title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 10 września 2009 r.#Akzo Nobel NV i inni przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich.#Odwołanie - Konkurencja - Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki - Artykuł 81 ust. 1 WE - Artykuł art. 53 ust. 1 Porozumienia EOG - Artykuł 23 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1/2003 - Grupa przedsiębiorstw - Przypisanie naruszeń - Odpowiedzialność spółki dominującej za naruszenie zasad konkurencji popełnione przez jej spółki zależne - Wywieranie decydującego wpływu przez spółkę dominującą - Wzruszalne domniemanie w przypadku posiadania 100% kapitału.#Sprawa C-97/08 P.

text:
      Sprawa C‑97/08 P
      Akzo Nobel NV i in.
      przeciwko
      Komisji Wspólnot Europejskich
      Odwołanie – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Artykuł 81 ust. 1 WE – Artykuł 53 ust. 1 porozumienia EOG – Artykuł 23 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1/2003 – Grupa przedsiębiorstw – Przypisanie naruszeń – Odpowiedzialność spółki dominującej za naruszenie zasad konkurencji popełnione przez jej spółki zależne – Wywieranie decydującego wpływu przez spółkę dominującą – Wzruszalne domniemanie w przypadku posiadania 100% kapitału
      Streszczenie wyroku
      1.        Odwołanie – Interes prawny – Odwołanie mogące przynieść korzyść stronie, która je wniosła
      2.        Odwołanie – Zarzuty – Zarzut podniesiony po raz pierwszy w odwołaniu – Niedopuszczalność – Wniesione przez spółkę dominującą
            i jej spółki zależne odwołanie od wyroku utrzymującego w mocy decyzję Komisji nakładającą na nie grzywnę – Argumenty dotyczące
            domniemania decydującego wpływu wywieranego przez spółkę dominującą na spółki zależne, w których posiada ona 100% ich kapitału
            – Argumenty stanowiące rozszerzenie podniesionego przed Sądem zarzutu dotyczącego przypisania odpowiedzialności solidarnej
            spółce dominującej – Dopuszczalność
      (statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 58)
      3.        Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść – Poszanowanie prawa
            do obrony
      (rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23)
      4.        Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza –
            Kryteria oceny – Domniemanie decydującego wpływu wywieranego na spółkę zależną przez spółkę dominującą posiadającą 100% jej
            kapitału
      (art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)
      5.        Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza –
            Odpowiedzialność spółki dominującej, która nie może być uznana za odpowiedzialność niezależną od winy
      (art. 81 WE, 82 WE)
      1.        W ramach odwołania istnienie legitymacji czynnej wnoszącego odwołanie oznacza, że odwołanie, poprzez swój efekt, może przynieść
         korzyść stronie, która je wnosi.

      W odniesieniu do wniesionego przez spółkę dominującą i jej spółki zależne odwołania od wyroku utrzymującego w mocy decyzję
         Komisji nakładającą na wszystkie wnoszące odwołanie solidarny obowiązek zapłaty grzywny w związku z naruszeniem reguł konkurencji,
         spółka dominująca i jej spółki zależne mają interes w uchyleniu zaskarżonego wyroku. W odniesieniu do tych ostatnich jeśli
         bowiem zaskarżony wyrok winien był zostać uchylony w zakresie odpowiedzialności spółki dominującej, to sytuacja jej spółek
         zależnych zmieniłaby się, zwłaszcza w świetle konsekwencji wynikających z zasad odpowiedzialności solidarnej.

      (por. pkt 33–35)
      2.        Gdy w ramach wniesionego przez spółkę dominującą i jej spółki zależne odwołania od wyroku utrzymującego w mocy decyzję Komisji
         nakładającą na nie grzywnę w związku z naruszeniem reguł konkurencji skarżące podnoszą argumenty dotyczące domniemania, zgodnie
         z którym spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na spółkę zależną, jeżeli posiada 100% jej kapitału, należy uznać owe
         argumenty za rozszerzenie podniesionego zarzutu dotyczącego przypisania odpowiedzialności solidarnej spółce dominującej, zgodnie
         z którym to zarzutem spółka ta nie wywiera decydującego wpływu na działalność handlową swych spółek zależnych i nie tworzy
         z nimi jednostki gospodarczej. W istocie są to argumenty dodatkowe dotyczące stosowania zasad przypisania spółce dominującej
         zachowania jej spółek zależnych. Jeżeli taki zarzut został podniesiony przed Sądem, przedmiot sporu rozpoznawanego przez Sąd
         nie został zmieniony. Argumenty takie są zatem dopuszczalne w ramach odwołania.

      (por. pkt 39)
      3.        Naruszenie wspólnotowego prawa konkurencji musi być przypisane bez wątpienia podmiotowi prawa, który będzie mógł ponieść grzywnę;
         również do tego podmiotu winno być skierowane przedstawienie zarzutów. Ważne jest również, by pismo w sprawie przedstawienia
         zarzutów wskazywało, w jakim charakterze danemu podmiotowi prawa zarzucane są określone okoliczności.

      Gdy Komisja zamierza oprzeć się na domniemaniu decydującego wpływu wywieranego przez spółkę dominującą na spółkę zależną,
         w której spółka dominująca posiada 100% kapitału, Komisja nie jest zobowiązana, w celu respektowania prawa do obrony, do przedstawienia,
         na etapie przedstawienia zarzutów, innych dowodów niż dowód posiadania przez spółkę dominującą kapitału jej spółki zależnej.

      (por. pkt 57, 64)
      4.        Zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej między innymi w przypadku, gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości
         prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swego zachowania na rynku, lecz stosuje zasadniczo wytyczne udzielane
         jej przez spółkę dominującą, w szczególności jeśli chodzi o związki gospodarcze, organizacyjne i prawne wiążące te dwa podmioty
         prawa. Jest tak, ponieważ w omawianej sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej,
         a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo, co pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej,
         bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie.

      W szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie wspólnotowych
         zasad konkurencji, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej i,
         po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, iż owa spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej.
         W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej,
         aby przyjąć, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła
         uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka dominująca,
         na której spoczywa ciężar obalenia domniemania, przedstawi wystarczające dowody mogące wykazać, że jej spółka zależna działa
         na rynku w sposób autonomiczny.

      Zachowanie spółki zależnej na rynku nie stanowi jedynego elementu pozwalającego na przypisanie odpowiedzialności spółce dominującej,
         lecz jest jedynie jedną ze wskazówek istnienia jednej jednostki gospodarczej.

      W celu stwierdzenia, czy spółka zależna określa swe zachowanie na rynku w sposób autonomiczny, należy uwzględnić wszystkie
         istotne okoliczności dotyczące związków gospodarczych, organizacyjnych i prawnych wiążących tę spółkę zależną ze spółką dominującą,
         które mogą różnić się w poszczególnych przypadkach, a których przez to nie można wymienić w sposób wyczerpujący.

      (por. pkt 58–61, 73, 74)
      5.        Wspólnotowe prawo konkurencji opiera się na zasadzie odpowiedzialności osobistej podmiotu gospodarczego, który popełnił naruszenie.
         Jeśli spółka dominująca jest częścią tego podmiotu gospodarczego, który może składać się z kilku podmiotów prawnych, to spółka
         ta uważana jest za odpowiedzialną solidarnie, wraz z innymi podmiotami prawa tworzącymi tego rodzaju jednostkę, za naruszenie
         prawa konkurencji. Nawet jeśli spółka dominująca nie bierze bezpośredniego udziału w naruszeniu, to w takiej sytuacji wywiera
         decydujący wpływ na spółki zależne uczestniczące w naruszeniu. Zatem w tym kontekście nie można uważać odpowiedzialności spółki
         dominującej za odpowiedzialność niezależną od winy.

      (por. pkt 77)
WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
      z dnia 10 września 2009 r.(*)

      Odwołanie – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Artykuł 81 ust. 1 WE – Artykuł 53 ust. 1 porozumienia EOG – Artykuł 23 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1/2003 – Grupa przedsiębiorstw – Przypisanie naruszeń – Odpowiedzialność spółki dominującej za naruszenie zasad konkurencji popełnione przez jej spółki zależne – Wywieranie decydującego wpływu przez spółkę dominującą – Wzruszalne domniemanie w przypadku posiadania 100% kapitału
      W sprawie C‑97/08 P
      mającej za przedmiot odwołanie na podstawie art. 56 statutu Trybunału, wniesione w dniu 27 lutego 2008 r.,
      Akzo Nobel NV, z siedzibą w Arnhem (Niderlandy),

      Akzo Nobel Nederland BV, z siedzibą w Arnhem,

      Akzo Nobel Chemicals International BV, z siedzibą w Amersfoort (Niderlandy),

      Akzo Nobel Chemicals BV, z siedzibą w Amersfoort,

      Akzo Nobel Functional Chemicals BV, z siedzibą w Amersfoort,

      reprezentowane przez adwokatów C. Swaaka, M. van der Woudego i M. Mollicę,
      wnoszące odwołanie,
      w której drugą stroną postępowania jest:
      Komisja Wspólnot Europejskich, reprezentowana przez X. Lewisa i F. Castilla de la Torrego, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń
         w Luksemburgu,

      pozwana w pierwszej instancji,
      TRYBUNAŁ (trzecia izba),
      w składzie: A. Rosas, prezes izby, J.N. Cunha Rodrigues, J. Klučka, P. Lindh i A. Arabadjiev (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: J. Kokott,
      sekretarz: R. Grass,
      uwzględniając procedurę pisemną,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 23 kwietnia 2009 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wnoszące odwołanie Akzo Nobel NV (zwana dalej „Akzo Nobel”), Akzo Nobel Nederland BV (zwana dalej „Akzo Nobel Nederland”),
         Akzo Nobel Chemicals International BV (zwana dalej „Akzo Nobel Chemicals International”), Akzo Nobel Chemicals BV (zwana dalej
         „Akzo Nobel Chemicals”) i Akzo Nobel Functional Chemicals BV (zwana dalej „Akzo Nobel Functional Chemicals”) wnoszą do Trybunału
         o uchylenie wyroku Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie T‑112/05 Akzo Nobel
         i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5049 (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”), na mocy którego Sąd oddalił ich skargę
         o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2005/566/WE z dnia 9 grudnia 2004 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81
         traktatu WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa C.37.533 – Chlorek choliny) (Dz.U. 2005, L 190, s. 22, zwana dalej „sporną
         decyzją”).

      2        W decyzji tej Komisja Wspólnot Europejskich zarzuciła jej adresatom pojedyncze i ciągłe naruszenie art. 81 ust. 1 WE oraz,
         od dnia 1 stycznia 1994 r., art. 53 ust. 1 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym z dnia 2 maja 1992 r. (Dz.U. 1994,
         L 1, s. 3).

       Wspólnotowe ramy prawne
      3        Zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17, pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81] i [82] traktatu
         (Dz.U. 1962, 13, s. 204):

      „Komisja może nałożyć, w drodze decyzji, na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne w wysokości 1000–1 000 000
         jednostek rozliczeniowych albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym obrotu
         każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, jeśli umyślnie lub przez niedbalstwo:

      a) naruszają art. [81] ust. l lub art. [82] traktatu
      […]”.
      4        Artykuł 23 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji
         ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu (Dz.U. L 1, s. 1) stanowi:

      „Komisja może, w drodze decyzji, nałożyć grzywny na przedsiębiorstwa lub związki przedsiębiorstw, jeżeli umyślnie lub w wyniku
         zaniedbania:

      a)      naruszają art. 81 lub 82 traktatu […]
      […].
      Dla każdego przedsiębiorstwa lub związku przedsiębiorstw biorących udział w naruszeniu grzywna nie przekroczy 10% całkowitego
         obrotu uzyskanego w poprzedzającym roku obrotowym.

      […]”.
       Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu
      5        Stosownie do stwierdzeń Komisji, na których opiera się Sąd w zaskarżonym wyroku, okoliczności leżące u podstaw sporu przedstawiają
         się następująco:

      6        Po otrzymaniu w kwietniu 1999 r. wniosku od amerykańskiego producenta o zastosowanie łagodniejszych sankcji Komisja wszczęła
         dochodzenie w sektorze chlorku cholinowego na poziomie światowym, obejmujące okres od 1992 r. do końca 1998 r.

      7        Chlorek cholinowy należy do rozpuszczalnych w wodzie witamin grupy B kompleks (witamina B4) i jest głównie wykorzystywany
         w przemyśle pasz zwierzęcych jako dodatek do paszy. Poza producentami rynek chlorku cholinowego obejmuje, po pierwsze, przetwórców,
         którzy kupują produkt od producentów w formie płynnej i przetwarzają go w celu uzyskania chlorku cholinowego na nośniku na
         rachunek producentów lub na własny rachunek, a po drugie – dystrybutorów.

