title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 10 września 2015 r.#Holterman Ferho Exploitatie BV i in. przeciwko Friedrich Leopold Freiherr Spies von Büllesheim.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Hoge Raad der Nederlanden.#Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja i wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – Rozporządzenie (WE) nr 44/2001 – Artykuł 5 pkt 1 – Jurysdykcja w sprawach dotyczących umów lub roszczeń – Artykuł 5 pkt 3 – Jurysdykcja w przypadku odpowiedzialności z tytułu czynu niedozwolonego – Artykuły 18 – 21 – Indywidualna umowa o pracę – Umowa dyrektora spółki – Zakończenie umowy – Podstawy – Nienależyte wykonanie obowiązków i niedozwolone zachowanie – Powództwo o ustalenie i o odszkodowanie – Pojęcie „indywidualnej umowy o pracę”.#Sprawa C-47/14.

text:
               Strony
               Motywy wyroku
               Sentencja

            Strony
            W sprawie C‑47/14
            mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Hoge Raad der Nederlanden (Niderlandy) postanowieniem z dnia 24 stycznia 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 30 stycznia 2014 r., w postępowaniu:
            Holterman Ferho Exploitatie BV ,
            Ferho Bewehrungsstahl GmbH ,
            Ferho Vechta GmbH ,
            Ferho Frankfurt GmbH
            przeciwko
            Friedrichowi Leopoldowi Freiherrowi Spiesowi von Büllesheimowi ,
            TRYBUNAŁ (trzecia izba),
            w składzie: M. Ilešič, prezes izby, A. Ó Caoimh, C. Toader (sprawozdawca), E. Jarašiūnas i C.G. Fernlund, sędziowie,
            rzecznik generalny: P. Cruz Villalón,
            sekretarz: M. Ferreira, główny administrator,
            uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 stycznia 2015 r.,
            rozważywszy uwagi przedstawione:
            – w imieniu Holterman Ferho Exploitatie BV, Ferho Bewehrungsstahl GmbH, Ferho Vechta GmbH oraz Ferho Frankfurt GmbH przez P.A. Fruytiera, advocaat,
            – w imieniu F.L. Spiesa von Büllesheima przez E. Jacobsona oraz B. Verkerka, advocaten,
            – w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego oraz J. Kemper, działających w charakterze pełnomocników,
            – w imieniu Komisji Europejskiej przez A.M. Rouchaud-Joët, M. Wilderspina oraz G. Wilsa, działających w charakterze pełnomocników,
            po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 7 maja 2015 r.,
            wydaje następujący
            Wyrok

