title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 3 czerwca 2010 r.#Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid przeciwko Asociación de Usuarios de Servicios Bancarios (Ausbanc).#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunal Supremo - Hiszpania.#Dyrektywa 93/13/EWG - Umowy konsumenckie - Warunki określające główny przedmiot umowy - Sądowa kontrola ich nieuczciwego charakteru - Wyłączenie - Bardziej rygorystyczne przepisy krajowe w celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumentar.#Sprawa C-484/08.

text:
      Sprawa C‑484/08
      Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid
      przeciwko
      Asociación de Usuarios de Servicios Bancarios (Ausbanc)
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal Supremo)
      Dyrektywa 93/13/EWG – Umowy konsumenckie – Warunki określające główny przedmiot umowy – Sądowa kontrola ich nieuczciwego charakteru – Wyłączenie – Bardziej rygorystyczne przepisy krajowe w celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta
      Streszczenie wyroku
      1.        Zbliżanie ustawodawstw – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Dyrektywa 93/13
      (dyrektywa Rady 93/13, art. 4 ust. 2,art. 8)
      2.        Zbliżanie ustawodawstw – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Dyrektywa 93/13
      (dyrektywa Rady 93/13, art. 4 ust. 2, art. 8)
      3.        Zbliżanie ustawodawstw – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Dyrektywa 93/13
      (art.2 WE, 3 WE ust.,1 lit. g); art. 4 WE ust. 1; dyrektywa Rady 93/13, art. 4 ust. 2, art. 8)
      1.        Artykuł 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, razem wzięte określają
         ogólne kryteria umożliwiające ocenę nieuczciwego charakteru warunków umownych objętych przepisami dyrektywy. W tej samej perspektywie
         art. 4 ust. 2 dyrektywy ma wyłącznie ustalić warunki i zakres kontroli treści warunków umownych, które nie były przedmiotem
         indywidualnych negocjacji i opisują podstawowe świadczenia w umowach zawartych między sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem.
         Wynika z tego, że warunki, o których mowa w art. 4 ust. 2, są jak najbardziej objęte dziedziną regulowaną w dyrektywie i że
         w konsekwencji jej art. 8 stosuje się również do art. 4 ust. 2.

      (por. pkt 33, 35)
      2.        Artykuł 4 ust. 2 i art. 8 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten
         sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które zezwala na kontrolę sądową nieuczciwego charakteru
         warunków umowy dotyczących określenia głównego przedmiotu umowy lub relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian
         towarów lub usług, nawet jeżeli warunki te są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.

      W istocie przewidując możliwość pełnej kontroli sądowej nieuczciwego charakteru warunków takich jak wskazane w art. 4 ust. 2
         dyrektywy, przewidzianych w umowie zawartej między sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem, uregulowanie krajowe pozwala zgodnie
         z art. 8 dyrektywy zapewnić konsumentowi wyższy stopień ochrony niż ustanowiony w dyrektywie.

      (por. pkt 42, 44; pkt 1 sentencji)
      3.        Artykuł 2 WE, art. 3 ust. 1 lit. g) WE i art. 4 ust. 1 WE nie stoją na przeszkodzie takiej wykładni art. 4 ust. 2 i art. 8
         dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, zgodnie z którą państwa członkowskie mogą przyjąć
         uregulowanie krajowe zezwalające na kontrolę sądową nieuczciwego charakteru warunków umowy dotyczących określenia głównego
         przedmiotu umowy lub relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczanych w zamian towarów lub usług, nawet jeżeli warunki te są
         wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.

      Jeżeli chodzi o art. 2 WE i art. 4 ust. 1 WE, wystarczy stwierdzić, że postanowienia te określają ogólne cele i zasady i stosują
         się z konieczności w związku z odpowiednimi rozdziałami traktatu WE wdrażającymi te zasady i cele. Skutkiem samych tych postanowień
         nie może więc być ustanowienie ciążących na państwach członkowskich jasnych i bezwarunkowych obowiązków prawnych.

      Podobnie art. 3 ust. 1 lit. g) WE również nie może sam w sobie powodować powstania obowiązków prawnych ciążących na państwach
         członkowskich. Przepis ten ogranicza się bowiem do wskazania celu, który jednak powinien zostać sprecyzowany w innych postanowieniach
         traktatu, w szczególności postanowieniach dotyczących reguł konkurencji.

      (por. pkt 46, 47, 49; pkt 2 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 3 czerwca 2010 r.(*)

      Dyrektywa 93/13/EWG – Umowy konsumenckie – Warunki określające główny przedmiot umowy – Sądowa kontrola ich nieuczciwego charakteru – Wyłączenie – Bardziej rygorystyczne przepisy krajowe w celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta
      W sprawie C‑484/08
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunal
         Supremo (Hiszpania) postanowieniem z dnia 20 października 2008 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 listopada 2008 r.,
         w postępowaniu:

      Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid
      przeciwko
      Asociación de Usuarios de Servicios Bancarios (Ausbanc),

      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: A. Tizzano (sprawozdawca), prezes izby, pełniący obowiązki prezesa pierwszej izby, E. Levits, C. Toader, M. Ilešič
         i J.J. Kasel, sędziowie,

      rzecznik generalny: V. Trstenjak,
      sekretarz: R. Grass,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 10 września 2009 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid przez M. Merolę, avvocato, oraz J. Cadarsa Palau, abogado,
      –        w imieniu Asociación de Usuarios de Servicios Bancarios (Ausbanc) przez M.J. Rodríguez Teijeiro, procuradora, oraz przez L. Pinedę
         Salida i M. Mateosa Ferresa, abogados,

      –        w imieniu rządu hiszpańskiego przez J. Lópeza‑Medela Basconesa i M. Muñoza Péreza, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę i J. Kemper, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu austriackiego przez E. Riedla, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu portugalskiego przez L. Ineza Fernandesa, H. Almeidę oraz P. Contreiras, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez E. Gippiniego Fourniera i W. Wilsa, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 29 października 2009 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 4 ust. 2 i art. 8 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia
         5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95, s. 29, zwanej dalej „dyrektywą”).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid (zwaną dalej „Caja de Madrid”)
         a Asociación de Usuarios de Servicios Bancarios (hiszpańskim stowarzyszeniem odbiorców usług bankowych, zwanym dalej „Ausbanc”)
         w przedmiocie legalności klauzuli wprowadzonej przez Caja de Madrid do umów kredytowych o zmiennym oprocentowaniu zawieranych
         z jej klientami i przeznaczonych na zakup nieruchomości mieszkalnych.

       Ramy prawne
       Uregulowania Unii
      3        Motywy dwunasty i dziewiętnasty dyrektywy stanowią:

      „jednakże obowiązujące prawo krajowe pozwala jedynie na częściową harmonizację przepisów; […] dyrektywa dotyczy w szczególności
         warunków umownych, które nie zostały indywidualnie wynegocjowane; państwa członkowskie w poszanowaniu postanowień traktatu
         [EWG] powinny mieć możliwość zapewnienia konsumentom wyższego poziomu bezpieczeństwa poprzez wprowadzenie przepisów prawa
         krajowego bardziej rygorystycznych niż przewidziane w […] dyrektywie;

      […]
      do celów […] dyrektywy ocena nieuczciwego charakteru warunków nie będzie dotyczyła warunków określających główny przedmiot
         umowy oraz stosunku jakości towarów i usług do ich ceny; główny przedmiot umowy i stosunek jakości towaru do jego ceny może
         jednak być brany pod uwagę przy ocenie uczciwości innych postanowień umownych; […]”.

      4        Artykuł 3 dyrektywy przewiduje:

      „1.      Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami
         dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

      2.      Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie
         miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej
         umowy standardowej.

      Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego
         artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio
         sformułowanej umowy standardowej.

      Jeśli sprzedawca lub dostawca twierdzi, że standardowe warunki umowne zostały wynegocjowane indywidualnie, ciężar dowodu w tym
         zakresie spoczywa na nim.

      3.      Załącznik zawiera przykładowy i niewyczerpujący wykaz warunków, które mogą być uznane za nieuczciwe”.
      5        Artykuł 4 dyrektywy jest sformułowany następująco:

      „1.      Nie naruszając przepisów art. 7, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług,
         których umowa dotyczy, i z odniesieniem, w czasie wykonania umowy, do wszelkich okoliczności związanych z wykonaniem umowy
         oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna.

      2.      Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia
         do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”.

      6        Artykuł 8 dyrektywy stanowi:

      „W celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne
         przepisy prawne zgodne z traktatem w dziedzinie objętej niniejszą dyrektywą”.

       Uregulowania krajowe
      7        W prawie hiszpańskim przed nieuczciwymi warunkami umów chroniła początkowo konsumentów Ley General 26/1984 para la Defensa
         de los Consumidores y Usuarios (ogólna ustawa 26/1984 w sprawie ochrony konsumentów i użytkowników) z dnia 19 lipca 1984 r.
         (BOE nr 176 z dnia 24 lipca 1984 r.).

      8        Ustawa 26/1984 została zmieniona przez Ley 7/1998 sobre condiciones generales de la contratación (ustawę 7/1998 w sprawie
         ogólnych warunków umów) z dnia 13 kwietnia 1998 r. (BOE nr 89 z dnia 14 kwietnia 1998 r.), w drodze której transponowano dyrektywę
         93/13 do prawa krajowego.

      9        W ustawie 7/1998 nie dokonano jednak transpozycji art. 4 ust. 2 dyrektywy.

       Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu i pytania prejudycjalne
      10      Z postanowienia odsyłającego wynika, że umowy kredytowe o zmiennym oprocentowaniu przeznaczone na zakup nieruchomości mieszkalnych
         zawierane między Caja de Madrid a jej klientami zawierają klauzulę pisemną, wprowadzoną wcześniej do umowy standardowej, na
         mocy której nominalna stopa oprocentowania przewidziana w umowie, zmieniająca się okresowo na podstawie uzgodnionej stopy
         referencyjnej, począwszy od pierwszej zmiany podlega zaokrągleniu do następnej jednej czwartej punktu procentowego (zwaną
         dalej „klauzulą zaokrąglania”).

