title: Wyrok Sądu (szósta izba w składzie powiększonym) z dnia 15 września 2011 r.#Koninklijke Grolsch NV przeciwko Komisji Europejskiej.#Konkurencja - Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki - Niderlandzki rynek piwa - Decyzja stwierdzająca pojedyncze i ciągłe naruszenie art. 81 WE - Udział skarżącej w stwierdzonym naruszeniu - Brak dostatecznych dowodów - Brak uzasadnienia.#Sprawa T-234/07.

text:
      Sprawa T‑234/07
      Koninklijke Grolsch NV
      przeciwko
      Komisji Europejskiej
      Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Niderlandzki rynek piwa – Decyzja stwierdzająca jednolite i ciągłe naruszenie art. 81 WE – Udział skarżącej w stwierdzonym naruszeniu – Brak dostatecznych dowodów – Brak uzasadnienia
      Streszczenie wyroku
      1.      Skarga o stwierdzenie nieważności – Dopuszczalność – Osoby fizyczne lub prawne – Obowiązek podważenia przez przedsiębiorstwo
            będące adresatem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów jego różnych okoliczności faktycznych lub prawnych w toku postępowania
            administracyjnego – Ograniczenie w korzystaniu z prawa do wniesienia skargi – Naruszenie podstawowych zasad zgodności z prawem
            i poszanowania prawa do obrony
      (art. 81 WE, 82 WE, 230 akapit czwarty WE)
      2.      Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Jednolie i ciągłe naruszenie będące wynikiem kompleksowego
            systemu uzgodnień
      (art. 81 ust. 1 WE)
      3.      Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres – Decyzja w przedmiocie zastosowania reguł konkurencji – Decyzja dotycząca
            wielu adresatów
      (art. 81 WE, 253 WE)
      4.      Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria
            oceny – Wzruszalne domniemanie decydującego wpływu wywieranego na spółkę zależną przez spółkę dominującą posiadającą 100%
            jej kapitału
      (art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)
      1.      Jeśli chodzi o stosowanie reguł konkurencji, żaden przepis prawa Unii nie nakłada na adresata pisma w sprawie przedstawienia
         zarzutów obowiązku podważenia jego różnych okoliczności faktycznych lub prawnych w toku postępowania administracyjnego pod
         rygorem późniejszej niemożności uczynienia tego na etapie postępowania sądowego. Wprawdzie bowiem wyraźne lub dorozumiane
         uznanie okoliczności faktycznych lub prawnych przez przedsiębiorstwo w toku postępowania administracyjnego przed Komisją może
         stanowić dodatkowy dowód przy ocenie zasadności skargi sądowej, jednak nie może ono ograniczać samego wykonywania prawa do
         wniesienia skargi do Sądu przysługującego osobom fizycznym lub prawnym na podstawie traktatu.

      W braku wyraźnie przewidzianej w tym celu podstawy prawnej takie ograniczenie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami legalności
         i poszanowania prawa do obrony. Prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu zapewnione jest w art. 47
         Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.

      (por. pkt 37, 38, 40)
      2.      Co się tyczy jednolitego i ciągłego naruszenia reguł konkurencji polegającego na koordynacji cen i podwyżek danego produktu
         w państwie członkowskim, będącego wynikiem kompleksowego systemu uzgodnień wprowadzonego przez zainteresowane przedsiębiorstwa,
         pojedyncza przesłanka wskazująca na udział przedsiębiorstwa w tej koordynacji nie wystarcza do dowiedzenia jego udziału w takim
         naruszeniu. Taką pojedynczą przesłankę stanowi udział prezesa zarządu przedsiębiorstwa, któremu zarzuca się udział w naruszeniu,
         w spotkaniu dotyczącym jednego tylko segmentu rozpatrywanego rynku.

      (por. pkt 63, 65–67, 71)
      3.      Jeżeli decyzja wydana na podstawie art. 81 WE dotyczy wielu adresatów i stwarza problem przypisania naruszenia, musi ona zawierać
         wystarczające uzasadnienie względem każdego z adresatów, w szczególności względem tych adresatów, którzy zgodnie z tą decyzją
         ponoszą odpowiedzialność za owo naruszenie. W odniesieniu zatem do spółki dominującej, której została przypisana odpowiedzialność
         za zachowanie jej spółki zależnej, taka decyzja powinna szczegółowo przedstawiać względy mogące uzasadniać możliwość przypisania
         stwierdzonego naruszenia tej spółce.

      W tym kontekście, jeżeli w decyzji Komisji stwierdzającej naruszenie reguł konkurencji pominięto milczeniem kwestię powiązań
         gospodarczych, organizacyjnych i prawnych istniejących między danym przedsiębiorstwem i jej spółką zależną, a w jej uzasadnieniu
         nie wymieniono w żadnym miejscu nazwy tej ostatniej, oznacza to, że Komisja nie przedstawiła uzasadnienia przypisania danemu
         przedsiębiorcy spornego zachowania jego spółki zależnej. Komisja pozbawia zatem to przedsiębiorstwo możliwości ewentualnego
         zakwestionowania zasadności takiego przypisania przed Sądem poprzez obalenie domniemania, że spółka dominująca rzeczywiście
         wywiera decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej i uniemożliwia Sądowi dokonanie kontroli w tym względzie.

      (por. pkt 77, 78, 88–91)
      4.      Zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej zwłaszcza wówczas, gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości
         prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku, lecz stosuje zasadniczo instrukcje wydawane
         jej przez spółkę dominującą, zważywszy w szczególności na powiązania gospodarcze, organizacyjne i prawne łączące oba te podmioty
         prawa. W tego rodzaju sytuacji bowiem spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej,
         a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo. Zatem okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo
         w rozumieniu art. 81 WE, pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności
         ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie.

      W szczególnych przypadkach, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie reguł
         konkurencji, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie,
         istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na swą spółkę zależną W tych
         okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej,
         aby przyjąć, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła
         następnie uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka
         dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia domniemania, przedstawi wystarczające dowody mogące wykazać, że jej spółka
         zależna działa na rynku w sposób autonomiczny.

      (por. pkt 80–83)
WYROK SĄDU (szósta izba w składzie powiększonym)
      z dnia 15 września 2011 r.(*)

      Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Niderlandzki rynek piwa – Decyzja stwierdzająca jednolite i ciągłe naruszenie art. 81 WE – Udział skarżącej w stwierdzonym naruszeniu – Brak dostatecznych dowodów – Brak uzasadnienia
      W sprawie T‑234/07
      Koninklijke Grolsch NV, z siedzibą w Enschede (Niderlandy), reprezentowana przez adwokatów M. Biesheuvela oraz J. de Pree,

      strona skarżąca,
      przeciwko
      Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez A. Bouqueta, S. Noëgo oraz A. Nijenhuisa, działających w charakterze pełnomocników, a następnie
         przez A. Bouqueta oraz S. Noëgo, wspieranych przez adwokata M. Slotbooma,

      strona pozwana,
      mającej za przedmiot, tytułem głównym, żądanie stwierdzenia nieważności decyzji Komisji C (2007) 1697 z dnia 18 kwietnia 2007 r.
         dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] (sprawa COMP/B/37.766 – Niderlandzki rynek piwa) w zakresie, w jakim dotyczy
         ona skarżącej, a tytułem ewentualnym, żądanie uchylenia lub obniżenia grzywny nałożonej na skarżącą,

      SĄD (szósta izba w składzie powiększonym),
      w składzie: V. Vadapalas, pełniący funkcję prezesa, A. Dittrich i L. Truchot (sprawozdawca), sędziowie,
      sekretarz: J. Plingers, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 24 marca 2010 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
       Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
      1        Skarżąca, Koninklijke Grolsch NV, jest spółką, której działalność polega na produkcji piwa, sprzedawanego przez nią pod własną
         marką.

      2        Grupa Grolsch jest jednym z czterech głównych podmiotów niderlandzkiego rynku piwa. Trzy pozostałe główne browary obecne na
         tym rynku to, po pierwsze, grupa Heineken (zwana dalej „Heineken”), której zarząd powierzony jest spółce Heineken NV, a produkcja
         – spółce zależnej Heineken Nederland BV, po drugie, grupa InBev (zwana dalej „InBev”), która przed 2004 r. znana była pod
         nazwą Interbrew i której zarząd powierzony jest spółce InBev SA, a produkcja – spółce zależnej InBev Nederland NV, oraz, po
         trzecie, spółce Bavaria NV.

      3        Grupa Grolsch i trzy pozostałe główne browary prowadzące działalność na tym rynku sprzedają piwo klientom końcowym, między
         innymi za pośrednictwem dwóch kanałów dystrybucyjnych. A zatem, należy odróżnić, z jednej strony, krąg zakładów hotelarsko‑gastronomicznych,
         czyli hotele, restauracje i kawiarnie, gdzie konsumpcja odbywa się na miejscu, a z drugiej strony, krąg „food” – supermarketów
         i sklepów z winem i wyrobami spirytusowymi, w którego przypadku kupione piwo jest przeznaczone do konsumpcji domowej. Ten
         ostatni sektor obejmuje także segment piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora. Spośród czterech browarów, o których mowa,
         tylko InBev i Bavaria prowadzą działalność w tym segmencie.

      4        Te cztery browary są członkami Centraal Brouwerij Kantoor (zwanej dalej „CBK”). Jest to organizacja federacyjna, która zgodnie
         ze swym statutem reprezentuje interesy swoich członków i składa się ze zgromadzenia ogólnego oraz różnych komisji, takich
         jak komisja ds. hotelarsko‑gastronomicznych i komisja finansowa, obecnie komitet kierowniczy. Na zebrania organizowane w ramach
         CBK sekretariat tej organizacji sporządza zaproszenia i oficjalne protokoły numerowane w sposób ciągły i wysyłane członkom
         uczestniczącym w zebraniu.

