title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 26 lipca 2017 r.#A.S. przeciwko Republice Słowenii.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Vrhovno sodišče.#Odesłanie prejudycjalne – Rozporządzenie (UE) nr 604/2013 – Ustalenie państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego – Przybycie nadzwyczajnie dużej liczby obywateli państw trzecich ubiegających się o udzielenie ochrony międzynarodowej – Zorganizowanie przekroczenia granicy przez organy jednego państwa członkowskiego do celów tranzytu do innego państwa członkowskiego – Wjazd, na który zezwolono na zasadzie odstępstwa, ze względów humanitarnych – Artykuł 13 – Nielegalnie przekroczenie granicy zewnętrznej – Termin dwunastu miesięcy od dnia przekroczenia granicy – Artykuł 27 – Środek prawny – Zakres kontroli sądowej – Artykuł 29 – Termin sześciu miesięcy na przeprowadzenie przekazania – Obliczanie terminów – Wniesienie skargi – Skutek zawieszający.#Sprawa C-490/16.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 26 lipca 2017 r. (
            *1
         )
      Odesłanie prejudycjalne – Rozporządzenie (UE) nr 604/2013 – Ustalenie państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego – Przybycie nadzwyczajnie dużej liczby obywateli państw trzecich ubiegających się o udzielenie ochrony międzynarodowej – Zorganizowanie przekroczenia granicy przez organy jednego państwa członkowskiego do celów tranzytu do innego państwa członkowskiego – Wjazd, na który zezwolono na zasadzie odstępstwa ze względów humanitarnych – Artykuł 13 – Nielegalne przekroczenie granicy zewnętrznej – Termin dwunastu miesięcy od dnia przekroczenia granicy – Artykuł 27 – Środki zaskarżenia – Zakres kontroli sądowej – Artykuł 29 – Termin sześciu miesięcy na przeprowadzenie przekazania – Obliczanie terminów – Wniesienie skargi – Skutek zawieszający
      W sprawie C‑490/16
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Vrhovno sodišče (sąd najwyższy, Słowenia) postanowieniem z dnia 13 września 2016 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 września 2016 r., w postępowaniu:

         A.S.

      przeciwko

         Republika Slovenija,

      TRYBUNAŁ (wielka izba),
      w składzie: K. Lenaerts, prezes, A. Tizzano, wiceprezes, R. Silva de Lapuerta, L. Bay Larsen (sprawozdawca), J.L. da Cruz Vilaça, M. Berger i A. Prechal, prezesi izb, A. Rosas, A. Arabadjiev, C. Toader, M. Safjan, D. Šváby, E. Jarašiūnas, C.G. Fernlund i S. Rodin, sędziowie,
      rzecznik generalny: E. Sharpston,
      sekretarz: M. Aleksejev, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 28 marca 2017 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               –

               w imieniu A.S. przez M. Nabergoja oraz S. Zbičajnika, svetovalca za begunce,

               –

               w imieniu rządu słoweńskiego przez N. Pintar Gosencę, B. Jovin Hrastnik i A. Vran, działające w charakterze pełnomocników,

               –

               w imieniu rządu greckiego przez T. Papadopoulou, działającą w charakterze pełnomocnika,

               –

               w imieniu rządu francuskiego przez E. Armoët, działającą w charakterze pełnomocnika,

               –

               w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez L. Cordìego, avvocato dello Stato,

               –

               w imieniu rządu węgierskiego przez M.M. Tátrai i M.Z. Fehéra, działających w charakterze pełnomocników,

               –

               w imieniu rządu austriackiego przez G. Hessego, działającego w charakterze pełnomocnika,

               –

               w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez C. Crane, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez C. Bannera, barrister,

               –

               w imieniu rządu szwajcarskiego przez U. Buchera, działającego w charakterze pełnomocnika,

               –

               w imieniu Komisji Europejskiej przez M. Condou-Durande, M. Žebrego i G. Wilsa, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 8 czerwca 2017 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 13 ust. 1, art. 27 ust. 1 i art. 29 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 604/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela kraju trzeciego lub bezpaństwowca (Dz.U. 2013, L 180, s. 31, zwanego dalej „rozporządzeniem Dublin III”).

               2

               Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy A.S., obywatelem syryjskim, a Republika Slovenija (Republiką Słowenii) dotyczącego wydanej przez to państwo decyzji o nierozpatrywaniu złożonego przez A.S. wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej.

         Ramy prawne

               3

               Motywy 4, 5 i 19 rozporządzenia Dublin III są sformułowane następująco:

                        „(4)

                        W konkluzjach [Rady Europejskiej, podczas nadzwyczajnego spotkania w] Tampere [które odbyło się w dniach 15 i 16 października 1999 r.] stwierdzono, że [wspólny europejski system azylowy] powinien zostać uzupełniony, w krótkim terminie, o precyzyjną i sprawną metodę ustalania, które państwo członkowskie jest odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku o udzielenie azylu.

                        (5)

                        Metoda taka powinna być oparta na kryteriach obiektywnych i sprawiedliwych, zarówno dla państw członkowskich, jak i dla zainteresowanych osób. W szczególności powinna ona umożliwiać szybkie ustalenie odpowiedzialnego państwa członkowskiego, tak by zagwarantować skuteczny dostęp do procedur udzielania ochrony międzynarodowej i nie powinna zagrażać celowi, jakim jest szybkie rozpatrywanie wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej.

                  […]

                        (19)

                        W celu zapewnienia skutecznej ochrony praw zainteresowanych osób należy określić gwarancje prawne oraz prawo do skutecznego środka zaskarżenia w odniesieniu do decyzji dotyczących przekazania do odpowiedzialnego państwa członkowskiego, zgodnie w szczególności z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. W celu zapewnienia przestrzegania prawa międzynarodowego skuteczny środek zaskarżenia w odniesieniu do takich decyzji powinien obejmować zbadanie zarówno stosowania niniejszego rozporządzenia, jak i sytuacji prawnej oraz faktycznej w państwie członkowskim, do którego wnioskodawca jest przekazywany”.

               4

               Artykuł 1 tego rozporządzenia stanowi:
               „Niniejsze rozporządzenie ustanawia kryteria i mechanizmy ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej wniesionego w jednym z państw członkowskich przez obywatela państwa trzeciego lub bezpaństwowca (zwanego dalej »odpowiedzialnym państwem członkowskim«)”.

               5

               Artykuł 3 ust. 2 akapit drugi wspomnianego rozporządzenia stanowi:
               „Jeżeli przekazanie wnioskodawcy do państwa członkowskiego pierwotnie wyznaczonego jako państwo odpowiedzialne jest niemożliwe, gdyż istnieją istotne powody ku temu, by przypuszczać, że w procedurze azylowej i w warunkach przyjmowania wnioskodawców w tym państwie członkowskim występują wady systemowe, powodujące pojawienie się ryzyka nieludzkiego lub poniżającego traktowania w rozumieniu art. 4 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, państwo członkowskie dokonujące ustalenia odpowiedzialnego państwa członkowskiego dalej prowadzi ocenę kryteriów określonych w rozdziale III w celu stwierdzenia, czy inne państwo członkowskie może zostać wyznaczone jako odpowiedzialne”.

