title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 5 grudnia 2006 r.#Federico Cipolla przeciwko Rosaria Portolese, po mężu Fazari (C-94/04) i Stefano Macrino i Claudia Capoparte przeciwko Roberto Meloni (C-202/04).#Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Corte d'appello di Torino (C-94/04) i Tribunale di Roma (C-202/04) - Włochy.#Przepisy wspólnotowe dotyczące konkurencji - Systemy krajowe dotyczące stawek opłat za czynności adwokackie - Ustalanie stawek - Swobodne świadczenie usług.#Sprawy połączone C-94/04 oraz C-202/04.

text:
      Sprawy połączone C‑94/04 i C‑202/04
      Federico Cipolla i in.
      przeciwko
      Rosaria Portolese, po mężu Fazari i Roberto Meloni
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnymzłożony przez Corte d’appello di Torino oraz przez Tribunale di Roma)

      Przepisy wspólnotowe dotyczące konkurencji – Systemy krajowe dotyczące stawek opłat za czynności adwokackie – Ustalanie stawek – Swobodne świadczenie usług
      Streszczenie wyroku
      1.        Pytania prejudycjalne – Właściwość Trybunału
      (art. 234 WE)
      2.        Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Zobowiązania państw członkowskich
      (art. 10 WE, 81 WE i 82 WE)
      3.        Swoboda świadczenia usług – Postanowienia traktatu – Zakres stosowania
      (art. 49 WE)
      4.        Swoboda świadczenia usług – Ograniczenia
      (art. 49 WE)
      1.        Jeśli w ramach pytania prejudycjalnego wszystkie elementy sporu zawisłego przed sądem krajowym dotyczą jednego państwa członkowskiego,
         odpowiedź może, niemniej jednak, być użyteczna dla sądu krajowego, szczególnie w przypadku gdy prawo krajowe nakazuje, aby
         obywatel tego państwa członkowskiego mógł korzystać z takich samych praw jak prawa, które na podstawie prawa wspólnotowego
         przysługują obywatelowi innego państwa członkowskiego znajdującemu się w identycznej sytuacji.

      (por. pkt 30)
      2.        Chociaż prawdą jest, że art. 81 WE i 82 WE,dotyczą wyłącznie zachowania przedsiębiorstw, a nie dotyczą przepisów ustawowych
         lub wykonawczych pochodzących od państw członkowskich, to niemniej należy wskazać, że art. 81 WE i 82 WE, w związku z art. 10 WE,
         który wprowadza obowiązek współpracy, nakładają na państwa członkowskie obowiązek nieprzyjmowania oraz nieutrzymywania w mocy
         przepisów, również o charakterze ustawowym i wykonawczym, które mogłyby eliminować skuteczność reguł konkurencji stosujących
         się do przedsiębiorstw. Naruszenie art. 10 WE i 81 WE ma miejsce wówczas, gdy państwo członkowskie czy to narzuca lub faworyzuje
         zawieranie porozumień sprzecznych z art. 81 WE lub wzmacnia skutki tych porozumień, czy to pozbawia swoje własne regulacje
         charakteru państwowego, przenosząc odpowiedzialność za podejmowanie decyzji ingerujących w sferę ekonomiczną na podmioty prywatne.

      W tym zakresie nie można uznać, że państwo członkowskie przeniosło na podmioty prywatne odpowiedzialność za podejmowanie decyzji
         ingerujących w sferę ekonomiczną, co w konsekwencji pozbawiłoby przepisy ich charakteru państwowego, gdy po pierwsze, dana
         organizacja zawodowa jest zobowiązana jedynie do opracowania projektu dotyczącego stawek opłat, który jest sam w sobie pozbawiony
         mocy wiążącej, bowiem minister jest uprawniony do wprowadzenia zmian do projektu tej organizacji, gdy po drugie, uregulowanie
         krajowe przewiduje, że organy sądowe ostatecznie ustalają honoraria na podstawie kryteriów, o których mowa w tym uregulowaniu
         krajowym, z uwzględnieniem wagi i ilości rozpatrywanych zagadnień, oraz gdy ponadto zezwala w pewnych wyjątkowych okolicznościach
         sędziemu na odstąpienie od zastosowania minimalnych i maksymalnych ustalonych granic w drodze decyzji zawierającej należyte
         uzasadnienie. W takich okolicznościach nie można również zarzucić temu państwu członkowskiemu narzucania lub sprzyjania zawieraniu
         porozumień sprzecznych z art. 81 WE lub wzmacniania skutków takich porozumień, czy też narzucania lub sprzyjania nadużywaniu
         sprzecznej z art. 82 WE pozycji dominującej lub wzmacniania skutków takich nadużyć.

      Wynika stąd, że art. 10 WE, 81 WE i 82 WE nie sprzeciwiają się wydaniu przez państwo członkowskie przepisu normatywnego, zatwierdzającego
         na podstawie projektu opracowanego przez izbę adwokacką, stawki ustalające minimalną granicę honorariów dla członków adwokatury,
         od których nie można zasadniczo czynić odstępstw zarówno w odniesieniu do czynności zastrzeżonych dla tych członków, jak i w odniesieniu
         do świadczenia usług obejmujących czynności pozasądowe, które mogą być także wykonywane przez każdy inny podmiot gospodarczy,
         którego nie obowiązują te stawki opłat.

      (por. pkt 46, 47, 50–54 oraz pkt 1 sentencji)
      3.        Artykuł 49 WE wymaga nie tylko wyeliminowania wszelkiej dyskryminacji ze względu na obywatelstwo w stosunku do usługodawców
         mających swe przedsiębiorstwo w innym państwie członkowskim, lecz również zniesienia jakichkolwiek ograniczeń, nawet gdy te
         ograniczenia obowiązują bez zróżnicowania zarówno w stosunku do krajowych usługodawców, jak i usługodawców z innych państw
         członkowskich, jeżeli są w stanie wstrzymać lub bardziej ograniczyć działalność usługodawcy mającego swe przedsiębiorstwo
         w innym państwie członkowskim, gdzie zgodnie z przepisami świadczy on takie same usługi.

      Ponadto omawiany art. 49 WE stoi na przeszkodzie stosowaniu wszelkich przepisów krajowych, które świadczenie usług między
         państwami członkowskimi czynią trudniejszym niż świadczenie usług wyłącznie wewnątrz jednego państwa członkowskiego.

      (por. pkt 56, 57)
      4.        Ustanowiony przez państwo członkowskie zakaz odstępstwa w drodze umowy od minimalnych honorariów adwokatów ustalonych przez
         stawki opłat dla czynności, które z jednej strony mają charakter prawniczy, a z drugiej strony, które są zastrzeżone dla adwokatów,
         może utrudnić dostęp adwokatów, którzy prowadzą kancelarię w innym państwie członkowskim, do rynku usług prawnych pierwszego
         państwa członkowskiego, a zatem może ograniczyć wykonywanie przez nich działalności polegającej na świadczeniu usług w tym
         państwie członkowskim. W konsekwencji zakaz ten stanowi ograniczenie w rozumieniu art. 49 WE.

      Omawiany zakaz poprzez żądanie honorariów niższych od honorariów ustalonych przez stawki pozbawia bowiem adwokatów, którzy
         prowadzą kancelarię w innym państwie członkowskim możliwości skuteczniejszego konkurowania z adwokatami, którzy prowadzą kancelarię
         w tym państwie członkowskim oraz którym w związku z tym jest łatwiej przyciągnąć klientów aniżeli adwokatom prowadzącym kancelarię
         za granicą.

      Podobnie tenże zakaz ogranicza wybór odbiorców usług tego państwa członkowskiego, ponieważ nie mogą oni skorzystać z usług
         adwokatów, prowadzących swoją kancelarię w innych państwach członkowskich, którzy oferują swoje świadczenia w tym państwie
         członkowskim po cenie niższej od ceny wynikającej z minimalnych honorariów ustalonych zgodnie z tą stawką opłat.

      Jednakże zakaz ten może być uzasadniony, jeżeli odpowiada nadrzędnym wymogom interesu publicznego, o ile jest on właściwy
         do realizacji celu, któremu służy, i nie wykracza poza zakres niezbędny do jego osiągnięcia.

      W tym zakresie po pierwsze, ochrona konsumentów, występujących zwłaszcza w charakterze odbiorców usług obejmujących czynności
         sądowe, świadczonych przez podmioty działające w ramach wymiaru sprawiedliwości, oraz po drugie, prawidłowe administrowanie
         wymiarem sprawiedliwości są celami zaliczanymi do tych celów, które można uznać za nadrzędne wymogi interesu publicznego,
         które mogą uzasadniać ograniczenie swobodnego świadczenia usług, jeżeli są spełnione dwa warunki, a mianowicie jeżeli sporny
         przepis krajowy będący przedmiotem postępowania przed sądem krajowym jest właściwy do realizacji celu, któremu służy, i nie
         wykracza poza zakres niezbędny do jego osiągnięcia.

      Do sądu krajowego należy zatem rozstrzygnięcie, czy ograniczenie w swobodnym świadczeniu usług ustanowione w ustawodawstwie
         krajowym spełnia te warunki. W tym celu sąd powinien uwzględnić następujące elementy:

      Należy sprawdzić w szczególności, czy istnieje zależność między wysokością honorariów a jakością czynności wykonywanych przez
         adwokatów oraz czy ustalenie takich minimalnych honorariów jest środkiem właściwym dla realizacji celu, któremu służy, a mianowicie
         ochrony konsumentów oraz prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości.

      Nawet jeżeli stawka ustanawiająca minimalne honoraria nie stoi na przeszkodzie temu, aby członkowie adwokatury oferowali usługi
         złej jakości, nie można a priori wykluczyć, że taka stawka pozwala uniknąć sytuacji, w której adwokaci byliby zachęceni w takich
         okolicznościach jak na rynku, który charakteryzuje się występowaniem wielu wpisanych na listę i czynnych zawodowo adwokatów,
         do konkurencji poprzez oferowanie usług za niższą cenę, co groziłoby pogorszeniem jakości świadczonych usług.

      Uwzględnić również należy szczególne cechy rynku właściwego, jak i omawianych usług oraz w szczególności to, że w dziedzinie
         usług adwokackich istnieje asymetria informacji między „klientami‑konsumentami” a adwokatami. Adwokaci dysponują bowiem wysokim
         poziomem wiedzy fachowej, który konsumenci niekoniecznie posiadają, w związku z czym ci ostatni mają trudności w ocenie jakości
         usług świadczonych na ich rzecz.