       Postępowanie administracyjne
      5        Pismami z dnia 28 stycznia 2000 r., a także z dnia 3, 25 i 29 lutego 2000 r. InBev przedstawiła szereg oświadczeń wraz z załączonymi
         oświadczeniami pięciu jej dyrektorów (zwane dalej, łącznie, „oświadczeniem InBev”), które dotyczyły informacji na temat restrykcyjnych
         praktyk handlowych na niderlandzkim rynku piwa. Oświadczenie InBev zostało sporządzone w ramach dochodzenia przeprowadzonego
         przez Komisję Wspólnot Europejskich, w szczególności w 1999 r., dotyczącego praktyk kartelowych i ewentualnego nadużycia pozycji
         dominującej na belgijskim rynku piwa. Jednocześnie z oświadczeniem InBev złożyła ona wniosek o złagodzenie sankcji zgodnie
         z komunikatem Komisji dotyczący nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach kartelowych (Dz.U. 1996, C 207,
         s. 4).

      6        W następstwie oświadczenia InBev, Komisja przyjęła w dniu 17 marca 2000 r. decyzję o kontroli na podstawie art. 14 ust. 3
         rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE]
         (Dz.U. 1962, 13, s. 204), zmienionego ostatnio rozporządzeniem Rady (WE) nr 1216/1999 z dnia 10 czerwca 1999 r. (Dz.U. L 148,
         s. 5).

      7        Zgodnie z dwoma pierwszymi motywami tej decyzji:

      „Koninklijke Grolsch NV jest przedsiębiorstwem piwowarskim.
      Komisja posiada informacje, zgodnie z którymi Koninklijke Grolsch NV, przedsiębiorstwa kontrolowane przez nią bezpośrednio
         lub pośrednio, w tym Grolsche Bierbrouwerij Nederland BV, oraz jej główni konkurenci uczestniczą lub uczestniczyli w porozumieniach
         i/lub uzgodnionych praktykach i/lub przyczyniają się lub przyczynili się do przyjęcia przez [CBK] decyzji dotyczących koordynacji
         cen, podziału rynków i/lub wymiany informacji o niderlandzkim rynku piwa, zarówno w [sektorze] sprzedaży detalicznej, jak
         i sektorze hotelarsko‑gastronomicznym […]” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej decyzji poniżej].

      8        Artykuł 1 tej decyzji stanowi:

      „Koninklijke Grolsch NV i przedsiębiorstwa kontrolowane przez nią bezpośrednio lub pośrednio, w tym Grolsche Bierbrouwerij
         Nederland BV, są zobowiązane poddać się kontroli dotyczącej zarzucanych porozumień i/lub uzgodnionych praktyk, których celem
         lub skutkiem jest ograniczenie konkurencji między browarami w Niderlandach. Porozumienia i/lub uzgodnione praktyki dotyczą
         koordynacji cen, podziału rynków lub wymiany informacji na niderlandzkim rynku piwa, zarówno w [sektorze] sprzedaży detalicznej,
         jak i sektorze hotelarsko‑gastronomicznym […]. Działania te mogą również wyrażać się w formie decyzji [CBK], stowarzyszenia
         przedsiębiorstw, do którego należy Grolsch”.

      9        W rozumieniu art. 3 akapit pierwszy decyzji o kontroli:

      „Adresatami niniejszej decyzji są:
      Koninklijke Grolsch NV
      Brouwerijstraat 1
      7523 XC Enschede
      Nederland
      oraz przedsiębiorstwa kontrolowane przez nią bezpośrednio lub pośrednio, w tym:
      Grolsche Bierbrouwerij Nederland BV
      Brouwerijstraat 1
      7523 XC Enschede
      Nederland”.
      10      Zdaniem Komisji w dniach 22 i 23 marca 2000 r. przeprowadzone zostały kontrole w „Koninklijke Grolsch NV”, trzech innych zainteresowanych
         niderlandzkich browarach oraz pomieszczeniach CBK.

      11      Ponadto Komisja przekazała „Grolsch” szereg pism zawierających żądania informacji.

      12      W dniu 30 sierpnia 2005 r. Komisja przyjęła pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które zostało wysłane skarżącej w dniu
         31 sierpnia 2005 r. W piśmie z dnia 25 listopada 2005 r. skarżąca przedstawiła uwagi na piśmie dotyczące tego przedstawienia
         zarzutów. Żadne przedsiębiorstwo nie zwróciło się o przeprowadzenie przesłuchania.

      13      W dniu 18 kwietnia 2007 r. Komisja przyjęła decyzję C (2007) 1697 dotyczącą postępowania na mocy art. 81 [WE] (sprawa COMP/B/37.766
         – Niderlandzki rynek piwa) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), która została doręczona skarżącej pismem z dnia 24 kwietnia
         2007 r.

       Zaskarżona decyzja
      14      Artykuł 1 zaskarżonej decyzji stanowi, że „Grolsch: Koninklijke Grolsch NV” i inne zainteresowane browary uczestniczyły w okresie
         od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r. w jednolitym i ciągłym naruszeniu art. 81 WE poprzez zawarcie szeregu
         porozumień lub stosowanie uzgodnionych praktyk, których celem było ograniczenie konkurencji w ramach wspólnego rynku.

      15      Naruszenie polegało, po pierwsze, na koordynacji cen i podwyżek cen piwa w Niderlandach, zarówno w sektorze hotelarsko‑gastronomicznym,
         jak i w sektorze konsumpcji domowej, w tym w odniesieniu do piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora, po drugie, na sporadycznej
         koordynacji innych niż ceny warunków sprzedaży oferowanych klientom indywidualnym w sektorze hotelarsko‑gastronomicznym w Niderlandach,
         takich jak pożyczki udzielane przedsiębiorstwom oraz, po trzecie, na sporadycznym uzgadnianiu podziału klientów, zarówno w sektorze
         hotelarsko‑gastronomicznym, jak i w sektorze konsumpcji domowej w Niderlandach (art. 1 i motywy 257 i 258 zaskarżonej decyzji).

      16      Zgodnie z zaskarżoną decyzją antykonkurencyjne zachowania browarów miały miejsce podczas szeregu wielostronnych nieformalnych
         zebrań, w których regularnie uczestniczyły cztery główne podmioty prowadzące działalność na niderlandzkim rynku piwa, a także
         podczas uzupełniających zebrań dwustronnych pomiędzy przedstawicielami tych samych browarów, w różnych konfiguracjach. Zebrania
         te były celowo tajne, ponieważ ich uczestnicy wiedzieli, że nie są one dozwolone (motywy 257–260 zaskarżonej decyzji).

      17      A zatem, w pierwszej kolejności, w okresie od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r. odbyło się szereg zebrań
         wielostronnych zwanych „uzgodnieniami Catherijne” lub „komisją porządku obrad”. Zgodnie z zaskarżoną decyzją zebrania te,
         które koncentrowały się głównie na sektorze hotelarsko‑gastronomicznym, ale mogły odnosić się także do sektora konsumpcji
         domowej, miały przede wszystkim na celu koordynację cen i podwyżek cen piwa, omawianie kwestii ograniczeń wysokości rabatów
         oraz podziału klientów, a także uzgadnianie innych warunków sprzedaży. Podczas tych spotkań omawiano także ceny piwa sprzedawanego
         pod marką dystrybutora (motywy 85, 90, 98, 115–127 i 247–252 zaskarżonej decyzji).

      18      W drugiej kolejności, w odniesieniu do dwustronnych kontaktów pomiędzy browarami, w zaskarżonej decyzji stwierdzono, że w dniu
         12 maja 1997 r. InBev i Bavaria spotkały się i przedyskutowały kwestię podwyżki cen piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora
         (motyw 104 zaskarżonej decyzji). Ponadto, zdaniem Komisji, Heineken i Bavaria spotkały się w 1998 r. w celu przedyskutowania
         ograniczeń dotyczących punktów sprzedaży w sektorze hotelarsko‑gastronomicznym (motyw 189 zaskarżonej decyzji). Komisja podnosi,
         że kontakty dwustronne miały miejsce także w lipcu 1999 r. pomiędzy Heinekenem a „Grolsch” dotyczące wyrównań przyznanych
         klientom w sektorze konsumpcji domowej, którzy dokonywali czasowych obniżek cen (motywy 212, 213 zaskarżonej decyzji).

      19      Wreszcie, zgodnie z zaskarżoną decyzją, w 1997 r. miały miejsce kontakty dwustronne i wymiana informacji pomiędzy InBev a Bavaria
         poświęcone ogólnym dyskusjom dotyczącym cen piwa, a także dyskusje odnoszące się do marek dystrybutora. Kontakty dwustronne
         w formie wymiany informacji poświęcone markom dystrybutora w czerwcu i lipcu 1998 r. objęły także browary belgijskie. Komisja
         dodaje, że te dyskusje odbywały się w obecności Heinekena i „Grolsch” (motywy 105, 222–229 i 231–236 zaskarżonej decyzji).

      20      Ustalenie tych zachowań opiera się w szerokim zakresie na wyjaśnieniach przedstawionych w oświadczeniu InBev (motywy 40–62
         zaskarżonej decyzji).

      21      Ponadto Komisja uważa, że oświadczenie InBev jest poparte szeregiem dokumentów wewnętrznych sporządzonych przez grupę Grolsch
         i trzy pozostałe browary niderlandzkie, odręcznymi notatkami z zebrań, rachunkami i kopiami terminarzy uzyskanymi w związku
         z dochodzeniem i żądaniami udzielenia informacji (motywy 63–255 zaskarżonej decyzji).

      22      Rozstrzygnięcie zaskarżonej decyzji ma następujące brzmienie:

      „Artykuł 1
      Następujące przedsiębiorstwa w okresie od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r. uczestniczyły w jednolitym i ciągłym
         naruszeniu art. 81 [WE], poprzez zawarcie szeregu porozumień i/lub stosowanie uzgodnionych praktyk, których celem było ograniczenie
         konkurencji w ramach wspólnego rynku, w szczególności poprzez i) koordynację cen i podwyżek cen piwa w Niderlandach, zarówno
         w [sektorze] hotelarsko‑gastronomicznym jak i w sektorze konsumpcji domowej, w tym w odniesieniu do piwa sprzedawanego pod
         marką dystrybutora; ii) sporadyczną koordynację innych warunków sprzedaży oferowanych poszczególnym klientom w [sektorze]
         hotelarsko‑gastronomicznym w Niderlandach oraz iii) sporadyczne uzgadnianie podziału klientów, zarówno w [sektorze] hotelarsko‑gastronomicznym,
         jak i w [sektorze] konsumpcji domowej w Niderlandach:

      InBev: InBev NV i InBev Nederland NV
      Heineken: Heineken NV i Heineken Nederland BV
      Grolsch: Koninklijke Grolsch NV
      Bavaria: Bavaria NV
      Artykuł 2
      Przedsiębiorstwa wskazane w art. 1 mają bezzwłocznie zakończyć naruszenia, o których mowa w tym artykule, jeżeli jeszcze tego
         nie zrobiły.

