title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 24 marca 2009 r.#Danske Slagterier przeciwko Bundesrepublik Deutschland.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Bundesgerichtshof - Niemcy.#Środki o skutku równoważnym - Policja sanitarna - Wymiana międzywspólnotowa - Świeże mięso - Kontrole weterynaryjne - Odpowiedzialność pozaumowna państwa członkowskiego - Termin przedawnienia - Ustalenie szkody.#Sprawa C-445/06.

text:
      Sprawa C‑445/06
      Danske Slagterier
      przeciwko
      Bundesrepublik Deutschland
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnymzłożony przez Bundesgerichtshof)

      Środki o skutku równoważnym – Policja sanitarna – Handel wewnątrzwspólnotowy – Świeże mięso – Kontrole weterynaryjne – Odpowiedzialność pozaumowna państwa członkowskiego – Termin przedawnienia – Ustalenie szkody
      Streszczenie wyroku
      1.        Rolnictwo – Zbliżanie ustawodawstw w zakresie zdrowia zwierząt – Handel wewnątrzwspólnotowy świeżym mięsem – Kontrole weterynaryjne
            – Dyrektywy 64/433 i 89/662 – Nieprawidłowa transpozycja i nieprawidłowe stosowanie – Obowiązek naprawienia przez państwo
            członkowskie szkody wyrządzonej jednostkom
      (art. 28 WE; dyrektywy Rady: 64/433 zmieniona dyrektywą 91/497; 89/662)
      2.        Prawo wspólnotowe – Prawa przyznane jednostkom – Naruszenie przez państwo członkowskie – Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej
            jednostkom
      3.        Prawo wspólnotowe – Prawa przyznane jednostkom – Naruszenie przez państwo członkowskie – Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej
            jednostkom
      (art. 226 WE)
      4.        Prawo wspólnotowe – Prawa przyznane jednostkom – Naruszenie przez państwo członkowskie obowiązku transpozycji dyrektywy –
            Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej jednostkom
      5.        Prawo wspólnotowe – Prawa przyznane jednostkom – Naruszenie przez państwo członkowskie – Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej
            jednostkom
      (art. 226 WE, 234 WE)
      1.        Zasada odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone jednostkom wskutek naruszenia przez państwo prawa wspólnotowego jest
         właściwa systemowi traktatu. Jednostki poszkodowane mają prawo do odszkodowania, o ile spełnione są łącznie trzy przesłanki:
         naruszony przepis prawa wspólnotowego nadaje jednostkom uprawnienia, naruszenie tego przepisu jest wystarczająco istotne i istnieje
         bezpośredni związek przyczynowy między tym naruszeniem a szkodą poniesioną przez jednostki.

      W tym zakresie, jeśli chodzi o pierwszą przesłankę, art. 28 WE jest bezpośrednio skuteczny, jako że nadaje jednostkom uprawnienia,
         na które mogą się one bezpośrednio powoływać przed sądami krajowymi, a naruszenie tego przepisu może prowadzić do powstania
         obowiązku naprawienia szkody.

      Uprawnienie nadane przez art. 28 WE jest sprecyzowane i skonkretyzowane w dyrektywie 64/433 w sprawie problemów zdrowotnych
         dotyczących produkcji i wprowadzenia do obrotu świeżego mięsa, zmienionej dyrektywą 91/497, i w dyrektywie 89/662 dotyczącej
         kontroli weterynaryjnych w handlu wewnątrzwspólnotowym w perspektywie wprowadzenia rynku wewnętrznego. W istocie swobodny
         przepływ towarów jest jednym z celów tych dyrektyw, które poprzez eliminację różnic pomiędzy państwami członkowskimi w zakresie
         przepisów sanitarnych dotyczących świeżego mięsa mają sprzyjać handlowi wewnątrzwspólnotowemu. W szczególności zakaz utrudniania
         przez państwa członkowskie przywozu świeżego mięsa, z wyjątkiem sytuacji gdy towar nie odpowiada przesłankom przewidzianym
         w dyrektywach wspólnotowych lub w pewnych szczególnych okolicznościach, takich jak wystąpienie epidemii, nadaje jednostkom
         uprawnienie do wprowadzania do obrotu świeżego mięsa spełniającego wymogi wspólnotowe.

      Jednostki poszkodowane przez nieprawidłową transpozycję i nieprawidłowe zastosowanie dyrektyw 64/433 i 89/662 mogą powołać
         się na prawo swobodnego przepływu towarów w celu wskazania na odpowiedzialność państwa za naruszenie prawa wspólnotowego.

      (por. pkt 19, 20, 22–24, 26; pkt 1 sentencji)
      2.        W braku przepisów wspólnotowych do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy wskazanie właściwych
         sądów i trybu proceduralnego wnoszenia środków prawnych służących zapewnieniu pełnej ochrony uprawnień, które jednostki wywodzą
         z prawa wspólnotowego. Zatem to w ramach krajowego prawa w zakresie odpowiedzialności na państwie ciąży obowiązek naprawienia
         szkody wyrządzonej jednostce poprzez naruszenie prawa wspólnotowego, przy czym oczywiste jest, że przesłanki, w szczególności
         w zakresie terminu, przewidziane w ustawodawstwach krajowych w dziedzinie naprawienia szkody przestrzegają zasad równoważności
         i skuteczności.

      Co się tyczy tej ostatniej zasady, zgodne z prawem wspólnotowym jest ustalenie rozsądnych terminów wniesienia skargi pod rygorem
         prekluzji, w interesie pewności prawa. Terminy takie nie czynią bowiem ze swej natury praktycznie niemożliwym lub zbyt utrudnionym
         wykonywania uprawnień nadanych we wspólnotowym porządku prawnym. W tym świetle krajowy trzyletni termin prekluzji jest rozsądny.

      Jednakże dla spełnienia swej funkcji gwarantującej pewność prawa termin przedawnienia musi zostać ustalony z wyprzedzeniem.
         Sytuacja charakteryzująca się istotnym brakiem pewności prawa może stanowić naruszenie zasady skuteczności, gdyż naprawienie
         szkody wyrządzonej jednostkom wskutek naruszenia prawa wspólnotowego przez państwo członkowskie może być w praktyce bardzo
         utrudnione, jeśli nie mogą one ustalić znajdującego zastosowanie terminu przedawnienia z należytą pewnością. Do sądu krajowego
         należy zbadanie, przy uwzględnieniu wszystkich elementów charakteryzujących sytuację prawną i faktyczną w okresie wystąpienia
         rozpatrywanych faktów i w świetle zasady skuteczności, czy zastosowanie per analogiam terminu przewidzianego w przepisie krajowym
         do wniosków o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa wspólnotowego przez dane państwo członkowskie jest wystarczająco
         przewidywalne dla jednostki.

      Co się tyczy zgodności stosowania per analogiam takiego terminu z zasadą równoważności, również do sądu krajowego należy dokonanie
         weryfikacji, czy ze względu na to stosowanie przesłanki naprawienia szkody wyrządzonej jednostce wskutek naruszenia prawa
         wspólnotowego przez państwo członkowskie nie są mniej korzystne niż przesłanki mające zastosowanie do naprawienia podobnej
         szkody o charakterze wewnętrznym.

      (por. pkt 31–35)
      3.        Prawo wspólnotowe nie wymaga, by z chwilą gdy Komisja Wspólnot Europejskich wszczyna postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom
         państwa członkowskiego na podstawie art. 226 WE, bieg terminu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody z tytułu odpowiedzialności
         państwa za naruszenie zobowiązań ciążących na nim na mocy prawa wspólnotowego został przerwany lub zawieszony na czas trwania
         postępowania.

      W istocie okoliczność, że wprowadzenie skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego nie prowadzi
         do przerwania lub zawieszenia terminu przedawnienia, nie czyni wykonywania przez jednostkę uprawnień wynikających z prawa
         wspólnotowego niemożliwym lub zbyt utrudnionym, ponieważ jednostka może wnieść wniosek odszkodowawczy w trybie postępowania
         przewidzianym w tym zakresie w prawie krajowym, bez konieczności czekania na wydanie wyroku stwierdzającego naruszenie prawa
         wspólnotowego przez państwo członkowskie.

      Ponadto, uwzględniając szczególne cechy postępowania na podstawie art. 226 WE w odniesieniu do krajowych uregulowań proceduralnych,
         przepisy krajowe nieprzewidujące przerwania lub zawieszenia terminu przedawnienia uprawnienia odszkodowawczego z tytułu odpowiedzialności
         państwa za naruszenie prawa wspólnotowego, gdy postępowanie takie zostało wszczęte przez Komisję, zachowują  zasadę równoważności.

      (zob. pkt 39, 42, 45, 46; pkt 2 sentencji)
      4.        Prawo wspólnotowe nie sprzeciwia się temu, by termin przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody z tytułu odpowiedzialności
         państwa za nieprawidłową transpozycję dyrektywy rozpoczynał swój bieg, gdy wystąpią pierwsze szkodliwe skutki tej nieprawidłowej
         transpozycji i można się spodziewać wystąpienia kolejnych, nawet jeśli ta data poprzedza prawidłową transpozycję dyrektywy.

      W istocie okoliczność, że przewidziany w prawie krajowym termin przedawnienia rozpoczyna swój bieg od tej daty, nie ma charakteru,
         który czyniłby niemożliwym lub zbyt trudnym wykonywanie uprawnień nadanych przez prawo wspólnotowe.

      (por. pkt 49, 56; pkt 3 sentencji)
      5.        Prawo wspólnotowe nie sprzeciwia się stosowaniu przepisu krajowego, który stanowi, że jednostka nie może uzyskać naprawienia
         szkody, której wystąpieniu w sposób zamierzony lub przez niedbalstwo nie zapobiegła za pomocą środków prawnych, pod warunkiem
         że wykorzystania tych środków prawnych można w sposób rozsądny wymagać od poszkodowanego, czego ocena należy do sądu krajowego
         w świetle ogółu okoliczności rozpatrywanej przed nim sprawy.

      Prawdopodobieństwo, że sąd krajowy przedstawi wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 234 WE,
         lub zawisłość skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przed Trybunałem nie mogą jako takie stanowić
         wystarczającego powodu, by stwierdzić, że skorzystanie ze środka prawnego nie jest rozsądne.

      W istocie, po pierwsze, wyjaśnienia uzyskane w odpowiedzi na pytanie prejudycjalne zadane przez sąd krajowy ułatwiają mu stosowanie
         prawa wspólnotowego, zaś tego rodzaju instrument współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi w żaden sposób nie przyczynia
         się do zbyt daleko idącego utrudnienia w korzystaniu przez jednostkę z wywodzonych przez nią z prawa wspólnotowego uprawnień.
         Zatem nie byłby rozsądny brak wykorzystania środka prawnego tylko z tego względu, że prowadzi on prawdopodobnie do zadania
         pytania prejudycjalnego.

      Po drugie, postępowanie na podstawie art. 226 WE jest całkowicie niezależne od postępowań krajowych i ich nie zastępuje. Skarga
         o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego stanowi bowiem obiektywną kontrolę zgodności z prawem w interesie
         ogólnym. Choć wynik tej skargi może służyć interesom jednostki, nie ma wątpliwości, że jest rozsądne, by jednostka zapobiegła
         powstaniu szkody, stosując wszystkie dostępne jej środki, to jest by wykorzystała środki prawne.

      (por. pkt 65, 67, 69; pkt 4 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 24 marca 2009 r.(*)

      Środki o skutku równoważnym – Policja sanitarna – Handel wewnątrzwspólnotowy – Świeże mięso – Kontrole weterynaryjne – Odpowiedzialność pozaumowna państwa członkowskiego – Termin przedawnienia – Ustalenie szkody
      W sprawie C‑445/06
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Bundesgerichtshof
         (Niemcy) postanowieniem z dnia 12 października 2006 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 6 listopada 2006 r., w postępowaniu

      Danske Slagterier
      przeciwko
      Bundesrepublik Deutschland,
      TRYBUNAŁ (wielka izba),
      w składzie: V. Skouris, prezes, P. Jann, C.W.A. Timmermans, A. Rosas, K. Lenaerts, M. Ilešič i A.Ó. Caoimh, prezesi izb, G. Arestis,
         A. Borg Barthet (sprawozdawca), J. Malenovský, J. Klučka, U. Lõhmus i E. Levits, sędziowie,

      rzecznik generalny: V. Trstenjak,
      sekretarz: K. Sztranc-Sławiczek, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 maja 2008 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu Danske Slagterier przez R. Karpensteina, Rechtsanwalt,
      –        w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę oraz C. Blaschkego, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez
         L. Giesbertsa, Rechtsanwalt,

      –        w imieniu rządu czeskiego przez T. Bočka, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu greckiego przez V. Kontolaimosa, S. Charitaki oraz S. Papaioannou, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu francuskiego przez G. de Berguesa oraz A.L. During, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu włoskiego przez I.M. Braguglię, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez W. Ferrante, avvocato
         dello Stato,

      –        w imieniu rządu polskiego przez E. Ośniecką-Tamecką oraz P. Kucharskiego, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez S. Lee, barrister,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez F. Erlbachera oraz H. Krämera, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 4 września 2008 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 5 ust. 1 lit. o) i art. 6 ust. 1 lit. b) pkt iii)
         dyrektywy Rady 64/433/EWG z dnia 26 czerwca 1964 r. w sprawie w sprawie problemów zdrowotnych dotyczących produkcji i wprowadzenia
         do obrotu świeżego mięsa (Dz.U., 121, s. 2012), zmienionej dyrektywą 91/497/EWG Rady z dnia 29 lipca 1991 r. (Dz.U. L 268,
         s. 69) (zwanej dalej „dyrektywą 64/433”), art. 5 ust. 1, art. 7 i 8 dyrektywy Rady 89/622/EWG z dnia 11 grudnia 1989 r. dotyczącej
         kontroli weterynaryjnych w handlu wewnątrzwspólnotowym w perspektywie wprowadzenia rynku wewnętrznego (Dz.U. L 395, s. 13)
         oraz art. 28 WE.