      Tymczasem sąd krajowy powinien zbadać, czy zasady wykonywania zawodu odnoszące się do adwokatów, a zwłaszcza zasady organizacji,
         kwalifikacji, etyki, kontroli i odpowiedzialności są same w sobie wystarczające dla realizacji celów ochrony konsumentów i prawidłowego
         administrowania wymiarem sprawiedliwości.

      Wynika z tego, że uregulowania zawierające bezwzględny zakaz odstępstwa w drodze umowy od minimalnych honorariów ustalonych
         przez stawki opłat za czynności adwokackie, które z jednej strony mają charakter sądowy, a z drugiej strony, które są zastrzeżone
         dla adwokatów, stanowi przewidziane w art. 49 WE ograniczenie swobodnego świadczenia usług. Zadaniem sądu krajowego jest zatem
         zbadanie, czy takie uregulowania w świetle konkretnych zasad ich stosowania odpowiadają rzeczywiście celom ochrony konsumentów
         i prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości, które mogą je uzasadniać, oraz czy nakładane w nich ograniczenia
         nie wydają się być w świetle tych celów nieproporcjonalne.

      (por. pkt 58–61, 64–70 oraz                            pkt 2 sentencji)

WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 5 grudnia 2006 r. (*)

      Przepisy wspólnotowe dotyczące konkurencji – Systemy krajowe dotyczące stawek opłat za czynności adwokackie – Ustalanie stawek – Swobodne świadczenie usług
      W sprawach połączonych C‑94/04 i C‑202/04
      mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Corte
         d’appello di Torino (Włochy) oraz przez Tribunale di Roma (Włochy), po pierwsze postanowieniem z dnia 4 lutego i 5 maja 2004 r.
         oraz, po drugie, postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2004 r., które wpłynęły do Trybunału, odpowiednio, w dniach 25 lutego i 18 maja
         2004 r. jak również w dniu 6 maja 2004 r. w postępowaniach:

      Federico Cipolla (C‑94/04)
      przeciwko
      Rosarii Portolese, po mężu Fazari,
      oraz
      Stefano Macrino,
      Claudia Capoparte (C‑202/04)
      przeciwko
      Robertowi Meloniemu,
      TRYBUNAŁ (wielka izba),
      w składzie: V. Skouris, Prezes, P. Jann, C.W.A. Timmermans, A. Rosas, R. Schintgen, J. Klučka, prezesi izb, J. Malenovský,
         U. Lỡhmus (sprawozdawca) i E. Levits, sędziowie,

      rzecznik generalny: M. Poiares Maduro,
      sekretarz: L. Hewlett, główny administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 25 października 2005 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu F. Cipolli przez G. Cipollę, avvocatessa,
      –        w imieniu M. Meloniego przez S. Sabbatini, D. Condello, G. Scasselati Sforzolini i G. Rizzę, avvocati,
      –        w imieniu rządu włoskiego przez I. M. Braguglię, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez P. Gentilego,
         avvocato dello Stato,

      –        w imieniu rządu niemieckiego przez A. Dittrich, C.D. Quassowskiego i M. Lummę, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu austriackiego przez E. Riedla, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez E. Traversa, R. Wainwrighta i F. Amata oraz przez K. Mojzesowicz, działających
         w charakterze pełnomocników,

      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 1 lutego 2006 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 10 WE, 49 WE, 81 WE i 82 WE.

      2        Wnioski te zostały złożone w ramach sporów pomiędzy dwoma adwokatami i ich klientami o pokrycie honorariów.

       Ramy prawne
      3        Zgodnie z regio decreto legge nr 1578 (królewskim dekretem z mocą ustawy) z dnia 27 listopada 1933 r. (GURI nr 281 z dnia
         5 grudnia 1933 r.), przekształconym w ustawę nr 36 z dnia 22 stycznia 1934 r. (GURI nr 24 z dnia 30 stycznia 1934 r.), następnie
         zmienionym (zwanym dalej „królewskim dekretem z mocą ustawy”), Consiglio nazionale forense (krajowa rada adwokacka, zwana
         dalej „CNF”), ustanowiona przy ministrze sprawiedliwości, składa się z adwokatów wybranych przez innych adwokatów, w liczbie
         po jednym adwokacie z każdego obszaru właściwości sądu apelacyjnego.

      4        Artykuł 57 królewskiego dekretu z mocą ustawy przewiduje, że kryteria służące określeniu honorariów oraz zwrotu wydatków należnych
         adwokatom oraz „procuratori” w sprawach cywilnych, karnych i pozasądowych ustala się co dwa lata w trybie uchwały CNF. Po
         uchwaleniu przez CNF stawek opłat za czynności adwokackie (zwanych dalej „stawkami”) zgodnie z włoskim ustawodawstwem podlegają
         one zatwierdzeniu przez ministra sprawiedliwości po zasięgnięciu opinii Comitato interministeriale dei prezzi (międzyresortowego
         komitetu ds. cen, zwanego dalej „CIP”) oraz po konsultacji z Consiglio di Stato (rada państwa).

      5        Zgodnie z art. 58 królewskiego dekretu z mocą ustawy, omawiane kryteria ustala się w zależności od wartości przedmiotu sporu
         oraz instancji, przed którą toczy się spór, jak również, w przypadku postępowań karnych, w zależności od ich długości. W odniesieniu
         do każdej czynności lub szeregu czynności, stawki opłat określają maksymalną i minimalną kwotę honorariów.

      6        Artykuł 60 królewskiego dekretu z mocą ustawy stanowi, że ostatecznego ustalenia honorariów dokonuje sąd na podstawie omawianych
         kryteriów z uwzględnieniem wagi i ilości poruszanych zagadnień. Ustalona kwota powinna mieścić się we wcześniej określonych
         granicach minimalnych i maksymalnych. Jednakże, w przypadkach o wyjątkowym znaczeniu, zważywszy na specjalny charakter kwestii
         kontrowersyjnych oraz gdy uzasadnia to wewnętrzna wartość świadczenia, sędzia może przekroczyć górną granicę stawki opłat.
         Natomiast, w przypadku gdy, sprawa okaże się łatwa do rozpatrzenia, może on ustalić honoraria poniżej minimalnej granicy.
         W obu przypadkach decyzja sądu wymaga uzasadnienia.

      7        Zgodnie z art. 2233 włoskiego kodeksu cywilnego jest ogólnie przyjęte, że w przypadku gdy, strony nie ustaliły wynagrodzenia
         z tytułu umowy o świadczenie usług oraz gdy jego określenie nie jest możliwe według obowiązujących stawek opłat lub zwyczajów,
         ustala je sąd po wysłuchaniu opinii zrzeszenia zawodowego, którego członkiem jest usługodawca. Tymczasem w odniesieniu do
         zawodu adwokata art. 24 ustawy nr 794 z dnia 13 czerwca 1942 r. (GURI nr 172 z dnia 23 lipca 1942 r.) przewiduje, że niedozwolone
         jest odstępstwo od minimalnych honorariów określonych przez stawki opłat za czynności adwokackie w sprawach cywilnych pod
         rygorem nieważności wszelkiej umowy stanowiącej odstępstwo. Zgodnie z orzecznictwem Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego)
         przepis ten znajduje również zastosowanie do pozasądowych czynności adwokackich.

      8        Sporne stawki opłat w sprawie C‑202/04 zostały ustalone w uchwale CNF z dnia 12 czerwca 1993 r., zmienionej w dniu 29 września
         1994 r., i zostały zatwierdzone dekretem ministerialnym nr 585 z dnia 5 października 1994 r. (GURI nr 247 z dnia 21 października
         1994 r.). Artykuł 2 tego dekretu stanowi, że „podwyżki przewidziane w tabelach zamieszczonych w załączniku będą miały zastosowanie
         w wysokości 50 % począwszy od dnia 1 października 1994 r., a w pozostałych 50 % począwszy od dnia 1 kwietnia 1995 r.”. Uwagi
         poczynione przez CIP były podstawą tego wzrostu rozłożonego w czasie, jako że komitet ten uwzględnił, w szczególności, wzrost
         inflacji. Jeszcze przed zatwierdzeniem stawek opłat, minister sprawiedliwości ponownie zasięgnął opinii CNF, która na swoim
         posiedzeniu w dniu 29 września 1994 r. przyjęła propozycję odroczenia zastosowania stawek opłat.

      9        Stawki obejmują trzy kategorie wynagrodzeń, czyli honoraria, opłaty i zwrot wydatków za czynności sądowe w sprawach cywilnych
         i administracyjnych, honoraria za czynności sądowe w sprawach karnych, jak również honoraria i zwrot wydatków za czynności
         pozasądowe.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
       Sprawa C‑94/04
      10      R. Portolese, po mężu Fazari, wraz z dwoma innymi właścicielami graniczących ze sobą nieruchomości gruntowych położonych w gminie
         Moncalieri zwrócili się do adwokata, F. Cipolli, o wszczęcie postępowania przeciwko tej gminie o wypłatę odszkodowania za
         nagłe zajęcie tych nieruchomości zarządzone mocą jednej decyzji burmistrza Moncalieri, po której nie nastąpił żaden akt wywłaszczenia.
         F. Cipolla sporządził trzy odrębne pozwy powodując, że przed Tribunale di Torino zawisły trzy postępowania przeciwko tej gminie.

      11      Spór następnie zażegnano dzięki ugodzie zawartej z bezpośredniej inicjatywy jednego z zainteresowanych właścicieli, lecz bez
         udziału F. Cipolli.

      12      F. Cipolla uzyskawszy od każdego z trzech powodów w postępowaniu krajowym kwotę 1 850 000 ITL, najwyraźniej tytułem zaliczki
         na poczet usług zawodowych, jeszcze przed sporządzeniem i doręczeniem trzech pozwów, wystawił RR. Portolese rachunek na całkowitą
         kwotę w wysokości 4 125 000 ITL, obejmującą jego honoraria i różne wydatki. R. Portolese odmówiła uiszczenia tej kwoty. W orzeczeniu
         z dnia 12 czerwca 2003 r. wydanym w wyniku tego sporu Tribunale di Torino stwierdził, że kwota 1 850 000 ITL została zapłacona
         i oddalił żądanie F. Cipolli dotyczące zapłaty kwoty 4 125 000 ITL. F. Cipolla wniósł apelację od tego orzeczenia do Corte
         d’appello di Torino, w której zwrócił się, w szczególności, o zastosowanie stawek opłat.