      Przedsiębiorstwa te powstrzymują się od ponownego podejmowania działań i zachowań, o których mowa w art. 1, oraz od wszelkich
         działań i zachowań o równoważnych celach lub skutkach.

      Artykuł 3
      Za naruszenia, o których mowa w art. 1, nałożone zostają następujące grzywny:
      a)      Heineken NV i Heineken Nederland BV, solidarnie: 219 275 000 EUR;
      b)      Koninklijke Grolsch NV: 31 658 000 EUR;
      c)      Bavaria NV: 22 850 000 EUR.
      […]
      Artykuł 4
      Spółki
      InBev NV, Brouwerijplein 1, B 3000 Louvain, Belgia
      InBev Nederland NV, Ceresstraat 1, 4811 CA Breda, Niderlandy
      Heineken NV, Vijzelstraat 72, 1017 HL Amsterdam, Niderlandy
      Heineken Nederland BV, Burgemeester Smeetsweg 1, 2382 PH Zoeterwoude, Niderlandy
      Koninklijke Grolsch NV, Brouwerslaan 1, 7548 XA Enschede, Niderlandy
      Bavaria NV, De Slater 1, 5737 RV Lieshout, Niderlandy
      są adresatami niniejszej decyzji.
      […]” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej decyzji poniżej].
       Przebieg postępowania i żądania stron
      23      Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 3 lipca 2007 r. skarżąca wniosła niniejszą skargę.

      24      Postanowieniem z dnia 10 lutego 2010 r. Sąd przekazał sprawę szóstej izbie w powiększonym składzie na podstawie art. 14 § 1
         i art. 51 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem.

      25      W ramach środków organizacji postępowania w dniu 12 lutego 2010 r. Sąd przedstawił stronom pytania na piśmie, na które udzieliły
         one odpowiedzi w wyznaczonym terminie.

      26      Na rozprawie w dniu 24 marca 2010 r. wysłuchane zostały wystąpienia stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu.

      27      Ze względu na niemożność udziału sędziego sprawozdawcy w obradach po zamknięciu procedury ustnej sprawa została przydzielona
         nowemu sędziemu sprawozdawcy i niniejszy wyrok został wydany przez trzech sędziów, którzy go podpisali, zgodnie z art. 32
         § 1 regulaminu postępowania.

      28      Skarżąca wnosi do Sądu o:

      –        stwierdzenie nieważności w całości lub w części zaskarżonej decyzji, w każdym razie w zakresie, w jakim jest ona skierowana
         do skarżącej;

      –        uchylenie lub ewentualnie obniżenie kwoty grzywny, którą na nią nałożono;
      –        obciążenie Komisji kosztami postępowania.
      29      Komisja wnosi do Sądu o:

      –        oddalenie skargi;
      –        obciążenie skarżącej kosztami postępowania.
       Co do prawa
      30      Na poparcie swojej skargi skarżąca podnosi zasadniczo sześć zarzutów opartych na, po pierwsze, nieprawidłowościach postępowania
         administracyjnego, po drugie, naruszeniu obowiązku uzasadnienia w odniesieniu do bezpośredniego udziału skarżącej w stwierdzonym
         naruszeniu, po trzecie, braku dostatecznych dowodów co do zachowania uznanego za naruszenie, po czwarte, błędnym uznaniu tego
         zachowania za udział we wszystkich porozumieniach i/lub uzgodnionych praktykach w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, po piąte,
         braku bezpośredniego udziału skarżącej w stwierdzonym jednolitym i ciągłym naruszeniu oraz, po szóste, braku dostosowania
         kwoty grzywny.

      31      W pierwszej kolejności należy zbadać zarzut piąty oparty na braku bezpośredniego udziału skarżącej w stwierdzonym jednolitym
         i ciągłym naruszeniu.

       W przedmiocie zarzutu piątego, opartego na braku bezpośredniego udziału skarżącej w stwierdzonym jednolitym i ciągłym naruszeniu
      32      Skarżąca kwestionuje, że brała bezpośredni udział w stwierdzonym naruszeniu. Była ona bowiem obecna za pośrednictwem J. T.,
         prezesa jej zarządu od 1997 r., wyłącznie na zebraniu komisji finansowej w dniu 8 stycznia 1999 r. Pozostali „dyrektorzy Grolsch”,
         wskazani w motywie 19 zaskarżonej decyzji, którzy brali udział we wszystkich innych spornych zebraniach, byli zatrudnieni
         przez jej spółkę zależną Grolsche Bierbrouwerij Nederland BV.

       W przedmiocie dopuszczalności zarzutu
      –       Argumenty stron
      33      Komisja kwestionuje dopuszczalność zarzutu z uwagi na fakt, że skarżąca nie zakwestionowała swojego udziału w naruszeniu ani
         w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, ani w odpowiedzi z dnia 21 grudnia 2001 r. na pisma zawierające żądania
         informacji. Skarżąca przekazała natomiast wskazówki, które pozwalały przyjąć, że była ona pracodawcą uczestników kwestionowanych
         zebrań, którzy zostali wymienieni w motywie 19 zaskarżonej decyzji.

      34      Ponieważ skarżąca nie podniosła niniejszego zarzutu w sposób wystarczająco jasny w toku postępowania administracyjnego, nie
         jest dopuszczalne, aby podniosła ona ten zarzut po raz pierwszy przed Sądem. Jeżeli przedsiębiorstwo wyraźnie przyzna w ramach
         postępowania administracyjnego zaistnienie okoliczności faktycznych zarzucanych mu przez Komisję w piśmie w sprawie przedstawienia
         zarzutów, nie może ono co do zasady kwestionować ich przed Sądem.

      35      Skarżąca przyznaje, że nie podniosła niniejszego zarzutu na etapie postępowania administracyjnego, ale zauważa, że w odpowiedzi
         na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zaprzeczyła ona, że popełniła naruszenie. Uznaje ona wreszcie, że może podnieść
         ten zarzut po raz pierwszy przed Sądem.

      36      Zdaniem skarżącej, wyłącznie jeżeli przedsiębiorstwo uzna wyraźnie w toku postępowania administracyjnego zarzucane mu okoliczności
         faktyczne, wówczas nie może ono co do zasady kwestionować ich przed Sądem. Tymczasem nie przyznała się ona do zarzucanego
         naruszenia, a tym bardziej nie uczyniła tego w sposób bezpośredni.

      –       Ocena Sądu
      37      Należy przypomnieć, że żaden przepis prawa Unii Europejskiej nie nakłada na adresata pisma w sprawie przedstawienia zarzutów
         obowiązku podważenia jego różnych okoliczności faktycznych lub prawnych w toku postępowania administracyjnego pod rygorem
         późniejszej niemożności uczynienia tego na etapie postępowania sądowego.

      38      Wprawdzie bowiem wyraźne lub dorozumiane uznanie okoliczności faktycznych lub prawnych przez przedsiębiorstwo w toku postępowania
         administracyjnego przed Komisją może stanowić dodatkowy dowód przy ocenie zasadności skargi sądowej, jednak nie może ono ograniczać
         samego wykonywania prawa do wniesienia skargi do Sądu przysługującego osobom fizycznym lub prawnym na podstawie traktatu.

      39      Argument Komisji, zgodnie z którym skarżąca nie może podważać przed Sądem swojego udziału w kwestionowanym kartelu, gdyż nie
         uczyniła tego w sposób jasny i szczegółowy na etapie postępowania administracyjnego, sprowadza się bowiem do ograniczenia
         dostępu skarżącej do sądu, a w szczególności przysługującego jej prawa do wysłuchania jej przed sądem.

      40      W braku wyraźnie przewidzianej w tym celu podstawy prawnej takie ograniczenie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami legalności
         i poszanowania prawa do obrony. Należy ponadto zaznaczyć, że prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego
         sądu zapewnione jest w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, proklamowanej w dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei (Dz.U.
         C 364, s. 1).

      41      Wynika stąd, że niniejszy zarzut jest dopuszczalny.

       W przedmiocie zasadności zarzutu
      –       Argumenty stron
      42      Skarżąca uważa, że ponieważ była ona obecna wyłącznie na zebraniu komisji finansowej w dniu 8 stycznia 1999 r. za pośrednictwem
         J. T., Komisja nie powinna była uznać, że uczestniczyła ona w stwierdzonym naruszeniu, lecz raczej powinna była przypisać
         jej odpowiedzialność, stosownie do okoliczności, za naruszenie popełnione przez jej spółkę zależną Grolsche Bierbrouwerij
         Nederland, której pracownicy uczestniczyli we wszystkich innych tajnych zebraniach.

      43      Komisja nie mogła ponadto nie wiedzieć o istnieniu tej spółki zależnej, gdyż była ona również adresatem decyzji o kontroli.

      44      Komisja uważa w istocie, że miała dostateczne powody, aby uznać, że uczestnicy sprzecznych z konkurencją spotkań pracowali
         na rzecz skarżącej i że brała ona zatem udział w naruszeniu.

      45      Komisja zauważa również, że skarżąca w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawarła wskazówki pozwalające
         przyjąć, że była ona pracodawcą „dyrektorów Grolsch” wymienionych w motywie 19 zaskarżonej decyzji jako uczestników kwestionowanych
         zebrań.