      2        Wniosek został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy Danske Slagterier a Republiką Federalną Niemiec w przedmiocie naprawienia
         szkody.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3        Artykuł 5 ust. 1 dyrektywy 64/433 stanowi:

      „Państwa członkowskie gwarantują, że urzędowy lekarz weterynarii uznaje za niezdatne do spożycia przez ludzi:
      [...]
      o)      mięso wydające silny zapach płciowy”.
      4        Artykuł 6 ust. 1 rzeczonej dyrektywy stanowi:

      „Państwa członkowskie gwarantują, że:
      [...]
      b)      mięso:
               [...]
      iii)      bez uszczerbku dla przypadków określonych w art. 5 ust. 1 lit. o) niekastrowanych knurów o wadze tuszy przekraczającej 80 kg,
         poza przypadkami gdy zakład jest w stanie zagwarantować, za pomocą metody uznanej w procedurze ustanowionej w art. 16 lub
         przy braku takiej metody za pomocą metody uznanej przez właściwe władze, że tusze wydające silny zapach płciowy mogą być wykryte,
         nosi specjalny znak określony przez decyzję 84/371/EWG [Komisji z dnia 3 lipca 1984 r. ustanawiająca cechy charakterystyczne
         specjalnego znaku świeżego mięsa określonego w art. 5 lit. a) dyrektywy Rady 64/433/EWG (Dz.U. L 196, s. 46)] i zostaje poddane
         obróbce cieplnej zgodnie z dyrektywą 77/99/EWG [Rady z dnia 21 grudnia 1976 r. w sprawie problemów zdrowotnych wpływających
         na handel wewnątrzwspólnotowy produktami mięsnymi (Dz.U. 1977, L 26, s. 85)];

      [...]
      g)      postępowanie określone w poprzednich punktach jest przeprowadzane w zakładzie pochodzenia lub w każdym innym zakładzie wskazanym
         przez urzędowego lekarza weterynarii;

      [...]”.
      5        Przepisy dyrektywy 64/433 musiały zostać transponowane do prawa krajowego przez dniem 1 stycznia 1993 r.

      6        Artykuł 5 ust. 1 dyrektywy 89/662 stanowi:

      „Państwa członkowskie przeznaczenia stosują następujące środki:
      a)      Właściwe organy mogą sprawdzić w miejscu przeznaczenia towarów, poprzez wyrywkowe, niedyskryminacyjne kontrole weterynaryjne,
         czy są spełniane wymogi art. 3; jednocześnie mogą pobrać próbki do badania.

      Ponadto, jeżeli właściwy organ państwa członkowskiego tranzytu lub państwa członkowskiego przeznaczenia ma informację pozwalającą
         domniemywać naruszenie, kontrole mogą być przeprowadzane podczas przewozu towarów przez jego terytorium, włącznie z kontrolą
         zgodności w odniesieniu do środków transportu;

      [...]”.
      7        Artykuł 7 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:

      „Jeżeli podczas kontroli przeprowadzanej w miejscu docelowym przesyłki lub podczas przewozu właściwe władze państwa członkowskiego
         stwierdzą:

      [...]
      b)      że towary nie spełniają warunków przewidzianych w dyrektywach Wspólnoty lub w przypadku braku decyzji w sprawie norm wspólnotowych
         przewidzianych przez te dyrektywy, przez normy krajowe, mogą one, pod warunkiem że względy zdrowotne i zdrowia zwierząt na
         to pozwalają, dać odbiorcy lub jego przedstawicielowi wybór między:

      –        zniszczeniem towarów,
      lub
      –        wykorzystaniem towarów do innych celów, włącznie ze zwrotem ich z upoważnienia właściwych organów do państwa zakładu, z którego
         pochodzą

      [...]”.
      8        Wreszcie art. 8 tej dyrektywy stanowi:

      „1. W przypadkach przewidzianych w art. 7 właściwe władze państwa członkowskiego przeznaczenia bezzwłocznie kontaktują się
         z właściwymi władzami państwa członkowskiego wysyłającego. Te ostatnie organy stosują wszelkie niezbędne środki i zawiadamiają
         właściwe władze pierwszego państwa członkowskiego o rodzaju przeprowadzonych kontroli i podjętych decyzjach oraz o ich uzasadnieniu:

      [...]
      2. […]
      Decyzje podjęte przez właściwy organ państwa członkowskiego przeznaczenia i przyczyny tych decyzji należy podać nadawcy lub
         jego przedstawicielowi oraz właściwych władz państwa członkowskiego wysyłającego.

      Jeżeli nadawca lub jego przedstawiciel zażądają tego, należy im przekazać na piśmie wspomniane decyzje i oraz ich uzasadnienie
         wraz z pouczeniem o prawie odwołania się, przysługującego mu na mocy prawa obowiązującego w państwie członkowskim przeznaczenia
         oraz stosowanej procedury i terminów.

      [...]”.
       Uregulowania krajowe
      9        W świetle § 839 Bürgerliches Gesetzbuch (niemieckiego kodeksu cywilnego) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2001 r.
         (zwanego dalej „BGB”),

      „1.      Urzędnik, który umyślnie lub na skutek niedbalstwa naruszy obowiązki służbowe w stosunku do osoby trzeciej, jest zobowiązany
         wyrównać szkody poniesione z tego tytułu przez osobę trzecią. Jeśli nie można zarzucić urzędnikowi niedbalstwa, nie odpowiada
         on za wyrządzoną szkodę, chyba że poszkodowany nie może w inny sposób uzyskać odszkodowania.

      2.      Urzędnik, który podczas rozstrzygania sprawy uchybi ciążącym na nim obowiązkom odpowiada za wynikającą z tego szkodę wyłącznie,
         jeśli uchybienie to jest ścigane karnie. Przepis ten nie ma zastosowania w przypadku odmowy lub zawinionego opóźnienia funkcjonariusza
         w wykonywaniu jego funkcji.

      3.      Brak jest obowiązku naprawienia szkody, jeżeli poszkodowany nie zapobiegł, umyślnie lub przez niedbalstwo, powstaniu szkody
         przy wykorzystaniu środków prawnych”.

      10      Paragraf 852 BGB stanowi:

      „1.      Prawo do uzyskania naprawienia szkody wyrządzonej bezprawnym działaniem ulega przedawnieniu z upływem trzech lat do chwili,
         gdy poszkodowany powziął wiadomość o szkodzie i tożsamości osoby ponoszącej odpowiedzialność za jej wyrządzenie, a z pominięciem
         powzięcia wiadomości o szkodzie, z upływem trzydziestu lat od dopuszczenia się bezprawnego działania.

      2.      W okresie negocjacji pomiędzy osobą zobowiązaną do naprawienia szkody i uprawnioną do odszkodowania bieg terminu przedawnienia
         ulega zawieszeniu do czasu, gdy jedna ze stron nie odmówi dalszego prowadzenia negocjacji.

      3.      Jeśli osoba ponosząca odpowiedzialność za wyrządzenie szkody wywodzi jakiekolwiek pożytki z bezprawnego działania kosztem
         poszkodowanego, jest ona zobowiązana do zwrotu zgodnie z przepisami o bezpodstawnym wzbogaceniu również po upływie terminu
         przedawnienia prawa do odszkodowania”.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      11      Danske Slagterier, stowarzyszenie zawodowe duńskich rzeźni zorganizowane w postaci spółdzielni i hodowców trzody chlewnej,
         działające na podstawie pełnomocnictwa udzielonego mu przez jego członków, wystąpiło przeciwko Republice Federalnej Niemiec
         o naprawienie szkody wyrządzonej wskutek naruszenia prawa wspólnotowego. Zarzuca ono Republice Federalnej Niemiec wprowadzenie
         w latach 1993–1999 zakazu przywozu mięsa z knurów, z naruszeniem prawa wspólnotowego. Jego zdaniem zakazem tym wyrządzono
         szkodę w wysokości co najmniej 280 milionów DEM hodowcom trzody chlewnej i rzeźniom.

      12      Na początku lat 90. uruchomiono w Danii projekt „Male-Pig-Projekt” mający na celu hodowlę knurów. Ten typ hodowli interesujący
         z punktu widzenia gospodarczego wiąże się z zagrożeniem, że po podgrzaniu mięso będzie wydzielać silny zapach płciowy. Zdaniem
         duńskich badaczy intensywność zapachu może zostać stwierdzona przy uboju poprzez badanie zawartości skatolu. Zatem wszystkie
         linie ubojowe w Danii zostały wyposażone w urządzenia do pomiaru skatolu celem umożliwienia identyfikacji i wycofania mięsa
         wydzielającego rzeczony zapach. W tym okresie Republika Federalna Niemiec uważała jednakże, iż intensywność zapachu była spowodowana
         hormonami androstenonu, którego tworzenie się można eliminować poprzez kastrację na wcześniejszym stadium, oraz że zawartość
         skatolu, rozpatrywana odrębnie, nie może stanowić wiarygodnej metody wykrywania zapachu płciowego.

      13      W styczniu 1993 r. Republika Federalna Niemiec poinformowała wyższe władze weterynaryjne państw członkowskich, że regułą przewidziana
         w art. 6 ust. 1 lit. b) dyrektywy 64/433 została transponowana do prawa krajowego w ten sposób, że niezależnie od limitu wagi,
         ustalona została maksymalna wartość 0,5 µg/g androsteronu. W przypadku przekroczenia tej wartości mięso przedstawiało silny
         zapach płciowy i było niezdatne do spożycia przez ludzi. Podkreślała ona, że wyłącznie zmodyfikowany test immunoenzymatyczny
         prof. Clausa był uznawany jako szczególna metoda pozwalająca na identyfikację androstenonu oraz że mięso z knurów, przekraczając
         wartość maksymalną ustaloną przez ten test, nie mogło być przewożone w Niemczech jako świeże mięso.

      14      Tak więc szereg partii mięsa wieprzowego pochodzącego z Danii zostało następnie poddanych kontroli przez władze niemieckie
         i odrzuconych ze względu na przekroczenie maksymalnego poziomu androstenonu. Ponadto hodowcy trzody chlewnej oraz rzeźnie,
         które prawie zaprzestały produkcji mięsa z wieprzy, musiały ją ponownie rozpocząć, by nie narażać wywozu do Niemiec. Danske
         Slagterier podnosi, że gdyby wywożone mięso wieprzowe było pozyskiwane, jak przewidziano Male-Pig-Projekt, z knurów, prowadziłoby
         to do oszczędności w wysokości 280 millionów DEM.

      15      Landgericht de Bonn, do którego w dniu 6 grudnia 1999 r. wpłynęła skarga odszkodowawcza Danske Slagterier skierowana przeciwko
         Republice Federalnej Niemiec, orzekł, że jest ona zasadna dla okresu od 7 grudnia 1996 r. i oddalił ją z tytułu przedawnienia
         zakresie, w jakim zawierała roszczenia odszkodowawcze poprzedzające tę datę. Oberlandesgericht w Kolonii, do którego wniesiono
         apelację, uznał żądanie za zasadne w całości. Skargą kasacyjną wniesioną w ramach „Revision” przed Bundesgerichtshof, Republika
         Federalna Niemiec wniosła o oddalenie skargi odszkodowawczej w całości.

      16      Ponadto wyrokiem z dnia 12 listopada 1998 r. w sprawie C/102/96 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. I‑6871, Trybunał stwierdził,
         że Republika Federalna Niemiec uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 5 ust. 1 lit. o) oraz art. 6 ust. 1 lit. b)
         dyrektywy 64/433 oraz art. 5 ust. 1, art. 7 i 8 dyrektywy 89/662, po pierwsze, nakładając obowiązek znakowania i obróbki cieplnej
         tuszy knurów, których mięso, niezależnie od wagi zwierzęcia, zawiera koncentrację androstenonu przekraczającą 0,5 µg/g, wykrytą
         za pomocą zmodyfikowanego testu immunoenzymatycznego prof. Clausa, a po drugie, uznając, że w przypadku przekroczenia wartości
         maksymalnej 0,5 µg/g mięso ma silny zapach płciowy, który czyni je niezdatnym do spożycia przez ludzi.