      8        Wnoszące odwołanie to pięć spółek należących do grupy Akzo Nobel, będących producentami chlorku choliny. W okresie objętym
         dochodzeniem Komisji Akzo Nobel, spółka dominująca w ramach grupy, posiadała bezpośrednio lub pośrednio 100% kapitału pozostałych
         spółek wnoszących odwołanie. Spółka ta posiadała bowiem 100% kapitału swych spółek zależnych Akzo Nobel Nederland i Akzo Nobel
         Chemicals International. Akzo Nobel Nederland posiadała 100% kapitału swej spółki zależnej Akzo Nobel Chemicals, która z kolei
         posiadała całość kapitału Akzo Nobel Functional Chemicals.

      9        Deklarowany skonsolidowany obrót światowy Akzo Nobel w 2003 r., czyli w okresie bezpośrednio poprzedzającym sporną decyzję,
         wyniósł 13 miliardów EUR.

      10      Jeżeli chodzi o Europejski Obszar Gospodarczy (EOG), to kartel chlorku choliny działał na dwóch różnych, lecz ściśle związanych
         ze sobą poziomach – światowym i europejskim.

      11      Na poziomie światowym liczne spółki północnoamerykańskie i europejskie, w tym wnoszące odwołanie, brały udział w działaniach
         antykonkurencyjnych pomiędzy czerwcem 1992 r. a kwietniem 1994 r. Jedynie spółki europejskie, wśród których były wnoszące
         odwołanie, brały udział w spotkaniach dotyczących działalności kartelu na poziomie europejskim, która trwała od marca 1994 r.
         do października 1998 r.

      12      Komisja uznała ustalenia dokonane na poziomie światowym i europejskim za jedno, złożone i ciągłe naruszenie w EOG, w którym
         producenci północnoamerykańscy uczestniczyli tylko przez pewien czas, a producenci europejscy – przez cały okres objęty dochodzeniem
         Komisji.

      13      W dniu 9 grudnia 2004 r. Komisja wydała sporną decyzję. W art. 1 tej decyzji stwierdziła, że liczne przedsiębiorstwa, wśród
         których znajdowały się wnoszące odwołanie, naruszyły art. 81 ust. 1 WE i art. 53 porozumienia EOG poprzez uczestnictwo w zespole
         porozumień i praktyk uzgodnionych polegających na ustalaniu cen, podziale rynku i uzgodnionych działaniach wymierzonych przeciwko
         konkurentom w sektorze chlorku cholinowego w EOG.

      14      Jeśli chodzi o grupę Akzo Nobel, Komisja postanowiła skierować decyzję łącznie i solidarnie do wszystkich wnoszących odwołanie.
         Akzo Nobel Nederland, Akzo Nobel Chemicals International i Akzo Nobel Chemicals lub spółki, których były następcami prawnymi,
         uczestniczyły w naruszeniu bezpośrednio. Akzo Nobel Functional Chemicals została utworzona jako spółka zależna Akzo Nobel
         Chemicals w czerwcu 1999 r. Dlatego też Komisja uznała, że Akzo Nobel Functional Chemicals była następcą prawnym swej spółki
         dominującej w zakresie większości działań w sektorze chlorku cholinowego podejmowanych uprzednio przez tę ostatnią oraz że
         z tej przyczyny powinna być ona również adresatem powyższej decyzji.

      15      W odniesieniu konkretnie do Akzo Nobel Komisja uznała, że stanowiła ona jednostkę gospodarczą wraz z innymi osobami prawnymi
         należącymi do grupy Akzo Nobel, będącymi adresatami spornej decyzji oraz że ta jednostka gospodarcza uczestniczyła w kartelu.
         Komisja doszła do wniosku, że spółka ta mogła wywierać decydujący wpływ na politykę handlową swych spółek zależnych, których
         kapitał posiadała – bezpośrednio lub pośrednio – w całości, a także że można było przyjąć, iż rzeczywiście wpływ taki wywierała.
         Zatem Komisja stwierdziła brak autonomii handlowej spółek zależnych Akzo Nobel, co skłoniło ją do skierowania spornej decyzji
         do tej ostatniej spółki, mimo że spółka ta sama nie uczestniczyła w kartelu.

      16      Komisja uznała, że brak autonomii handlowej spółek zależnych lub działów handlowych grupy Akzo Nobel został również wykazany
         za pomocą dokumentów przedstawionych przez Akzo Nobel w toku postępowania administracyjnego.

      17      Biorąc pod uwagę część rynku, na którym działały wnoszące odwołanie, oraz w szczególności dane, o których mowa w pkt 9 niniejszego
         wyroku, Komisja w art. 2 zaskarżonej decyzji nałożyła na wnoszące odwołanie solidarnie grzywnę w wysokości 20,99 milionów
         EUR z tytułu naruszeń wskazanych w art. 1 tej decyzji.

       Skarga do Sądu i zaskarżony wyrok
      18      Na poparcie swej skargi wniesionej do Sądu w celu uzyskania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji wnoszące odwołanie
         podniosły trzy zarzuty.

      19      Komisja uznała powyższą skargę za niedopuszczalną, ponieważ jej zdaniem nie została wniesiona zgodnie z art. 21 statutu Trybunału
         Sprawiedliwości i art. 44 regulaminu Sądu, lub za oczywiście niezasadną w odniesieniu do Akzo Nobel Nederland, Akzo Nobel
         Chemicals International i Akzo Nobel Chemicals, gdyż skarga, którą należało analizować jako pięć odrębnych skarg, nie zawierała
         zarzutów mogących uzasadnić stwierdzenie nieważności spornej decyzji w zakresie ustalenia odpowiedzialności tych spółek lub
         wysokości grzywny, jaką winny zapłacić. Alternatywnie Komisja stwierdziła, że z tych samych względów, spółki zależne Akzo
         Nobel, chociaż były adresatami spornej decyzji, nie miały legitymacji czynnej do żądania stwierdzenia jej nieważności.

      20      Sąd oddalił podniesiony przez Komisję zarzut niedopuszczalności w pkt 31 i 32 zaskarżonego wyroku.

      21      Jeśli chodzi o istotę sprawy, to pierwszy zarzut wnoszących odwołanie dotyczył błędnego przypisania odpowiedzialności solidarnej
         Akzo Nobel, spółce holdingowej w ramach grupy, posiadającej bezpośrednio lub pośrednio 100% kapitału swych spółek zależnych.

      22      Wnoszące odwołanie podnosiły, że decydujący wpływ, jaki musi wywierać spółka dominująca, aby można było jej przypisać odpowiedzialność
         za działania jej spółki zależnej, powinien dotyczyć polityki handlowej sensu stricte tej ostatniej.

      23      W konsekwencji Komisja powinna udowodnić, po pierwsze, możliwość wykonywania przez spółkę dominującą takich uprawnień kierowniczych
         nad spółką zależną, które pozbawiają tę ostatnią wszelkiej autonomii w działaniach handlowych, a po drugie, że takie uprawnienia
         spółka dominująca rzeczywiście wykonywała.

      24      Zdaniem wnoszących odwołanie z orzecznictwa sądów wspólnotowych wynika, iż można domniemywać, że spółka zależna, w której
         kapitale spółka dominująca ma 100% udziałów, stosowała wytyczne, które były jej wydawane przez spółkę dominującą. W tych warunkach,
         aby Komisja była zobowiązana uznać w takim przypadku jedynie odpowiedzialność spółki zależnej, musiałaby ta ostatnia w dużej
         mierze sama określać swoją politykę handlową. Jeśli ta okoliczność zostałaby wykazana, Komisja jeszcze raz musiałaby udowodnić,
         że spółka dominująca rzeczywiście wywierała decydujący wpływ w konkretnym przypadku.

      25      Wynikałoby z tego, że organizacja złożona z jednostek, taka jak w przypadku grupy Akzo Nobel, sama w sobie nie wystarcza,
         aby uznać, iż dowód na okoliczność rzeczywistego udziału spółki dominującej jest niepotrzebny.

      26      Zdaniem wnoszących odwołanie wykazały one, że spółki zależne Akzo Nobel określają w znacznej części samodzielnie własną politykę
         handlową, a tym samym, obaliły one domniemanie, na które powoływała się Komisja. Uznały, że Komisja powinna była udowodnić,
         iż Akzo Nobel wywierała decydujący wpływ na politykę handlową pozostałych wnoszących odwołanie. Tymczasem Komisja nie mogła
         wykonać tego obowiązku, ponieważ okoliczności, na które się ona powołała w celu uzasadnienia solidarnej odpowiedzialności
         Akzo Nobel za naruszenie inne niż posiadanie całego kapitału spółek zależnych, są albo bez znaczenia, albo nieprawdziwe.

      27      W odniesieniu do pierwszego zarzutu podniesionego przez wnoszące odwołanie na poparcie swej skargi Sąd na wstępie zbadał kwestię
         przypisania naruszenia dokonanego przez spółkę zależną spółce dominującej, orzekając w sposób następujący:

      „57      Należy na wstępie przypomnieć, że pojęcie przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 WE obejmuje jednostki gospodarcze, z których
         każda ma jednolitą organizację obejmującą elementy osobowe, materialne i niematerialne, służącą do trwałego dążenia do osiągnięcia
         określonego celu gospodarczego i mogącą uczestniczyć w popełnieniu naruszenia opisanego w tym przepisie (zob. wyrok Sądu z dnia
         20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 54 oraz przywołane tam orzecznictwo).

      58      Komisja jest upoważniona do skierowania decyzji nakładającej grzywny na spółkę dominującą w ramach grupy spółek nie ze względu
         na relację istniejącą pomiędzy spółką dominującą i jej spółką zależną związaną z namową i naruszeniem ani tym bardziej ze
         względu na udział spółki dominującej w naruszeniu, ale ze względu na to, że stanowią one jedno przedsiębiorstwo w opisanym
         powyżej rozumieniu. Należy bowiem przypomnieć, że wspólnotowe prawo konkurencji uznaje, że różne spółki należące do tej samej
         grupy stanowią jednostkę gospodarczą, a tym samym przedsiębiorstwo w rozumieniu przepisów art. 81 WE i 82 WE, jeśli te spółki
         nie określają niezależnie swojego zachowania na rynku (wyrok Sądu z dnia 30 września 2003 r. w sprawie T‑203/01 Michelin przeciwko
         Komisji, Rec. s. II‑4071, pkt 290).

      59      Należy także wskazać, że w celu stosowania i wykonania decyzji Komisji w dziedzinie prawa konkurencji jako adresata należy
         określić jednostkę posiadającą osobowość prawną (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych
         od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij
         i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑931, pkt 978, zwany dalej »wyrokiem w sprawie PVC II«).

      60      W szczególnym przypadku, w którym spółka dominująca posiada 100% kapitału swojej spółki zależnej, będącej sprawcą naruszenia,
         istnieje zwykłe domniemanie, że ta spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej (zob. podobnie
         wyrok Trybunału z dnia 25 października 1983 r. w sprawie 107/82 AEG[-Telefunkem] przeciwko Komisji, Rec. s. 3151, pkt 50 oraz
         wyrok w sprawie PVC II, pkt 59 powyżej, pkt 961 i 984) i że stanowią one zatem jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE
         (wyrok Sądu z dnia 15 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych T‑71/03, T‑74/03, T‑87/03 i T‑91/03 Tokai Carbon i in. przeciwko
         Komisji, […], pkt 59). Z tego względu do spółki dominującej, która kwestionuje przed sądem wspólnotowym decyzję Komisji nakładającą
         na nią grzywnę za zachowanie jej spółki zależnej, należy obalenie tego domniemania poprzez przedstawienie materiału dowodowego,
         za którego pomocą można dowieść niezależny charakter jej spółki zależnej (wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie
         T‑314/01 Avebe przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3085, pkt 136; zob. także podobnie wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r.
         w sprawie C‑286/98 P Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9925, zwany dalej »wyrokiem w sprawie Stora«,
         pkt 29).