      13      Z orzeczenia sądu krajowego wynika, że w ramach zawisłego przed nim sporu powstaje pytanie, czy w przypadku udowodnienia istnienia
         między stronami umowy dotyczącej ryczałtowego wynagrodzenia adwokata, rozpatrywaną umowę, która dotyczący ryczałtowo określonej
         kwoty 1 850 000 ITL, należałoby wbrew włoskiemu ustawodawstwu uznać za ważną ze względu na to, że zastąpienie jej z urzędu
         wynagrodzeniem obliczonym na podstawie stawek opłat, nie byłoby zgodne z przepisami wspólnotowym w dziedzinie konkurencji.

      14      Ponadto, sąd krajowy wskazuje, że w sytuacji, w której podmiot zawodowo prowadzący działalność, nie mający swojego przedsiębiorstwa
         we Włoszech, świadczy usługi prawne na rzecz usługobiorcy mającego miejsce zamieszkania lub siedzibę w tym państwie członkowskim
         oraz odnosząca się do tych usług umowa podlega prawu włoskiemu, to w przypadku świadczenia usług prawnych obowiązuje bezwzględny
         zakaz odstępstwa od ustalonych przez te stawki kwot wynagrodzenia. W tym przypadku należałoby również zastosować kwotę minimalną.
         Zakaz ten mógłby zatem utrudnić dostęp innym adwokatom do włoskiego ryku usług.

      15      W tych okolicznościach Corte d’appello di Torino postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi
         pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy wynikająca z prawa wspólnotowego zasada konkurencji, o której mowa w art. 10 WE, 81 WE i 82 WE, ma zastosowanie również
         do oferty dotyczącej usług prawnych?

      2)      Czy z omawianej zasady wynika możliwość uzgodnienia przez strony wynagrodzenia adwokackiego ze skutkiem wiążącym?
      3)      W każdym razie, czy zasada ta stoi na przeszkodzie ustanowieniu bezwzględnego zakazu stosowania odstępstw od wynagrodzeń adwokackich?
      4)      Czy zasadę swobodnego świadczenia usług, o której mowa w art. 10 WE i 49 WE, stosuje się również w odniesieniu do oferty dotyczącej
         usług prawnych?

      5)      W przypadku odpowiedzi twierdzącej, czy omawiana zasada jest zgodna z bezwzględnym zakazem stosowania odstępstw od honorariów
         adwokackich?”

       Sprawa C‑202/04
      16      W oparciu o opinię izby adwokackiej i na podstawie stawek opłat, adwokat Meloni wystąpił o wydanie i uzyskał względem p. Capodarte
         i p. Macrino sądowy nakaz zapłaty honorariów dotyczących niektórych czynności pozasądowych, których dokonał on na ich rzecz
         w zakresie praw autorskich i wśród których znajdowały się w szczególności opinie ustne i korespondencja skierowana do adwokata
         strony przeciwnej.

      17      Pani Capodarte i pan Macrino wnieśli sprzeciw wobec tego nakazu do Tribunale di Roma powołując się w szczególności na nieproporcjonalny
         charakter honorariów, których zażądał p. Meloni zważywszy na znaczenie rozpatrywanej sprawy i czynności, które ten ostatni
         rzeczywiście dokonał.

      18      W celu ustalenia kwoty honorariów należących się p. Meloniemu za omawiane czynności Tribunale di Roma uważa, że musi ocenić,
         czy stawki opłat stosowane do adwokatów w związku z działalnością pozasądową są zgodne z przepisami traktatu WE, uwzględniając
         w szczególności okoliczność, że zainteresowani nie mieli obowiązku zwrócić się do adwokata o dokonanie czynności w zakresie
         pomocy pozasądowej.

      19      W związku z powyższym, Tribunale di Roma postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem
         prejudycjalnym:

      „Czy art. 5 i 85 traktatu WE (obecnie art. 10 WE i 81 WE) sprzeciwiają się wydaniu przez państwo członkowskie przepisów ustawowych
         lub wykonawczych, zatwierdzających na podstawie projektu opracowanego przez izbę adwokacką minimalne i maksymalne stawki honorariów
         członków adwokatury, które odnoszą się do czynności (zwanych »pozasądowymi«) niezastrzeżonych dla członków izby adwokackiej,
         lecz które mogą być wykonywane przez kogokolwiek?”

      20      Mając na uwadze istniejące między tymi dwiema sprawami powiązanie w postępowaniu przed sądem krajowym, należy zgodnie z art. 43
         w związku z art. 103 regulaminu zarządzić ich połączenie do celów wydania wyroku

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie dopuszczalności
       Sprawa C‑94/04
      –       Uwagi przedstawione Trybunałowi
      21      Zdaniem p. Cipolli, zadane przez sąd krajowy pytania są niedopuszczalne, ponieważ po pierwsze, pozostają one bez znaczenia
         dla rozstrzygnięcia sporu przed sądem krajowym, a po drugie mają one charakter hipotetyczny.

      22      Odnosząc się do pierwszego zarzutu niedopuszczalności, p. Cipolla utrzymuje, że prawo krajowe mające zastosowanie w tym przypadku
         nie zawiera wymogu, aby sąd krajowy ocenił istnienie i ważność umowy zawartej między adwokatem a jego klientką, wbrew informacjom
         zawartym w postanowieniu odsyłającym. W rzeczywistości, brak umowy zawartej między tymi ostatnimi, jak również zakwalifikowanie
         kwoty uiszczonej przez klientkę jako „zaliczki” z tytułu czynności podlegających wynagrodzeniu są objęte powagą rzeczy osądzonej,
         ponieważ nie zostały one zakwestionowane w postępowaniu apelacyjnym.

      23      Co do drugiego zarzutu niedopuszczalności, p. Cipolla podnosi, iż ważność umowy zawartej między adwokatem i jego klientką
         tylko wtedy podlega ocenie, kiedy zostanie wykazane jej istnienie. Otóż, sytuacja ta nie występuje w tym przypadku. W ten
         oto sposób postawione przez Corte d’appello di Torino pytania można by przyrównać do wniosku o wydanie opinii doradczej.

      24      Zdaniem rządu niemieckiego art. 49 WE nie ma tu zastosowania, ponieważ zaistniała w postępowaniu przed sądem krajowym sytuacja
         faktyczna nie zawiera elementu zagranicznego. Z kolei w opinii Komisji Wspólnot Europejskich, która opiera się najbardziej
         aktualnym orzecznictwie Trybunału, wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w zakresie, w jakim dotyczy wykładni
         art. 49 WE, jest dopuszczalny.

      –       Odpowiedź Trybunału
      25      Co do zarzutów niedopuszczalności podniesionych przez p. Cipollę, przypomnieć należy, że pytania, z którymi zwrócił się sąd
         krajowy w ramach stanu faktycznego i prawnego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny i którego prawidłowość nie podlega
         ocenie przez Trybunał, korzystają z domniemania pozostawania w związku ze sprawą (zob. wyrok z dnia 15 maja 2003 r. w sprawie
         C‑300/01 Salzmann,Rec. str. I‑4899, pkt 29 i 31). Odmowa wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym, o które wnioskował sąd odsyłający, jest
         możliwa tylko wtedy gdy, jest oczywiste, że wykładnia prawa wspólnotowego, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku z rzeczywistością
         lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, lub gdy problem jest natury hipotetycznej, lub gdy Trybunał nie dysponuje elementami
         stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione
         (zob. w szczególności wyroki z dnia 13 marca 2001 r. w sprawie C‑379/98 PreussenElektra, Rec. str. I‑2099, pkt 39 oraz z dnia 15 czerwca 2006 r. w sprawie C‑466/04 Acereda Herrera,dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 48).

      26      Otóż, omawiane domniemanie pozostawania w związku ze sprawą nie może zostać obalone zwyczajnie przez fakt, iż jedna ze stron
         postępowania przed sądem krajowym podważa określone okoliczności, takie jak te przedstawione w pkt 22 tego wyroku, których
         prawidłowość nie podlega ocenie Trybunału oraz od których zależy określenie przedmiotu tego sporu.

      27      Należy zatem uznać, tak jak wynika z postanowienia odsyłającego, iż spór przed sądem krajowym dotyczy tego, czy umowa zawarta
         między klientką i jej adwokatem w zakresie wynagrodzenia ryczałtowego tego adwokata istnieje i powinna zostać uznana za ważną,
         ponieważ zastąpienie jej z urzędu wynagrodzeniem adwokata obliczonym na podstawie stawek opłat obowiązujących w danym państwie
         członkowskim nie byłoby zgodne z przepisami wspólnotowymi w dziedzinie konkurencji.

      28      W tym względzie stwierdzić należy, iż nie jest oczywiste, że wykładnia prawa wspólnotowego, której dotyczy wniosek sądu krajowego,
         nie miałaby żadnego związku z rzeczywistością lub przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, ani też, że pytania
         dotyczące wykładni tych przepisów miałyby charakter hipotetyczny.

      29      W ten oto sposób, nawet przy założeniu, że istnienie spornej umowy w postępowaniu krajowym nie zostało udowodnione, nie można
         wykluczyć tego, że wykładnia prawa wspólnotowego, której dotyczy wniosek sądu krajowego, pozwalająca mu ocenić zgodność stawek
         opłat w świetle przepisów konkurencji ustanowionych przez traktat, jest użyteczna dla tego sądu do rozstrzygnięcia zawisłego
         przed nim sporu. Spór ten jest zasadniczo powiązany z ostatecznym ustaleniem honorariów adwokackich, co jak wskazano w pkt 6
         tego wyroku jest wykonywane przez organ sądowy i, wyjąwszy sytuacje szczególne, we wcześniej ustalonych przez ministra sprawiedliwości
         maksymalnych i minimalnych granicach.

      30      Odnosząc się w ostateczności do kwestii dotyczących w szczególności interpretacji art. 49 WE, chociaż jest bezsporne, że wszystkie
         elementy sporu zawisłego przed sądem krajowym dotyczą jednego państwa członkowskiego, odpowiedź może, niemniej jednak, być
         użyteczna dla sądu krajowego, szczególnie w przypadku gdy, prawo krajowe nakazuje, w postępowaniu takim jak w niniejszej sprawie,
         aby obywatel włoski mógł korzystać z takich samych praw jak prawa, które na podstawie prawa wspólnotowego przysługują obywatelowi
         innego państwa członkowskiego znajdującemu się w identycznej sytuacji (zob. w szczególności wyrok z dnia 30 marca 2006 r.
         w sprawie C‑451/03 Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, Rec. str. I‑2941, pkt 29).