      17      W tej sytuacji Bundesgerichtshof postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy przepisy art. 5 ust. 1 lit. o) oraz art. 6 ust. 1 lit. b) ppkt iii) dyrektywy [64/433] w związku z art. 5 ust. 1, art.
         7 i 8 dyrektywy 89/662 […] przyznają producentom mięsa wieprzowego i podmiotom wprowadzającym je do obrotu prawa, które w
         przypadku błędnej transpozycji lub błędnego stosowania mogą prowadzić do powstania odpowiedzialności państwa za szkody spowodowane
         naruszeniem zobowiązań ciążących na nim na mocy prawa wspólnotowego?

      2)      Niezależnie od treści odpowiedzi udzielonej na pytanie pierwsze, czy w przypadku transpozycji i stosowania przywołanych dyrektyw,
         naruszających prawo wspólnotowe, producenci mięsa wieprzowego i podmioty wprowadzające je do obrotu mogą powoływać się na
         naruszenie art. 30 traktatu WE (obecnie art. 28 WE) w uzasadnieniu roszczenia odszkodowawczego z tytułu odpowiedzialności
         państwa na mocy prawa wspólnotowego?

      3)      Czy prawo wspólnotowe wymaga, aby bieg terminu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody w ramach odpowiedzialności państwa
         za szkody spowodowane naruszeniem zobowiązań ciążących na nim na mocy prawa wspólnotowego został przerwany w związku z wszczęciem
         postępowania o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie art. 226 WE lub przynajmniej zawieszony
         do czasu jego zakończenia, jeżeli prawo krajowe nie przewiduje skutecznego środka prawnego mogącego zmusić państwo członkowskie
         do dokonania transpozycji dyrektywy?

      4)      Czy bieg terminu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody w ramach odpowiedzialności państwa za szkody spowodowane naruszeniem
         zobowiązań ciążących na nim na mocy prawa wspólnotowego, opartego na niewłaściwej transpozycji dyrektywy i wynikającym z tego
         (faktycznym) zakazie przywozu, rozpoczyna się, niezależnie od mających zastosowanie przepisów krajowych, dopiero po dokonaniu
         właściwej transpozycji, czy też bieg terminu przedawnienia może rozpocząć się zgodnie z przepisami prawa krajowego już wtedy,
         gdy wystąpią pierwsze szkody i można się spodziewać wystąpienia kolejnych? Jeżeli dokonanie właściwej transpozycji miałoby
         mieć wpływ na bieg terminu przedawnienia, to czy jest tak co do zasady, czy też tylko wtedy, gdy dyrektywa przyznaje prawa
         jednostkom?

      5)      Czy w świetle okoliczności, że państwa członkowskie nie mogą uregulować przesłanek roszczenia odszkodowawczego z tytułu odpowiedzialności
         państwa na mocy prawa wspólnotowego mniej korzystnie aniżeli w przypadku podobnych środków prawnych, które dotyczą jedynie
         prawa krajowego, oraz że otrzymanie odszkodowania nie może zostać uniemożliwione lub nadmiernie utrudnione, istnieją ogólnie
         względy, które przemawiają przeciwko uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym obowiązek naprawienia szkody nie powstaje, jeżeli
         poszkodowany umyślnie lub wskutek niedbalstwa zaniechał zapobieżenia szkodzie poprzez wykorzystanie środka prawnego? Czy względy
         przemawiające przeciwko temu »pierwszeństwu pierwotnej ochrony prawnej« występują również wtedy, gdy jest ono uwarunkowane
         tym, iż można racjonalnie oczekiwać od poszkodowanego jego wykorzystania? Czy w świetle prawa wspólnotowego nie jest to racjonalne
         już wtedy, gdy właściwy sąd krajowy przypuszczalnie nie mógłby rozstrzygnąć przedmiotowych kwestii dotyczących prawa wspólnotowego
         bez wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich
         bądź gdy wszczęte już zostało postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie art. 226
         WE?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
      18      Swymi dwoma pierwszymi pytaniami, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd krajowy dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 5 ust. 1
         lit. o) w związku z art. 6 ust. 1 lit. b) pkt iii) dyrektywy 64/433 i art. 5 ust. 1, art. 7 i 8 dyrektywy 89/662 przyznają
         producentom mięsa wieprzowego i podmiotom wprowadzającym je do obrotu uprawnienia, które w przypadku błędnej transpozycji
         lub błędnego stosowania tych dyrektyw mogą prowadzić do powstania odpowiedzialności państwa za szkody spowodowane naruszeniem
         prawa wspólnotowego i czy w tych okolicznościach mogą oni powołać się na naruszenie art. 28 WE dla uzasadnienia prawa do odszkodowania
         z tytułu odpowiedzialności państwa.

      19      W tym zakresie tytułem wstępu należy przypomnieć, że w świetle utrwalonego orzecznictwa zasada odpowiedzialności państwa za
         szkody wyrządzone jednostkom wskutek naruszenia przez państwo prawa wspólnotowego jest właściwa systemowi traktatu WE (wyroki:
         z dnia 19 listopada 1991 r. w sprawach połączonych C‑6/90 i C‑9/90 Francovich i in., Rec. s. I‑5357, pkt 35; z dnia 5 marca
         1996 r. w sprawach połączonych C‑46/93 i C‑48/93 Brasserie du pêcheur i Factortame, Rec. s. I‑1029, pkt 31; z dnia 23 maja
         1996 r. w sprawie C‑5/94 Hedley Lomas, Rec. s. I‑2553, pkt 24; z dnia 8 października 1996 r. w sprawach połączonych C‑178/94,
         C‑179/94 i od C‑188/94 do C‑190/94 Dillenkofer i in., Rec. s. I‑4845, pkt 20).

      20      Trybunał orzekł, że jednostki poszkodowane mają prawo do odszkodowania, o ile spełnione są łącznie trzy przesłanki, naruszony
         przepis prawa wspólnotowego nadaje jednostkom uprawnienia, naruszenie tego przepisu jest wystarczająco istotne i istnieje
         bezpośredni związek przyczynowy między tym naruszeniem a szkodą poniesioną przez jednostki (zob. ww. wyroki: w sprawie Brasserie
         du pêcheur i Factortame, pkt 51; w sprawie Hedley Lomas, pkt 25; w sprawie Dillenkofer i in., pkt 21).

      21      Co się tyczy pierwszej przesłanki, Trybunał miał okazję badać odpowiedzialność państw członkowskich za naruszenie prawa wspólnotowego
         w przypadku braku transpozycji dyrektyw mających na celu realizację rynku wewnętrznego (zob. w szczególności ww. wyroki: w sprawie
         Francovich i in.; w sprawie Dillenkofer i in.). Jednakże w odróżnieniu od spraw, w których wydano dwa wyżej wymienione wyroki,
         w których ramy prawne przyznające jednostkom uprawnienia ograniczone były do prawa wtórnego, niniejsza sprawa dotyczy przypadku,
         gdzie jedna ze stron postępowania przed sądem krajowym, to jest Danske Slagterier, podnosi, że art. 28 WE nadaje podniesione
         przez nią uprawnienia.

      22      W tym zakresie należy przypomnieć, że jest bezsporne, że art. 28 WE jest bezpośrednio skuteczny, jako że nadaje jednostkom
         uprawnienia, na które mogą się one bezpośrednio powoływać przed sądami krajowymi, oraz że naruszenie tego przepisu może prowadzić
         do powstania obowiązku naprawienia szkody (ww. wyrok w sprawie Brasserie du pêcheur i Factortame, pkt 23).

      23      Danske Slagterier powołuje się również na przepisy dyrektywy 64/433 i 89/662. Zatem jak wynika z tytułu i pierwszego motywu
         dyrektywy 89/662 została ona ustanowiona w celu realizacji wspólnego rynku podobnie jak dyrektywa 91/497 zmieniająca dyrektywę
         64/433, jak wskazuje jej trzeci motyw. Swobodny przepływ towarów jest zatem celem jednym z celów tych dyrektyw, które poprzez
         eliminację różnic pomiędzy państwami członkowskimi w zakresie przepisów sanitarnych dotyczących świeżego mięsa mają sprzyjać
         handlowi wewnątrzwspólnotowemu. Uprawnienie nadane przez art. 28 WE jest w ten sposób sprecyzowane i skonkretyzowane w rzeczonej
         dyrektywie.

      24      Co się tyczy treści dyrektyw 64/433 i 89/662, należy stwierdzić, że regulują one w szczególności kontrolę sanitarną i certyfikację
         świeżego mięsa produkowanego w jednym państwie członkowskim i dostarczanego do innego państwa członkowskiego. Zatem jak wynika
         w szczególności z art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 89/662, państwa członkowskie mogą sprzeciwić się przywozowi świeżego mięsa
         wyłącznie, gdy towar nie odpowiada przesłankom przewidzianym w dyrektywach wspólnotowych lub w pewnych szczególnych okolicznościach,
         takich jak wystąpienie epidemii. Zakaz utrudniania przez państwa członkowskie przywozu nadaje jednostkom uprawnienie do wprowadzania
         do obrotu w innym państwie członkowskim świeżego mięsa spełniającego wymogi wspólnotowe.

      25      Z przepisów dyrektyw 64/433 i 89/662 wynika, że środki mające na celu wykrycie silnego zapachu płciowego mięsa knurów były
         przedmiotem harmonizacji wspólnotowej (ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 29). Harmonizacja ta zakazuje w konsekwencji
         państwom członkowskim, w dziedzinie zharmonizowanej w sposób wyłączny, uzasadniania przeszkód dla swobodnego przepływu towarów
         względami innymi niż wskazane w dyrektywach 64/433 i 89/662.

      26      Zatem na pierwsze dwa pytania należy odpowiedzieć w ten sposób, że jednostki poszkodowane przez nieprawidłową transpozycję
         i zastosowanie dyrektyw 64/433 i 89/662 mogą powołać się na prawo swobodnego przepływu towarów w celu wskazania na odpowiedzialność
         państwa za naruszenie prawa.

       W przedmiocie pytania trzeciego
      27      Swym trzecim pytaniem sąd krajowy dąży zasadniczo do ustalenia, czy prawo wspólnotowe wymaga, by z chwilą gdy Komisja Wspólnot
         Europejskich wszczyna postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie art. 226 WE, bieg
         terminu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody z tytułu odpowiedzialności państwa za naruszenie zobowiązań ciążących
         na nim na mocy prawa wspólnotowego został przerwany lub zawieszony na czas trwania postępowania, jeżeli brak w tym państwie
         członkowskim skutecznego trybu prawnego, by zmusić to państwo do dokonania transpozycji dyrektywy.

      28      Chronologia okoliczności faktycznych w postępowaniu przed sądem krajowym pozwala na wyjaśnienie tej kwestii. Z postanowienia
         odsyłającego wynika bowiem, że procedura w zakresie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przeciwko Niemieckiej
         Republice Federalnej, która doprowadziła do wydania wyżej wymienionego wyroku w sprawie Komisja przeciwko Niemcom została
         wszczęta w dniu 27 marca 1996 r. Pierwsze szkodliwe skutki zaczęły być odczuwane przez poszkodowanych w roku 1993 r., lecz
         dopiero w grudniu 1999 r. wnieśli oni skargę opartą na odpowiedzialności państwa. Jeśli – jak wskazuje sąd krajowy – zastosowanie
         ma trzyletni termin przedawnienia, o którym mowa w § 852 ust. 1 BGB, rozpocząłby on swój bieg w połowie 1996 r., gdy zdaniem
         sądu krajowego poszkodowani powzięli wiadomość o szkodzie i tożsamości osób, którym można ją przypisać. W konsekwencji w sprawie
         przed sądem krajowym skarga oparta na odpowiedzialności państwa może ulec przedawnieniu. Z tego względu dla rozstrzygnięcia
         sporu zawisłego przed sądem krajowym istotne jest ustalenie, czy złożenie skargi o uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego
         przez Komisję wywiera skutki w zakresie rzeczonego terminu przedawnienia.

      29      Jednakże by udzielić sądowi krajowemu przydatnej odpowiedzi, na wstępie należy zbadać podniesione przez ten sąd w sposób dorozumiany
         pytanie, czy prawo wspólnotowe sprzeciwia się zastosowaniu per analogiam trzyletniego terminu przedawnienia, o którym mowa
         w § 852 ust. 1 BGB w niniejszej sprawie.