            Motywy wyroku
            1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 5 pkt 1 i 3, a także rozdziału II sekcja 5 (art. 18–21) oraz art. 60 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1).
            2. Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy z jednej strony Holterman Ferho Exploitatie BV (zwaną dalej „Holterman Ferho Exploitatie”), Ferho Bewehrungsstahl GmbH (zwaną dalej „Ferho Bewehrungsstahl”), Ferho Vechta GmbH (zwaną dalej „Ferho Vechta”) oraz Ferho Frankfurt GmbH (zwaną dalej „Ferho Frankfurt”) (zwanymi dalej „czterema spółkami”) a z drugiej strony F.L Spiesem von Büllesheimem w przedmiocie odpowiedzialności tego ostatniego w charakterze osoby zarządzającej wspomnianymi spółkami oraz żądania mającego na celu zasądzenie od niego odszkodowania.
            Ramy prawne
            Prawo Unii
            Konwencja brukselska
            3. Artykuł 5 Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32), zmienionej na mocy kolejnych konwencji dotyczących przystąpienia do niej nowych państw członkowskich (zwanej dalej „konwencją brukselską”), brzmi następująco:
            „Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium jednego z umawiających się państw, może być pozwana w innym umawiającym się państwie:
            1) jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenia wynikające z umowy – przed sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane; jeżeli przedmiotem postępowania jest indywidualna umowa o pracę albo roszczenia wynikające z indywidualnej umowy o pracę – przed sąd miejsca, gdzie pracownik zazwyczaj świadczy pracę; gdy pracownik zazwyczaj nie świadczy pracy w jednym i tym samym państwie – pracodawca może być również pozwany przed sąd miejsca, gdzie znajduje się albo znajdował się oddział, który pracownika zatrudnił [tłumaczenie nieoficjalne];
            […]”.
            Rozporządzenie nr 44/2001
            4. Motyw 13 rozporządzenia nr 44/2001 stanowi:
            „W sprawach dotyczących ubezpieczenia, umów z udziałem konsumentów i z zakresu prawa pracy strona słabsza powinna być chroniona przez przepisy jurysdykcyjne dla niej bardziej korzystne niż przepisy ogólne”.
            5. Artykuł 5 rozporządzenia nr 44/2001 brzmi następująco:
            „Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana w innym państwie członkowskim:
            1) a) jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenia wynikające z umowy – przed sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane;
            b) w rozumieniu niniejszego przepisu – i o ile co innego nie zostało uzgodnione – miejscem wykonania zobowiązania jest:
            – w przypadku sprzedaży rzeczy ruchomych – miejsce w państwie członkowskim, w którym rzeczy te zgodnie z umową zostały dostarczone albo miały zostać dostarczone;
            – w przypadku świadczenia usług – miejsce w państwie członkowskim, w którym usługi zgodnie z umową były świadczone albo miały być świadczone;
            c) jeśli lit. b) nie ma zastosowania, wówczas stosuje się lit. a);
            2) […]
            3) jeżeli przedmiotem postępowania jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego albo roszczenia wynikające z takiego czynu – przed sąd miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę.
            […]”.
            6. Artykuł 18, który należy do sekcji 5, zatytułowanej „Jurysdykcja dla indywidualnych umów o pracę”, rozdziału II rozporządzenia nr 44/2001, przewiduje w ust. 1:
            „Jeżeli przedmiotem postępowania jest indywidualna umowa o pracę lub roszczenia z indywidualnej umowy o pracę, jurysdykcję określa się według niniejszej sekcji, bez uszczerbku dla art. 4 i art. 5 pkt 5”.
            7. Artykuł 20 ust. 1 tegoż rozporządzenia stanowi:
            „Pracodawca może wytoczyć powództwo tylko przed sądami państwa członkowskiego, na terytorium którego pracownik ma miejsce zamieszkania”.
            8. Artykuł 60 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 stanowi:
            „Dla celów stosowania niniejszego rozporządzenia spółki i osoby prawne mają swoje miejsce zamieszkania w miejscu, w którym znajduje się:
            a) ich statutowa siedziba; lub
            b) ich główny organ zarządzający; lub
            c) ich główne przedsiębiorstwo”.
            Prawo niderlandzkie
            9. Burgerlijk Wetboek (kodeks cywilny, zwany dalej „BW”), zawiera księgę 2, zatytułowaną „Osoby prawne”, która przewiduje w art. 2:9:
            „1. Każdy zarządzający jest zobowiązany względem osoby prawnej do należytego wykonywania swojej funkcji. Należą do tej funkcji wszystkie czynności zarządu, które nie zostały powierzone jednemu lub kilku innym zarządzającym ustawą lub statutem lub na mocy ustawy lub statutu.
            2. Każdy zarządzający jest odpowiedzialny za ogólne prowadzenie spraw. Jest on odpowiedzialny za wszystko w razie nienależytego zarządzania, chyba że przy uwzględnieniu w szczególności obowiązków powierzonych innym osobom nie można wobec niego wysunąć żadnego poważnego zarzutu i nie dopuścił się niedbalstwa przy przyjmowaniu środków mających na celu zapobieżenie skutkom nienależytego zarządzania”.
            10. Księga 6 BW, poświęcona „[o]gólnemu reżimowi prawa zobowiązań”, zawiera tytuł 3, zatytułowany „Czyn niedozwolony i czyn podobny do czynu niedozwolonego”, który przewiduje w art. 6:162:
            „1. Kto dopuszcza się wobec innej osoby czynu niedozwolonego, za który można go obwinić, obowiązany jest do naprawienia szkody przez nią poniesionej.
            2. Uznaje się za niedozwolone, chyba że są uzasadnione, naruszenie prawa oraz czyn lub zaniechanie sprzeczne z obowiązkiem ustawowym lub niepisaną regułą, która określa, co jest dozwolone w życiu społecznym.
            3. Za czyn niedozwolony można obwinić jego sprawcę, jeśli można uznać, że wynika z jego winy lub okoliczności, za którą powinien odpowiadać na mocy ustawy lub ze względu na poglądy przyjęte w społeczeństwie”.
            11. W księdze 7 BW, zatytułowanej „Umowy szczególne”, tytuł 10 dotyczący „[u]mowy o pracę”, stanowi w art. 7:661:
            „1. Pracownik, który przy wykonywaniu umowy wyrządzi szkodę pracodawcy lub osobie trzeciej, której pracodawca zobowiązany jest do zapłaty odszkodowania za tę szkody, nie jest odpowiedzialny wobec pracodawcy w tym zakresie, chyba że szkoda jest wynikiem jego umyślnej winy lub świadomej niestaranności. Przy uwzględnieniu w szczególności charakteru umowy na podstawie okoliczności konkretnego przypadku można przyjąć wniosek odmienny od określonego w poprzednim zdaniu”.
            2. Odstępstwo od ust. 1 i art. 170 ust. 3 księgi 6 na niekorzyść pracownika jest możliwe tylko na mocy pisemnej umowy, o ile pracownik jest ubezpieczony w tym względzie”.
            Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
            12. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że Holterman Ferho Exploitatie jest spółką holdingową z siedzibą w Niderlandach. Należą do niej trzy spółki zależne prawa niemieckiego, mianowicie Ferho Bewehrungsstahl, Ferho Vechta i Ferho Frankfurt, wszystkie z nich mające siedziby w Niemczech.
            13. Uchwałą z dnia 25 kwietnia 2001 r. zgromadzenie wspólników Holterman Ferho Exploitatie mianowało dyrektorem tej spółki F.L. Spiesa von Büllesheima, obywatela niemieckiego zamieszkałego w Niemczech, który także był osobą zarządzającą i pełnomocnikiem trzech niemieckich spółek zależnych.
            14. W dniu 7 maja 2001 r. Holterman Ferho Exploitatie oraz F.L. Spies von Büllesheim zawarli umowę, sporządzoną w języku niemieckim, potwierdzającą mianowanie tego ostatniego na dyrektora („Geschäftsführer”) i opisującą jego prawa i obowiązki w tym względzie (zwaną dalej „umową z dnia 7 maja 2001 r.”).
            15. W dniu 20 lipca 2001 r. F.L. Spies von Büllesheim stał się osobą zarządzającą spółką Holterman Ferho Exploitatie.
            16. Jak wynika z informacji przedstawionych przez strony w toku rozprawy, F.L. Spies von Büllesheim posiadał także akcje w Holterman Ferho Exploitatie, przy czym większość akcji w tej spółce należała jednak do pana Holtermana.
            17. W dniu 31 grudnia 2005 r. rozwiązano umowę wiążącą F.L. Spiesa ze spółką Ferho Frankfurt, a w dniu 31 grudnia 2006 r. umowy wiążące go ze spółkami Holterman Ferho Exploitatie, Ferho Bewehrungsstahl oraz Ferho Vechta.
            18. Ze względu na podnoszone poważne uchybienia w wykonywaniu jego obowiązków cztery spółki wniosły powództwo o ustalenie i o odszkodowanie przeciwko F.L. Spiesowi von Büllesheimowi do Rechtbank Almelo (Niderlandy).
            19. Wspomniane spółki utrzymują tytułem głównym, że F.L. Spies von Büllesheim nienależycie wykonywał swoje obowiązki zarządzającego i że na tej podstawie na mocy 2:9 BW ponosi on wobec nich odpowiedzialność. Powołały się także na umyślną winę lub świadomą niestaranność w wykonywaniu umowy o pracę na podstawie art. 7:661 BW. Posiłkowo cztery spółki podnoszą, że uchybienia popełnione przez F.L. Spiesa von Büllesheima w wykonywaniu jego obowiązków stanowią niedozwolone zachowanie na podstawie art. 6:162 BW.
            20. F.L. Spies von Büllesheim podnosi, że sądy niderlandzkie nie są właściwe do rozpoznania sporu.
            21. Rechtbank Almelo orzekł, że nie jest właściwy ani na podstawie art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001, ani na podstawie art. 5 pkt 3 tego rozporządzenia.
            22. Gerechtshof te Arnhem utrzymał w mocy orzeczenie wydane przez Rechtbank Almelo.
            23. Co się tyczy żądania Holterman Ferho Exploitatie opartego na nienależytym sposobie zarządzenia tą spółką przez F.L. Spiesa von Büllesheima, Gerechtshof te Arnhem orzekł, że rozporządzenie nr 44/2001 nie wskazuje sądów żadnej jurysdykcji w szczególności, tak że zasadniczo ma zastosowanie norma określona w art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001. Tym samym F.L. Spies von Büllesheima może być pozywany wyłącznie przed sądem niemieckim.
            24. Co się tyczy żądania Holterman Ferho Exploitatie opartego na odpowiedzialności F.L. Spiesa von Büllesheima za nienależyte wykonywanie umowy z dnia 7 maja 2001 r., Gerechtshof te Arnhem jest zdania, że umowę tę należy uznać za „indywidualną umowę o pracę” w rozumieniu art. 18 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001. Na mocy art. 20 ust. 1 tego rozporządzenia pracodawca może wytoczyć powództwo tylko przed sądami państwa członkowskiego, na którego terytorium pracownik ma miejsce zamieszkania. Ponieważ F.L. Spies von Büllesheim ma swoje miejsce zamieszkania w Niemczech, brak jest możliwości uznania jurysdykcji sądu niderlandzkiego do rozpoznania powództw wniesionych na podstawie tego żądania.
            25. Według Gerechtshof te Arnhem rozumowanie to stosuje się także w zakresie, w jakim powództwo wniesione przez Holterman Ferho Exploitatie dotyczy czynów niedozwolonych lub czynów podobnych do czynu niedozwolonego. Jako że powództwo dotyczące czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego wykazuje związek z żądaniem z dziedziny „indywidualnych umów o pracę” w rozumieniu art. 18 rozporządzenia nr 44/2001, nie może ono skutkować jurysdykcją sądu niderlandzkiego, ponieważ rozdział II sekcja 5 tego rozporządzenia zawiera szczególną zasadę jurysdykcyjną, która stanowi odstępstwo od zasad zawartych w art. 5 pkt 1 i 3 wspomnianego rozporządzenia.
            26. Cztery spółki wniosły skargę kasacyjną od wyroku Gerechtshof te Arnhem do sądu odsyłającego.
            27. W skardze zarzucają one Gerechtshof te Arnhem, że naruszył on prawo lub niedostatecznie uzasadnił swój wyrok. Zarzuty te dotyczą wykładni i zastosowania mających znaczenie zasad jurysdykcyjnych przewidzianych rozporządzeniem nr 44/2001, a mianowicie przepisu art. 5 pkt 1 lit. a) w związku z art. 5 pkt 3, art. 18 ust. 1 i art. 20 ust. 1 tego rozporządzenia. Cztery spółki podnoszą w szczególności, że Gerechtshof te Arnhem uznał, iż sąd niderlandzki jest niewłaściwy w zakresie, w jakim ich żądania opierają się na okoliczności, że F.L. Spies von Büllesheim nie wypełnił swoich obowiązków jako dyrektor Holterman Ferho Exploitatie.
            28. Hoge Raad der Nederlanden zauważa, że zgodnie z prawem niderlandzkim czyni się rozróżnienie między, z jednej strony, odpowiedzialnością osoby działającej w charakterze osoby zarządzającej spółką w związku z naruszeniem obowiązku prawidłowego wykonywania zadań spoczywających na niej na mocy prawa spółek na podstawie art. 2:9 BW albo w związku z „niedozwolonym zachowaniem” w rozumieniu art. 6:162 BW a, z drugiej strony, istniejącą niezależnie od funkcji osoby zarządzającej odpowiedzialnością tej osoby jako „pracownika” tej spółki w związku z „umyślną winą lub niestarannością w wykonywaniu umowy o pracę” w rozumieniu art. 7:661 BW.
            29. Kwestia, czy sądy niderlandzkie są właściwe do rozpoznania sprawy, wymaga zdaniem Hoge Raad der Nederlanden zbadania stosunku istniejącego pomiędzy zasadami jurysdykcyjnymi przewidzianymi w rozdziale II sekcja 5 (art. 18–21) rozporządzenia nr 44/2001 a zasadami jurysdykcyjnymi określonymi w art. 5 pkt 1 lit. a) i art. 5 pkt 3 tego rozporządzenia. Konkretniej, powstaje pytanie, czy wspomniana sekcja 5 stoi na przeszkodzie temu, by przepisy wspomnianego art. 5 pkt 1 lit. a) i art. 5 pkt 3 miały zastosowanie w przypadku takim jak niniejszy, w którym spółka wytacza powództwo przeciwko pozwanemu nie tylko w charakterze zarządzającego w związku z nienależytym wykonywaniem jego obowiązków lub działaniem w sposób niedozwolony, lecz także niezależnie od tej funkcji w związku z jego umyślną winą albo świadomą niestarannością przy wykonywaniu zawartej ze wspomnianą spółką umowy o pracę.
            30. W tych okolicznościach Hoge Raad der Nederlanden postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
            „1) Czy przepisy rozdziału II sekcja 5 (art. 18–21) rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie zastosowaniu art. 5 pkt 1 lit. a) albo art. 5 pkt 3 tego rozporządzenia w przypadku takim jak w niniejszej sprawie, w którym pozwany zostaje pociągnięty do odpowiedzialności przez spółkę nie tylko w charakterze osoby zarządzającej tą spółką w związku z nieprawidłowym wykonywaniem obowiązków albo w związku z czynem niedozwolonym, lecz także niezależnie od tego statusu w związku z winą umyślną lub świadomym brakiem należytej staranności przy wykonywaniu umowy o pracę zawartej między tą osobą a spółką?
            2) a)	Czy w razie odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze pojęcie »umow[y] lub roszczeni[a] wynikając[ego] z umowy« w art. 5 pkt 1 lit. a) rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że obejmuje ono również przypadek taki jak w niniejszej sprawie, w którym spółka pociąga do odpowiedzialności osobę w charakterze osoby zarządzającej tą spółką w związku z naruszeniem jej zobowiązania do prawidłowego wykonywania obowiązków wynikających z prawa spółek?
             b) Czy w razie odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie lit. a) pojęcie »miejsc[a], gdzie [stanowiące podstawę powództwa] zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane« z art. 5 pkt 1 lit. a) rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że oznacza ono miejsce, w którym osoba zarządzająca wykonała obowiązki wynikające z prawa spółek albo w którym powinna je była wykonać, co z reguły jest miejscem, w którym znajduje się główny organ zarządzający lub główne przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 60 ust. 1 lit. b) i c) tego rozporządzenia?
            3) a)	Czy w razie odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze pojęcie »czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego« z art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że obejmuje ono przypadek taki jak w niniejszej sprawie, w którym spółka pociąga do odpowiedzialności osobę w charakterze osoby zarządzającej tej spółki w związku z nieprawidłowym wykonywaniem obowiązków wynikających z prawa spółek albo w związku z czynem niedozwolonym?
             b) Czy w razie odpowiedzi twierdzącej na pytanie trzecie lit. a) pojęcie miejsca »gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę« z art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że oznacza ono miejsce, w którym osoba zarządzająca wykonała swe obowiązki na gruncie prawa handlowego albo w którym powinna je była wykonać, co z reguły jest miejscem, w którym znajduje się główny organ zarządzający lub główne przedsiębiorstwo danej spółki w rozumieniu art. 60 ust. 1 lit. b) i c) tego rozporządzenia?”.
            W przedmiocie pytań prejudycjalnych
            31. Na wstępie należy zauważyć, że sąd odsyłający w zakresie, w jakim rozpoznaje zgodnie z przepisami prawa krajowego środek odwoławczy mający na celu rozważenie odpowiedzialności osoby zarówno w charakterze dyrektora, jak i w charakterze osoby zarządzającej spółką, a także na podstawie czynów niedozwolonych, dąży do uzyskania od Trybunału odpowiedzi w przedmiocie wykładni przepisów rozporządzenia nr 44/2001 dotyczących jurysdykcji, odpowiednio, w odniesieniu do indywidualnych umów o pracę w rozumieniu rozdziału II sekcja 5 (art. 18–21) rozporządzenia nr 44/2001, w odniesieniu do „umowy lub roszczeń wynikających z umowy” w rozumieniu art. 5 pkt 1 tego rozporządzenia oraz w odniesieniu do „czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego albo roszczeń wynikających z takiego czynu” w rozumieniu art. 5 pkt 3 wspomnianego rozporządzenia.
            32. W tym względzie sama okoliczność, że powód wskazuje w swoim pozwie kilka podstaw odpowiedzialności nie wystarcza, by uznać, że takie powództwo może być objęte każdym z przywołanych przepisów. Ma to bowiem miejsce tylko wówczas, gdy zarzucane zachowanie można uznać za uchybienie zobowiązaniom wynikającym z tych przepisów, czego sprawdzenie należy do sądu odsyłającego (zob. analogicznie wyrok Brogsitter, C‑548/12, EU:C:2014:148, pkt 24).
            W przedmiocie pytania pierwszego
            33. Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy przepisy rozdziału II sekcja 5 (art. 18–21) rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, gdy spółka wytacza przeciwko osobie, która wykonywała obowiązki dyrektora i zarządzającego tą spółką, powództwo o ustalenie uchybień popełnionych przez tę osobę w wykonywaniu tych obowiązków i o uzyskanie wskutek tego odszkodowania, stoją one na przeszkodzie stosowaniu art. 5 pkt 1 i 3 tego rozporządzenia.
            34. Należy zauważyć przede wszystkim, że kwestia stosowania szczególnych zasad określania jurysdykcji przewidzianych we wspomnianej sekcji rozporządzenia nr 44/2001 powstaje w niniejszym przypadku tylko, jeśli F.L. Spiesa von Büllesheima można uznać za osobę, która była związana „indywidualną umową o pracę” w rozumieniu art. 18 ust. 1 tego rozporządzenia ze spółką, której był dyrektorem i zarządzającym, i tym samym zakwalifikować go jako „pracownika” w rozumieniu art. 18 ust. 2 tegoż rozporządzenia.
            35. Trzeba stwierdzić, że po pierwsze, rozporządzenie nr 44/2001 nie definiuje ani pojęcia „indywidualnej umowy o pracę”, ani pojęcia „pracownika”.
            36. Po drugie, kwestii zakwalifikowania więzi między F.L. Spiesa von Büllesheima a wspomnianą spółką nie można rozstrzygnąć na podstawie prawa krajowego (zob. analogicznie wyrok Kiiski, C‑116/06, EU:C:2007:536, pkt 26).
            37. Aby zapewnić pełną skuteczność rozporządzenia nr 44/2001, a w szczególności wspomnianego art. 18, pojęcia prawne, które rozporządzenie to zawiera, powinny bowiem być interpretowane w sposób niezależny, który byłby wspólny dla wszystkich państw członkowskich (wyrok Mahamdia, C‑154/11, EU:C:2012:491, pkt 42).
            38. W zakresie, w jakim rozporządzenie nr 44/2001 zastępuje konwencję brukselską, wykładnia dokonana przez Trybunał w odniesieniu do postanowień tej konwencji pozostaje aktualna dla przepisów tego rozporządzenia, gdy postanowienia konwencji brukselskiej i przepisy rozporządzenia można uznać za równoważne (wyrok Zuid-Chemie, C‑189/08, EU:C:2009:475, pkt 18).
            39. Co się tyczy art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej – postanowienia, które służyło za podstawę przyjęcia art. 18–21 rozporządzenia nr 44/2001 – Trybunał orzekł już, że umowy o pracę wykazują określone cechy charakterystyczne w tym znaczeniu, że tworzą one trwały stosunek, który wpisuje pracownika w ramy określonej organizacji spraw przedsiębiorstwa lub pracodawcy, oraz w tym znaczeniu, że lokalizują się one w miejscu wykonywania działalności, które determinuje stosowanie przepisów prawa bezwzględnie obowiązującego i układów zbiorowych (wyrok Shenavai, 266/85, EU:C:1987:11, pkt 16).
            40. Wykładnię tę potwierdza pkt 41 sprawozdania P. Jenarda i G. Möllera w sprawie konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych podpisanej w Lugano w dniu 16 września 1988 r. (Dz.U. 1990, C‑189, s. 57), zgodnie z którym, co się tyczy autonomicznego pojęcia „umowy o pracę”, można uznać, że oznacza ono stosunek podporządkowania pracownika wobec pracodawcy.
            41. Ponadto, co się tyczy pojęcia „pracownika”, Trybunał orzekł w ramach wykładni art. 45 TFUE oraz kilku aktów legislacyjnych Unii, takich jak dyrektywa Rady 92/85/EWG z dnia 19 października 1992 r. w sprawie wprowadzenia środków służących wspieraniu poprawy w miejscu pracy bezpieczeństwa i zdrowia pracownic w ciąży, pracownic, które niedawno rodziły, i pracownic karmiących piersią (dziesiąta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (Dz.U. L 348, s. 1), iż zasadniczą cechą stosunku pracy jest okoliczność, że dana osoba wykonuje przez pewien okres na rzecz innej osoby i pod jej kierownictwem świadczenia, za które w zamian otrzymuje wynagrodzenie (zob. w kontekście swobodnego przepływu pracowników wyrok Lawrie-Blum, 66/85, EU:C:1986:284, pkt 16, 17; a także w kontekście dyrektywy 92/85 wyrok Danosa, C‑232/09, EU:C:2010:674, pkt 39).
            42. Należy mieć na względzie te czynniki także w odniesieniu do pojęcia „pracownika” w rozumieniu art. 18 rozporządzenia nr 44/2001.
            43. Co się tyczy celu rozdziału II sekcja 5 rozporządzenia nr 44/2001, wystarczy przypomnieć, że jak wynika z motywu 13 tego rozporządzenia, ma ono na celu zapewnienie słabszym stronom umów, w tym umów o pracę, wzmocnionej ochrony, tworząc odstępstwa od ogólnych zasad jurysdykcyjnych.
            44. Trzeba w tym względzie przypomnieć, że przepisy ujęte we wspomnianej sekcji 5 mają charakter nie tylko szczególny, lecz także wyczerpujący (wyrok Glaxosmithkline i Laboratoires Glaxosmithkline, C‑462/06, EU:C:2008:299, pkt 18).
            45. To w świetle powyższych rozważań do sądu odsyłającego należy sprawdzenie w oparciu o kryteria wspomniane w pkt 39–41 niniejszego wyroku, czy w tym przypadku F.L. Spies von Büllesheim w charakterze dyrektora i zarządzającego Holterman Ferho Exploitatie wykonywał przez pewien okres na rzecz tej spółki i pod jej kierownictwem świadczenia, za które w zamian otrzymywał wynagrodzenie, i był związany trwałym stosunkiem, który wpisywał go w ramy określonej organizacji spraw tej spółki.
            46. Co się tyczy konkretniej stosunku podporządkowania, istnienie takiego stosunku należy oceniać odrębnie dla każdego szczególnego wypadku na podstawie wszystkich elementów i okoliczności charakteryzujących stosunki między stronami (wyrok Balkaya, C‑229/14, EU:C:2015:455, pkt 37).
            47. Do sądu odsyłającego należy zbadanie, w jakiej mierze F.L. Spies von Büllesheim był – w charakterze akcjonariusza Holterman Ferho Exploitatie – w stanie wypływać na wolę organu zarządzającego tej spółki, którą kierował. W takim przypadku należy ustalić, kto był właściwy do udzielania mu instrukcji i kontrolowania ich wykonywania. Gdyby okazało się, że ta możliwość wywierania wpływu przez F.L. Spiesa von Büllesheima na wspomniany organ nie była znikoma, trzeba by stwierdzić brak stosunku podporządkowania w rozumieniu orzecznictwa Trybunału dotyczącego pojęcia pracownika.
            48. W razie gdyby sąd odsyłający miał w następstwie zbadania ogółu okoliczności wymienionych powyżej stwierdzić, że F.L. Spies von Büllesheim był w charakterze dyrektora i zarządzającego związany z Holterman Ferho Exploitatie „indywidualną umową o pracę” w rozumieniu art. 18 rozporządzenia nr 44/2001, należałoby, aby zastosował on zasady jurysdykcyjne przewidziane w rozdziale II sekcja 5 rozporządzenia nr 44/2001.
            49. W świetle całości powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, iż przepisy rozdziału II sekcja 5 (art. 18–21) rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, gdy spółka wytacza przeciwko osobie, która wykonywała obowiązki dyrektora i zarządzającego tą spółką, powództwo o ustalenie uchybień popełnionych przez tę osobę w wykonywaniu jej obowiązków i o uzyskanie wskutek tego odszkodowania, stoją one na przeszkodzie stosowaniu art. 5 pkt 1 i 3 tego rozporządzenia, pod warunkiem że wspomniana osoba wykonywała w charakterze dyrektora i zarządzającego przez pewien okres na rzecz tej spółki i pod jej kierownictwem świadczenia, za które w zamian otrzymywała wynagrodzenie, czego sprawdzenie należy do sądu odsyłającego.
            W przedmiocie pytania drugiego
            50. Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że powództwo spółki przeciwko jej byłemu zarządzającemu ze względu na podnoszone naruszenie jego obowiązków spoczywających na nim na mocy prawa spółek jest objęte pojęciem postępowania, którego przedmiotem jest „umowa lub roszczenia wynikające z umowy”. W razie odpowiedzi twierdzącej sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy miejsce, gdzie stanowiące podstawę powództwa zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane, odpowiada miejscu, o którym mowa w art. 60 ust. 1 lit. b) i c) tego rozporządzenia.
            51. Pytanie to ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy głównej w przypadku, gdyby sąd odsyłający stwierdził po zbadaniu kryteriów przedstawionych w odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne, że F.L. Spies von Büllesheim nie wykonywał swych obowiązków jako pracownik Holterman Ferho Exploitatie.
            52. Aby odpowiedzieć na pierwszą część pytania drugiego, należy przypomnieć, ze zgodnie z utrwalonym orzecznictwie pojęcie postępowania, którego przedmiotem jest „umowa lub roszczenia wynikające z umowy”, określone w art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001, zakłada istnienie zobowiązania dobrowolnie zaciągniętego przez jedną stronę względem drugiej (zob. Česká spořitelna, C‑419/11, EU:C:2013:165, pkt 46).
            53. Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 46 opinii, F.L. Spies von Büllesheim i Holterman Ferho Exploitatie przyjęli dobrowolnie wzajemne zobowiązania w tym znaczeniu, że F.L. Spies von Büllesheim postanowił kierować i zarządzać tą spółką, a spółka ta zobowiązała się do zapłaty wynagrodzenia za tę działalność, tak że można uznać, iż ich stosunek ma charakter umowny, a w rezultacie powództwo spółki przeciwko jej byłemu zarządzającemu ze względu na podnoszone naruszenie jego obowiązku należytego wykonywania funkcji spoczywających na nim na mocy prawa spółek jest objęte pojęciem postępowania, którego przedmiotem jest „umowa lub roszczenia wynikające z umowy” w rozumieniu art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001.
            54. Wydaje się bowiem w tym względzie, że czynności podejmowane przez zarządzającego powodują powstanie ścisłych więzi tego samego rodzaju co powstające między stronami umowy i że w następstwie można uznać, iż powództwo spółki przeciwko jej byłemu zarządzającemu ze względu na podnoszone naruszenie jego obowiązku należytego wykonywania funkcji spoczywających na nim na mocy prawa spółek jest objęte pojęciem postępowania, którego przedmiotem jest „umowa lub roszczenia wynikające z umowy” w rozumieniu art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 (zob. analogicznie wyrok Peters Bauunternehmung, 34/82, EU:C:1983:87, pkt 13).
            55. Co się tyczy pojęcia „miejsca” w rozumieniu art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001, gdzie stanowiące podstawę powództwa zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane, należy określić, czy wspomniane powództwo jest objęte art. 5 pkt 1 lit a), czy też art. 5 pkt 1 lit. b) tiret drugie tego rozporządzenia.
            56. W tym względzie należy przypomnieć, że przy uwzględnieniu ustanowionej przez lit. c) hierarchii pomiędzy lit. a) i lit. b) tego przepisu przepis jurysdykcyjny przewidziany w art. 5 pkt 1 lit. a) rozporządzenia nr 44/2001 znajduje zastosowanie tylko w sposób alternatywny i domyślny w stosunku do przepisów jurysdykcyjnych zawartych w art. 5 pkt 1 lit. b) tego rozporządzenia (wyrok Corman-Collins, C‑9/12, EU:C:2013:860, pkt 42).
            57. Z orzecznictwa Trybunału wynika, że umowa, w której charakterystycznym obowiązkiem jest świadczenie usług, zostanie zakwalifikowana jako „świadczenie usług” w rozumieniu art. 5 pkt 1 lit. b) tiret drugie tegoż rozporządzenia (wyrok Car Trim, C‑381/08, EU:C:2010:90, pkt 32). Pojęcie „usług” oznacza co najmniej, że strona, która je świadczy, wykonuje odpłatnie określoną czynność (wyrok Falco Privatstiftung i Rabitsch, C‑533/07, EU:C:2009:257, pkt 29).
            58. W ramach prawa spółek w zakresie, w jakim charakterystyczny obowiązek stosunku prawnego istniejącego między zarządzającym a zarządzaną spółką pociąga za sobą określone czynności w zamian za wynagrodzenie, czynności te należy zakwalifikować jako „świadczenie usług” w rozumieniu art. 5 pkt 1 lit. b) tiret drugie rozporządzenia nr 44/2001.
            59. To w świetle tych rozważań należy określić miejsce, gdzie stanowiące podstawę powództwa zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane.
            60. Z uwagi na treść art. 5 pkt 1 lit. b) tiret drugie rozporządzenia nr 44/2001, zgodnie z którym decydujące znaczenie ma miejsce w państwie członkowskim, w którym „zgodnie z umową” usługi były albo miały być świadczone, główne miejsce świadczenia usług należy wywieść w miarę możliwości z przepisów samej umowy (wyrok Wood Floor Solutions Andreas Domberger, C‑19/09, EU:C:2010:137, pkt 38).
            61. W sprawie głównej jest bezsporne, że umowa z dnia 7 maja 2001 r. nie zawiera żadnej klauzuli wymagającej, by F.L. Spies von Büllesheim wykonywał swoje czynności koniecznie w określonym miejscu.
            62. Jednakże do sądu odsyłającego należy sprawdzenie w statucie Holterman Ferho Exploitatie lub w jakimkolwiek innym dokumencie, który określa obowiązki zarządzającego wobec tej spółki, czy na tej podstawie można wywieść miejsce zasadniczego świadczenia usług przez F.L. Spiesa von Büllesheima.
            63. Jeśli ani postanowienia statutu Holterman Ferho Exploitatie, ani żaden inny dokument określający obowiązki zarządzającego wobec spółki nie pozwalają na ustalenie miejsce, gdzie świadczone były zasadniczo usługi przez F.L. Spiesa von Büllesheima, należy w tym przypadku wziąć pod uwagę okoliczność, że usługi te były świadczone na rachunek tej spółki.
            64. Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 57 opinii, w braku jakiegokolwiek wprowadzającego odstępstwo zastrzeżenia w statucie spółki lub w jakimkolwiek innym dokumencie, do sądu odsyłającego należy określenie miejsca, w którym F.L. Spies von Büllesheim rzeczywiście prowadził w przeważającej mierze działalność w wykonaniu umowy, o ile świadczenie usług w rozpatrywanym miejscu nie jest sprzeczne z wolą stron wynikającą z tego, co pomiędzy nimi zostało uzgodnione. W tym celu należy uwzględnić w szczególności czas spędzony we wspomnianych miejscach i znaczenie prowadzonej tam działalności, a do sądu krajowego należy ustalenie jego właściwości w świetle przedstawionych mu dowodów.
            65. W świetle powyższych rozważań na pytanie drugie należy odpowiedzieć, że art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że powództwo spółki przeciwko jej byłemu zarządzającemu ze względu na podnoszone naruszenie obowiązków spoczywających na nim na mocy prawa spółek jest objęte pojęciem postępowania, którego przedmiotem jest „umowa lub roszczenia wynikające z umowy”. W braku jakiegokolwiek wprowadzającego odstępstwo zastrzeżenia w statucie spółki lub w jakimkolwiek innym dokumencie do sądu odsyłającego należy określenie miejsca, w którym zarządzający rzeczywiście prowadził w przeważającej mierze działalność w wykonaniu umowy, o ile świadczenie usług w rozważanym miejscu nie jest sprzeczne z wolą stron wynikającą z tego, co pomiędzy nimi zostało uzgodnione.
            W przedmiocie pytania trzeciego
            66. Poprzez pytanie trzecie Hoge Raad der Nederlanden dąży w istocie do ustalenia, czy art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że w zakresie, w jakim mające zastosowanie prawo krajowe umożliwia wytoczenie powództwa jednocześnie na podstawie stosunku umownego i czynów niedozwolonych lub czynów podobnych do czynów niedozwolonych, przepis ten obejmuje przypadek taki jak rozpatrywany w sprawie głównej, w którym spółka pozywa daną osobę zarówno w charakterze zarządzającego tą spółką, jak i ze względu na niedozwolone zachowanie. W razie odpowiedzi twierdzącej sąd odsyłający chciałby ustalić, czy miejsce, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę, odpowiada miejscu, o którym mowa w art. 60 ust. 1 lit. b) i c) tego rozporządzenia.
            67. Podobnie jak w odniesieniu do drugiego pytania prejudycjalnego to pytanie trzecie ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy głównej w przypadku, gdy sąd odsyłający stwierdzi po zbadaniu kryteriów przedstawionych w odpowiedzi na zadane pierwsze pytanie prejudycjalne, że F.L. Spies von Büllesheim nie wykonywał swych obowiązków jako pracownik Holterman Ferho Exploitatie.
            68. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 stosuje się do każdego żądania zmierzającego do ustalenia odpowiedzialności pozwanego, które nie dotyczy „umowy lub roszczeń wynikających z umowy” w rozumieniu art. 5 pkt 1 lit. a) tego rozporządzenia (zob. w szczególności wyrok Brogsitter, C‑548/12, EU:C:2014:148, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo).
            69. Jak wynika z odpowiedzi udzielonej na pytanie drugie, stosunek prawny istniejący między spółką a zarządzającym tą spółką należy zakwalifikować jako „umowę” w rozumieniu art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001.
            70. W rezultacie w zakresie, w jakim prawo krajowe umożliwia oparcie żądania spółki przeciwko jej byłemu zarządzającemu na podnoszonym niedozwolonym zachowaniu, żądanie takie może być objęte postępowaniem, którego przedmiotem jest „czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego albo roszczenia wynikające z takiego czynu” w rozumieniu zasady jurysdykcyjnej określonej w art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 wyłącznie, jeśli nie wiąże się ono ze stosunkiem prawnym o charakterze umownym między spółką a zarządzającym.
            71. Jeśli – czego sprawdzenie należy do sądu odsyłającego – zarzucane zachowanie może być uznane za naruszenie obowiązków umownych zarządzającego, należałoby stwierdzić, że sądem właściwym do orzekania w przedmiocie tego zachowania jest sąd wskazany w art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001. W przeciwnym przypadku zastosowanie ma zasada jurysdykcyjna ujęta w art. 5 pkt 3 tego rozporządzenia (zob. analogicznie wyrok Brogsitter, C‑548/12, EU:C:2014:148, pkt 24–27).
            72. W tym względzie należy zauważyć, że art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 powinien być przedmiotem wykładni autonomicznej i ścisłej (wyrok CDC Hydrogen Peroxide, C‑352/13, EU:C:2015:335; pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo). Co się tyczy miejsca, gdzie „nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę”, określonego w art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001, należy przypomnieć, że sformułowanie to obejmuje zarówno miejsce, w którym szkoda się urzeczywistniła, jak i miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie stanowiące przyczynę szkody, wobec czego powództwo przeciwko pozwanemu może zostać wytoczone według wyboru powoda przed sąd jednego z tych dwóch miejsc (wyrok Coty Germany, C‑360/12, EU:C:2014:1318, pkt 46).
            73. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada ustalania jurysdykcji przewidziana w art. 5 pkt 3 tego rozporządzenia oparta jest na występowaniu szczególnie ścisłego związku pomiędzy sporem a sądami właściwymi dla miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę, który to związek uzasadnia przyznanie jurysdykcji owym sądom ze względu na prawidłowe sprawowanie wymiaru sprawiedliwości oraz sprawną organizację postępowania (wyrok CDC Hydrogen Peroxide, C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo).
            74. Jeżeli przedmiotem postępowania jest bowiem czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego, sąd właściwy dla miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę, jest zwykle w najlepszej sytuacji, by wydać rozstrzygnięcie w sprawie, w szczególności ze względu na bliskość w stosunku do przedmiotu sporu i łatwość przeprowadzenia postępowania dowodowego (wyrok CDC Hydrogen Peroxide, C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 40).
            75. Zidentyfikowanie jednego z łączników uznanych w orzecznictwie przytoczonym w pkt 72 niniejszego wyroku powinno zatem umożliwić ustalenie jurysdykcji sądu, który obiektywnie znajduje się w najlepszej sytuacji, by dokonać oceny, czy spełnione są konstytutywne przesłanki powstania odpowiedzialności pozwanego, z czego wynika, że powództwo może być skutecznie wytoczone tylko przed sądem, na którego obszarze właściwości miejscowej znajduje się właściwy łącznik (wyrok CDC Hydrogen Peroxide, C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
            76. Co się tyczy miejsca zdarzenia stanowiącego przyczynę szkody, należy, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 65 opinii, wziąć pod uwagę, że miejsce to może znajdować się tam, gdzie F.L. Spies von Büllesheim wykonywał zadania jako zarządzający spółką Holterman Ferho Exploitatie.
            77. W odniesieniu do miejsca, w którym szkoda się urzeczywistniła, z orzecznictwa Trybunału wynika, że miejscem tym jest to miejsce, w którym szkoda podnoszona przez spółkę faktycznie się objawia (podobnie wyrok CDC Hydrogen Peroxide, C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 52).
            78. W niniejszym przypadku w celu określenia, gdzie niedozwolone zachowanie F.L. Spiesa von Büllesheima przy wykonywaniu jego obowiązków zarządzającego mogło wyrządzić szkodę, sąd odsyłający na podstawie danych, którymi dysponuje, będzie musiał uwzględnić okoliczność, że pojęcie „miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” nie może być interpretowane w tak szeroki sposób, że oznaczałoby ono każde miejsce, w którym mogą być odczuwalne negatywne konsekwencje zdarzenia, które spowodowało już szkodę rzeczywiście powstałą w innym miejscu.
            79. W świetle powyższych rozważań na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, iż w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, w których spółka pozywa swojego byłego zarządzającego ze względu na podnoszone niedozwolone zachowanie, art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że powództwo to dotyczy czynu niedozwolonego, gdy zarzucane zachowanie nie może być uznane za naruszenie obowiązków spoczywających na zarządzającym na mocy prawa spółek, czego sprawdzenie należy do sądu odsyłającego. Sąd ten musi określić na podstawie okoliczności faktycznych sprawy najściślejszy łącznik z miejscem, w którym nastąpiło zdarzenie stanowiące przyczynę szkody, i z miejscem, w którym szkoda się urzeczywistniła.
            W przedmiocie kosztów
            80. Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

