title: Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 17 grudnia 2015 r.#Société Neptune Distribution przeciwko Ministre de l’Économie et des Finances.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Conseil d’État (Francja).#Odesłanie prejudycjalne – Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 – Dyrektywa 2009/54/WE – Artykuł 11 ust. 1 i art. 16 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Ochrona konsumenta – Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne – Naturalne wody mineralne – Zawartość sodu lub soli – Obliczanie – Chlorek sodu (sól kuchenna) lub łączna ilość sodu – Wolność wypowiedzi i informacji – Wolność prowadzenia działalności gospodarczej.#Sprawa C-157/14.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
      z dnia 17 grudnia 2015 r. (
            *
         )
      „Odesłanie prejudycjalne — Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 — Dyrektywa 2009/54/WE — Artykuł 11 ust. 1 i art. 16 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej — Ochrona konsumenta — Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne — Naturalne wody mineralne — Zawartość sodu lub soli — Obliczanie — Chlorek sodu (sól kuchenna) lub łączna ilość sodu — Wolność wypowiedzi i informacji — Wolność prowadzenia działalności gospodarczej”
      W sprawie C‑157/14
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Conseil d’État (Francja) postanowieniem z dnia 26 marca 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 4 kwietnia 2014 r., w postępowaniu:

         Neptune Distribution SNC

      przeciwko

         Ministre de l’Économie et des Finances,

      TRYBUNAŁ (czwarta izba),
      w składzie: L. Bay Larsen, prezes trzeciej izby, pełniący obowiązki prezesa czwartej izby, J. Malenovský, M. Safjan (sprawozdawca), A. Prechal i K. Jürimäe, sędziowie,
      rzecznik generalny: N. Jääskinen,
      sekretarz: V. Tourrès, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 26 lutego 2015 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu Neptune Distribution SNC przez D. Bouthorsa, M. Fayat i A. Vermerscha, avocats,

               —

               w imieniu rządu francuskiego przez S. Meneza, D. Colasa i S. Ghiandoni, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu greckiego przez I. Chalkiasa, E. Leftheriotou i A. Vasilopoulou, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez M. Santora, avvocato dello Stato,

               —

               w imieniu Parlamentu Europejskiego przez A. Tamása i J. Rodrigesa, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu Rady Unii Europejskiej przez J. Herrmanna i O. Segnanę, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez K. Herbout-Borczak i S. Grünheid, działające w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 9 lipca 2015 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy z jednej strony wykładni załącznika do rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności (Dz.U. L 404, s. 9; sprostowania: Dz.U. 2007, L 12, s. 3; Dz.U. L 160, s. 23), zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 107/2008 z dnia 15 stycznia 2008 r. (Dz.U. L 39, s. 8) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1924/2006”), a z drugiej strony – ważności art. 2 ust. 1 dyrektywy 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 marca 2000 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich w zakresie etykietowania, prezentacji i reklamy środków spożywczych (Dz.U. L 109, s. 29; sprostowanie Dz.U. L 156 z 14.6.2008, s. 28; wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 15. t. 5, s. 75), art. 9 ust. 1 i 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/54/WE z dnia 18 czerwca 2009 r. w sprawie wydobywania i wprowadzania do obrotu naturalnych wód mineralnych (Dz.U. L 164, s. 45), a także załącznika III do tej dyrektywy w związku z załącznikiem do rozporządzenia nr 1924/2006.

               2

               Wniosek ten został złożony w ramach sporu, jaki zaistniał między Neptune Distribution SNC (zwaną dalej „Neptune Distribution”), a ministre de l’Économie et des Finances (francuskim ministrem gospodarki i finansów) w przedmiocie zgodności z prawem wydanej przez kierownika unité départementale de l’Allier de la direction régionale de la concurrence, de la consommation et de la répression des fraudes d’Auvergne (oddziału departamentalnego Allier dyrekcji regionalnej ds. konkurencji, konsumentów i zwalczania nadużyć regionu Owernia) w dniu 5 lutego 2009 r. decyzji o wezwaniu do usunięcia naruszenia oraz wydanej przez ministra gospodarki, przemysłu i zatrudnienia w dniu 25 sierpnia 2009 r. decyzji oddalającej wniesiony przez Neptune Distribution środek zaskarżenia.

         Ramy prawne

         EKPC

               3

               Artykuł 10 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”), zatytułowany „Wolność wyrażania opinii”, stanowi:
               „1.   Każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe […].
               2.   Korzystanie z tych wolności pociągających za sobą obowiązki i odpowiedzialność może podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ograniczeniom i sankcjom, jakie są przewidziane przez ustawę i niezbędne w społeczeństwie demokratycznym […] z uwagi na ochronę zdrowia […] [i] ochronę […] praw innych osób […]”.

         Prawo Unii

      Karta

               4

               Artykuł 11 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), zatytułowany „Wolność wypowiedzi i informacji”, stanowi w ust. 1:
               „Każdy ma prawo do wolności wypowiedzi. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe”.

               5

               Zgodnie z art. 16 karty, zatytułowanym „Wolność prowadzenia działalności gospodarczej”:
               „Uznaje się wolność prowadzenia działalności gospodarczej zgodnie z prawem Unii oraz ustawodawstwami i praktykami krajowymi”.

               6

               Artykuł 52 karty, zatytułowany „Zakres i wykładnia praw i zasad”, stanowi:
               „1.   Wszelkie ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności uznanych w niniejszej karcie muszą być przewidziane ustawą i szanować istotę tych praw i wolności. Z zastrzeżeniem zasady proporcjonalności ograniczenia mogą być wprowadzone wyłącznie wtedy, gdy są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób.
               […]
               3.   W zakresie, w jakim niniejsza karta zawiera prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w [EKPC], ich znaczenie i zakres są takie same jak [w wypadku] praw przyznanych przez tę konwencję. Niniejsze postanowienie nie stanowi przeszkody, aby prawo Unii przyznawało szerszą ochronę.
               […]
               7.   Wyjaśnienia sporządzone w celu wskazania wykładni niniejszej karty są należycie uwzględniane przez sądy Unii i państw członkowskich”.

               7

               W wyjaśnieniach do Karty praw podstawowych (Dz.U. 2007, C 303, s. 17, zwanych dalej „wyjaśnieniami do karty”) w odniesieniu do jej art. 11 wskazano, że określone w art. 52 ust. 3 karty znaczenie i zakres prawa do wypowiedzi i informacji są takie same jak znaczenie i zakres prawa zagwarantowanego przez EKPC.

         Rozporządzenie nr 1924/2006

               8

               Motywy 1 i 9 rozporządzenia nr 1924/2006 są sformułowane następująco:

                        „(1)

                        Coraz więcej środków spożywczych jest etykietowanych i reklamowanych we Wspólnocie przy wykorzystaniu oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych. Dla zapewnienia wysokiego poziomu ochrony konsumentów i ułatwienia im wyboru wprowadzane na rynek produkty, w tym produkty importowane, powinny być bezpieczne i odpowiednio etykietowane. Zróżnicowany i zrównoważony sposób odżywiania się jest niezbędny dla zdrowia, a znaczenie pojedynczych produktów w kontekście ogólnej diety jest względne.

                  […]

                        (9)

                        Istnieje szeroki zakres składników odżywczych i innych substancji, obejmujący w szczególności […] składniki mineralne wraz z pierwiastkami śladowymi, […] które wywierają określone skutki żywieniowe lub fizjologiczne i mogą znajdować się w żywności oraz być przedmiotem oświadczenia. Należy zatem ustalić ogólne zasady odnoszące się do wszystkich oświadczeń dotyczących żywności w celu zapewnienia konsumentom wysokiego poziomu ochrony, dostarczenia konsumentom wiedzy niezbędnej do dokonania wyboru z pełną znajomością faktów, jak również stworzenia dla branży spożywczej równych warunków konkurencji”.

               9

               Artykuł 1 tego rozporządzenia stanowi:
               „1.   Niniejsze rozporządzenie harmonizuje przepisy ustawowe, wykonawcze i działania administracyjne państw członkowskich odnoszące się do oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych w celu zapewnienia skutecznego funkcjonowania rynku wewnętrznego przy jednoczesnym zapewnianiu wysokiego poziomu ochrony konsumentów.
               2.   Niniejsze rozporządzenie znajduje zastosowanie do oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych zawartych w przekazach komercyjnych, zarówno w etykietowaniu, przy prezentacji, jak i w reklamach żywności przeznaczonej dla konsumentów końcowych.
               […]
               5.   Niniejsze rozporządzenie jest stosowane bez uszczerbku dla następujących przepisów wspólnotowych:
               […]

                        b)

                        dyrektywy [2009/54]

                  […]”.

               10

               Zgodnie z brzmieniem art. 2 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia:
               „Zastosowanie mają również następujące definicje:
               […]

                        4)

                        »oświadczenie żywieniowe« oznacza każde oświadczenie, które stwierdza, sugeruje lub daje do zrozumienia, że dana żywność ma szczególne właściwości odżywcze ze względu na:
                        […]

                                 b)

                                 substancje odżywcze lub inne substancje,

                                          (i)

                                          które zawiera,

                                          (ii)

                                          które zawiera w zmniejszonej lub zwiększonej ilości, lub

                                          (iii)

                                          których nie zawiera;

                        5)

                        »oświadczenie zdrowotne« oznacza każde oświadczenie, które stwierdza, sugeruje lub daje do zrozumienia, że istnieje związek pomiędzy kategorią żywności, daną żywnością lub jednym z jej składników a zdrowiem;

                  […]”.

               11

               Artykuł 8 ust. 1 tego rozporządzenia stanowi:
               „Oświadczenia żywieniowe są dozwolone jedynie w przypadku, gdy są wymienione w załączniku i są zgodne z wymogami określonymi w niniejszym rozporządzeniu”.