      61       W tym względzie należy podkreślić, że wprawdzie Trybunał wskazał w pkt 28 i 29 wyroku w sprawie Stora, pkt 60 powyżej także
         inne okoliczności poza faktem posiadania 100% kapitału spółki zależnej, takie jak brak zakwestionowania wpływu wywieranego
         przez spółkę dominującą na politykę handlową jej spółki zależnej i wspólną reprezentację dwóch spółek w trakcie postępowania
         administracyjnego, jednak wymienione okoliczności zostały wymienione przez Trybunał jedynie w celu przedstawienia całego szeregu
         okoliczności, na których Sąd oparł swoje rozumowanie i wyprowadził wniosek, że nie było ono jedynie oparte na fakcie posiadania
         całego kapitału spółki zależnej przez spółkę dominującą. W konsekwencji potwierdzenie przez Trybunał oceny Sądu w tej sprawie
         nie może prowadzić do zmiany zasady, której jest poświęcony pkt 50 ww. w pkt 60 wyroku w sprawie AEG[-Telefunken] przeciwko
         Komisji.

      62      W tych warunkach wystarczy, że Komisja udowodni, że cały kapitał spółki zależnej jest w posiadaniu spółki dominującej w celu
         wyprowadzenia wniosku, że wywiera ona decydujący wpływ na politykę handlową spółki zależnej. Komisja może następnie uznać
         spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że ta spółka dominująca
         wykaże, że spółka zależna nie stosuje zasadniczo wytycznych przez nią udzielanych i zachowuje się na rynku w sposób niezależny.

      63      Należy także przeanalizować w ramach niniejszych uwag wstępnych argument zajmujący centralny punkt w pismach skarżących, a mianowicie
         że domniemany wpływ spółki dominującej z uwagi na posiadanie przez nią całego kapitału spółki zależnej dotyczy jej polityki
         handlowej sensu stricto […]. Ta polityka obejmuje, zdaniem skarżących, na przykład strategię dystrybucji i cen. Z tego względu
         spółka dominująca mogłaby, zgodnie z tym argumentem, obalić domniemanie, dowodząc, że spółka zależna zarządza tymi szczególnymi
         aspektami swojej polityki handlowej i nie otrzymuje w tym zakresie wytycznych.

      64      W tym względzie należy wskazać, że w ramach analizy, czy wiele spółek należących do grupy tworzy jednolitą jednostkę gospodarczą,
         sąd wspólnotowy zbadał, czy spółka dominująca mogła mieć wpływ na politykę cenową (zob. podobnie wyroki Trybunału z dnia 14 lipca
         1972 r.: w sprawie 48/69 [Imperial Chemical Industries] przeciwko Komisji, Rec. s. 619, pkt 137 oraz w sprawie 52/69 Geigy
         przeciwko Komisji, Rec. s. 787, pkt 45), produkcję i dystrybucję (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 6 marca 1974 r. w sprawach
         połączonych 6/73 i 7/73 Istituto Chemioterapico Italiano i Commercial Solvents przeciwko Komisji, Rec. s. 223, pkt 37 i 39–41),
         cele sprzedaży, marżę brutto, koszty sprzedaży, »cash flow«, zapasy i marketing (wyrok Sądu z dnia 12 stycznia 1995 r. w sprawie
         T‑102/92 Viho przeciwko Komisji, Rec. s. II‑17, pkt 48). Jednak nie można wnioskować na tej podstawie, że pojęcie polityki
         handlowej spółki zależnej do celów zastosowania art. 81 WE i 82 WE do spółki dominującej obejmuje jedynie te aspekty.

      65      Z tego orzecznictwa w związku z rozważaniami zawartymi w pkt 57 i 58 powyżej wynika wręcz przeciwnie, że do spółki dominującej
         należy poddanie ocenie Sądu wszelkich okoliczności dotyczących powiązań organizacyjnych, gospodarczych i prawnych pomiędzy
         spółką zależną a nią samą, które jej zdaniem mogą dowodzić, że te spółki nie stanowią jednolitej jednostki gospodarczej. Wynika
         z tego także, że w trakcie oceny Sąd musi uwzględnić całość okoliczności, które zostały przedstawione przez strony i które
         to okoliczności mogą różnić się pod względem charakteru i znaczenia w zależności od cech każdego przypadku.

      66      W świetle tych rozważań należy zbadać, czy Akzo Nobel i jej spółki zależne, które są adresatami decyzji, stanowią jednolitą
         jednostkę gospodarczą”.

      28      Sąd następnie zbadał, w pkt 67–85 zaskarżonego wyroku, poszczególne dokumenty znajdujące się w aktach sprawy i orzekł, że
         wnoszące odwołanie nie zdołały obalić domniemania, zgodnie z którym Akzo Nobel, spółka dominująca posiadająca 100% kapitału
         swych spółek zależnych będących adresatami spornej decyzji, wywierała decydujący wpływ na politykę tych ostatnich. Na tej
         podstawie Sąd stwierdził, że spółka ta, wraz z pozostałymi wnoszącymi odwołanie, tworzyła przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE,
         i nie jest konieczne badanie, czy wywierała ona wpływ na ich zachowanie, oraz oddalił pierwszy zarzut podniesiony przez wnoszące
         odwołanie na poparcie ich skargi.

      29      Jeśli chodzi o zarzuty drugi i trzeci, dotyczące odpowiednio naruszenia art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, gdyż kwota
         grzywny przekracza o 10% obrót osiągnięty w 2003 r. przez Akzo Nobel Functional Chemicals, oraz naruszenie obowiązku uzasadnienia
         w zakresie przypisania odpowiedzialności solidarnej Akzo Nobel, Sąd oddalił je odpowiednio w pkt 94 i 96 zaskarżonego wyroku.
         W pkt 97 tego wyroku oddalił więc skargę w całości.

       Żądania stron
      30      Wnoszące odwołanie wnoszą do Trybunału o:

      –        uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim oddala on zarzut dotyczący błędnego przypisania odpowiedzialności solidarnej
         Akzo Nobel;

      –        stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim przypisuje ona odpowiedzialność za naruszenie Akzo Nobel,
         oraz

      –        obciążenie Komisji całością kosztów postępowania, zarówno w postępowaniu w pierwszej instancji, jak i w postępowaniu wszczętym
         wniesieniem odwołania, w zakresie dotyczącym zarzutu podniesionego w niniejszym odwołaniu.

      31      Komisja wnosi o oddalenie odwołania i obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania.

       W przedmiocie odwołania
       W przedmiocie dopuszczalności
       W przedmiocie legitymacji czynnej wnoszących odwołanie innych niż Akzo Nobel
      32      Komisja zasadniczo twierdzi, że skoro jedyny zarzut odwołania dotyczy wyłącznie odpowiedzialności Akzo Nobel, to tylko ta
         spółka ma interes w żądaniu uchylenia zaskarżonego wyroku. Odwołanie jest więc niedopuszczalne w odniesieniu do pozostałych
         wnoszących odwołanie, ponieważ ich odpowiedzialność ani grzywna na nie nałożona nie są kwestionowane.

      33      W tym zakresie należy podnieść, że istnienie legitymacji czynnej wnoszącego odwołanie oznacza, że odwołanie, poprzez swój
         efekt, może przynieść korzyść stronie, która je wnosi (zob. podobnie postanowienie z dnia 8 kwietnia 2008 r. w sprawie C‑503/07 P
         Saint‑Gobain Glass Deutschland przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑2217, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo).

      34      W niniejszym przypadku zaskarżony wyrok utrzymał w mocy sporną decyzję, która nakłada na wszystkie wnoszące odwołanie solidarny
         obowiązek zapłaty grzywny w wysokości 20,99 miliona EUR wymierzonej przez Komisję. Oznacza to, że Akzo Nobel Nederland, Akzo
         Nobel Chemicals International, Akzo Nobel Chemicals i Akzo Nobel Functional Chemicals mają interes w uchyleniu zaskarżonego
         wyroku (zob. analogicznie postanowienie Sądu z dnia 2 sierpnia 2001 r. w sprawie T‑111/01 R Saxonia Edelmetalle przeciwko
         Komisji, Rec s. II‑2335, pkt 17).

      35      Jeśli bowiem zaskarżony wyrok winien był zostać uchylony w zakresie odpowiedzialności Akzo Nobel, to sytuacja jej spółek zależnych
         zmieniłaby się, zwłaszcza w świetle konsekwencji wynikających z zasad odpowiedzialności solidarnej.

      36      Zatem należy oddalić podniesiony przez Komisję zarzut niedopuszczalności, dotyczący legitymacji czynnej Akzo Nobel Nederland,
         Akzo Nobel Chemicals International, Akzo Nobel Chemicals i Akzo Nobel Functional Chemicals.

       W przedmiocie istnienia nowego zarzutu, podniesionego po raz pierwszy w odwołaniu
      37      Komisja twierdzi również, że jedyny zarzut odwołania jest zarzutem nowym, podniesionym po raz pierwszy w ramach niniejszego
         postępowania, a zatem, że jest niedopuszczalny, gdyż obejmuje kwestie, których wnoszące odwołanie nie podniosły przed Sądem.
         W ramach tego zarzutu wnoszące odwołanie kwestionują bowiem samo istnienie domniemania, zgodnie z którym spółka dominująca
         wywiera decydujący wpływ na spółkę zależną, jeżeli posiada 100% jej kapitału, podczas gdy przed Sądem nigdy tego domniemania
         nie kwestionowały i przyznały, poprzez próbę jego obalenia, że znajduje ono zastosowanie w niniejszej sprawie. Zdaniem Komisji
         niedopuszczalne są również argumenty wnoszących odwołanie dotyczące właściwego przedmiotu działalności spółki zależnej, na
         którą decydujący wpływ wywiera spółka dominująca.

      38      Na mocy art. 118 regulaminu Trybunału jego art. 42 § 2, który zakazuje co do zasady podnoszenia nowych zarzutów w postępowaniu,
         znajduje zastosowanie do postępowań przed Trybunałem mających za przedmiot odwołanie od orzeczenia Sądu. W ramach odwołania
         kompetencje Trybunału są zatem ograniczone do badania dokonanej przez Sąd oceny zarzutów przed nim podnoszonych (zob. w szczególności
         wyrok z dnia 18 stycznia 2007 r. w sprawie C‑229/05 P PKK i KNK przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. I‑439, pkt 61). Umożliwienie
         stronie podniesienia po raz pierwszy przed Trybunałem zarzutu, którego nie powoływała ona wcześniej przed Sądem, oznaczałoby
         bowiem umożliwienie jej żądania od Trybunału rozstrzygnięcia sporu szerszego niż ten, który miał rozstrzygać Sąd (zob. podobnie
         wyrok z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk
         Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 165).

      39      W tym zakresie należy podnieść, że wnoszące odwołanie przed Sądem podniosły zarzut dotyczący błędnego przypisania odpowiedzialności
         solidarnej Akzo Nobel, w ramach którego twierdziły one, że spółka ta nie wywierała decydującego wpływu na działalność handlową
         jej spółek zależnych i nie tworzyła z nimi jednostki gospodarczej. Zatem podniesione przez wnoszące odwołanie przed Trybunałem
         argumenty dotyczące domniemania, zgodnie z którym spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na spółkę zależną, jeżeli posiada
         100% jej kapitału, należy uznać za rozszerzenie powyższego zarzutu. W zakresie, w jakim argumenty te oraz argumenty dotyczące
         właściwego przedmiotu działalności spółki zależnej, na którą wywiera decydujący wpływ spółka dominująca, stanowią argumenty
         dodatkowe dotyczące stosowania zasad przypisania Akzo Nobel zachowania jej spółek zależnych, wnoszące odwołanie nie zmieniły
         bowiem przedmiotu sporu rozpoznawanego przez Sąd.

      40      W konsekwencji należy uznać odwołanie za dopuszczalne.

       Co do przedmiotu sprawy
      41      Wnoszące odwołanie na poparcie swoich żądań podnoszą jeden zarzut, w ramach którego twierdzą, że przez oddalenie zarzutu dotyczącego
         błędnego przypisania odpowiedzialności za naruszenie Akzo Nobel Sąd dokonał niedokładnego zastosowania terminu „przedsiębiorstwo”
         w rozumieniu art. 81 WE i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003. Zarzut ten obejmuje dwie odrębne części.

       W przedmiocie pierwszej części zarzutu, dotyczącej błędnego określenia ciężaru dowodu spoczywającego na Komisji w odniesieniu
         do braku autonomii spółek zależnych

      –       Argumenty stron
      42      Wnoszące odwołanie twierdzą, że Sąd zastosował prawnie błędne kryterium określenia, czy spółki zależne Akzo Nobel działały
         na rynku w sposób autonomiczny.

      43      Zdaniem wnoszących odwołanie zwykle na Komisji spoczywa obowiązek przedstawienia dowodu na realne istnienie decydującego wpływu
         spółki dominującej na działalność handlową jej spółki zależnej. Jednakże, aby zmniejszyć ten ciężar dowodu, Trybunał wprowadził
         wzruszalne domniemanie.