      31      Należy zatem zbadać, czy postanowienia traktatu dotyczące swobodnego świadczenia usług, o których wykładnię wnosi omawiany
         sąd, sprzeciwiają się zastosowaniu uregulowań krajowych, takich jak będących przedmiotem postępowania przed sądem krajowym,
         w zakresie, w jakim miałyby one zastosowanie w przypadku osób mających miejsce zamieszkania w innych państwach członkowskich
         aniżeli Republika Włoska.

      32      W świetle powyższego, należy stwierdzić, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny.

       Sprawa C‑202/04
      –       Uwagi przedstawione Trybunałowi
      33      Pan Meloni podnosi zarzut niedopuszczalności pytania postawionego przez Tribunale di Roma ze względu na brak powiązania między
         tym pytaniem a rozstrzygnięciem zawisłego przed nim sporu. Przedmiotem tego sporu jest bowiem zastosowanie stawek opłat do
         czynności pozasądowych, które zostały zrealizowane przez adwokata wpisanego na listę rady adwokackiej.

      34      Ponadto, sąd krajowy nie wskazał dokładnych powodów, które skłoniły go do zastanowienia się nad wykładnią prawa wspólnotowego.

      35      Rząd włoski utrzymuje, że zgodnie z prawem włoskim jeśli strony nie ustaliły umownie honorariów oraz jeśli klient kwestionuje
         honoraria, którymi został obciążony jednostronnie przez podmiot zawodowo prowadzący działalność, jak to miało miejsce w sporze
         przed sądem krajowym, sąd włoski, przed którym zawisł ten spór, może je swobodnie ustalać. W ten oto sposób, kwestia zgodności
         stawek opłat za czynności pozasądowe adwokatów z art.10 WE i 81 WE nie ma znaczenia dla celów rozstrzygnięcia postępowania
         przed sądem krajowym.

      36      Rząd ten kwestionuje również znaczenie postawionego przez sąd krajowy pytania zważywszy na to, że w postępowaniu przed sądem
         krajowym ani przy opracowywaniu stawek opłat ani w związku z zachowaniem podmiotów gospodarczych nie mamy do czynienia z jakąkolwiek
         praktyką antykonkurencyjną.

      –       Odpowiedź Trybunału
      37      Odnosząc się do pierwszego zarzutu niedopuszczalności podniesionego przez p. Meloni, należy przypomnieć, że postępowanie dotyczy
         zastosowania stawek do czynności pozasądowych przez adwokata wpisanego na listę rady adwokackiej. W swoim pytaniu, sąd krajowy
         zmierza do ustalenia, czy przepisy dotyczące konkurencji sprzeciwiają się takiemu zastosowaniu, albowiem te same stawki opłat
         nie mają zastosowania do świadczenia usług obejmujących czynności pozasądowe dokonane przez osobę niewpisaną na listę rady
         adwokackiej. W takich okolicznościach domniemanie pozostawania w związku ze sprawą związane z zadanymi przez sąd krajowy pytaniami
         dotyczącymi wykładni prawa wspólnotowego nie może zostać obalone.

      38      Zarzut niedopuszczalności oparty na braku przedstawienia przez sąd krajowy dokładnych powodów, które skłoniły go do zastanowienia
         się nad wykładnią prawa wspólnotowego, nie może zostać uwzględniony. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, niezbędne jest, aby
         sąd krajowy udzielił przynajmniej minimum wyjaśnień dotyczących powodów wyboru przepisów wspólnotowych, o których wykładnię
         się zwraca, oraz związku jaki dostrzega on pomiędzy tymi przepisami a przepisami krajowymi znajdującymi zastosowanie w sprawie,
         (zob. w szczególności postanowienie z dnia 28 czerwca 2000 r. w sprawie C‑116/00 Laguillaumie, Rec. str.  I‑4979, pkt 16).
         Otóż, jak wskazał także rzecznik generalny w pkt 24 swojej opinii, postanowienie odsyłające całkowicie spełnia taki wymóg.

      39      Odnosząc się do pierwszego zarzutu niedopuszczalności, który został podniesiony przez rząd włoski, należy zaznaczyć, że sąd
         krajowy wychodzi z założenia, że według prawa włoskiego w ramach zawisłej przed nim sprawy powinien on ustalić należne adwokatowi
         honoraria w oparciu o stawkę opłat stosowaną do adwokatów w sprawach pozasądowych.

      40      Otóż, jak przypomniano w pkt 25 tego wyroku, do Trybunału nie należy ocena prawidłowości ram stanu prawnego i faktycznego,
         które zostały określone przez sąd krajowy i w które wpisują się zagadnienia związane z wykładnią prawa wspólnotowego, które
         sąd ten przedstawia Trybunałowi.

      41      W tych okolicznościach, domniemanie pozostawania w związku ze sprawą związane z zadanym Trybunałowi pytaniem nie zostało obalone.

      42      Odnosząc się do drugiego zarzutu niedopuszczalności podniesionego przez rząd włoski, należy przypomnieć, co zresztą zostało
         stwierdzone w pkt 37 niniejszego wyroku, że zadając to pytanie sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy ustanowione w traktacie
         przepisy dotyczące konkurencji sprzeciwiają się zastosowaniu stawki opłat w zawisłym przed nim sporze. Tak więc pytanie, czy
         w sprawie przed sądem krajowym wystąpiła praktyka antykonkurencyjna, jest właśnie przedmiotem pytania dotyczącego wykładni,
         które zostało postawione przez sąd krajowy i nie może w niniejszym przypadku być postrzegane jako pozbawione związku ze sprawą.

      43      Z powyższych rozważań wynika, że wniosek Tribunale di Roma o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny.

       Co do istoty sprawy
       W przedmiocie trzech pierwszych pytań postawionych w sprawie C‑94/04 oraz pytania postawionego w sprawie C‑202/04
      44      Poprzez te pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, ujmując je w sposób uwzględniający okoliczności istotne dla obydwu spraw,
         a w szczególności okoliczność dotyczącą minimalnych honorariów w sporach zawisłych w przed sądami krajowymi. Sądy krajowe
         zmierzają w istocie do ustalenia, czy art. 10 WE, 81 WE i 82 WE sprzeciwiają się wydaniu przez państwo członkowskie przepisu
         normatywnego, zatwierdzającego na podstawie projektu opracowanego przez izbę adwokacką ‑taką jak CNF ‑ stawki opłat ustalające
         minimalną granicę honorariów dla członków adwokatury, od których nie można zasadniczo czynić odstępstw zarówno w odniesieniu
         do czynności zastrzeżonych dla tych członków, jak i w odniesieniu do świadczenia usług obejmujących czynności pozasądowe,
         które mogą być także wykonywane przez każdy inny podmiot gospodarczy, którego nie obowiązują te stawki opłat.

      45      Na wstępie należy zwrócić uwagę, że fakt rozciągnięcia omawianych stawek opłat na całe terytorium państwa członkowskiego,
         może wpłynąć na handel między państwami członkowskim w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE i art. 82 WE (zob. podobnie wyroki z dnia
         17 października 1972 r. w sprawie 8/72 Vereeniging van Cementhandelaren przeciwko Komisji, Rec. str. 977, pkt 29, z dnia 10 grudnia
         1991 r. w sprawie C‑179/90 Merci convenzionali porto di Genova, Rec. str. I‑5889, pkt 14 i 15, a także z dnia 19 lutego 2002 r.
         w sprawie C‑35/99 Arduino, Rec. str. I‑1529, pkt 33).

      46      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, o ile prawdą jest, że art. 81 WE i 82 WE, dotyczą wyłącznie zachowania przedsiębiorstw
         i nie dotyczą przepisów ustawowych lub wykonawczych pochodzących od państw członkowskich, to niemniej należy wskazać, że art. 81 WE
         i 82 WE, w związku z art. 10 WE, który wprowadza obowiązek współpracy, nakładają na państwa członkowskie obowiązek nieprzyjmowania
         oraz nieutrzymywania w mocy przepisów, również o charakterze ustawowym i wykonawczym, które mogłyby eliminować skuteczność
         reguł konkurencji stosujących się do przedsiębiorstw (zob. w szczególności postanowienie z dnia 17 lutego 2005 r. w sprawie
         C‑250/03 Mauri, Rec. str. I‑1267, pkt 29 wraz z cytowanym orzecznictwem).

      47      Trybunał orzekł w szczególności, że naruszenie art. 10 WE i 81 WE ma miejsce wówczas gdy, państwo członkowskie czy to narzuca
         lub faworyzuje zawieranie porozumień sprzecznych z art. 81 WE lub wzmacnia skutki tych porozumień, czy to pozbawia swoje własne
         regulacje charakteru państwowego, przenosząc odpowiedzialność za podejmowanie decyzji ingerujących w sferę ekonomiczną na
         podmioty prywatne (ww. w pkt 30 postanowienie w sprawie Mauri wraz z cytowanym orzecznictwem).

      48      W świetle okoliczności takich jak w sprawach przed sądem krajowym nie wydaje się, aby fakt, że państwo członkowskie powierza
         organizacji zawodowej, takiej jak CNF, której członkami są adwokaci, opracowanie projektu stawek opłat za czynności adwokackie,
         dowodził, że to państwo pozbawiło ostatecznie przyjęte stawki opłat charakteru państwowego, przenosząc na adwokatów odpowiedzialność
         za podejmowanie decyzji w tym zakresie.

      49      W rzeczywistości, mimo że ustawodawstwo krajowe będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym nie zawiera ani przepisów
         proceduralnych, ani też postanowień materialnych pozwalających na zapewnienie z dużym prawdopodobieństwem, że przy opracowywaniu
         projektu dotyczącego stawek opłat CNF występuje jako działająca w interesie ogólnym wydzielona część władzy publicznej, to
         nie wydaje się, że państwo włoskie zrezygnowało z wykonywania swoich uprawnień do podejmowania ostatecznych decyzji lub kontroli
         stosowania tych stawek opłat (zob. ww. wyrok w sprawie Arduino, pkt 39 i 40).

