskim poboru podatku u źródła od zysków wypłaconych przez spółkę zależną będącą rezydentem na rzecz spółki dominującej niebędącej rezydentem, art. 5 ust. 1 dyrektywy 90/435 ogranicza kompetencje państw członkowskich w odniesieniu do opodatkowania zysków wypłacanych przez spółki mające siedzibę na ich terytorium na rzecz spółek mających siedzibę w innym państwie członkowskim (zob. podobnie wyrok z dnia 1 października 2009 r., Gaz de France – Berliner Investissement, C‑247/08, EU:C:2009:600, pkt 38).

               24

               Państwa członkowskie nie mogą zatem jednostronnie wprowadzać restrykcyjnych środków, uzależniając w ten sposób prawo do zwolnienia z poboru podatku u źródła przewidziane w tymże art. 5 ust. 1 od spełnienia różnych przesłanek (zob. podobnie postanowienie z dnia 4 czerwca 2009 r., KBC Bank i Beleggen, Risicokapitaal, Beheer, C‑439/07 i C‑499/07, EU:C:2009:339, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo).

               25

               Jednakże art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435 przewiduje, że dyrektywa ta nie stoi na przeszkodzie stosowaniu przepisów krajowych lub postanowień opartych na umowach mających na celu zapobieganie oszustwom i nadużyciom.

               26

               Jak stwierdził rzecznik generalny w pkt 24 i 25 opinii, wprawdzie art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435 odzwierciedla ogólną zasadę prawa Unii, zgodnie z którą nikt nie może powoływać się na prawa przewidziane w porządku prawnym Unii w sposób stanowiący ich nadużycie lub oszustwo, jednak jako przepis ustanawiający odstępstwo od przepisów podatkowych ustanowionych na mocy tej dyrektywy powinien być on interpretowany ściśle (zob. podobnie wyrok z dnia 25 września 2003 r., Océ van der Grinten, C‑58/01, EU:C:2003:495, pkt 86).

               27

               Zatem uprawnienia przyznanego państwom członkowskim przez art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435 do stosowania w regulowanej przez nią dziedzinie przepisów krajowych lub postanowień opartych na umowach mających na celu zapobieganie oszustwom i nadużyciom nie można interpretować w sposób wykraczający poza samo brzmienie tego przepisu (zob. podobnie wyrok z dnia 25 września 2003 r., Océ van der Grinten, C‑58/01, EU:C:2003:495, pkt 86).

               28

               W tym względzie należy stwierdzić, że z brzmienia tego przepisu wynika, iż dopuszcza on wyłącznie stosowanie przepisów krajowych lub postanowień opartych na umowach „niezbędnych” w tym celu.

               29

               Powstaje zatem pytanie, czy krajowe przepisy podatkowe, takie jak będące przedmiotem postępowania głównego, spełniają ten wymóg niezbędności.

               30

               W tym kontekście należy przypomnieć, że aby uznać przepisy krajowe za mające na celu unikanie oszustw podatkowych oraz nadużyć, szczegółowym celem tych przepisów powinno być ustanowienie przeszkody dla zachowań polegających na tworzeniu, w oderwaniu od przyczyn ekonomicznych, struktur całkowicie sztucznych, w celu nienależnego skorzystania z ulgi podatkowej (zob. podobnie wyroki: z dnia 12 września 2006 r., Cadbury Schweppes i Cadbury Schweppes Overseas, C‑196/04, EU:C:2006:544, pkt 55; a także z dnia 5 lipca 2012 r., SIAT, C‑318/10, EU:C:2012:415, pkt 40).

               31

               Ogólne domniemanie oszustw i nadużyć nie może uzasadniać ani środka podatkowego naruszającego cele dyrektywy, ani środka podatkowego naruszającego wykonywanie swobody podstawowej gwarantowanej traktatem (wyroki: z dnia 26 września 2000 r., Komisja/Belgia, C‑478/98, EU:C:2000:497, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo; a także z dnia 5 lipca 2012 r., SIAT, C‑318/10, EU:C:2012:415, pkt 38).