            Sentencja
            Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
            1) Przepisy rozdziału II sekcja 5 (art. 18–21) rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, gdy spółka wytacza powództwo przeciwko osobie, która wykonywała obowiązki dyrektora i zarządzającego tą spółką, o ustalenie uchybień popełnionych przez tę osobę w wykonywaniu jej obowiązków i o uzyskanie wskutek tego odszkodowania, stoją one na przeszkodzie stosowaniu art. 5 pkt 1 i 3 tego rozporządzenia, pod warunkiem że wspomniana osoba wykonywała w charakterze dyrektora i zarządzającego przez pewien okres na rzecz tej spółki i pod jej kierownictwem świadczenia, za które w zamian otrzymywała wynagrodzenie, czego sprawdzenie należy do sądu odsyłającego.
            2) Artykuł 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że powództwo spółki przeciwko jej byłemu zarządzającemu ze względu na podnoszone naruszenie obowiązków spoczywających na nim na mocy prawa spółek jest objęte pojęciem postępowania, którego przedmiotem jest „umowa lub roszczenia wynikające z umowy”. W braku jakiegokolwiek wprowadzającego odstępstwo zastrzeżenia w statucie spółki lub w jakimkolwiek innym dokumencie do sądu odsyłającego należy określenie miejsca, w którym zarządzający rzeczywiście prowadził w przeważającej mierze działalność w wykonaniu umowy, o ile świadczenie usług w rozważanym miejscu nie jest sprzeczne z wolą stron wynikającą z tego, co pomiędzy nimi zostało uzgodnione.
            3) W okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, w których spółka pozywa swojego byłego zarządzającego ze względu na podnoszone niedozwolone zachowanie, art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że powództwo to dotyczy czynu niedozwolonego, gdy zarzucane zachowanie nie może być uznane za naruszenie obowiązków spoczywających na zarządzającym na mocy prawa spółek, czego sprawdzenie należy do sądu odsyłającego. Sąd ten musi określić na podstawie okoliczności faktycznych sprawy najściślejszy łącznik z miejscem, w którym nastąpiło zdarzenie stanowiące przyczynę szkody, i z miejscem, w którym szkoda się urzeczywistniła.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (druga izba) z dnia 1 marca 2005 r. # Andreas Mausolf przeciwko Europejski Urząd Policji (Europol). # Sprawa T-258/03.