      44      W wyroku w sprawie Stora Trybunał wyjaśnił wyraźnie, że sam fakt posiadania 100% kapitału spółki zależnej nie wystarczy do
         ustalenia odpowiedzialności spółki dominującej, jeżeli kwestionowane jest, że ta ostatnia wywierała decydujący wpływ na spółkę
         zależną. W wyroku tym Trybunał podzielił rozumowanie rzecznika generalnego J. Mischa, przedstawione w pkt 48 jego opinii w tej
         sprawie, zgodnie z którym, o ile spoczywający na Komisji ciężar wykazania, że spółka dominująca rzeczywiście wywierała decydujący
         wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, jest zmniejszony w przypadku posiadania 100% kapitału tej ostatniej, o tyle konieczny
         jest dodatkowy element, poza samą wysokością udziału kapitałowego, lecz może mieć on charakter poszlaki.

      45      Dlatego też posiadanie całego kapitału spółki zależnej, w połączeniu z istnieniem dodatkowych wskazówek, tworzy domniemanie,
         że spółka zależna nie działała na rynku w sposób autonomiczny. Komisja nie może więc zwolnić się ze spoczywającego na niej
         ciężaru dowodu, powołując się wyłącznie na okoliczność, że spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej. Musi
         ona również przedstawić inne wskazówki wykazujące, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na swą spółkę
         zależną. Zdaniem wnoszących odwołanie Sąd naruszył tę zasadę, orzekając, że wystarczy, iż Komisja udowodni, że całość kapitału
         spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej, aby stwierdzić, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę
         handlową swej spółki zależnej.

      46      Ponadto w dwóch innych wyrokach, to znaczy w wyroku z dnia 15 września 2005 r. w sprawie T‑325/01 DaimlerChrysler przeciwko
         Komisji, Zb.Orz. s. II‑3319, oraz w wyroku z dnia 26 kwietnia 2007 r. w sprawach połączonych T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02,
         T‑125/02, T‑126/02, T‑128/02, T‑129/02, T‑132/02 i T‑136/02 Bolloré i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑947, Sąd prawidłowo
         zastosował zasadę przywołaną w punkcie poprzedzającym, orzekając, że chociaż fakt posiadania całości kapitału spółki zależnej
         stanowi wyraźną wskazówkę istnienia po stronie spółki dominującej możliwości wywierania wpływu na zachowanie tej spółki zależnej
         na rynku, to fakt ten sam w sobie nie wystarcza, by móc przypisać odpowiedzialność za jej zachowanie spółce dominującej, niezbędny
         więc jest dodatkowy element, poza wysokością posiadanego kapitału, lecz może mieć on charakter poszlaki.

      47      Wnoszące odwołanie zarzucają również, że Sąd zmniejszył ciężar dowodu spoczywający na Komisji i przyjął w ten sposób koncepcję
         ciężaru dowodu, która narusza prawo do obrony. Komisja była bowiem zobowiązana do przedstawienia, co uważa za dodatkowe wskazówki
         w rozumieniu wyroku w sprawie Stora w jej interpretacji, na etapie informowania o zarzutach, a nie tylko na etapie decyzji.
         Tymczasem informując o zarzutach, Komisja oparła swój zamiar uznania Akzo Nobel za solidarnie odpowiedzialną wyłącznie na
         tym, że spółka ta posiadała 100% kapitału spółek uczestniczących w naruszeniu. Natomiast w zaskarżonej decyzji oparła się
         również na rzekomych dodatkowych wskazówkach, w rozumieniu wyroku w sprawie Stora, które zostały opracowane w sposób sztuczny
         i zniekształcają dowody powołane przez wnoszące odwołanie w odpowiedzi na informację o zarzutach.

      48      Wreszcie wnoszące odwołanie kwestionują pkt 62 zaskarżonego wyroku, w którym, orzekając, że w celu obalenia domniemania należy
         udowodnić, że spółka zależna zasadniczo nie stosuje wytycznych pochodzących od spółki dominującej, Sąd zajął stanowisko, które
         powoduje, że domniemanie to można obalić jedynie w przypadku, gdy spółka dominująca udzielała wytycznych.

      49      Komisja podkreśla, że okoliczność, iż spółka zależna ma odrębną osobowość prawną od spółki dominującej, nie jest wystarczająca,
         by wykluczyć przypisanie jej zachowania tej ostatniej, w szczególności w przypadku, gdy spółka zależna nie określa w sposób
         autonomiczny swego zachowania na rynku, lecz stosuje zasadniczo wytyczne dawane jej przez spółkę dominującą. Zbędne jest badanie,
         czy spółka dominująca rzeczywiście wykorzystywała swe kompetencje do wywierania decydującego wpływu na politykę handlową swej
         spółki zależnej, jeżeli posiada 100% jej kapitału.

      50      Trybunał nie zakwestionował tej zasady w wyroku w sprawie Stora. Przyznał, że w przypadku gdy spółka zależna należy w 100%
         do spółki dominującej, istnieje domniemanie, że ta ostatnia wykorzystywała swe możliwości wywierania wpływu na swą spółkę
         zależną. Zdaniem Komisji, chociaż Trybunał w pkt 29 wyroku w sprawie Stora orzekł, że Sąd mógł zasadnie oprzeć się na tym
         domniemaniu, w szczególności po ustaleniu, że spółka dominująca okazała się jedynym interlokutorem Komisji w postępowaniu
         administracyjnym w przedmiocie naruszenia, Trybunał powołał się na ten ostatni element pomocniczo, jak na dodatkowy element
         przemawiający za przypisaniem naruszenia spółce dominującej.

      51      W kilku wyrokach Sąd zastosował powyższe domniemanie, powołując się na wyrok w sprawie Stora, nie uzależniając jego stosowania
         od przedstawiania dodatkowych poszlak. Wyżej wymienione wyroki w sprawach DaimlerChrysler przeciwko Komisji oraz Bolloré i in.
         przeciwko Komisji nie kwestionują stosowania tego domniemania. W obu tych wyrokach Sąd utożsamił bowiem pojęcie kontroli nad
         spółką zależną z pojęciem wykonywania tej kontroli, przy czym domniemanie dotyczy tylko wykonywania kontroli, w przypadku
         gdy cały kapitał spółki zależnej należy do spółki dominującej. Ponadto dodatkowe wskazówki były badane przy ocenie dowodów
         przedstawionych w celu obalenia domniemania.

      52      Jeśli chodzi o argument dotyczący naruszenia prawa do obrony, Komisja ocenia, że istnienie domniemania we wspólnotowym prawie
         konkurencji nie jest niczym niezwykłym. Powiadamiając zainteresowane przedsiębiorstwo o zamiarze oparcia się na domniemaniu,
         Komisja daje mu możliwość zajęcia stanowiska w tym przedmiocie i przedstawienia mu wszystkich dowodów na jego poparcie. Skoro
         to właśnie przedsiębiorstwo posiada wszystkie informacje dotyczące swego wewnętrznego funkcjonowania, to rozłożenie ciężaru
         dowodu jest zupełnie logiczne.

      53      Jeśli chodzi o krytykę pkt 62 zaskarżonego wyroku, to Komisja podnosi, że krytyka ta opiera się na błędnym rozumieniu jednego
         zdania wyrwanego z kontekstu. Sąd chciał stwierdzić, że spółka zależna jest autonomiczną jednostką gospodarczą, jeżeli nie
         wykonuje wytycznych spółki dominującej. Może być tak dlatego, że żadne wytyczne nie są udzielane, albo też dlatego, że wytyczne
         nie są wykonywane.

      –       Ocena Trybunału
      54      Na wstępie należy podnieść, że wspólnotowe prawo konkurencji dotyczy działalności przedsiębiorstw (wyrok z dnia 7 stycznia
         2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in.
         przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 59) oraz, że pojęcie przedsiębiorstwa obejmuje każdy podmiot wykonujący działalność
         gospodarczą, niezależnie od jego statusu prawnego i sposobu jego finansowania (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawach Dansk
         Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 112; wyroki: z dnia 10 stycznia 2006 r. w sprawie C‑222/04 Cassa di Risparmio di
         Firenze i in., Zb.Orz. s. I‑289, pkt 107; z dnia 11 lipca 2006 r. w sprawie C‑205/03 P FENIN przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑6295,
         pkt 25).

      55      Trybunał wyjaśnił też, że pojęcie przedsiębiorstwa w tym kontekście należy rozumieć jako oznaczające jednostkę gospodarczą,
         nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych (wyrok z dnia 14 grudnia
         2006 r. w sprawie C‑217/05 Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio, Zb.Orz. s. I‑11987, pkt 40).

      56      Jeżeli tego rodzaju podmiot gospodarczy narusza zasady konkurencji, to musi odpowiedzieć za to naruszenie zgodnie z zasadą
         odpowiedzialności osobistej (zob. podobnie wyroki: z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Partecipazioni,
         Rec. s. I‑4125, pkt 145; z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑279/98 P Cascades przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9693, pkt 78;
         z dnia 11 grudnia 2007 r. w sprawie C‑280/06 ETI i in., Zb.Orz. s. I‑10893, pkt 39).

      57      Naruszenie wspólnotowego prawa konkurencji musi być przypisane bez wątpienia podmiotowi prawa, który będzie mógł ponieść grzywnę;
         również do tego podmiotu winno być skierowane przedstawienie zarzutów (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Aalborg Portland
         i in. przeciwko Komisji, pkt 60; wyrok z dnia 3 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑322/07 P, C‑327/07 P i C‑338/07 P
         Papierfabrik August Koehler i in. przeciwko Komisji, pkt 38). Ważne jest również, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów
         wskazywało, w jakim charakterze danemu podmiotowi prawa zarzucane są określone okoliczności.

      58      Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej między innymi, w przypadku
         gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania rynkowego,
         lecz stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Imperial Chemical
         Industries przeciwko Komisji, pkt 132, 133; w sprawie Geigy przeciwko Komisji, pkt 44; wyrok z dnia 21 lutego 1973 r. w sprawie
         6/72 Europemballage i Continental Can przeciwko Komisji, Rec. s. 215, pkt 15; ww. wyrok w sprawie Stora, pkt 26), w szczególności
         z uwzględnieniem więzów ekonomicznych, organizacyjnych i prawnych łączących oba te podmioty prawa (zob. analogicznie ww. wyroki:
         w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 117; w sprawie ETI i in., pkt 49).

      59      Jest tak bowiem dlatego, że w tego rodzaju sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki
         gospodarczej, a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu orzecznictwa przywołanego w pkt 54 i 55 niniejszego wyroku.
         Zatem okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE pozwala
         Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania
         w naruszenie.

      60      W szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie wspólnotowych
         zasad konkurencji, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej (zob.
         podobnie ww. wyrok w sprawie Imperial Chemical Industries przeciwko Komisji, pkt 136, 137), a po drugie, istnieje wzruszalne
         domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na swą spółkę zależną (zob. podobnie ww. wyroki:
         w sprawie AEG‑Telefunken przeciwko Komisji, pkt 50; w sprawie Stora, pkt 29).

      61      W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej,
         aby przyjąć, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła
         uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka dominująca,
         na której spoczywa ciężar obalenia domniemania, przedstawi wystarczające dowody mogące wykazać, że jej spółka zależna działa
         na rynku w sposób autonomiczny (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Stora, pkt 29).

      62      Jak słusznie podniósł Sąd w pkt 61 zaskarżonego wyroku, Trybunał wprawdzie w pkt 28 i 29 wyroku w sprawie Stora wskazał także
         inne okoliczności poza faktem posiadania 100% kapitału spółki zależnej, takie jak brak zakwestionowania wpływu wywieranego
         przez spółkę dominującą na politykę handlową jej spółki zależnej i wspólną reprezentację dwóch spółek w trakcie postępowania
         administracyjnego, jednak wymienione okoliczności zostały przytoczone przez Trybunał jedynie w celu przedstawienia całego
         szeregu elementów, na których Sąd oparł swoje rozumowanie, a nie w celu uzależnienia zastosowania domniemania, o którym mowa
         w pkt 60 niniejszego wyroku od przedstawienia dodatkowych wskazówek dotyczących rzeczywistego wywierania przez spółkę dominującą
         rzeczywistego wpływu.

      63      Z całości tych rozważań wynika, że Sąd nie naruszył w żaden sposób prawa, orzekając, że w przypadku gdy spółka dominująca
         posiada 100% kapitału spółki zależnej, istnieje wzruszalne domniemanie, iż spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na zachowanie
         swej spółki zależnej.