               12

               Artykuł 13 rozporządzenia nr 1924/2006 przewiduje:
               „1.   Oświadczenia zdrowotne opisujące lub powołujące się na:

                        a)

                        rolę składnika odżywczego lub innej substancji we wzroście, rozwoju i funkcjach organizmu […],
                        […]
                        które są wymienione w wykazie określonym w ust. 3, mogą być stosowane bez konieczności zachowania procedur określonych w art. 15–19, jeżeli są:

                                 (i)

                                 oparte na ogólnie zaakceptowanych dowodach naukowych; oraz

                                 (ii)

                                 zrozumiałe dla przeciętnego konsumenta.

                  […]
               3.   Po zasięgnięciu opinii [Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA)] Komisja w terminie do 31 stycznia 2010 r. przyjmuje […] wspólnotowy wykaz dopuszczalnych oświadczeń, o których mowa w ust. 1, mający na celu zmianę elementów innych niż istotne niniejszego rozporządzenia poprzez jego uzupełnienie oraz wszelkie niezbędne warunki stosowania tych oświadczeń.
               […]”.

               13

               Załącznik do tego rozporządzenia, zatytułowany „Oświadczenia żywieniowe i warunki ich stosowania”, zawiera między innymi następujące przepisy:

         Dyrektywa 2000/13

               14

               Na podstawie art. 2 dyrektywy 2000/13:
               „1.   Etykietowanie i zastosowane metody etykietowania nie mogą:

                        a)

                        wprowadzać nabywcy w błąd, w szczególności:

                                 (i)

                                 co do właściwości środka spożywczego, a w szczególności co do jego charakteru, tożsamości, właściwości, składu, ilości, trwałości, źródła lub pochodzenia, metod wytwarzania lub produkcji;

                                 (ii)

                                 poprzez przypisywanie środkowi spożywczemu działania lub właściwości, których on nie posiada;

                                 (iii)

                                 poprzez sugerowanie, że środek spożywczy posiada szczególne właściwości, gdy w rzeczywistości wszystkie podobne środki spożywcze posiadają takie właściwości;

                        b)

                        z zastrzeżeniem przepisów wspólnotowych mających zastosowanie do naturalnych wód mineralnych i środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego – przypisywać jakiemukolwiek środkowi spożywczemu właściwości zapobiegania lub leczenia chorób ludzi bądź też odwoływać się do takich właściwości.

                  […]
               3.   Zakazy lub ograniczenia określone w ust. 1 i 2 stosuje się również do:

                        a)

                        prezentacji środków spożywczych, w szczególności ich kształtu, wyglądu lub opakowania, zastosowanych materiałów opakowaniowych, sposobu ustawienia oraz otoczenia, w jakim są pokazywane;

                        b)

                        reklamy”.

         Dyrektywa 2009/54

               15

               W motywach 5, 8 i 9 dyrektywy 2009/54 wskazano:

                        „(5)

                        Podstawowymi celami wszelkich norm dotyczących wód mineralnych powinny być ochrona zdrowia konsumentów, zapobieganie wprowadzaniu konsumentów w błąd i zapewnienie uczciwego handlu.

                  […]

                        (8)

                        W zakresie etykietowania naturalne wody mineralne podlegają ogólnym zasadom przewidzianym w dyrektywie [2000/13]. Niniejsza dyrektywa może odpowiednio ograniczyć się do ustanowienia przepisów dodatkowych i odstępstw, które powinny zostać dokonane w stosunku do tych zasad ogólnych.

                        (9)

                        Włączenie deklaracji o składzie analitycznym naturalnych wód mineralnych powinno być obowiązkowe w celu zagwarantowania, iż konsumenci są o tym poinformowani”.

               16

               Zgodnie z art. 7 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2009/54:
               „Etykiety naturalnych wód mineralnych muszą również zawierać następujące informacje:

                        a)

                        deklarację o składzie analitycznym, wymieniającą składniki charakterystyczne”.

               17

               Artykuł 9 wspomnianej dyrektywy stanowi:
               „1.   Zabrania się, zarówno na opakowaniach lub etykietach, jak też w reklamie w jakiejkolwiek formie, używania oznaczeń, określeń, znaków towarowych lub firmowych, nazw gatunkowych, obrazów lub innych znaków, symbolicznych lub nie, które:

                        a)

                        w przypadku naturalnej wody mineralnej sugerują właściwości, których ona nie posiada, w szczególności w odniesieniu do pochodzenia, daty zezwolenia na wydobywanie, wyników analiz lub wszelkich podobnych odniesień do gwarancji autentyczności;
                        […]

                  2.   Zabrania się wszelkich oznaczeń nadających [przydających] naturalnej wodzie mineralnej właściwości dotyczących zapobiegania, leczenia lub wyleczenia chorób ludzkich.
               Jednakże dopuszcza się oznaczenia określone w załączniku III, o ile zostaną zachowane odpowiednie kryteria tam ustanowione lub, w razie ich braku, kryteria ustanowione w przepisach prawa krajowego i pod warunkiem że zostały one sporządzone na podstawie analiz fizykochemicznych, a w razie potrzeby badań farmakologicznych, fizjologicznych i klinicznych przeprowadzonych według metod uznanych naukowo, zgodnie z załącznikiem I sekcja I pkt 2.
               Państwa członkowskie mogą zezwolić na oznaczenia: »pobudzające trawienie«, »może polepszyć funkcje wątrobowo-żółciowe« lub podobne oznaczenia. Ponadto państwa członkowskie mogą zezwolić na inne oznaczenia, z zastrzeżeniem, że nie naruszają [one] zasad określonych w akapicie pierwszym oraz są zgodne z zasadami określonymi w akapicie drugim.
               […]”.

               18

               Załącznik III do dyrektywy 2009/54, zatytułowany „Oznaczenia i kryteria ustanowione w art. 9 ust. 2”, zawiera oznaczenie „Odpowiednia dla diety ubogiej w sód”, powiązane z kryterium, zgodnie z którym „[z]awartość sodu jest niższa niż 20 mg/l”.

         Prawo francuskie

               19

               Zgodnie z art. R. 112‑7 akapity pierwszy i czwarty code de la consommation (francuskiego kodeksu konsumenckiego), który to przepis ma na celu transpozycję art. 2 dyrektywy 2000/13:
               „Etykietowanie i zastosowane metody etykietowania nie mogą wprowadzać nabywcy lub konsumenta w błąd, zwłaszcza co do właściwości środka spożywczego, a w szczególności co do jego charakteru, tożsamości, właściwości, składu, ilości, trwałości, źródła lub pochodzenia, metod wytwarzania lub produkcji.
               […]
               Określone powyżej zakazy lub ograniczenia stosuje się również do reklamy i do prezentacji środków spożywczych […]”.

               20

               Artykuły R. 1322‑44‑13 i R. 1322‑44‑14 code de la santé publique (francuskiego kodeksu zdrowia publicznego) mają z kolei na celu transpozycję art. 9 dyrektywy 2009/54.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               21

               Neptune Distribution prowadzi sprzedaż i dystrybucję naturalnych gazowanych wód mineralnych o nazwach „Saint-Yorre” i „Vichy Célestins”.

               22

               Decyzją z dnia 5 lutego 2009 r. kierownik oddziału departamentalnego Allier dyrekcji regionalnej ds. konkurencji, konsumentów i zwalczania nadużyć regionu Owernia wezwał Neptune Distribution do usunięcia z etykiet i z reklamy tych wód następujących oznaczeń:

                        —

                        „Sód w St-Yorre pochodzi przede wszystkim z wodorowęglanu sodu. St‑Yorre zawiera jedynie 0,53 g soli (czyli chlorku sodu) na litr, a więc mniej niż litr mleka!!!”;

                        —

                        „Nie należy mylić soli z sodem – sód w Vichy Célestins pochodzi przede wszystkim z wodorowęglanu sodu, którego nie należy w szczególności mylić z solą kuchenną (chlorkiem sodu). Vichy Célestins zawiera jedynie 0,39 g soli na litr, czyli 2–3 razy mniej aniżeli litr mleka!”, jak również, ogólnie rzecz ujmując,

                        —

                        wszelkich oznaczeń, które miały na celu przekonanie odbiorców, że wskazane wody są ubogie lub bardzo ubogie w sól lub w sód.

               23

               Decyzją z dnia 25 sierpnia 2009 r. minister gospodarki, przemysłu i zatrudnienia oddalił wniesiony przez spółkę Neptune Distribution w ramach toku instancji środek zaskarżenia przeciwko temu wezwaniu.

               24

               Wyrokiem z dnia 27 maja 2010 r. tribunal administratif de Clermont-Ferrand (sąd administracyjny dla Clermont-Ferrand oddalił wniesioną przez Neptune Distribution skargę o stwierdzenie nieważności, z powodu nadużycia władzy, zarówno wspomnianego wezwania do usunięcia naruszenia, jak i późniejszej decyzji ministra.

               25

               Wniesiona przez Neptune Distribution od tego wyroku apelacja została oddalona wyrokiem cour administrative d’appel de Lyon (administracyjnego sądu apelacyjnego w Lionie) z dnia 9 czerwca 2011 r.

               26

               Od tego wyroku Neptune Distribution wniosła skargę kasacyjną do sądu odsyłającego. W jej uzasadnieniu Neptune Distribution podniosła w szczególności zarzut oparty na dopuszczeniu się przez sąd apelacyjny w Lionie naruszenia prawa w zakresie dotyczącym art. R. 112‑7 francuskiego kodeksu konsumenckiego i art. R. 1322‑44‑13 i R. 1322‑44‑14 francuskiego kodeksu zdrowia publicznego.

               27

               Sąd odsyłający uważa, że rozstrzygnięcie w przedmiocie tego zarzutu zależy od odpowiedzi na pytanie, czy w załączniku do rozporządzenia nr 1924/2006 jako podstawę obliczenia „równoważnej ilości soli” dla ilości sodu w środku spożywczym ustalono wyłącznie ilość sodu, która, w powiązaniu z jonami chloru, tworzy chlorek sodu, czyli sól kuchenną, czy też zawartą w tym środku spożywczym łączną ilość sodu we wszystkich jego postaciach.

               28

               W tym ostatnim wypadku woda bogata w wodorowęglan sodu mogłaby bowiem nie zostać uznana za „ubogą w sód lub sól” pomimo tego, iż byłaby uboga lub bardzo uboga w chlorek sodu.