      –       Ocena Sądu
      46      W motywie 19 zaskarżona decyzja stanowi:

      „Dyrektorzy Grolsch mający znaczenie w ramach dowodów w niniejszym postępowaniu, to:
      –        [P. P. S.] (prezes zarządu w latach 1987–1996),
      –        [J. T.] (dyrektor ds. handlowych w latach 1990–1996, dyrektor generalny w latach 1996–1997, prezes zarządu od 1997 r.),
      –        [R. S.] (dyrektor ds. hotelarsko‑gastronomicznych w Niderlandach w latach 1992–1995, dyrektor ds. handlowych w Niderlandach
         w latach 1996–1999),

      –        [H. O. B.] (dyrektor ds. hotelarsko‑gastronomicznych w latach 1996–2000),
      –        [P. M.] (dyrektor ds. sprzedaży »konsumpcja domowa« do 1999 r., obecnie dyrektor ds. sprzedaży),
      –        [K. H.] (dyrektor ds. sprzedaży »konsumpcja domowa« od 2000 r., poprzednio Market Research Manager),
      –        [L. S.] (dyrektor ds. produkcji do 1996 r., obecnie dyrektor ds. kontroli technologicznej i usług)”.
      47      Komisja nie kwestionuje twierdzenia skarżącej, zgodnie z którym z wyjątkiem J. T., prezesa jej zarządu, żadna z osób wskazanych
         w motywie 19 zaskarżonej decyzji jako „dyrektorzy Grolsch, mający znaczenie w ramach dowodów w niniejszym postępowaniu” i których
         udział w kwestionowanych zebraniach jest jej zarzucany, nie była pracownikiem skarżącej. Komisja nie kwestionuje również,
         że wskazani dyrektorzy byli dyrektorami spółki zależnej skarżącej, Grolsche Bierbrouwerij Nederland, jak potwierdzają umowy
         o pracę zainteresowanych i inne dokumenty załączone do odpowiedzi skarżącej na pytania na piśmie Sądu.

      48      Ponadto w pismach procesowych i odpowiedziach na pytania na piśmie Sądu Komisja potwierdziła, że oparła się zasadniczo na
         odpowiedzi skarżącej z dnia 21 grudnia 2001 r. na pismo zawierające żądania informacji, które przekazano jej w dniu 10 października
         2001 r., dla uznania, iż osoby wskazane w motywie 19 zaskarżonej decyzji jako „dyrektorzy Grolsch” wykonywali swoje obowiązki
         na rzecz skarżącej.

      49      Tymczasem z treści tej odpowiedzi wynika, po pierwsze, że R. S. był dyrektorem ds. handlowych w Niderlandach Grolsche Bierbrouwerij
         Nederland od stycznia 1996 r. do listopada 1999 r. i że obecnie jest on dyrektorem Grolsch International BV oraz, po drugie,
         że P. M. „od listopada 1999 r. wykonuje obowiązki dyrektora ds. handlowych Grolsche Bierbrouwerij Nederland BV [i że] był
         on odpowiedzialny poprzednio za tzw. konsumpcję domową (sprzedaż detaliczna, z wyłączeniem sektora hotelarsko‑gastronomicznego)
         jako kierownik sprzedaży konsumpcja domowa”.

      50      Ponadto skarżąca wskazała w pkt 47 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, że „lista zakodowanych nazw była
         wykorzystywana przez [J. T.], który nie działał w charakterze dyrektora ds. handlowych Grolsche Bierbrouwerij Nederland BV,
         lecz jako prezes zarządu Grolsch NV (stanowisko zajmowane w latach 1997–2004), [oraz że] ta lista nie była wykorzystywana
         przez inne osoby należące do Grolsch NV ani do Grolsche Bierbrouwerij Nederland BV (gdzie pracowały osoby obecne na zebraniach
         plenarnych)”.

      51      Wreszcie, w oświadczeniu złożonym w toku kontroli Komisji w dniu 23 marca 2000 r. przez J. T. (dyrektora generalnego Grolsche
         Bierbrouwerij Nederland w latach 1996–1997 i prezesa zarządu skarżącej od 1997 r.) i na które powołano się w charakterze dowodu
         w motywach 249 i 308 zaskarżonej decyzji, stwierdzone zostało, że składający oświadczenie zajmuje stanowisko „[d]yrektora
         generalnego Grolsche Bierbrouwerij Nederland BV”.

      52      Z pewnością z zaskarżonej decyzji wynika, że w dniu 21 października 1996 r. J. T. brał udział wraz z dyrektorem generalnym
         Interbrew Nederland w dwustronnym zebraniu dotyczącym marek dystrybutora (motyw 250 zaskarżonej decyzji). Należy jednak zauważyć,
         że zainteresowany był w tym dniu wciąż pracownikiem spółki zależnej skarżącej Grolsche Bierbrouwerij Nederland i że nie pracował
         on zatem jeszcze na rzecz skarżącej, jak wynika z odpowiedzi na piśmie skarżącej na pytania Sądu oraz kopii umowy o pracę,
         którą zawarła ona z J. T. w dniu 2 września 1997 r. i którą przedstawiła przed Sądem.

      53      Ponadto, o ile w zaskarżonej decyzji stwierdzono, że w dniu 10 listopada 1999 r. J. T. wraz z przedstawicielami Heinekena
         brał udział w zebraniu dotyczącym ogólnego rozwoju europejskiego i/lub światowego rynku piwa (motywy 405, 412 zaskarżonej
         decyzji), o tyle należy zauważyć, że zebranie to odbyło się po dniu 3 listopada 1999 r., czyli po zakończeniu okresu, w którym
         Komisja przyjęła występowanie naruszenia.

      54      Zgodnie z zaskarżoną decyzją J. T. za każdym razem przynosił na zebrania komisji finansowej CBK dokument, który miał zwrócić
         uwagę Interbrew i Bavaria na kwestię określania cen piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora (motywy 249, 308 zaskarżonej
         decyzji). Jednakże z zaskarżonej decyzji nie wynika, że zainteresowany brał udział w innych zebraniach niż zebranie w dniu
         8 stycznia 1999 r., podczas którego, zgodnie z notatkami poczynionymi przez niego na zaproszeniu na zebranie, została poruszona
         kwestia cen piwa (motyw 193 zaskarżonej decyzji).

      55      Dowody wymienione w zaskarżonej decyzji mające wskazywać na udział skarżącej w kwestionowanych zachowaniach ograniczają się
         bowiem do trzech elementów: oświadczenia InBev, notatek J. T. znajdujących się na zaproszeniu na wskazane zebranie w dniu
         8 stycznia 1999 r. (motyw 193 zaskarżonej decyzji) oraz dokumentów znalezionych w pomieszczeniach Heinekena zawierających
         odniesienie do dwóch rozmów telefonicznych J. T. z dyrekcją Heinekena około dnia 5 lipca 1999 r. w przedmiocie rabatów stosowanych
         przez sieć sklepów (przypis na stronie nr 473 zaskarżonej decyzji).

      56      W pierwszej kolejności, w oświadczeniu InBev, stanowiącym jedyny dowód dotyczący wszystkich aspektów stwierdzonego uchybienia,
         InBev odnosi się w sposób ogólny do udziału grupy Grolsch, bez wskazania w szczególny sposób indywidualnego udziału skarżącej,
         Koninklijke Grolsch. Wszystkie osoby należące do grupy Grolsch, których nazwiska są wymienione w oświadczeniu InBev, z wyjątkiem
         J. T., są pracownikami spółki zależnej Grolsche Bierbrouwerij Nederland.

      57      Nazwisko J. T. nie znajduje się natomiast w wykazie dat zebrań komisji finansowej CBK załączonym do oświadczenia InBev i osób,
         które reprezentowały główne niderlandzkie browary na tych zebraniach. Z wykazu tego wynika, że w kwestionowanym okresie J. T.
         brał udział w czterech zebraniach komisji finansowej. Jednakże zebranie w dniu 8 stycznia 1999 r. jest jedynym zebraniem z wykazu,
         które zostało wymienione w zaskarżonej decyzji. Ponadto z oświadczenia InBev wynika, że nazwiska uczestników tego spotkania
         są „niet bekhend” (nieznane).

      58      W drugiej kolejności wyżej wspomniane odręczne notatki J. T., które zostały przestawione w motywie 193 zaskarżonej decyzji,
         mają następującą treść:

      „ – sprzedaż 98
      –        cena piwa →
      –        skrzynki typu »pinool«                          akcje/kat II
      –        skrzynki                                          nisko
                                                            beczka
                                                            NMA”.
      59      Zdaniem Komisji z notatek tych wynika, że dyskusje na temat cen piwa były skoncentrowane na czterech aspektach: po pierwsze,
         akcjach promocyjnych na rynku konsumpcji domowej, po drugie, cenach najtańszych piw sprzedawanych pod marką dystrybutora,
         po trzecie, cenach piwa w beczkach, wielkich kontenerach używanych w sektorze hotelarsko‑gastronomicznym niderlandzkiego rynku
         piwa oraz, po czwarte, niderlandzkim organie ds. konkurencji „NMA” (motyw 194 zaskarżonej decyzji).

      60      W trzeciej kolejności Komisja wywodzi w oparciu o dokumenty znalezione w pomieszczeniach Heinekena, zawierające odniesienie
         do dwóch rozmów telefonicznych J. T. z dyrekcją Heinekena około dnia 5 lipca 1999 r., że Heineken nawiązał bezpośrednio kontakt
         z grupą Grolsch w kwestii obniżek cen i to półtora miesiąca przed efektywnym wprowadzeniem w życie czasowych obniżek, stosowanych
         przez sieć sklepów, której grupa Grolsch odmówiła przyznania kompensacji (motyw 213 zaskarżonej decyzji).

      61      Należy stwierdzić, że notatki J. T. znajdujące się na zaproszeniu na zebranie w dniu 8 stycznia 1999 r. i dokumentach znalezionych
         w pomieszczeniach Heinekena, zawierające odniesienie do dwóch rozmów telefonicznych J. T. z dyrekcją Heinekena około dnia
         5 lipca 1999 r., są jedynymi elementami nawiązującymi w szczególności do ewentualnego udziału skarżącej w jednolitym i ciągłym
         naruszeniu stwierdzonym w art. 1 zaskarżonej decyzji w okresie od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r.

      62      Po pierwsze, należy zauważyć, że dokumenty te nie zawierają żadnej informacji wskazującej na udział skarżącej w drugim i trzecim
         aspekcie tego naruszenia, czyli, z jednej strony, „sporadycznej koordynacji innych [niż ceny] warunków sprzedaży oferowanych
         poszczególnym klientom w [sektorze] hotelarsko‑gastronomicznym w Niderlandach” oraz, z drugiej strony, „sporadycznym uzgadnianiu
         podziału klientów, zarówno w sektorze hotelarsko‑gastronomicznym, jak i w sektorze konsumpcji domowej w Niderlandach”.