               32

               Aby zbadać, czy dana transakcja ma na celu oszustwo i nadużycia, właściwe władze krajowe nie mogą ograniczyć się do stosowania wyłącznie wcześniej określonych kryteriów ogólnych, lecz muszą każdorazowo dokonać całościowej oceny danej transakcji. Ustanowienie środka podatkowego o zakresie ogólnym, który by automatycznie wykluczał niektóre kategorie podatników z możliwości uzyskania korzyści podatkowych, bez zobowiązania organów podatkowych do przedstawienia przynajmniej wskazówki na dowód lub poszlakę oszustwa podatkowego lub unikania opodatkowania, wykraczałoby poza to, co jest niezbędne do unikania oszustw i nadużyć (zob. podobnie wyrok z dnia 8 marca 2017 r., Euro Park Service, C‑14/16, EU:C:2017:177, pkt 55, 56).

               33

               W niniejszym przypadku należy stwierdzić, że szczególnym celem przepisów spornych w postępowaniu głównym nie jest wyłączenie z korzyści podatkowych czysto sztucznych struktur służących nienależnemu skorzystaniu z tej ulgi, lecz w sposób ogólny objęcie każdej sytuacji, w której spółka dominująca kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez rezydentów państw trzecich ma siedzibę, z jakiejkolwiek przyczyny, poza terytorium Francji.

               34

               Jak bowiem stwierdził rzecznik generalny w pkt 27 i 28 opinii, sama okoliczność, że spółka będąca rezydentem Unii jest kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez rezydentów państw trzecich, nie oznacza istnienia czysto sztucznej struktury, pozbawionej realiów gospodarczych, utworzonej wyłącznie w celu nienależnego skorzystania z ulgi podatkowej.

               35

               Ponadto należy wyjaśnić, że taka spółka w każdym wypadku podlega przepisom podatkowym państwa członkowskiego, na którego terytorium ma siedzibę (zob. podobnie wyrok z dnia 12 grudnia 2002 r., Lankhorst‑Hohorst, C‑324/00, EU:C:2002:749, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).

               36

               Zatem uzależniając zwolnienie z poboru podatku u źródła zysków wypłaconych przez spółkę zależną będącą rezydentem jej spółce dominującej niebędącej rezydentem od warunku, aby ta spółka dominująca udowodniła, że głównym lub jednym z głównych celów łańcucha udziałów nie było czerpanie korzyści z tego zwolnienia, bez zobowiązania organów podatkowych do przedstawienia przynajmniej wskazówki na dowód braku istotnych względów gospodarczych, względnie poszlak oszustwa podatkowego lub unikania opodatkowania, sporne w postępowaniu głównym przepisy ustanawiają ogólne domniemanie oszustwa i nadużycia i naruszają cel ustanowiony przez dyrektywę 90/435, czyli zapobieganie podwójnemu opodatkowaniu zysków wypłacanych przez spółkę zależną na rzecz spółki dominującej.

               37

               Interpretacji tej nie podważa okoliczność, że dana spółka dominująca jest kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub kilku rezydentów państw trzecich. W tym względzie wystarczy stwierdzić, że z żadnego przepisu dyrektywy 90/435 nie wynika, aby pochodzenie udziałowców spółek będących rezydentami na terytorium Unii miało wpływ na prawo tych spółek do powoływania się na korzyści podatkowe przewidziane przez ową dyrektywę.

               38

               Mając na względzie powyższe rozważania, należy stwierdzić, iż art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie krajowym przepisom podatkowym, takim jak będące przedmiotem postępowania głównego, które uzależniają przyznanie korzyści podatkowej przewidzianej w art. 5 ust. 1 tej dyrektywy – czyli zwolnienie z poboru podatku u źródła dywidend wypłaconych przez spółkę zależną będącą rezydentem jej spółce dominującej niebędącej rezydentem, jeżeli ta spółka dominująca jest kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub kilku rezydentów państw trzecich – pod warunkiem że udowodni ona, iż głównym lub jednym z głównych celów łańcucha udziałów nie było czerpanie korzyści z tego zwolnienia.