      50      Po pierwsze, CNF jest jedynie zobowiązana do opracowania projektu dotyczącego stawek opłat, który jest sam w sobie pozbawiony
         mocy wiążącej. Jeśli minister sprawiedliwości nie zatwierdzi projektu dotyczącego stawek opłat, nie wchodzi on w życie i w dalszym
         ciągu mają zastosowanie poprzednio zatwierdzone stawki opłat.. W związku z powyższym, minister jest uprawniony do wprowadzenia
         zmian do projektu CNF. Ponadto, wspomniany minister jest wspierany przez dwa organy publiczne, Consiglio di Stato oraz CIP,
         które konsultuje jeszcze przed zatwierdzeniem stawek opłat (zob. ww. wyrok w sprawie Arduino, pkt 41).

      51      Po drugie, art. 60 dekretu królewskiego z mocą ustawy przewiduje, iż organy sądowe ostatecznie ustalają honoraria na podstawie
         kryteriów, o których mowa w art. 57 tegoż dekretu królewskiego z mocą ustawy, z uwzględnieniem wagi i ilości rozpatrywanych
         zagadnień. Ponadto, w pewnych wyjątkowych okolicznościach wydając decyzje zawierające należyte uzasadnienie sędzia może odstąpić
         od zastosowania minimalnych granic ustalonych na podstawie art. 58 tego dekretu królewskiego z mocą ustawy (zob. podobnie
         ww. wyrok w sprawie Arduino, pkt 42).

      52      W tych okolicznościach, nie można uznać, że państwo włoskie zrezygnowało z wykonywania swoich uprawnień przenosząc na podmioty
         prywatne odpowiedzialność za podejmowanie decyzji ingerujących w sferę ekonomiczną, co w konsekwencji pozbawiłoby przepisy
         będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym ich charakteru państwowego (zob. ww. wyrok w sprawie Arduino, pkt 43
         oraz ww. postanowienie w sprawie Mauri, pkt 36).

      53      Ze względów przedstawionych w pkt 50 i 51 niniejszego wyroku, nie można również zarzucić temu państwu narzucania lub sprzyjania
         zawierania przez CNF porozumień sprzecznych z art. 81 WE lub wzmacniania skutków takich porozumień, czy też narzucania lub
         sprzyjania nadużywaniu sprzecznej z art. 82 WE pozycji dominującej lub wzmacniania skutków takich nadużyć (zob. podobnie ww.
         wyrok w sprawie Arduino, pkt 43 oraz ww. postanowienie w sprawie Mauri, pkt 37).

      54      Zatem, na trzy pierwsze pytania postawione w sprawie C‑94/04 oraz na pytanie postawione w sprawie C‑202/04 należy odpowiedzieć
         w ten sposób, że art. 10 WE, 81 WE i 82 WE nie sprzeciwiają się wydaniu przez państwo członkowskie przepisu normatywnego,
         zatwierdzającego na podstawie projektu opracowanego przez izbę adwokacką ‑ taką jak Consiglio nazionale forense (Krajowa Rada
         Adwokacka) ‑ stawki ustalające minimalną granicę honorariów dla członków adwokatury, od których nie można zasadniczo czynić
         odstępstw zarówno w odniesieniu do czynności zastrzeżonych dla tych członków, jak i w odniesieniu do świadczenia usług obejmujących
         czynności pozasądowe, które mogą być także wykonywane przez każdy inny podmiot gospodarczy, którego nie obowiązują te stawki
         opłat.

       W przedmiocie czwartego i piątego pytania, które zostało postawione w sprawie C‑94/04
      55      Poprzez te dwa pytania, Corte d’appello di Torino zmierza, w istocie, do ustalenia, czy art. 49 WE sprzeciwia się uregulowaniom
         zawierającym bezwzględny zakaz odstępstwa w drodze umowy od minimalnych honorariów ustalonych przez stawki opłat, takie jak
         będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, dla czynności, które z jednej strony mają charakter sądowy, a z drugiej
         strony, które są zastrzeżone dla adwokatów.

      56      Należy przypomnieć, że art. 49 WE wymaga, nie tylko wyeliminowania wszelkiej dyskryminacji ze względu na obywatelstwo w stosunku
         do usługodawców mających swe przedsiębiorstwo w innym państwie członkowskim, lecz również zniesienia jakichkolwiek ograniczeń,
         nawet gdy te ograniczenia obowiązują bez zróżnicowania zarówno w stosunku do krajowych usługodawców, jak i usługodawców z innych
         państw członkowskich, jeżeli są w stanie wstrzymać lub bardziej ograniczyć działalność usługodawcy mającego swe przedsiębiorstwo
         w innym państwie członkowskim, gdzie zgodnie z przepisami świadczy on takie same usługi(zob. w szczególności wyroki z dnia
         29 listopada 2001 r. w sprawie C‑17/00 De Coster, Rec. str. I‑9445, pkt 29, jak również z dnia 8 września 2005 r. w sprawach
         połączonych C‑544/03 i C‑545/03 Mobistar i Belgacom Mobile, Rec. str. I‑7723, pkt 29).

      57      Ponadto, Trybunał już orzekł, że omawiany art. 49 stoi na przeszkodzie stosowaniu wszelkich przepisów krajowych, które świadczenie
         usług między Państwami Członkowskimi czynią trudniejszym niż świadczenie usług wyłącznie wewnątrz jednego państwa członkowskiego
         (zob. ww. wyroki w sprawie De Coster, pkt 30 wraz z cytowanym orzecznictwem, jak również w sprawie Mobistar i Belgacom Mobile,
         pkt 30).

      58      Zakaz odstępstwa w drodze umowy od minimalnych honorariów ustalonych przez stawki opłat przewidziane we włoskim ustawodawstwie
         może utrudnić dostęp adwokatów, którzy prowadzą kancelarię w innym państwie członkowskim niż Republika Włoska, do włoskiego
         rynku usług prawnych, a zatem może ograniczyć wykonywanie przez nich działalności polegającej na świadczeniu usług w tym państwie
         członkowskim. W konsekwencji, zakaz ten stanowi ograniczenie w rozumieniu art. 49 WE.

      59      Omawiany zakaz, poprzez żądanie honorariów niższych od honorariów ustalonych przez stawki pozbawia bowiem adwokatów, którzy
         prowadzą kancelarię w innym państwie członkowskim niż Republika Włoska, możliwości skuteczniejszego konkurowania z adwokatami,
         którzy prowadzą kancelarię w tym państwie członkowskim oraz, którym w związku z tym jest łatwiej przyciągnąć klientów aniżeli
         adwokatom prowadzącym kancelarię zagranicą (zob. podobnie wyrok z dnia 5 października 2004 r. w sprawie C‑442/02 CaixaBank
         France, Rec. str. I‑8961, pkt 13).

      60      Podobnie, tenże zakaz ogranicza wybór odbiorców usług we Włoszech, ponieważ nie mogą oni skorzystać z usług adwokatów, prowadzących
         swoją kancelarię w innych państwach członkowskich, którzy oferują swoje świadczenia we Włoszech po cenie niższej od ceny wynikającej
         z minimalnych honorariów ustalonych zgodnie z tą stawką opłat.

      61      Jednakże, zakaz ten może być uzasadniony, jeżeli odpowiada nadrzędnym wymogom interesu publicznego, o ile jest on właściwy
         do realizacji celu, któremu służy, i nie wykracza poza zakres niezbędny do jego osiągnięcia (zob. w szczególności wyroki z dnia
         5 czerwca 1997 r. w sprawie C‑398/95 SETTG,Rec. str. I‑3091, pkt 21 oraz ww. wyrok w sprawie Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, pkt 37).

      62      Aby uzasadnić wynikające ze spornego zakazu ograniczenie swobody świadczenia usług, rząd włoski podnosi, że nadmierna konkurencja
         między adwokatami mogłaby doprowadzić do konkurencji cenowej, powodującej pogorszenie jakości świadczonych usług ze szkodą
         dla konsumentów, zwłaszcza jako podmiotów potrzebujących fachowej porady przed sądem.

      63      Zdaniem Komisji, między ustalaniem minimalnego poziomu honorariów oraz wysoką jakością usług zawodowych świadczonych przez
         adwokatów nie istnieje żaden związek przyczynowy. W rzeczywistości, inne środki państwowe, w szczególności takie jak przepisy
         regulujące dostęp do zawodu adwokata, przepisy dyscyplinarne zapewniające przestrzeganie norm etyki zawodowej oraz przepisy
         dotyczące odpowiedzialności cywilnej, mają bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy z ochroną klientów adwokatów oraz z właściwym
         funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości poprzez utrzymanie wysokiej jakości usług świadczonych przez podmioty zawodowo prowadzące
         działalność, które te środki zapewniają.

      64      W tym miejscu należy przypomnieć po pierwsze, że ochrona konsumentów, występujących zwłaszcza w charakterze odbiorców usług
         obejmujących czynności sądowe świadczonych przez podmioty działające w ramach wymiaru sprawiedliwości oraz po drugie, prawidłowe
         administrowanie wymiarem sprawiedliwości są celami zaliczanymi do tych celów, które można uznać za nadrzędne wymogi interesu
         publicznego, które mogą uzasadniać ograniczenie swobodnego świadczenia usług. (zob. podobnie wyroki z dnia 12 grudnia 1996 r.
         w sprawie C‑3/95 Reisebüro Broede, Rec. str. I‑6511, pkt 31 wraz z cytowanym orzecznictwem, jak również z dnia 21 września
         1999 r. w sprawie C‑124/97 Läärä i in., Rec. str. I‑6067, pkt 33), jeżeli są spełnione dwa warunki, a mianowicie jeżeli sporny
         przepis krajowy będący przedmiotem postępowania przed sądem krajowym jest właściwy. do realizacji celu, któremu służy, i nie
         wykracza poza zakres niezbędny do jego osiągnięcia.

      65      Do sądu krajowego należy zatem rozstrzygnięcie, czy w postępowaniu przed sądem krajowym ograniczenie w swobodnym świadczeniu
         usług ustanowione w ustawodawstwie krajowym spełnia te warunki. W tym celu, sąd powinien uwzględnić elementy, które zostały
         wyszczególnione w dalszych punktach.

      66      W ten oto sposób należy sprawdzić w szczególności, czy istnieje zależność między wysokością honorariów a jakością czynności
         wykonywanych przez adwokatów oraz, w szczególności, czy ustalenie takich minimalnych honorariów jest środkiem właściwym dla
         realizacji celu, któremu służy, a mianowicie ochrony konsumentów oraz prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości.