               29

               Dystrybutor naturalnej wody mineralnej bogatej w wodorowęglan sodu nie mógłby zatem umieszczać na etykietach i w komunikatach reklamowych oznaczeń, nawet prawdziwych, odnoszących się do niskiej zawartości soli lub chlorku sodu ze względu na to, że mogłoby to wprowadzać nabywcę w błąd co do łącznej zawartości sodu w danej wodzie.

               30

               W tym kontekście sąd odsyłający dodaje, że jak wynika w szczególności z obwieszczenia EFSA z dnia 21 kwietnia 2005 r., najistotniejszym ze stwierdzonych niepożądanych skutków związanych z przyjmowaniem zwiększonej dawki sodu jest wzrost ciśnienia tętniczego. Chociaż w przeważającej części odpowiada za nie sód, to we wzroście ciśnienia tętniczego istotną rolę odgrywają również jony chlorkowe. Przeprowadzono szereg badań zmierzających do wykazania, że dieta bogata w wodorowęglan sodu nie ma dla osób cierpiących na nadciśnienie takich samych niekorzystnych skutków jak dieta bogata w chlorek sodu. Prawdą jest, że w obwieszczeniu opublikowanym w czerwcu 2011 r. EFSA odmówiła włączenia do wykazu dozwolonych oświadczeń zdrowotnych przewidzianych w art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 1924/2006 oświadczenia, zgodnie z którym wodorowęglan sodu nie ma niepożądanego wpływu na ciśnienie tętnicze na tej podstawie, iż badanie przedstawione na poparcie tego oświadczenia nie dawało gwarancji metodologicznych wystarczających do tego, aby można z nich było wyciągnąć ostateczne wnioski. Jednakże sama ta okoliczność nie pozwala na twierdzenie, że wodorowęglan sodu powinien być uznany za mogący wywoływać lub zwiększać nadciśnienie tętnicze tak samo i w takich samych proporcjach co chlorek sodu.

               31

               Zdaniem tego sądu istnieje zatem wątpliwość co do równoważności, jeśli chodzi o ryzyko dla zdrowia konsumentów, spożywania wód bogatych w wodorowęglan sodu i tych bogatych w chlorek sodu. Należy zatem dokonać oceny tego, czy ograniczenia w wolności wypowiedzi i informacji reklamowych oraz wolności prowadzenia działalności gospodarczej Neptune Distribution są konieczne i proporcjonalne ze względu w szczególności na wymóg zapewnienia wysokiego poziomu ochrony zdrowia konsumentów.

               32

               W tych okolicznościach Conseil d’État postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Czy podstawę obliczenia »równoważnej ilości soli« dla ilości sodu występującego w środku spożywczym w rozumieniu załącznika do rozporządzenia […] nr 1924/2006 stanowi jedynie ilość sodu, która związana z jonami chlorku tworzy chlorek sodu, czyli sól kuchenną, czy też ogólna ilość sodu zawarta we wszystkich postaciach w tym środku spożywczym?

                        2)

                        Czy w drugim przypadku przepisy art. 2 ust. 1 dyrektywy 2000/13 oraz art. 9 ust. 1 i 2 dyrektywy 2009/54 w związku z załącznikiem III do tej dyrektywy, w świetle relacji równoważności pomiędzy sodem i solą ustalonej w załączniku do rozporządzenia nr 1924/2006, zabraniając dystrybutorowi wody mineralnej umieszczania na etykietach i w komunikatach reklamowych wszelkich oznaczeń dotyczących niskiej zawartości soli dotyczących jego produktu, bogatego jednak w wodorowęglan sodu, w zakresie, w jakim oznaczenia te mogą wprowadzać nabywcę w błąd co do ogólnej zawartości sodu w wodzie, naruszają art. 6 ust. 1 akapit pierwszy TUE w związku z art. 11 ust. 1 (wolność wypowiedzi i informacji) i art. 16 (wolność prowadzenia działalności gospodarczej) karty, jak również art. 10 EKPC?”.

         W przedmiocie pytań prejudycjalnych

         W przedmiocie pytania pierwszego

               33

               Na wstępie należy przypomnieć, że w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy pomiędzy sądami krajowymi a Trybunałem do Trybunału należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi temu sądowi rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. W tym względzie do Trybunału należy – gdy zajdzie taka potrzeba – przeformułowanie przedstawionych mu pytań. Zadaniem Trybunału jest bowiem dokonanie wykładni wszelkich przepisów prawa Unii, które są konieczne do rozstrzygnięcia przez sądy krajowe zawisłych przed nimi sporów, nawet jeżeli przepisy te nie są wyraźnie wskazane w pytaniach skierowanych do niego przez te sądy (wyrok Doc Generici, C‑452/14, EU:C:2015:644, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).

               34

               W konsekwencji nawet jeśli formalnie sąd odsyłający ograniczył pierwsze pytanie do wykładni wymienionego w załączniku do rozporządzenia nr 1924/2006 wyrażenia „równoważna ilość soli”, to okoliczność ta nie stoi na przeszkodzie, by Trybunał dokonał wykładni prawa Unii we wszystkich aspektach, które mogą być użyteczne dla rozstrzygnięcia zawisłej przed nim sprawy, bez względu na to, czy sąd ten odniósł się do nich w treści swego pytania, czy też nie. W tym zakresie do Trybunału należy wyprowadzenie z całości informacji przedstawionych mu przez sąd odsyłający, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, tych aspektów prawa, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu (zob. podobnie wyrok Doc Generici, C‑452/14, EU:C:2015:644, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).

               35

               W niniejszej sprawie należy zauważyć, że sąd odsyłający powołuje się w uzasadnieniu swego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym także na przepisy dyrektywy 2009/54.

               36

               Ponadto z uzasadnienia tego wynika, że w celu rozstrzygnięcia wniesionej do niego skargi kasacyjnej, sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy opakowania, etykiety lub reklama naturalnych wód mineralnych mogą sugerować niską zawartość sodu lub soli w tych wodach w szczególności przez wskazanie zawartości we wspomnianych wodach tylko jednego związku chemicznego zawierającego sód, w niniejszym wypadku chlorku sodu czyli soli kuchennej, bez dokładnego określenia łącznej zawartości sodu pod wszelkimi występującymi w tej wodzie postaciami chemicznymi w zakresie, w jakim ta łączna zawartość może przekraczać granice ilości sodu lub równoważnej ilości soli określone uregulowaniami Unii mającymi zastosowanie do oświadczeń i oznaczeń wykorzystywanych w odniesieniu do naturalnych wód mineralnych.

               37

               Pytanie pierwsze należy zatem rozumieć jako zmierzające w istocie do ustalenia, czy prawo Unii należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się ono temu, by opakowania, etykiety lub reklama naturalnych wód mineralnych zawierały oświadczenia lub oznaczenia mające przekonać konsumenta, iż dane wody mają niską, a nawet bardzo niską zawartość sodu lub soli lub iż są odpowiednie dla diety ubogiej w sód, w wypadku gdy łączna zawartość sodu pod wszelkimi występującymi w tych wodach postaciami chemicznymi przekracza granice ilości sodu lub równoważnej ilości soli określone mającymi zastosowanie w tej dziedzinie uregulowaniami Unii.

               38

               W celu udzielenia użytecznej odpowiedzi na wspomniane pytanie należy uwzględnić zarówno przepisy rozporządzenia nr 1924/2006, jak i przepisy dyrektywy 2009/54.

               39

               Zgodnie z art. 1 ust. 5 rozporządzenia nr 1924/2006 jest ono stosowane bez uszczerbku dla przepisów dyrektywy 2009/54.

               40

               Podczas gdy wspomniane rozporządzenie reguluje stosowanie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności w sposób ogólny, wspomniana dyrektywa przewiduje szczegółowe przepisy dotyczące oznaczeń, które mogą być umieszczane na opakowaniach, etykietach i w reklamie naturalnych wód mineralnych.

               41

               Zgodnie z art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 1924/2006 oświadczenia żywieniowe są dozwolone jedynie w wypadku, gdy są wymienione w załączniku do tego rozporządzenia i są zgodne z wymogami określonymi we wspomnianym rozporządzeniu.

               42

               W zakresie dotyczącym oświadczeń żywieniowych odnoszących się do zawartości sodu lub soli wspomniany załącznik pozwala na określenie środka spożywczego jako mającego „nisk[ą] zawartość sodu [lub] soli” lub „bardzo nisk[ą] zawartość sodu [lub] soli” lub na stosowanie każdego innego oświadczenia, które może mieć taki sam sens dla konsumenta, pod warunkiem że ten środek spożywczy zawiera nie więcej niż 0,12 g sodu lub równoważną ilość soli na 100 g lub na 100 ml w odniesieniu do pierwszego z tych oświadczeń lub nie więcej niż 0,04 g sodu lub równoważną ilość soli na 100 g lub na 100 ml w odniesieniu do drugiego z tych oświadczeń.

               43

               Wody podlegają jednak w tym względzie szczególnym zasadom.

               44

               Dokładniej rzecz ujmując, w pierwszej kolejności w załączniku do rozporządzenia nr 1924/2006 zakazano stosowania w odniesieniu do naturalnych wód mineralnych i innych wód oświadczenia „bardzo niska zawartość sodu [lub] soli” i każdego innego oświadczenia, które może mieć taki sam sens dla konsumenta.

               45

               W drugiej kolejności – oświadczenie „niska zawartość sodu [lub] soli” podobnie jak każde inne oświadczenie, które może mieć taki sam sens dla konsumenta, jest dozwolone zgodnie z tym załącznikiem w wypadku wód innych niż naturalne wody mineralne objęte zakresem stosowania dyrektywy 2009/54, pod warunkiem że dana wartość nie przekracza 2 mg sodu na 100 ml, to jest 20 mg na litr.

               46

               Zgodnie z art. 9 ust. 2 akapit drugi dyrektywy 2009/54 dopuszcza się oznaczenia określone w załączniku III do tej dyrektywy, o ile zostaną zachowane odpowiednie kryteria tam ustanowione lub, w razie ich braku, kryteria ustanowione w przepisach prawa krajowego, pod warunkiem że zostały spełnione niektóre warunki techniczne.