         W przedmiocie swobody mającej zastosowanie

               39

               Z orzecznictwa Trybunału wynika, że kwestia traktowania dywidend pod względem podatkowym może być objęta zakresem zarówno swobody przedsiębiorczości, jak i swobodnego przepływu kapitału (wyrok z dnia 15 września 2011 r., Accor, C‑310/09, EU:C:2011:581, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

               40

               W odniesieniu do pytania, czy przepis krajowy wchodzi w zakres tej lub innej swobody przepływu, należy wziąć pod uwagę przedmiot danego ustawodawstwa (wyrok z dnia 15 września 2011 r., Accor, C‑310/09, EU:C:2011:581, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).

               41

               W tym zakresie Trybunał uznał już, że gdy ustawodawstwo krajowe ma znajdować zastosowanie wyłącznie do tych udziałów w kapitale spółki, które pozwalają ich posiadaczowi wywierać określony wpływ na decyzje tej spółki i określać jej działalność, wówczas wchodzi ono w zakres swobody przedsiębiorczości. Natomiast przepisy krajowe, które znajdują zastosowanie do udziałów objętych jedynie w celu lokaty kapitału bez zamiaru uczestniczenia w zarządzaniu przedsiębiorstwem lub sprawowania nad nim kontroli, należy analizować wyłącznie w świetle swobody przepływu kapitału (wyrok z dnia 15 września 2011 r., Accor, C‑310/09, EU:C:2011:581, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).

               42

               W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że przepisy podatkowe sporne w postępowaniu głównym miały zastosowanie w trakcie lat 2005 i 2006 do spółek, które posiadały co najmniej 20% kapitału spółek zależnych. Postanowienie to nie zawiera natomiast informacji dotyczących celu tych przepisów.

               43

               Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 42 opinii, taki udział kapitałowy nie musi oznaczać, że spółka będąca jego posiadaczem ma określony wpływ na decyzje spółki wypłacającej dywidendy (zob. podobnie wyrok z dnia 13 kwietnia 2000 r., Baars, C‑251/98, EU:C:2000:205, pkt 20).

               44

               W takich okolicznościach należy uwzględnić okoliczności faktyczne sprawy celem ustalenia, czy sytuacja leżąca u podstaw sporu w postępowaniu głównym jest objęta jedną czy drugą ze swobód przepływu (zob. podobnie wyrok z dnia 13 listopada 2012 r., Test Claimants in the FII Group Litigation, C‑35/11, EU:C:2012:707, pkt 93, 94).

               45

               W odniesieniu do okoliczności faktycznych w postępowaniu głównym z akt sprawy przekazanych Trybunałowi wynika, że w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych Enka posiadała cały kapitał francuskiej spółki zależnej, Euro Stockage.

               46

               Należy zatem stwierdzić, że taki udział przyznawał tej pierwszej spółce określony wpływ na decyzje drugiej spółki, pozwalając jej określać jej działalność. Przepisy krajowe mające zastosowanie do tych udziałów należy zatem zbadać w świetle swobody przedsiębiorczości.

               47

               W tym kontekście należy wyjaśnić, że wbrew temu, co twierdzi rząd francuski, okoliczność, iż spółka dominująca będąca rezydentem państwa członkowskiego innego niż Republika Francuska jest kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub kilku rezydentów państw trzecich, nie pozbawia tej spółki prawa do powoływania się na powyższą swobodę.