title: Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 10 czerwca 2004 r.#Rudolf Kronhofer przeciwko Marianne Maier i innym.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Oberster Gerichtshof - Austria.#Konwencja brukselska - Artykuł 5 pkt 3 - Jurysdykcja w przypadku odpowiedzialności z tytułu czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego - Miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę - Szkoda majątkowa poniesiona w związku z ulokowaniem kapitału w innym umawiającym się państwie.#Sprawa C-168/02.

text:
      Sprawa C-168/02
      Rudolf Kronhofer
      przeciwko
      Marianne Maier i in.
      [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberster Gerichtshof (Austria)]
      Konwencja brukselska – Artykuł 5 pkt 3 – Jurysdykcja w przypadku odpowiedzialności z tytułu czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego – Miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę – Szkoda majątkowa poniesiona w związku z ulokowaniem kapitału w innym umawiającym się państwie
      Streszczenie wyroku
      Konwencja o jurysdykcji i wykonaniu orzeczeń sądowych – Jurysdykcja szczególna – Jurysdykcja „w przypadku odpowiedzialności
            z tytułu czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego” – Miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące
            szkodę – Pojęcie – Miejsce zamieszkania powoda, który poniósł szkodę majątkową w związku z ulokowaniem kapitału w innym umawiającym
            się państwie – Wyłączenie
      (konwencja z dnia 27 września 1968 r., art. 5 pkt 3)
      Artykuł 5 pkt 3 Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i
         handlowych, zmienionej przez Konwencję z dnia 9 października 1978 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Danii, Irlandii, Zjednoczonego
         Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Konwencję z dnia 25 października 1982 r. w sprawie przystąpienia Republiki
         Greckiej, Konwencję z dnia 26 maja 1989 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej oraz przez
         Konwencję z dnia 29 listopada 1996 r. w sprawie przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji należy
         interpretować w ten sposób, że wyrażenie „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” nie oznacza miejsca zamieszkania
         powoda, w którym znajduje się „ośrodek jego interesów majątkowych” wyłącznie z tego powodu, że poniósł on szkodę finansową
         w wyniku utraty składników jego majątku, która nastąpiła w innym umawiającym się państwie.