               47

               Wspomniany załącznik zawiera oznaczenie „Odpowiednia dla diety ubogiej w sód” powiązane z kryterium, zgodnie z którym „[z]awartość sodu jest niższa niż 20 mg/l”.

               48

               Precyzując w dyrektywie 2009/54 maksymalną ilość sodu, jaką mogą zawierać naturalne wody mineralne, w wypadkach gdy ich opakowania, etykiety lub reklama zawierają oznaczenie odnoszące się do niskiej zawartości sodu, prawodawca Unii nie dokonuje rozróżnienia postaci sodu w zależności od związku chemicznego, w którego skład ten sód wchodzi lub z którego on pochodzi.

               49

               W zakresie celów realizowanych zarówno przez rozporządzenie nr 1924/2006, jak i dyrektywę 2009/54 należy przypomnieć, że jak stanowi art. 1 tego rozporządzenia, jego celem jest zapewnienie skutecznego funkcjonowania rynku wewnętrznego, przy jednoczesnym zapewnianiu wysokiego poziomu ochrony konsumentów. W tym względzie w motywach 1 i 9 wspomnianego rozporządzenia wyjaśniono, że celem umożliwienia konsumentowi dokonania wyboru z pełną świadomością faktów należy mu w szczególności dostarczyć niezbędnych informacji (wyrok Ehrmann, C‑609/12, EU:C:2014:252, pkt 40).

               50

               Podstawowymi celami wszelkich norm dotyczących wód mineralnych powinny być w świetle motywu 5 dyrektywy 2009/54 ochrona zdrowia konsumentów, zapobieganie wprowadzaniu ich w błąd i zapewnienie uczciwego handlu. Podobnie w motywie 9 tej dyrektywy wskazano, że włączenie deklaracji o składzie analitycznym naturalnych wód mineralnych powinno być obowiązkowe w celu zagwarantowania konsumentom informacji (zob. wyrok Hotel Sava Rogaška, C‑207/14, EU:C:2015:414, pkt 40).

               51

               Należy zatem stwierdzić, że przyjmując przepisy rozporządzenia nr 1924/2006 i dyrektywy 2009/54, prawodawca Unii uznał za konieczne zagwarantowanie, iż konsument otrzyma właściwą i przejrzystą informację dotyczącą zawartości sodu w wodzie przeznaczonej do spożycia.

               52

               Gwarancje te należy oceniać także w świetle znaczenia poziomu spożycia sodu dla zdrowia ludzkiego.

               53

               Ze względu na to, iż jest bezsporne, że sód jest składnikiem wielu związków chemicznych, w tym w szczególności chlorku sodu, czyli soli kuchennej, i wodorowęglanu sodu, jego ilość w naturalnych wodach mineralnych powinna być oceniana w świetle przepisów dyrektywy 2009/54 z uwzględnieniem całkowitej zawartości sodu w naturalnych wodach mineralnych, niezależnie od jego postaci.

               54

               Niewątpliwie zgodnie z art. 7 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2009/54 etykiety naturalnych wód mineralnych muszą określać ich skład analityczny, wskazując charakterystyczne składniki tych wód.

               55

               Niemniej jednak należy zauważyć, że opakowania, etykiety lub reklama naturalnych wód mineralnych, które, niezależnie od wskazania, zgodnie z przepisem określonym w poprzednim punkcie niniejszego wyroku, łącznej zawartości sodu w tych wodach na etykiecie, zawierają oznaczenie odnoszące się do niskiej zawartości sodu w wodzie, również mogą wprowadzać konsumenta w błąd ze względu na to, iż mogą one sugerować, że wody te mają niską zawartość sodu lub soli oraz że są odpowiednie dla diety ubogiej w sód, podczas gdy w rzeczywistości zawierają one 20 mg/l lub więcej sodu (zob. analogicznie wyrok Teekanne, C‑195/14, EU:C:2015:361, pkt 38–41).

               56

               W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć w sposób następujący:

                        —

                        Artykuł 8 ust. 1 rozporządzenia nr 1924/2006 w związku z załącznikiem do tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, iż wprowadza on zakaz stosowania w odniesieniu do naturalnych wód mineralnych i innych wód oświadczenia „bardzo niska zawartość sodu [lub] soli” i każdego innego oświadczenia, które może mieć taki sam sens dla konsumenta.

                        —

                        Artykuł 9 ust. 2 dyrektywy 2009/54 w związku z załącznikiem III do tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, iż sprzeciwia się on temu, by opakowania, etykiety lub reklama naturalnych wód mineralnych zawierały oświadczenia lub oznaczenia mające przekonać konsumenta, iż dane wody mają niską zawartość sodu lub soli lub iż są one odpowiednie dla diety ubogiej w sód, w wypadku gdy łączna zawartość sodu pod wszelkimi występującymi w tych wodach postaciami chemicznym wynosi co najmniej 20 mg/l.

         W przedmiocie pytania drugiego

               57

               Poprzez drugie pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza przede wszystkim do ustalenia, czy art. 2 ust. 1 dyrektywy 2000/13 i art. 9 ust. 1 i 2 dyrektywy 2009/54 w związku z załącznikiem III do dyrektywy 2009/54 oraz z załącznikiem do rozporządzenia nr 1924/2006 są ważne w zakresie, w jakim wprowadzają zakaz umieszczania na opakowaniach, etykietach i w reklamie naturalnych wód mineralnych wszelkich oświadczeń lub oznaczeń dotyczących niskiej zawartości w tych wodach chlorku sodu, czyli soli kuchennej, które to oświadczenia lub oznaczenia mogą wprowadzać konsumenta w błąd co do łącznej zawartości sodu w tych wodach.

               58

               Sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o dokonanie oceny ważności tych przepisów w świetle art. 6 ust. 1 akapit pierwszy TUE w związku z art. 11 ust. 1 i art. 16 karty oraz z art. 10 EKPC.

               59

               Na wstępie należy zauważyć, że chociaż w pytaniu drugim sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o dokonanie oceny ważności przepisu dyrektywy 2000/13, to przepis ten nie dotyczy sprawy będącej przedmiotem postępowania głównego.

               60

               Artykuł 2 ust. 1 lit. a) i art. 3 dyrektywy 2000/13 stanowią bowiem jedynie, że etykietowanie, prezentacja i reklama nie mogą wprowadzać nabywcy w błąd, w szczególności co do właściwości środka spożywczego.

               61

               W odróżnieniu od przepisów rozporządzenia nr 1924/2006 i dyrektywy 2009/54 przepisy dyrektywy 2000/13 nie przewidują mających zastosowanie wobec producentów i dystrybutorów naturalnych wód mineralnych szczegółowych wymogów odnoszących się do stosowania oświadczeń lub oznaczeń mogących sugerować, że dana woda ma niską lub bardzo niską zawartość sodu lub soli lub że jest odpowiednia dla diety ubogiej w sód.

               62

               W konsekwencji w niniejszej sprawie należy jedynie dokonać oceny ważności art. 9 ust. 1 i 2 dyrektywy 2009/54 w związku z załącznikiem III do dyrektywy 2009/54 oraz z załącznikiem do rozporządzenia nr 1924/2006.

               63

               W tym względzie należy przypomnieć, że wolność wypowiedzi i informacji została usankcjonowana w art. 11 karty, której to karcie zgodnie z art. 6 ust. 1 TUE przyznano taką samą moc prawną jak traktatom.

               64

               Wolność ta jest także chroniona na podstawie art. 10 EKPC, który, jak wynika z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, ma w szczególności zastosowanie do rozpowszechniania przez przedsiębiorcę informacji o charakterze handlowym, między innymi w postaci komunikatów reklamowych [zob. wyroki ETPC: z dnia 24 lutego 1994 r. w sprawie Casado Coca przeciwko Hiszpanii, seria A, nr 285, §§ 35, 36; a także z dnia 11 grudnia 2003 r. w sprawie Krone Verlag GmbH & Co. KG przeciwko Austrii (nr 3), Recueil des arrêts et décisions 2003-XII, §§ 19, 20].

               65

               Ze względu na to, że wolność wypowiedzi i informacji przewidziana w art. 11 karty ma, jak wynika z art. 52 ust. 3 karty i z wyjaśnień odnoszących się do jej art. 11, takie samo znaczenie i taki sam zakres jak wolność zagwarantowana przez EKPC, należy stwierdzić, że wspomniana wolność obejmuje stosowanie przez przedsiębiorcę na opakowaniach, etykietach i w reklamie naturalnych wód mineralnych oświadczeń i oznaczeń odnoszących się do zawartości sodu lub soli w takich wodach.

               66

               Ponadto należy zauważyć, że chroniona na podstawie art. 16 karty wolność prowadzenia działalności gospodarczej powinna być rozpatrywana w świetle jej funkcji społecznej (zob. podobnie wyrok Deutsches Weintor, C‑544/10, EU:C:2012:526, pkt 54).

               67

               Zakaz umieszczania na opakowaniach, etykietach i w reklamie naturalnych wód mineralnych wszelkich oświadczeń lub oznaczeń odnoszących się do niskiej zawartości sodu w takich wodach, które to oświadczenia lub oznaczenia mogą wprowadzać konsumenta w błąd co do tej zawartości, stanowi ingerencję w wolność wypowiedzi przedsiębiorcy i udzielania przez niego informacji oraz w jego wolność prowadzenia działalności gospodarczej.

               68

               Mimo, że wolności te mogą jednak zostać ograniczone, wszelkie ograniczenia w korzystaniu z nich muszą, zgodnie z art. art. 52 ust. 1 karty, być przewidziane ustawą i szanować istotę tych wolności. Ponadto jak wynika z tego samego postanowienia, ograniczenia mogą, zgodnie z zasadą proporcjonalności, zostać wprowadzone wyłącznie wtedy, gdy są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób.

               69

               W tym względzie należy zauważyć, że, po pierwsze, ingerencja, o której mowa w pkt 67 niniejszego wyroku, jest przewidziana przez prawo, a mianowicie przez art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 1924/2006 w związku z załącznikiem do tego rozporządzenia i art. 9 ust. 2 dyrektywy 2009/54 w związku z załącznikiem III do tej dyrektywy.