      67      Nawet jeżeli stawka ustanawiająca minimalne honoraria nie stoi na przeszkodzie temu, aby członkowie adwokatury oferowali usługi
         złej jakości, nie można a priori wykluczyć, że taka stawka pozwala uniknąć sytuacji, w której adwokaci byliby zachęceni, w takich
         okolicznościach jak na rynku włoskim, który jak wynika z postanowienia odsyłającego, charakteryzuje się występowaniem wielu
         wpisanych na listę i czynnych zawodowo adwokatów, do konkurencji poprzez oferowanie usług za niższą cenę, co groziłoby pogorszeniem
         jakości świadczonych usług.

      68      Uwzględnić również należy, szczególne cechy rynku właściwego, określone w poprzednim punkcie, jak i omawianych usług oraz
         w szczególności to, że w dziedzinie usług adwokackich istnieje asymetria informacji między „klientami-konsumentami” a adwokatami.
         Adwokaci dysponują bowiem wysokim poziomem wiedzy fachowej, który konsumenci niekoniecznie posiadają, w związku z czym mają
         oni trudności w ocenie jakości usług świadczonych na ich rzecz (zob. w szczególności Sprawozdanie na temat konkurencji w sektorze
         wolnych zawodów zawarte w komunikacie Komisji z dnia 9 lutego 2004 r. [COM (2004)83 wersja ostateczna, str. 10]).

      69      Tymczasem sąd krajowy powinien zbadać, czy zasady wykonywania zawodu odnoszące się do adwokatów, a zwłaszcza zasady organizacji,
         kwalifikacji, etyki, kontroli i odpowiedzialności są same w sobie wystarczające dla realizacji celów ochrony konsumentów i prawidłowego
         administrowania wymiarem sprawiedliwości.

      70      W świetle powyższych rozważań na pytania czwarte i piąte postawione w sprawie C‑94/04 należy odpowiedzieć w ten sposób, że
         uregulowania zawierające bezwzględny zakaz odstępstwa w drodze umowy od minimalnych honorariów ustalonych przez stawki opłat
         za czynności adwokackie, takie jak będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, które z jednej strony mają charakter
         sądowy, a z drugiej strony, które są zastrzeżone dla adwokatów, stanowi przewidziane w art. 49 WE ograniczenie swobodnego
         świadczenia usług. Zadaniem sądu odsyłającego jest zatem zbadanie, czy takie uregulowania w świetle konkretnych zasad ich
         stosowania odpowiadają rzeczywiście celom ochrony konsumentów i prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości, które
         mogą je uzasadniać, oraz czy nakładane w nich ograniczenia nie wydają się być w świetle tych celów nieproporcjonalne.

       W przedmiocie kosztów
      71      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
      1)      Artykuły 10 WE, 81 WE i 82 WE. nie sprzeciwiają się wydaniu przez państwo członkowskie przepisu normatywnego, zatwierdzającego
            na podstawie projektu opracowanego przez izbę adwokacką ‑ taką jak Consiglio nazionale forense (krajowa rada adwokacka) ‑
            stawki ustalające minimalną granicę honorariów dla członków adwokatury, od których nie można zasadniczo czynić odstępstw zarówno
            w odniesieniu do czynności zastrzeżonych dla tych członków, jak i w odniesieniu do świadczenia usług obejmujących czynności
            pozasądowe, które mogą być także wykonywane przez każdy inny podmiot gospodarczy, którego nie obowiązują te stawki opłat.

      2)      Uregulowania zawierające bezwzględny zakaz odstępstwa w drodze umowy od minimalnych honorariów ustalonych przez stawki opłat
            za czynności adwokackie, takie jak będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, które z jednej strony mają charakter
            sądowy, a z drugiej strony, które są zastrzeżone dla adwokatów, stanowi przewidziane w art. 49 WE ograniczenie swobodnego
            świadczenia usług. Zadaniem sądu odsyłającego jest zatem zbadanie, czy takie uregulowania w świetle konkretnych zasad ich
            stosowania odpowiadają rzeczywiście celom ochrony konsumentów i prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości, które
            mogą je uzasadniać, oraz czy nakładane w nich ograniczenia nie wydają się być w świetle tych celów nieproporcjonalne.
      Podpisy
      *Język postępowania: włoski.


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 15 lipca 2004 r.#Marie Lindfors.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Korkein hallinto-oikeus - Finlandia.#Dyrektywa 83/183/EWG - Przeniesienie miejsca zamieszkania z jednego Państwa Członkowskiego do innego - Podatek pobrany przed zarejestrowaniem lub dopuszczeniem pojazdu do ruchu.#Sprawa C-365/02.

text:
      Sprawa C-365/02
      Postępowanie wszczęte przez Marie Lindfors
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Korkein hallinto-oikeus)
      Dyrektywa 83/183/EWG – Przeniesienie miejsca zamieszkania z jednego Państwa Członkowskiego do innego – Podatek pobrany przed zarejestrowaniem lub dopuszczeniem pojazdu do ruchu
      Streszczenie wyroku
      Postanowienia podatkowe – Harmonizacja ustawodawstw – Zwolnienia od podatku stosowane do przywozu na stałe majątku prywatnego
            osób fizycznych – Dyrektywa 83/183 – Przeniesienie przez właściciela pojazdu miejsca zamieszkania z jednego Państwa Członkowskiego
            do innego – Podatek pobrany przez Państwo Członkowskie przeznaczenia przy rejestracji pojazdu bądź dopuszczeniu go do ruchu
            – Dopuszczalność – Granice
      (art. 18 WE; dyrektywa Rady 83/183, art. 1)
      Artykuł 1 dyrektywy 83/183 w sprawie zwolnień od podatku stosowanych do przywozu na stałe z Państw Członkowskich majątku prywatnego
         osób fizycznych należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby w przypadku przeniesienia przez
         właściciela pojazdu miejsca zamieszkania z jednego Państwa Członkowskiego do innego podatek został pobrany przed zarejestrowaniem
         lub dopuszczeniem pojazdu do ruchu w Państwie Członkowskim, do którego przeniesiono miejsce zamieszkania. Tego rodzaju podatek
         nie może być uważany za podatek związany z przywozem i podlegający zakresowi stosowania zwolnienia, o którym mowa w tym przepisie.

      Jednakże w związku z wymogami wynikającymi z art. 18 WE do sądu krajowego należy zbadanie, czy stosowanie prawa krajowego
         nie doprowadzi do tego, że sytuacja właściciela pojazdu w zakresie przedmiotowego podatku będzie mniej korzystna od sytuacji
         obywateli mających w tym państwie stałe miejsce zamieszkania, a jeżeli tak, to czy taka różnica traktowania jest uzasadniona
         względami obiektywnymi i niezależnymi od miejsca zamieszkania osób, których dotyczy, a także proporcjonalna do słusznego celu,
         jakiemu przepisy krajowe mają służyć.

      (por. pkt 26, 36 i sentencja)

WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 15 lipca 2004 r. (*)

      Dyrektywa 83/183/EWG – Przeniesienie miejsca zamieszkania z jednego Państwa Członkowskiego do innego – Podatek pobrany przed zarejestrowaniem lub dopuszczeniem pojazdu do ruchu
      W sprawie C‑365/02
      mającej za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 234 WE, przez Korkein hallinto‑oikeus (Finlandia) wniosek
         o wydanie, w ramach postępowania ze skargi

      Marie Lindfors,
      orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni art. 1 dyrektywy Rady 83/183/EWG z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie
         zwolnień od podatku stosowanych do przywozu na stałe z Państw Członkowskich majątku prywatnego osób fizycznych (Dz.U. L 105,
         str. 64),

      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: P. Jann, prezes izby, A. Rosas, S. von Bahr, R. Silva de Lapuerta i K. Lenaerts (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: Ch. Stix‑Hackl,
      sekretarz: H. von Holstein, zastępca sekretarza,
      rozważywszy uwagi na piśmie przedstawione:
      –        w imieniu M. Lindfors przez P. Snella, oikeustieteen kandidaatti,
      –        w imieniu rządu fińskiego przez T. Pynnę, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu duńskiego przez J. Beringa Liisberga, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu greckiego przez P. Panagiotounakosa, D. Kalogirosa i P. Mylonopoulosa, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez R. Lyala i I. Koskinena, działających w charakterze pełnomocników,
      uwzględniając sprawozdanie na rozprawę,
      po wysłuchaniu uwag ustnych M. Lindfors, reprezentowanej przez P. Snella, rządu fińskiego, reprezentowanego przez T. Pynnę,
         rządu duńskiego, reprezentowanego przez J. Molde’a, działającego w charakterze pełnomocnika, rządu greckiego, reprezentowanego
         przez M. Apessosa, działającego w charakterze pełnomocnika, i Komisji, reprezentowanej przez R. Lyala i I. Koskinena, na rozprawie
         w dniu 15 stycznia 2004 r.

      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 4 marca 2004 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Postanowieniem z dnia 10 października 2002 r., które wpłynęło do Trybunału dnia 14 października 2002 r., Korkein hallinto‑oikeus
         (naczelny sąd administracyjny) przedłożył na podstawie art. 234 WE pytanie prejudycjalne w przedmiocie wykładni art. 1 dyrektywy
         Rady 83/183/EWG z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie zwolnień od podatku stosowanych do przywozu na stałe z Państw Członkowskich
         majątku prywatnego osób fizycznych (Dz.U. L 105, str. 64).

      2        Pytanie to zostało podniesione w ramach postępowania w sporze pomiędzy M. Lindfors a władzami fińskimi w kwestii przewidzianego
         w ustawodawstwie fińskim podatku od środków transportu, którym M. Lindfors została obciążona wskutek przeniesienia miejsca
         zamieszkania do Finlandii.

       Ramy prawne
       Właściwe przepisy dyrektywy 83/183
      3        Artykuł 1 dyrektywy 83/183 stanowi:

      „1. Każde Państwo Członkowskie, na warunkach i w przypadkach określonych poniżej, zwolni majątek prywatny, przywożony na stałe
         z innego Państwa Członkowskiego przez osoby fizyczne, z podatku obrotowego, podatku akcyzowego i innych podatków konsumpcyjnych,
         które zwykle są nakładane na taki majątek.