      W istocie pojęcie „miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” nie może być interpretowane w tak szeroki sposób,
         że oznaczałoby ono każde miejsce, w którym mogą być odczuwalne negatywne konsekwencje zdarzenia, które spowodowało szkodę
         rzeczywiście powstałą w innym miejscu. Z jednej strony, wykładnia taka powodowałaby, że ustalenie właściwej jurysdykcji zależałoby
         od niepewnych okoliczności, takich jak „ośrodek interesów majątkowych” poszkodowanego, i w konsekwencji pozostawałaby w sprzeczności
         z postulatem wzmocnienia ochrony prawnej osób zamieszkałych we Wspólnocie, pozwalającym powodowi w prosty sposób określić
         sąd, przed który może on wytoczyć powództwo, i jednocześnie pozwanemu ustalić sąd, przed który może on zostać pozwany, stanowiącym
         jeden z celów konwencji. Z drugiej strony mogłaby ona uzasadniać najczęściej jurysdykcję sądów miejsca zamieszkania powoda,
         czemu, zdaje się, poza przypadkami wyraźnie w niej wskazanymi, sprzeciwiać sama konwencja.

       (por. pkt 19-21 i sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
      z dnia 10 czerwca 2004 r. (*)

      Konwencja brukselska – Artykuł 5 pkt 3 – Jurysdykcja w przypadku odpowiedzialności z tytułu czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego – Miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę – Szkoda majątkowa poniesiona w związku z ulokowaniem kapitału w innym umawiającym się państwie
      W sprawie C-168/02
      mającej za przedmiot skierowany do Trybunału na mocy protokołu z dnia 3 czerwca 1971 r. w sprawie wykładni przez Trybunał
         Sprawiedliwości Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i
         handlowych przez Oberster Gerichtshof (Austria) wniosek o wydanie, w ramach zawisłego przed tym sądem sporu między

      Rudolfem Kronhoferem
      a
      Marianne Maier,
      Christianem Möllerem,
      Wirichem Hofiusem,
      Zeki Karanem,
      orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni art. 5 pkt 3 ww. Konwencji z dnia 27 września 1968 r. (Dz.U. 1972,
         L 299, str. 32), zmienionej przez Konwencję z dnia 9 października 1978 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Danii, Irlandii
         oraz Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Dz.U. L 304, str. 1, i – tekst zmieniony – str. 77),
         Konwencję z dnia 25 października 1982 r. w sprawie przystąpienia Republiki Greckiej (Dz.U. L 388, str. 1), Konwencję z dnia
         26 maja 1989 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej (Dz.U. L 285, str. 1) oraz Konwencję
         z dnia 29 listopada 1996 r. w sprawie przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji (Dz.U. 1997,
         C 15, str. 1),

      TRYBUNAŁ (druga izba),
      w składzie: C. W. A. Timmermans, prezes izby, J.-P. Puissochet, J. N. Cunha Rodrigues (sprawozdawca), R. Schintgen oraz N.
         Colneric, sędziowie,

      rzecznik generalny: P. Léger,
      sekretarz: H. von Holstein, zastępca sekretarza,
      rozważywszy uwagi na piśmie przedstawione:
      -      w imieniu R. Kronhofera przez M. Brandauera, Rechtsanwalt,
      -      w imieniu M. Maier przez M. Scherbantie, Rechtsanwältin,
      -      w imieniu Z. Karana przez C. Endera, Rechtsanwalt,
      -      w imieniu rządu austriackiego przez C. Pesendorfer, działającą w charakterze pełnomocnika,
      -      w imieniu rządu niemieckiego przez R. Wagnera, działającego w charakterze pełnomocnika,
      -      w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez K. Manjiego, działającego w charakterze pełnomocnika, wspomaganego przez T. Warda,
         barrister,

      -      w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez A.-M. Rouchaud i W. Bogensbergera, działających w charakterze pełnomocników,
      uwzględniając sprawozdanie na rozprawę,
      po wysłuchaniu uwag ustnych R. Kronhofera reprezentowanego przez M. Brandauera i R. Bickela, Rechtsanwälte, Z. Karana reprezentowanego
         przez C. Endera oraz Komisji reprezentowanej przez A.-M. Rouchaud i W. Bogensbergera, na rozprawie w dniu 20 listopada 2003
         r.,

      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 15 stycznia 2004 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2002 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 6 maja 2002 r., Oberster Gerichtshof zwrócił
         się – na podstawie protokołu z dnia 3 czerwca 1971 r. w sprawie wykładni przez Trybunał Sprawiedliwości Konwencji z dnia 27
         września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych – z pytaniem prejudycjalnym
         w przedmiocie wykładni art. 5 pkt 3 tej Konwencji (Dz.U. 1972, L 299, str. 32), zmienionej przez Konwencję z dnia 9 października
         1978 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Danii, Irlandii oraz Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej
         (Dz.U. L 304, str. 1, i – tekst zmieniony – str. 77), Konwencję z dnia 25 października 1982 r. w sprawie przystąpienia Republiki
         Greckiej (Dz.U. L 388, str. 1), Konwencję z dnia 26 maja 1989 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej
         (Dz.U. L 285, str. 1) oraz przez Konwencję z dnia 29 listopada 1996 r. w sprawie przystąpienia Republiki Austrii, Republiki
         Finlandii i Królestwa Szwecji (Dz.U. 1997, C 15, str. 1) (zwanej dalej „Konwencją”).

      2        To pytanie zostało podniesione w ramach sporu pomiędzy R. Kronhoferem, zamieszkałym w Austrii a zamieszkałymi w Niemczech:
         M. Maier, Ch. Möllerem, W. Hofiusem i Z. Karanem (zwanymi dalej „pozwanymi w sporze przed sądem krajowym”), w ramach którego
         R. Kronhofer domagał się odszkodowania z tytułu szkód majątkowych, które miał ponieść w związku z czynem niedozwolonym popełnionym
         przez pozwanych w sporze przed sądem krajowym, działających w charakterze członków zarządu lub doradców inwestycyjnych spółki
         Protectas Vermögensverwaltung GmbH (zwanej dalej „spółką Protectas”), której siedziba znajduje się również w Niemczech.

       Ramy prawne
      3        Artykuł 2 akapit pierwszy Konwencji stanowi:

      „Z zastrzeżeniem przepisów niniejszej konwencji osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium Umawiającego się Państwa mogą
         być, niezależnie od ich obywatelstwa, pozywane przed sądy tego państwa”.

      4        Zgodnie z art. 5 pkt 3 Konwencji:

      „Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium jednego z Umawiających się Państw, może być pozwana w innym Umawiającym
         się Państwie:

      […]
      3)      jeżeli przedmiotem postępowania jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego albo roszczenia wynikające
         z takiego czynu – przed sąd miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę”.

       Postępowanie przed sądem krajowym oraz pytanie prejudycjalne
      5        R. Kronhofer wystąpił do Landesgericht Feldkirch (Austria) przeciwko pozwanym w sporze przed sądem krajowym z powództwem o
         odszkodowanie z tytułu szkód majątkowych, które miał ponieść w związku z popełnionym przez nich czynem niedozwolonym.

      6        Pozwani w sporze przed sądem krajowym nakłonili telefonicznie R. Kronhofera do zawarcia umowy opcyjnej zakupu akcji (transakcje
         Call-Options), nie informując go jednak o ryzyku związanym z taką operacją. W konsekwencji R. Kronhofer przekazał w listopadzie
         i w grudniu 1997 r. na konto inwestycyjne w spółce Protectas w Niemczech środki na łączną kwotę 82 500 USD, które zostały
         następnie wykorzystane do nabycia na giełdzie w Londynie opcji na zakup akcji charakteryzujących się wysokim stopniem ryzyka.
         Przedmiotowa operacja doprowadziła do utraty części przekazanych środków, w efekcie czego R. Kronhofer otrzymał zwrot jedynie
         części zainwestowanego przez niego kapitału.

      7        Jurysdykcja Landesgericht Feldkirch wynikała z art. 5 pkt 3 Konwencji, jako sądu miejsca, w którym wystąpiła szkoda, w tym
         przypadku miejsce zamieszkania R. Kronhofera.

      8        Ponieważ powództwo zostało odrzucone, R. Kronhofer zaskarżył orzeczenie w przedmiocie odrzucenia powództwa do Oberlandesgericht
         Innsbruck (Austria), który uznał się za niewłaściwy ze względu na okoliczność, że sąd miejsca zamieszkania nie jest „sądem
         miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę”, gdyż ani miejsce działań powodujących szkodę, ani miejsce wystąpienia
         samej szkody nie znajdowały się na terytorium Austrii.

      9        Oberster Gerichtshof, do którego została skierowana skarga „rewizyjna”, uważa, że Trybunał nie rozstrzygnął jeszcze kwestii,
         czy wyrażenie „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” należy interpretować tak szeroko, że w przypadku szkody
         czysto majątkowej, której przedmiotem jest pewna część majątku poszkodowanego zainwestowana w innym umawiającym się państwie,
         obejmuje ono również miejsce zamieszkania poszkodowanego i tym samym ośrodek jego interesów majątkowych.

      10      Zważywszy na fakt, że rozstrzygnięcie sporu wymaga dokonania wykładni Konwencji, Oberster Gerichtshof postanowił zawiesić
         postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

      „Czy wyrażenie »miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę«, zawarte w art. 5 pkt 3 Konwencji […], należy interpretować
         w ten sposób, że w przypadku szkody czysto majątkowej, która wynika z zainwestowania pewnych składników majątku osoby poszkodowanej,
         obejmuje ono również miejsce zamieszkania tej osoby, gdy inwestycja została dokonana w innym Państwie Członkowskim Wspólnoty?”

       W przedmiocie pytania prejudycjalnego
      11      Sąd krajowy występujący z wnioskiem zmierza zasadniczo do uzyskania odpowiedzi na pytanie, czy art. 5 pkt 3 Konwencji winien
         być interpretowany w ten sposób, że wyrażenie „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” może odnosić się do miejsca
         zamieszkania powoda – jako „ośrodka jego interesów majątkowych” – chociażby z tego względu, że tam poniósł szkodę finansową,
         będącą konsekwencją utraty składników swojego majątku, która miała miejsce w innym umawiającym się państwie.

      12      Tytułem wstępu należy przypomnieć, że system przyznawania jurysdykcji ogólnej, przewidziany w tytule II Konwencji, opiera
         się na podstawowej zasadzie, wyrażonej w jej art. 2 akapit pierwszy, w myśl której osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium
         umawiającego się państwa mogą być pozywane przed sądy tego państwa, niezależnie od ich obywatelstwa.

      13      Tytuł II rozdział 2 Konwencji przewiduje, wyłącznie na zasadzie odstępstwa od tej podstawowej zasady jurysdykcji sądu miejsca
         zamieszkania pozwanego, pewną liczbę przypadków jurysdykcji szczególnej, wśród których figuruje przypadek z art. 5 pkt 3 Konwencji.