               70

               Po drugie, istota wolności wypowiedzi przedsiębiorcy i udzielania przez niego informacji nie została naruszona wspomnianymi przepisami ze względu na to, że przepisy te ograniczają się do ustanowienia wymogu, zgodnie z którym informacje, które mogą być przekazywane konsumentowi w odniesieniu do zawartości sodu lub soli w naturalnych wodach mineralnych, muszą spełniać pewne warunki, takie jak te wskazane w pkt 44–56 niniejszego wyroku.

               71

               Ponadto nie zakazując wytwarzania i wprowadzania do obrotu naturalnych wód mineralnych, będące przedmiotem postępowania głównego uregulowania ograniczają się do kontroli, w ściśle określonej dziedzinie, umieszczanych na tych napojach etykiet i związanej z nimi reklamy. W konsekwencji uregulowania te pozostają bez jakiegokolwiek wpływu na samą istotę wolności prowadzenia działalności gospodarczej (zob. podobnie wyrok Deutsches Weintor, C‑544/10, EU:C:2012:526, pkt 57, 58).

               72

               Jak zostało przypomniane w pkt pkt 49–52 niniejszego wyroku, przepisy rozporządzenia nr 1924/2006 i dyrektywy 2009/54, w szczególności te, w których przewidziano ograniczenia w stosowaniu oświadczeń i oznaczeń rozpatrywanych w postępowaniu głównym, mają na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów, zagwarantowanie konsumentom właściwej i przejrzystej informacji co do zawartości sodu w wodach przeznaczonych do spożycia, zapewnienie uczciwego handlu i ochronę zdrowia ludzkiego.

               73

               Jak wskazał rzecznik generalny w pkt 46 opinii, ochrona zdrowia ludzkiego i ochrona konsumentów na wysokim poziomie stanowią prawnie uzasadnione względami interesu ogólnego cele, realizowane na mocy prawa Unii w szczególności zgodnie z art. 9 TFUE, 12 TFUE, art. 114 ust. 3 TFUE, art. 168 ust. 1 TFUE, art. 169 ust. 1 TFUE oraz z art. 35 i 38 karty.

               74

               Potrzeba zapewnienia konsumentom możliwie najdokładniejszych i najbardziej przejrzystych informacji dotyczących właściwości produktu pozostaje zaś w ścisłym związku z ochroną zdrowia ludzkiego i stanowi kwestię interesu ogólnego (zob. podobnie wyroki ETPC: z dnia 25 sierpnia 1998 r. w sprawie Hertel przeciwko Szwajcarii, Recueil des arrêts et décisions 1998-VI, § 47; a także z dnia 2 maja 2000 r. w sprawie Bergens Tidende i in. przeciwko Norwegii Recueil des arrêts et décisions 2000‑IV, § 51), który może uzasadniać ograniczenia wolności wypowiedzi przedsiębiorcy i udzielania przez niego informacji oraz jego wolności prowadzenia działalności gospodarczej.

               75

               W tych okolicznościach, dokonując oceny ważności kwestionowanych przepisów, należy dążyć do pogodzenia wymogów związanych z ochroną poszczególnych chronionych przez unijny porządek prawny praw podstawowych i prawnie uzasadnionych względami interesu ogólnego celów oraz do zapewnienia odpowiedniej równowagi między nimi (zob. podobnie wyrok Deutsches Weintor, C‑544/10, EU:C:2012:526, pkt 47).

               76

               Co się tyczy sądowej kontroli warunków zastosowania zasady proporcjonalności, prawodawcy Unii należy przyznać szeroki zakres uznania w dziedzinie takiej jak ta stanowiąca przedmiot niniejszej sprawy, w której działanie wiąże się z koniecznością podejmowania przez niego decyzji natury politycznej, gospodarczej i społecznej oraz dokonywania złożonych ocen [zob. podobnie wyroki: British American Tobacco (Investments) i Imperial Tobacco, C‑491/01, EU:C:2002:741, pkt 123; a także Alliance for Natural Health i in., C‑154/04 i C‑155/04, EU:C:2005:449, pkt 52].

               77

               W tym względzie należy zauważyć w pierwszej kolejności, że przy założeniu, iż oświadczenie lub oznaczenie odnoszące się do zawartości w naturalnych wodach mineralnych sodu połączonego z jonami chlorku można uznać jako takie za prawdziwe, jest ono jednak niekompletne, jeżeli sugeruje, że wody te mają niską zawartość sodu, podczas gdy w rzeczywistości łączna zawartość sodu przekracza granice określone uregulowaniami Unii (zob. podobnie wyrok Deutsches Weintor, C‑544/10, EU:C:2012:526, pkt 51).

               78

               W takiej sytuacji informacje na opakowaniach, etykietach i w reklamie zawierające wspomniane oświadczenie lub oznaczenie mogą wprowadzić konsumenta w błąd co do zawartości sodu w będących przedmiotem postępowania głównego wodach mineralnych.

               79

               W drugiej kolejności – nie można przyjąć argumentacji Neptune Distribution, w myśl której kontrolowane przepisy wykraczają poza to co niezbędne dla ochrony zdrowia konsumentów ze względu na to, że mają one zastosowanie bez rozróżnienia do wszelkich postaci chemicznych sodu, w tym – w postaci wodorowęglanu sodu, podczas gdy cząsteczka wodorowęglanu sodu nie ma niekorzystnego wpływu na zdrowie ludzkie, gdyż nadciśnienie tętnicze jest powodowane tylko przez chlorek sodu.

               80

               Bez potrzeby rozstrzygania kwestii, czy szkodliwość, w kontekście zagrożenia rozwojem nadciśnienia tętniczego, spożywania dużych dawek sodu związanego z jonami chlorku jest porównywalna do zagrożenia związanego ze spożywaniem sodu występującego w innym związku chemicznym, w szczególności wodorowęglanie sodu, należy bowiem stwierdzić, iż zagrożenie to zostało określone przez prawodawcę Unii z jednej strony w świetle wymogu ochrony zdrowia ludzkiego, a z drugiej strony – zasady ostrożności w tej dziedzinie.

               81

               Jak wskazał rzecznik generalny w pkt 49 opinii, prawodawca Unii powinien uwzględniać zasadę ostrożności, zgodnie z którą jeżeli występuje niepewność dotycząca istnienia lub zakresu zagrożenia zdrowia ludzi, mogą zostać podjęte działania ochronne, bez oczekiwania, aż realność i waga tych zagrożeń zostaną w pełni udowodnione (zob. wyrok Acino/Komisja, C‑269/13 P, EU:C:2014:255, pkt 57).

               82

               Jeżeli istnienie lub zakres domniemanego ryzyka okazują się niemożliwe do ustalenia z całkowitą pewnością z racji nieostatecznego charakteru wyników przeprowadzonych badań, lecz w przypadku wystąpienia tego ryzyka powstanie rzeczywistej szkody dla zdrowia publicznego jest prawdopodobne, zasada ostrożności uzasadnia przyjęcie środków ograniczających (zob. podobnie wyrok Acino/Komisja, C‑269/13 P, EU:C:2014:255, pkt 58).

               83

               Tymczasem z dostępnych Trybunałowi akt, a w szczególności ze wskazanego w pkt 30 niniejszego wyroku obwieszczenia EFSA z dnia 21 kwietnia 2005 r., do którego odnosi się wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, nie można wyciągnąć wniosku, że zagrożenie zdrowia ludzkiego związane ze spożyciem dużych ilości sodu występującego w wielu związkach chemicznych, w szczególności w wodorowęglanie sodu, jest wykluczone.

               84

               W tych okolicznościach należy stwierdzić, że prawodawca Unii mógł skutecznie uznać, iż utrudnienia i ograniczenia takie jak te określone w przepisach będących przedmiotem pytania pierwszego i odnoszące się do stosowania oświadczeń lub oznaczeń dotyczących niskiej zawartości sodu w naturalnych wodach mineralnych są właściwe i konieczne w celu zapewnienia ochrony zdrowia ludzkiego w Unii.

               85

               W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, że ingerencja w wolność wypowiedzi przedsiębiorcy i udzielania przezeń informacji oraz w jego wolność prowadzenia działalności gospodarczej jest w niniejszym wypadku proporcjonalna do zamierzonych celów.

               86

               W świetle wszystkich powyższych rozważań należy stwierdzić, że analiza pytania drugiego nie wykazała niczego, co mogłoby wpłynąć na ważność art. 9 ust. 1 i 2 dyrektywy 2009/54 w związku z załącznikiem III do tej dyrektywy oraz z załącznikiem do rozporządzenia nr 1924/2006.

         W przedmiocie kosztów

               87

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:

                           1)

                           Artykuł 8 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności, zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 107/2008 z dnia 15 stycznia 2008 r., w związku z załącznikiem do tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że wprowadza on zakaz stosowania w odniesieniu do naturalnych wód mineralnych i innych wód oświadczenia „bardzo niska zawartość sodu [lub] soli” i każdego innego oświadczenia, które może mieć taki sam sens dla konsumenta.

                           Artykuł 9 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/54/WE z dnia 18 czerwca 2009 r. w sprawie wydobywania i wprowadzania do obrotu naturalnych wód mineralnych w związku z załącznikiem III do tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on temu, by opakowania, etykiety lub reklama naturalnych wód mineralnych zawierały oświadczenia lub oznaczenia mające przekonać konsumenta, iż dane wody mają niską zawartość sodu lub soli lub iż są one odpowiednie dla diety ubogiej w sód, w wypadku gdy łączna zawartość sodu pod wszelkimi występującymi w tych wodach postaciami chemicznymi wynosi co najmniej 20 mg/l.

                           2)

                           Analiza pytania drugiego nie wykazała niczego, co mogłoby wpłynąć na ważność art. 9 ust. 1 i 2 dyrektywy 2009/54 w związku z załącznikiem III do tej dyrektywy oraz z załącznikiem do rozporządzenia nr 1924/2006.

                     Podpisy

            (
            *
         )   Język postępowania: francuski.


Wyrok Sądu (izba odwołań) z dnia 25 października 2013 r. # Komisja Europejska przeciwko Chrysanthe Moschonaki. # Sprawa T-476/11 P.