               6

               Artykuł 7 ust. 2 tego samego rozporządzenia uszczegóławia:
               „Państwo członkowskie odpowiedzialne zgodnie z kryteriami określonymi w niniejszym rozdziale ustalane jest na podstawie stanu istniejącego w chwili, w której wnioskodawca po raz pierwszy złożył wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w państwie członkowskim”.

               7

               Artykuł 12 rozporządzenia Dublin III ustanawia kryterium ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego, dotyczące wydawania dokumentów pobytu i wiz.

               8

               Artykuł 13 tego rozporządzenia, zatytułowany „Wjazd i pobyt”, stanowi w ust. 1:
               „W przypadku gdy ustalono, na podstawie dowodów lub poszlak opisanych w dwóch wykazach wymienionych w art. 22 ust. 3 niniejszego rozporządzenia, włącznie z danymi, o których mowa w rozporządzeniu (UE) nr 603/2013 [Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia systemu Eurodac do porównywania odcisków palców w celu skutecznego stosowania rozporządzenia (UE) nr 604/2013 oraz w sprawie występowania o porównanie z danymi Eurodac przez organy ścigania państw członkowskich i Europol na potrzeby ochrony porządku publicznego, oraz zmieniające rozporządzenie (UE) nr 1077/2011 ustanawiające Europejską Agencję ds. Zarządzania Operacyjnego Wielkoskalowymi Systemami Informatycznymi w Przestrzeni Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości (Dz.U. 2013, L 180, s. 1)], że wnioskodawca przekroczył nielegalnie granicę lądową, morską lub powietrzną państwa członkowskiego, przybywając z państwa trzeciego, państwo członkowskie, do którego w ten sposób wjechał, jest odpowiedzialne za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. Odpowiedzialność ta wygasa z upływem dwunastu miesięcy od dnia, kiedy nastąpiło nielegalne przekroczenie granicy”.

               9

               Artykuł 21 ust. 1 rozporządzenia Dublin III stanowi:
               „W przypadku gdy państwo członkowskie, w którym został złożony wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, uznaje, że inne państwo członkowskie jest odpowiedzialne za rozpatrywanie wniosku, może, tak szybko jak to możliwe, i w każdym przypadku w ciągu trzech miesięcy od daty złożenia wniosku w rozumieniu art. 20 ust. 2 zwrócić się do innego państwa członkowskiego o przejęcie wnioskodawcy.
               Niezależnie od akapitu pierwszego, w przypadku uzyskania trafienia w systemie Eurodac odnoszącego się do danych zarejestrowanych zgodnie z art. 14 rozporządzenia (UE) nr 603/2013 wniosek jest przesyłany w ciągu dwóch miesięcy od uzyskania tego trafienia na mocy art. 15 ust. 2 tego rozporządzenia.
               W przypadku gdy wniosek o przejęcie wnioskodawcy nie został wniesiony w terminach określonych w akapitach pierwszym i drugim, odpowiedzialność za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej spoczywa na państwie członkowskim, w którym taki wniosek został złożony”.

               10

               Artykuł 23 ust. 2 i 3 rozporządzenia Dublin III ma następujące brzmienie:
               „2.   Wniosek o wtórne przejęcie składany jest możliwie najszybciej, a w każdym przypadku w terminie dwóch miesięcy od uzyskania trafienia w systemie Eurodac, na mocy art. 9 ust. 5 rozporządzenia (UE) nr 603/2013.
               Jeżeli wniosek o wtórne przejęcie opiera się na dowodach innych niż dane uzyskane z sytemu Eurodac, jest on przesyłany do państwa członkowskiego, do którego kierowany jest wniosek o wtórne przejęcie, w terminie trzech miesięcy od daty, w której wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej został złożony w rozumieniu art. 20 ust. 2.
               3.   Jeżeli wniosek o wtórne przejęcie nie został złożony w terminach określonych w ust. 2, odpowiedzialność za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej spoczywa na państwie członkowskim, w którym złożono nowy wniosek”.

               11

               Artykuł 26 ust. 1 rozporządzenia Dublin III brzmi następująco:
               „W przypadku gdy państwo członkowskie, do którego skierowano wniosek, zgadza się na przejęcie lub wtórne przejęcie wnioskodawcy […] wnioskujące państwo członkowskie powiadamia zainteresowaną osobę o decyzji o przekazaniu jej do odpowiedzialnego państwa członkowskiego oraz, w odpowiednich przypadkach, o nierozpatrywaniu jej wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej […]”.

               12

               Artykuł 27 ust. 1 i 3 wspomnianego rozporządzenia przewiduje:
               „1.   Wnioskodawca […] ma prawo wniesienia do sądu skutecznego środka zaskarżenia w formie odwołania [skargi] lub wniosku o ponowne rozpoznanie, z powodów faktycznych lub prawnych, decyzji o przekazaniu.
               […]
               3.   Na użytek odwołań [skarg] lub wniosków o ponowne rozpoznanie dotyczących decyzji o przekazaniu państwa członkowskie określają w swoim prawie krajowym, że:

                        a)

                        odwołanie [skarga] lub wniosek o ponowne rozpoznanie daje zainteresowanej osobie prawo do pozostania w zainteresowanym państwie członkowskim do czasu rozstrzygnięcia odwołania [skargi] lub wniosku o ponowne rozpoznanie; lub

                        b)

                        następuje automatyczne zawieszenie przekazania, a zawieszenie to wygasa po upływie pewnego rozsądnego okresu, w którym sąd – po dokonaniu dokładnej i wnikliwej analizy wniosku – podejmuje decyzję, czy odwołanie [skarga] lub wniosek o ponowne rozpoznanie powoduje zawieszenie przekazania; lub

                        c)

                        zainteresowanej osobie daje się możliwość złożenia do sądu w rozsądnym terminie wniosku o zawieszenie wykonania decyzji o przekazaniu do czasu rozstrzygnięcia odwołania [skargi] lub wniosku o ponowne rozpoznanie. Państwa członkowskie zapewniają skuteczny środek zaskarżenia, zawieszając przekazanie do czasu podjęcia decyzji w sprawie pierwszego wniosku o zawieszenie. […]”.