      11      W dniu 28 lipca 2000 r. Ausbanc wniosła powództwo o uchylenie przez Caja de Madrid klauzuli zaokrąglania we wspomnianych umowach
         oraz zaprzestanie jej stosowania w przyszłości. Wyrokiem z dnia 11 września 2001 r. Juzgado de Primera Instancia de Madrid
         uwzględnił powództwo, uznając, że klauzula zaokrąglania miała charakter nieuczciwy i z tego powodu była nieważna w świetle
         przepisów krajowych transponujących dyrektywę.

      12      Caja de Madrid wniosła odwołanie od tego wyroku do Audiencia Provincial de Madrid, który w dniu 10 października 2002 r. wydał
         wyrok utrzymujący w mocy wyrok pierwszej instancji.

      13      W dniu 27 listopada 2002 r. Caja de Madrid wniosła kasację od tego wyroku do Tribunal Supremo.

      14      Zdaniem Tribunal Supremo klauzula zaokrąglania może stanowić istotny element umowy kredytu bankowego takiej jak w sprawie
         przed sądem krajowym. Uwzględniając, że art. 4 ust. 2 dyrektywy wyklucza, by ocena nieuczciwego charakteru warunków dotyczyła
         warunku odnoszącego się w szczególności do przedmiotu umowy, nieuczciwy charakter klauzuli takiej jak w sprawie przed sądem
         krajowym nie może co do zasady podlegać ocenie.

      15      Tribunal Supremo zaznacza jednak również, że ze względu na to, iż Królestwo Hiszpanii nie dokonało transpozycji do swojego
         porządku prawnego wspomnianego art. 4 ust. 2, ustawodawstwo hiszpańskie poddaje takiej ocenie całą umowę.

      16      W tych okolicznościach Tribunal Supremo postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami
         prejudycjalnymi:

      „1)      Czy art. 8 dyrektywy […] należy interpretować w taki sposób, iż państwo członkowskie może ustanowić w swoim ustawodawstwie,
         na korzyść konsumentów, ocenę nieuczciwego charakteru warunków, które są wyłączone spod takiej oceny na podstawie art. 4 ust. 2
         […] dyrektywy?

      2)      W konsekwencji, czy art. 4 ust. 2 dyrektywy […] w związku z art. 8 tej dyrektywy uniemożliwia państwu członkowskiemu ustanowienie
         w swoim ustawodawstwie, na korzyść konsumentów, oceny nieuczciwego charakteru warunków, które dotyczą »określenia głównego
         przedmiotu umowy« lub »relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług«, mimo iż są one wyrażone
         prostym i zrozumiałym językiem?

      3)      Czy jest zgodna z treścią art. 2 WE, art. 3 ust. 1 lit. g) WE i art. 4 ust. 1 WE taka wykładnia art. 8 i 4 ust. 2 […] dyrektywy,
         która zezwala państwu członkowskiemu na dokonywanie sądowej kontroli nieuczciwego charakteru warunków zawartych w umowach
         zawieranych z konsumentami i sporządzonych w sposób jasny i zrozumiały, które określają główny przedmiot umowy lub relację
         ceny i wynagrodzenia do dostarczanych w zamian towarów lub usług?”.

        W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie dopuszczalności
      17      Ausbanc, rząd hiszpański i Komisja Wspólnot Europejskich podważają dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
         ze względu na to, że nie jest ono przydatne do rozstrzygnięcia sporu zawisłego przed sądem odsyłającym. Podnoszą oni w tym
         względzie, że sporna klauzula zaokrąglania nie dotyczy głównego przedmiotu umowy, o której mowa w postępowaniu przed sądem
         krajowym, lecz stanowi jej element dodatkowy, wobec czego art. 4 ust. 2 dyrektywy nie ma zastosowania do sporu przed sądem
         krajowym.

      18      W tym względzie należy przypomnieć najpierw, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach postępowania, o którym mowa w art. 267
         TFUE, opartego na wyraźnym rozdziale zadań sądów krajowych i Trybunału, ocena stanu faktycznego sprawy oraz wykładnia i zastosowanie
         prawa krajowego należą wyłącznie do sądu krajowego. Tak samo jedynie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i na którym
         spoczywa odpowiedzialność za przyszły wyrok, należy – przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy – zarówno ocena, czy
         do wydania wyroku jest mu niezbędne uzyskanie orzeczenia prejudycjalnego, jak i ocena znaczenia pytań, które zadaje Trybunałowi.
         W konsekwencji, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa wspólnotowego, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania
         orzeczenia (wyroki: z dnia 12 kwietnia 2005 r. w sprawie C‑145/03 Keller, Zb.Orz. s. I‑2529, pkt 33; z dnia 18 lipca 2007 r.
         w sprawie C‑119/05 Lucchini, Zb.Orz. s. I‑6199, pkt 43; a także z dnia 11 września 2008 r. w sprawie C‑11/07 Eckelkamp i in.,
         Zb.Orz. s. I‑6845, pkt 27, 32).

      19      Tym sposobem, chociaż Trybunał orzekł, że w szczególnych okolicznościach powinien zbadać okoliczności, w jakich sąd krajowy
         kieruje do niego wniosek, aby zweryfikować swoją własną kompetencję (zob. podobnie wyroki: z dnia 16 grudnia 1981 r. w sprawie
         244/80 Foglia, Rec. s. 3045, pkt 21; z dnia 19 listopada 2009 r. w sprawie C‑314/08 Filipiak, Zb.Orz. s. I‑11049, pkt 41),
         odmowa udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne zadane przez sąd krajowy jest możliwa w szczególności jedynie wtedy,
         gdy poddany wykładni Trybunału przepis unijny w sposób oczywisty nie może mieć zastosowania (zob. wyroki: z dnia 5 grudnia
         1996 r. w sprawie C‑85/95 Reisdorf, Rec. s. I‑6257, pkt 16; z dnia 1 października 2009 r. w sprawie C‑567/07 Woningstichting
         Sint Servatius, Zb.Orz. s. I‑9021, pkt 43).

      20      Taki przypadek nie zachodzi w niniejszej sprawie.

      21      W postanowieniu odsyłającym Tribunal Supremo zastanawia się bowiem nad zakresem obowiązków spoczywających na państwach członkowskich
         na podstawie dyrektywy odnośnie do zakresu kontroli sądowej nieuczciwego charakteru niektórych warunków umów, które zdaniem
         tegoż Tribunal Supremo objęte są art. 4 ust. 2 dyrektywy.

      22      Chociaż to stanowisko Tribunal Supremo nie jest podzielane przez wszystkie strony, nie wydaje się, a przynajmniej nie jest
         oczywiste, by ten przepis dyrektywy nie mógł mieć zastosowania w postępowaniu przed sądem krajowym.

      23      W tych warunkach należy stwierdzić, że Trybunał jest właściwy do orzeczenia w przedmiocie pytań prejudycjalnych skierowanych
         doń przez sąd krajowy i że w konsekwencji wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy uznać za dopuszczalny.

       Co do istoty
       W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
      24      W dwóch pierwszych pytaniach, które należy rozpatrzyć wspólnie, sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 4 ust. 2
         i art. 8 dyrektywy stoją na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie przewidziało w swoim porządku prawnym na korzyść konsumentów
         kontrolę nieuczciwego charakteru warunków umowy obejmującą określenie głównego przedmiotu umowy lub relację ceny i wynagrodzenia
         do dostarczonych w zamian towarów lub usług, mimo iż warunki te są sformułowane w prosty i zrozumiały sposób.

      25      Caja de Madrid twierdzi, że art. 8 dyrektywy nie pozwala państwom członkowskim na wprowadzenie w drodze przepisów transponujących
         lub na utrzymanie w przypadku braku takich przepisów uregulowania krajowego sprzecznego z art. 4 ust. 2 dyrektywy. Przepis
         ten bowiem w sposób wiążący ogranicza zakres zastosowania systemu ochrony przewidzianego w dyrektywie, wyłączając w ten sposób
         jakąkolwiek możliwość wprowadzania odstępstw od niego przez państwa członkowskie, nawet w celu ustanowienia uregulowania krajowego
         bardziej korzystnego dla konsumentów.

      26      Natomiast inni zainteresowani, którzy przedstawili swoje uwagi, twierdzą, że art. 4 ust. 2 i art. 8 dyrektywy nie sprzeciwiają
         się tej możliwości. Uważają oni, że przyjęcie lub utrzymanie takiego uregulowania krajowego podlega kompetencji państw członkowskich
         ustanawiania w dziedzinie regulowanej dyrektywą bardziej rygorystycznych mechanizmów ochrony konsumentów.

      27      W celu odpowiedzi na zadane pytania należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wprowadzony w dyrektywie system
         ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych,
         jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi on się na warunki umowy, na które nie ma wpływu, zredagowane
         wcześniej przez przedsiębiorcę (wyroki: z dnia 27 czerwca 2000 r. w sprawach połączonych od C‑240/98 do C‑244/98 Océano Grupo
         Editorial i Salvat Editores, Rec. s. I‑4941, pkt 25; z dnia 26 października 2006 r. w sprawie C‑168/05 Mostaza Claro, Zb.Orz.
         s. I‑10421, pkt 25).

      28      Niemniej, jak wyraźnie wskazuje motyw dwunasty dyrektywy, w dyrektywie dokonano jedynie częściowej i minimalnej harmonizacji
         przepisów krajowych dotyczących nieuczciwych warunków umownych, przyznając jednocześnie państwom członkowskim możliwość zapewnienia
         konsumentom wyższego stopnia ochrony niż przewidziany w dyrektywie.