               48

               Trybunał orzekł już bowiem, że z żadnego przepisu prawa Unii nie wynika, aby pochodzenie udziałowców – osób fizycznych lub prawnych – spółek mających siedzibę w Unii miało wpływ na to prawo, bowiem na mocy art. 54 TFUE status spółki Unii oparty jest na lokalizacji jej siedziby i tworzącym ją porządku prawnym, a nie na przynależności państwowej jej wspólników (wyrok z dnia 1 kwietnia 2014 r., Felixstowe Dock and Railway Company i in., C‑80/12, EU:C:2014:200, pkt 40).

               49

               W postępowaniu głównym jest bezsporne, że dana spółka dominująca jest spółką mającą siedzibę w Unii. W konsekwencji spółka ta może powoływać się na swobodę przedsiębiorczości.

               50

               Oceny tej nie podważają argumenty zawarte w pkt 99 i 100 wyroku z dnia 13 marca 2007 r., Test Claimants in the Thin Cap Group Litigation (C‑524/04, EU:C:2007:161), ponieważ w odróżnieniu od sytuacji w sprawie, w której wydano ten wyrok, w postępowaniu głównym spółka dominująca zachowuje stosunek kontroli nad spółką zależną.

               51

               W świetle powyższego na zadane pytania należy odpowiedzieć w świetle swobody przedsiębiorczości.

         W przedmiocie swobody przedsiębiorczości

               52

               Swoboda przedsiębiorczości, którą art. 49 TFUE przyznaje obywatelom Unii, oznacza dla nich dostęp do działalności na własny rachunek oraz możliwość jej wykonywania, jak również prawo tworzenia przedsiębiorstw i zarządzania nimi na tych samych warunkach co warunki określone przez ustawodawstwo państwa członkowskiego siedziby dla jego obywateli. Zgodnie z art. 54 TFUE obejmuje ona przysługujące spółkom utworzonym zgodnie z ustawodawstwem państwa członkowskiego i mającym statutową siedzibę, zarząd lub główny zakład na terytorium Unii prawo wykonywania działalności w danym państwie członkowskim za pośrednictwem spółki zależnej, oddziału lub agencji (wyrok z dnia 17 lipca 2014 r., Nordea Bank Danmark, C‑48/13, EU:C:2014:2087, pkt 17 i przytoczone tam orzecznictwo).

               53

               W odniesieniu do traktowania w przyjmującym państwie członkowskim z orzecznictwa Trybunału wynika, iż ponieważ art. 49 akapit pierwszy zdanie drugie TFUE w sposób wyraźny pozostawia podmiotom gospodarczym swobodę wyboru odpowiedniej formy prawnej, w jakiej zamierzają one wykonywać działalność w innym państwie członkowskim, nie należy ograniczać tego wyboru poprzez dyskryminujące przepisy podatkowe (wyrok z dnia 17 maja 2017 r., X, C‑68/15, EU:C:2017:379, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo).

               54

               Ponadto za ograniczenia swobody przedsiębiorczości należy również uznać wszelkie przepisy, które uniemożliwiają korzystanie z tej swobody, utrudniają je lub ograniczają jego atrakcyjność (wyrok z dnia 8 marca 2017 r., Euro Park Service, C‑14/16, EU:C:2017:177, pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo).

               55

               Z akt sprawy przedstawionych Trybunałowi wynika, że tylko gdy spółka zależna będąca rezydentem wypłaca zyski spółce dominującej niebędącej rezydentem, która jest kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub kilku rezydentów państw trzecich, korzystanie ze zwolnienia z poboru podatku u źródła jest uzależnione od warunku, aby ta spółka dominująca wykazała, iż głównym lub jednym z głównych celów łańcucha udziałów nie było czerpanie korzyści z tego zwolnienia. Natomiast jeśli taka spółka zależna wypłaca zyski na rzecz spółki dominującej będącej rezydentem, również kontrolowanej bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub kilku rezydentów państw trzecich, ta spółka dominująca będąca rezydentem może korzystać z tego zwolnienia, nie podlegając takiemu warunkowi.