      30      W przedmiocie zastosowania § 852 ust. 1 BGB Danske Slagterier wskazała na brak jasności sytuacji prawnej w Niemczech w zakresie
         krajowej reguły przedawnienia mającej zastosowanie do uprawnień odszkodowawczych z tytułu odpowiedzialności państwa za naruszenie
         prawa wspólnotowego, w zakresie w jakim kwestia ta nie była dotychczas przedmiotem żadnego środka legislacyjnego ani decyzji
         sądu wyższej instancji, a doktryna jest również podzielona w tym przedmiocie, przy możliwości powołania się na szereg podstaw
         prawnych. Zastosowanie po raz pierwszy i per analogiam terminu przewidzianego w § 852 BGB do skarg w zakresie odpowiedzialności
         państwa za naruszenie prawa wspólnotowego stanowi naruszenie zasad pewności prawa i jasności prawa, oraz zasad skuteczności
         i równoważności.

      31      W tym zakresie należy stwierdzić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w braku przepisów wspólnotowych, do wewnętrznego
         porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy wskazanie właściwych sądów i trybu proceduralnego wnoszenia środków
         prawnych służących zapewnieniu pełnej ochrony uprawnień, które jednostki wywodzą z prawa wspólnotowego. Zatem to w ramach
         krajowego prawa w zakresie odpowiedzialności na państwie ciąży obowiązek naprawienia wyrządzonej szkody, przy czym oczywiste
         jest, że przesłanki, w szczególności w zakresie terminu, przewidziane w ustawodawstwach krajowych w dziedzinie naprawienia
         szkody nie mogą być mniej korzystne niż przepisy dotyczące podobnych skarg o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności)
         i nie mogą być tego rodzaju, by czynić w praktyce niemożliwym lub zbyt utrudnionym uzyskanie odszkodowania (zasada skuteczności)
         (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Francovich i in., pkt 42, 43; wyrok z dnia 10 lipca 1997 r. w sprawie C‑261/95 Palmisani,
         Rec. s. I‑4025, pkt 27).

      32      Co się tyczy tej ostatniej zasady, Trybunał uznał za zgodne z prawem wspólnotowym ustalenie rozsądnych terminów wniesienia
         skargi pod rygorem prekluzji, w interesie pewności prawa, która chroni jednocześnie podatnika i zainteresowaną administrację
         (zob. wyrok z dnia 17 listopada 1998 r. w sprawie C‑228/96 Aprile, Rec. s. I‑7141, pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo).
         Terminy takie nie czynią bowiem ze swej natury praktycznie niemożliwym lub zbyt utrudnionym wykonywania uprawnień nadanych
         we wspólnotowym porządku prawnym. W tym świetle krajowy trzyletni termin prekluzji jest rozsądny (zob. w szczególności ww.
         wyrok w sprawie Aprile, pkt 19; wyrok z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C‑62/00 Marks & Spencer, Rec. s. I‑6325, pkt 35).

      33      Jednakże z pkt 39 wyżej wymienionego wyroku Marks & Spencer wynika, że dla spełnienia swej funkcji gwarantującej pewność prawa
         termin przedawnienia musi zostać ustalony z wyprzedzeniem. Sytuacja charakteryzująca się istotnym brakiem pewności prawa może
         stanowić naruszenie zasady skuteczności, gdyż naprawienie szkody wyrządzonej jednostkom wskutek naruszenia prawa wspólnotowego
         przez państwo członkowskie może być w praktyce bardzo utrudnione, jeśli nie mogą one ustalić znajdującego zastosowanie terminu
         przedawnienia z należytą pewnością.

      34      Do sądu krajowego należy zbadanie, przy uwzględnieniu wszystkich elementów charakteryzujących sytuację prawną i faktyczną
         w okresie wystąpienia faktów rozpatrywanych przed sądem krajowym i w świetle zasady skuteczności, czy zastosowanie per analogiam
         terminu przewidzianego w § 852 ust. 1 BGB do wniosków o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa wspólnotowego
         przez dane państwo członkowskie jest wystarczająco przewidywalne dla jednostki.

      35      Ponadto co się tyczy zgodności stosowania per analogiam tego terminu z zasadą równoważności, również do sądu krajowego należy
         dokonanie weryfikacji, czy ze względu na to stosowanie przesłanki naprawienia szkody wyrządzonej jednostce wskutek naruszenia
         prawa wspólnotowego przez państwo członkowskie nie są mniej korzystne niż przesłanki mające zastosowanie do naprawienia podobnej
         szkody o charakterze wewnętrznym.

      36      W przedmiocie przerwania lub zawieszenia terminu przedawnienia przy wniesieniu skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom
         państwa członkowskiego z wcześniejszych rozważań wynika, że do państw członkowskich należy uregulowanie trybów proceduralnych
         tego typu pod warunkiem przestrzegania zasad równoważności i skuteczności.

      37      W tym zakresie należy stwierdzić, że naprawienie szkody nie może być poddane wymogowi uprzedniego stwierdzenia przez Trybunał
         uchybienia prawu wspólnotowemu przez państwo (zob. ww. wyroki: w sprawach Brasserie du pêcheur i Factortame, pkt 94–96; Dillenkofer
         i in., pkt 28).

      38      Stwierdzenie uchybienia jest bowiem niewątpliwie elementem istotnym, lecz nie niezbędnym dla weryfikacji spełnienia przesłanki,
         w świetle której naruszenie prawa wspólnotowego jest wystarczająco istotne. Ponadto uprawnienia jednostek nie mogą zależeć
         od oceny przez Komisję przydatności działania na podstawie art. 226 WE w odniesieniu do państwa członkowskiego ani od rozstrzygnięcia
         przez Trybunał w ewentualnym wyroku stwierdzających uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego (zob. ww. wyrok w sprawie
         Brasserie du pêcheur i Factortame, pkt 93, 95).

      39      Jednostka może zatem wnieść wniosek odszkodowawczy w ramach trybu postępowania przewidzianego w tym zakresie w prawie krajowym,
         bez konieczności czekania na wydanie wyroku stwierdzającego naruszenie prawa wspólnotowego przez państwo członkowskie. W konsekwencji
         okoliczność, że wprowadzenie skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego nie prowadzi do przerwania
         lub zawieszenia terminu przedawnienia, nie czyni wykonywania przez jednostkę uprawnień wynikających z prawa wspólnotowego
         niemożliwym lub zbyt utrudnionym.

      40      Ponadto Danske Slagterier wskazuje na naruszenie zasady równoważności w zakresie, w jakim prawo niemieckie przewiduje przerwanie
         terminu przedawnienia, gdy równolegle wniesiony zostanie krajowy środek prawny zgodnie z § 839 BGB, a skarga na podstawie
         art. 226 WE musi być traktowana w ten sam sposób co taki środek prawny.

      41      Należy stwierdzić w tym zakresie, że dla rozstrzygnięcia w przedmiocie równoważności reguł proceduralnych należy dokonać obiektywnej
         i abstrakcyjnej weryfikacji podobieństwa rozpatrywanych reguł z uwzględnieniem ich miejsca w procedurze, przebiegu tej procedury
         i szczególnych cech tych reguł (zob. podobnie wyrok z dnia 16 maja 2000 r. w sprawie C‑78/98 Preston i in., Rec. s. I‑3201,
         pkt 63).

      42      Przy ocenie podobieństwa rozpatrywanych reguł należy uwzględnić szczególne cechy postępowania na podstawie art. 226 WE.

      43      W tym zakresie należy przypomnieć, że w ramach kompetencji wynikających z art. 226 WE Komisja nie musi wykazać istnienia interesu
         prawnego (zob. wyrok z dnia 4 kwietnia 1974 r. w sprawie 167/73 Komisja przeciwko Francji, Rec. s. 359, pkt 15; z dnia 10 kwietnia
         2003 r. w sprawach połączonych C‑20/01 i C‑28/01 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. I‑3609, pkt 29). Zadaniem Komisji jest
         bowiem czuwanie z urzędu nad stosowaniem przez państwa członkowskie prawa wspólnotowego i stwierdzenie istnienia ewentualnych
         uchybień zobowiązaniom wynikającym z tego prawa celem położenia im kresu (zob. ww. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji,
         pkt 15; z dnia 10 kwietnia 2003 r. w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 29).

      44      Przepis art. 226 WE nie ma zatem na celu ochrony własnych praw tej instytucji. W jej wyłącznej właściwości pozostaje decyzja
         o tym, czy należy wszcząć postępowanie o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego oraz, w odpowiednim
         przypadku, o powodach wszczęcia bądź zaniechania wszczęcia rzeczonego postępowania (zob. wyrok z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie
         C‑394/02 Komisja przeciwko Grecji, Zb.Orz. s. I‑4713, pkt 16 i przytoczone tam orzecznictwo). Komisja ma zatem w tym zakresie
         uprawnienie dyskrecjonalne wyłączające prawo jednostek do żądania, by instytucja ta zajęła stanowisko o określonej orientacji
         (zob. wyrok z dnia 14 lutego 1989 r. w sprawie 247/87 Star Fruit przeciwko Komisji, Rec. s. 291, pkt 11).

      45      Zatem należy stwierdzić, że zasada równoważności jest zachowana przez uregulowanie krajowe nieprzewidujące przerwania lub
         zawieszenia terminu przedawnienia uprawnienia odszkodowawczego z tytułu odpowiedzialności państwa za naruszenie prawa wspólnotowego,
         gdy postępowanie na podstawie art. 226 WE zostało wszczęte przez Komisję.

      46      W świetle ogółu powyższych rozważań na trzecie pytanie należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że prawo wspólnotowe nie wymaga,
         by z chwilą gdy Komisja wszczyna postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie art. 226 WE,
         bieg terminu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody z tytułu odpowiedzialności państwa za naruszenie zobowiązań ciążących
         na nim na mocy prawa wspólnotowego został przerwany lub zawieszony na czas trwania postępowania.

       W przedmiocie pytania czwartego
      47      Swym czwartym pytaniem sąd krajowy dąży zasadniczo do ustalenia, czy termin przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody
         z tytułu odpowiedzialności państwa za nieprawidłową transpozycję dyrektywy rozpoczyna swój bieg, niezależnie od mających zastosowanie
         przepisów prawa krajowego, dopiero po dokonaniu pełnej transpozycji dyrektywy, czy też bieg terminu przedawnienia rozpoczyna
         się zgodnie z przepisami prawa krajowego, gdy wystąpią pierwsze szkodliwe skutki tej nieprawidłowej transpozycji i można się
         spodziewać wystąpienia kolejnych. W sytuacji gdy dokonanie pełnej transpozycji miałoby mieć wpływ na bieg terminu przedawnienia,
         sąd krajowy zapytuje, czy jest tak co do zasady, czy też tylko wtedy, gdy dyrektywa nadaje uprawnienia jednostkom.

      48      W tym zakresie należy przypomnieć, że jak wynika z pkt 31 i 32 niniejszego wyroku, w braku uregulowania wspólnotowego do państw
         członkowskich należy uregulowanie trybu proceduralnego środków sądowych służących zapewnieniu ochrony uprawnień, które jednostki
         wywodzą z prawa wspólnotowego, w tym przepisów dotyczących przedawnienia, w zakresie w jakim tryb ten przestrzega zasad równoważności
         i skuteczności. Należy ponadto przypomnieć, że ustalenie rozsądnych terminów wniesienia skargi, pod rygorem prekluzji, nie
         jest sprzeczne z tymi zasadami i nie może w szczególności być uważane za czynienie w praktyce niemożliwym lub zbyt trudnym
         wykonywania uprawnień nadanych prawem wspólnotowym.

      49      Okoliczność, że przewidziany w prawie krajowym termin przedawnienia rozpoczyna swój bieg od chwili powstania pierwszych szkodliwych
         skutków, podczas gdy inne skutki są możliwe do przewidzenia, nie ma też charakteru, który czyniłby niemożliwym lub zbyt trudnym
         wykonywania uprawnień nadanych prawem wspólnotowym.

      50      Wyrok z dnia 13 lipca 2006 r. w sprawach połączonych od C‑295/04 do C‑298/04 Manfredi i in., Zb.Orz. s. I‑6619, do którego
         odsyła Danske Slagterier, nie podważa tych ustaleń.

      51      W pkt 78 i 79 tego wyroku Trybunał stwierdził, że nie można wykluczyć, iż krótki termin przedawnienia do wniesienia skargi
         o odszkodowanie biegnie od dnia, w którym porozumienie lub uzgodniona praktyka zostały wprowadzone w życie, mógłby uczynić
         praktycznie niemożliwym wykonanie prawa do żądania naprawienia szkody spowodowanej przez to porozumienie lub zakazaną praktykę.
         Zatem w przypadku ciągłych i powtarzających się naruszeń nie można wykluczyć, że termin przedawnienia upłynie, zanim jeszcze
         naruszenie ustanie, a w takim przypadku osoby, które poniosły szkody po upływie terminu przedawnienia, nie mają możliwości
         wniesienia skargi.