      29      Tak oto art. 8 dyrektywy przewiduje formalnie, iż państwa członkowskie mają możliwość „przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne
         przepisy prawne zgodne z traktatem w dziedzinie objętej [...] dyrektywą” „w celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta”.

      30      Należy zatem zbadać, czy zakres art. 8 dyrektywy obejmuje całość uregulowanej w niej dziedziny, a w konsekwencji jej art. 4
         ust. 2, czy też – jak utrzymuje Caja de Madrid – ten ostatni przepis jest wyłączony z zakresu zastosowania art. 8.

      31      W tym względzie należy stwierdzić, że art. 4 ust. 2 dyrektywy przewiduje jedynie, że „ocena nieuczciwego charakteru” nie dotyczy
         warunków, o których mowa w tym przepisie, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.

      32      Z samego brzmienia art. 4 ust. 2 dyrektywy wynika więc, że – jak stwierdziła rzecznik generalna w pkt 74 opinii – nie można
         uznać tego przepisu za ustalający przedmiotowy zakres zastosowania dyrektywy. Wręcz przeciwnie, ponieważ wszystkie warunki,
         o których mowa w art. 4 ust. 2, objęte są dziedziną uregulowaną w dyrektywie, nie podlegają one ocenie ich nieuczciwego charakteru
         wyłącznie w przypadku, gdy właściwy sąd krajowy na podstawie badania indywidualnego miałby uznać, że zostały sformułowane
         przez sprzedawcę lub dostawcę prostym i zrozumiałym językiem.

      33      Ponadto z orzecznictwa Trybunału wynika, że art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy razem wzięte określają ogólne kryteria
         umożliwiające ocenę nieuczciwego charakteru warunków umownych objętych przepisami dyrektywy (zob. podobnie wyroki: z dnia
         7 maja 2002 r. w sprawie C‑478/99 Komisja przeciwko Szwecji, Rec. s. I‑4147, pkt 11, 17; z dnia 1 kwietnia 2004 r. w sprawie
         C‑237/02 Freiburger Kommunalbauten, Rec. s. I‑3403, pkt 18, 19, 21).

      34      W tej samej perspektywie art. 4 ust. 2 dyrektywy – jak wskazała rzecznik generalna w pkt 75 opinii – ma wyłącznie ustalić
         warunki i zakres kontroli treści warunków umownych, które nie były przedmiotem indywidualnych negocjacji i opisują podstawowe
         świadczenia w umowach zawartych między sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem.

      35      Wynika z tego, że warunki, o których mowa w art. 4 ust. 2, są jak najbardziej objęte dziedziną regulowaną w dyrektywie i że
         w konsekwencji jej art. 8 stosuje się również do art. 4 ust. 2.

      36      Wniosku takiego nie mogą podważać argumenty Caja de Madrid, jakoby w szczególności z wyroku z dnia 10 maja 2001 r. w sprawie
         C‑144/99 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. s. I‑3541, miało wynikać, iż art. 4 ust. 2 dyrektywy ma charakter bezwzględny
         i wiążący dla państw członkowskich, wobec czego nie mogą one powoływać się na art. 8 dyrektywy w celu przyjęcia lub utrzymania
         w krajowych porządkach prawnych przepisów, które mogłyby zmieniać zakres tego przepisu.

      37      W tym względzie wystarczy zaznaczyć, że argumenty te wynikają z błędnego odczytania wspomnianego wyroku. W wyroku tym Trybunał
         orzekł, że Królestwo Niderlandów uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy dyrektywy nie z powodu braku transpozycji
         art. 4 ust. 2, lecz wyłącznie z powodu dokonania transpozycji niepełnej, w wyniku czego uregulowania krajowe nie mogły doprowadzić
         do osiągnięcia celów określonych w tym przepisie.

      38      Uregulowania te wyłączały bowiem jakąkolwiek możliwość kontroli sądowej warunków określających podstawowe świadczenia w umowach
         zawartych między sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem, nawet jeżeli ich sformułowanie było niejasne i niejednoznaczne, w wyniku
         czego konsument nie miał żadnej możliwości podniesienia nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego określenia głównego przedmiotu
         umowy oraz relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług.

      39      W konsekwencji z ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko Niderlandom w żaden sposób nie może wynikać, iż Trybunał uznał, że
         art. 4 ust. 2 dyrektywy stanowił przepis bezwzględnie obowiązujący i wiążący, który powinien być transponowany jako taki przez
         państwa członkowskie. Wręcz przeciwnie, Trybunał ograniczył się do orzeczenia, że dla konkretnego zapewnienia celów ochrony
         konsumentów określonych w dyrektywie każda transpozycja wspomnianego art. 4 ust. 2 powinna być pełna, wobec czego zakaz dokonywania
         oceny nieuczciwego charakteru warunków dotyczy wyłącznie tych, które zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.

      40      Z całości powyższych rozważań wynika, że nie można uniemożliwiać państwom członkowskim utrzymania lub przyjęcia w całej dziedzinie
         regulowanej w dyrektywie, w tym art. 4 ust. 2, przepisów bardziej rygorystycznych niż przewidziane w samej dyrektywie, pod
         warunkiem że mają one na celu zapewnienie wyższego stopnia ochrony konsumenta.

      41      Jeżeli chodzi o uregulowanie hiszpańskie, którego dotyczy postępowanie przed sądem krajowym, należy zaznaczyć, że jak wynika
         z akt przedłożonych Trybunałowi, w ustawie 7/1998 nie dokonano transpozycji do prawa krajowego art. 4 ust. 2 dyrektywy.

      42      Wynika z tego, że w hiszpańskim porządku prawnym – jak zaznacza Tribunal Supremo – sąd krajowy w każdej sytuacji w ramach
         sporu dotyczącego umowy zawartej między sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem może dokonać oceny nieuczciwego charakteru warunku,
         który nie był negocjowany indywidualnie, dotyczącego w szczególności głównego przedmiotu tej umowy, nawet w przypadkach, w których
         warunek ten został sformułowany wcześniej przez sprzedawcę lub dostawcę prostym i zrozumiałym językiem.

      43      W tych okolicznościach należy stwierdzić, że przewidując możliwość pełnej kontroli sądowej nieuczciwego charakteru warunków
         takich jak wskazane w art. 4 ust. 2 dyrektywy, przewidzianych w umowie zawartej między sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem,
         sporne uregulowanie hiszpańskie pozwala zgodnie z art. 8 dyrektywy zapewnić konsumentowi wyższy stopień ochrony niż ustanowiony
         w dyrektywie.

      44      W świetle tych rozważań na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć, że art. 4 ust. 2 i art. 8 dyrektywy należy interpretować
         w ten sposób, iż nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, takiemu jak będące przedmiotem postępowania przed sądem
         krajowym, które zezwala na kontrolę sądową nieuczciwego charakteru warunków umowy dotyczących określenia głównego przedmiotu
         umowy lub relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, nawet jeżeli są one wyrażone prostym i zrozumiałym
         językiem.

       W przedmiocie pytania trzeciego
      45      W pytaniu trzecim sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 2 WE, art. 3 ust. 1 lit. g) WE i art. 4 ust. 1 WE stoją na
         przeszkodzie takiej wykładni art. 4 ust. 2 i art. 8 dyrektywy, zgodnie z którą państwa członkowskie mogą przyjąć uregulowanie
         krajowe, które zezwala na kontrolę sądową nieuczciwego charakteru warunków umownych dotyczących określenia głównego przedmiotu
         umowy lub relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczanych w zamian towarów lub usług, nawet jeżeli warunki te są wyrażone prostym
         i zrozumiałym językiem.

      46      Jeżeli chodzi o art. 2 WE i art. 4 ust. 1 WE, wystarczy stwierdzić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem postanowienia te
         określają ogólne cele i zasady i stosują się z konieczności w związku z odpowiednimi rozdziałami traktatu WE wdrażającymi
         te zasady i cele. Skutkiem samych tych postanowień nie może więc być ustanowienie ciążących na państwach członkowskich jasnych
         i bezwarunkowych obowiązków prawnych (zob. podobnie w odniesieniu do art. 2 WE wyrok z dnia 24 stycznia 1991 r. w sprawie
         C‑339/89 Alsthom Atlantique, Rec. s. I‑107, pkt 9, a w odniesieniu do art. 4 ust. 1 WE wyrok z dnia 3 października 2000 r.
         w sprawie C‑9/99 Échirolles Distribution, Rec. s. I‑8207, pkt 25).

      47      Podobnie art. 3 ust. 1 lit. g) WE również nie może sam w sobie powodować powstania obowiązków prawnych ciążących na państwach
         członkowskich. Przepis ten ogranicza się bowiem do wskazania – jak już Trybunał miał sposobność to wyjaśnić – celu, który
         jednak powinien zostać sprecyzowany w innych postanowieniach traktatu, w szczególności postanowieniach dotyczących reguł konkurencji
         (zob. podobnie wyrok z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie 322/81 Nederlandsche banden‑Industrie‑Michelin przeciwko Komisji,
         Rec. s. 3461, pkt 29; ww. wyrok w sprawie Alsthom Atlantique, pkt 10).

      48      Ponadto należy stwierdzić, że wskazówki zawarte w postanowieniu odsyłającym nie pozwalają Trybunałowi na wyraźne wskazanie
         postanowień traktatu dotyczących reguł konkurencji, których wykładnia byłaby użyteczna dla rozwiązania sporu przed sądem krajowym.