               13

               Artykuł 29 ust. 1 i 2 wspomnianego rozporządzenia ma następujące brzmienie:
               „1.   Przekazanie osoby ubiegającej się o azyl […] z wnioskującego państwa członkowskiego do odpowiedzialnego państwa członkowskiego jest przeprowadzane […] najpóźniej w ciągu sześciu miesięcy od wyrażenia zgody na złożony przez inne państwo członkowskie wniosek o przejęcie lub wtórne przejęcie zainteresowanej osoby lub od ostatecznej decyzji w sprawie odwołania się [ostatecznego orzeczenia w przedmiocie skargi] lub ponownego rozpoznania, w przypadku gdy mają one skutek zawieszający, zgodnie z art. 27 ust. 3.
               […]
               2.   W przypadku gdy nie dokonano przekazania w terminie sześciomiesięcznym, odpowiedzialne państwo członkowskie zostaje zwolnione z obowiązku przejęcia lub wtórnego przejęcia zainteresowanej osoby, a odpowiedzialność zostaje przeniesiona na wnioskujące państwo członkowskie. Termin ten może być przedłużony do maksymalnie jednego roku, jeżeli przekazania nie można było przeprowadzić w związku z uwięzieniem zainteresowanej osoby lub do maksymalnie osiemnastu miesięcy, jeżeli zainteresowana osoba uciekła”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               14

               A.S. opuścił Syrię i udał się do Libanu, stamtąd do Turcji, Grecji, BJR Macedonii i Serbii. W 2016 r. przekroczył granicę pomiędzy tym ostatnim państwem a Chorwacją. Organy chorwackie zorganizowały jego transport do granicy słoweńskiej.

               15

               W dniu 20 lutego 2016 r. A.S. wjechał na terytorium Słowenii. Następnie został przekazany przez organy słoweńskie organom austriackim. Organy austriackie odmówiły mu jednak wjazdu na terytorium Austrii.

               16

               W dniu 23 lutego 2016 r. A.S. złożył w Słowenii wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej.

               17

               Organy słoweńskie zwróciły się z wnioskiem do organów chorwackich o przejęcie A.S. na podstawie art. 21 rozporządzenia Dublin III. W dniu 20 maja 2016 r. organy chorwackie uwzględniły ten wniosek.

               18

               W dniu 14 czerwca 2016 r. Ministrstvo za notranje zadeve (ministerstwo spraw wewnętrznych, Słowenia) wydało decyzję o nierozpatrywaniu złożonego przez A.S. wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej z tego względu, że A.S. powinien być przekazany na terytorium Chorwacji, która jest państwem członkowskim odpowiedzialnym za rozpatrzenie tego wniosku na podstawie ustanowionego w art. 13 ust. 1 rozporządzenia Dublin III kryterium, ponieważ A.S. nielegalnie przekroczył granicę chorwacką, przybywając z państwa trzeciego.

               19

               A.S. podważył tę decyzję przed Upravno sodišče (sądem administracyjnym, Słowenia). W dniu 4 lipca 2016 r. sąd ten oddalił tę skargę i zawiesił wykonanie decyzji ministra ds. wewnętrznych z dnia 14 czerwca 2016 r. do czasu wydania ostatecznego orzeczenia w sporze w postępowaniu głównym. A.S. zaskarżył wydany przez Upravno sodišče wyrok do sądu odsyłającego.

               20

               W tych okolicznościach Vrhovno sodišče (sąd najwyższy, Słowenia) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Czy ochrona sądowa przewidziana w art. 27 [rozporządzenia Dublin III] dotyczy również wykładni warunków kryterium określonego w art. 13 ust. 1 [rozporządzenia Dublin III], w sytuacji kiedy chodzi o orzeczenie, że państwo członkowskie nie rozpatrzy [decyzji państwa członkowskiego o nierozpatrywaniu] wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, gdy inne państwo członkowskie uznało swoją odpowiedzialność za rozpatrzenie wniosku wnioskodawcy na tej samej podstawie, zaś wnioskodawca się z tym nie zgadza?

                        2)

                        Czy warunek dotyczący nielegalnego przekroczenia, o którym mowa w art. 13 ust. 1 [rozporządzenia Dublin III], należy interpretować w sposób niezależny i autonomiczny, czy też w związku z art. 3 ust. 2 [dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (Dz.U. 2008, L 348, s. 98)] i art. 5 [rozporządzenia (WE) nr 562/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. ustanawiającego wspólnotowy kodeks zasad regulujących przepływ osób przez granice (kodeks graniczny Schengen) (Dz.U. 2006, L 105, s. 1), zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 610/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. (Dz.U. 2013, L 182, s. 1)], które definiują nielegalne przekroczenie granicy, i czy wykładnia ta powinna być stosowana również w odniesieniu do art. 13 ust. 1 [tego rozporządzenia]?

                        3)

                        Przy uwzględnieniu odpowiedzi na pytanie drugie, czy pojęcie nielegalnego przekroczenia granicy, o którym mowa w art. 13 ust. 1 [rozporządzenia Dublin III], w okolicznościach niniejszej sprawy należy interpretować w ten sposób, że nielegalne przekroczenie granicy nie następuje, jeżeli organy państwa członkowskiego organizują przekroczenie granicy w celu przejazdu do innego państwa członkowskiego […]?

                        4)

                        W wypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie trzecie, czy w konsekwencji art. 13 ust. 1 [rozporządzenia Dublin III] należy interpretować w ten sposób, że zakazuje on odesłania obywatela państwa trzeciego do państwa [członkowskiego], w którym początkowo wjechał on na terytorium Unii?

                        5)

                        Czy art. 27 [rozporządzenia Dublin III] należy interpretować w ten sposób, że terminy, o których mowa w art. 13 ust. 1 i art. 29 ust. 2 [tego rozporządzenia], nie biegną, jeżeli wnioskodawca korzysta z prawa do ochrony sądowej, szczególnie kiedy powoduje to wystąpienie z pytaniem prejudycjalnym lub kiedy sąd krajowy oczekuje na odpowiedź Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na takie pytanie postawione w innej sprawie? Ewentualnie, czy w takim wypadku terminy biegną, jednak odpowiedzialne państwo członkowskie nie ma prawa odmówić przyjęcia?”.

         Postępowanie przed Trybunałem

               21

               Sąd odsyłający wystąpił do Trybunału z wnioskiem o zastosowanie pilnego trybu prejudycjalnego, przewidzianego w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem.

               22

               W dniu 27 września 2016 r. Trybunał, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po wysłuchaniu rzecznika generalnego, oddalił ten wniosek.

               23

               Decyzją z dnia 22 grudnia 2016 r. prezes Trybunału postanowił o rozpoznaniu niniejszej sprawy w pierwszej kolejności.

         W przedmiocie pytań prejudycjalnych
      W przedmiocie pytania pierwszego

               24

               Poprzez swe pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 27 ust. 1 rozporządzenia Dublin III należy interpretować w ten sposób, że osoba ubiegająca się o udzielenie ochrony międzynarodowej może powoływać się w ramach skargi na wydaną wobec niej decyzję o przekazaniu na błędne stosowanie ustanowionego w art. 13 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia kryterium odpowiedzialności, dotyczącego nielegalnego przekroczenia granicy państwa członkowskiego.

               25

               W art. 27 ust. 1 rozporządzenia Dublin III sprecyzowano, że osoba ubiegająca się o udzielenie ochrony międzynarodowej ma prawo wniesienia do sądu skutecznego środka zaskarżenia w formie skargi lub wniosku o ponowne rozpoznanie, z powodów faktycznych lub prawnych, decyzji o przekazaniu.