      52      Nie ma to miejsca w sprawie zawisłej przed sądem krajowym. Z postanowienia odsyłającego wynika bowiem, że rozpatrywany przed
         sądem krajowym termin przedawnienia nie może rozpocząć swego biegu przez powzięciem przez osobę poszkodowaną wiadomości o szkodzie
         i tożsamości osób zobowiązanych do jej naprawienia. W takich okolicznościach jest zatem niemożliwe, by osoba, która poniosła
         szkodę znalazła się w sytuacji, gdy termin przedawnienia zaczyna swój bieg, czy wręcz upływa, a ona nie wie, iż jest poszkodowana,
         jak mogłoby to mieć miejsce w w kontekście sprawy, w której wydano wyżej wymieniony wyrok Manfredi i in., gdzie termin przedawnienia
         zaczynał swój bieg od wykonania porozumienia lub uzgodnionej praktyki, o których pewne osoby mogły powziąć wiadomość znacznie
         później.

      53      Co się tyczy możliwości wskazania początku biegu terminu przed pełną transpozycją rozpatrywanej dyrektywy, jest prawdą, że
         w pkt 23 wyroku z dnia 25 lipca 1991 r. w sprawie C‑208/90 Emmott, Rec. s. I‑4269, Trybunał orzekł, że do chwili prawidłowej
         transpozycji dyrektywy uchybiające swym zobowiązaniom państwo członkowskie nie może powołać się na opóźnienie we wniesieniu
         skargi sądowej przeciwko niemu przez jednostkę w celu ochrony uprawnień przyznanych jednostce przepisami dyrektywy oraz że
         termin skargi w prawie krajowym rozpoczyna swój bieg dopiero z tą chwilą.

      54      Jednakże jak potwierdzono w wyroku z dnia 6 grudnia 1994 r. w sprawie C‑410/92 Johnson, Rec. s. I‑5483, pkt 26, z wyroku z dnia
         27 października 1993 r. w sprawie C‑338/91 Steenhorst-Neerings, Rec. s. I‑5475, wynika, że rozwiązanie zawarte w wyżej wymienionym
         wyroku w sprawie Emmott jest uzasadnione skutkami właściwymi dla tej sprawy, w której prekluzja prowadziła do całkowitego
         pozbawienia skarżącego w postępowaniu przed sądem krajowym możliwości powołania się na jego prawo do równego traktowania na
         podstawie dyrektywy (zob. też wyroki z dnia 17 lipca 1997 r.: w sprawie C‑90/94 Haahr Petroleum, Rec. s. I‑4085, pkt 52; w sprawach
         połączonych C‑114/95 i C‑115/95 Texaco i Olieselskabet Danmark, Rec. s. I‑4263, pkt 48; z dnia 15 września 1998 r. w sprawach
         połączonych od C‑279/96 do C‑281/96 Ansaldo Energia i in., Rec. s. I‑5025, pkt 20).

      55      Ani z akt sprawy przed sądem krajowym, ani z debaty w toku postępowania ustnego nie wynika, by istnienie spornego terminu
         prowadziło, jak w wyżej wymienionym wyroku w sprawie Emmott, do całkowitego pozbawienia poszkodowanych możliwości powołania
         się na ich uprawnienia przed sądami krajowymi.

      56      Zatem na czwarte pytanie należy odpowiedzieć w ten sposób, że prawo wspólnotowe nie sprzeciwia się temu, by termin przedawnienia
         na wniesienie skargi o stwierdzenie odpowiedzialności państwa za nieprawidłową transpozycję dyrektywy rozpoczynał swój bieg
         z datą wystąpienia pierwszych szkodliwych konsekwencji tej nieprawidłowej transpozycji, podczas gdy dalsze szkodliwe jej skutki
         są możliwe do przewidzenia, nawet jeśli ta data poprzedza prawidłową transpozycję dyrektywy.

      57      Zważywszy na odpowiedź udzieloną na pierwszą część pytania czwartego, nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na część drugą.

       W przedmiocie pytania piątego
      58      Swym piątym pytaniem sąd krajowy dąży zasadniczo do ustalenia, czy prawo wspólnotowe sprzeciwia się przepisowi takiemu jak
         zawarty w § 839 ust. 3 BGB, który stanowi, że jednostka nie może uzyskać naprawienia szkody naprawienia szkody, której wystąpieniu
         w sposób zamierzony lub przez niedbalstwo nie zapobiegła za pomocą środków prawnych, pod warunkiem że wykorzystania środków
         prawnych można w sposób rozsądny wymagać od poszkodowanego, czego ocena należy do sądu krajowego, w świetle ogółu okoliczności
         rozpatrywanej przed nim sprawy. Sąd krajowy precyzuje dalej swą wątpliwość, zapytując, czy takie uregulowanie krajowe jest
         sprzeczne z prawem wspólnotowym w zakresie, w jakim ma zastosowanie z zastrzeżeniem, iż skorzystanie z tego środka prawnego
         jest rozsądnie dostępne zainteresowanemu. Sąd krajowy chciałby też ustalić, czy zastosowanie środka prawnego może zostać uznane
         za rozsądne, gdy jest prawdopodobne, że sąd krajowy przedstawi wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie
         art. 234 WE lub gdy wszczęte zostanie postępowanie o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego ma podstawie
         art. 226 WE.

      59      Jak przypomniano w ramach odpowiedzi na dwa poprzednie pytania prejudycjalne, z braku przepisów wspólnotowych do państw członkowskich
         należy uregulowanie trybu proceduralnego środków sądowych służących zapewnieniu ochrony uprawnień, które jednostki wywodzą
         z prawa wspólnotowego, w tym przepisów dotyczących przedawnienia, w zakresie w jakim tryb ten przestrzega zasad równoważności
         i skuteczności.

      60      Co się tyczy zastosowania dostępnych środków prawnych, Trybunał stwierdził w pkt 84 wyżej wymienionego wyroku w sprawie Brasserie
         du pêcheur i Factortame, dotyczącego odpowiedzialności państwa członkowskiego za naruszenie prawa wspólnotowego, że sąd krajowy
         może dokonać weryfikacji, czy poszkodowany wykazał należytą staranność w celu uniknięcia szkody lub ograniczenia jej rozmiarów
         oraz czy w szczególności wykorzystał w stosownym czasie wszystkie środki prawne, które były do jego dyspozycji.

      61      W świetle ogólnych zasad wspólnych systemom prawnym państw członkowskich, osoba poszkodowana, pod rygorem poniesienia ciężaru
         szkody, powinna wykazać należytą staranności w celu ograniczenia jej rozmiarów (wyrok z dnia 19 maja 1992 r. w sprawach połączonych
         C‑104/89 i C‑37/90 Mulder i in. przeciwko Komisji i Radzie, Rec. s. I‑3061, pkt 33; ww. wyrok w sprawie Brasserie du pêcheur
         i Factortame, pkt 85).

      62      Jednakże byłoby sprzeczne z zasadą skuteczności wymaganie od poszkodowanych systematycznego wykorzystywania wszystkich dostępnych
         im środków prawnych, jeśli prowadziłoby to do zbyt daleko idących trudności lub nie mogło być od nich rozsądnie wymagane.

      63      W swym wyroku z dnia 8 marca 2001 r. w sprawach połączonych C‑397/98 i C‑410/98 Metallgesellschaft i in., Rec. s. I‑1727,
         pkt 106, Trybunał orzekł, że wykonywanie praw przyznanych jednostkom przez bezpośrednio skuteczne postanowienia prawa wspólnotowego
         byłoby niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, gdyby ich powództwa o odszkodowanie oparte na naruszeniu prawa wspólnotowego
         miały być oddalone w całości lub w części jedynie na tej podstawie, że jednostki nie wystąpiły z wnioskiem o objęcie uprawnieniem
         nadanym przepisami wspólnotowymi, a którego prawo krajowe im odmawiało, w celu zaskarżenia decyzji odmownej państwa członkowskiego
         w przewidzianym trybie z powołaniem się na pierwszeństwo i bezpośrednią skuteczność prawa wspólnotowego. W takim przypadku
         nie byłoby rozsądne wymaganie od osób poszkodowanych, by zastosowały dostępne im środki prawne, gdyż powinny one w każdym
         razie dokonać zaliczkowej płatności, i nawet gdyby sąd krajowy uznał zaliczkowy charakter tej płatności za niezgodny z prawem
         wspólnotowym, rzeczone osoby nie mogłyby otrzymać odsetek należnych o tej kwoty i narażone byłyby na ewentualną grzywnę (zob.
         podobnie ww. wyrok w sprawie Metallgesellschaft i in., pkt 104).

      64      W konsekwencji należy stwierdzić, że prawo wspólnotowe nie sprzeciwia się zastosowaniu przepisów krajowych takich jak przewidziane
         w § 839 ust. 3 BGB, pod warunkiem że wykorzystanie rzeczonego środka prawnego może być racjonalnie wymagane od poszkodowanego.
         Do sądu krajowego należy ocena, w świetle całości okoliczności zawisłej przed nim sprawy, czy ma to miejsce.

      65      Co się tyczy możliwości, by wykorzystany w ten sposób środek prawny doprowadził do wniosku do wydania orzeczenia w trybie
         prejudycjalnym i jego wpływu na racjonalny charakter tego środka, należy przypomnieć, że w świetle utrwalonego orzecznictwa
         procedura przewidziana w art. 234 WE jest instrumentem współpracy pomiędzy Trybunałem i sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał
         dostarcza sądom krajowym elementów wykładni prawa wspólnotowego, które są niezbędne dla rozstrzygnięcia przedstawionych im
         sporów (zob. wyroki: z dnia 16 lipca 1992 r. w sprawie C‑83/91 Meilicke, Rec. s. I‑4871, pkt 22; z dnia 5 lutego 2004 r. w sprawie
         C‑380/01 Schneider, Rec. s. I‑1389, pkt 20). Uzyskane w ten sposób przez sąd krajowy wyjaśnienia pozwalają mu zatem na ułatwienie
         stosowania prawa wspólnotowego, ponieważ zastosowanie tego instrumentu współpracy w żaden sposób nie przyczynia się do zbyt
         daleko idącego utrudnienia w korzystaniu przez jednostkę z wywodzonych przez nią z prawa wspólnotowego uprawnień. Zatem nie
         byłby rozsądny brak wykorzystania środka prawnego tylko z tego względu, że prowadzi on prawdopodobnie do zadania pytania prejudycjalnego.

      66      Wynika z tego, że duże prawdopodobieństwo, że środek prawny doprowadzi do złożenia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym,
         nie może jako taki stanowić podstawy stwierdzenia, że wykorzystanie tego środka prawnego nie jest rozsądne.

      67      Co się tyczy rozsądnego charakteru obowiązku wykorzystania dostępnego środka prawnego, podczas gdy przed Trybunałem zawisła
         skarga o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, wystarczy stwierdzić że postępowanie na podstawie art. 226 WE
         jest całkowicie niezależne od postępowań krajowych i ich nie zastępuje. Jak wskazano w odpowiedzi na trzecie pytanie, skarga
         o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego stanowi bowiem obiektywną kontrolę zgodności z prawem w interesie
         ogólnym. Choć wynik tej skargi może służyć interesom jednostki, nie ma wątpliwości, że jest rozsądne, by jednostka zapobiegła
         powstaniu szkody, stosując wszystkie dostępne jej środki, to jest by wykorzystała środki prawne.

      68      Wynika z tego, że zawisłość przed Trybunałem skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego lub prawdopodobieństwo,
         że do Trybunału wpłynie wniosek sądu krajowego o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, nie mogą jako takie stanowić
         wystarczającej podstawy do stwierdzenia, że skorzystanie ze środka prawnego nie jest rozsądne.

      69      Zatem na piąte pytanie należy odpowiedzieć w ten sposób, że prawo wspólnotowe nie stoi na przeszkodzie zastosowaniu przepisów
         krajowych, które stanowią, iż jednostka nie może uzyskać naprawienia szkody, której wystąpieniu w sposób zamierzony lub przez
         niedbalstwo nie zapobiegła za pomocą środków prawnych, pod warunkiem że wykorzystania środków prawnych można w sposób rozsądny
         wymagać od poszkodowanego, czego ocena należy do sądu krajowego, w świetle ogółu okoliczności rozpatrywanej przed nim sprawy.
         Prawdopodobieństwo, że sąd krajowy przedstawi wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 234 WE,
         lub zawisłość skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przed Trybunałem nie mogą jako takie stanowić
         wystarczającego powodu, by stwierdzić, że skorzystanie ze środka prawnego nie jest rozsądne.