      64      W konsekwencji, skoro przy przypisywaniu odpowiedzialności Komisja nie była zobowiązana do przedstawienia, na etapie przedstawienia
         zarzutów, innych dowodów niż dowód posiadania przez spółkę dominującą kapitału jej spółek zależnych, to nie można przyjąć
         argumentacji wnoszących odwołanie dotyczącej naruszenia prawa do obrony.

      65      Jeśli chodzi o zarzuty wobec pkt 62 zaskarżonego wyroku, to wystarczy podnieść, że w żaden sposób nie wynika z niego, iż Sąd
         ograniczył możliwość obalenia domniemania wskazanego w pkt 60 niniejszego wyroku tylko do przypadków, w których spółka dominująca
         udzielała wytycznych. Przeciwnie, z pkt 60 i 65 zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd zajął w tym zakresie stosunkowo elastyczne
         stanowisko, orzekając między innymi, że spółka dominująca musi przedstawić Sądowi do oceny wszystkie dowody dotyczące związków
         organizacyjnych, ekonomicznych i prawnych pomiędzy nią samą a jej spółką zależną, które mogłyby wykazać, iż razem nie stanowią
         jednego podmiotu gospodarczego.

      66      Wynika stąd, że pierwszą część zarzutu podniesionego przez wnoszących odwołanie na poparcie swych żądań należy oddalić jako
         niezasadną.

       W przedmiocie drugiej części zarzutu, dotyczącej błędnej definicji pojęcia polityki handlowej spółki zależnej
      –       Argumenty stron
      67      Zdaniem wnoszących odwołanie Sąd błędnie uznał, że polityka handlowa spółki zależnej, na którą wywiera wpływ spółka dominująca,
         obejmuje inne aspekty niż wymienione w pkt 64 zaskarżonego wyroku oraz że dowody dotyczące związków organizacyjnych, ekonomicznych
         i prawnych pomiędzy spółką dominującą i jej spółką zależną są istotne w celu ustalenia autonomii tej ostatniej.

      68      Polityka handlowa dotyczy, zdaniem wnoszących odwołanie, zachowania na rynku i jest ograniczona do oferowania towarów i usług,
         które spółka sprzedaje konsumentom na określonych warunkach, na danym obszarze i w danym okresie. Pojęcie to nie obejmuje
         innych aspektów.

      69      Zdaniem wnoszących odwołanie rozszerzenie zakresu pojęcia polityki handlowej poza zachowanie spółki zależnej na rynku oznaczałoby
         wprowadzenie systemu odpowiedzialności niezależnej od winy, który byłby sprzeczny z zasadą odpowiedzialności osobistej gwarantowanej
         w orzecznictwie Trybunału.

      70      Komisja twierdzi, że pytanie, czy należy przyjąć szeroką, czy wąską definicję polityki handlowej jest pozbawione znaczenia
         dla kwestii stwierdzenia występowania jednego przedsiębiorstwa, w przypadku którego Trybunał bierze raczej pod uwagę związki
         ekonomiczne i organizacyjne pomiędzy spółkami.

      71      Jeśli chodzi o argument dotyczący wprowadzenia odpowiedzialności niezależnej od winy, to Komisja uważa, że we wspólnotowym
         prawie konkurencji brak jest zasady odpowiedzialności niezależnej od winy, ponieważ decyzje Komisji nie przypisują spółkom
         odpowiedzialności bez wcześniejszego jej ustalenia. Nie narusza zasady odpowiedzialności osobistej przypisanie spółce dominującej
         odpowiedzialności z tytułu zachowania jej spółki zależnej, której kapitał posiada w 100%.

      –       Ocena Trybunału
      72      Jak to zostało podniesione w pkt 58 niniejszego wyroku, zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej między
         innymi, w przypadku gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swego
         zachowania na rynku, lecz stosuje zasadniczo wytyczne udzielane jej przez spółkę dominującą.

      73      Jak podniosła rzecznik generalna w pkt 87–94 swej opinii, wynika z tego, że zachowanie spółki zależnej na rynku nie stanowi
         jedynego elementu pozwalającego na przypisanie odpowiedzialności spółce dominującej, lecz jest jedynie jedną ze wskazówek
         istnienia jednej jednostki gospodarczej.

      74      Z pkt 58 niniejszego wyroku wynika również, że w celu stwierdzenia, czy spółka zależna określa swe zachowanie na rynku w sposób
         autonomiczny, należy uwzględnić nie tylko okoliczności wskazane w pkt 64 zaskarżonego wyroku, lecz również wszystkie istotne
         okoliczności dotyczące związków gospodarczych, organizacyjnych i prawnych wiążących tę spółkę zależną ze spółką dominującą,
         które mogą różnić się w poszczególnych przypadkach, a których przez to nie można wymienić w sposób wyczerpujący.

      75      Wynika stąd, że Sąd nie naruszył prawa w kwestii dziedziny, w której spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na spółkę
         zależną.

      76      Wniosku tego nie osłabia argument wnoszących odwołanie, a dotyczący odpowiedzialności niezależnej od winy.

      77      W tym zakresie należy podnieść, że jak wynika z pkt 56 niniejszego wyroku, wspólnotowe prawo konkurencji opiera się na zasadzie
         odpowiedzialności osobistej podmiotu gospodarczego, który popełnił naruszenie. Jeśli spółka dominująca jest częścią tego podmiotu
         gospodarczego, który zgodnie z pkt 55 niniejszego wyroku może składać się z kilku podmiotów prawnych, to spółka ta uważana
         jest za odpowiedzialną solidarnie, wraz z innymi podmiotami prawa tworzącymi tego rodzaju jednostkę, za naruszenie prawa konkurencji.
         Nawet jeśli spółka dominująca nie bierze bezpośredniego udziału w naruszeniu, to w takiej sytuacji wywiera decydujący wpływ
         na spółki zależne uczestniczące w naruszeniu. Zatem w tym kontekście nie można uważać odpowiedzialności spółki dominującej
         za odpowiedzialność niezależną od winy.

      78      W konsekwencji nie można przyjąć drugiej części zarzutu podniesionego przez wnoszących odwołanie, a zatem zarzut ten należy
         oddalić w całości jako niezasadny.

       W przedmiocie kosztów
      79      Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 118 regulaminu, kosztami
         zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie wnoszących
         odwołanie kosztami postępowania, a te ostatnie przegrały sprawę, należy obciążyć je kosztami postępowania.

      Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
      1)      Skarga zostaje oddalona.
      2)      Akzo Nobel NV, Akzo Nobel Nederland BV, Akzo Nobel Chemicals International BV, Akzo Nobel Chemicals BV i Akzo Nobel Functional
            Chemicals BV zostają obciążone kosztami postępowania.
      Podpisy
      * Język postępowania: angielski.


title: Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 22 października 2009 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Portugalskiej. # Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego - Swoboda przedsiębiorczości - Dyrektywa 96/96/WE - Uregulowania krajowe - Warunki dostępu, o charakterze ograniczenia, do prowadzenia działalności z zakresu kontroli pojazdów - Artykuł 45 WE - Działalność związana z wykonywaniem władzy publicznej - Bezpieczeństwo ruchu drogowego - Proporcjonalność. # Sprawa C-438/08.

text:
      Sprawa C‑438/08
      Komisja Wspólnot Europejskich
      przeciwko
      Republice Portugalskiej
      Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Swoboda przedsiębiorczości – Dyrektywa 96/96/WE – Uregulowania krajowe – Warunki dostępu, o charakterze ograniczenia, do prowadzenia działalności z zakresu kontroli pojazdów – Artykuł 45 WE – Działalność związana z wykonywaniem władzy publicznej – Bezpieczeństwo ruchu drogowego – Proporcjonalność
      Streszczenie wyroku
      1.        Swobodny przepływ osób – Swoboda przedsiębiorczości – Swoboda świadczenia usług – Ograniczenia
      (art. 43 WE)
      2.        Swobodny przepływ osób – Swoboda przedsiębiorczości – Swoboda świadczenia usług – Odstępstwa – Działalność związana z wykonywaniem
            władzy publicznej – Zakres
      (art. 45 WE; dyrektywa Rady 96/96, art. 2)
      1.        Państwo członkowskie, które nakłada na podmioty z innych państw członkowskich, pragnące prowadzić w tym państwie członkowskim
         działalność w zakresie kontroli pojazdów, ograniczenia swobody przedsiębiorczości polegające w szczególności na uzależnieniu
         wydawania zezwoleń od interesu publicznego, wymogu posiadania minimalnego kapitału zakładowego w wysokości 100 000 EUR, ograniczeniu
         przedmiotu działalności spółki w odniesieniu do tych przedsiębiorstw oraz zakazie łączenia funkcji wspólników, członków zarządu
         i rady nadzorczej z innymi rodzajami działalności, uchybia zobowiązaniom, które na nim ciążą na mocy art. 43 WE.

      W istocie, chociaż określone w przepisach krajowych wymogi mają zastosowanie jednakowo zarówno do podmiotów gospodarczych
         mających siedzibę w danym państwie członkowskim, jak i do podmiotów pochodzących z innych państw członkowskich, mogą one prowadzić
         do uniemożliwienia podmiotom gospodarczym niespełniającym określonych w nich kryteriów założenia działalności gospodarczej
         w owym państwie członkowskim, w celu prowadzenia działalności z zakresu kontroli pojazdów. W szczególności kryterium interesu
         publicznego, od którego uzależnione jest wydanie omawianego zezwolenia administracyjnego, może dać pole do arbitralnego stosowania
         uznania administracyjnego przez właściwe organy, pozwalając im na udzielanie odmowy wydania tego zezwolenia niektórym zainteresowanym
         podmiotom gospodarczym, chociaż spełniałyby one pozostałe określone przepisami warunki. Ponadto wobec braku wykazania niezbędnego
         charakteru i proporcjonalności w stosunku do zamierzonego celu środków takich nie można uznać za uzasadnione względami ochrony
         bezpieczeństwa ruchu drogowego.

      (por. pkt 30, 49, 53; sentencja)
      2.        Zgodnie z art. 2 dyrektywy 96/96 w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich dotyczących badań przydatności do ruchu
         drogowego pojazdów silnikowych i ich przyczep, jeżeli państwo członkowskie powierza prowadzenie stacji kontroli pojazdów podmiotom
         prywatnym, wciąż jednak sprawuje nad nimi bezpośredni nadzór. Do państwa członkowskiego należy bowiem, zgodnie z art. 2 zdanie
         pierwsze, wyznaczenie właściwych placówek, wdrożenie procedury nadawania im uprawnień i sprawowanie nad nimi nadzoru. Zgodnie
         z art. 2 zdanie drugie, w którym mowa jest o środkach ostrożności, jakie należy podjąć w razie konfliktu interesów między
         działalnością z zakresu kontroli i z zakresu naprawy pojazdów, państwa członkowskie powinny dokładać w szczególności starań,
         aby zachowane były obiektywizm i wysoka jakość badań technicznych. Z użycia wyrażenia „w szczególności” wynika, że dyrektywa
         96/96 zmierza do tego, by oba te konkretne cele dotyczące jakości, tj. obiektywizm i wysoka jakość badań technicznych pojazdów,
         były przez państwo członkowskie ściśle realizowane, nie tylko w przypadku występowania konfliktu interesów, lecz tym bardziej
         również w związku z wypełnianiem zadania sprawowania nadzoru nad prywatnymi stacjami kontroli pojazdów, o którym mowa w art. 2
         zdanie pierwsze dyrektywy 96/96. W tej sytuacji, biorąc pod uwagę, że podmioty prywatne prowadzące swoją działalność pod czynnym
         nadzorem właściwych organów, które ostatecznie są odpowiedzialne za inspekcje i za decyzje tych podmiotów, nie mogą być uznane
         za podmioty „uczestniczące w sposób bezpośredni i konkretny w wykonywaniu władzy publicznej” w rozumieniu art. 45 WE, działalność
         prywatnych podmiotów prowadzących działalność z zakresu badań technicznych pojazdów nie jest objęta zakresem przedmiotowym
         wyjątku ustanowionego w art. 45 WE.