Wyrok Sądu (druga izba) z dnia 25 stycznia 2017 r.#Sun System Kereskedelmi és Szolgáltató Kft. przeciwko Urzędowi Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej.#Znak towarowy Unii Europejskiej – Postępowanie w sprawie sprzeciwu – Zgłoszenie graficznego unijnego znaku towarowego Choco Love – Wcześniejsze, słowne i graficzny, unijne i krajowy, znaki towarowe CHOCOLATE, CSOKICSŐ i Chocolate Brown – Względna podstawa odmowy rejestracji – Prawdopodobieństwo wprowadzenia w błąd – Artykuł 8 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 207/2009.#Sprawa T-325/15.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (druga izba) z dnia 21 marca 1996 r. # Akli Chehab przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Urzędnicy. # Sprawa T-10/95.


Wyrok Sądu (pierwsza izba) z dnia 22 września 2016 r.#Grupo de originación y análisis, SL przeciwko Urzędowi Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej.#Znak towarowy Unii Europejskiej – Postępowanie w sprawie sprzeciwu – Zgłoszenie graficznego unijnego znaku towarowego BK PARTNERS – Wcześniejszy słowno-graficzny krajowy znak towarowy bk. – Względna podstawa odmowy rejestracji – Prawdopodobieństwo wprowadzenia w błąd – Artykuł 8 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 207/2009.#Sprawa T-228/15.


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 7 września 2006 r.#Georgios Agorastoudis i in. (C-187/05), Ioannis Pannou i in. (C-188/05), Kostandinos Kotsabougioukis i in. (C-189/05) i Georgios Akritopoulos i in. (C-190/05) przeciwko Goodyear Hellas ABEE.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Areios Pagos - Grecja.#Zwolnienia grupowe - Dyrektywa 75/129/EWG - Artykuł 1 ust. 2 lit. d) - Zaprzestanie działalności zakładu w wyniku decyzji sądowej - Zaprzestanie działalności zakładu w wyniku samodzielnej decyzji pracodawcy.#Sprawy połączone C-187/05 do C-190/05.

text:
      Sprawy połączone od C‑187/05 do C‑190/05
      Georgios Agorastoudis i in.
      przeciwko
      Goodyear Hellas ABEE
      (wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Areios Pagos)
      Zwolnienia grupowe – Dyrektywa 75/129/EWG – Artykuł 1 ust. 2 lit. d) – Zaprzestanie działalności zakładu w wyniku decyzji sądowej – Zaprzestanie działalności zakładu z woli samego pracodawcy
      Streszczenie wyroku
      Polityka społeczna – Zbliżanie ustawodawstw – Zwolnienia grupowe – Dyrektywa 75/129
      (dyrektywy Rady 75/129, art. 1 ust. 2 lit. d))
      Wykładni dyrektywy 75/129 w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych należy
         dokonywać w ten sposób, że ma ona zastosowanie w przypadku zwolnień grupowych wynikających z definitywnego zakończenia funkcjonowania
         przedsiębiorstwa lub zakładu z woli samego pracodawcy, przy braku uprzedniego orzeczenia sądowego, i takiego zastosowania
         dyrektywy nie wyklucza odstępstwo, o którym stanowi art. 1 ust. 2 lit. d) tej dyrektywy.

      (por. pkt 45 i sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 7 września 2006 r.(*)

      Zwolnienia grupowe – Dyrektywa 75/129/EWG – Artykuł 1 ust. 2 lit. d) – Zaprzestanie działalności zakładu w wyniku decyzji sądowej – Zaprzestanie działalności zakładu z woli samego pracodawcy
      W sprawach połączonych od C‑187/05 do C‑190/05
      mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Areios
         Pagos (Grecja) postanowieniami z dnia 17 marca 2005 r., które wpłynęły do Trybunału w dniu 27 kwietnia 2005 r., w postępowaniach:

      Georgios Agorastoudis i in. (C‑187/05),

      Ioannis Pannou i in. (C‑188/05),

      Kostandinos Kotsabougioukis i in. (C‑189/05),

      Georgios Akritopoulos i in. (C‑190/05)

      przeciwko
      Goodyear Hellas ABEE,

      przy udziale:
      Geniki Synomospondia Ergaton Elladas (GSEE),

      Ergatoypalliliko kentro Thessalonikis (C‑187/05 i C‑189/05),

      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: P. Jann, prezes izby, K. Schiemann, Colneric, E. Juhász (sprawozdawca) i E. Levits, sędziowie,
      rzecznik generalny: D. Ruiz-Jarabo Colomer,
      sekretarz: L. Hewlett, główny administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 27 kwietnia 2006 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu G. Agorastoudisa i in. przez A. Kazakosa, dikigoros,
      –        w imieniu I. Pannou i in. przez A. Kazakosa, dikigoros,
      –        w imieniu K. Kotsabougioukisa i in. przez A. Kazakosa, dikigoros,
      –        w imieniu G. Akritopoulosa i in. przez A. Kazakosa, dikigoros,
      –        w imieniu Goodyear Hellas ABEE przez K. Kremalisa i I.-D. Filiotisa, dikigori,
      –        w imieniu Geniki Synomospondia Ergaton Elladas (GSEE) przez A. Kazakosa, dikigoros,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez M. Condou-Durande i G. Rozeta, działających w charakterze pełnomocników,
      podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni dyrektywy Rady 75/129/EWG z dnia 17 lutego 1975 r. w sprawie
         zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych (Dz.U. L 48, str. 29).

      2        Wnioski te zostały złożone w ramach sporów pomiędzy zwolnionymi pracownikami a byłym pracodawcą w kwestii zgodności z prawem
         ich grupowego zwolnienia dokonanego w wyniku zaprzestania działalności zakładu z woli samego pracodawcy.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3        Dyrektywa 75/129, mająca za podstawę art. 100 traktatu EWG (po zmianie art. 100 WE, obecnie art. 94 WE) ma za zadanie, zgodnie
         ze swym pierwszym motywem, „zwiększyć stopień ochrony pracowników w przypadku zwolnień grupowych, uwzględniając potrzebę zrównoważonego
         rozwoju gospodarczego i społecznego we Wspólnocie”. W drugim motywie tej dyrektywy stwierdzono, że „pomimo postępującego zbliżania,
         wciąż istnieją różnice między przepisami obowiązującymi w państwach członkowskich dotyczące trybu i procedury zwolnień grupowych,
         jak również środków zmierzających do złagodzenia skutków zwolnień dla pracowników”. Z tego powodu stwierdzono w motywie piątym
         tej dyrektywy, że konieczne jest popieranie – z jednoczesnym zachowaniem poprawy w rozumieniu art. 117 traktatu EWG [po zmianie
         art. 117 traktatu WE (art. 117–120 traktatu WE zastąpione zostały przez art. 136 WE–143 WE)] – zbliżenia przepisów obowiązujących
         w państwach członkowskich.

      4        Artykuł 1 dyrektywy 75/129 określa w następujący sposób zakres jej stosowania:

      „1.      Dla celów niniejszej dyrektywy:
      a)      »zwolnienia grupowe« oznaczają zwolnienia dokonywane przez pracodawcę z jednego lub więcej powodów niezwiązanych z poszczególnym
         pracownikiem, w przypadku gdy, w zależności od wyboru państw członkowskich, liczba zwolnień wynosi:

      -      bądź, w okresie 30 dni:
      1.      co najmniej 10 w przedsiębiorstwach zatrudniających zwykle więcej niż 20, a mniej niż 100 pracowników;
      2.      co najmniej 10% liczby pracowników w przedsiębiorstwach zatrudniających zwykle co najmniej 100, a mniej niż 300 pracowników;
      3.      co najmniej 30 w przedsiębiorstwach zatrudniających zwykle co najmniej 300 pracowników;
      -      bądź, w okresie 90 dni, co najmniej 20, niezależnie od liczby pracowników zwykle zatrudnionych w tych przedsiębiorstwach;
      […]
      2.      Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do:
      a)      zwolnień grupowych dokonywanych w ramach umów o pracę zawartych na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy,
         z wyjątkiem przypadku gdy takie zwolnienia następują przed upływem terminu lub wykonaniem tych umów;

      b)      pracowników administracji publicznej lub instytucji prawa publicznego (lub, w przypadku gdy państwa członkowskie nie stosują
         tego pojęcia, do jednostek będących ich odpowiednikami);

      c)      załóg statków morskich;
      d)      pracowników zakładu, który zakończył działalność wskutek orzeczenia sądowego” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie
         cytaty z tej dyrektywy poniżej].

      5        Dyrektywa 75/129 przewiduje w art. 2 określone obowiązki po stronie pracodawcy, który ma zamiar przeprowadzić zwolnienia grupowe.
         Ma on przede wszystkim obowiązek przeprowadzenia konsultacji z przedstawicielami pracowników, obejmujących przynajmniej możliwości
         uniknięcia lub ograniczenia zwolnień grupowych, jak również złagodzenie ich konsekwencji. Ponadto aby umożliwić przedstawicielom
         pracowników przedstawienie konstruktywnych propozycji, pracodawca, we właściwym czasie w trakcie trwania konsultacji, zobowiązany
         jest do dostarczenia im wszystkich istotnych informacji i notyfikowania im - w każdym przypadku na piśmie - przyczyn zamierzonego
         zwolnienia, liczby pracowników przewidzianych do zwolnienia, liczby pracowników zwykle zatrudnionych oraz okres, w którym
         przewidywane są zwolnienia.

      6        Artykuł 3 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:

      „Pracodawca zobowiązany jest do notyfikowania na piśmie właściwemu organowi władzy publicznej o każdym zamiarze zwolnienia
         grupowego.

      Notyfikacja zawiera wszystkie istotne informacje dotyczące planowanych zwolnień grupowych i konsultacji z przedstawicielami
         pracowników, przewidzianych w art. 2, w szczególności przyczyny zwolnień, liczbę pracowników przewidzianych do zwolnienia,
         liczbę zwykle zatrudnionych pracowników i okres, w którym przewiduje się przeprowadzenie zwolnień”.