       W przedmiocie kosztów
      70      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
      1)      Jednostki poszkodowane przez nieprawidłową transpozycję i nieprawidłowe zastosowanie dyrektywy Rady 64/433/EWG z dnia 26 czerwca
            1964 r. w sprawie problemów zdrowotnych dotyczących produkcji i wprowadzenia do obrotu świeżego mięsa, zmienionej dyrektywą
            Rady 91/497/EWG z dnia 29 lipca 1991 r., i dyrektywy Rady 89/662/EWG z dnia 11 grudnia 1989 r. dotyczącej kontroli weterynaryjnych
            w handlu wewnątrzwspólnotowym w perspektywie wprowadzenia rynku wewnętrznego mogą powołać się na prawo swobodnego przepływu
            towarów w celu wskazania na odpowiedzialność państwa za naruszenie prawa wspólnotowego.
      2)      Prawo wspólnotowe nie wymaga, by z chwilą wszczęcia przez Komisję postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa
            członkowskiego na podstawie art. 226 WE bieg terminu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody z tytułu odpowiedzialności
            państwa za naruszenie zobowiązań ciążących na nim na mocy prawa wspólnotowego został przerwany lub zawieszony na czas trwania
            postępowania.
      3)      Prawo wspólnotowe nie sprzeciwia się temu, by termin przedawnienia na wniesienie skargi o stwierdzenie odpowiedzialności państwa
            za nieprawidłową transpozycję dyrektywy rozpoczynał swój bieg z chwilą wystąpienia pierwszych szkodliwych konsekwencji tej
            nieprawidłowej transpozycji, podczas gdy dalsze szkodliwe jej skutki są możliwe do przewidzenia, nawet jeśli ta data poprzedza
            prawidłową transpozycję tej dyrektywy.
      4)      Prawo wspólnotowe nie stoi na przeszkodzie zastosowaniu przepisów krajowych, które stanowią, iż jednostka nie może uzyskać
            naprawienia szkody, której wystąpieniu w sposób zamierzony lub przez niedbalstwo nie zapobiegła za pomocą środków prawnych,
            pod warunkiem że wykorzystania środków prawnych można w sposób rozsądny wymagać od poszkodowanego, czego ocena należy do sądu
            krajowego, w świetle ogółu okoliczności rozpatrywanej przed nim sprawy. Prawdopodobieństwo, że sąd krajowy przedstawi wniosek
            o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 234 WE, lub zawisłość skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom
            państwa członkowskiego przed Trybunałem nie mogą jako takie stanowić wystarczającego powodu, by stwierdzić, że skorzystanie
            ze środka prawnego nie jest rozsądne.
      Podpisy
      * Język postępowania: niemiecki.


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 11 stycznia 2007 r. # Vonk Dairy Products BV przeciwko Productschap Zuivel. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: College van Beroep voor het bedrijfsleven - Niderlandy. # Rolnictwo - Wspólna organizacja rynku - Ser - Artykuły 16-18 rozporządzenia (EWG) nr 3665/87 - Refundacje wywozowe zróżnicowane - Niemal bezpośredni ponowny wywóz z kraju przywozu - Dowód nieuczciwej praktyki - Zwrot nienależnego świadczenia - Artykuł 3 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia (CE, Euratom) nr 2988/95 - Nieprawidłowość ciągła lub powtarzająca się. # Sprawa C-279/05.

text:
      Sprawa C‑279/05
      Vonk Dairy Products BV
      przeciwko
      Productschap Zuivel
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez College van Beroep voor het bedrijfsleven)
      Rolnictwo – Wspólna organizacja rynku – Ser – Artykuły 16–18 rozporządzenia (EWG) nr 3665/87 – Refundacje wywozowe zróżnicowane – Niemal bezpośredni ponowny wywóz z kraju przywozu – Dowód nieuczciwej praktyki – Zwrot nienależnego świadczenia – Artykuł 3 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia (WE, Euratom) nr 2988/95 – Nieprawidłowość ciągła lub powtarzająca się
      Streszczenie wyroku
      1.        Rolnictwo – Wspólna organizacja rynków – Refundacje wywozowe – Refundacja zróżnicowana
      (rozporządzenie Komisji nr 3665/87)
      2.        Środki własne Wspólnot Europejskich – Rozporządzenie w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich
      (rozporządzenie Rady nr 2988/95, art. 3 ust. 1 akapit drugi)
      1.        W ramach procedury cofnięcia i zwrotu refundacji wywozowych zróżnicowanych wypłaconych ostatecznie na podstawie rozporządzenia
         nr 3665/87 ustanawiającego wspólne szczegółowe zasady stosowania systemu refundacji wywozowych do produktów rolnych stwierdzenie
         nienależnego charakteru tych refundacji musi być poparte dowodem nieuczciwej praktyki eksportera przeprowadzonym zgodnie z regułami
         prawa krajowego.

      Dowód taki wymaga z jednej strony zaistnienia ogółu obiektywnych okoliczności, z których wynika, że pomimo formalnego zachowania
         warunków przewidzianych w regulacji wspólnotowej cel tej regulacji nie został osiągnięty, a z drugiej strony wystąpienia subiektywnego
         elementu woli uzyskania korzyści wynikającej z regulacji wspólnotowej poprzez sztuczne stworzenie warunków wymaganych dla
         jej uzyskania. Istnienie tego subiektywnego elementu może zostać wykazane między innymi poprzez dowód zmowy pomiędzy eksporterem
         otrzymującym refundacje a importerem produktu do kraju trzeciego innego niż kraj przywozu.

      Do sądu krajowego należy ustalenie zgodnie z regułami dowodowymi przewidzianymi w przepisach krajowych, o ile nie naruszy
         to skuteczności prawa wspólnotowego, czy w zawisłym przed nim postępowaniu spełnione zostały przesłanki stwierdzenia nieuczciwej
         praktyki.

      (por. pkt 33, 34, 38 oraz pkt 1 sentencji)
      2.        W rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia nr 2988/95 w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich
         nieprawidłowość ciągła lub powtarzająca się ma miejsce wtedy, gdy popełniana jest przez przedsiębiorcę wspólnotowego, który
         czerpie korzyści ekonomiczne z ogółu podobnych operacji, które naruszają ten sam przepis prawa wspólnotowego. Nie ma przy
         tym znaczenia, czy nieprawidłowość dotyczy stosunkowo niewielkiej części wszystkich operacji przeprowadzonych w danym okresie
         i czy operacje, w odniesieniu do których stwierdzono nieprawidłowość, dotyczą za każdym razem różnych partii.

      (por. pkt 41, 42, 44 oraz pkt 2 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 11 stycznia 2007 r.(*)

      Rolnictwo – Wspólna organizacja rynku – Ser – Artykuły 16–18 rozporządzenia (EWG) nr 3665/87 – Refundacje wywozowe zróżnicowane – Niemal bezpośredni ponowny wywóz z kraju przywozu – Dowód nieuczciwej praktyki – Zwrot nienależnego świadczenia – Artykuł 3 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia (WE, Euratom) nr 2988/95 – Nieprawidłowość ciągła lub powtarzająca się
      W sprawie C‑279/05
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez College
         van Beroep voor het bedrijfsleven (Niderlandy) postanowieniem z dnia 30 czerwca 2005 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu
         11 lipca 2005 r., w postępowaniu:

      Vonk Dairy Products BV
      przeciwko
      Productschap Zuivel,

      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: P. Jann, prezes izby, K. Lenaerts, J.N. Cunha Rodrigues, M. Ilešič (sprawozdawca) i E. Levits, sędziowie,
      rzecznik generalny: E. Sharpston,
      sekretarz: B. Fülöp, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 29 marca 2006 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu Vonk Dairy Products BV przez J.H. Peeka, advocaat,
      –        w imieniu Królestwa Niderlandów przez H.G. Sevenster i M. de Mol, działające w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Republiki Greckiej przez I. Chalkiasa i S. Papaioannou, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez C. Cattabrigę i M. van Heezik, działające w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 7 czerwca 2006 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 16–18 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 3665/87 z dnia
         27 listopada 1987 r. ustanawiającego wspólne szczegółowe zasady stosowania systemu refundacji wywozowych do produktów rolnych
         (Dz.U. L 351, str. 1) oraz art. 3 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r.
         w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz.U. L 312, str. 1).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Vonk Dairy Products BV a Productschap Zuivel (zrzeszeniem branżowym przemysłu
         mleczarskiego) w przedmiocie cofnięcia i zwrotu refundacji wywozowej zróżnicowanej, powiększonej o 15%, otrzymanej przez skarżącą
         przed sądem krajowym.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
       Rozporządzenie nr 3665/87
      3        Artykuł 1 rozporządzenia nr 3665/87 stanowi:

      „Bez uszczerbku dla odstępstw przewidzianych w odniesieniu do niektórych produktów w szczególnych przepisach prawa wspólnotowego,
         niniejsze rozporządzenie ustanawia wspólne szczegółowe zasady stosowania systemu refundacji wywozowych, zwanych dalej »refundacjami«,
         przewidzianych w:

      […]
      ‑      art. 17 rozporządzenia (EWG) nr 804/68 (mleko i przetwory mleczne),
      […]”. [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tego rozporządzenia poniżej]
      4        Artykuły 4–6 tego rozporządzenia przewidują:

      „Artykuł 4
      1.      Bez uszczerbku dla przepisów art. 5 i 16 wypłata refundacji jest uzależniona od przedstawienia dowodu, że produkty, które
         obejmuje przyjęte zgłoszenie wywozowe, opuściły obszar celny Wspólnoty w niezmienionym stanie w ciągu sześćdziesięciu dni
         od przyjęcia zgłoszenia.

      […]
      Artykuł 5
      1.      Wypłata refundacji zróżnicowanej lub niezróżnicowanej jest uzależniona, obok wymogu, by produkt opuścił obszar celny Wspólnoty,
         od warunku, by produkt został przywieziony w ciągu dwunastu miesięcy od daty przyjęcia zgłoszenia wywozowego do kraju trzeciego
         lub, gdy ma to zastosowanie, do określonego kraju trzeciego […]:

      a) gdy istnieją poważne wątpliwości dotyczące faktycznego miejsca przeznaczenia produktu;
      […]
      Przepisy art. 17 ust. 3 i art. 18 są stosowane w przypadkach wskazanych w pierwszym akapicie.
      Ponadto właściwe władze państw członkowskich mogą wymagać okazania dodatkowych dowodów potwierdzających, że produkt w stanie
         niezmienionym został faktycznie wprowadzony do obrotu w kraju trzecim przywozu.

      […]
      Jeżeli istnieją poważne wątpliwości dotyczące faktycznego miejsca przeznaczenia produktów, Komisja może zażądać od państw
         członkowskich zastosowania przepisów ust. 1.

      […]
      Artykuł 6
      Jeżeli przed opuszczeniem obszaru celnego Wspólnoty produkt, który jest objęty przyjętym zgłoszeniem celnym, przekracza terytorium
         Wspólnoty inne niż terytorium państwa członkowskiego, gdzie zgłoszenie zostało przyjęte, dowód, że produkt ten opuścił obszar
         celny Wspólnoty, przedstawia się poprzez okazanie należycie potwierdzonego oryginału egzemplarza kontrolnego T 5, o którym
         mowa w art. 1 rozporządzenia (EWG) nr 2823/87.

      […]”.
      5        Artykuły 16 i 17 rozporządzenia nr 3665/87 stanowią:

      „Artykuł 16
      1.      W przypadku gdy stawka refundacji jest zróżnicowana w zależności od miejsca przeznaczenia, wypłata refundacji jest uzależniona
         od warunków dodatkowych określonych w art. 17 i 18.

      […]
      Artykuł 17
      1.      Produkty należy przewieźć w niezmienionym stanie do kraju trzeciego lub jednego z krajów trzecich, do których stosuje się
         refundacje, w terminie 12 miesięcy od przyjęcia zgłoszenia wywozowego;

      […]
      3.      Produkt uważa się za przywieziony, jeżeli dokonano formalności celnych celem dopuszczenia do obrotu w kraju trzecim”. [tłumaczenie
         nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tego rozporządzenia poniżej]

      6        Artykuł 18 przywoływanego rozporządzenia zawiera wyczerpujący wykaz dokumentów, które eksporter powinien przedstawić w celu
         wykazania, że dokonano wszystkich formalności celnych celem dopuszczenia produktu do obrotu. Do dowodów wymaganych na mocy
         tego przepisu należy fotokopia dokumentu przewozowego.

      7        Artykuł 18 był zmieniany wielokrotnie w okresie właściwym dla okoliczności faktycznych sprawy przed sądem krajowym, lecz nie
         miało to wpływu na jej wynik.

      8        Artykuł 23 rozporządzenia nr 3665/87 stanowi:

      „1.      Jeżeli kwota wypłacona w formie zaliczki jest wyższa od kwoty faktycznie należnej w przypadku danej operacji wywozowej lub
         równoważnej operacji wywozowej, eksporter zwraca różnicę między tymi dwiema kwotami, powiększoną o 15%.