      (por. pkt 37, 42, 43, 45)

WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
      z dnia 22 października 2009 r.(*)

      Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Swoboda przedsiębiorczości – Dyrektywa 96/96/WE – Uregulowania krajowe – Warunki dostępu, o charakterze ograniczenia, do prowadzenia działalności z zakresu kontroli pojazdów – Artykuł 45 WE – Działalność związana z wykonywaniem władzy publicznej – Bezpieczeństwo ruchu drogowego – Proporcjonalność
      W sprawie C‑438/08
      mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie, na podstawie art. 226 WE, uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wniesioną
         w dniu 3 października 2008 r.,

      Komisja Wspólnot Europejskich, reprezentowana przez E. Traversę i M. Teles Romão, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

      strona skarżąca,
      przeciwko
      Republice Portugalskiej, reprezentowanej przez L. Fernandesa oraz A. Pereirę de Mirandę, działających w charakterze pełnomocników,

      strona pozwana,
      TRYBUNAŁ (czwarta izba),
      w składzie: K. Lenaerts, prezes trzeciej izby, pełniący obowiązki prezesa czwartej izby, E. Juhász, G. Arestis, J. Malenovský
         i T. von Danwitz (sprawozdawca), sędziowie,

      rzecznik generalny: Y. Bot,
      sekretarz: R. Grass,
      uwzględniając procedurę pisemną,
      podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Komisja Wspólnot Europejskich wnosi w skardze do Trybunału o stwierdzenie, że nakładając na podmioty z innych państw członkowskich,
         pragnące prowadzić w Portugalii działalność w zakresie kontroli pojazdów, ograniczenia swobody przedsiębiorczości polegające
         w szczególności na uzależnieniu wydawania zezwoleń od interesu publicznego, wymogu posiadania minimalnego kapitału zakładowego
         w wysokości 100 000 EUR, ograniczeniu przedmiotu działalności spółki w odniesieniu do tych przedsiębiorstw oraz zakazie łączenia
         funkcji wspólników, członków zarządu i rady nadzorczej z innymi rodzajami działalności, Republika Portugalska uchybiła zobowiązaniom,
         które na niej ciążą na mocy art. 43 WE.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      2        Motyw 33 dyrektywy Rady 96/96/WE z dnia 20 grudnia 1996 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich dotyczących
         badań przydatności do ruchu drogowego pojazdów silnikowych i ich przyczep (Dz.U. 1997, L 46, s. 1) stanowi:

      „[…] środki dostępne dla Wspólnoty przewidziane w niniejszej dyrektywie są niezbędne do osiągnięcia harmonizacji zasad badań
         przydatności do ruchu drogowego, uniknięcia zniekształcenia konkurencji między przedsiębiorstwami transportowymi oraz zapewnienia,
         że pojazdy będą prawidłowo sprawdzane i eksploatowane; […]”.

      3        Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy 96/96 stanowi:

      „W każdym państwie członkowskim pojazdy silnikowe, ich przyczepy i naczepy zarejestrowane w tym państwie podlegają regularnym
         badaniom technicznym zgodnie z niniejszą dyrektywą […]”.

      4        Artykuł 2 tej dyrektywy brzmi następująco:

      „Badania przydatności do ruchu drogowego przewidziane w niniejszej dyrektywie przeprowadzane są przez państwo, organizację
         publiczną upoważnioną przez państwo albo organizacje lub instytucje w tym celu wyznaczone i nadzorowane [bezpośrednio] przez
         państwo, włącznie z upoważnionymi podmiotami prywatnymi. W przypadku gdy organizacje powołane do przeprowadzania badań technicznych
         prowadzą jednocześnie działalność jako stacje obsługi pojazdów, państwa członkowskie dokładają [w szczególności] starań, aby
         zachowana była obiektywność i wysoka jakość badań technicznych”.

       Uregulowania krajowe
      5        Artykuł 3 dekretu z mocą ustawy nr 550/99 z dnia 15 grudnia 1999 r. w sprawie działalności w zakresie kontroli pojazdów silnikowych
         (zwanego dalej „dekretem z mocą ustawy”) stanowi:

      „1.      Zezwolenia na prowadzenie działalności w zakresie kontroli pojazdów wydaje się na podstawie decyzji ministra spraw wewnętrznych,
         na wniosek generalnej dyrekcji ruchu drogowego, osobom prawnym, krajowym lub zagranicznym. W przypadku zagranicznych osób
         prawnych warunkiem wydania zezwolenia jest posiadanie zgodnie z prawem siedziby w kraju.

      2.      Generalna dyrekcja ruchu drogowego może wystąpić z wnioskiem, o którym mowa w ust. 1, wyłącznie, jeżeli wydanie zezwolenia
         jest uzasadnione interesem publicznym w zakresie prowadzenia kontroli pojazdów”.

      6        Ponieważ w międzyczasie generalna dyrekcja ruchu drogowego przestała istnieć, jej kompetencje w zakresie kontroli pojazdów
         zostały przekazane z powrotem państwowemu instytutowi komunikacji i transportu drogowego.

      7        Artykuł 6 dekretu z mocą ustawy stanowi:

      „1.      Za podmiot posiadający wymaganą zdolność techniczną, gospodarczą i finansową uznaje się podmiot, który przedstawił analizę
         wykazującą rentowność oraz który przedstawił dowody posiadania środków niezbędnych do zapewnienia otwarcia i właściwego prowadzenia
         stacji kontroli pojazdów.

      2.      Minister spraw wewnętrznych określa w drodze zarządzenia zakres i strukturę analizy oraz wskaźniki zdolności finansowej, o których
         mowa w ust. 1”.

      8        Na podstawie przytoczonego wyżej art. 6 ust. 2 wydane zostało zarządzenie nr 1165/2000 z dnia 9 grudnia 2000 r. w sprawie
         zatwierdzenia regulaminu przetargów publicznych na zakładanie stacji kontroli pojazdów (zwane dalej „zarządzeniem”), którego
         pkt 1 brzmi następująco:

      „Wydanie zezwolenia na prowadzenie działalności w zakresie kontroli pojazdów uzależnione jest od potwierdzenia zdolności technicznej,
         gospodarczej i finansowej, o którym mowa w art. 4 i 6 dekretu z mocą ustawy nr 550/99 z dnia 15 grudnia 1999 r., na podstawie
         następujących dokumentów przedstawionych przez zainteresowanego:

      […]
      e) dokument potwierdzający, że zainteresowany posiada minimalny kapitał zakładowy w wysokości 100 000 EUR lub jego ekwiwalent
         w PTE […]”.

      9        Artykuł 7 dekretu z mocą ustawy stanowi:

      „Zezwolenia na wykonywanie działalności z zakresu kontroli pojazdów nie mogą uzyskać podmioty, w odniesieniu do których występują
         następujące okoliczności:

      a) przedmiot działalności spółki podmiotu nie ogranicza się wyłącznie do prowadzenia działalności z zakresu kontroli pojazdów;
      b) wspólnicy, członkowie zarządu lub rady nadzorczej podmiotu zajmują się produkcją, naprawą, wynajmem, przywozem lub sprzedażą
         pojazdów lub części i akcesoriów do nich, lub działalnością transportową”.

       Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi
      10      Uznawszy, że uregulowania krajowe określające warunki uzyskania zezwolenia na prowadzenie działalności z zakresu kontroli
         pojazdów rodzą problemy w zakresie zgodności z zasadą swobody przedsiębiorczości zapisaną w art. 43 WE, Komisja postanowiła
         wszcząć postępowanie w trybie art. 226 WE i pismem z dnia 18 października 2005 r. skierowała do Republiki Portugalskiej wezwanie
         do usunięcia uchybienia.

      11      Po uzyskaniu przez Republikę Portugalską przedłużenia terminu na udzielenie odpowiedzi do dnia 18 lutego 2006 r., udzieliła
         jej ona w piśmie z dnia 25 kwietnia 2006 r. Ponieważ w następstwie tej odpowiedzi Komisja nadal była przekonana, że sporne
         uregulowania są niezgodne z art. 43 WE, w dniu 15 grudnia 2006 r. skierowała ona do tego państwa członkowskiego uzasadnioną
         opinię, wzywając je do podjęcia niezbędnych środków w celu zastosowania się do tej opinii w terminie dwóch miesięcy od daty
         jej doręczenia.

      12      Republika Portugalska początkowo odpowiedziała na uzasadnioną opinię pismem z dnia 29 stycznia 2007 r., informując, że opracowany
         został projekt aktu prawnego zmieniającego dekret z mocą ustawy w celu uchylenia kwestionowanych przepisów. Pismem z dnia
         11 stycznia 2008 r. udzieliła zapewnienia, że proces uchwalania zmian powinien zakończyć się do końca stycznia 2008 r., a następnie,
         pismem z dnia 19 maja 2008 r. powiadomiła, że dobiega on końca. Ponieważ Komisja nie była w stanie uznać, że podjęto wszelkie
         środki niezbędne do tego, by doprowadzić sporne krajowe uregulowania do zgodności z art. 43 WE, postanowiła ona wnieść skargę
         w niniejszej sprawie.

       W przedmiocie skargi
       Argumenty stron
      13      Komisja przede wszystkim uważa, że wyjątek, który zawiera postanowienie art. 45 akapit pierwszy WE, a na który powołuje się
         Republika Portugalska w celu wykazania zgodności swoich uregulowań z art. 43 WE, nie ma zastosowania do niniejszego przypadku.

      14      Po pierwsze, na wyjątek dotyczący wykonywania władzy publicznej można powołać się wyłącznie w odniesieniu do środków stanowiących
         dyskryminację, gdy tymczasem sporny system zezwoleń wyraźnie obowiązuje zarówno podmioty krajowe, jak i zagraniczne. Po drugie,
         wyjątek ten należy poddawać ścisłej wykładni, a jego zastosowanie ograniczone jest jedynie do działalności, która sama w sobie
         stanowi bezpośrednie i konkretne uczestnictwo w wykonywaniu władzy publicznej.

      15      Tymczasem Republika Portugalska potwierdziła w odpowiedzi na wezwanie do usunięcia uchybienia, że kontrola pojazdów jest działalnością
         gospodarczą i że odpowiedzialność stacji kontroli za szkody spowodowane w trakcie lub w następstwie kontroli podlega zakresowi
         prawa prywatnego. Wydawanie zaświadczeń o przeprowadzonym badaniu technicznym pojazdu lub naklejek nie jest dowodem na wykonywanie
         władzy publicznej. Fakt, że za nieprzestrzeganie zasad dotyczących kontroli pojazdów grożą kary, również jest nieistotny.
         Nałożenie takich kar należy bowiem do wyłącznej kompetencji organów policji lub wymiaru sprawiedliwości, a przedsiębiorstwa
         zajmujące się kontrolą pojazdów nie dysponują żadnymi środkami przymusu.

      16      Komisja utrzymuje zatem, że warunki uzyskania zezwolenia na prowadzenie działalności z zakresu kontroli pojazdów stanowią
         ograniczenie swobody przedsiębiorczości, które jest niezgodne z art. 43 WE. Po pierwsze, uzależnienie, w art. 3 ust. 2 dekretu
         z mocą ustawy, wydania nowych zezwoleń od względów interesu publicznego poddaje pragnące prowadzić tę działalność w Portugalii
         osoby prawne z innych państw członkowskich władzy uznaniowej właściwych organów administracji krajowej. Dlatego też uregulowania
         te nie spełniają przesłanek ustanowionych w orzecznictwie Trybunału, zgodnie z którymi, aby system uprzednich zezwoleń administracyjnych
         był uzasadniony, musi opierać się on na obiektywnych, niedyskryminacyjnych i znanych z góry kryteriach, tak aby ustanowić
         ramy ograniczające zakres uznania krajowych organów administracji.

      17      Kryterium interesu publicznego nie jest ponadto zdaniem Komisji uzasadnione względami ochrony bezpieczeństwa ruchu drogowego,
         wyjaśnia ona bowiem w tym względzie, że nie jest spełniona przesłanka proporcjonalności. Ponieważ bowiem sporny krajowy system
         nie uwzględnia działania stacji kontroli pojazdów, nie jest on odpowiedni do tego, by zagwarantować realizację tego celu.
         Co więcej, udzielanie zezwoleń uzależnione od niepewnego kryterium interesu publicznego wykracza poza to, co niezbędne do
         osiągnięcia celu bezpieczeństwa ruchu drogowego.

      18      Po drugie, Komisja podnosi, że zawarty w art. 6 ust. 1 dekretu z mocą ustawy w związku z pkt 1 lit. e) zarządzenia wymóg minimalnego
         kapitału zakładowego w wysokości 100 000 EUR uniemożliwia, zgodnie z wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑171/02
         Komisja przeciwko Portugalii, Rec. s. I‑5645, pkt 54, wspólnotowemu podmiotowi gospodarczemu posiadającemu mniejszy kapitał
         zakładowy założenie działalności gospodarczej na terytorium Portugalii. Komisja utrzymuje ponadto, że argumentacja Republiki
         Portugalskiej, zgodnie z którą wymóg ten ma na celu zapewnienie wypłacalności finansowej uprawnionych podmiotów, nie jest
         zasadna. Istnieją bowiem mniej restrykcyjne środki ochrony wierzycieli, jak np. ustanowienie gwarancji lub zawarcie umowy
         ubezpieczenia (ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, pkt 55).