               26

               Zakres środka zaskarżenia dostępnego dla osoby ubiegającej się o udzielenie ochrony międzynarodowej od podjętej względem niej decyzji o przekazaniu został sprecyzowany w motywie 19 tego rozporządzenia, który wskazuje, że w celu zapewnienia przestrzegania prawa międzynarodowego ustanowiony we wspomnianym rozporządzeniu skuteczny środek zaskarżenia na decyzje o przekazaniu powinien obejmować zbadanie zarówno stosowania niniejszego rozporządzenia, jak i sytuacji prawnej oraz faktycznej w państwie członkowskim, do którego wnioskodawca jest przekazywany (zob. podobnie wyrok z dnia 7 czerwca 2016 r., Ghezelbash, C‑63/15, EU:C:2016:409, pkt 38, 39).

               27

               W tym zakresie w pkt 61 wyroku z dnia 7 czerwca 2016 r., Ghezelbash (C‑63/15, EU:C:2016:409) Trybunał orzekł, że osoba ubiegająca się o udzielenie ochrony międzynarodowej może powołać, w ramach takiej skargi, błędne zastosowanie ustanowionego w rozdziale III rozporządzenia Dublin III kryterium odpowiedzialności za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej.

               28

               W wyroku tym Trybunał nie dokonał żadnego rozróżnienia pomiędzy przewidzianymi w tym rozdziale różnymi kryteriami, wśród których znajduje się ustanowione w art. 13 ust. 1 tego rozporządzenia kryterium dotyczące nielegalnego przekroczenia granicy państwa członkowskiego.

               29

               Oczywiście w sprawie, w której wydano ten wyrok, bezpośrednio rozpatrywane było jedynie kryterium ustanowione w art. 12 wspomnianego rozporządzenia.

               30

               Jednakże uzasadnienie przyjęte przez Trybunał w tym wyroku odnosi się także, mutatis mutandis, do kryterium ustanowionego w art. 13 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia.

               31

               Należy bowiem stwierdzić w szczególności, że kryteria znajdujące się w art. 12 i 13 rozporządzenia Dublin III odgrywają porównywalną rolę w ustanowionym w tym rozporządzeniu procesie ustalania odpowiedzialnego państwa członkowskiego, a tym samym w jego stosowaniu (zob. podobnie wyrok z dnia 7 czerwca 2016 r., Ghezelbash, C‑63/15, EU:C:2016:409, pkt 41–44).

               32

               Podobnie ewolucja, jakiej doznały system ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej przedstawionego w jednym z państw członkowskich oraz cele tego systemu, podkreślone przez Trybunał w pkt 45–59 wyroku z dnia 7 czerwca 2016 r., Ghezelbash (C‑63/15, EU:C:2016:409), są istotne także w odniesieniu do kontroli stosowania art. 13 wspomnianego rozporządzenia.

               33

               Co do podniesionej przez sąd odsyłający okoliczności, że w sprawie w postępowaniu głównym inne państwo członkowskie już uznało, iż jest odpowiedzialne za rozpatrzenie omawianego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, należy podkreślić, że na podstawie art. 26 ust. 1 rozporządzenia Dublin III zainteresowana osoba może zostać powiadomiona o decyzji o przekazaniu dopiero po tym, jak państwo członkowskie, do którego skierowano wniosek, zgodzi się na jej przejęcie lub wtórne przejęcie.

               34

               W tej sytuacji taka okoliczność nie może oznaczać, że kontrola sądowa decyzji o przekazaniu w zakresie stosowania kryteriów ustanowionych w rozdziale III tego rozporządzenia jest wykluczona, gdyż pozbawiłoby to art. 27 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia istoty jego skuteczności (effet utile). Należy skądinąd stwierdzić, że w sprawie, w której został wydany wyrok z dnia 7 czerwca 2016 r., Ghezelbash (C‑63/15, EU:C:2016:409), państwo członkowskie, do którego skierowano wniosek, wyraźnie uznało, że jest odpowiedzialne za rozpatrzenie omawianego wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej.

               35

               Z całości powyższych rozważań wynika, że na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, iż art. 27 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, rozpatrywany w świetle motywu 19 tego rozporządzenia, należy interpretować w ten sposób, że osoba ubiegająca się o udzielenie ochrony międzynarodowej może powoływać się w ramach skargi na wydaną wobec niej decyzję o przekazaniu na błędne zastosowanie ustanowionego w art. 13 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia kryterium odpowiedzialności, dotyczącego nielegalnego przekroczenia granicy państwa członkowskiego.

         W przedmiocie pytań drugiego i trzeciego

               36

               Poprzez pytania drugie i trzecie, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 13 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, rozpatrywany w stosownym przypadku w związku z przepisami rozporządzenia nr 562/2006, zmienionego rozporządzeniem nr 610/2013, oraz przepisami dyrektywy 2008/115, należy interpretować w ten sposób, że obywatel państwa trzeciego, którego wjazd był tolerowany przez organy pierwszego państwa członkowskiego skonfrontowane z przybyciem nadzwyczajnie dużej liczby osób ubiegających się o tranzyt przez terytorium tego państwa członkowskiego w celu złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w innym państwie członkowskim, przy czym nie spełniał on warunków wjazdu co do zasady obowiązujących w tym pierwszym państwie członkowskim, powinien być uznany za osobę, która „nielegalnie przekroczyła” granicę wspomnianego pierwszego państwa członkowskiego w rozumieniu tego przepisu.

               37

               Na wstępie należy stwierdzić, że z pkt 41–58 wyroku z dnia 26 lipca 2017 r., Jafari (C‑646/16, EU:C:2017:586), wynika, iż przyjęcie obywatela państwa członkowskiego na terytorium państwa członkowskiego w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, nie może być zakwalifikowane jako wydanie „wizy” w rozumieniu art. 12 rozporządzenia Dublin III.

               38

               W odniesieniu do wykładni art. 13 ust. 1 tego rozporządzenia, z pkt 60–72 tego wyroku przede wszystkim wynika, że o ile akty przyjęte przez Unię w dziedzinach kontroli na granicach i imigracji stanowią elementy kontekstu przydatne w celu dokonania wykładni tego przepisu, o tyle zakresu pojęcia „nielegalnego przekroczenia” granicy państwa członkowskiego w rozumieniu wspomnianego rozporządzenia nie można co do zasady bezpośrednio wywieść z tych aktów.

               39

               Następnie z pkt 73–92 wspomnianego wyroku wynika, że obywatel państwa trzeciego przyjęty na terytorium pierwszego państwa członkowskiego (który nie spełniał warunków wjazdu co do zasady obowiązujących w tym państwie członkowskim) do celów tranzytu do innego państwa członkowskiego, aby złożyć tam wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, powinien być uznany za osobę, która „nielegalnie przekroczyła” granicę tego pierwszego państwa członkowskiego w rozumieniu art. 13 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, że to przekroczenie było tolerowane lub że na nie zezwolono z naruszeniem obowiązujących przepisów lub że na nie zezwolono poprzez odwołanie się do względów humanitarnych i odstąpienie od warunków wjazdu, które co do zasady muszą spełniać obywatele państw trzecich.