      2. Szczególne i/lub okresowe opłaty i podatki związane z korzystaniem z takiego majątku na terenie danego kraju, takie jak
         na przykład opłaty związane z rejestracją samochodu, podatki drogowe i abonament telewizyjny, nie są objęte przepisami niniejszej
         dyrektywy”.

       Ustawodawstwo fińskie
      4        Właściwe przepisy krajowe zawarte są w autoverolaki (1482/1994) (ustawie o podatku od środków transportu) z dnia 29 grudnia
         1994 r. w brzmieniu obowiązującym w 1999 r. (zwanej dalej „ustawą o podatku od środków transportu”).

      5        Artykuł 1 ust. 1 ustawy o podatku od środków transportu stanowi, że podatek ten (zwany dalej „autovero”) jest „należny państwu
         […] przed zarejestrowaniem lub rozpoczęciem używania samochodów osobowych w Finlandii”.

      6        Zgodnie z art. 2 wspomnianej ustawy „rozpoczęcie używania oznacza dopuszczenie pojazdu do ruchu na terytorium fińskim, nawet
         jeżeli nie został on zarejestrowany w tym państwie”. Przepis ten stanowi ponadto: „[n]ie podlega jednak opodatkowaniu używanie
         pojazdu zarejestrowanego w państwie innym niż Finlandia, czasowo przywiezionego do Finlandii przez osobę fizyczną mającą stałe
         miejsce zamieszkania w państwie innym niż Finlandia, na własne potrzeby i przeznaczonego wyłącznie do własnego użytku w okresie
         nieprzekraczającym sześciu miesięcy […]”.

      7        Zgodnie z art. 4 ust. 1 tej ustawy „płatnikiem podatku od środków transportu jest importer pojazdu lub jego producent, jeżeli
         pojazd jest produkowany w Finlandii”. Artykuł 5 tej ustawy dodaje również, że „płatnik podatku od środków transportu zobowiązany
         jest również do uiszczenia podatku od wartości dodanej ciążącego na podatku od środków transportu”.

      8        W czasie gdy miały miejsce okoliczności faktyczne będące przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym art. 6 ust. 1
         ustawy dotyczącej podatku od środków transportu stanowił:

      „Należny podatek odpowiada wartości pojazdu podlegającej opodatkowaniu, obniżonej o 4 600 FIM. Kwota podatku jest jednak zawsze
         równa co najmniej 50 % wartości pojazdu podlegającej opodatkowaniu”.

      9        Zgodnie z art. 7 ust. 1 wspomnianej ustawy na przywożony pojazd używany nakłada się taki sam podatek jak na równorzędny pojazd
         nowy, jednak jest on obniżany według tabeli opłat proporcjonalnie do okresu używania pojazdu (obliczanego w miesiącach).

      10      Zgodnie z art. 25 ust. 1 tej ustawy „dla pojazdu podlegającego opodatkowaniu należącego do jednego gospodarstwa domowego,
         przywożonego w ramach przeniesienia miejsca zamieszkania do Finlandii ustala się kwotę wolną od podatku nieprzekraczającą
         80 000 FIM”, jeżeli spełnione są określone w tym przepisie warunki.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
      11      M. Lindfors, zamieszkująca uprzednio w innych Państwach Członkowskich, przybyła do Finlandii w celu osiedlenia się tam na
         stałe i w ramach przeniesienia miejsca zamieszkania w dniu 4 sierpnia 1999 r. dokonała przywozu samochodu osobowego, stanowiącego
         część jej majątku prywatnego, zakupionego w Niemczech i następnie dopuszczonego do ruchu w Niderlandach w 1995 r.

      12      W decyzji podatkowej z dnia 4 sierpnia 1999 r. Hangon tullikamari (urząd celny w Hanko, Finlandia) przyznał M. Lindfors kwotę
         wolną od podatku w wysokości 80 000 FIM i ustalił wysokość autovero, którego była płatnikiem, na 16 556 FIM, do którego doliczono
         podatek od wartości dodanej w wysokości 3642 FIM, czyli w sumie 20 198 FIM (około 3 400 euro).

      13      M. Lindfors zaskarżyła tę decyzję do Helsingin hallinto‑oikeus (sądu administracyjnego w Helsinkach, Finlandia), uznając,
         że autovero stanowi podatek konsumpcyjny, którego pobieranie jest zakazane na mocy art. 1 ust. 1 dyrektywy 83/183.

      14      Skarga ta została oddalona. Helsingin hallinto‑oikeus orzekł, że jako podatek wiążący się z zarejestrowaniem lub rozpoczęciem
         używania pojazdu w Finlandii autovero powinno być uważane za podatek szczególny związany z korzystaniem z majątku na terenie
         danego kraju w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 83/183, a taki podatek jest wyłączony z zakresu jej stosowania.

      15      M. Lindfors złożyła do Korkein hallinto‑oikeus wniosek o umożliwienie jej wniesienia odwołania od orzeczenia Helsingin hallinto‑oikeus.

      16      Korkein hallinto‑oikeus postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

      „Czy art. 1 dyrektywy 83/183 […] należy interpretować w ten sposób, że podatek od środków transportu (autovero) w rozumieniu
         ustawy o podatku od środków transportu (autoverolaki) pobrany od pojazdu przywiezionego z innego Państwa Członkowskiego do
         Finlandii w ramach przeniesienia miejsca zamieszkania jest podatkiem konsumpcyjnym w rozumieniu art. 1 ust. 1 tej dyrektywy,
         czy też szczególną opłatą lub podatkiem związanym z korzystaniem z majątku na terenie danego kraju w rozumieniu art. 1 ust. 2?”.

       W przedmiocie pytania prejudycjalnego
       Uwagi wstępne
      17      W wyroku z dnia 19 września 2002 r. w sprawie C‑101/00 Tulliasiamies i Siilin, Rec. str. I‑7487, pkt 61 i 80 Trybunał orzekł
         już, że autovero stanowi podatek wewnętrzny o charakterze dyskryminacyjnym, zakazany w art. 90 WE, o ile jego stawka od przywożonego
         pojazdu używanego przewyższa stawkę podatku zawartego w wartości podobnego pojazdu używanego, już zarejestrowanego na terytorium
         fińskim.

      18      Pytanie prejudycjalne dotyczy wyłącznie zgodności z prawem pobierania podatku takiego jak autovero – niezależnie od sposobu
         jego naliczania ani jego stawki – w wypadku przeniesienia miejsca zamieszkania z jednego Państwa Członkowskiego do innego.

       Uwagi przedstawione Trybunałowi
      19      M. Lindfors twierdzi, że autovero jest podatkiem konsumpcyjnym pobieranym z racji przywozu pojazdu na terytorium fińskie.
         Taki podatek powinien podlegać zwolnieniu na podstawie art. 1 ust. 1 dyrektywy 83/183.

      20      Okoliczność, że autovero jest podatkiem konsumpcyjnym w rozumieniu wymienionego przepisu, wynika, zdaniem M. Lindfors, nie
         tylko z cech charakterystycznych tego podatku, ale również, pośrednio, z zakresu zastosowania dyrektywy Rady 83/182/EWG z dnia
         28 marca 1983 r. w sprawie zwolnień podatkowych we Wspólnocie, dotyczących niektórych środków transportu czasowo wwożonych
         do jednego Państwa Członkowskiego z innego Państwa Członkowskiego (Dz.U. L 105, str. 59), jak również z projektu dyrektywy
         Rady 98/C 108/12 w sprawie opodatkowania osobowych pojazdów silnikowych przywożonych na stałe do drugiego Państwa Członkowskiego
         w ramach przeniesienia miejsca zamieszkania lub używanych czasowo w Państwie Członkowskim innym niż państwo rejestracji (Dz.U.
         1998, C 108, str. 75 i – w zmienionym brzmieniu – Dz.U. 1999, C 145, str. 6).

      21      Rządy fiński, duński oraz grecki zwracają uwagę, że autovero nie może być uznawany za odpowiednik podatku zwykle należnego
         przy przywozie na stałe przez osobę fizyczną majątku prywatnego z innego Państwa Członkowskiego w rozumieniu art. 1 ust. 1
         dyrektywy 83/183. Ich zdaniem, okolicznością rozstrzygającą dla jego wymagalności jest bowiem używanie pojazdu na drodze publicznej
         w Finlandii, chociaż zwykle podatek ten jest pobierany z racji zarejestrowania pojazdu. W każdym razie, jako podatek szczególny
         związany z korzystaniem z pojazdu lub jego rejestracją, autovero jest, ich zdaniem, wyraźnie wyłączony z zakresu stosowania
         wspomnianej dyrektywy na mocy jej art. 1 ust. 2.

      22      Komisja podkreśla, że art. 1 ust. 2 dyrektywy 83/183 wyłącza ze swego zakresu zastosowania „opłaty związane z rejestracją
         samochodu”. W przeciwieństwie do podatków, których celem jest wkład w finansowanie administracji publicznej, „opłaty” występują
         z zamian za usługi świadczone przez władze publiczne. Zdaniem Komisji, autovero nie jest „opłatą” związaną z rejestracją,
         lecz podatkiem konsumpcyjnym, którego pobieranie w przypadku przeniesienia miejsca zamieszkania jest zakazane w ust. 1 wspomnianego
         artykułu. Zdaniem Komisji, zakaz ten dotyczy podatków, których podstawą jest przywóz majątku w ramach przeniesienia miejsca
         zamieszkania.

      23      Komisja twierdzi, że podatek został już nałożony w związku z zarejestrowaniem i rozpoczęciem używania pojazdu w państwie pochodzenia.
         Swoboda przemieszczania się zostałaby naruszona, gdyby Państwo Członkowskie przeznaczenia mogło na tej podstawie ponownie
         nałożyć podatek. Wobec tego przepisy dyrektywy 83/183 należy interpretować w świetle podstawowego prawa do swobodnego przemieszczania
         się przyznanego obywatelom Unii w art. 18 WE.

       Odpowiedź Trybunału
      24      Należy na wstępie rozważyć, czy, jak twierdzi M. Lindfors oraz Komisja, autovero mieści się w zakresie zastosowania art. 1
         ust. 1 dyrektywy 83/183. W tej kwestii należy podkreślić, że nazwa podatku w prawie krajowym nie rozstrzyga sama z siebie
         o tym, czy sporny podatek jest objęty tym przepisem.