      14      Powyższe reguły dotyczące jurysdykcji szczególnej podlegają ścisłej wykładni, która nie może wykraczać poza przypadki wyraźnie
         przewidziane w Konwencji (zob. wyroki z dnia 27 września 1988 r. w sprawie 189/87 Kalfelis, Rec. str. 5565, pkt 19 oraz z
         dnia 15 stycznia 2004 r. w sprawie C-433/01 Blijdenstein, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 25).

      15      W myśl utrwalonego orzecznictwa reguła wyrażona w art. 5 pkt 3 Konwencji jest oparta na istnieniu łącznika wynikającego ze
         szczególnie ścisłego związku pomiędzy roszczeniem a sądami innymi niż sąd miejsca zamieszkania pozwanego, który uzasadnia
         przyznanie jurysdykcji tym sądom ze względu na prawidłowe administrowanie wymiarem sprawiedliwości oraz sprawną organizację
         postępowania (zob. między innymi wyroki z dnia 30 listopada 1976 r. w sprawie 21/76 Bier, tzw. „Mines de potasse d’Alsace”,
         Rec. str. 1735, pkt 11 oraz z dnia 1 października 2002 r. w sprawie C-167/00 Henkel, Rec. str. I-8111, pkt 46).

      16      Trybunał orzekł również, że w przypadku gdy miejsce zdarzenia mogącego wywołać odpowiedzialność odszkodowawczą z tytułu popełnienia
         czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego nie jest miejscem, w którym wystąpiła szkoda, wyrażenie „miejsce,
         gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę”, występujące w art. 5 pkt 3 Konwencji, należy rozumieć w ten sposób, że obejmuje
         ono swoim zakresem zarówno miejsce wystąpienia samej szkody, jak również miejsce zdarzenia będącego przyczyną tej szkody,
         wobec czego pozew może zostać skierowany przeciwko pozwanemu według wyboru powoda do sądu jednego z tych miejsc (zob. w szczególności
         ww. wyrok w sprawie Mines de potasse d’Alsace, pkt 24 i 25 oraz wyrok z dnia 5 lutego 2004 r. w sprawie C-18/02 DFDS Torline,
         dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 40).

      17      Z postanowienia odsyłającego wynika, że, zdaniem Oberster Gerichtshof, w postępowaniu przed sądem krajowym zarówno miejsce
         wystąpienia szkody, jak również miejsce zdarzenia będącego jej przyczyną znajdują się na terytorium Niemiec. Specyfika tej
         sprawy polega na tym, że rzekoma szkoda finansowa poniesiona przez powoda w innym umawiającym się państwie wywołała skutki
         jednocześnie w sferze całego jego majątku.

      18      Ponadto, jak słusznie wywodzi rzecznik generalny w pkt 46 swojej opinii, w takim przypadku nic nie uzasadnia przyznania jurysdykcji
         sądom umawiającego się państwa innego niż to, na którego terytorium miało miejsce zdarzenie powodujące szkodę oraz wystąpienie
         samej szkody, tj. w którym spełnione zostały wszystkie przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej. Przyznanie takiej jurysdykcji
         nie odpowiadałoby żadnej obiektywnej potrzebie z punktu widzenia postępowania dowodowego lub organizacji procesu.

      19      Jak również orzekł Trybunał, pojęcie „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” nie może być interpretowane w
         tak szeroki sposób, że oznaczałoby ono każde miejsce, w którym mogą być odczuwalne negatywne konsekwencje zdarzenia, które
         spowodowało szkodę rzeczywiście powstałą w innym miejscu (zob. wyrok z dnia 19 września 1995 r. w sprawie C-364/93 Marinari,
         Rec. str. I-2719, pkt 14).

      20      W takiej sytuacji jak w postępowaniu przed sądem krajowym wykładnia taka powodowałaby, że ustalenie właściwej jurysdykcji
         zależałoby od niepewnych okoliczności, takich jak „ośrodek interesów majątkowych” poszkodowanego i w konsekwencji pozostawałaby
         w sprzeczności z postulatem wzmocnienia ochrony prawnej osób zamieszkałych we Wspólnocie, pozwalającym powodowi w prosty sposób
         określić sąd, przed który może on wytoczyć powództwo, i jednocześnie pozwanemu ustalić sąd, przed który może on zostać pozwany,
         stanowiącym jeden z celów Konwencji (zob. wyroki z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie C-256/00 Besix, Rec. str. I-1699, pkt
         25 i 26 oraz ww. wyrok w sprawie DFDS Torline, pkt 36). Ponadto taka wykładnia mogłaby uzasadniać najczęściej jurysdykcję
         sądów miejsca zamieszkania powoda, czemu – jak to już również stwierdził Trybunał w pkt 14 niniejszego wyroku – zdaje się,
         poza przypadkami wyraźnie w niej wskazanymi, sprzeciwiać sama Konwencja.

      21      Mając na uwadze powyższe rozważania, na zadane pytanie należy udzielić odpowiedzi, że art. 5 pkt 3 Konwencji należy interpretować
         w ten sposób, że wyrażenie „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” nie oznacza miejsca zamieszkania powoda,
         w którym znajduje się „ośrodek jego interesów majątkowych” wyłącznie z tego powodu, że tam poniósł on szkodę finansową w wyniku
         utraty składników jego majątku, która miała miejsce w innym umawiającym się państwie.

       W przedmiocie kosztów
      22      Koszty poniesione przez rządy austriacki, niemiecki i Zjednoczonego Królestwa oraz przez Komisję, które przedłożyły Trybunałowi
         swoje uwagi, nie podlegają zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny,
         dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach.

      Z powyższych względów
      TRYBUNAŁ (druga izba)
      w odpowiedzi na pytanie przedłożone mu postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2002 r. przez Oberster Gerichtshof orzeka, co następuje:
      Artykuł 5 pkt 3 Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i
            handlowych, zmienionej przez Konwencję z dnia 9 października 1978 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Danii, Irlandii, Zjednoczonego
            Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Konwencję z dnia 25 października 1982 r. w sprawie przystąpienia Republiki
            Greckiej, Konwencję z dnia 26 maja 1989 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej oraz przez
            Konwencję z dnia 29 listopada 1996 r. w sprawie przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji należy
            interpretować w ten sposób, że wyrażenie „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” nie oznacza miejsca zamieszkania
            powoda, w którym znajduje się „ośrodek jego interesów majątkowych” wyłącznie z tego powodu, że poniósł on szkodę finansową
            w wyniku utraty składników jego majątku, która miała miejsce w innym umawiającym się państwie.

               Timmermans

               Puissochet

                Cunha Rodrigues

               Schintgen

                Colneric

         Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 10 czerwca 2004 r.

               Sekretarz

                      Prezes drugiej izby

               R. Grass

                      C. W. A. Timmermans

         * Język postępowania: niemiecki.


title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 11 kwietnia 2013 r.#Blanka Soukupová przeciwko Ministerstvo zemědělství.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Nejvyšší správní soud.#Rolnictwo – EFOGR – Rozporządzenie (WE) nr 1257/1999 – Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich – Wsparcie w przejściu na wcześniejszą emeryturę – Przekazujący, który ukończył co najmniej 55 lat, ale w chwili przekazania nie osiągnął normalnego wieku emerytalnego – Pojęcie normalnego wieku emerytalnego – Przepisy krajowe ustalające różny wiek emerytalny w zależności od płci oraz, w przypadku kobiet, liczby wychowanych dzieci – Ogólne zasady równego traktowania i niedyskryminacji.#Sprawa C-401/11.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
      z dnia 11 kwietnia 2013 r. (
            *1
         ) (
            1
         )
      Rolnictwo – EFOGR – Rozporządzenie (WE) nr 1257/1999 – Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich – Wsparcie w przejściu na wcześniejszą emeryturę – Przekazujący, który ukończył co najmniej 55 lat, ale w chwili przekazania nie osiągnął normalnego wieku emerytalnego – Pojęcie normalnego wieku emerytalnego – Przepisy krajowe ustalające różny wiek emerytalny w zależności od płci oraz, w przypadku kobiet, liczby wychowanych dzieci – Ogólne zasady równego traktowania i niedyskryminacji
      W sprawie C‑401/11
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Nejvyšší správní soud (Republika Czeska) postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2011 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 28 lipca 2011 r., w postępowaniu:

         Blanka Soukupová

      przeciwko

         Ministerstvo zemědělství,
      TRYBUNAŁ (trzecia izba),
      w składzie: R. Silva de Lapuerta, pełniąca obowiązki prezesa trzeciej izby, K. Lenaerts, G. Arestis (sprawozdawca), J. Malenovský i D. Šváby, sędziowie,
      rzecznik generalny: N. Jääskinen,
      sekretarz: K. Sztranc‑Sławiczek, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 28 czerwca 2012 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               –

               w imieniu B. Soukupovej przez J. Tomáška, advokát,

               –

               w imieniu rządu czeskiego przez M. Smolka, działającego w charakterze pełnomocnika,

               –

               w imieniu rządu polskiego przez M. Szpunara, działającego w charakterze pełnomocnika,

               –

               w imieniu Komisji Europejskiej przez M. van Beeka, G. von Rintelena oraz Z. Malůškovą, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 23 października 2012 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 11 rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniającego i uchylającego niektóre rozporządzenia (Dz.U. L 160, s. 80, i sprostowanie Dz.U. 2000, L 302, s. 72) oraz ogólnych zasad prawa Unii, to jest zasady równego traktowania i niedyskryminacji.

               2

               Wniosek ten złożony został w ramach sporu między B. Soukupovą, rolnikiem, a Ministerstvo zemědělství (ministerstwem rolnictwa) w przedmiocie oddalenia żądania objęcia programem wspierającym wcześniejsze zakończenie prowadzenia działalności rolniczej przez przedsiębiorcę rolnego.

         Ramy prawne

            Uregulowania Unii

               3

               Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy Rady nr 79/7/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 1979, L 6, s. 24) stanowi:
               „Niniejszą dyrektywę stosuje się do:

                        a)

                        systemów ustawowych zapewniających ochronę przed ryzykiem:
                        […]

                                 –

                                 starości,

                           […]

                        b)

                        przepisów dotyczących pomocy społecznej w zakresie, w jakim mają one uzupełnić lub zastąpić wymienione wcześniej systemy”.

               4

               Artykuł 7 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:
               „1.   Niniejsza dyrektywa nie narusza prawa państw członkowskich do wyłączenia z jej zakresu:

                        a)

                        ustalenia wieku emerytalnego dla celów przyznania rent i emerytur oraz skutków mogących z tego wypływać w odniesieniu do innych świadczeń;

                        b)

                        przywilejów przyznawanych w systemach ubezpieczenia emerytalnego osobom, które wychowywały dzieci; nabycia praw do świadczeń na podstawie okresów przerwy w wykonywaniu pracy ze względu na wychowywanie dzieci;

                  […]
               2.   Państwa członkowskie przeprowadzają okresowo badanie kwestii wyłączonych na mocy ust. 1 w celu zweryfikowania, w świetle zmian społecznych w tej dziedzinie, czy uzasadnione jest podtrzymywanie odpowiednich wyłączeń”.

               5

               Motyw 23 rozporządzenia nr 1257/1999 głosi, że powinno się zachęcać do wcześniejszego przechodzenia na emeryturę w rolnictwie w celu poprawy wydajności gospodarstw rolnych.

               6

               Zgodnie z motywem 40 tego rozporządzenia powinny być wspierane działania w celu usunięcia nierówności i promowania równych szans dla kobiet i mężczyzn.

               7

               Artykuł 2 tiret jedenaste tego rozporządzenia przewiduje, że wsparcie rozwoju obszarów wiejskich, związane z działalnością gospodarki rolnej i jej przekształceniem, może dotyczyć zlikwidowania nierówności i promocji równych szans dla kobiet i mężczyzn, w szczególności poprzez wspieranie projektów zainicjowanych i wdrażanych przez kobiety.