      63      Po drugie, co się tyczy pierwszego aspektu stwierdzonego jednolitego i ciągłego naruszenia, czyli „koordynacji cen i podwyżek
         cen piwa w Niderlandach, zarówno w [sektorze] hotelarsko‑gastronomicznym, jak i w sektorze konsumpcji domowej”, notatki J. T.
         dotyczące zebrania w dniu 8 stycznia 1999 r. stanowią jedyną wskazówkę wspomnianą w zaskarżonej decyzji odnoszącą się do udziału
         skarżącej w koordynacji cen i podwyżek cen w sektorze piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora należącego wyłącznie do sektora
         konsumpcji domowej.

      64      Ponadto nie można uznać, że dwie rozmowy telefoniczne, które odbyły się około dnia 5 lipca 1999 r. między Heinekenem i J. T.,
         odnoszą się do tej części sektora konsumpcji domowej, gdyż ani Heineken, ani grupa Grolsch nie produkują piwa pod marką dystrybutora
         (motywy 7, 18 zaskarżonej decyzji).

      65      Tymczasem wszystkie stwierdzone porozumienia i uzgodnione praktyki w rozumieniu art. 81 WE, uznane za takie w motywie 337
         zaskarżonej decyzji, są wynikiem – jak można wywnioskować z powyższego przedstawienia okoliczności będących u podstaw sporu
         – kompleksowego systemu uzgodnień stosowanego przez zainteresowane cztery browary i wymagały regularnych kontaktów w długim
         okresie (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 4 czerwca 2009 r. w sprawie C‑8/08 T‑Mobile Netherlands i in., Zb.Orz. s. I‑4529,
         pkt 60).

      66      W tej sytuacji nie wydaje się, że notatki J. T. mogą same w sobie wskazywać na udział skarżącej w ciągłym porozumieniu czterech
         browarów stwierdzonym w zaskarżonej decyzji w tym sektorze niderlandzkiego rynku piwa.

      67      Uwzględniając tę pojedynczą przesłankę wskazującą na udział skarżącej w porozumieniu z trzema innymi zainteresowanymi browarami,
         nie można uznać, że zostało wykazane, iż skarżąca brała udział w stwierdzonym w art. 1 zaskarżonej decyzji ciągłym porozumieniu
         dotyczącym cen i podwyżek cen piwa w Niderlandach w odniesieniu do piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora w sektorze konsumpcji
         domowej piwa w Niderlandach.

      68      Po trzecie, z uwagi na nieobecność skarżącej we wszystkich zebraniach między browarami wskazanymi w zaskarżonej decyzji, z wyjątkiem
         zebrania w dniu 8 stycznia 1999 r., nie zostało również wykazane, że skarżąca uczestniczyła w ciągłych wielostronnych uzgodnieniach
         z trzema pozostałymi zainteresowanymi browarami co do cen i podwyżek cen piwa w Niderlandach zarówno w sektorze hotelarsko‑gastronomicznym,
         jak i segmencie piwa niesprzedawanego pod marką dystrybutora w sektorze konsumpcji domowej.

      69      Z uwagi na dwustronny charakter kontaktów między Heinekenem i J. T. około dnia 5 lipca 1999 r., notatki J. T. dotyczące zebrania
         w dniu 8 stycznia 1999 r. nie mogą same w sobie wykazać, że skarżąca brała udział w takiej wielostronnej koordynacji cen pomiędzy
         czterema browarami będącymi adresatami zaskarżonej decyzji.

      70      W tej sytuacji odręczne notatki J. T. dotyczące zebrania w dniu 8 stycznia 1999 r. i dwóch rozmów telefonicznych zainteresowanego
         z dyrekcją Heinekena około dnia 5 lipca 1999 r. nie są wystarczające, aby ustalić, że skarżąca brała udział w jednolitym i ciągłym
         naruszeniu, które stwierdziła Komisja.

      71      Z powyższych uwag wynika, że Komisja błędnie przyjęła w motywie 399 zaskarżonej decyzji, że „dowody opisane [w pkt] 4 tej
         decyzji wskazują, że [skarżąca,] Koninklijke Grolsch NV, brała bezpośredni udział w kartelu od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia
         3 listopada 1999 r.”.

      72      W tej sytuacji należy uznać zarzut oparty na braku bezpośredniego udziału skarżącej w stwierdzonym jednolitym i ciągłym naruszeniu
         od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r., które zostało stwierdzone w art. 1 zaskarżonej decyzji.

       W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na naruszeniu obowiązku uzasadnienia dotyczącego bezpośredniego udziału skarżącej
            w stwierdzonym naruszeniu
       Argumenty stron
      73      Skarżąca zarzuca Komisji, że naruszyła ona ciążący na niej obowiązek uzasadnienia poprzez twierdzenia dotyczące jej rzekomego
         bezpośredniego udziału w naruszeniu stwierdzonym w zaskarżonej decyzji.

      74      W odpowiedziach na piśmie z dnia 27 lutego 2010 r. na pytania Sądu Komisja zauważyła, że nie zostało dokonane rozróżnienie
         między osobami prawnymi, jakimi są Koninklijke Grolsch i jej spółka zależna (w 100%) Grolsche Bierbrouwerij Nederland, oraz
         że uczestnicy zebrań kartelowych działali w charakterze dyrektora ds. handlowych, osoby odpowiedzialnej za konsumpcję domową,
         dyrektora generalnego, etc. przedsiębiorstwa Grolsch, kontrolowanego przez osobę prawną – Koninklijke Grolsch.

      75      Podczas rozprawy Komisja dodała, że te dwie spółki stanowią jednostkę gospodarczą i że ta jednostka gospodarcza brała udział
         w naruszeniu.

       Ocena Sądu
      76      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie, jakiego wymaga art. 253 WE, powinno być dostosowane do charakteru danego
         aktu i przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała akt, pozwalając zainteresowanym poznać
         podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi dokonać jej kontroli. Wymóg uzasadnienia należy oceniać w odniesieniu do konkretnej
         sytuacji, w szczególności do treści aktu, charakteru powołanych argumentów, a także interesu, jaki w uzyskaniu informacji
         mogą mieć adresaci aktu lub inne osoby, których dotyczy on bezpośrednio i indywidualnie (zob. wyrok Trybunału z dnia 2 kwietnia
         1998 r. w sprawie C‑367/95 P Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, Rec. s. I‑1719, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).

      77      Jeżeli, tak jak w niniejszym przypadku, decyzja wydana na podstawie art. 81 WE dotyczy wielu adresatów i stwarza problem przypisania
         naruszenia, musi ona zawierać wystarczające uzasadnienie względem każdego z adresatów, w szczególności względem tych adresatów,
         którzy zgodnie z tą decyzją ponoszą odpowiedzialność za owo naruszenie.

      78      W odniesieniu zatem do spółki dominującej, której została przypisana odpowiedzialność za zachowanie jej spółki zależnej, taka
         decyzja powinna szczegółowo przedstawiać względy mogące uzasadniać możliwość przypisania stwierdzonego naruszenia tej spółce
         (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑327/94 SCA Holding przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1373, pkt 78–80).

      79      W tym zarzucie skarżąca zarzuca w istocie Komisji, że w rzeczywistości przypisała jej ona, bez wskazania okoliczności faktycznych
         i elementów prawnych na poparcie takiego przypisania, udział w kartelu jej spółki zależnej Grolsche Bierbrouwerij Nederland,
         który wynika z uczestnictwa pracowników tej spółki w spornych zebraniach.

      80      Bez wątpienia z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej zwłaszcza
         wówczas, gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania
         na rynku, lecz stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą, zważywszy w szczególności na powiązania gospodarcze,
         organizacyjne i prawne łączące oba te podmioty prawa (wyrok Trybunału z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C‑97/08 P Akzo
         Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8237, pkt 58).

      81      W tego rodzaju sytuacji bowiem spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym
         tworzą jedno przedsiębiorstwo. Zatem okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo
         w rozumieniu art. 81 WE, pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności
         ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie (ww. wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 59).

      82      W szczególnych przypadkach, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie reguł
         konkurencji, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie,
         istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na swą spółkę zależną (ww.
         wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 60).

      83      W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej,
         aby przyjąć, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła
         następnie uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka
         dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia domniemania, przedstawi wystarczające dowody mogące wykazać, że jej spółka
         zależna działa na rynku w sposób autonomiczny (ww. wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 61).

      84      W niniejszym przypadku należy jednak stwierdzić, że wymieniwszy w motywie 3 zaskarżonej decyzji grupę Grolsch wśród czterech
         browarów stanowiących część spornego kartelu, Komisja w motywie 18 utożsamia skarżącą i grupę Grolsch, do której należy spółka
         zależna skarżącej – Grolsche Bierbrouwerij Nederland.

      85      Wymieniając następnie w motywie 19 zaskarżonej decyzji nazwiska dyrektorów „Grolsch” biorących udział w zebraniach browarów,
         bez wskazania ich przynależności do skarżącej lub jej spółki zależnej Grolsche Bierbrouwerij Nederland, Komisja uznała wszystkich
         zainteresowanych za dyrektorów skarżącej, podczas gdy wszyscy oni, z wyjątkiem J. T., byli w okresie, w którym przyjęto występowanie
         naruszenia, pracownikami spółki zależnej Grolsche Bierbrouwerij.

      86      Utożsamiwszy skarżącą i grupę Grolsch, Komisja nie podaje jednak powodów, dla których przypisuje ona skarżącej udział w kartelu
         jej spółki zależnej Groslche Bierbrouwerij Nederland, który wynika z uczestnictwa pracowników tej spółki w spornych zebraniach,
         zgodnie z cytowanym powyżej orzecznictwem.

      87      Komisja stwierdza bowiem odpowiedzialność skarżącej za stwierdzone w art. 1 zaskarżonej decyzji naruszenie w następujący sposób:

      „8.2. Odpowiedzialność w niniejszej sprawie
      […]
      8.2.2.  Grolsch
      (399)  Dowody opisane [w pkt] 4 wskazują, że Koninklijke Grolsch NV brała bezpośredni udział w kartelu od dnia 27 lutego 1996 r.
         do dnia 3 listopada 1999 r.”.

      88      W zaskarżonej decyzji pominięto zatem milczeniem kwestię powiązań gospodarczych, organizacyjnych i prawnych istniejących między
         skarżącą i jej spółką zależną, a w jej uzasadnieniu nie wymieniono w żadnym miejscu nazwy tej ostatniej.