      49      W świetle powyższych rozważań na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, że art. 2 WE, art. 3 ust. 1 lit. g) WE i art. 4 ust. 1 WE
         nie stoją na przeszkodzie takiej wykładni art. 4 ust. 2 i art. 8 dyrektywy, zgodnie z którą państwa członkowskie mogą przyjąć
         uregulowanie krajowe zezwalające na kontrolę sądową nieuczciwego charakteru warunków umowy dotyczących określenia głównego
         przedmiotu umowy lub relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczanych w zamian towarów lub usług, nawet jeżeli warunki te są
         wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.

       W przedmiocie kosztów
      50      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
      1)      Artykuł 4 ust. 2 i art. 8 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
            należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, takiemu jak będące przedmiotem
            postępowania przed sądem krajowym, które zezwala na kontrolę sądową nieuczciwego charakteru warunków umowy dotyczących określenia
            głównego przedmiotu umowy lub relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, nawet jeżeli warunki
            te są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.
      2)      Artykuł 2 WE, art. 3 ust. 1 lit. g) WE i art. 4 ust. 1 WE nie stoją na przeszkodzie takiej wykładni art. 4 ust. 2 i art. 8
            dyrektywy 93/13, zgodnie z którą państwa członkowskie mogą przyjąć uregulowanie krajowe zezwalające na kontrolę sądową nieuczciwego
            charakteru warunków umowy dotyczących określenia głównego przedmiotu umowy lub relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczanych
            w zamian towarów lub usług, nawet jeżeli warunki te są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.
      Podpisy
      * Język postępowania: hiszpański.


title: Wyrok Sądu (piąta izba) z dnia 23 września 2011 r. # Vion NV przeciwko Urzędowi Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM). # Wspólnotowy znak towarowy - Zgłoszenie słownego wspólnotowego znaku towarowego PASSION FOR BETTER FOOD - Bezwzględna podstawa odmowy rejestracji - Brak charakteru odróżniającego - Artykuł 7 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 40/94 [obecnie art. 7 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 207/2009]. # Sprawa T-251/08.

text:
      Wyrok Sądu (piąta izba) z dnia 23 września 2011 r. – Vion przeciwko OHIM (PASSION FOR BETTER FOOD)
      (sprawa T‑251/08)
      Wspólnotowy znak towarowy – Zgłoszenie słownego wspólnotowego znaku towarowego PASSION FOR BETTER FOOD – Bezwzględna podstawa odmowy rejestracji – Brak charakteru odróżniającego – Artykuł 7 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 40/94 [obecnie art. 7 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 207/2009]
      Wspólnotowy znak towarowy – Definicja i uzyskanie wspólnotowego znaku towarowego – Bezwzględne podstawy odmowy rejestracji – Znaki towarowe pozbawione charakteru odróżniającego (rozporządzenie Rady nr 40/94, art. 7 ust. 1 lit. b)) (por. pkt 18, 19,
         27, 28)

      Przedmiot

               Skarga na decyzję Czwartej Izby Odwoławczej OHIM z dnia 25 kwietnia 2008 r. (sprawa R 562/2007‑4) dotyczącą rejestracji oznaczenia
                  słownego PASSION FOR BETTER FOOD jako wspólnotowego znaku towarowego.

            Sentencja

                  1)

                  	Skarga zostaje oddalona.

                  2)

                  	Vion NV zostaje obciążona kosztami postępowania.


title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 19 czerwca 2014 r.#TDC A/S przeciwko Teleklagenævnet.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Østre Landsret.#Odesłanie prejudycjalne – Sieci i usługi łączności elektronicznej – Dyrektywa 2002/19/WE – Artykuł 2 lit. a) – Dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i ich użytkowanie – Artykuły 5, 8, 12 i 13 – Uprawnienie krajowych organów regulacyjnych – Obowiązek związany z dostępem do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i z ich użytkowaniem – Przedsiębiorstwo posiadające znaczącą pozycję na danym rynku – Przyłącze kablowe łączące znajdujący się w sieci dostępowej punkt rozdzielczy i znajdujący się u użytkownika końcowego punkt końcowy sieci – Proporcjonalność obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie – Dyrektywa 2002/21/WE – Artykuł 8 – Ogólne założenia służące realizacji zadań krajowych organów regulacyjnych.#Sprawa C-556/12.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
      z dnia 19 czerwca 2014 r. (
            *1
         )
      „Odesłanie prejudycjalne — Sieci i usługi łączności elektronicznej — Dyrektywa 2002/19/WE — Artykuł 2 lit. a) — Dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i ich użytkowanie — Artykuły 5, 8, 12 i 13 — Uprawnienie krajowych organów regulacyjnych — Obowiązek związany z dostępem do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i z ich użytkowaniem — Przedsiębiorstwo posiadające znaczącą pozycję na danym rynku — Przyłącze kablowe łączące znajdujący się w sieci dostępowej punkt rozdzielczy i znajdujący się u użytkownika końcowego punkt końcowy sieci — Proporcjonalność obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie — Dyrektywa 2002/21/WE — Artykuł 8 — Ogólne założenia służące realizacji zadań krajowych organów regulacyjnych”
      W sprawie C‑556/12
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Østre Landsret (Dania) postanowieniem z dnia 26 listopada 2012 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 3 grudnia 2012 r., w postępowaniu:

         TDC A/S

      przeciwko

         Teleklagenævnet,
      TRYBUNAŁ (trzecia izba),
      w składzie: M. Ilešič, prezes izby, C.G. Fernlund, A. Ó Caoimh, C. Toader i E. Jarašiūnas (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: P. Cruz Villalón,
      sekretarz: A. Calot Escobar,
      uwzględniając pisemny etap postępowania,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu TDC A/S przez R. Offersen, advokat,

               —

               w imieniu rządu duńskiego przez V. Pasternak Jørgensen, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez J. Pinborga, advokat,

               —

               w imieniu rządu belgijskiego przez M. Jacobs oraz T. Materne’a, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu francuskiego przez J.S. Pilczera oraz D. Colasa, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez L. Nicolae, G. Brauna oraz H. Støvlbæka, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 16 stycznia 2014 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy interpretacji art. 2, 8 i 12 dyrektywy 2002/19/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie dostępu do sieci łączności elektronicznej i urządzeń towarzyszących oraz wzajemnych połączeń (dyrektywy o dostępie) (Dz.U. L 108, s. 7), zmienionej dyrektywą 2009/140/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 listopada 2009 r. (Dz.U. L 337, s. 37) (zwanej dalej „dyrektywą o dostępie”).

               2

               Wniosek ten złożono w ramach sporu pomiędzy TDC A/S (zwaną dalej „TDC”), będącą operatorem telekomunikacyjnym, a Teleklagenævnet (duńską komisją odwoławczą właściwą ds. telekomunikacji) w przedmiocie obowiązku instalowania na wniosek innego operatora komunikacji elektronicznej przyłączy kablowych umożliwiających dostęp użytkownikom końcowym do sieci światłowodowej.

         Ramy prawne

         Prawo Unii

               3

               Artykuł 1 ust. 1 dyrektywy o dostępie ma następujące brzmienie:
               „Zgodnie z ramami prawnymi określonymi w dyrektywie 2002/21/WE [Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie wspólnych ram regulacyjnych sieci i usług łączności elektronicznej (dyrektywie ramowej) (Dz.U. L 108, s. 3), zmienionej dyrektywą 2009/140 (zwanej dalej „dyrektywą ramową”)] niniejsza dyrektywa harmonizuje sposób, w jaki państwa członkowskie regulują dostęp do sieci łączności elektronicznej oraz urządzeń towarzyszących i wzajemne połączenia. Celem dyrektywy jest ustanowienie ram prawnych, zgodnie z zasadami rynku wewnętrznego, dla regulowania stosunków pomiędzy dostawcami sieci i usług prowadzących do powstania zrównoważonej konkurencji, interoperacyjności usług łączności elektronicznej oraz korzyści dla konsumenta”.

               4

               Artykuł 2 lit. a) i b) dyrektywy o dostępie przewiduje:
               „Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się definicje zawarte w art. 2 [dyrektywy ramowej].
               Ponadto wprowadza się następujące definicje:

                        a)

                        »dostęp« oznacza udostępnianie urządzeń lub usług innemu przedsiębiorstwu na określonych warunkach, na zasadzie wyłączności lub braku wyłączności, na potrzeby świadczenia usług łączności elektronicznej, w tym świadczenia za ich pomocą usług społeczeństwa informacyjnego lub usług nadawania treści. Obejmuje on między innymi: dostęp do elementów sieci i urządzeń towarzyszących, co może się wiązać z podłączeniem urządzeń za pomocą środków stacjonarnych lub niestacjonarnych (w szczególności obejmuje to dostęp do pętli lokalnej oraz urządzeń i usług niezbędnych do obsługi pętli lokalnej); dostęp do infrastruktury fizycznej, w tym budynków, kanałów i masztów; dostęp do odpowiednich systemów oprogramowania, w tym do systemów wsparcia operacyjnego; dostęp do systemów informacyjnych lub baz danych na potrzeby przygotowywania zamówień, dostaw, zamawiania, konserwacji i reklamacji oraz fakturowania; dostęp do translacji numerów lub systemów o równoważnych funkcjach; dostęp do sieci stacjonarnych i ruchomych, w szczególności na potrzeby roamingu; dostęp do systemów warunkowego dostępu na potrzeby usług telewizji cyfrowej oraz dostęp do sieciowych usług wirtualnych;

                        b)

                        »wzajemne połączenia« oznacza fizyczne i logiczne połączenia pomiędzy publicznymi sieciami łączności użytkowanymi przez jedno i to samo albo inne przedsiębiorstwo celem umożliwienia użytkownikom jednego przedsiębiorstwa porozumiewania się z użytkownikami tego samego lub innego przedsiębiorstwa albo zapewnienia dostępu do usług innego przedsiębiorstwa. Usługi mogą być świadczone przez powyższe podmioty albo inne podmioty, które mają dostęp do sieci. Wzajemne połączenia stanowią specyficzny rodzaj dostępu realizowanego pomiędzy operatorami sieci publicznych”.