               8

               Artykuł 10 ust. 1 rozporządzenia nr 1257/1999, znajdujący się w rozdziale IV tego rozporządzenia, zatytułowanym „Wcześniejsze emerytury”, ma następujące brzmienie:
               „Wsparcie przechodzenia na wcześniejszą emeryturę w gospodarce rolnej przyczynia się do realizacji następujących celów:

                        –

                        zapewnienia dochodu starszym rolnikom, którzy decydują się na zaprzestanie gospodarowania,

                        –

                        zachęcenia do zastępowania takich starszych rolników przez rolników, którzy mogą poprawić, w miarę potrzeb, rentowność pozostawionych im gospodarstw rolnych,

                        –

                        wydzielenia użytków rolnych dla produkcji nierolniczej, tam gdzie gospodarka rolna przy zachowaniu rentowności nie jest możliwa”.

               9

               Artykuł 11 ust. 1 tego rozporządzenia stanowi:
               „Osoba przekazująca gospodarstwo:

                        –

                        zaprzestaje całkowicie prowadzenia komercyjnej gospodarki rolnej; może ona jednak kontynuować niekomercyjną gospodarkę rolną i utrzymać użytkowanie budynków,

                        –

                        ma nie mniej niż 55 lat, ale nie osiągnęła jeszcze normalnego wieku emerytalnego w momencie przekazywania gospodarstwa,
                        oraz

                        –

                        prowadziła gospodarstwo rolne przez 10 lat poprzedzających przekazanie gospodarstwa”.

               10

               Artykuł 12 ust. 2 tego rozporządzenia głosi:
               „Okres udzielania wsparcia w przejściu na wcześniejszą emeryturę nie przekracza 15 lat dla osoby przekazującej gospodarstwo i 10 lat dla robotnika rolnego. Wsparcie takie jest udzielane osobom, które przekazały gospodarstwo rolne nie dłużej niż do ukończenia przez nie 75 lat, i robotnikom rolnym nie dłużej niż do osiągnięcia przez nich normalnego wieku emerytalnego.
               W przypadku, gdy osoba, która przekazała gospodarstwo rolne, otrzymuje od państwa członkowskiego normalną emeryturę, wsparcie w postaci wcześniejszej emerytury zostaje przyznane jako dodatek, uwzględniwszy wysokość krajowej emerytury w tym państwie”.

            Uregulowania czeskie

               11

               Zgodnie z rozporządzeniem nr 1257/1999 w dniu 26 stycznia 2005 r. Republika Czeska wydała dekret rządowy nr 69/2005 ustanawiający warunki przyznawania dotacji w związku z wcześniejszym zakończeniem prowadzenia działalności rolniczej przez przedsiębiorcę rolnego (nařízení vlády č. 69/2005 Sb., o stanovení podmínek pro poskytování dotace v souvislosti s předčasným ukončením provozování zemědělské činnosti zemědělského podnikatele). Zgodnie art. 1 tego dekretu rządowego jego celem jest przyznawanie dotacji w ramach programu wspierającego wcześniejsze zakończenie prowadzenia działalności rolniczej przez przedsiębiorcę rolnego.

               12

               Zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. b) wskazanego dekretu rządowego przystąpienie do tego programu jest możliwe pod warunkiem, że osoba składająca wniosek o objęcie jej programem w dniu złożenia wniosku osiągnęła wiek co najmniej 55 lat oraz nie osiągnęła wieku wymaganego do nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych.

               13

               Artykuł 32 ust. 1 i 2 ustawy nr 155/1995 o ubezpieczeniu emerytalnym (zákon č. 155/1995 Sb., o důchodovém pojištění), w wersji mającej zastosowanie w postępowaniu głównym, do którego odsyła rzeczony art. 3 ust. 1 lit. b), przewidywał:
               „(1)   Ustala się wiek emerytalny

                        a)

                        dla mężczyzn na 60 lat;

                        b)

                        dla kobiet

                                 1.

                                 na 53 lata, jeśli wychowały co najmniej 5 dzieci,

                                 2.

                                 na 54 lata, jeśli wychowały 3 lub 4 dzieci,

                                 3.

                                 na 55 lat, jeśli wychowały 2 dzieci,

                                 4.

                                 na 56 lat, jeśli wychowały jedno dziecko, lub

                                 5.

                                 na 57 lat, jeśli ubezpieczona osiągnęła ten wiek w dniu 31 grudnia 1995 r.

                  (2)   W przypadku ubezpieczonych, którzy w okresie od dnia 1 stycznia 1996 r. do dnia 31 grudnia 2012 r. osiągną wiek ustalony w ust. 1, wiek emerytalny określa się w przypadku mężczyzn, dodając 2 miesiące, oraz w przypadku kobiet, dodając 4 miesiące do miesiąca, w którym ubezpieczony osiągnął ten wiek, za każdy, nawet rozpoczęty, rok kalendarzowy w okresie od dnia 31 grudnia 1995 r. do dnia osiągnięcia wieku ustalonego w ust. 1, i uznaje się za wiek emerytalny wiek osiągnięty w dniu, którego cyfra odpowiada dniu urodzenia ubezpieczonego; jeśli ów miesiąc nie zawiera tego dnia, za wiek emerytalny uznaje się wiek osiągnięty w ostatnim dniu tego miesiąca”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               14

               Blanka Soukupová, rolnik, urodziła się w dniu 24 stycznia 1947 r. i wychowała dwoje dzieci. W dniu 24 maja 2004 r. osiągnęła wiek uprawniający ją do uzyskania świadczeń emerytalnych zgodnie z art. 32 ust. 1 i 2 ustawy nr 155/1995.

               15

               W dniu 3 października 2006 r. B. Soukupová wystąpiła do państwowego rolnego funduszu inwestycyjnego z wnioskiem o objęcie jej programem wspierającym wcześniejsze zakończenie prowadzenia działalności rolniczej przez przedsiębiorcę rolnego.

               16

               Wniosek B. Soukupovej został oddalony na mocy decyzji z dnia 20 grudnia 2006 r. zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. b) dekretu rządowego nr 69/2005 z uwagi na fakt, że w dniu, w którym wniosek ten został złożony, B. Soukupová osiągnęła wiek wymagany do nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych.

               17

               Blanka Soukupová wniosła do Ministerstvo zemědělství odwołanie od tej decyzji, które zostało oddalone decyzją z dnia 12 kwietnia 2007 r.

               18

               Na tę decyzję B. Soukupová wniosła skargę do Městský soud v Praze (sądu miejskiego w Pradze). W swojej skardze podniosła ona, że art. 3 ust. 1 lit. b) dekretu rządowego nr 69/2005 jest sprzeczny z art. 11 ust. 1 tiret drugie rozporządzenia nr 1257/1999, ponieważ rozporządzenie to odwołuje się do „normalnego wieku emerytalnego”, podczas gdy dekret rządowy odwołuje się do „wieku wymaganego do nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych”. Wskazując na dyskryminujący charakter warunku przewidzianego w art. 3, jako że wiek wymagany do nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych w rozumieniu wspomnianego art. 3 został ustalony odmiennie dla mężczyzn i kobiet, zaś w przypadku kobiet różni się w zależności od liczby wychowanych dzieci, skarżąca domaga się takiej wykładni pojęcia normalnego wieku emerytalnego w rozumieniu tego rozporządzenia, która nie dyskryminowałaby poszczególnych wnioskodawców. Skarżąca podkreśliła, że zgodnie z uregulowaniem czeskim kobietom, które wychowały więcej dzieci, przysługuje obiektywnie krótszy termin na złożenie wniosku o przystąpienie do programu wspierającego wcześniejsze zakończenie prowadzenia działalności rolniczej niż termin przysługujący mężczyznom lub kobietom, które wychowały mniej dzieci.

               19

               Wyrokiem z dnia 30 kwietnia 2009 r. Městský soud v Praze uchylił decyzję Ministerstvo zemědělství, uznając, że nie istniał żaden słuszny powód umożliwiający dokonanie rozróżnienia pomiędzy mężczyzną rolnikiem a kobietą rolnikiem w odniesieniu do kwestii dostępu do dotacji rolnych. Městský soud v Praze odrzucił w konsekwencji wykładnię, która mogłaby wprowadzić nieuzasadnione różnice w traktowaniu poszczególnych wnioskodawców. Ponadto orzekł on, że górną granicę wieku umożliwiającą objęcie programem wspierającym wcześniejsze zakończenie prowadzenia działalności rolniczej przez przedsiębiorcę rolnego należy określić jako normalny wiek emerytalny w ten sam sposób dla wszystkich wnioskodawców.

               20

               Od tego wyroku Ministerstvo zemědělství wniosło skargę kasacyjną do Nejvyšší správní soud (najwyższego sądu administracyjnego). Ministerstvo zemědělství utrzymywało w swojej skardze, że rozporządzenie nr 1257/1999 nie przewiduje szczegółowych przepisów w odniesieniu do dolnej granicy wieku wnioskodawców. Podniosło ono również, że wyrażenia „normalny wiek emerytalny” w rozumieniu art. 11 ust. 1 tiret drugie tego rozporządzenia i „wiek emerytalny” w rozumieniu art. 32 ustawy nr 155/1995 mają podobne znaczenie. Ministerstvo zemědělství utrzymywało, że aby określić w sposób precyzyjny i obiektywny normalny wiek emerytalny w rozumieniu rzeczonego art. 11, postanowiono określić ten wiek, w krajowym porządku prawnym, na podstawie rzeczonego art. 32. Ministerstvo zemědělství podkreśliło również, że identyczny sposób ustalania normalnego wieku emerytalnego został ustanowiony w dokumencie programowym zatytułowanym „Horyzontalny plan rozwoju obszarów wiejskich na lata 2004–2006”, który został przyjęty zarówno przez to państwo członkowskie na mocy decyzji nr 671 z dnia 9 lipca 2003 r., jak i przez Komisję Europejską na mocy decyzji 2004 CZ 06G DO 001 z dnia 3 września 2004 r.

               21

               Powziąwszy wątpliwości co do przysługującego B. Soukupovej uprawnienia przystąpienia do programu wspierającego wcześniejsze zakończenie prowadzenia działalności rolniczej przez przedsiębiorcę rolnego, przewidzianego w dekrecie rządowym nr 69/2005, i uznając za konieczne uzyskanie w tym zakresie odpowiedzi zarówno odnośnie do wykładni pojęcia normalnego wieku emerytalnego, o którym mowa w art. 11 ust. 1 tiret drugie rozporządzenia nr 1257/1999, jak i w kwestii ustalenia, czy prawo Unii pozwala na dokonanie rozróżnienia, przy rozpatrywaniu wniosku o objęcie takim programem, między wnioskodawcami ze względu na ich płeć i liczbę wychowanych dzieci, Nejvyšší správní soud postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Czy pojęcie »normalny wiek emerytalny« w momencie przekazywania gospodarstwa zgodnie z art. 11 rozporządzenia [nr 1257/1999] można interpretować jako »wiek wymagany do nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych« przez danego wnioskodawcę w świetle przepisów krajowych?

                        2)

                        Jeśli odpowiedź na pytanie pierwsze jest twierdząca, to czy zgodne z prawem Unii Europejskiej i z ogólnymi zasadami prawa Unii Europejskiej jest, aby »normalny wiek emerytalny« w momencie przekazywania gospodarstwa został określony odmiennie dla poszczególnych wnioskodawców, w zależności od ich płci i liczby dzieci, które wychowali?

                        3)

                        Jeśli odpowiedź na pytanie pierwsze jest przecząca, to jakie kryteria powinien wziąć pod uwagę sąd krajowy, dokonując wykładni pojęcia »normalny wiek emerytalny« w momencie przekazywania gospodarstwa zgodnie z art. 11 rozporządzenia [nr 1257/1999]?”.

         W przedmiocie pytań prejudycjalnych

            W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego

               22

               Zadając pytania pierwsze i drugie, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy jest zgodne z prawem Unii i jego ogólnymi zasadami równego traktowania i niedyskryminacji, że na postawie przepisów systemu emerytalnego danego państwa członkowskiego dotyczących wieku wymaganego do nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych „normalny wiek emerytalny” w rozumieniu art. 11 ust. 1 tiret drugie rozporządzenia nr 1257/1999 został określony odmiennie w zależności od płci wnoszącego o objęcie programem wsparcia w przejściu na wcześniejszą emeryturę w rolnictwie, a w przypadku wnioskodawców płci żeńskiej – w zależności od liczby wychowanych przez osobę zainteresowaną dzieci.