      25      Brzmienie art. 1 i 2 ustawy o podatku od środków transportu wskazuje, że autovero jest wymagalne przed zarejestrowaniem lub
         dopuszczeniem do ruchu samochodu osobowego w Finlandii. Z akt sprawy, a w szczególności z art. 2 tej ustawy, a także z uwag
         rządu fińskiego oraz M. Lindfors wynika, że z wyjątkiem przypadków przywozu czasowego używanie pojazdów na drogach fińskich
         pociąga za sobą pobranie tego podatku. Rząd ten wyjaśnia, że okolicznością rozstrzygającą dla pobrania autovero jest fakt,
         że pojazd jest używany w ruchu, nawet jeżeli zwykle podatek ten jest pobierany z racji zarejestrowania. M. Lindfors przyznaje
         również, że ustawa dotycząca podatku od środków transportu opiera się na zasadzie, że używanie pojazdu, choćby w najmniejszym
         zakresie, pociąga za sobą pobranie tego podatku.

      26      W tych okolicznościach podatek tego rodzaju jak autovero nie może być uważany za podatek związany z przywozem i podlegający
         zakresowi stosowania zwolnienia, o którym mowa w art. 1 ust. 1 dyrektywy 83/183. Podstawą autovero jest w istocie używanie
         pojazdu na terytorium fińskim, które niekoniecznie związane jest z procesem przywozu (zob. podobnie wyrok z dnia 29 kwietnia
         2004 r. w sprawie C‑387/01 Weigel, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 47).

      27      Jak z powyższego wynika, podatek mający cechy charakterystyczne autovero nie mieści się w zakresie stosowania zwolnienia podatkowego
         przewidzianego w art. 1 ust. 1 dyrektywy 83/183.

      28      Rozumowanie to znajduje oparcie w art. 1 ust. 2 dyrektywy 83/183. Ponieważ autovero jest wymagalne z racji używania pojazdu
         w Finlandii, podatki tego rodzaju jak będące przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym stanowią „podatki szczególne
         związane z korzystaniem z […] majątku na terenie danego kraju” w rozumieniu wspomnianego przepisu.

      29      M. Lindfors nie może również w sposób zasadny opierać swojej argumentacji na zakresie zastosowania dyrektywy 83/182 w sprawie
         zwolnień podatkowych dotyczących niektórych czasowo wwożonych środków transportu. Okoliczność, że zgodnie z art. 1 tej dyrektywy
         obywatel Unii, który przywozi czasowo pojazd do Finlandii, jest zwolniony z autovero, nie pozwala bowiem na wyciągnięcie wniosku,
         że podatek ten jest objęty zwolnieniem podatkowym ustanowionym w dyrektywie 83/183, która dotyczy przywozu pojazdów na stałe.

      30      Projekt dyrektywy 98/C 108/12 nie pozwala na interpretację dyrektywy 83/183 przedstawioną przez M. Lindfors oraz Komisję.
         Przeciwnie, z czwartego, piątego i siódmego motywu tego projektu wynika, że przyjęcie dyrektywy zakazującej Państwom Członkowskim
         stosowania „akcyzy, podatków rejestracyjnych [lub] innych podatków konsumpcyjnych […] w odniesieniu do pojazdów silnikowych
         do przewozu osób zarejestrowanych w innym Państwie Członkowskim i przywiezionych na stałe na ich terytorium w ramach przeniesienia
         miejsca stałego zamieszkania osoby fizycznej”, jak przewiduje jej art. 1, jest konieczne właśnie z powodu niewystarczającego
         uregulowania dyrektywy 83/183, co podkreślił rzecznik generalny Tizzano w opinii w sprawie Weigel (ww. wyrok, pkt 52).

      31      Rzeczywiście, jak podkreśla Komisja, autovero może wpłynąć negatywnie na decyzje obywateli Unii o wykonaniu ich prawa swobodnego
         przemieszczania się, zawartego w szczególności w art. 18 WE.

      32      Mimo że z formalnego punktu widzenia sąd krajowy ograniczył pytanie do interpretacji art. 1 dyrektywy 83/183, okoliczność
         ta nie stoi na przeszkodzie temu, aby Trybunał przedstawił sądowi krajowemu wszystkie elementy wykładni prawa wspólnotowego,
         które mogą być pomocne w rozstrzygnięciu zawisłego przed nim sporu, niezależnie od dokonania przez ten sąd odniesienia do
         nich w treści postawionego pytania (zob. podobnie wyrok z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie C‑241/89 SARPP, Rec. str. I‑4695,
         pkt 8; z dnia 2 lutego 1994 r. w sprawie C‑315/92 Verband Sozialer Wettbewerb, zwanej „Clinique”, Rec. str. I‑317, pkt 7;
         z dnia 4 marca 1999 r. w sprawie C‑87/97 Consorzio per la tutela del formaggio Gorgonzola, Rec. str. I‑1301, pkt 16, oraz
         ww. wyrok w sprawie Weigel, pkt 44).

      33      Należy więc rozważyć skutki art. 18 WE w celu umożliwienia sądowi krajowemu w przypadku takim, jak będący przedmiotem postępowania,
         dokonania oceny zgodności stosowania autovero z wymogami wynikającymi z tego przepisu.

      34      W tym względzie orzeczono już, że Traktat WE nie gwarantuje obywatelowi Unii, że przeniesienie jego działalności do Państwa
         Członkowskiego innego niż to, w którym dotąd zamieszkiwał, pozostaje bez skutków w zakresie opodatkowania. Biorąc pod uwagę
         rozbieżności w ustawodawstwie Państw Członkowskich w tym przedmiocie, przeniesienie takie może w konkretnym przypadku być
         bardziej lub mniej korzystne dla obywatela pod względem opodatkowania pośredniego. Stąd co do zasady ewentualna niekorzystna
         sytuacja w porównaniu do tej, w jakiej obywatel ten wykonywał swoją działalność przed jej przeniesieniem, nie jest sprzeczna
         z art. 18 WE; pod warunkiem jednak, że wspomniane przepisy nie stawiają tego obywatela w niekorzystnej sytuacji w porównaniu
         z tymi, którzy podlegają już takiemu opodatkowaniu (zob. ww. wyrok w sprawie Weigel, pkt 55).

      35      Z akt sprawy wynika, że ustawa o podatku od środków transportu przewiduje w art. 25 ust. 1 kwotę zwolnioną od podatku nieprzekraczającą
         80 000 FIM (13 455 euro), między innymi dla obywateli Unii wykonujących prawo do swobodnego przemieszczania się w ramach przeniesienia
         miejsca zamieszkania do Finlandii. Do sądu krajowego należy zbadanie, czy stosowanie tego przepisu i ewentualnych innych przepisów
         prawa krajowego nie doprowadzi do tego, że sytuacja M. Lindfors w zakresie autovero będzie mniej korzystna od sytuacji obywateli
         mających stałe miejsce zamieszkania w Finlandii. Gdyby sąd krajowy stwierdził istnienie takiej mniej korzystnej sytuacji,
         musiałby rozstrzygnąć, czy taka różnica traktowania jest uzasadniona względami obiektywnymi i niezależnymi od miejsca zamieszkania
         osób, których dotyczy, a także proporcjonalna do słusznego celu, jakiemu przepisy krajowe mają służyć (zob. wyrok z dnia 11 lipca
         2002 r. w sprawie C‑224/98 D’Hoop, Rec. str. I‑6191, pkt 36).

      36      Biorąc pod uwagę całość powyższych rozważań, na postawione pytanie należy udzielić następującej odpowiedzi:

      Artykuł 1 dyrektywy 83/183 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby w przypadku przeniesienia
         przez właściciela pojazdu miejsca zamieszkania z jednego Państwa Członkowskiego do innego podatek tego rodzaju, jak przewidziany
         w ustawie o podatku od środków transportu, został pobrany przed zarejestrowaniem lub dopuszczeniem pojazdu do ruchu w Państwie
         Członkowskim, do którego przeniesiono miejsce zamieszkania. Jednakże, w związku z wymogami wynikającymi z art. 18 WE sąd krajowy
         powinien zbadać, czy stosowanie prawa krajowego nie doprowadzi do tego, że sytuacja właściciela pojazdu w zakresie przedmiotowego
         podatku będzie mniej korzystna od sytuacji obywateli mających w tym państwie stałe miejsce zamieszkania, a jeżeli tak, to
         czy taka różnica traktowania jest uzasadniona względami obiektywnymi i niezależnymi od miejsca zamieszkania osób, których
         dotyczy, a także proporcjonalna do słusznego celu, jakiemu przepisy krajowe mają służyć.

       W przedmiocie kosztów
      37      Koszty poniesione przez rządy fiński, duński, grecki oraz przez Komisję, które przedłożyły Trybunałowi uwagi, nie podlegają
         zwrotowi. Dla stron postępowania głównego niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed sądem krajowym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.

      Z powyższych względów
      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      stanowiąc w przedmiocie pytania przedłożonego mu przez Korkein hallinto‑oikeus postanowieniem z dnia 10 października 2002 r.,
         orzeka, co następuje:

      Artykuł 1 dyrektywy Rady 83/183/EWG z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie zwolnień od podatku stosowanych do przywozu na stałe
            z Państw Członkowskich majątku prywatnego osób fizycznych należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie
            temu, aby w przypadku przeniesienia przez właściciela pojazdu miejsca zamieszkania z jednego Państwa Członkowskiego do innego
            podatek tego rodzaju, jak przewidziany w autoverolaki (1482/1994) (ustawie o podatku od środków transportu), został pobrany
            przed zarejestrowaniem lub dopuszczeniem pojazdu do ruchu w Państwie Członkowskim, do którego przeniesiono miejsce zamieszkania.
            Jednakże w związku z wymogami wynikającymi z art. 18 WE sąd krajowy powinien zbadać, czy stosowanie prawa krajowego nie doprowadzi
            do tego, że sytuacja właściciela pojazdu w zakresie przedmiotowego podatku będzie mniej korzystna od sytuacji obywateli mających
            w tym państwie stałe miejsce zamieszkania, a jeżeli tak, to czy taka różnica traktowania jest uzasadniona względami obiektywnymi
            i niezależnymi od miejsca zamieszkania osób, których dotyczy, a także proporcjonalna do słusznego celu, jakiemu przepisy krajowe
            mają służyć.

               Jann

                Rosas

                von Bahr

               Silva de Lapuerta

                      Lenaerts

         Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 15 lipca 2004 r.

               Sekretarz

                      Prezes pierwszej izby

               R. Grass

                      P. Jann

         * Język postępowania: fiński.