               5

               Artykuł 5 dyrektywy o dostępie, zatytułowany „Prawa i zakres odpowiedzialności krajowych organów regulacyjnych w zakresie dostępu i wzajemnych połączeń”, stanowi:
               „1.   Dla realizacji celów określonych w art. 8 [dyrektywy ramowej] krajowe organy regulacyjne [(zwane dalej »KOR«)] wspierają, a w stosownych przypadkach zapewniają – zgodnie z przepisami niniejszej dyrektywy – odpowiedni dostęp i wzajemne połączenia oraz interoperacyjność usług, wykonując swoje zadania w taki sposób, aby promować wydajność, zrównoważoną konkurencję, efektywne inwestycje i innowacje oraz zapewnić maksymalne korzyści użytkownikom końcowym.
               W szczególności i niezależnie od środków, które mogłyby zostać podjęte w stosunku do przedsiębiorstw dysponujących znaczącą pozycją rynkową zgodnie z art. 8, [KOR] mogą nakładać:

                        a)

                        w granicach tego, co niezbędne dla zapewnienia możliwości połączenia typu koniec‑koniec, obowiązki na przedsiębiorstwa, które kontrolują dostęp do użytkowników końcowych, w tym, w uzasadnionym przypadku, obowiązek wzajemnych połączeń ich sieci w sytuacji, kiedy nie zostało to jeszcze zrealizowane;

                  […]”.

               6

               Artykuł 8 dyrektywy o dostępie, zatytułowany „Nakładanie, zmiana albo uchylenie obowiązków”, ma następujące brzmienie:
               „1.   Państwa członkowskie zapewnią, by [KOR] były upoważnione do nakładania obowiązków, o których mowa w art. 9–13a.
               2.   Jeżeli, w wyniku analizy rynku przeprowadzonej zgodnie z art. 16 [dyrektywy ramowej], dany operator został wskazany jako posiadający znaczącą pozycję na danym rynku, stosownie do okoliczności, [KOR] nałożą na niego obowiązki wymienione w art. 9–13 niniejszej dyrektywy.
               […]
               4.   Obowiązki nałożone zgodnie z niniejszym artykułem muszą opierać się na charakterze stwierdzonego problemu oraz muszą być proporcjonalne i uzasadnione w świetle celów określonych w art. 8 [dyrektywy ramowej] […].
               […]”.

               7

               Artykuł 12 dyrektywy o dostępie, zatytułowany „Obowiązki związane z dostępem [do] specyficznych urządzeń sieciowych [i ich użytkowaniem]”, stanowi:
               „1.   [KOR] mogą nałożyć na operatorów, zgodnie z art. 8, obowiązek uwzględnienia uzasadnionych wniosków o dostęp [do] specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących [i o ich użytkowanie], w szczególności jeżeli [KOR] uznają, że odmowa przyznania dostępu lub ustanowienie nierozsądnych zasad i warunków mających podobny skutek uniemożliwiłyby pojawienie się trwale konkurencyjnego rynku detalicznego albo nie byłyby w interesie użytkowników końcowych.
               […]
               2.   Przy rozważaniu nałożenia obowiązków, o których mowa w ustępie 1, a zwłaszcza przy ocenianiu, w jaki sposób nałożyć te obowiązki proporcjonalnie do celów określonych w art. 8 [dyrektywy ramowej], biorą one pod uwagę w szczególności następujące elementy:

                        a)

                        techniczną i ekonomiczną wykonalność użytkowania lub instalacji konkurencyjnych urządzeń, mając na uwadze tempo rozwoju rynku oraz rodzaj danych wzajemnych połączeń lub dostępu, w tym możliwość zastosowania innych rozwiązań dotyczących dostępu do sieci, takich jak dostęp do kanałów;

                        b)

                        stopień wykonalności zapewnienia proponowanego dostępu, mając na uwadze dostępną pojemność;

                        c)

                        wstępną inwestycję właściciela urządzenia, przy uwzględnieniu wszelkich poczynionych inwestycji publicznych i ryzyka związanego z inwestycją;

                        d)

                        potrzebę ochrony długoterminowej konkurencji, w szczególności konkurencji opartej na infrastrukturze;

                  […]”.

               8

               Artykuł 13 dyrektywy o dostępie, zatytułowany „Kontrola cen i obowiązki związane z systemem księgowania kosztów”, stanowi:
               „1.   [KOR] mogą nałożyć na operatorów, zgodnie z przepisami art. 8, obowiązki związane ze zwrotem kosztów oraz kontrolą cen, w tym obowiązki związane z oparciem cen o koszty oraz obowiązki dotyczące systemów księgowania kosztów, w odniesieniu do udostępniania szczególnych rodzajów wzajemnych połączeń lub dostępu, w sytuacjach gdy analiza rynku wskazuje, że brak skutecznej konkurencji oznacza, że dany operator może utrzymywać ceny na nadmiernie wysokim poziomie lub stosować zaniżanie cen ze szkodą dla użytkowników końcowych. W celu zachęcenia operatorów do inwestowania, w tym również w sieci nowej generacji, [KOR] biorą pod uwagę dokonane przez operatora inwestycje oraz umożliwiają mu uzyskanie zwrotu stosownej części zainwestowanego kapitału, uwzględniając wszelkie ryzyko typowe dla konkretnego nowego przedsięwzięcia inwestycyjnego.
               […]”.

               9

               Artykuł 2 lit. da) dyrektywy ramowej definiuje punkt zakończenia sieci (PZS) jako „fizyczne miejsce, w którym abonent otrzymuje dostęp do sieci łączności publicznej”.

               10

               Artykuł 8 ust. 1 dyrektywy ramowej stanowi:
               „Państwa członkowskie zapewnią, by [KOR], wypełniając swoje zadania wynikające z postanowień niniejszej dyrektywy lub dyrektyw szczegółowych, podejmowały stosowne środki zmierzające do realizacji celów określonych w ust. 2, 3 oraz 4. Takie środki winny być proporcjonalne do celów, jakie mają zostać osiągnięte.
               […]”.

               11

               Artykuł 8 ust. 2 dyrektywy ramowej przewiduje, że:
               „Krajowe organy regulacyjne będą wspierać konkurencję w dziedzinie udostępniania sieci i usług łączności elektronicznej oraz urządzeń towarzyszących i usług, m.in.:
               […]

                        b)

                        zapewniając, aby nie było zakłóceń lub ograniczeń konkurencji w sektorze łączności elektronicznej, w tym w dziedzinie transmisji treści;

                  […]”.

               12

               Artykuł 8 ust. 5 dyrektywy ramowej ma następujące brzmienie:
               „W dążeniu do osiągnięcia założeń polityki, o których mowa w ust. 2, 3 i 4, [KOR] stosują obiektywne, przejrzyste, niedyskryminacyjne i proporcjonalne zasady regulacyjne, w tym celu między innymi:
               […]

                        d)

                        promując efektywne inwestycje i innowacje w zakresie nowej i rozszerzonej infrastruktury, w tym poprzez zagwarantowanie, że każdy przypadek obowiązku udzielenia dostępu uwzględnia ryzyko, jakie ponoszą inwestujące przedsiębiorstwa, oraz poprzez zezwolenie, aby różne porozumienia o współpracy między inwestorami a stronami zwracającymi się o dostęp stanowiły dywersyfikację ryzyka inwestycyjnego przy zapewnieniu utrzymania konkurencji na rynku i zasady niedyskryminacji;

                  […]”.

         Prawo duńskie

               13

               Paragraf 40 Lov om konkurrence- og forbrugerforhold på telemarkedet (ustawy o konkurencji i konsumentach na rynku telekomunikacyjnym) nr 780 z dnia 28 czerwca 2007 r., w brzmieniu mającym zastosowanie w podstępowaniu głównym (zwanej dalej „ustawą z 2007 r.”), przewiduje:
               „Uregulowania dotyczące wzajemnych połączeń obejmują następujące dziedziny:

                        1)

                        dostęp do urządzeń lub usług lub ich dostawę na rzecz innego operatora w celu oferowania usług komunikacji elektronicznej,

                  […]
               Dostęp do urządzeń lub usług lub ich dostawa w rozumieniu akapitu pierwszego pkt 1 powyżej obejmuje między innymi dostęp do:

                        1)

                        elementów sieci, w tym uwolniony dostęp do pętli abonenckiej i urządzeń towarzyszących oraz połączenie wyposażenia,

                  […]”.

               14

               Paragraf 51 ustawy z 2007 r. stanowi:
               „IT- og Telestyrelsen [dyrekcja technologii informacyjnej i telekomunikacyjnej] nakłada na operatorów mających znaczącą pozycję na rynku, w rozumieniu § 84 lit. d), jeden lub więcej obowiązków przewidzianych w akapicie trzecim powyżej, z zastrzeżeniem § 76 lit. a).
               […]
               Obowiązki nakładane zgodnie z akapitami pierwszym i drugim powyżej muszą wiązać się z charakterem stwierdzonych problemów oraz być proporcjonalne do celów, o których mowa w § 1, i w ich świetle uzasadnione. IT- og Telestyrelsen ustala dla każdego rynku zakres obowiązków i ewentualnych wymogów co do jakości usług związanych z wzajemnymi połączeniami, do których operatorzy mający znaczącą pozycję na rynku są zobowiązani zapewnić dostęp zgodnie z § 51 akapit trzeci pkt 1 powyżej […].
               IT- og Telestyrelsen uwzględnia w ramach oceny proporcjonalności w rozumieniu akapitu czwartego powyżej w szczególności:

                        1)

                        wykonalność zapewnienia proponowanego dostępu, mając na uwadze dostępną pojemność,

                        2)

                        rozmiary wstępnych inwestycji, które musi zrealizować właściciel urządzenia, przy uwzględnieniu ryzyka związanego z inwestycją,

                        3)

                        ewentualnie istniejące stosowne prawa własności intelektualnej”.