      7        Artykuł 4 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:

      „Zamierzone zwolnienia grupowe, notyfikowane właściwemu organowi władzy publicznej, stają się skuteczne najwcześniej 30 dni
         po notyfikacji określonej w art. 3 ust. 1 […]

      […]”.
      8        Artykuł 5 tej samej dyrektywy stanowi wreszcie, że dyrektywa „nie ma wpływu na prawo państw członkowskich do stosowania lub
         wprowadzania przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych, które są korzystniejsze dla pracowników”.

      9        Dyrektywa 75/129 zmieniona została dyrektywą Rady 92/56/EWG z dnia 24 czerwca 1992 r. (Dz.U. L 245, str. 3) po przyjęciu Wspólnotowej
         Karty Socjalnych Praw Podstawowych Pracowników na posiedzeniu Rady Europejskiej w Strasburgu w dniu 9 grudnia 1989 r. Zmiana
         ta zawiera zasadniczo zwiększenie obowiązków pracodawcy w dziedzinie informowania i konsultowania z przedstawicielami pracowników,
         o którym stanowi art. 2 dyrektywy, a także, przez dodanie art. 5a do tej ostatniej dyrektywy przewiduje ciążący na państwach
         członkowskich obowiązek zapewnienia by przedstawiciele pracowników lub pracownicy dysponowali procedurami administracyjnymi
         lub sądowymi zapewniającymi wykonywanie obowiązków przewidzianych dyrektywą 75/129.

      10      W ramach tych zmian art. 1 ust. 2 lit. d) dyrektywy 75/129 został uchylony.

      11      W ramach tych samych zmian do art. 3 ust. 1 dyrektywy 75/129 dodany został drugi akapit:

      „Jednakże państwa członkowskie mogą przewidzieć, że w przypadku zamiaru zwolnienia grupowego związanego z zaprzestaniem działalności
         przedsiębiorstwa w następstwie orzeczenia sądowego pracodawca zobowiązany jest notyfikować go na piśmie właściwemu organowi
         władzy publicznej, jedynie w przypadku gdy ta ostatnia wystąpi z odpowiednim wnioskiem.”

      12      Dyrektywa 92/56 dodała także do dyrektywy 75/129 art. 4 ust. 4 stanowiący, iż:

      „Państwa członkowskie mogą nie stosować niniejszego artykułu do zwolnień grupowych następujących w związku z zaprzestaniem
         działalności przedsiębiorstwa, w przypadku gdy jest ono wynikiem orzeczenia sądowego.”

       Uregulowania krajowe
      13      Transpozycja dyrektywy 75/129 do greckiego porządku prawnego dokonana została ustawą nr 1387/1983.

      14      Ustawa ta przewiduje w art. 3 pełne poinformowanie przez pracodawcę pracowników na piśmie o planowanych zwolnieniach grupowych
         oraz o ich przyczynach, a także obowiązek konsultacji pracodawcy z przedstawicielami pracowników oraz obowiązek poinformowania
         tych ostatnich o wszystkim, co pozwoliłoby im na przedstawienie konstruktywnych propozycji. Przewiduje także obowiązek pracodawcy
         przekazania tych informacji organowi władzy publicznej. Ponadto ustawa ta zawiera w art. 5 ust. 3 przepis korzystny dla pracowników,
         według którego, jeżeli strony nie dojdą do porozumienia, prefekt lub minister pracy mogą, w zależności od sytuacji rynkowej
         danego przedsiębiorstwa, bądź przedłużyć konsultacje o następne 20 dni, bądź nie zatwierdzić całości lub części planowanych
         zwolnień.

      15      Transpozycja art. 1 ust. 2 lit. d) dyrektywy do prawa krajowego dokonana została w art. 2 ust. 2 lit. c) ustawy nr 1387/1983,
         zgodnie z którym:

      „[p]rzepisów niniejszej ustawy nie stosuje się do pracowników zwalnianych w związku z zaprzestaniem działalności przedsiębiorstwa
         lub zakładu w wyniku orzeczenia sądu pierwszej instancji”.

      16      Transpozycja do prawa krajowego zmian wprowadzonych przez dyrektywę 92/56 dokonana została ustawami nr 2736/1999 i 2874/2000,
         czyli po wydarzeniach będących przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, które miały miejsce w lipcu 1996 r. Termin transpozycji
         tych zmian do prawa krajowego, ustanowiony w art. 2 dyrektywy 92/56, upłynął w dniu 24 czerwca 1994 r., czyli przed tymi wydarzeniami.

       Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu i pytanie prejudycjalne
      17      Z postanowień odsyłających wynika, że powodowie w postępowaniu przed sądem krajowym pracowali na podstawie umów o pracę na
         czas nieokreślony w dziale przemysłowym spółki Goodyear Hellas SA, z siedzibą w dzielnicy przemysłowej Salonik. Działalność
         tego zakładu polegała zasadniczo na produkcji opon i dętek samochodowych, a także materiałów do naprawy i bieżnikowania opon.
         Zakład ten, stanowiący zorganizowaną całość o charakterze technologicznym i ludzkim, tworzył dział przemysłowy przedsiębiorstwa,
         w odróżnieniu od jego działu handlowego z siedzibą w Atenach, wobec którego był on jednostką samodzielną ekonomicznie.

      18      W dniu 19 lipca 1996 r. walne zgromadzenie akcjonariuszy spółki matki Goodyear, z siedzibą w USA, zdecydowało o zaprzestaniu
         prowadzenia działalności przemysłowej i o całkowitym zamknięciu fabryki w Salonikach z dniem 22 lipca 1996 r. Umowy o pracę
         personelu zatrudnionego przez dział przemysłowy przedsiębiorstwa, to jest około 340 osób, zostały z tym dniem rozwiązane,
         z naruszeniem trybu i procedury zwolnienia grupowego, o których mowa w obowiązującej wtedy ustawie nr 1387/1983. Likwidacja
         działu przemysłowego rozpoczęła się w październiku 1996 r.

      19      Powództwa wytoczone przez zwolnionych pracowników w związku z działaniami podjętymi w wyniku zaprzestania działalności zostały
         oddalone w pierwszej instancji, a także w postępowaniu apelacyjnym przez Efeteio (sąd apelacyjny w Atenach). Sąd ten uznał,
         że zgodnie z ustalonym orzecznictwem sądów greckich, skoro prawo greckie nie przewiduje wydania orzeczenia sądowego w sytuacji
         definitywnego zaprzestania działalności przedsiębiorstwa z woli samego pracodawcy, pracodawca taki nie podlega obowiązkom
         wynikającym z dyrektywy 75/129 i z krajowej ustawy ją transponującej.

      20      W tych okolicznościach Areios Pagos, do którego wniesiono odwołania, postanowił zawiesić postępowanie i przedstawić Trybunałowi
         w czterech sprawach następujące pytanie prejudycjalne:

      „Biorąc pod uwagę fakt, iż prawo greckie nie przewiduje, by definitywne zaprzestanie działalności przedsiębiorstwa lub zakładu
         dokonane z woli samego pracodawcy miało być poprzedzone wydaniem orzeczenia, czy przepisy dyrektywy 75/129/EWG znajdują –
         zgodnie z jej art. 1 ust. 2 lit. d) – zastosowanie do zwolnień grupowych z powodu zaprzestania działalności przedsiębiorstwa
         lub zakładu dokonanego z woli pracodawcy przy braku uprzedniego wydania orzeczenia sądu?”

      21      Postanowieniem Prezesa Trybunału z dnia 9 czerwca 2005 r. niniejsze sprawy zostały połączone do celów procedury pisemnej i ustnej,
         jak również wydania wyroku.

       W przedmiocie pytania prejudycjalnego
      22      Pytanie sądu krajowego dotyczy zasadniczo tego, czy w przypadku zwolnień grupowych mających miejsce w następstwie definitywnego
         zaprzestania funkcjonowania przedsiębiorstwa lub zakładu, z woli samego pracodawcy, przy braku uprzedniego orzeczenia sądowego,
         stosuje się dyrektywę 75/129 czy też nie, a w szczególności czy odstępstwo, o którym mowa w art. 1 ust. 2 lit. d), może lub
         nie może uzasadniać braku zastosowania tej dyrektywy.

      23      Pytanie przedłożone Trybunałowi ma swe źródło w ustalonym orzecznictwie sądów greckich dotyczącym stosowania dyrektywy 75/129
         oraz ustawy dokonującej jej transpozycji.

      24      Stosownie do tego orzecznictwa, jeżeli zaprzestanie działalności przedsiębiorstwa wynika z woli samego pracodawcy, w ramach
         przysługującej mu wolności ekonomicznej i finansowej gwarantowanej konstytucyjnie i niezależnie od wydania orzeczenia sądowego,
         dyrektywa 75/129 nie ma zastosowania. Jej zastosowanie zależy w istocie od utrzymania działalności danego przedsiębiorstwa.

      25      Nie ma podstaw do takiej wykładni ani w brzmieniu dyrektywy 75/129, ani w celach przez nią realizowanych, ani też w orzecznictwie
         Trybunału dotyczącym tej dyrektywy.

      26      Po pierwsze brzmienie dyrektywy, w szczególności art. 1 ust. 1 lit. a) oraz ust. 2 lit. d) tejże, jest jasne i nie pozostawia
         żadnej uzasadnionej wątpliwości, jeżeli chodzi o zakres i warunki stosowania tej dyrektywy.

      27      Zgodnie z art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 75/129 „»zwolnienia grupowe« oznaczają zwolnienia dokonywane przez pracodawcę z jednego
         lub więcej powodów niezwiązanych z poszczególnym pracownikiem […]”. Definicja ta jest sama w sobie wystarczająco precyzyjna
         i nie budzi żadnych wątpliwości.

      28      Trybunał wyjaśnił pojęcie „zwolnienia”, wskazując, że ma ono charakter wspólnotowy i jego wykładnia powinna obejmować wszelkie
         przypadki rozwiązania umowy o pracę, które nie wynikają w woli pracownika, w tym te dokonane bez jego zgody (wyrok z dnia
         12 października 2004 r. w sprawie C‑55/02 Komisja przeciwko Portugalii, Zb.Orz. str. I‑9387, pkt 49 i 50).