               40

               Wreszcie okoliczność, że przekroczenie granicy miało miejsce w sytuacji charakteryzującej się przybyciem nadzwyczajnie dużej liczby obywateli państw trzecich ubiegających się o udzielenie ochrony międzynarodowej, nie ma wpływu na wykładnię lub stosowanie tego przepisu (wyrok z dnia 26 lipca 2017 r., Jafari, C‑646/16, EU:C:2017:586, pkt 93–100).

               41

               W związku z powyższym należy przypomnieć, że na podstawie art. 3 ust. 2 rozporządzenia Dublin III i art. 4 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej przekazanie osoby ubiegającej się o ochronę międzynarodową do odpowiedzialnego państwa członkowskiego nie może zostać przeprowadzone, w przypadku gdy przekazanie to spowodowałoby rzeczywiste ryzyko poddania zainteresowanej osoby nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu w rozumieniu tego art. 4 (zob. podobnie wyrok z dnia 16 lutego 2017 r., C.K. i in., C‑578/16 PPU, EU:C:2017:127, pkt 65). Przekazanie nie mogłoby zatem zostać przeprowadzone, gdyby w następstwie przybycia nadzwyczajnie dużej liczby osób ubiegających się o ochronę międzynarodową takie ryzyko istniało w odpowiedzialnym państwie członkowskim.

               42

               Z powyższego wynika, że na pytania drugie i trzecie należy odpowiedzieć, iż art. 13 ust. 1 rozporządzenia Dublin III należy interpretować w ten sposób, że obywatel państwa trzeciego, którego wjazd był tolerowany przez organy pierwszego państwa członkowskiego skonfrontowane z przybyciem nadzwyczajnie dużej liczby osób obiegających się o tranzyt przez terytorium tego państwa członkowskiego w celu złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w innym państwie członkowskim, przy czym nie spełniał on warunków wjazdu co do zasady obowiązujących w tym pierwszym państwie członkowskim, powinien być uznany za osobę, która „nielegalnie przekroczyła” granicę wspomnianego pierwszego państwa członkowskiego w rozumieniu tego przepisu.

         W przedmiocie pytania czwartego

               43

               W świetle odpowiedzi udzielonej na pytania drugie i trzecie nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie czwarte.

         W przedmiocie pytania piątego

               44

               Poprzez swe pytanie piąte sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 13 ust. 1 i art. 29 ust. 2 rozporządzenia Dublin III należy interpretować w tej sposób, że przewidziane w tych przepisach terminy nadal biegną po wniesieniu skargi na daną decyzję o przekazaniu, w tym także w przypadku, gdy sąd, do którego została wniesiona skarga, postanowił skierować do Trybunału wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

               45

               Artykuł 13 ust. 1 rozporządzenia Dublin III, który znajduje się w rozdziale III tego rozporządzenia, dotyczącym kryteriów ustalania odpowiedzialnego państwa członkowskiego, wyjaśnia w zdaniu drugim, że odpowiedzialność państwa członkowskiego oparta na kryterium dotyczącym nielegalnego przekroczenia granicy państwa członkowskiego wygasa z upływem dwunastu miesięcy od dnia tego przekroczenia.

               46

               Artykuł 29 ust. 2 wspomnianego rozporządzenia, który znajduje się w sekcji VI rozdziału VI tego rozporządzenia, dotyczącej przekazania, stanowi, że w przypadku gdy przekazanie z odpowiedzialnego państwa członkowskiego do wnioskującego państwa członkowskiego nie zostało dokonane w terminie sześciu miesięcy, to ostatnie państwo członkowskie zostaje zwolnione z obowiązku przejęcia lub wtórnego przejęcia danej osoby, a odpowiedzialność zostaje przeniesiona na wnioskujące państwo członkowskie.

               47

               Z tych dwóch przepisów wynika, że przewidziane w nich terminy mają na celu ograniczenie w czasie odpowiedzialności państwa członkowskiego na podstawie rozporządzenia Dublin III.

               48

               W tym zakresie z brzmienia wspomnianych przepisów oraz ich umiejscowienia w tym rozporządzeniu wynika, że mają one zastosowanie w toku dwóch różnych etapów ustanowionej we wspomnianym rozporządzeniu procedury.

               49

               I tak, termin ustanowiony w art. 13 ust. 1 rozporządzenia Dublin III stanowi warunek stosowania ustanowionego w tym przepisie kryterium i należy go przestrzegać w trakcie procedury ustalania odpowiedzialnego państwa członkowskiego, po której zakończeniu może zostać podjęta, w stosownym przypadku, decyzja o przekazaniu.

               50

               Natomiast art. 29 ust. 2 tego rozporządzenia odnosi się do wykonania decyzji o przekazaniu i może być zastosowane dopiero po tym, jak przekazanie co do zasady zostanie uzgodnione, czyli najwcześniej w momencie, gdy państwo członkowskie, do którego skierowano wniosek, wyraziło zgodę na przejęcie lub wtórne przejęcie.

               51

               Odnośne reżimy tych dwóch terminów należy zatem wyjaśnić z uwzględnieniem szczególnych funkcji, jakie pełnią one w ramach procedury ustanowionej we wspomnianym rozporządzeniu.

               52

               W odniesieniu, w pierwszej kolejności, do terminu ustanowionego w art. 13 ust. 1 rozporządzenia Dublin III należy stwierdzić, że art. 7 ust. 2 tego rozporządzenia wyjaśnia, iż ustalenie odpowiedzialnego państwa członkowskiego zgodnie z kryteriami określonymi w niniejszym rozdziale III tego rozporządzenia odbywa się na podstawie stanu istniejącego w chwili, w której wnioskodawca po raz pierwszy złożył wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w państwie członkowskim.

               53

               W konsekwencji art. 13 ust. 1 zdanie ostatnie wspomnianego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że państwo członkowskie, którego granica zewnętrzna została nielegalnie przekroczona przez obywatela państwa trzeciego, nie będzie mogło już być uważane za odpowiedzialne na podstawie tego przepisu, jeśli termin dwunastu miesięcy od dnia nielegalnego przekroczenia tej granicy upłynął już w dniu, w którym wnioskodawca złożył po raz pierwszy wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej w państwie członkowskim.

               54

               W tych okolicznościach wniesienie skargi na decyzję o przekazaniu, które siłą rzeczy następuje po jej doręczeniu, a zatem po złożeniu wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej, nie może ze swej natury mieć żadnego wpływu na obliczenie terminu ustanowionego w art. 13 ust. 1 rozporządzenia Dublin III.

               55

               W sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, w której wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej został złożony przed upływem dwunastu miesięcy od nielegalnego przekroczenia granicy państwa członkowskiego, ustanowiona w art. 13 ust. 1 zdanie ostatnie rozporządzenia Dublin III zasada nie stanowi przeszkody dla zastosowania tego kryterium odpowiedzialności.