               15

               Ustawa z 2007 r. została zastąpiona lov nr. 169 om elektroniske kommunikationsnet og -tjenester (ustawą nr 169 o telekomunikacji) z dnia 3 marca 2011 r. (zwaną dalej „ustawą nr 169/2011”). Ustawa ta weszła w życie w dniu 25 maja 2011 r.

               16

               Paragraf 41 ustawy nr 169/2011 stanowi:
               „W decyzjach wydanych na podstawie § 40 akapit pierwszy IT- og Telestyrelsen nakłada jeden lub więcej obowiązków na operatorów mających znaczącą pozycję na rynku w rozumieniu § 40. IT- og Telestyrelsen dokładnie określa w każdej decyzji charakter i zakres obowiązków.
               Obowiązki, o których mowa w akapicie pierwszym powyżej, mogą dotyczyć:

                        1)

                        dostępu do sieci […],

                        2)

                        niedyskryminacji […],

                        3)

                        przejrzystości […],

                        4)

                        rozdzielności księgowej […],

                        5)

                        kontroli cen […],

                        6)

                        rozdzielności funkcjonalnej […].

                  W wyjątkowych okolicznościach IT- og Telestyrelsen może na wniosek Komisji Europejskiej nałożyć na każdego operatora mającego znaczącą pozycję na rynku obowiązki inne niż przewidziane w akapicie drugim powyżej.
               […]”.

               17

               Paragraf 42 ustawy nr 169/2011 ma następujące brzmienie
               „Przez obowiązek zapewnienia dostępu do sieci należy rozumieć spoczywający na operatorach zajmujących znaczącą pozycję na rynku obowiązek oferowania fizycznego lub wirtualnego dostępu do elementów jego sieci, usług i urządzeń towarzyszących.
               Na operatora może zostać nałożony obowiązek uwzględniania uzasadnionych wniosków o zawarcie lub zmianę umów o dostęp do sieci. Obowiązek ten może w szczególności obejmować:

                        1)

                        udostępnianie specyficznych elementów sieciowych i urządzeń, w tym również nieaktywnych elementów sieciowych czy uwolnionej lokalnej pętli abonenckiej, między innymi w celu umożliwienia selekcji lub preselekcji operatorów lub oferty odsprzedaży linii abonenckiej.

                  […]
               Nakładając obowiązek dostępu do sieci, IT- og Telestyrelsen musi uwzględnić w szczególności następujące czynniki:

                        1)

                        techniczną i ekonomiczną wykonalność użytkowania lub instalacji konkurencyjnych urządzeń, mając na uwadze tempo rozwoju rynku oraz charakter i rodzaj danych wzajemnych połączeń i dostępu,

                        2)

                        stopień wykonalności zapewnienia proponowanego dostępu, mając na uwadze dostępną pojemność,

                        3)

                        wstępną inwestycję zrealizowaną przez właściciela urządzenia, przy uwzględnieniu wszelkich poczynionych inwestycji publicznych i ryzyka związanego z inwestycją,

                        4)

                        potrzebę ochrony długoterminowej konkurencji, w szczególności skutecznej konkurencji gospodarczej opartej na infrastrukturze”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               18

               Z postanowienia odsyłającego wynika, że TDC posiada znaczącą pozycję na rynku hurtowym szerokopasmowego dostępu za pośrednictwem kabli miedzianych, telewizji kablowej (kable koncentryczne) i światłowodów.

               19

               Stwierdziwszy występowanie problemów z konkurencją na tym rynku, IT- og Telestyrelsen nałożyła na TDC w drodze decyzji z dnia 3 listopada 2010 r., zgodnie z obowiązującą wówczas ustawą z 2007 r., liczne obowiązki, w tym obowiązek uwzględnienia uzasadnionych wniosków o dostęp do połączeń szerokopasmowych za pośrednictwem jej sieci światłowodowej. Obowiązek ten obejmował między innymi instalację mających co najwyżej 30 m przyłączy kablowych w celu podłączenia użytkownika końcowego do sieci światłowodowej przeznaczonej do zapewniania dostępu o dużej prędkości.

               20

               TDC zaskarżyła decyzję IT- og Telestyrelsen do Teleklagenævnet [duńskiej komisji odwoławczej właściwej ds. telekomunikacji], która w decyzji z dnia 20 czerwca 2011 r. utrzymała w mocy zaskarżoną decyzję. Teleklagenævnet uznała, że obowiązek uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp był proporcjonalny tym sensie, że był konieczny, odpowiedni i wystarczający do zapewnienia rzeczywistej konkurencji. Ponadto jak wynika z postanowienia odsyłającego, TDC podkreśla, że zgodnie z art. 7 ust. 3 dyrektywy ramowej IT- og Telestyrelsen zgłosiła projekt swej decyzji z dnia 3 listopada 2010 r. do Komisji, która w jej opinii w przedmiocie projektu nie wypowiedziała się w przedmiocie spornych aspektów tego obowiązku.

               21

               W dniu 12 sierpnia 2011 r. TDC wniosła skargę na decyzję Teleklagenævnet z dnia 20 czerwca 2011 r. do Retten på Frederiksberg (sądu pierwszej instancji we Frederiksbergu), który w dniu 4 listopada 2011 r. przekazał tę skargę Østre Landsret (wschodniemu sądowi regionalnemu) ze względu na podniesione zasadnicze kwestie.

               22

               TDC podniosła przed tym sądem, że obowiązek instalacji przyłączy kablowych do sieci światłowodowej nałożony przez IT- og Telestyrelsen stanowi obowiązek utworzenia nowej infrastruktury, podczas gdy według niej pojęcie „dostępu” w rozumieniu dyrektywy o dostępie nie obejmuje instalacji takiej infrastruktury. TDC dodała, że obowiązek ten stanowi znaczny ciężar finansowy, przez co nie szanuje zasady proporcjonalności, o której mowa w art. 8 ust. 1 omawianej dyrektywy.

               23

               Teleklagenævnet wskazała natomiast na istnienie poważnego problemu konkurencyjnego na rozpatrywanym rynku w Danii, gdzie, po pierwsze, sieć światłowodowa jest w trakcie rozbudowy, i po drugie, w odróżnieniu od innych sieci (sieci miedzianej, sieci telewizji kablowej) w chwili początkowej instalacji nie jest ona natychmiast podłączana do użytkownika końcowego. Według Teleklagenævnet obowiązek instalacji przyłączy kablowych nie stanowi obowiązku zainstalowania nowej infrastruktury, lecz jest koniecznym technicznym dostosowaniem istniejącej sieci światłowodowej. Uważa ona, iż na mocy art. 8 i 12 dyrektywy o dostępie IT- og Telestyrelsen ma prawo nałożenia na posiadających znaczącą pozycję na danym rynku operatorów obowiązek uwzględniania złożonych przez innych operatorów uzasadnionych wniosków mających za przedmiot wzajemne połączenia, nawet jeśli w pewnych przypadkach może to się wiązać z dostosowaniami sieci w postaci między innymi przeprowadzenia prac ziemnych. Teleklagenævnet podkreśla, że przy nakładaniu takiego obowiązku dokonywana jest ocena proporcjonalności planowanych środków z uwzględnieniem wielkości wstępnych inwestycji poniesionych przez właściciela infrastruktury.

               24

               Østre Landsret wskazuje w postanowieniu odsyłającym, że spór w postępowaniu głównym dotyczy zakresu obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do sieci światłowodowej TDC. Ściślej rzecz ujmując, w opinii tego sądu podstawowe pytanie, jakie nasuwa się w tym względzie, dotyczy tego, czy na podstawie ustawy z 2007 r. i dyrektywy o dostępie skutkiem takiego obowiązku może być, że TDC zostanie na wniosek konkurującego z nią operatora zobowiązana do zainstalowania przyłączy kablowych pomiędzy swoją siecią światłowodową a użytkownikiem końcowym, co może łączyć się z koniecznością wykonania wykopu o długości do 30 m.

               25

               W tych okolicznościach Østre Landsret postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Czy zawarta w art. 2 lit. a) dyrektywy o dostępie definicja pojęcia »dostępu« obejmuje dostęp w postaci instalacji przyłączy kablowych między znajdującym się w sieci dostępowej punktem rozdzielczym a znajdującym się u użytkownika końcowego segmentem końcowym sieci? Czy na odpowiedź ma wpływ to, że długość takiego przyłącza nie może przekraczać 30 m?

                        2)

                        Czy instalacja mających co najwyżej 30 m przyłączy kablowych między znajdującym się w sieci dostępowej punktem rozdzielczym a znajdującym się u użytkownika końcowego segmentem końcowym sieci wchodzi w zakres zawartego w art. 12 dyrektywy o dostępie w związku z jej art. 2 i 8 pojęcia »dostępu [do] specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących [i ich użytkowania]«?

                        3)

                        Czy na odpowiedź na pytania pierwsze i drugie, dotyczące obowiązku zapewnienia dostępu w przykładowej postaci instalacji przyłączy kablowych między znajdującym się w sieci dostępowej punktem rozdzielczym a znajdującym się u użytkownika końcowego segmentem końcowym sieci, ma wpływ okoliczność, że właściciel sieci komunikacji elektronicznej musi dokonać inwestycji, która znacznie przekracza koszty nabycia sieci komunikacji elektronicznej, do której ma zostać zapewniony dostęp?

                        4)

                        Czy na odpowiedź na pytanie trzecie ma wpływ to, że właściciel ten może, dzięki ustanowionemu mechanizmowi służącemu kontroli cen, odzyskać poniesione koszty instalacji przyłączy kablowych?”.