      29      W odniesieniu do reguły ustanowionej w art. 1 ust. 1 lit. a) dyrektywy 75/129, cztery przypadki – wskazane w art. 1 ust. 2,
         w których dyrektywy się nie stosuje – należy uznać za enumeratywnie wyliczone i wyczerpujące. Ponadto jako odstępstwa od tej
         reguły należy je interpretować zawężająco (zob. podobnie wyrok z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑250/97 Lauge i in., Rec.
         str. I‑8737, pkt 19).

      30      Czwarte z odstępstw, czyli to, o którym stanowi art. 1 ust. 2 lit. d) dyrektywy 75/129, do którego odnosi się pytanie przedłożone
         przez sąd krajowy, dotyczy niestosowania dyrektywy do zwolnień spowodowanych zaprzestaniem działalności przez przedsiębiorstwo,
         „w przypadku gdy jest ono wynikiem orzeczenia sądowego”.

      31      Przepis ten może być interpretowany tylko w ten sposób, że można nie stosować dyrektywy tylko wtedy, gdy zakończenie działalności
         wynika z orzeczenia sądowego, na przykład z postanowienia o ogłoszeniu upadłości lub rozwiązaniu przedsiębiorstwa.

      32      We wszystkich innych przypadkach, w szczególności gdy definitywne zakończenie działalności danego przedsiębiorstwa wynika
         z woli samego pracodawcy i opiera się na ocenach o charakterze ekonomicznym lub innym, obowiązki pracodawcy, wynikające z dyrektywy
         75/129, pozostają niezmienione. Okoliczność, że przepisy prawa krajowego, do których odnosi się sąd krajowy, nie przewidują
         wydania orzeczenia sądowego przed definitywnym zaprzestaniem działalności przedsiębiorstwa lub zakładu wynikającym z woli
         samego pracodawcy, nie ma w tej kwestii znaczenia.

      33      Należy przypomnieć, że przepis wprowadzający odstępstwo – znajdujący się w art. 1 ust. 2 lit. d) dyrektywy 75/129 – został
         uchylony z dniem 24 czerwca 1994 r. przez dyrektywę 92/56, co wzmocniło tym samym realizację celów dyrektywy. Jednak w czasie
         wydarzeń będących przedmiotem postępowania przed sądem krajowym we wszystkich przypadkach zwolnień grupowych następujących
         po zaprzestaniu działalności przez zakład, nawet jeżeli wynikało to z orzeczenia sądowego, pracodawca miał obowiązek informowania
         i konsultowania pracowników.

      34      Po drugie, jeżeli chodzi o cel realizowany przez dyrektywę 75/129, należy wskazać, na co zwraca uwagę pierwszy motyw tej dyrektywy,
         że ma ona na celu wzmocnienie ochrony pracowników w przypadku zwolnień grupowych. Ów cel ochrony pracowników wielokrotnie
         przypominany był przez Trybunał (zob. wyroki z dnia 7 grudnia 1995 r. w sprawie C‑449/93 Rockfon, Rec. str. I‑4291, pkt 29
         oraz ww. wyrok w sprawie Lauge i in., pkt 19).

      35      Trybunał podkreślił, że dyrektywa 75/129 nie jest zamachem na wolność pracodawcy w kwestii dokonania lub niedokonania zwolnień
         grupowych i że jedynym jej celem jest poprzedzenie tych zwolnień konsultacją związkową i informacją dla właściwego organu
         władzy publicznej (wyrok z dnia12 lutego 1985 r. w sprawie 284/83 Nielsen & Søn, Rec. str. 553, pkt 10).

      36      Bez wątpienia tak właśnie jest, gdy pracodawca ma zamiar zakończyć działalność zakładu z powodów, które uważa za stosowne.
         Jak zresztą słusznie zauważa Komisja Europejska, dyrektywa 75/129 nie dokonuje harmonizacji sposobów definitywnego zaprzestania
         działalności przedsiębiorstwa – to jest sytuacji, w których orzeczenie sądu jest konieczne lub nie – lecz procedurę stosowaną
         przy zwolnieniach grupowych.

      37      W świetle realizowanego przez dyrektywę 75/129 celu Trybunał nadał znajdującemu się w niej pojęciu „przedsiębiorstwa” bardzo
         szerokie znaczenie w celu wyeliminowania w największym możliwym stopniu przypadków zwolnień grupowych, do których dyrektywa
         nie miałaby zastosowania z uwagi na kwalifikację prawną tego pojęcia na poziomie krajowym (zob. ww. wyrok w sprawie Rockfon,
         pkt 31 i 32).

      38      Trybunał zwrócił też uwagę, że dyrektywa 75/129 została przyjęta na podstawie art. 100 i 117 traktatu EWG, a ten ostatni przepis
         stanowi o konieczności wspierania przez państwa członkowskie poprawy warunków życia i pracy pracowników, pozwalającej na ich
         wyrównanie przy zachowaniu postępu (zob. ww. wyrok w sprawie Rockfon, pkt 29).

      39      Należy podkreślić po trzecie, że zaprezentowana powyżej wykładnia oraz wypływające niej wnioski wynikają już z orzecznictwa
         Trybunału.

      40      W wyroku z dnia 28 marca 1985 r. w sprawie 215/83 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. 1039, pkt 13–19 Trybunał jasno stwierdził,
         że państwo to uchybiło swym zobowiązaniom z tego powodu, że nie zapewniło ochrony, o której mowa w dyrektywie 75/129, we wszystkich
         przypadkach zwolnień grupowych, które mają miejsce po zamknięciu przedsiębiorstwa z przyczyn innych niż orzeczenie sądowe.
         Najpóźniej od dnia tego wyroku znaczenie stanowiącego odstępstwo przepisu zawartego w art. 1 ust. 2 lit. d) dyrektywy 75/129
         nie powinno już budzić żadnych wątpliwości.

      41      Przepisy stanowiące odstępstwo zawarte w art. 3 ust. 1 akapit drugi i w art. 4 ust. 4 dyrektywy 75/129, dodane przez dyrektywę
         92/56, zostały wyjaśnione przez Trybunał w wyżej wymienionym wyroku w sprawie Lauge i in. (pkt 18), zgodnie z którym, aby
         przedmiotowe odstępstwa mogły mieć zastosowanie, zaprzestanie działalności przez przedsiębiorstwo i zwolnienia grupowe nie
         mogą mieć miejsca przed wydaniem orzeczenia sądowego zawierającego postanowienie o ogłoszeniu upadłości, mającego charakter
         deklaratoryjny.

      42      Ponadto w przywołanym powyżej wyroku w sprawie Komisja przeciwko Portugalii (pkt 66 i sentencja) Trybunał stwierdził, że państwo
         to uchybiło zobowiązaniom, które na nim ciążyły na mocy dyrektywy 75/129, ponieważ zawężało ono pojęcie zwolnień grupowych
         do zwolnień z powodów o charakterze strukturalnym, technologicznym lub koniunkturalnym i nie rozszerzyło tego pojęcia na wszystkie
         powody niezwiązane z osobą pracownika.

      43      Wreszcie należy przypomnieć, że zgodnie z ustalonym orzecznictwem zobowiązanie państw członkowskich do osiągnięcia rezultatu
         określonego w dyrektywie, stosownie do brzmienia art. 249 akapit trzeci WE, dotyczy wszystkich władz krajowych, włączając
         w to władzę sądowniczą. Powołana do stosowania i wykładni prawa krajowego władza ma obowiązek czynienia tego w największym
         możliwym stopniu w świetle brzmienia i celu tej dyrektywy tak, by osiągnięty został zamierzony przez dyrektywę rezultat (zob.
         podobnie ostatnio wyrok z dnia 5 października 2004 r. w sprawach połączonych od C‑397/01do C‑403/01 Pfeiffer i in., Zb.Orz.
         str. I‑8835, pkt 113 i powołane tam orzecznictwo).

      44      Tymczasem podejście stosowane przez greckie sądy w wielu przypadkach pozbawia ochrony, jaką daje dyrektywa 75/129, gdy zaprzestanie
         działalności przez przedsiębiorstwa powoduje zwolnienia grupowe pracowników i gdy konieczność ochrony tych pracowników jest
         oczywiście większa, a to wszystko z naruszeniem celów dyrektywy. Takie podejście, godzące także w wymóg jednolitego stosowania
         dyrektywy 75/129, może w znacznym stopniu pozbawić tę dyrektywę znaczenia.

      45      Z powyższego wynika, że na przedstawione pytanie należy odpowiedzieć następująco: wykładni dyrektywy 75/129 należy dokonać
         w ten sposób, że ma ona zastosowanie w przypadku zwolnień grupowych wynikających z definitywnego zakończenia funkcjonowania
         przedsiębiorstwa lub zakładu z woli samego pracodawcy, przy braku uprzedniego orzeczenia sądowego i takiego zastosowania dyrektywy
         nie wyklucza odstępstwo, o którym stanowi art. 1 ust. 2 lit. d) tej dyrektywy.

       W przedmiocie kosztów
      46      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
      Wykładni dyrektywy Rady 75/129/EWG z dnia 17 lutego 1975 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących
            się do zwolnień grupowych należy dokonywać w ten sposób, że ma ona zastosowanie w przypadku zwolnień grupowych wynikających
            z definitywnego zakończenia funkcjonowania przedsiębiorstwa lub zakładu z woli samego pracodawcy, przy braku uprzedniego orzeczenia
            sądowego, i takiego zastosowania dyrektywy nie wyklucza odstępstwo, o którym stanowi art. 1 ust. 2 lit. d) tej dyrektywy.
      Podpisy
      * Język postępowania: grecki.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 8 listopada 2001 r. # Adria-Wien Pipeline GmbH i Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke GmbH przeciwko Finanzlandesdirektion für Kärnten. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Verfassungsgerichtshof - Austria. # Pomoc państwa. # Sprawa C-143/99.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 2 października 2003 r. # Weber's Wine World Handels-GmbH i inni przeciwko Abgabenberufungskommission Wien. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Verwaltungsgerichtshof - Austria. # Sprawa C-147/01.