               23

               W tym zakresie należy wskazać w pierwszej kolejności, że jak wynika z art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 1257/1999, mechanizm wsparcia w przejściu na wcześniejszą emeryturę w rolnictwie w rozumieniu tego rozporządzenia przyczynia się między innymi do zapewnienia dochodu starszym rolnikom, którzy decydują się na zaprzestanie prowadzenia działalności rolnej, i zachęcenia do zastępowania takich starszych rolników przez rolników, którzy mogą poprawić, w miarę potrzeb, rentowność pozostawionych im gospodarstw rolnych. Ten drugi cel został także przywołany w motywie 23 tego rozporządzenia.

               24

               Wynika z tego, że owo wsparcie w przejściu na wcześniejszą emeryturę stanowi zachętę o charakterze ekonomicznym, której celem jest zachęcanie starszych rolników, by zakończyli ostatecznie swoją działalność rolną wcześniej niż uczyniliby to w normalnych okolicznościach, a zatem ułatwienie strukturalnej zmiany sektora rolniczego w celu zapewnienia lepszej rentowności gospodarstw.

               25

               Należy więc stwierdzić, że tak jak wskazał rzecznik generalny w pkt 47 opinii, wsparcie w przejściu na wcześniejszą emeryturę przewidziane w rozporządzeniu nr 1257/1999 jest instrumentem wspólnej polityki rolnej, finansowanym przez Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR), który służy zapewnieniu lepszej rentowności gospodarstw rolnych, nie zaś świadczeniem w ramach zabezpieczenia społecznego wchodzącego w zakres stosowania dyrektywy 79/7.

               26

               W takich okolicznościach, o ile z pewnością ustalenie „normalnego wieku emerytalnego” w rozumieniu art. 11 ust. 1 tiret drugie rozporządzenia nr 1257/1999 należy, wobec braku harmonizacji prawa Unii w tym zakresie, do kompetencji państw członkowskich, o tyle nie zmienia to faktu, że do celów stosowania tego rozporządzenia państwa członkowskie nie mogą powoływać się na różnicę traktowania w odniesieniu do ustalania wieku emerytalnego w dziedzinie zabezpieczenia społecznego, na której utrzymanie pozwala art. 7 ust. 1 dyrektywy 79/7. Nie można uznać, że prawodawca Unii, odsyłając do pojęcia, które nie zostało zharmonizowane, zezwolił państwom członkowskim w ramach wdrażania tego rozporządzenia na przyjęcie uregulowań naruszających ogólne zasady prawa Unii oraz prawa podstawowe (zob. podobnie wyrok z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie C‑540/03 Parlament przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. I‑5769, pkt 22, 23).

               27

               Należy wskazać ponadto, że motyw 40 rozporządzenia nr 1257/1999 zaleca wspieranie działań w celu usunięcia nierówności i promowania równych szans dla kobiet i mężczyzn. Artykuł 2 tiret jedenaste tego rozporządzenia przewiduje również, że wsparcie rozwoju obszarów wiejskich może dotyczyć zlikwidowania nierówności i promocji równych szans dla kobiet i mężczyzn. Z przepisów tych wynika więc, że przy wspieraniu wcześniejszego przechodzenia na emeryturę w rolnictwie, udzielanego na podstawie tego rozporządzenia, należy zapewnić równość traktowania kobiet i mężczyzn, a więc zakazać dyskryminacji ze względu na płeć.

               28

               Wdrażając rozporządzenie nr 1257/1999, państwa członkowskie są w konsekwencji zobowiązane, na mocy art. 51 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, do poszanowania zasad równego traktowania i niedyskryminacji, ustanowionych w art. 20, art. 21 ust. 1 i art. 23 tej karty.

               29

               Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasady równego traktowania i niedyskryminacji wymagają, by porównywalne sytuacje nie były traktowane w różny sposób i by różne sytuacje nie były traktowane w identyczny sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione (zob. w szczególności wyroki: z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑354/95 National Farmers’ Union i in., Rec. s. I‑4559, pkt 61; z dnia 11 listopada 2010 r. w sprawie C‑152/09 Grootes, Zb.Orz. s. I‑11285, pkt 66; a także z dnia 1 marca 2011 r. w sprawie C‑236/09 Association belge des Consommateurs Test‑Achats i in., Zb.Orz. s. I‑773, pkt 28).

               30

               W niniejszej sprawie należy więc stwierdzić, że starsi rolnicy płci żeńskiej oraz męskiej znajdują się w sytuacjach porównywalnych z uwagi na cel, jaki realizuje wspieranie wcześniejszego przechodzenia na emeryturę przewidziane w art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 1257/1999, zachęcające rolników, niezależnie od ich płci i liczby wychowanych dzieci, do wcześniejszego ostatecznego zakończenia ich działalności rolnej w celu zapewnienia lepszej rentowności gospodarstw rolnych, tak jak to wynika z pkt 24 niniejszego wyroku. Tacy rolnicy, zarówno mężczyźni, jak i kobiety, mogą ubiegać się o tego rodzaju wsparcie, pod warunkiem że, tak jak wymaga tego art. 11 ust. 1 owego rozporządzenia, ostatecznie zaprzestali prowadzenia komercyjnej gospodarki rolnej, prowadziwszy gospodarstwo rolne przez 10 lat poprzedzających jego przekazanie, i mają nie mniej niż 55 lat, ale nie osiągnęli jeszcze normalnego wieku emerytalnego w momencie przekazywania gospodarstwa.

               31

               W takich okolicznościach niezgodne z prawem Unii i jego ogólnymi zasadami równego traktowania i niedyskryminacji byłoby odmienne traktowanie takich sytuacji bez obiektywnego uzasadnienia, z uwagi na fakt, iż na podstawie przepisów systemu emerytalnego danego państwa członkowskiego „normalny wiek emerytalny” w rozumieniu art. 11 ust. 1 tiret drugie rozporządzenia nr 1257/1999 został ustalony odmiennie w zależności od płci wnoszącego o objęcie wsparciem w przejściu na wcześniejszą emeryturę w rolnictwie, a w odniesieniu do wnioskodawców płci żeńskiej – w zależności od liczby wychowanych przez osobę zainteresowaną dzieci.

               32

               Prawo Unii i zasady równego traktowania i niedyskryminacji zostałyby bowiem naruszone, gdyby dopuścić do sytuacji, w której wnoszący o objęcie tym wsparciem w przejściu na wcześniejszą emeryturę, należący, z uwagi na płeć, a w odniesieniu do wnioskodawców płci żeńskiej, z uwagi na liczbę wychowanych dzieci, do kategorii rolników, którzy ów wiek, ustalony przez przepisy krajowe, osiągają wcześniej niż wnioskodawcy należący do innej kategorii rolników, mogą być z obiektywnie nieuzasadnionych powodów niekorzystnie traktowani. W takim wypadku wnioskodawcom należącym do owej drugiej kategorii przysługiwałby obiektywnie dłuższy termin na złożenie wniosku o objęcie programem wsparcia, co sprawiłoby, że bez obiektywnego uzasadnienia byliby oni uprzywilejowani względem wnioskodawców należących do pierwszej kategorii, którzy składając podobny wniosek, podlegaliby bardziej surowym warunkom zakwalifikowania do objęcia takim programem wsparcia.

               33

               Konsekwencją rozpatrywanych w sprawie w postępowaniu głównym uregulowań jest to, że osoba, która tak jak B. Soukupová przekazuje gospodarstwo, będąc w wieku pomiędzy normalnym wiekiem emerytalnym określonym przez te uregulowania w zależności od płci i liczby wychowanych dzieci a normalnym wiekiem emerytalnym ustalonym przez te uregulowania dla rolników płci męskiej, nie może skorzystać ze wsparcia w przejściu na wcześniejszą emeryturę, co w konsekwencji postrzega jako ograniczenie swoich uprawnień, i musi zadowolić się w dalszym okresie swojego życia emeryturą niższą niż takie wsparcie, podczas gdy rolnik płci męskiej zaprzestający prowadzenia działalności rolnej w takim samym wieku co ta osoba może korzystać ze wsparcia przez cały okres piętnastu lat lub do ukończenia 75 roku życia, zgodnie z art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 1257/1999, odejmując emeryturę wypłacaną przez dane państwo członkowskie.

               34

               Wbrew twierdzeniom rządów czeskiego i polskiego różnica w traktowaniu, jaka została wprowadzona w spornym w postępowaniu głównym uregulowaniu krajowym, nie jest obiektywnie uzasadniona. Tak jak wskazał rzecznik generalny w pkt 61 opinii, w rzeczywistości strukturalna zmiana sektora rolniczego poprzez wspieranie wcześniejszego przechodzenia na emeryturę udzielonego na podstawie rozporządzenia nr 1257/1999 jest w sposób oczywisty osiągalna bez uciekania się przez państwa członkowskie do dyskryminującego traktowania.

               35

               Jeżeli chodzi o konsekwencje nieprzestrzegania zasady równego traktowania w sytuacji takiej jak w sprawie w postępowaniu głównym, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w razie stwierdzenia istnienia dyskryminacji sprzecznej z prawem Unii i tak długo, jak nie zostaną przyjęte środki zmierzające do przywrócenia równego traktowania, poszanowanie zasady równego traktowania może zostać zapewnione jedynie w drodze przyznania osobom należącym do grupy gorzej traktowanej tych samych korzyści, jakie przysługują osobom z uprzywilejowanej kategorii (zob. wyroki: z dnia 26 stycznia 1999 r. w sprawie C‑18/95 Terhoeve, Rec. s. I‑345, pkt 57; z dnia 22 czerwca 2011 r. w sprawie C‑399/09 Landtová, Zb.Orz. s. I‑5573, pkt 51). Osoba będąca w niekorzystnej sytuacji powinna zatem znaleźć się w takiej samej sytuacji jak osoba, której przysługuje omawiana korzyść.

               36

               Mając na względzie ogół powyższych rozważań, na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć, że nie jest zgodne z prawem Unii i jego ogólnymi zasadami równego traktowania i niedyskryminacji, że w zastosowaniu przepisów krajowego systemu emerytalnego danego państwa członkowskiego odnoszących się do wieku wymaganego do nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych „normalny wiek emerytalny” w rozumieniu art. 11 ust. 1 tiret drugie rozporządzenia nr 1257/1999 został określony odmiennie w zależności od płci wnoszącego o wsparcie w przejściu na wcześniejszą emeryturę w rolnictwie, zaś w odniesieniu do wnioskodawców płci żeńskiej – w zależności od liczby wychowanych przez osobę zainteresowaną dzieci.

            W przedmiocie pytania trzeciego

               37

               Zważywszy na odpowiedź udzieloną na pytania pierwsze i drugie, nie należy udzielać odpowiedzi na pytanie trzecie.

         W przedmiocie kosztów

               38

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:

                     Nie jest zgodne z prawem Unii i jego ogólnymi zasadami równego traktowania i niedyskryminacji, że w zastosowaniu przepisów krajowego systemu emerytalnego danego państwa członkowskiego odnoszących się do wieku wymaganego do nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych „normalny wiek emerytalny” w rozumieniu art. 11 ust. 1 tiret drugie rozporządzenia Rady (WE) nr 1257/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOGR) oraz zmieniającego i uchylającego niektóre rozporządzenia został określony odmiennie w zależności od płci wnoszącego o wsparcie w przejściu na wcześniejszą emeryturę w rolnictwie, zaś w odniesieniu do wnioskodawców płci żeńskiej – w zależności od liczby wychowanych przez zainteresowaną osobę dzieci.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: czeski.
      (
            1
         )	Punkt 26 w niniejszym tekście był przedmiotem zmiany o charakterze językowym, po pierwotnym umieszczeniu na stronie internetowej.