      89      Wydaje się zatem, że Komisja nie podała powodów, które doprowadziły ją, zgodnie z zasadą, którą ustanawia ona jednak w motywie
         397 zaskarżonej decyzji, „do wskazania osoby prawnej odpowiedzialnej za prowadzenie przedsiębiorstwa w chwili popełnienia
         naruszenia, tak aby ta osoba prawna mogła za nie odpowiedzieć”, lub stosownie do okoliczności, aby osoba ta mogła obalić wzruszalne
         domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na zachowania swej spółki zależnej.

      90      Wynika stąd, że Komisja nie przedstawiła w zaskarżonej decyzji uzasadnienia przypisania skarżącej zachowania jej spółki zależnej
         Grolsche Bierbrouwerij Nederland, które wynika z uczestnictwa pracowników tej spółki w spornych zebraniach.

      91      Komisja pozbawiła zatem skarżącą możliwości ewentualnego zakwestionowania zasadności takiego przypisania przed Sądem poprzez
         obalenie domniemania i uniemożliwiła Sądowi dokonanie kontroli w tym względzie.

      92      Należy zatem uznać zarzut drugi w zakresie, w jakim jest on oparty na naruszeniu obowiązku uzasadnienia dotyczącego przypisania
         skarżącej – z uwagi na udział jej spółki zależnej Grolsche Bierbrouwerij Nederland BV – jednolitego i ciągłego naruszenia
         od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r., które stwierdzone zostało w art. 1 zaskarżonej decyzji.

      93      Wynika z tego, że należy stwierdzić nieważność tego przepisu w całości jak też w rezultacie całego rozstrzygnięcia zaskarżonej
         decyzji w zakresie, w jakim dotyczą skarżącej, bez konieczności orzekania w przedmiocie pozostałych podniesionych przez nią
         zarzutów.

      94      Z ogółu powyższych rozważań wynika, że w zakresie, w jakim artykuł ten stwierdza, iż skarżąca „w okresie od dnia 27 lutego
         1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r. uczestniczył[a] w jednolitym i ciągłym naruszeniu art. 81 [WE ], poprzez zawarcie szeregu
         porozumień i/lub stosowanie uzgodnionych praktyk, których celem było ograniczenie konkurencji w ramach wspólnego rynku, w szczególności
         poprzez i) koordynację cen i podwyżek cen piwa w Niderlandach, zarówno w sektorze hotelarsko‑gastronomicznym, jak i w sektorze
         konsumpcji domowej, w tym w odniesieniu do piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora; ii) sporadyczną koordynację innych warunków
         sprzedaży oferowanych poszczególnym klientom w sektorze hotelarsko-gastronomicznym w Niderlandach oraz iii) sporadyczne uzgadnianie
         podziału klientów, zarówno w sektorze hotelarsko‑gastronomicznym, jak i w sektorze konsumpcji domowej w Niderlandach”, należy
         stwierdzić nieważność art. 1 i w rezultacie całego rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim dotyczą skarżącej.

       W przedmiocie kosztów
      95      Zgodnie z art. 87 § 2 regulaminu postępowania kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca
         sprawę. Ponieważ Komisja przegrała sprawę, należy obciążyć ją kosztami postępowania zgodnie z żądaniem skarżącej.

      Z powyższych względów
      SĄD (szósta izba w składzie powiększonym)
      orzeka, co następuje:
      1)      Stwierdza się nieważność decyzji Komisji C (2007) 1697 z dnia 18 kwietnia 2007 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE]
            (sprawa COMP/B-2/37.766 – Niderlandzki rynek piwa) w zakresie, w jakim dotyczy ona Koninklijke Grolsch NV.
      2)      Komisja Europejska zostaje obciążona kosztami postępowania.

               Vadapalas

               Dittrich

               Truchot

         Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 15 września 2011 r.
      Podpisy
      * Język postępowania: niderlandzki.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (piąta izba) z dnia 25 lutego 2003 r. # Strabag Benelux NV przeciwko Radzie Unii Europejskiej. # Skarga o stwierdzenie nieważności. # Sprawa T-183/00.


Wyrok Trybunału z dnia 14 września 1999 r. # General Motors Corporation przeciwko Yplon SA. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunal de commerce de Tournai - Belgia. # Dyrektywa 89/104/EWG. # Sprawa C-375/97.


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 30 czerwca 2005 r.#Katja Candolin, Jari-Antero Viljaniemi i Veli-Matti Paananen przeciwko Vahinkovakuutusosakeyhtiö Pohjola i Jarno Ruokoranta.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Korkein oikeus - Finlandia.#Obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych - Dyrektywy 84/5/EWG i 90/232/EWG - System odpowiedzialności cywilnej - Przyczynienie się pasażera do powstania szkody - Odmowa lub ograniczenie prawa do odszkodowania.#Sprawa C-537/03.

text:
      Sprawa C-537/03
      Katja Candolin i in.
      przeciwko
      Vahinkovakuutusosakeyhtiö Pohjola et Jarno Ruokoranta
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Korkein oikeus)
      Obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych – Dyrektywy 84/5/EWG i 90/232/EWG – System odpowiedzialności cywilnej – Przyczynienie się pasażera do powstania szkody – Odmowa lub ograniczenie prawa do odszkodowania
      Opinia rzecznika generalnego L.A. Geelhoeda przedstawiona w dniu 10 marca 2005 r.  I‑0000
      Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 30 czerwca 2005 r.  I‑0000
      Streszczenie wyroku
      Zbliżanie ustawodawstw – Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych – Dyrektywy 72/166, 84/5
            i 90/232 – Określenie systemu odpowiedzialności cywilnej mającego zastosowanie do szkód wynikających z ruchu pojazdów – Przesłanki
            ograniczenia prawa do odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia z uwagi na przyczynienie się do powstania szkody przez pasażera
            będącego ofiarą wypadku – Uprawnienie państw członkowskich – Granice – Konsekwencje bycia „właścicielem pojazdu” dla takiego
            pasażera – Brak
      (dyrektywy Rady 72/166/EWG art. 3 ust. 1, 84/5/EWG art. 2 ust. 1 i 90/232/EWG art. 1)
      Z celu i brzmienia dyrektyw 72/166, 84/5 i 90/232 w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do
         ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych wynika, że
         nie mają one na celu harmonizacji systemów odpowiedzialności cywilnej państw członkowskich i że w obecnym stanie prawa wspólnotowego
         państwa te zachowują swobodę co do określenia systemu odpowiedzialności cywilnej mającego zastosowanie do szkód wynikających
         z ruchu pojazdów, a w szczególności przesłanek ograniczenia prawa do odszkodowania wypłacanego z obowiązkowego ubezpieczenia
         posiadaczy pojazdów mechanicznych z uwagi na przyczynienie się do powstania szkody przez pasażera będącego ofiarą wypadku.

      Państwa członkowskie powinny wykonywać swoje uprawnienia z poszanowaniem prawa wspólnotowego oraz, w szczególności, art. 3
         ust. 1 dyrektywy 72/166, art. 2 ust. 1 dyrektywy 84/5 oraz art. 1 dyrektywy 90/232, których celem jest zagwarantowanie, aby
         wszystkim pasażerom będącym ofiarami wypadku spowodowanego przez pojazd przysługiwało odszkodowanie za szkody, jakie ponieśli,
         wypłacane z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych. Przepisy krajowe, które regulują warunki odszkodowania
         za szkody wynikające z ruchu pojazdów, nie mogą zatem pozbawić skuteczności („effet utile”) wspomnianych przepisów.

      Tak byłoby zwłaszcza w przypadku, gdyby – jedynie w oparciu o przyczynienie się pasażera do powstania szkody – uregulowania
         krajowe sformułowane w sposób ogólny i abstrakcyjny odmawiały pasażerowi prawa do odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia
         posiadaczy pojazdów mechanicznych albo ograniczały takie prawo w sposób nieproporcjonalny. Fakt, że dany pasażer jest właścicielem
         pojazdu, którego kierowca spowodował wypadek, pozostaje w tym względzie bez znaczenia.

      (zob. pkt 24, 27–29, 31, 35 i sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 30 czerwca 2005 r.(*)

      Obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych – Dyrektywy 84/5/EWG i 90/232/EWG – System odpowiedzialności cywilnej – Przyczynienie się pasażera do powstania szkody – Odmowa lub ograniczenie prawa do odszkodowania
      W sprawie C‑537/03
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Korkein
         oikeus (Finlandia) postanowieniem z dnia 19 grudnia 2003 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 22 grudnia 2003 r., w postępowaniu:

      Katja Candolin,

      Jari-Antero Viljaniemi,

      Veli-Matti Paananen
      przeciwko
      Vahinkovakuutusosakeyhtiö Pohjola,

      Jarno Ruokoranta,

      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: P. Jann, prezes izby, K. Lenaerts, J.N. Cunha Rodrigues (sprawozdawca), E. Juhász i M. Ilešič, sędziowie,
      rzecznik generalny: L.A. Geelhoed,
      sekretarz: H. von Holstein, zastępca sekretarza,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 19 stycznia 2005 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –       w imieniu V.M. Paananena przez M. Hunnakko, asianajaja,
      –       w imieniu Vahinkovakuutusosakeyhtiö Pohjola przez M. Mäkelę, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu rządu fińskiego przez T. Pynnę, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu rządu austriackiego przez E. Riedla, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu rządu szwedzkiego przez K. Norman, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –       w imieniu rządu norweskiego przez I. Djupvik, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez T. Nordby’ego, advocate,
      –       w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez E. Traversę i M. Huttunena, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 10 marca 2005 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1       Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni drugiej dyrektywy Rady 84/5/EWG z dnia 30 grudnia 1983 r.
         w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej
         za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (Dz.U. 1984, L 8, str. 17, zwanej dalej „drugą dyrektywą”) oraz
         trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących
         się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (Dz.U.
         L 129, str. 33, zwanej dalej „trzecią dyrektywą”).