               56

               Takie odmienne traktowanie może zniechęcać spółkę dominującą niebędącą rezydentem do prowadzenia działalności we Francji za pośrednictwem spółki zależnej mającej siedzibę w tym państwie członkowskim, a zatem stanowi ograniczenie swobody przedsiębiorczości.

               57

               Takie ograniczenie można uznać za dopuszczalne tylko w przypadku, gdy dotyczy ono sytuacji, które nie są obiektywnie porównywalne, lub jeśli jest ono uzasadnione nadrzędnym względem interesu ogólnego uznanym przez prawo Unii. W tej ostatniej sytuacji ograniczenie to powinno ponadto być odpowiednie dla zagwarantowania realizacji zamierzonego przez nie celu i nie wykraczać poza to, co jest niezbędne do jego osiągnięcia (wyrok z dnia 17 grudnia 2015 r., Timac Agro Deutschland, C‑388/14, EU:C:2015:829, pkt 26, 29 i przytoczone tam orzecznictwo).

               58

               W odniesieniu do porównywalnego charakteru sytuacji spółki będącej rezydentem i spółki niebędącej rezydentem, które otrzymują dywidendy od spółki zależnej będącej rezydentem, należy wyjaśnić, że zwolnienie z podatku u źródła zysków wypłaconych przez spółkę zależną jej spółce dominującej ma na celu, jak wskazano w pkt 22 niniejszego wyroku, uniknięcie podwójnego opodatkowania lub opodatkowania kaskadowego tych zysków.

               59

               Wprawdzie w odniesieniu do środków przewidzianych przez państwo członkowskie w celu zapobiegania opodatkowaniu kaskadowemu bądź podwójnemu opodatkowaniu zysków wypłacanych przez spółkę będącą rezydentem lub łagodzenia takiego opodatkowania Trybunał uznał, że akcjonariusze, na rzecz których zysk jest wypłacany, będący rezydentami, niekoniecznie znajdują się w sytuacji porównywalnej do sytuacji akcjonariuszy, na rzecz których zysk jest wypłacany, a którzy są rezydentami innego państwa członkowskiego, jednak wyjaśnił też, że gdy państwo członkowskie wykonuje swą kompetencję podatkową nie tylko wobec akcjonariuszy będących rezydentami, lecz także wobec akcjonariuszy niebędących rezydentami, w odniesieniu do dywidend, które otrzymują oni od spółki będącej rezydentem, sytuacja tych akcjonariuszy niebędących rezydentami upodabnia się do sytuacji akcjonariuszy będących rezydentami (wyrok z dnia 14 grudnia 2006 r., Denkavit Internationaal i Denkavit France, C‑170/05, EU:C:2006:783, pkt 34, 35 i przytoczone tam orzecznictwo).

               60

               W sprawie w postępowaniu głównym, ponieważ Republika Francuska postanowiła wykonywać przysługującą jej kompetencję podatkową w odniesieniu do zysków wypłacanych przez spółkę zależną będącą rezydentem spółce dominującej niebędącej rezydentem, należy uznać, że ta spółka dominująca niebędąca rezydentem znajduje się w sytuacji porównywalnej z sytuacją spółki dominującej będącej rezydentem.

               61

               W odniesieniu do uzasadnienia i proporcjonalności ograniczenia Republika Francuska podnosi, że jest ono uzasadnione zarówno celem zwalczania oszustw podatkowych i unikania opodatkowania, jak i celem służącym zapewnieniu zrównoważonego podziału kompetencji podatkowych między państwa członkowskie.

               62

               W szczególności owo państwo członkowskie twierdzi, że przepisy krajowe będące przedmiotem postępowania głównego mają na celu uniemożliwienie praktyki zwanej „treaty shopping”, która polega na opracowywaniu konstrukcji, poprzez które spółki mające siedzibę w państwie trzecim obchodzą stosowanie stawki podatku u źródła od dywidend pochodzenia krajowego przewidzianej przez prawo francuskie lub umowy zawartej pomiędzy państwem trzecim a Republiką Francuską w celu poboru niższej stawki opodatkowania przewidzianej przez umowę między innym państwem członkowskim a tym samym państwem trzecim, za pomocą zwolnienia z poboru podatku u źródła między państwami członkowskimi przewidzianego przez dyrektywę 90/435.