         W przedmiocie pytań prejudycjalnych

         W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego

               26

               Poprzez swe pytania pierwsze i drugie, które należy rozpatrywać łącznie, sąd odsyłający stara się w istocie ustalić, czy art. 2 lit. a) oraz art. 8 i 12 dyrektywy o dostępie należy interpretować w ten sposób, że KOR ma prawo nałożyć na operatora komunikacji elektronicznej mającego znaczącą pozycję na danym rynku, tytułem obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do będących jego własnością specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie, obowiązek zainstalowania, na wniosek konkurujących z nim operatorów, przyłączy kablowych o długości nieprzekraczającej 30 m łączących punkt rozdzielczy sieci dostępu ze znajdującym się u użytkownika końcowego punktem końcowym.

               27

               W celu udzielenia odpowiedzi na te pytania należy przypomnieć przyznane KOR przez dyrektywę o dostępie uprawnienia w zakresie nakładania na operatorów obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie, następnie dokonać wykładni pojęcia „dostępu [do] specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących [i ich użytkowania]” i wreszcie zbadać przesłanki, jakie muszą zostać spełnione, aby możliwe było nałożenie takich obowiązków.

               28

               Przede wszystkim, jeżeli chodzi o uprawnienia KOR w zakresie nakładania obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 8 ust. 2 dyrektywy o dostępie, jeżeli w wyniku analizy rynku przeprowadzonej zgodnie z art. 16 dyrektywy ramowej dany operator został wskazany jako posiadający znaczącą pozycję na danym rynku, to KOR nałożą na niego obowiązki wymienione w art. 9–13 dyrektywy o dostępie.

               29

               Wśród wspomnianych obowiązków znajdują się obowiązki przewidziane w art. 12 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy o dostępie, na którego mocy KOR mogą nałożyć na operatorów, zgodnie z art. 8 tejże dyrektywy, obowiązek uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie, w szczególności jeżeli uznają, że odmowa przyznania dostępu lub ustanowienie nierozsądnych zasad i warunków mających podobny skutek uniemożliwiłyby pojawienie się trwale konkurencyjnego rynku detalicznego albo nie byłyby w interesie użytkowników końcowych.

               30

               W konsekwencji wspomniany art. 12 w związku z art. 8 dyrektywy o dostępie przyznaje KOR uprawnienie do nakładania na posiadających znaczącą pozycję na danym rynku operatorów obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie.

               31

               Następnie co się tyczy pojęcia „dostępu [do] […] specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących” w rozumieniu art. 12 ust. 1 dyrektywy o dostępie, należy zauważyć, że zgodnie z art. 2 lit. a) tej dyrektywy pojęcie dostępu oznacza udostępnianie urządzeń lub usług innemu przedsiębiorstwu na określonych warunkach, na zasadzie wyłączności lub braku wyłączności, na potrzeby świadczenia usług łączności elektronicznej, w tym świadczenia za ich pomocą usług społeczeństwa informacyjnego lub usług nadawania treści. Przepis ten precyzuje, że dostęp obejmuje między innymi dostęp do elementów sieci i urządzeń towarzyszących, co może się wiązać z podłączeniem urządzeń za pomocą środków stacjonarnych lub niestacjonarnych, w tym w szczególności dostęp do pętli lokalnej oraz urządzeń i usług niezbędnych do obsługi pętli lokalnej, dostęp do infrastruktury fizycznej, w tym budynków, kanałów i masztów, oraz dostęp do sieci stacjonarnych i ruchomych, w szczególności na potrzeby roamingu.

               32

               Z brzmienia powyższego przepisu wynika, po pierwsze, że pojęcie dostępu obejmuje wykonanie prac przystosowujących, które umożliwiają udostępnianie urządzeń lub usług innemu przedsiębiorstwu na potrzeby świadczenia usług łączności elektronicznej, jak podkreślił to rzecznik generalny w pkt 17 i 18 opinii, i po drugie, że lista form dostępu, które są wyliczone w tym przepisie, nie jest wyczerpująca.

               33

               Artykuł 2 lit. a) dyrektywy o dostępie nie precyzuje jednak, czy dostęp w rozumieniu tego przepisu może obejmować zainstalowanie przyłącza kablowego pomiędzy punktem rozdzielczym sieci dostępu a znajdującym się u użytkownika końcowego punktem końcowym, które to zainstalowanie jest konieczne w celu zapewnienia dostępu do istniejącej sieci.

               34

               W tych okolicznościach w celu interpretacji pojęcia „dostępu [do] specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących” w rozumieniu art. 12 ust. 1 dyrektywy o dostępie należy zbadać pojęcie dostępu przewidziane w art. 2 lit. a) tej dyrektywy w świetle systematyki tego aktu prawodawczego i celów, jakie ona realizuje.

               35

               Jeżeli chodzi o systematykę dyrektywy o dostępie, wystarczy zauważyć, że dyrektywa ta definiuje w swym art. 2 lit. b) wzajemne połączenia jako fizyczne i logiczne połączenia pomiędzy publicznymi sieciami łączności użytkowanymi przez jedno i to samo albo inne przedsiębiorstwo celem umożliwienia użytkownikom jednego przedsiębiorstwa porozumiewania się z użytkownikami tego samego lub innego przedsiębiorstwa albo zapewnienia dostępu do usług innego przedsiębiorstwa.

               36

               Tymczasem art. 5 ust. 1 akapit drugi lit. a) dyrektywy o dostępie, dotyczący praw i zakresu odpowiedzialności KOR w odniesieniu do dostępu i wzajemnych połączeń, przewiduje, że organy te mogą nakładać w granicach tego, co niezbędne do zapewnienia możliwości połączenia typu koniec‑koniec, obowiązki na przedsiębiorstwa, które kontrolują dostęp do użytkowników końcowych, w tym, w uzasadnionym przypadku, obowiązek wzajemnych połączeń ich sieci w sytuacji, kiedy nie zostało to jeszcze zrealizowane.

               37

               Z powyższego wynika, że pojęcie dostępu w rozumieniu tej dyrektywy może obejmować prace przystosowujące istniejącą sieć umożlwiające realizację połączenia pomiędzy tą siecią i końcowym użytkownikiem.

               38

               Co się tyczy celów dyrektywy o dostępie, jej art. 1 ust. 1 stanowi, że jej celem jest ustanowienie „ram prawnych […] dla regulowania […] sieci i usług prowadzących do powstania zrównoważonej konkurencji, interoperacyjności usług łączności elektronicznej oraz korzyści dla konsumenta”.

               39

               Artykuł 8 ust. 1 dyrektywy ramowej przewiduje, że KOR, wypełniając swoje zadania wynikające z postanowień dyrektywy ramowej lub dyrektyw szczegółowych, a więc zwłaszcza z dyrektywy o dostępie, podejmują stosowne środki zmierzające do realizacji celów określonych w tym przepisie, polegających na wspieraniu konkurencji w dziedzinie udostępniania sieci i usług łączności elektronicznej, przyczyniania się do rozwoju rynku wewnętrznego i promowania interesów obywateli Unii.

               40

               Aby realizować cele określone w art. 8 dyrektywy ramowej, KOR muszą, w ramach przyznanych im na mocy art. 5 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy o dostępie uprawnień i odpowiedzialności, zapewnić – zgodnie z przepisami tejże dyrektywy – odpowiedni dostęp i wzajemne połączenia oraz interoperacyjność usług, wykonując swoje zadania w taki sposób, aby promować wydajność, zrównoważoną konkurencję, efektywne inwestycje i innowacje oraz zapewnić maksymalne korzyści użytkownikom końcowym.

               41

               W odniesieniu do art. 5 ust. 1 dyrektywy o dostępie Trybunał orzekł, że z brzmienia tego przepisu wynika, iż zadaniem KOR jest zapewnienie odpowiedniego dostępu oraz wzajemnych połączeń, jak również interoperacyjności usług, przy pomocy środków, które nie zostały wyliczone enumeratywnie (wyrok TeliaSonera Finland, C‑192/08, EU:C:2009:696, pkt 58).

               42

               Podobnie należy uznać, że obowiązki uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie, które mogą być nałożone na operatorów posiadających znaczącą pozycję na danym rynku, nie są wyliczone enumeratywnie, lecz muszą być określone przez KOR dla poszczególnych wypadków w świetle celów wskazanych w art. 8 dyrektywy ramowej.

               43

               Z ogółu powyższych uwag wynika, że pojęcie „dostępu [do] specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących” w rozumieniu art. 2 lit. a) i art. 12 ust. 1 dyrektywy o dostępie może obejmować zainstalowanie przyłączy kablowych łączących punkt rozdzielczy sieci dostępu ze znajdującym się u użytkownika końcowego punktem końcowym sieci.

               44

               Co się tyczy przesłanek umożliwiających KOR nałożenie na operatora posiadającego znaczną pozycję na danym rynku obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie, należy zauważyć, że art. 8 ust. 4 dyrektywy o dostępie przewiduje, iż obowiązki nałożone przez KOR na operatorów tego rodzaju muszą opierać się na charakterze stwierdzonego problemu oraz muszą być proporcjonalne i uzasadnione w świetle celów określonych w art. 8 ust. 1 dyrektywy ramowej i przypomnianych w pkt 39 niniejszego wyroku.

               45

               Z powyższego wynika, że KOR może nałożyć na operatora posiadającego znaczną pozycję na danym rynku, tytułem obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkownie, obowiązek zainstalowania, na wniosek konkurujących z nim operatorów, przyłączy kablowych łączących punkt rozdzielczy sieci dostępu ze znajdującym się u użytkownika końcowego punktem końcowym, w sytuacji gdy obowiązek ten opiera się na charakterze stwierdzonego problemu oraz jest proporcjonalny i uzasadniony w świetle celów określonych w art. 8 ust. 1 dyrektywy ramowej.