      19      Po trzecie, zdaniem Komisji, art. 7 lit. a) dekretu z mocą ustawy, ograniczający przedmiot działalności przedsiębiorstw prowadzących
         kontrolę pojazdów do tej tylko działalności również nie jest zgodny z art. 43 WE. Podmioty gospodarcze świadczące zgodnie
         z prawem inne usługi w państwie członkowskim, w którym mają swoją siedzibę, są bowiem zmuszone do zmiany przedmiotu działalności
         spółki, a być może nawet wewnętrznej struktury przedsiębiorstwa, aby móc prowadzić działalność w Portugalii. Nie można się
         powołać na cel bezpieczeństwa ruchu drogowego, ponieważ omawiany przepis nie jest odpowiedni do osiągnięcia tego celu, a jakość
         kontroli można zapewnić za pomocą procedur kontroli jakości. Wreszcie, jeśli chodzi o cel zminimalizowania nieuczciwych kontroli,
         Komisja zwraca uwagę, że w przypadku prowadzenia pokrewnej działalności nie można jeszcze zakładać, że kontrole będą miały
         nieuczciwy charakter i że ryzyko takich kontroli nie istnieje w przypadku działalności niezwiązanej z kontrolą pojazdów. Można
         ponadto wyobrazić sobie zastosowanie mniej restrykcyjnych środków.

      20      Komisja utrzymuje, po czwarte, że zakaz łączenia funkcji nałożony na mocy art. 7 lit. b) dekretu z mocą ustawy na wspólników
         oraz członków zarządu i rady nadzorczej zakładów prowadzących kontrolę pojazdów może powodować skutki podobne do skutków ograniczeń
         przedmiotu działalności spółki, ponieważ zmusza podmioty gospodarcze prowadzące już zgodnie z prawem działalność gospodarczą
         w innym państwie członkowskim, w którym zajmują się innymi rodzajami działalności, do zmiany ich wewnętrznej struktury, wykluczenia
         wspólników lub zaprzestania działalności objętej zakazem łączenia. Ponadto zdaniem Komisji takie uregulowania nie są proporcjonalne
         w stosunku do przywoływanych celów bezpieczeństwa ruchu drogowego, obiektywizmu kontroli i zapobiegania oszustwom. Istnieją
         mniej restrykcyjne rozwiązania, takie jak obowiązek poddania pojazdów związanych z pokrewną działalnością wspólników, członków
         zarządu lub rady nadzorczej kontroli wykonywanej przez inne przedsiębiorstwo, i odwrotnie, obowiązek dokonywania napraw przez
         niezależną placówkę po tym, jak kontrola przyniesie negatywne wyniki, zakaz przeprowadzania kontroli pojazdów własnego kierownictwa,
         pracowników i osób im bliskich, objęcie placówek regularnymi kontrolami czy też wdrożenie systemu sankcji cywilnoprawnych
         lub karnoprawnych.

      21      Republika Portugalska twierdzi, że wydaje się bezdyskusyjne, iż działalność z zakresu kontroli technicznej pojazdów mieści
         się w zakresie ogólnego interesu bezpieczeństwa ruchu drogowego. Podnosi ona, że po pierwsze, działalność ta stanowi prerogatywę
         własną państwa, jakkolwiek może ono skorzystać ze współpracy podmiotów prywatnych, co znajduje potwierdzenie w art. 2 dyrektywy
         96/96. Zlecanie zadań podmiotom tego rodzaju nie stanowi jednakże w żadnym razie materialnej prywatyzacji tego zadania własnego
         organów państwowych. Zdaniem Republiki Portugalskiej to właśnie potrzeba szczególnego nadzoru państwa wobec prywatnych podmiotów
         posiadających zezwolenie na prowadzenie tej działalności na zasadzie zadania zleconego uzasadnia przyjęcie spornych kryteriów.

      22      Z drugiej strony podmioty prywatne wykonujące zadania zlecone dokonują czynności  polegających na wykonywaniu władzy publicznej.
         Teoretycznie istnieją dwie możliwości prowadzenia omawianej działalności. Albo czynność przygotowawcza, czyli kontrola, wykonywana
         jest przez jednostki prywatne, a po niej następuje wydanie zaświadczenia przez organ władzy publicznej, albo powierza się
         kontrolę i certyfikację jednostce prywatnej, pod nadzorem organów władzy publicznej. W systemie portugalskim procedura kontroli
         pojazdów, mająca czysto przygotowawczą rolę, kończy się podjęciem decyzji o wydaniu zaświadczenia o zgodności pojazdów z obowiązującymi
         normami lub jego niewydawaniu, bez jakiegokolwiek udziału organu administracji publicznej. Decyzje te są z punktu widzenia
         ich skutków dla właściciela pojazdu w sferze prawnej związane z wykonywaniem władzy publicznej.

      23      W związku z tym Republika Portugalska uważa, że działalność z zakresu kontroli pojazdów jest bezpośrednio związana z wykonywaniem
         władzy publicznej. Tak więc, nawet jeśli można by mówić o możliwości braku zgodności omawianych uregulowań z art. 43 WE, to
         byłyby one uzasadnione na podstawie art. 45 akapit pierwszy WE.

      24      W każdym razie Republika Portugalska utrzymuje, że rozpoczęła ona proces legislacyjny prowadzący do zmiany dekretu z mocą
         ustawy, mający zasadniczo na celu zastąpienie systemu uprzednich zezwoleń systemem koncesji udzielanych w drodze konkursu.
         Wraz z przyjęciem i ogłoszeniem nowego aktu prawnego, które były przewidziane początkowo na koniec pierwszego trymestru 2009 r.,
         a następnie na lipiec 2009 r., jak wskazano w duplice, warunki wydania zezwolenia określone w dekrecie z mocą ustawy i ewentualne
         ograniczenia swobody przedsiębiorczości powinny zniknąć.

       Ocena Trybunału
       W przedmiocie istnienia ograniczenia
      25      Komisja zarzuca zasadniczo Republice Portugalskiej, że na prywatne podmioty gospodarcze pragnące prowadzić na jej terytorium
         działalność z zakresu kontroli pojazdów nałożyła przepisy regulujące dostęp do tej działalności, które są niezgodne z art. 43 WE.

      26      Na wstępie należy zwrócić uwagę, że dyrektywa 96/96 ma na celu, zgodnie z motywem 33, osiągnięcie harmonizacji przepisów dotyczących
         badań technicznych pojazdów, w szczególności poprzez, jak wskazano w art. 1 ust. 2, określenie kategorii pojazdów podlegających
         badaniom, odstępów czasu między badaniami oraz podlegających badaniom podzespołów. Dyrektywa ta nie zawiera jednak żadnego
         przepisu dotyczącego zasad dostępu do działalności z zakresu kontroli pojazdów.

      27      Wprawdzie państwa członkowskie pozostają co do zasady uprawnione do określenia warunków prowadzenia działalności w sektorze,
         który nie stanowi przedmiotu pełnej harmonizacji na szczeblu wspólnotowym, niemniej muszą one wykonywać swoje kompetencje
         z poszanowaniem podstawowych swobód zagwarantowanych w traktacie WE (zob. wyroki z dnia 29 listopada 2007 r.: w sprawie C‑393/05
         Komisja przeciwko Austrii, Zb.Orz. s. I‑10195, pkt 29; w sprawie C‑404/05 Komisja przeciwko Niemcom, Zb.Orz. s. I‑10239, pkt 31
         i przytoczone tam orzecznictwo).

      28      W niniejszej sprawie powstaje kwestia zgodności z art. 43 WE przepisów krajowych, nakładających określone warunki w celu uzyskania
         zezwolenia na prowadzenie działalności z zakresu kontroli pojazdów, w szczególności zaś uzależniających wydawanie zezwoleń
         od kryterium interesu publicznego, wprowadzających wymóg posiadania przez przedsiębiorstwa pragnące prowadzić działalność
         gospodarczą na tym rynku minimalnego kapitału zakładowego w wysokości 100 000 EUR, ograniczających przedmiot działalności
         spółki w odniesieniu do tych przedsiębiorstw oraz zakazujących łączenia funkcji przez wspólników, członków zarządu i rady
         nadzorczej z innymi rodzajami działalności.

      29      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem za ograniczenia swobody przedsiębiorczości należy uznać wszelkie środki, które zakazują
         korzystania z tej swobody, ograniczają je lub zmniejszają jego atrakcyjność (zob. w szczególności wyroki: z dnia 17 października
         2002 r. w sprawie C‑79/01 Payroll i in., Rec. s. I‑8923, pkt 26; z dnia 5 października 2004 r. w sprawie C‑442/02 CaixaBank
         France, Zb.Orz. s. I‑8961, pkt 11; z dnia 23 października 2008 r. w sprawie C‑157/07 Krankenheim Ruhesitz am Wannsee‑Seniorenheimstatt,
         Zb.Orz. s. I‑8061, pkt 30).

      30      Tymczasem, chociaż określone w portugalskich przepisach wymogi mają zastosowanie jednakowo zarówno do podmiotów gospodarczych
         mających siedzibę w Portugalii, jak i do podmiotów pochodzących z innych państw członkowskich, mogą one prowadzić do uniemożliwienia
         podmiotom gospodarczym niespełniającym określonych w nich kryteriów założenia działalności gospodarczej w Portugalii, w celu
         prowadzenia działalności z zakresu kontroli pojazdów. W szczególności, jak podkreśla Komisja, kryterium interesu publicznego,
         od którego uzależnione jest wydanie omawianego zezwolenia administracyjnego, może dać pole do arbitralnego stosowania uznania
         administracyjnego przez właściwe organy, pozwalając im na udzielanie odmowy wydania tego zezwolenia niektórym zainteresowanym
         podmiotom gospodarczym, chociaż spełniałyby one pozostałe określone przepisami warunki.

      31      W związku z tym sporne warunki dostępu do działalności z zakresu kontroli pojazdów, nałożone przez portugalskie przepisy,
         stanowią ograniczenie swobody przedsiębiorczości.

       W przedmiocie zastosowania art. 45 akapit pierwszy WE
      32      Republika Portugalska, która nie kwestionuje w uzasadniony sposób faktu, że sporne przepisy stanowią ograniczenie, podnosi,
         że działalność z zakresu kontroli pojazdów jest działalnością „związaną z wykonywaniem władzy publicznej” w rozumieniu art. 45 WE
         i w związku z tym nie jest objęta zakresem przedmiotowym art. 43 WE. Komisja podnosi w tym względzie, że chodzi tu o działalność
         gospodarczą, która nie stanowi bezpośredniego i konkretnego uczestnictwa w wykonywaniu władzy publicznej, i że art. 45 WE
         ma zastosowanie wyłącznie do środków o charakterze dyskryminacyjnym.

      33      Jeśli chodzi o ten ostatni argument, należy jednak stwierdzić, jak przypomniano w pkt 29 niniejszego wyroku, że zgodnie z utrwalonym
         orzecznictwem art. 43 WE wprowadza nie tylko zakaz dyskryminacji, ale również zakaz wszelkich ograniczeń sprawiających, że
         korzystanie ze swobody przedsiębiorczości jest mniej atrakcyjne. Ponieważ art. 45 WE zawiera ogólny wyjątek od zasady swobody
         przedsiębiorczości zapisanej w art. 43 WE, jego zastosowanie nie może być zatem ograniczone wyłącznie do środków stanowiących
         dyskryminację. Tak więc nie można uwzględnić tego argumentu Komisji.

      34      Należy natomiast przypomnieć, że jako odstępstwo od podstawowej zasady swobody przedsiębiorczości, art. 45 WE należy interpretować
         w sposób ograniczający jego zakres do tego, co jest absolutnie niezbędne dla ochrony interesów, które przepis ten pozwala
         państwom członkowskim chronić (zob. w szczególności wyroki: z dnia 15 marca 1988 r. w sprawie 147/86 Komisja przeciwko Grecji,
         Rec. s. 1637, pkt 7; z dnia 29 października 1998 r. w sprawie C‑114/97 Komisja przeciwko Hiszpanii, Rec. s. I‑6717, pkt 34;
         z dnia 30 marca 2006 r. w sprawie C‑451/03 Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, Zb.Orz. s. I‑2941, pkt 45).