      2       Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy K. Candolin oraz J.A. Viljaniemim i V.M. Paananenem a towarzystwem
         ubezpieczeniowym Vahinkovakuutusosakeyhtiö Pohjola (zwanym dalej „Pohjolą”) i J. Ruokorantą w przedmiocie wypłaty odszkodowania
         w związku z wypadkiem samochodowym.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3       Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 72/166/EWG z dnia 24 kwietnia 1972 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich
         odnoszących się do ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych
         i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. L 103, str. 1, zwanej dalej „pierwszą dyrektywą”):

      „[…] każde państwo członkowskie podejmie wszelkie stosowne środki, aby zapewnić, że odpowiedzialność cywilna odnosząca się
         do ruchu pojazdów normalnie przebywających na jego terytorium jest objęta ubezpieczeniem. Zakres pokrycia szkód oraz warunki
         ubezpieczenia zostaną ustalone w ramach tych środków”.

      4       Motywy siódmy i dziewiąty drugiej dyrektywy brzmią następująco:
      „w interesie ofiar leży, aby skutki niektórych klauzul wyłączających zostały ograniczone do stosunków między zakładem ubezpieczeń
         a osobą odpowiedzialną za wypadek; […]

      […]
      należy zapewnić rodzinie ubezpieczającego, kierowcy lub każdej innej osoby odpowiedzialnej ochronę porównywalną do ochrony
         innych osób trzecich, przynajmniej odnośnie uszkodzeń ciała”.

      5       Artykuł 2 ust. 1 drugiej dyrektywy przewiduje:
      „Każde państwo członkowskie podejmie odpowiednie środki w celu zapewnienia, że każdy przepis prawny lub postanowienie umowne
         zawarte w polisie ubezpieczeniowej wydanej zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 72/166/EWG, które wyłączają z zakresu ubezpieczenia
         użytkowanie pojazdu przez:

      –       osoby niebędące ani wyraźnie, ani w sposób dorozumiany do tego upoważnione,
      lub
      –       osoby nieposiadające prawa jazdy pozwalającego im na prowadzenie danego pojazdu,
      lub
      –       osoby, które nie przestrzegają ustawowych wymogów technicznych dotyczących stanu i bezpieczeństwa danego pojazdu,
      będą, dla celów art. 3 ust. 1 dyrektywy 72/166/EWG, uznane za bezskuteczne w stosunku do roszczeń osób trzecich poszkodowanych
         w wypadku.

      Jednakże przepis lub postanowienie, o których mowa w pierwszym tiret, mogą być powoływane przeciwko osobom, które dobrowolnie
         zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeśli zakład ubezpieczeń udowodni, że wiedziały one o tym, że pojazd
         ten został skradziony.

      […]”.
      6       Artykuł 1 trzeciej dyrektywy stanowi:
      „Bez uszczerbku dla art. 2 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 84/5/EWG, ubezpieczenie, określone w art. 3 ust. 1 dyrektywy 72/166/EWG,
         obejmuje odpowiedzialność z tytułu uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów innych niż kierowca, wynikającą z ruchu pojazdu.

      […]”.
       Uregulowania krajowe
      7       W okresie właściwym dla okoliczności faktycznych leżących u podstaw postępowania przed sądem krajowym art. 7 ust. 1 i 3 ustawy
         o ubezpieczeniu posiadaczy pojazdów mechanicznych [liikennevakuutuslaki (nr 279/1959)] z dnia 26 czerwca 1959 r., w brzmieniu
         zmienionym ustawą nr 656/1994, stanowił, co następuje:

      „1.      Jeśli osoba poszkodowana w wypadku drogowym sama przyczyniła się do jego powstania, zakład ubezpieczeń może odmówić lub ograniczyć
         wypłatę odszkodowania za szkody, które poniosła, inne niż uszkodzenia ciała, stosownie do popełnionego uchybienia, sposobu,
         w jaki prowadzony był pojazd, oraz innych okoliczności prowadzących do powstania szkody. Jeśli osoba własnym zachowaniem,
         w sposób umyślny lub w wyniku rażącego niedbalstwa, spowodowała uszkodzenie swojego ciała, otrzyma odszkodowanie tylko wówczas,
         gdy inne okoliczności przyczyniły się do powstania tego uszkodzenia.

      […]
      3.      Jeśli prowadząc pojazd, dana osoba spowodowała uszkodzenie swojego ciała, a w momencie prowadzenia pojazdu lub tuż potem zawartość
         alkoholu w jej krwi wynosiła co najmniej 1,2 promila lub obecność alkoholu w litrze wydychanego powietrza wynosiła co najmniej
         0,6 miligrama, lub gdy spowodowała szkodę, prowadząc pojazd pod wpływem alkoholu lub innej substancji odurzającej, tak że
         jej zdolność prawidłowego reagowania była znacząco osłabiona, zakład ubezpieczeń wypłaci odszkodowanie tylko wtedy, gdy jest
         to szczególnie uzasadnione. Powyższe przepisy dotyczące prawa do odszkodowania należnego kierowcy mają również zastosowanie
         do pasażera, który znajdował się w pojeździe w momencie powstania szkody, chociaż znał lub powinien był znać stan kierowcy,
         o którym mowa powyżej”.

      8       W związku z uzasadnioną opinią skierowaną w dniu 20 marca 2002 r. przez Komisję Wspólnot Europejskich do Republiki Finlandii
         art. 7 ust. 3 zdanie drugie został zmieniony ustawą nr 548/2002. Zgodnie z brzmieniem tego nowego przepisu:

      „Odszkodowanie dla pasażera znajdującego się w momencie powstania szkody w pojeździe, którego kierowca wykazywał cechy opisane
         w niniejszym ustępie, może być odpowiednio zmniejszone ze względu na jego przyczynienie się do powstania szkody”.

      9       Od wejścia w życie w dniu 1 lutego 2003 r. ustawy nr 1144/2002 art. 7 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu posiadaczy pojazdów mechanicznych
         ma następujące brzmienie:

      „Jeśli osoba własnym zachowaniem w sposób umyślny przyczyniła się do uszkodzenia swojego ciała, otrzyma odszkodowanie tylko
         w przypadku, gdy inne okoliczności przyczyniły się do powstania tego uszkodzenia. Jeśli osoba w wyniku rażącego niedbalstwa
         własnym zachowaniem przyczyniła się do uszkodzenia swojego ciała, zakład ubezpieczeń może odmówić lub ograniczyć wypłatę odszkodowania,
         jeśli względy słuszności za tym przemawiają”.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      10     W dniu 21 kwietnia 1997 r. T. Candolin, matka K. Candolin, jak również J.A. Viljaniemi i V.M. Paananen podróżowali w samochodzie
         tego ostatniego prowadzonym przez J. Ruokorantę. W czasie tej podróży miał miejsce wypadek drogowy, w którego wyniku T. Candolin
         poniosła śmierć, natomiast inni pasażerowie doznali poważnych obrażeń ciała.

      11     Z postanowienia odsyłającego wynika, że zarówno kierowca, jak i pozostali pasażerowie byli nietrzeźwi.
      12     Porin käräjäoikeus (sąd pierwszej instancji w Pori) skazał J. Ruokorantę na karę pozbawienia wolności oraz zasądził od niego
         odszkodowanie na rzecz K. Candolin jak również J.A. Viljaniemiego i V.M. Paananena. Odnośnie wypłaty odszkodowania przez Pohjolę
         sąd ten, stwierdziwszy, że pasażerowie powinni byli zauważyć nietrzeźwość kierowcy orzekł, że na podstawie art. 7 ust. 3 ustawy
         o ubezpieczeniu posiadaczy pojazdów mechanicznych, w brzmieniu zmienionym ustawą nr 656/1994, co do zasady żaden z nich nie
         ma prawa do odszkodowania ze strony wspomnianego towarzystwa ubezpieczeniowego. Jednakże, o ile istniałoby „szczególne uzasadnienie”
         w rozumieniu tego przepisu dla wypłaty odszkodowania, Pohjola mogłaby być zobowiązana do jego zapłaty. Uwzględniając poważne
         obrażenia poniesione przez V.M. Paananena oraz fakt, że J. Ruokoranta, biorąc pod uwagę jego sytuację finansową, prawdopodobnie
         nie byłby w stanie wypłacić odszkodowań, Porin käräjäoikeus orzekł, że Pohjola powinna wypłacić odszkodowania dla V.M. Paananena.
         Z drugiej strony, sąd ten uznał, że nie można powołać się na żadne „szczególne uzasadnienie” w odniesieniu do K. Candolin
         oraz J.A. Viljaniemiego.

      13     Po wniesieniu apelacji Turun hovioikeus (sąd apelacyjny w Turku) orzekł, że odszkodowanie należne V.M. Paananenowi od J. Ruokoranty
         również nie musi być przez Pohjolę wypłacane.

      14     K. Candolin jak również J.A. Viljaniemi i V.M. Paananen wnieśli kasację od wyroku Turun hovioikeus do Korkein oikeus (sądu
         najwyższego). Żądają oni, aby towarzystwo ubezpieczeniowe wypłaciło im odszkodowania z ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych.
         Pohjola kwestionuje istnienie takiego zobowiązania do wypłaty odszkodowania, argumentując, że skoro pasażer wsiada do pojazdu,
         wiedząc, że ściąga na siebie wyższe niż normalne ryzyko poniesienia szkody, powinien odpowiadać za skutki swoich działań.

      15     Stwierdzając, że przepisy prawne obowiązujące w czasie okoliczności faktycznych sprawy powinny być interpretowane zgodnie
         z prawem wspólnotowym, Korkein oikeus postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami
         prejudycjalnymi:

      „1)      Czy art. 1 trzeciej dyrektywy […], zgodnie z którym ubezpieczenie obejmuje odpowiedzialność z tytułu uszkodzenia ciała wszystkich
         pasażerów, innych niż kierowca, wynikłego z ruchu pojazdu lub też inny akt lub zasada prawa wspólnotowego ograniczają możliwość
         uwzględnienia w prawie krajowym faktu przyczynienia się pasażera do powstania szkody, jaką poniósł, przy ocenie jego prawa
         do odszkodowania wypłacanego z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych?

      2)      Czy we wszystkich sytuacjach poza sytuacją, o której mowa w art. 2 ust. 1 akapit drugi drugiej dyrektywy […] odmowa lub ograniczenie
         prawa pasażera pojazdu, w związku z jego zachowaniem, do odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych
         za szkody przez niego poniesione w wyniku wypadku są zgodne z prawem wspólnotowym? Czy może tak być np. w przypadku, gdy osoba
         wsiadła do pojazdu, mimo że mogła zauważyć, iż ryzyko wypadku i szkody było wyższe niż zwykle?