               46

               W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że według Teleklagenævnet ze względu na specyficzny sposób rozbudowy sieci światłowodowej TDC decyduje, kiedy może nastąpić przyłączenie gospodarstw, co daje TDC ewidentną przewagę konkurencyjną w pozyskiwaniu klientów na rynku detalicznym, albowiem nowi klienci są związani z TDC na podstawie umowy przez okres co najmniej sześciu miesięcy. Obowiązek instalacji przez TDC przyłączy kablowych ma zatem na celu zapewnienie, by konkurujący z TDC operatorzy mogli na równi z nią korzystać z należącej do niej sieci na obszarach, gdzie ta sieć jest już gotowa, w odniesieniu do użytkowników końcowych, którzy jeszcze nie zostali do niej podłączeni. Instalacja przyłączy kablowych jest warunkiem sine qua non tego, aby operatorzy będący konkurentami TDC mogli zdobywać klientów w celu oferowania im usług świadczonych przez światłowodowy na równych z TDC warunkach konkurencji.

               47

               W świetle tych okoliczności do sądu odsyłającego należy ocena, czy nałożony przez KOR na TDC obowiązek zainstalowania przyłącza kablowego o długości nieprzekraczającej 30 m łączącego punkt rozdzielczy sieci dostępu ze znajdującym się u użytkownika końcowego punktem końcowym opiera się na charakterze stwierdzonego problemu oraz jest proporcjonalny i uzasadniony w świetle celów określonych w art. 8 ust. 1 dyrektywy ramowej.

               48

               W świetle ogółu powyższych rozważań na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć, iż art. 2 lit. a) oraz art. 8 i 12 dyrektywy o dostępie należy interpretować w ten sposób, że KOR ma prawo nałożyć na operatora komunikacji elektronicznej mającego znaczącą pozycję na danym rynku, tytułem obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie, obowiązek zainstalowania, na wniosek konkurujących z nim operatorów, przyłącza kablowego o długości nieprzekraczającej 30 m łączącego punkt rozdzielczy sieci dostępu ze znajdującym się u użytkownika końcowego punktem końcowym, w sytuacji gdy obowiązek ten opiera się na charakterze stwierdzonego problemu oraz jest proporcjonalny i uzasadniony w świetle celów określonych w art. 8 ust. 1 dyrektywy ramowej, czego ustalenie należy do sądu odsyłającego.

         W przedmiocie pytań trzeciego i czwartego

               49

               Poprzez swe pytania trzecie i czwarte, które należy rozpatrywać łącznie, sąd odsyłający stara się w istocie ustalić, czy art. 8 i 12 dyrektywy o dostępie w związku z art. 13 tej dyrektywy należy rozpatrywać w ten sposób, że w sytuacji gdy KOR zamierza nałożyć na operatora sieci komunikacji elektronicznej obowiązek zainstalowania przyłączy kablowych w celu podłączenia do tej sieci użytkownika końcowego, organ ten musi uwzględnić początkową inwestycję zrealizowaną przez danego operatora oraz istnienie mechanizmu kontroli cen pozwalającego odzyskać koszty instalacji.

               50

               W tym względzie należy zaznaczyć, że na mocy art. 12 ust. 2 lit. a–d) dyrektywy o dostępie KOR muszą – przy rozważaniu nałożenia obowiązków, o których mowa w ust. 1 tego artykułu, a zwłaszcza przy ocenianiu, w jaki sposób nałożyć te obowiązki proporcjonalnie do celów określonych w art. 8 dyrektywy ramowej – wziąć pod uwagę w szczególności techniczną i ekonomiczną wykonalność użytkowania lub instalacji konkurencyjnych urządzeń, mając na uwadze: tempo rozwoju rynku oraz rodzaj danych wzajemnych połączeń lub dostępu; stopień wykonalności zapewnienia proponowanego dostępu w celu oceny proporcjonalności obowiązków nałożonych na operatorów posiadających znaczącą pozycję na danym rynku; wstępną inwestycję zrealizowaną przez właściciela urządzenia, przy uwzględnieniu wszelkich poczynionych inwestycji publicznych i ryzyka związanego z inwestycją; oraz potrzebę ochrony długoterminowej konkurencji, w szczególności konkurencji opartej na infrastrukturze.

               51

               Jeżeli chodzi o art. 13 ust. 1 dyrektywy o dostępie, przepis ten przewiduje, że KOR mogą nałożyć na operatorów obowiązki związane ze zwrotem kosztów oraz kontrolą cen względem przedsiębiorstw posiadających znaczącą pozycję na danym rynku w odniesieniu do udostępniania szczególnych rodzajów wzajemnych połączeń lub dostępu, jeżeli przeprowadzona analiza rynku wskazuje, że dany operator mógłby, w przypadku braku efektywnej konkurencji, utrzymywać ceny na stosunkowo wysokim poziomie albo wymuszać je ze szkodą dla użytkowników końcowych. W celu zachęcenia operatorów do inwestowania między innymi w sieci nowej generacji KOR biorą pod uwagę dokonane przez operatora inwestycje oraz umożliwiają mu uzyskanie zwrotu stosownej części zainwestowanego kapitału, uwzględniając wszelkie ryzyko typowe dla konkretnego nowego przedsięwzięcia inwestycyjnego.

               52

               Ponadto art. 8 ust. 5 dyrektywy ramowej precyzuje również, że w dążeniu do osiągnięcia założeń polityki wspierania konkurencji, przyczyniania się do rozwoju rynku wewnętrznego i wspierania interesów obywateli Unii KOR stosują obiektywne, przejrzyste, niedyskryminacyjne i proporcjonalne zasady regulacyjne. Wśród rzeczonych zasad w art. 8 ust. 5 lit. d) tego przepisu znajduje się zasada promowania efektywnych inwestycji i innowacji w zakresie nowej i rozszerzonej infrastruktury, w szczególności poprzez zagwarantowanie, że każdy przypadek obowiązku udzielenia dostępu uwzględnia ryzyko, jakie ponoszą inwestujące przedsiębiorstwa, oraz poprzez zezwolenie, aby różne porozumienia o współpracy między inwestorami a stronami zwracającymi się o dostęp stanowiły dywersyfikację ryzyka inwestycyjnego przy zapewnieniu utrzymania konkurencji na rynku i zasady niedyskryminacji.

               53

               Z powyższych informacji wynika, że – jak zaznaczył rzecznik generalny w pkt 37 i 38 opinii – KOR muszą, w ramach badania proporcjonalności obowiązku, który zamierzają nałożyć w świetle celów określonych w pkt 8 ust. 1 dyrektywy ramowej, uwzględnić wśród innych czynników początkową inwestycję zrealizowaną przez właściciela urządzeń oraz istnienie mechanizmu kontroli cen. Tym samym jeżeli KOR zamierzają nałożyć na właściciela, tytułem obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie, obowiązek przystosowania istniejącej sieci umożlwiającego realizację połączenia pomiędzy tą siecią i końcowym użytkownikiem, to muszą wziąć pod uwagę koszty tego przystosowania.

               54

               Z ogółu powyższych rozważań wynika, że na pytania trzecie i czwarte należy odpowiedzieć, iż art. 8 i 12 dyrektywy o dostępie w związku z art. 13 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji gdy KOR zamierza nałożyć na operatora sieci komunikacji elektronicznej posiadającego znaczącą pozycję na danym rynku obowiązek zainstalowania przyłączy kablowych w celu podłączenia użytkownika końcowego do sieci, organ ten musi uwzględnić początkową inwestycję zrealizowaną przez danego operatora oraz istnienie mechanizmu kontroli cen pozwalającego odzyskać koszty instalacji.

         W przedmiocie kosztów

               55

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:

                           1)

                           Artykuł 2 lit. a) oraz art. 8 i 12 dyrektywy 2002/19/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie dostępu do sieci łączności elektronicznej i urządzeń towarzyszących oraz wzajemnych połączeń (dyrektywy o dostępie), zmienionej dyrektywą 2009/140/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 25 listopada 2009 r., należy interpretować w ten sposób, że krajowy organ regulacyjny ma prawo nałożyć na operatora komunikacji elektronicznej mającego znaczącą pozycję na danym rynku, tytułem obowiązku uwzględniania uzasadnionych wniosków o dostęp do specyficznych elementów sieci oraz do urządzeń towarzyszących i o ich użytkowanie, obowiązek zainstalowania, na wniosek konkurujących z nim operatorów, przyłącza kablowego o długości nieprzekraczającej 30 m łączącego punkt rozdzielczy sieci dostępu ze znajdującym się u użytkownika końcowego punktem końcowym, w sytuacji gdy obowiązek ten opiera się na charakterze stwierdzonego problemu oraz jest proporcjonalny i uzasadniony w świetle celów określonych w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2002/21/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 marca 2002 r. w sprawie wspólnych ram regulacyjnych sieci i usług łączności elektronicznej (dyrektywy ramowej), zmienionej dyrektywą 2009/140, czego ustalenie należy do sądu odsyłającego.

                           2)

                           Artykuły 8 i 12 dyrektywy 2002/19, zmienionej dyrektywą 2009/140, w związku z art. 13 dyrektywy 2002/19 należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji gdy krajowy organ regulacyjny zamierza nałożyć na operatora sieci komunikacji elektronicznej posiadającego znaczącą pozycję na danym rynku obowiązek zainstalowania przyłączy kablowych w celu podłączenia użytkownika końcowego do sieci, organ ten musi uwzględnić początkową inwestycję zrealizowaną przez danego operatora oraz istnienie mechanizmu kontroli cen pozwalającego odzyskać koszty instalacji.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: duński.


Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 13 listopada 1986 r. # Jean Victor Becker przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Urzędnik. # Sprawa 232/85.