      […]”.
       Rozporządzenie nr 2988/95
      9        Artykuł 1 rozporządzenia nr 2988/95 stanowi:

      „1.      W celu ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich niniejszym przyjmuje się ogólne zasady dotyczące jednolitych kontroli
         oraz środków administracyjnych i kar dotyczących nieprawidłowości w odniesieniu do prawa wspólnotowego.

      2.      Nieprawidłowość oznacza jakiekolwiek naruszenie przepisów prawa wspólnotowego wynikające z działania lub zaniedbania ze strony
         podmiotu gospodarczego, które spowodowało lub mogło spowodować szkodę w ogólnym budżecie Wspólnot lub w budżetach, które są
         zarządzane przez Wspólnoty, albo poprzez zmniejszenie lub utratę przychodów, które pochodzą ze środków własnych pobieranych
         bezpośrednio w imieniu Wspólnot, albo też w związku z nieuzasadnionym wydatkiem”.

      10      Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2988/95:

      „Okres przedawnienia wynosi cztery lata od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości określonej w art. 1 ust. 1. Zasady sektorowe
         mogą jednak wprowadzić okres krótszy, który nie może wynosić mniej niż trzy lata.

      W przypadku nieprawidłowości ciągłych lub powtarzających się okres przedawnienia biegnie od dnia, w którym nieprawidłowość
         ustała. W przypadku programów wieloletnich okres przedawnienia w każdym przypadku biegnie do momentu ostatecznego zakończenia
         programu.

      […]”.
       Uregulowania krajowe
      11      Artykuł 9 ustawy zawierającej regulacje w dziedzinie przywozu i wywozu towarów (Wet houdende een regeling op het gebied van
         de invoer en de uitvoer van goederen) z dnia 5 lipca 1962 r. (Stb. 1962, nr 295), zmienionej ustawą z dnia 4 czerwca 1992 r.
         (Stb. 1992, nr 422), stanowi:

      „1.      Właściwy minister może cofnąć zezwolenie, refundację, subwencję lub zwolnienie, jeżeli dane przedłożone w celu ich uzyskania
         okażą się na tyle nieprawidłowe lub niekompletne, że wniosek zostałby rozstrzygnięty w inny sposób, gdyby właściwe okoliczności
         były dokładnie znane w trakcie jego rozpatrywania.

      2.      Subwencja lub refundacja przyznana w ramach wykonania rozporządzenia przyjętego przez jedną z instytucji Wspólnot Europejskich
         może również zostać cofnięta, jeżeli z właściwego przepisu wydanego przez tę instytucję wynika, że jej beneficjent nie miał
         do niej prawa”.

      12      Zgodnie z art. 1, 85 i 118, jak również załącznikiem I do rozporządzenia w sprawie przywozu i wywozu produktów rolnych (Regeling
         in‑ en uitvoer landbouwgoederen) z dnia 9 marca 1981 r. (Stcrt. 1981, nr 50) oraz na podstawie przepisów przyjętych zgodnie
         z art. 11 ustawy przywołanej w poprzednim punkcie wyroku Productschap Zuivel jest właściwy dla przyznawania i cofania refundacji
         do sera.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      13      W latach 1988–1994 skarżąca przed sądem krajowym dokonywała co roku wywozu do Stanów Zjednoczonych Ameryki 300 partii sera
         włoskiego „pecorino”, to jest ogółem 2 100 partii.

      14      Z tytułu tych wywozów otrzymała ona od pozwanego przed sądem krajowym refundacje zróżnicowane przyznane na podstawie rozporządzenia
         nr 3665/87, które stały się ostateczne po zwolnieniu ustanowionych zabezpieczeń, kiedy pozwany otrzymał dokumenty potwierdzające,
         że wspomniane partie zostały wprowadzone do wolnego obrotu w Stanach Zjednoczonych.

      15      Kwota tych refundacji za ser była wyższa w przypadku wywozu do Stanów Zjednoczonych niż wywozu do Kanady.

      16      Z akt przedłożonych Trybunałowi wynika, że pierwsze dochodzenie dotyczące wywozów sera, będących przedmiotem postępowania
         przed sądem krajowym, przeprowadziła Algemene Inspectiedienst (powszechna służba kontroli, zwana dalej „AID”) Ministerie van
         Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (ministerstwa rolnictwa, ochrony środowiska i rybołówstwa).

      17      Ponieważ dochodzenie to wykazało nieprawidłowości po stronie skarżącej przed sądem krajowym, AID wezwała US Customs (władze
         celne Stanów Zjednoczonych) w Nowym Jorku do wszczęcia dochodzenia administracyjnego w przedmiocie wspomnianych wywozów w okresie
         od 1988 do 1994 r.

      18      To drugie dochodzenie ujawniło, że w okresie tym 75 partii sera (tj. około 1,47 mln kg) zostało niemal bezpośrednio reeksportowanych
         do Kanady przez Orlando Food Corporation, pośrednika skarżącej działającego w Stanach Zjednoczonych, w większości przypadków
         do National Cheese & Food Company, przedsiębiorstwa z siedzibą w Ontario. Dochodzenie to wykazało również, że rola skarżącej
         przed sądem krajowym nie ograniczała się do wywozu rzeczonych partii sera do Stanów Zjednoczonych, gdyż miała ona wiedzę na
         temat dalszego przewozu sera do Kanady i uczestniczyła także w sprzedaży tych partii w tym kraju. Ponadto miała miejsce korespondencja
         w tej sprawie między skarżącą a przedsiębiorstwem National Cheese & Food Company.

      19      Po tym drugim dochodzeniu Officier van Justitie (prokurator) w Roermond (Niderlandy) wszczął postępowanie sądowe przeciwko
         skarżącej przed sądem krajowym i jej kierownictwu z tytułu fałszowania dokumentów, przy czym przyjęto, że we wnioskach o refundacje
         zróżnicowane podano nieprawdziwe informacje, ponieważ wymieniały one Stany Zjednoczone jako kraj przeznaczenia dla wprowadzenia
         do obrotu, podczas gdy niektóre z partii sera zostały wysłane do Kanady, gdzie zostały wprowadzone na rynek. AID zawarła wyniki
         pierwszego dochodzenia w protokole z dnia 5 marca 1997 r.

      20      Pismem z dnia 18 września 1997 r. pozwany poinformował skarżącą, że otrzymał wspomniany w poprzednim punkcie wyroku protokół,
         którego kopia była załączona do tego pisma.

      21      Decyzją z dnia 18 kwietnia 2001 r. pozwany przed sądem krajowym uchylił swoje decyzje przyznające refundacje wywozowe w odniesieniu
         do 75 spornych partii i nakazał zwrot kwoty 2 795 841,72 NLG odpowiadającej różnicy pomiędzy refundacjami zróżnicowanymi,
         które znajdowały zastosowanie z jednej strony dla Stanów Zjednoczonych, a z drugiej strony dla Kanady, powiększonej o 15%.

      22      Po oddaleniu przez pozwanego przed sądem krajowym odwołania skarżącej od tej decyzji jako bezzasadnego, skarżąca wniosła skargę
         do sądu odsyłającego. W uzasadnieniu tej skargi skarżąca podnosi, że spełniła wszystkie warunki określone w art. 4, art. 17
         ust. 3 i art. 18 rozporządzenia nr 3665/87 w celu otrzymania refundacji zróżnicowanych do rzeczonych partii sera i że późniejszy
         ponowny wywóz niektórych z tych partii do Kanady nie ma żadnego wpływu na przyznanie tych refundacji. Powołuje się ona przy
         tym na wyrok z dnia 14 grudnia 2000 r. w sprawie C‑110/99 Emsland‑Stärke, Rec. str. I‑11569, uważając, że pozwany nie udowodnił
         jej nieuczciwego zachowania w rozumieniu tego wyroku. Skarżąca uważa więc, że refundacje będące przedmiotem sporu przed sądem
         krajowym nie zostały wypłacone jej nienależnie i że stały się ostateczne po przedstawieniu przez nią dowodu przywozu oraz
         wprowadzenia do obrotu w Stanach Zjednoczonych.

      23      Skarżąca przed sądem krajowym utrzymuje również, że zarzucana jej nieprawidłowość nie jest ani ciągła, ani powtarzająca się,
         ponieważ większość partii, które wywiozła do Stanów Zjednoczonych, nie została reeksportowana, wywodząc na tej podstawie,
         że bieg terminu przedawnienia nie został przerwany. Postępowanie sądowe dotyczy bowiem fałszowania dokumentów, a nie cofnięcia
         refundacji wywozowych lub nakazu zwrotu. Ponadto postępowanie to prowadzone było przez inne organy niż pozwany przed sądem
         krajowym, wobec czego nie można uznać go za zdarzenie przerywające bieg przedawnienia. Skarżąca dodaje, że ani protokół z dnia
         5 marca 1997 r., ani pismo pozwanego przed sądem krajowym z dnia 18 września 1997 r. nie określiły działań, których miały
         dotyczyć podejrzenia.

      24      W końcu skarżąca przed sądem krajowym uważa, że pozwany przed sądem krajowym nie mógł oprzeć swojej decyzji o zwiększeniu
         o 15% kwoty, która powinna zostać zwrócona, na rozporządzeniu nr 3665/87, ponieważ refundacja zróżnicowana wprowadzona została
         wyłącznie z powodów politycznych.

      25      Pozwany przed sądem krajowym uważa skargę za bezzasadną. Utrzymuje on, że dla wypłaty refundacji zróżnicowanych zasadnicze
         znaczenie ma, czy produkty nimi objęte faktycznie trafią na swój rynek przeznaczenia. Na tej podstawie twierdzi on, że fakt,
         iż pewna ilość sera została reeksportowana do Kanady, pociąga za sobą zwrot refundacji zróżnicowanych będących przedmiotem
         sporu przed sądem krajowym. Opierając się na wyroku z dnia 31 marca 1993 r. w sprawie C‑27/92 Möllmann‑Fleisch, Rec. str. I‑1701,
         twierdzi on, że dokumenty przywozowe stanowią jedynie dowód, który można odrzucić, jeżeli chodzi o przyznanie refundacji wywozowych
         w rozumieniu rozporządzenia nr 3665/87. Uważa on zatem, że refundacje te zostały wypłacone nienależnie.

      26      W odniesieniu do przedawnienia pozwany przed sądem krajowym twierdzi, że decyzja z dnia 18 kwietnia 2001 r., którą nakazał
         zwrot, została wydana w terminie wymaganym na mocy rozporządzenia nr 2988/95. Termin ten nie rozpoczął bowiem biegu przed
         ostatnią operacją wywozu, która zgodnie ze zgłoszeniem wywozowym miała miejsce w dniu 28 września 1994 r. Bieg terminu przedawnienia
         został następnie przerwany w lipcu 1997 r. w wyniku przeszukań przeprowadzonych w tym czasie w ramach postępowania sądowego
         oraz w dniu 18 września 1997 r. wysłaniem do skarżącej przed sądem krajowym protokołu z dnia 5 marca 1997 r.

      27      W tych okolicznościach College van Beroep voor het bedrijfsleven postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału
         z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy art. 16–18 rozporządzenia (EWG) nr 3665/87, w brzmieniu obowiązującym w odniesieniu do niniejszej sprawy, należy interpretować
         w ten sposób, że jeżeli refundacje zróżnicowane zostały wypłacone ostatecznie po przyjęciu dokumentów wywozowych, jedynie
         w przypadku nieuczciwej praktyki eksportera ujawniony później ponowny wywóz towarów powoduje, że wypłata tych refundacji była
         nienależna?

      2)      W przypadku odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze: jakie kryteria pozwalają określić, w jakich warunkach ponowny wywóz
         towarów powoduje, że refundacje zróżnicowane wypłacone ostatecznie były nienależne?

      3)      Jakie kryteria pozwalają ocenić, czy nieprawidłowość jest ciągła lub powtarzająca się w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi
         rozporządzenia (WE, Euratom) nr 2988/95? W szczególności, czy nieprawidłowość jest ciągła lub powtarzająca się, jeżeli dotyczy
         ona stosunkowo niewielkiej części operacji przeprowadzonych w danym okresie, i operacje, przy których stwierdzono nieprawidłowość,
         dotyczyły za każdym razem różnych partii?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytania pierwszego
      28      Pytaniem pierwszym sąd krajowy zmierza zasadniczo do wyjaśnienia, czy w ramach procedury cofnięcia i zwrotu refundacji zróżnicowanych,
         wypłaconych ostatecznie na podstawie rozporządzenia nr 3665/87, do stwierdzenia nienależnego charakteru tych refundacji wymagane
         jest udowodnienie nieuczciwej praktyki eksportera.