               56

               W odniesieniu, w drugiej kolejności, do terminu ustanowionego w art. 29 ust. 2 rozporządzenia Dublin III, po pierwsze, z relacji pomiędzy poszczególnymi ustępami tego artykułu, a po drugie, z braku jakiegokolwiek wyjaśnienia w tym przepisie odnoszącego się do początku biegu tego terminu, wynika, że określa on jedynie konsekwencje upływu przewidzianego w art. 29 ust. 1 tego rozporządzenia terminu na przeprowadzenie przekazania (zob. analogicznie wyrok z dnia 29 stycznia 2009 r., Petrosian, C‑19/08, EU:C:2009:41, pkt 50).

               57

               Tymczasem art. 29 ust. 1 rozporządzenia Dublin III uwzględnia konsekwencje ewentualnego wniesienia skargi, przewidując, że termin sześciu miesięcy na przeprowadzenie przekazania biegnie od dnia wydania ostatecznego orzeczenia w przedmiocie skargi lub wniosku o ponowne rozpoznanie, w przypadku gdy nadano im skutek zawieszający zgodnie z art. 27 ust. 3 tego rozporządzenia.

               58

               W konsekwencji wniesienie skargi, której, tak jak skardze rozpatrywanej w postępowaniu głównym, nadano skutek zawieszający, oznacza, że termin na przeprowadzenie przekazania upłynie co do zasady dopiero sześć miesięcy po wydaniu ostatecznego orzeczenia w przedmiocie tej skargi.

               59

               W świetle powyższych rozważań na pytanie piąte należy odpowiedzieć, że art. 13 ust. 1 zdanie drugie rozporządzenia Dublin III, w związku z art. 7 ust. 2 tego rozporządzenia, należy interpretować w ten sposób, że wniesienie skargi na decyzję o przekazaniu nie ma wpływu na obliczenie terminu przewidzianego w art. 13 ust. 1.

               60

               Artykuł 29 ust. 1 i 2 wspomnianego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że wniesienie takiej skargi oznacza, iż termin ustanowiony w tych przepisach rozpoczyna bieg dopiero w dniu wydania ostatecznego orzeczenia w przedmiocie tej skargi, także w przypadku gdy sąd, do którego wniesiono skargę, postanowił skierować do Trybunału wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, w zakresie, w jakim wspomnianej skardze nadano skutek zawieszający zgodnie z art. 27 ust. 3 tego rozporządzenia.

         W przedmiocie kosztów

               61

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:

                           1)

                           Artykuł 27 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 604/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie ustanowienia kryteriów i mechanizmów ustalania państwa członkowskiego odpowiedzialnego za rozpatrzenie wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej złożonego w jednym z państw członkowskich przez obywatela kraju trzeciego lub bezpaństwowca, rozpatrywany w świetle motywu 19 tego rozporządzenia, należy interpretować w ten sposób, że osoba ubiegająca się o udzielenie ochrony międzynarodowej może powołać się, w ramach skargi na podjętą wobec niej decyzję o przekazaniu, na błędne zastosowanie ustanowionego w art. 13 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia kryterium odpowiedzialności, dotyczącego nielegalnego przekroczenia granicy państwa członkowskiego.

                           2)

                           Artykuł 13 ust. 1 rozporządzenia nr 604/2013 należy interpretować w ten sposób, że obywatel państwa trzeciego, którego wjazd był tolerowany przez organy pierwszego państwa członkowskiego skonfrontowane z przybyciem nadzwyczajnie dużej liczby osób ubiegających się o tranzyt przez terytorium tego państwa członkowskiego w celu złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej w innym państwie członkowskim, przy czym nie spełniał on warunków wjazdu co do zasady obowiązujących w tym pierwszym państwie członkowskim, powinien zostać uznany za osobę, która „nielegalnie przekroczyła” granicę wspomnianego pierwszego państwa członkowskiego w rozumieniu tego przepisu.

                           3)

                           Artykuł 13 ust. 1 zdanie drugie rozporządzenia nr 604/2013 w związku z art. 7 ust. 2 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że wniesienie skargi na decyzję o przekazaniu nie ma wpływu na obliczenie terminu przewidzianego we wspomnianym art. 13 ust. 1.

                        Artykuł 29 ust. 1 i 2 wspomnianego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że wniesienie takiej skargi oznacza, iż termin ustanowiony w tych przepisach rozpoczyna bieg dopiero w dniu wydania ostatecznego orzeczenia w przedmiocie tej skargi, także w przypadku, gdy sąd, do którego wniesiono skargę, postanowił skierować do Trybunału wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, w zakresie, w jakim wspomnianej skardze nadano skutek zawieszający zgodnie z art. 27 ust. 3 tego rozporządzenia.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: słoweński.


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 19 kwietnia 2007 r.#Elaine Farrell przeciwko Alan Whitty, Minister for the Environment, Ireland, Attorney General i Motor Insurers Bureau of Ireland (MIBI).#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: High Court - Irlandia.#Obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych -Dyrektywy 72/166/EWG, 84/5/EWG i 90/232/EWG - Szkody wyrządzone pasażerom pojazdu - Część pojazdu nieprzystosowana do przewozu pasażerów na siedzeniach.#Sprawa C-356/05.

text:
      Sprawa C‑356/05
      Elaine Farrell
      przeciwko
      Alanowi Whitty’emu i in.
      [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez High Court (Irlandia)]
      Obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych – Dyrektywy 72/166/EWG, 84/5/EWG i 90/232/EWG – Szkody wyrządzone pasażerom pojazdu – Część pojazdu nieprzystosowana do przewozu pasażerów na siedzeniach
      Streszczenie wyroku
      1.        Zbliżanie ustawodawstw – Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych
            – Dyrektywa 90/232
      (dyrektywa Rady 90/232, art. 1)
      2.        Zbliżanie ustawodawstw – Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych
            – Dyrektywy 72/166, 84/5 i 90/232
      (dyrektywy Rady 72/166, 84/5 i 90/232, art. 1)
      3.        Akty instytucji – Dyrektywy – Bezpośrednia skuteczność
      (art. 249 akapit trzeci WE; dyrektywa Rady 90/232, art. 1)
      1.        Wykładni art. 1 trzeciej dyrektywy 90/232 w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia
         w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych należy dokonywać w ten
         sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej
         posiadaczy pojazdów mechanicznych nie obejmuje odpowiedzialności za uszkodzenia ciała doznane przez osoby, które podróżują
         w tej części pojazdu, której projekt ani konstrukcja nie obejmuje siedzeń dla pasażerów.

      W istocie, ponieważ z jednej strony uprawnienie do wprowadzania odstępstw od obowiązku ochrony osób poszkodowanych w wypadkach
         jest zdefiniowane i zakreślone przez prawo wspólnotowe, a z drugiej strony realizacja wymienionych celów uregulowań wspólnotowych
         wymaga jednolitego podejścia do ochrony ubezpieczeniowej pasażerów na poziome wspólnotowym, państwa członkowskie nie mogą
         wprowadzać dodatkowych ograniczeń zakresu obowiązkowego ubezpieczenia względem pasażerów.