      35      Podobnie bezsprzeczny jest fakt, że przy ocenie wyjątków od swobody przedsiębiorczości, określonych w art. 45 WE, należy brać
         pod uwagę wspólnotowy charakter nakreślonych przez ten artykuł granic odstępstw od tej swobody (zob. podobnie wyrok z dnia
         21 czerwca 1974 r. w sprawie 2/74 Reyners, Rec. s. 631, pkt 50; ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Grecji, pkt 8).

      36      Tak więc zgodnie z utrwalonym orzecznictwem odstępstwo przewidziane w tym artykule winno być ograniczone do działalności,
         która rozpatrywana samodzielnie stanowi bezpośrednie i konkretne uczestnictwo w wykonywaniu władzy publicznej (zob. ww. wyrok
         w sprawie Reyners, pkt 45; wyroki: z dnia 13 lipca 1993 r. w sprawie C‑42/92 Thijssen, Rec. s. I‑4047, pkt 8; z dnia 31 maja
         2001 r. w sprawie C‑283/99 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. I‑4363, pkt 20), co wyklucza, aby za „uczestnictwo w wykonywaniu
         władzy publicznej” w rozumieniu tego odstępstwa uznać zwykłe funkcje pomocnicze i przygotowawcze względem jednostki, która
         faktycznie sprawuje władzę publiczną, wydając ostateczną decyzję (ww. wyroki: w sprawie Thijssen, pkt 22; w sprawie Komisja
         przeciwko Austrii, pkt 36; w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 38).

      37      Trybunał wyjaśnił ponadto różnicę między działalnością podmiotów prywatnych, stanowiącą zwykłe funkcje przygotowawcze a działalnością
         stanowiącą bezpośrednie i konkretne uczestnictwo w wykonywaniu władzy publicznej, stwierdzając, że nawet jeżeli podmioty prywatne
         wykonują zadania będące prerogatywą władzy publicznej poprzez nadanie skutków przeprowadzanym przez siebie badaniom, możliwość
         powołania się na art. 45 WE jest wykluczona, gdy mające zastosowanie przepisy poddają te podmioty prywatne nadzorowi właściwego
         organu władzy publicznej (zob. podobnie ww. wyroki: w sprawie Komisja przeciwko Austrii, pkt 41; w sprawie Komisja przeciwko
         Niemcom, pkt 43). Trybunał stwierdził bowiem, że podmioty prywatne prowadzące swoją działalność pod czynnym nadzorem właściwych
         organów, które ostatecznie są odpowiedzialne za inspekcje i za decyzje tych podmiotów, nie mogą być uznane za podmioty „uczestniczące
         w sposób bezpośredni i konkretny w wykonywaniu władzy publicznej” w rozumieniu art. 45 WE (ww. wyroki: w sprawie Komisja przeciwko
         Austrii, pkt 42; w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 44).

      38      Zgodnie ze wskazówkami zawartymi w skardze i odpowiedzi na skargę w Portugalii przeprowadzanie badań technicznych pojazdów
         należy do kompetencji instytucji publicznej, państwowego instytutu komunikacji i transportu drogowego, który może jednakże
         korzystać z pomocy podmiotów prywatnych w celu wykonania tych badań. Decyzja o wydaniu zaświadczenia o zgodności technicznej
         pojazdów podejmowana jest przez prywatny podmiot prowadzący stację kontroli pojazdów bez jakiegokolwiek działania ze strony
         organu administracji publicznej.

      39      Jak wynika ponadto z odpowiedzi na skargę, działalność stacji kontroli pojazdów jest zorganizowana dwuetapowo. Podczas pierwszego
         etapu działalność ta polega na przeprowadzeniu przeglądu technicznego, tj. na sprawdzeniu zgodności kontrolowanych pojazdów
         z obowiązującymi normami technicznymi i na sporządzeniu protokołu z przeglądu, zawierającego szczegóły przeprowadzonych badań
         i uzyskane wyniki. Podczas drugiego etapu działalność ta polega na zaświadczeniu o przeprowadzonej kontroli poprzez oznakowanie
         pojazdu nalepką, lub też, w przeciwnym wypadku, na odmowie takiego zaświadczenia.

      40      Zadania należące do pierwszego etapu mają wyłącznie techniczny charakter, więc ze swej natury nie mają nic wspólnego z wykonywaniem
         władzy publicznej (zob. podobnie wyrok z dnia 5 grudnia 1989 r. w sprawie C‑3/88 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. 4035,
         pkt 13). Natomiast etap drugi, związany z wydaniem zaświadczenia o przeprowadzonym badaniu technicznym pojazdu wiąże się z wykonywaniem
         prerogatyw władzy publicznej, ponieważ chodzi w nim o nadanie skutków prawnych przeglądowi technicznemu.

      41      W tym względzie należy jednak zwrócić uwagę, że decyzja o wydaniu zaświadczenia o przeprowadzonym badaniu technicznym pojazdu,
         ponieważ w istocie stanowi jedynie stwierdzenie wyników przeglądu technicznego, jest, po pierwsze, pozbawiona autonomii decyzyjnej
         właściwej dla wykonywania prerogatyw władzy publicznej, a po drugie, wydawana w ramach bezpośredniego nadzoru ze strony państwa.

      42      Z art. 2 dyrektywy 96/96 wynika bowiem, że jeżeli państwo członkowskie powierza prowadzenie stacji kontroli pojazdów podmiotom
         prywatnym, wciąż jednak sprawuje nad nimi bezpośredni nadzór.

      43      Na mocy pierwszego zdania tego artykułu do państwa członkowskiego należy bowiem wyznaczenie właściwych placówek, wdrożenie
         procedury nadawania im uprawnień i sprawowanie nad nimi nadzoru. Zgodnie z art. 2 zdanie drugie tego artykułu, w którym mowa
         jest o środkach ostrożności, jakie należy podjąć w razie konfliktu interesów między działalnością z zakresu kontroli i z zakresu
         naprawy pojazdów, państwa członkowskie powinny dokładać w szczególności starań, aby zachowane były obiektywizm i wysoka jakość
         badań technicznych. Z użycia wyrażenia „w szczególności” wynika, że dyrektywa 96/96 zmierza do tego, by oba te konkretne cele
         dotyczące jakości, tj. obiektywizm i wysoka jakość badań technicznych pojazdów były przez państwo członkowskie ściśle realizowane,
         nie tylko w przypadku występowania konfliktu interesów, lecz tym bardziej również w związku z wypełnianiem zadania sprawowania
         nadzoru nad prywatnymi stacjami kontroli pojazdów, o którym mowa w art. 2 zdanie pierwsze dyrektywy 96/96.

      44      Ponadto, jak zwraca uwagę Komisja, a Republika Portugalska temu nie zaprzecza, prywatne stacje kontroli pojazdów nie mają
         w ramach swojej działalności możliwości zastosowania środków przymusu, ponieważ sankcje za nieposzanowanie zasad dotyczących
         kontroli pojazdów znajdują się w gestii organów policji i wymiaru sprawiedliwości.

      45      W związku z tym działalność prywatnych podmiotów prowadzących działalność z zakresu badań technicznych pojazdów, będących
         przedmiotem sporu w niniejszej sprawie, nie jest objęta zakresem przedmiotowym wyjątku ustanowionego w art. 45 WE. Należy
         więc zbadać, czy ustanowiony przez Republikę Portugalską system regulujący dostęp do działalności z zakresu kontroli pojazdów
         może być uzasadniony.

       W przedmiocie istnienia uzasadnienia
      46      Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że ograniczenie swobody przedsiębiorczości może być dopuszczalne jedynie, jeżeli jest ono
         uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego. Ponadto konieczne jest, by było odpowiednie do zapewnienia realizacji
         zamierzonego celu i nie wykraczało poza to, co niezbędne do jego osiągnięcia (zob. podobnie wyroki: z dnia 27 października
         2005 r. w sprawie C‑158/03 Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 35; z dnia 28 kwietnia 2009 r. w sprawie C‑518/06 Komisja przeciwko
         Włochom, Zb.Orz. s. I‑3491, pkt 72; z dnia 19 maja 2009 r. w sprawie C‑531/06 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I‑4103,
         pkt 49).

      47      W tym względzie do właściwych organów krajowych należy wykazanie, po pierwsze, że ich uregulowania są niezbędne do realizacji
         zamierzonego celu, a po drugie, że uregulowania te są zgodne z zasadą proporcjonalności (zob. podobnie wyroki: z dnia 15 marca
         2007 r. w sprawie C‑54/05 Komisja przeciwko Finlandii, Zb.Orz. s. I‑2473, pkt 39; z dnia 20 września 2007 r. w sprawie C‑297/05
         Komisja przeciwko Niderlandom, Zb.Orz. s. I‑7467, pkt 76).

      48      W niniejszej sprawie uzasadnienie powołane przez Republikę Portugalską w toku postępowania poprzedzającego wniesienie skargi
         dotyczy konieczności zapewnienia bezpieczeństwa ruchu drogowego, które stanowi zgodnie z utrwalonym orzecznictwem jeden z nadrzędnych
         względów interesu ogólnego (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Niderlandom, pkt 77; wyrok z dnia 10 lutego
         2009 r. w sprawie C‑110/05 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I‑519, pkt 60).

      49      Należy jednak stwierdzić, że Republika Portugalska nie broniła się przed twierdzeniami Komisji w tej kwestii w trakcie postępowania
         przed sądem i nie wykazała ani niezbędnego charakteru, ani proporcjonalności spornych środków w stosunku do zamierzonego celu.
         W związku z tym spornych przepisów nie można uznać za uzasadnione względami ochrony bezpieczeństwa ruchu drogowego.

      50      Republika Portugalska wskazuje ponadto, że rozpoczęła proces legislacyjny zmiany dekretu z mocą ustawy, który miał się zakończyć
         w lipcu 2009 r., w celu określenia nowych ram technicznych i prawnych działalności z zakresu kontroli pojazdów i usunięcia
         ograniczeń swobody przedsiębiorczości wynikających z obowiązującego systemu.

      51      Jednakże należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zmiany ustawodawstwa krajowego są nieistotne z punktu widzenia
         orzeczenia w przedmiocie skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, jeżeli nie zostały one wdrożone
         przed upływem terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii (zob. w szczególności wyroki: z dnia 2 lipca 1996 r. w sprawie C‑173/94
         Komisja przeciwko Belgii, Rec. s. I‑3265, pkt 16; z dnia 20 listopada 2008 r. w sprawie C‑66/06 Komisja przeciwko Irlandii,
         Zb.Orz. s. I‑158*, pkt 91). Republika Portugalska nie może więc powoływać się na mające nastąpić po tej dacie zmiany w ustawodawstwie.

      52      W związku z tym wniesioną przez Komisję skargę należy uznać za zasadną.

      53      W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, że nakładając na podmioty z innych państw członkowskich, pragnące prowadzić
         w Portugalii działalność w zakresie kontroli pojazdów, ograniczenia swobody przedsiębiorczości polegające w szczególności
         na uzależnieniu wydawania zezwoleń od interesu publicznego, wymogu posiadania minimalnego kapitału zakładowego w wysokości
         100 000 EUR, ograniczeniu przedmiotu działalności spółki w odniesieniu do tych przedsiębiorstw oraz zakazie łączenia funkcji
         wspólników, członków zarządu i rady nadzorczej z innymi rodzajami działalności, Republika Portugalska uchybiła zobowiązaniom,
         które na niej ciążą na mocy art. 43 WE.

       W przedmiocie kosztów
      54      Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ
         Komisja wniosła o obciążenie Republiki Portugalskiej kosztami postępowania, a Republika Portugalska przegrała sprawę, należy
         obciążyć ją kosztami postępowania.

      Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
      1)      Nakładając na podmioty z innych państw członkowskich, pragnące prowadzić w Portugalii działalność w zakresie kontroli pojazdów,
            ograniczenia swobody przedsiębiorczości polegające w szczególności na uzależnieniu wydawania zezwoleń od interesu publicznego,
            wymogu posiadania minimalnego kapitału zakładowego w wysokości 100 000 EUR, ograniczeniu przedmiotu działalności spółki w odniesieniu
            do tych przedsiębiorstw oraz zakazie łączenia funkcji wspólników, członków zarządu i rady nadzorczej z innymi rodzajami działalności,
            Republika Portugalska uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 43 WE.
      2)      Republika Portugalska zostaje obciążona kosztami postępowania.
      Podpisy
      * Język postępowania: portugalski.


Wyrok Trybunału z dnia 11 lipca 1973 r. # Hessische Mehlindustrie Karl Schöttler KG przeciwko Einfuhr- und Vorratsstelle für Getreide und Futtermittel. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Hessischer Verwaltungsgerichtshof - Niemcy. # Sprawa 3-73.