      29      Należy stwierdzić w pierwszej kolejności, że przyznanie refundacji zróżnicowanych podlega łącznie wszystkim warunkom przewidzianym
         w rozporządzeniu nr 3665/87, określonym z jednej strony w art. 4–6 i z drugiej strony w art. 16–18. Z akt przedłożonych Trybunałowi
         wynika, że skarżąca przed sądem krajowym spełniła pod względem formalnym wszystkie warunki przewidziane w tym rozporządzeniu,
         wobec czego sporne refundacje zostały jej wypłacone ostatecznie. W szczególności z postanowienia odsyłającego wynika, że pozwany
         przed sądem krajowym nie skorzystał z przewidzianej w art. 5 ust. 1 lit. a) akapit czwarty i art. 18 ust. 2 rozporządzenia
         nr 3665/87 możliwości, aby zażądać, zanim sporne refundacje staną się ostateczne, dodatkowych dowodów, które mogłyby wykazać,
         iż dane produkty zostały faktycznie wprowadzone do obrotu w stanie niezmienionym na rynku kraju trzeciego.

      30      Należy zaznaczyć, że zgodnie z postanowieniem odsyłającym decyzja nakazująca zwrot rzeczonych refundacji nie opiera się na
         wadliwym charakterze dokumentów przywozowych przedłożonych przez skarżącą przed sądem krajowym, lecz na tym, że niektóre partie
         sera zostały reeksportowane do innego kraju trzeciego niemal bezpośrednio po ich wwozie do Stanów Zjednoczonych.

      31      W tym względzie należy przypomnieć, że zakresu zastosowania rozporządzeń wspólnotowych nie można rozciągać na nieuczciwe praktyki
         przedsiębiorców (wyroki z dnia 11 października 1977 r. w sprawie 125/76 Cremer, Rec. str. 1593, pkt 21, i ww. w sprawie Emsland‑Stärke,
         pkt 51).

      32      Stwierdzenie nienależnego charakteru refundacji zróżnicowanych, przyznanych ostatecznie w rozumieniu rozporządzenia nr 3665/87,
         wymaga zatem, jeżeli partia danych produktów została reeksportowana niemal bezpośrednio do innego kraju trzeciego, udowodnienia
         nieuczciwej praktyki eksportera.

      33      Dowód taki wymaga z jednej strony zaistnienia ogółu obiektywnych okoliczności, z których wynika, że pomimo formalnego zachowania
         warunków przewidzianych w regulacji wspólnotowej cel tej regulacji nie został osiągnięty, a z drugiej strony wystąpienia subiektywnego
         elementu woli uzyskania korzyści wynikającej z regulacji wspólnotowej poprzez sztuczne stworzenie warunków wymaganych dla
         jej uzyskania (wyrok z dnia 21 lipca 2005 r. w sprawie C‑515/03 Eichsfelder Schlachtbetrieb, Rec. str. I‑7355, pkt 39 i przywołane
         orzecznictwo). Istnienie tego subiektywnego elementu może zostać wykazane między innymi poprzez dowód zmowy pomiędzy eksporterem
         otrzymującym refundacje a importerem produktu do kraju trzeciego innego niż kraj przywozu.

      34      Do sądu krajowego należy ustalenie zgodnie z regułami dowodowymi przewidzianymi w przepisach krajowych, o ile nie naruszy
         to skuteczności prawa wspólnotowego, czy w zawisłym przed nim postępowaniu spełnione zostały przesłanki stwierdzenia nieuczciwej
         praktyki (ww. wyroki w sprawach: Emsland‑Stärke, pkt 54 i przywołane orzecznictwo, jak również Eichsfelder Schlachtbetrieb,
         pkt 40).

      35      Rząd niderlandzki utrzymuje w tym względzie, że dowód nieuczciwej praktyki eksportera w rozumieniu ww. wyroku w sprawie Emsland‑Stärke
         należy przeprowadzić tylko w tych przypadkach, w których spełnione są wszystkie formalne warunki przyznania refundacji, co
         nie miało miejsca w postępowaniu przed sądem krajowym, ponieważ partie sera reeksportowane do Kanady nie zostały wprowadzone
         do obrotu na rynku Stanów Zjednoczonych, wobec czego nie został spełniony warunek wprowadzenia do obrotu w kraju trzecim w rozumieniu
         art. 17 ust. 3 rozporządzenia nr 3665/87.

      36      Argumentu tego nie można przyjąć. Z jednej strony bowiem z pkt 29 niniejszego wyroku wynika, że skarżąca przed sądem krajowym
         pod względem formalnym spełniła wszystkie warunki przyznania refundacji zróżnicowanych, będących przedmiotem sporu przed sądem
         krajowym, przewidziane w przywołanym rozporządzeniu, włącznie z warunkami określonymi w art. 17 ust. 3 tego rozporządzenia,
         wobec czego refundacje te zostały jej wypłacone ostatecznie, przy czym właściwe służby zainteresowanego państwa członkowskiego
         nie uznały za wskazane, aby na podstawie art. 5 ust. 1 lit. a) akapit czwarty tego rozporządzenia zażądać dodatkowych dowodów
         faktycznego wprowadzenia produktu w niezmienionym stanie na rynek importującego kraju trzeciego. Z drugiej strony, jak zaznaczono
         w pkt 32 niniejszego wyroku, zainteresowane państwo członkowskie nie jest uprawnione do żądania zwrotu refundacji wypłaconych
         ostatecznie, chyba że udowodniona zostanie nieuczciwa praktyka eksportera.

      37      Będąc tego samego zdania co rząd niderlandzki, rząd grecki podkreśla, że okoliczność, iż warunek wprowadzenia do obrotu na
         rynku importującego kraju trzeciego nie jest spełniony w postępowaniu przed sądem krajowym, powoduje, że na podstawie przepisów
         rozporządzenia nr 2988/95 można żądać zwrotu refundacji zróżnicowanych wypłaconych nienależnie, przy czym nie jest wymagany
         dowód nieuczciwej praktyki eksportera. Argumentu tego nie można przyjąć, gdyż jak stwierdzono w pkt 32 niniejszego wyroku,
         zwrot refundacji zróżnicowanych wypłaconych nienależnie w odniesieniu do operacji, których dotyczy postępowanie przed sądem
         krajowym, a które miały miejsce w okresie od 1988 do 1994 r., wymaga dowodu nieuczciwej praktyki eksportera. W konsekwencji
         nie można w tym kontekście uwzględnić pojęcia nieprawidłowości w rozumieniu art. 1 rozporządzenia nr 2988/95.

      38      Wobec powyższego na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że w ramach procedury cofnięcia i zwrotu refundacji zróżnicowanych
         wypłaconych ostatecznie na podstawie rozporządzenia nr 3665/87 stwierdzenie nienależnego charakteru tych refundacji musi być
         poparte dowodem nieuczciwej praktyki eksportera przeprowadzonym zgodnie z regułami prawa krajowego.

       W przedmiocie drugiego pytania
      39      W związku z twierdzącą odpowiedzią na pytanie pierwsze nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie drugie.

       W przedmiocie trzeciego pytania
      40      W trzecim pytaniu sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia kryteriów, które pozwolą ocenić, czy nieprawidłowość należy
         uznać za ciągłą lub powtarzającą się w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia nr 2988/95. Sąd ten stawia przede
         wszystkim pytanie odnośnie do sytuacji, w której nieprawidłowość dotyczy stosunkowo niewielkiej części wszystkich operacji
         przeprowadzonych w danym okresie i za każdym razem różnych partii.

      41      Jak stwierdził rzecznik generalny w pkt 82 opinii, nieprawidłowość ma charakter ciągły lub powtarzający się w rozumieniu art. 3
         ust. 1 akapit drugi rozporządzenia nr 2988/95, jeżeli popełniana jest przez przedsiębiorcę wspólnotowego, który czerpie korzyści
         ekonomiczne z ogółu podobnych operacji, które naruszają ten sam przepis prawa wspólnotowego.

      42      Nie ma znaczenia w tym względzie, czy – jak w niniejszym przypadku – nieprawidłowość dotyczy stosunkowo niewielkiej części
         wszystkich operacji przeprowadzonych w danym okresie i czy operacje, w odniesieniu do których stwierdzono nieprawidłowość,
         dotyczą za każdym razem różnych partii. Okoliczności te nie mogą bowiem być rozstrzygające dla stwierdzenia nieprawidłowości
         ciągłej lub powtarzającej się, żeby nie zachęcać przedsiębiorców do unikania stosowania art. 3 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia
         nr 2988/95 poprzez sztuczne dzielenie swoich operacji.

      43      Do sądu krajowego należy ustalenie zgodnie z regułami dowodowymi przewidzianymi w przepisach krajowych, o ile nie naruszy
         to skuteczności prawa wspólnotowego, czy spełnione są kryteria stwierdzenia nieprawidłowości ciągłej lub powtarzającej się
         w zawisłej przed nim sprawie.

      44      Wobec powyższego na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, że w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia nr 2988/95
         nieprawidłowość ciągła lub powtarzająca się ma miejsce wtedy, gdy popełniana jest przez przedsiębiorcę wspólnotowego, który
         czerpie korzyści ekonomiczne z ogółu podobnych operacji, które naruszają ten sam przepis prawa wspólnotowego. Nie ma przy
         tym znaczenia, czy nieprawidłowość dotyczy stosunkowo niewielkiej części wszystkich operacji przeprowadzonych w danym okresie
         i czy operacje, w odniesieniu do których stwierdzono nieprawidłowość, dotyczą za każdym razem różnych partii.

       W przedmiocie kosztów
      45      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
      1)      W ramach procedury cofnięcia i zwrotu refundacji wywozowych zróżnicowanych wypłaconych ostatecznie na podstawie rozporządzenia
            Komisji (EWG) nr 3665/87 z dnia 27 listopada 1987 r. ustanawiającego wspólne szczegółowe zasady stosowania systemu refundacji
            wywozowych do produktów rolnych stwierdzenie nienależnego charakteru tych refundacji musi być poparte dowodem nieuczciwej
            praktyki eksportera przeprowadzonym zgodnie z regułami prawa krajowego.
      2)      W rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony
            interesów finansowych Wspólnot Europejskich nieprawidłowość ciągła lub powtarzająca się ma miejsce wtedy, gdy popełniana jest
            przez przedsiębiorcę wspólnotowego, który czerpie korzyści ekonomiczne z ogółu podobnych operacji, które naruszają ten sam
            przepis prawa wspólnotowego. Nie ma przy tym znaczenia, czy nieprawidłowość dotyczy stosunkowo niewielkiej części wszystkich
            operacji przeprowadzonych w danym okresie i czy operacje, w odniesieniu do których stwierdzono nieprawidłowość, dotyczą za
            każdym razem różnych partii.
      Podpisy
      * Język postępowania: niderlandzki.


Wyrok Trybunału z dnia 2 kwietnia 1998 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Chambre syndicale nationale des entreprises de transport de fonds et valeurs (Sytraval) i Brink's France SARL. # Odwołanie - Pomoc państwa. # Sprawa C-367/95 P.


Wyrok Sądu (piąta izba) z dnia 2 lutego 2017 r.#International Management Group przeciwko Komisji Europejskiej.#Współpraca na rzecz rozwoju – Roczny program działania na rzecz Mjanmy/Birmy finansowany z budżetu ogólnego Unii – Decyzja dotycząca wykonania budżetu – Zmiana – Skarga o stwierdzenie nieważności – Akt zaskarżalny – Dopuszczalność – Obowiązek uzasadnienia – Zasada należytego zarządzania finansami – Zasada dobrej administracji – Przejrzystość – Środek prawny – Uzasadnione oczekiwania.#Sprawa T-29/15.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 17 października 1996 r. # Konservenfabrik Lubella Friedrich Büker GmbH & Co. KG przeciwko Hauptzollamt Cottbus. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Finanzgericht des Landes Brandenburg - Niemcy. # Sprawa C-64/95.


Wyrok Trybunału z dnia 21 czerwca 1979 r. # Atalanta Amsterdam BV przeciwko Produktschap voor Vee en Vlees. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: College van Beroep voor het Bedrijfsleven - Niderlandy. # Sprawa 240/78.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 16 lipca 1998 r. # Fédération belge des chambres syndicales de médecins ASBL przeciwko Gouvernement flamand, Gouvernement de la Communauté française i Conseil des ministres. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Cour d'arbitrage - Belgia. # Dyrektywa 93/16/CEE - Artykuł 31. # Sprawa C-93/97.


Wyrok Trybunału z dnia 27 października 1982 r. # Elestina Esselina Christina Morson przeciwko Staat der Nederlanden; Sewradjie Jhanjan przeciwko Staat der Nederlanden. # Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Hoge Raad - Niderlandy. # Swobodny przepływ pracowników. # Sprawy połączone 35 oraz 36/82.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (druga izba w składzie powiększonym) z dnia 10 lipca 1997 r. # AssiDomän Kraft Products AB, AB Iggesunds Bruk, Korsnäs AB, MoDo Paper AB, Södra Cell AB, Stora Kopparbergs Bergslags AB i Svenska Cellulosa AB przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Konkurencja. # Sprawa T-227/95.