               63

               W tym względzie należy stwierdzić, po pierwsze, że cel zwalczania oszustw podatkowych i unikania opodatkowania oraz cel służący zapewnieniu zrównoważonego podziału kompetencji podatkowych między państwa członkowskie są powiązane (wyrok z dnia 17 grudnia 2015 r., Timac Agro Deutschland, C‑388/14, EU:C:2015:829, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo), a po drugie, że mogą one, jako że stanowią nadrzędne względy interesu ogólnego, uzasadniać ograniczenie jednej ze swobód przepływu gwarantowanych traktatem (wyrok z dnia 8 marca 2017 r., Euro Park Service, C‑14/16, EU:C:2017:177, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo).

               64

               Należy jednak stwierdzić, że cel zwalczania oszustw podatkowych i unikania opodatkowania, powołany czy to na podstawie art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435, czy to jako uzasadnienie ograniczenia prawa pierwotnego, ma ten sam zakres. Zatem rozważania w pkt 30–36 niniejszego wyroku mają zastosowanie także w odniesieniu do tej swobody.

               65

               W konsekwencji cel zwalczania oszustw podatkowych i unikania opodatkowania przywołany przez Republikę Francuską w sprawie w postępowaniu głównym nie może uzasadniać ograniczenia swobody przedsiębiorczości.

               66

               Mając na względzie powyższe rozważania, na zadane pytania należy odpowiedzieć, iż art. 1 ust. 2 dyrektywy 90/435 z jednej strony oraz art. 49 TFUE z drugiej strony należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie krajowym przepisom podatkowym, takim jak będące przedmiotem postępowania głównego, które uzależniają przyznanie korzyści podatkowej przewidzianej w art. 5 ust. 1 tej dyrektywy – czyli zwolnienie z poboru podatku u źródła dywidend wypłaconych przez spółkę zależną będącą rezydentem spółce dominującej niebędącej rezydentem, jeżeli ta spółka dominująca jest kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub kilku rezydentów państw trzecich – pod warunkiem że owa spółka dominująca udowodni, iż głównym lub jednym z głównych celów łańcucha udziałów nie było czerpanie korzyści z tego zwolnienia.

         W przedmiocie kosztów

               67

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) orzeka, co następuje:

                     Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy Rady 90/435/EWG z dnia 23 lipca 1990 r. w sprawie wspólnego systemu opodatkowania stosowanego w przypadku spółek dominujących i spółek zależnych różnych państw członkowskich, zmienionej dyrektywą Rady 2003/123/WE z dnia 22 grudnia 2003 r., z jednej strony oraz art. 49 TFUE z drugiej strony należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie krajowym przepisom podatkowym, takim jak będące przedmiotem postępowania głównego, które uzależniają przyznanie korzyści podatkowej przewidzianej w art. 5 ust. 1 tej dyrektywy – czyli zwolnienie z poboru podatku u źródła dywidend wypłaconych przez spółkę zależną będącą rezydentem spółce dominującej niebędącej rezydentem, jeżeli ta spółka dominująca jest kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio przez jednego lub kilku rezydentów państw trzecich – pod warunkiem że owa spółka dominująca udowodni, iż głównym lub jednym z głównych celów łańcucha udziałów nie było czerpanie korzyści z tego zwolnienia.

                     Podpisy

            (
            1
         )	* Język postępowania: francuski.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (pierwsza izba) z dnia 11 lutego 2003 r. # Wolfgang Leonhardt przeciwko Parlamentowi Europejskiemu. # Urzędnicy - środki przejściowe. # Sprawa T-30/02.