      (por. pkt 29, 36 oraz pkt 1 sentencji)
      2.        Celem dyrektyw 72/166, 84/5 i 90/232 w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia
         w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych nie jest harmonizacja systemów
         odpowiedzialności cywilnej państw członkowskich i w obecnym stanie prawa wspólnotowego państwa te zachowują swobodę co do
         określenia systemu odpowiedzialności cywilnej mającego zastosowanie do szkód wynikających z ruchu pojazdów. Państwa członkowskie
         są jednak zobowiązane do zapewnienia, by odpowiedzialność cywilna według ich prawa krajowego była objęta ubezpieczeniem zgodnym
         z przepisami tych trzech wymienionych dyrektyw.

      Państwa członkowskie powinny ponadto wykonywać swoje uprawnienia z poszanowaniem prawa wspólnotowego, a w szczególności art. 1
         trzeciej dyrektywy, i przepisy krajowe, które regulują warunki odszkodowania za szkody wynikające z ruchu pojazdów, nie mogą
         zatem pozbawiać skuteczności (effet utile) tego artykułu.

      W konsekwencji przepisy krajowe, sformułowane na podstawie ogólnych i abstrakcyjnych kryteriów, nie mogą odmawiać pasażerowi
         prawa do odszkodowania albo ograniczać takiego prawa w sposób nieproporcjonalny jedynie w oparciu o przyczynienie się pasażera
         do powstania szkody. Zakres takiego odszkodowania może zostać ograniczony jedynie w wyjątkowych okolicznościach, na podstawie
         indywidualnej oceny i z poszanowaniem prawa wspólnotowego.

      (por. pkt 33–35)
      3.        Artykuł 1 trzeciej dyrektywy 90/232 w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia
         w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych spełnia wszystkie przesłanki
         wymagane do wywarcia skutku bezpośredniego, a w konsekwencji przyznaje on prawa, na które jednostki mogą powoływać się bezpośrednio
         przed sądami krajowymi. Do sądu krajowego należy jednak ustalenie, czy możliwe jest powołanie się na ten przepis przeciwko
         podmiotowi takiemu jak Motor Insurers Bureau of Ireland (MIBI).

      W istocie na dyrektywę nie można powołać się przeciwko jednostkom, można natomiast przeciwko państwu, niezależnie od tego,
         w jakim charakterze ono występuje – pracodawcy czy organu władzy publicznej. Wśród podmiotów, przeciwko którym dopuszczalne
         jest powołanie się na dyrektywę mogącą wywoływać bezpośrednie skutki, figuruje również podmiot, któremu – niezależnie od jego
         formy prawnej – na podstawie aktu władzy publicznej i pod jej kontrolą powierzono wykonywanie usług użyteczności publicznej
         i który w tym celu dysponuje uprawnieniami wykraczającymi poza normy obowiązujące w stosunkach między jednostkami.

      (por. pkt 40, 44 oraz pkt 2 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 19 kwietnia 2007 r.(*)

      Obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych – Dyrektywy 72/166/EWG, 84/5/EWG i 90/232/EWG – Szkody wyrządzone pasażerom pojazdu – Część pojazdu nieprzystosowana do przewozu pasażerów na siedzeniach
      W sprawie C‑356/05
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez High Court
         (Irlandia) postanowieniem z dnia 30 lipca 2004 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 23 września 2005 r., w postępowaniu:

      Elaine Farrell
      przeciwko
      Alanowi Whitty’emu,

      Minister for the Environment,
      Ireland,
      Attorney General
      i
      Motor Insurers Bureau of Ireland (MIBI),
      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: P. Jann, prezes izby, E. Juhász (sprawozdawca), J.N. Cunha Rodrigues, K. Schiemann i E. Levits, sędziowie,
      rzecznik generalny: C. Stix‑Hackl,
      sekretarz: J. Swedenborg, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 7 września 2006 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu Elaine Farrell przez E. McCullougha, SC, C. McCarthy’ego, BL i C. Murphy’ego, barrister, umocowanych przez M. O’Shea,
         solicitor,

      –        w imieniu Minister for the Environment, Ireland i Attorney General przez E. Fitzsimonsa, K. McMeela, D. Maloneya oraz D. O’Hagana,
         działających w charakterze pełnomocników,

      –        w imieniu Motor Insurers Bureau of Ireland (MIBI) przez E. Gleesona, SC, umocowanego przez P. Boyd, solicitor,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez N. Yerrell, działającą w charakterze pełnomocnika,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 5 października 2006 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 1 trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja
         1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności
         cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych (Dz.U. L 129, s. 33, zwanej dalej „trzecią dyrektywą”).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy E. Farrell a A. Whittym i Minister for the Environment, Ireland i Attorney
         General (zwanym dalej „Ireland”) oraz Motor Insurers Bureau of Ireland (zwanym dalej „MIBI”).

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3        Zgodnie z art. 1 dyrektywy Rady 72/166/EWG z dnia 24 kwietnia 1972 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich
         odnoszących się do ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych
         i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. L 103, s. 1), w brzmieniu zmienionym trzecią dyrektywą
         (zwanej dalej „pierwszą dyrektywą”) „pojazd oznacza każdy pojazd silnikowy przeznaczony do podróżowania lądem oraz napędzany
         siłą mechaniczną, niejeżdżący po szynach, oraz każdą przyczepę zespoloną lub nie”.

      4        Artykuł 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy stanowi:

      „[...] każde państwo członkowskie podejmie wszelkie stosowne środki, aby zapewnić, że odpowiedzialność cywilna odnosząca się
         do ruchu pojazdów normalnie przebywających na jego terytorium jest objęta ubezpieczeniem. Zakres pokrycia szkód oraz warunki
         ubezpieczenia zostaną ustalone w ramach tych środków”.

      5        Zgodnie z art. 1 ust. 4 akapity pierwszy i trzeci drugiej dyrektywy Rady z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw
         państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem
         pojazdów silnikowych (Dz.U. 1984, L 8, s. 17) w brzmieniu zmienionym trzecią dyrektywą (zwanej dalej „drugą dyrektywą”):

      „Każde państwo członkowskie utworzy lub upoważni instytucję mającą za zadanie wypłacanie odszkodowań, co najmniej w granicach
         obowiązkowego ubezpieczenia szkód majątkowych i uszkodzeń ciała spowodowanych przez pojazd niezidentyfikowany lub taki, w stosunku
         do którego nie wypełniono obowiązku ubezpieczenia, o którym mowa w ust. 1. Przepis ten nie narusza prawa państw członkowskich
         do uznawania odszkodowania wypłacanego przez tę instytucję jako pomocnicze lub główne, a także istnienia możliwości zawarcia
         ugody między tą instytucją i odpowiedzialnym lub odpowiedzialnymi za spowodowanie wypadku i innymi zakładami ubezpieczeń lub
         instytucjami zabezpieczenia społecznego, zobowiązanymi do wypłaty odszkodowań poszkodowanemu w związku z tym samym wypadkiem.
         Jednakże państwa członkowskie nie mogą zezwolić temu organowi na uzależnienie wypłaty odszkodowania od wykazania przez poszkodowanego
         w jakikolwiek sposób, że osoba ta jest niezdolna do zapłaty odszkodowania lub odmawia jego wypłacenia.