      3)      Czy prawo wspólnotowe stoi na przeszkodzie uwzględnieniu stanu nietrzeźwości kierowcy jako elementu wpływającego na jego zdolność
         do bezpiecznego prowadzenia pojazdu mechanicznego?

      4)      Czy prawo wspólnotowe stoi na przeszkodzie surowszej ocenie prawa właściciela pojazdu, który zezwolił osobie w stanie nietrzeźwości
         prowadzić ten pojazd, do odszkodowania za uszkodzenia ciała z obowiązkowego ubezpieczenia niż prawa innych pasażerów?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
      16     Pytania sądu krajowego, które należy poddać łącznej analizie, zmierzają zasadniczo do ustalenia, czy art. 2 ust. 1 akapit
         drugi drugiej dyrektywy oraz art. 1 trzeciej dyrektywy stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które zezwalają na odmowę
         lub ograniczenie odszkodowania wypłacanego z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych w związku z przyczynieniem
         się pasażera do powstania szkody, którą poniósł, i czy odpowiedź byłaby inna w przypadku, gdy pasażer jest właścicielem pojazdu.

      17     Tytułem wstępu należy przypomnieć, że dyrektywy pierwsza, druga i trzecia zmierzają, z jednej strony, do zapewnienia zarówno
         swobodnego ruchu pojazdów znajdujących się zwykle na terytorium Wspólnoty, jak i przemieszczania się osób w tych pojazdach
         oraz, z drugiej strony, do zagwarantowania ofiarom wypadków spowodowanych przez te pojazdy podobnego sposobu traktowania bez
         względu na miejsce w obrębie Wspólnoty, w którym nastąpił wypadek (wyrok z dnia 28 marca 1996 r. w sprawie C‑129/94 Ruiz Bernáldez,
         Rec. str. I‑1829, pkt 13).

      18     Właśnie mając na względzie cel, jakim jest ochrona ofiar, Trybunał orzekł, że art. 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy stoi na przeszkodzie
         temu, aby zakład ubezpieczeń mógł wykorzystywać przepisy prawne lub postanowienia umowne, aby odmówić wypłaty odszkodowania
         osobom trzecim, które są ofiarami wypadku spowodowanego przez ubezpieczony pojazd (ww. wyrok w sprawie Ruiz Bernáldez, pkt 20).

      19     Trybunał orzekł również, że art. 2 ust. 1 akapit pierwszy drugiej dyrektywy przypomina jedynie o tym obowiązku w zakresie
         dotyczącym przepisów prawnych lub postanowień umownych wykluczających z ubezpieczenia użytkowanie pojazdów w szczególnych
         przypadkach (osoby nieupoważnione do prowadzenia pojazdu, osoby nieposiadające prawa jazdy lub osoby, które nie przestrzegają
         ustawowych wymogów technicznych dotyczących stanu i bezpieczeństwa pojazdu) (ww. wyrok w sprawie Ruiz Bernáldez, pkt 21).

      20     Jako odstępstwo od tego obowiązku wspomniany art. 2 ust. 1 akapit drugi przewiduje, że pewne ofiary mogą nie otrzymać odszkodowania
         od zakładu ubezpieczeń ze względu na sytuację, którą same stworzyły (osoby, które zajęły miejsce w pojeździe, wiedząc, że
         został on skradziony) (ww. wyrok w sprawie Ruiz Bernáldez, pkt 21).

      21     Jednakże, z uwagi na to, że chodzi o przepis stanowiący odstępstwo od zasady ogólnej, art. 2 ust. 1 akapit drugi drugiej dyrektywy
         powinien być przedmiotem wąskiej interpretacji.

      22     Jak słusznie zaznaczył rzecznik generalny w pkt 42 swojej opinii, wszelka inna wykładnia zezwoliłaby państwom członkowskim
         na ograniczenie do określonych okoliczności odszkodowania na rzecz osób trzecich, które są ofiarami wypadku drogowego  czyli
         dokładnie na to, czego wspomniane dyrektywy miały uniknąć

      23     Z tego wynika, że art. 2 ust. 1 akapit drugi drugiej dyrektywy powinien być interpretowany w ten sposób, że przepis prawny
         lub klauzula umowna zawarta w polisie ubezpieczeniowej, które wykluczają z ubezpieczenia użytkowanie pojazdów, mogą tylko
         wówczas być użyte przeciwko osobom trzecim będącym ofiarami wypadku drogowego, gdy zakład ubezpieczeń może udowodnić, że osoby
         zajmujące całkowicie dobrowolnie miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, wiedziały, że pojazd ów był skradziony.

      24     Odnośnie do odmowy lub ograniczenia prawa do odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych
         z uwagi na przyczynienie się pasażera, który jest ofiarą wypadku, do powstania szkody, z celu jak i z brzmienia pierwszej,
         drugiej i trzeciej dyrektywy wynika, że nie mają one na celu harmonizacji systemów odpowiedzialności cywilnej państw członkowskich
         i że w obecnym stanie prawa wspólnotowego państwa te zachowują swobodę co do określenia systemu odpowiedzialności cywilnej
         mającego zastosowanie do szkód wynikających z ruchu pojazdów (wyrok z dnia 14 września 2000 r. w sprawie C‑348/98 Mendes Ferreira
         i Delgado Correia Ferreira, Rec. str. I‑6711, pkt 23 i 29).

      25     W odniesieniu do powyższego Pohjola jak również rządy fiński, niemiecki, austriacki i norweski utrzymują, że prawo wspólnotowe
         nie ustala żadnego ograniczenia w ocenie, dokonywanej zgodnie z prawem krajowym regulującym odpowiedzialność cywilną, zakresu
         przyczynienia się pasażera do powstania szkody, jaką poniósł.

      26     Taki argument nie może być przyjęty.
      27     Państwa członkowskie powinny wykonywać swoje uprawnienia z poszanowaniem prawa wspólnotowego oraz, w szczególności, art. 3
         ust. 1 pierwszej dyrektywy, art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy oraz art. 1 trzeciej dyrektywy, których celem jest zagwarantowanie,
         aby wszystkim pasażerom będącym ofiarami wypadku spowodowanego przez pojazd przysługiwało odszkodowanie za szkody, jakie ponieśli,
         wypłacane z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych.

      28     Przepisy krajowe, które regulują warunki odszkodowania za szkody wynikające z ruchu pojazdów, nie mogą zatem pozbawić skuteczności
         („effet utile”) wspomnianych przepisów.

      29     Tak byłoby zwłaszcza w przypadku, gdyby – jedynie w oparciu o przyczynienie się pasażera do powstania szkody – uregulowania
         krajowe sformułowane w sposób ogólny i abstrakcyjny odmawiały pasażerowi prawa do odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia
         posiadaczy pojazdów mechanicznych albo ograniczały takie prawo w sposób nieproporcjonalny.

      30     Jedynie w wyjątkowych okolicznościach, na podstawie indywidualnej oceny, zakres odszkodowania dla ofiary może zostać ograniczony.
      31     Do celu oceny istnienia takich okoliczności i proporcjonalnego charakteru ograniczenia odszkodowania, co pozostaje we właściwości
         sądu krajowego, fakt, że dany pasażer jest właścicielem pojazdu, którego kierowca spowodował wypadek, pozostaje bez znaczenia.

      32     W istocie, przewidując, że ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej w zakresie ruchu pojazdów obejmuje odpowiedzialność z tytułu
         uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów innych niż kierowca, art. 1 trzeciej dyrektywy ustanowił jedynie rozróżnienie pomiędzy
         tym kierowcą a innymi pasażerami.

      33     Ponadto cele ochrony, które zostały przypomniane w pkt 18–20 niniejszego wyroku, wymagają, aby sytuacja prawna właściciela
         pojazdu znajdującego się w nim w momencie wypadku nie w charakterze kierowcy, lecz pasażera, była zbliżona do sytuacji każdego
         innego pasażera, który jest ofiarą wypadku.

      34     Za taką wykładnią przemawia ewolucja prawa wspólnotowego. Motyw siódmy drugiej dyrektywy wskazuje, że w interesie ofiar leży,
         aby skutki niektórych klauzul wyłączających zostały ograniczone do stosunków między zakładem ubezpieczeń a osobą odpowiedzialną
         za wypadek. W celu zapewnienia ochrony porównywalnej do ochrony innych osób trzecich będących ofiarami wypadku, jak wynika
         z motywu dziewiątego tej samej dyrektywy, art. 3 tej dyrektywy rozszerzył zakres ubezpieczenia na uszkodzenia ciała na członków
         rodziny ubezpieczającego, kierowcy lub każdej innej osoby odpowiedzialnej. Artykuł 1 trzeciej dyrektywy przyjmuje jeszcze
         szerszą formułę, przewidując odszkodowanie z tytułu uszkodzeń ciała dla wszystkich pasażerów innych niż kierowca. Stąd właściciel
         pojazdu występujący w charakterze pasażera może być objęty odszkodowaniem.

      35     Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, na zadane pytania należy odpowiedzieć w ten sposób, że w okolicznościach takich jak
         te w postępowaniu przed sądem krajowym art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy i art. 1 trzeciej dyrektywy stoją na przeszkodzie uregulowaniom
         krajowym, które zezwalają na odmowę lub ograniczenie w nieproporcjonalny sposób odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia
         posiadaczy pojazdów mechanicznych w związku z przyczynieniem się pasażera do powstania szkody, którą poniósł. Fakt, że dany
         pasażer jest właścicielem pojazdu, którego kierowca spowodował wypadek, pozostaje bez znaczenia.

       W przedmiocie kosztów
      36     Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
      W okolicznościach takich jak te w postępowaniu przed sądem krajowym art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy Rady 84/5/EWG z dnia 30 grudnia
            1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności
            cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i art. 1 trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja
            1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności
            cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które
            zezwalają na odmowę lub ograniczenie w nieproporcjonalny sposób odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia posiadaczy pojazdów
            mechanicznych w związku z przyczynieniem się pasażera do powstania szkody, którą poniósł. Fakt, że dany pasażer jest właścicielem
            pojazdu, którego kierowca spowodował wypadek, pozostaje bez znaczenia.
      Podpisy
      * Język postępowania: fiński.