      […]
      Jednakże państwa członkowskie mogą wykluczyć możliwość wypłacania odszkodowania przez tę instytucję osobom, które dobrowolnie
         zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeśli instytucja udowodni, że wiedziały one o fakcie nieubezpieczenia
         tego pojazdu”.

      6        Stosownie do art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy:

      „Każde państwo członkowskie podejmie odpowiednie środki w celu zapewnienia, że każdy przepis prawny lub postanowienie umowne
         zawarte w polisie ubezpieczeniowej wydanej zgodnie z art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy], które wyłącza z zakresu ubezpieczenia
         użytkowanie pojazdu przez:

      –        osoby niebędące ani wyraźnie, ani w sposób dorozumiany do tego upoważnione
      lub
      –        osoby nieposiadające prawa jazdy pozwalającego im na prowadzenie danego pojazdu,
      lub
      –        osoby, które nie przestrzegają ustawowych wymogów technicznych dotyczących stanu i bezpieczeństwa danego pojazdu,
      będzie, dla celów art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy], uznane za bezskuteczne w stosunku do roszczeń osób trzecich poszkodowanych
         w wypadku.

      Jednakże przepis lub postanowienie, o których mowa w pierwszym tiret, mogą być powoływane przeciwko osobom, które dobrowolnie
         zajęły miejsce w pojeździe, który spowodował szkodę, jeśli zakład ubezpieczeń udowodni, że wiedziały one o tym, że pojazd
         ten został skradziony.

      Państwa członkowskie mają możliwość – w odniesieniu do wypadków, jakie nastąpiły na ich terytorium – niestosowania postanowień
         pierwszego akapitu, jeśli poszkodowany może uzyskać odszkodowanie za poniesioną szkodę od instytucji zabezpieczenia społecznego”.

      7        Zgodnie z motywami od drugiego do piątego trzeciej dyrektywy:

      „mając na uwadze, co następuje:
      […]
      artykuł 3 [pierwszej dyrektywy] nakazuje każdemu państwu członkowskiemu podjęcie wszelkich właściwych środków, aby zapewnić,
         że odpowiedzialność cywilna za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych mających stałe miejsce postoju na
         jego terytorium jest objęta ubezpieczeniem; zakres odpowiedzialności objętej ubezpieczeniem i warunki objęcia ubezpieczeniem
         powinny być ustalone na podstawie tych środków;

      [druga dyrektywa] znacznie zmniejszyła różnice między poziomem i treścią obowiązkowego ubezpieczenia od odpowiedzialności
         cywilnej w państwach członkowskich; jednakże istotne różnice nadal występują w zakresie tej ochrony ubezpieczeniowej;

      poszkodowanym w wypadkach pojazdów mechanicznych należy zagwarantować porównywalne traktowanie, bez względu na to, gdzie na
         obszarze Wspólnoty wypadek miał miejsce;

      w szczególności istnieją luki w obowiązkowym ubezpieczeniu pasażerów pojazdów mechanicznych w niektórych państwach członkowskich;
         aby chronić tę szczególnie zagrożoną grupę potencjalnych poszkodowanych, powinno się wypełnić te luki”.

      8        Zgodnie z art. 1 trzeciej dyrektywy:

      „Bez uszczerbku dla art. 2 ust. 1 akapit drugi [drugiej dyrektywy] ubezpieczenie, określone w art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy],
         obejmuje odpowiedzialność z tytułu uszkodzenia ciała wszystkich pasażerów, innych niż kierowca, wynikającą z ruchu pojazdu.

      Do celów niniejszej dyrektywy znaczenie pojęcia »pojazd« uznaje się za zgodne z definicją, zawartą w art. 1 [pierwszej] dyrektywy
         [...]”.

      9        Stosownie do art. 6 ust. 2 trzeciej dyrektywy Irlandia powinna do dnia 31 grudnia 1998 r. zapewnić wykonanie art. 1 w odniesieniu
         do pasażerów (jadących na tylnym siodełku) motocykli oraz do dnia 31 grudnia 1995 r. zapewnić wykonanie art. 1 w odniesieniu
         do innych pojazdów.

       Uregulowania krajowe
      10      Z postanowienia odsyłającego wynika, że przepisy krajowe mające znaczenie dla sprawy zawarte są w sekcji 5, 56 i 65 (1) ustawy
         z 1961 r. o ruchu drogowym (Road Traffic Act 1961), w brzmieniu obowiązującym w czasie zaistnienia zdarzeń, których dotyczy
         postępowanie przed sądem krajowym (zwanej dalej „1961 Act”), jak również w art. 6 rozporządzenia ministra z 1962 r. w sprawie
         obowiązkowego ubezpieczenia w dziedzinie ruchu drogowego (Road Traffic) (Compulsory Insurance) Regulations 1962 ze zmianami.

      11      Sąd odsyłający wyjaśnia, że z przepisów tych wynika, iż osoba kierująca pojazdem powinna posiadać zatwierdzoną polisę ubezpieczeniową
         do celów pokrycia wszelkiej odpowiedzialności z tytułu uszkodzenia ciała osób podróżujących pojazdem, innych niż osoby nieobjęte.
         Osoby nieobjęte to te, które domagają się naprawienia poniesionej szkody, mimo iż przebywały w pojeździe innego rodzaju niż
         określone w rozporządzeniu właściwego ministra. Co się tyczy pojazdów określonych przez właściwego ministra, istnieje obowiązek
         zawarcia obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej co do szkód wyrządzonych osobom podróżującym tymi pojazdami.
         Minister nie jest jednak upoważniony do rozciągnięcia tego obowiązku na osoby podróżujące w części pojazdu, której projekt
         ani konstrukcja nie obejmuje siedzeń dla pasażerów.

      Stan faktyczny w postępowaniu przed sądem krajowym oraz pytania prejudycjalne
      12      E. Farrell została poszkodowana w wypadku drogowym w dniu 26 stycznia 1996 r. Podróżowała ona samochodem dostawczym, którego
         projekt ani konstrukcja nie przewidywały przewozu pasażerów w tylnej części. A. Whitty, właściciel i kierowca tego samochodu,
         stracił panowanie nad pojazdem, który uderzył w ścianę. Ponieważ pojazd nie miał w tylnej części siedzeń dla pasażerów, E. Farrell
         w chwili wypadku siedziała na podłodze samochodu.

      13      Gdy okazało się, że A. Whitty nie był ubezpieczony, E. Farrell usiłowała uzyskać odszkodowanie od MIBI, zgodnie z porozumieniem
         zawartym między tym podmiotem a Minister for the Environment w 1998 r. (zwanym dalej „porozumieniem”). W porozumieniu tym
         MIBI zobowiązało się do wypłaty odszkodowań poszkodowanym w wypadkach drogowych z udziałem kierowców, którzy nie posiadają
         obowiązkowego ubezpieczenia wymaganego przez 1961 Act.

      14      MIBI odmówiło jednak wypłaty odszkodowania E. Farrell, uzasadniając to faktem, że podróżowała ona w części pojazdu, która
         nie była zaprojektowana w celu przewozu pasażerów ani nie była wyposażona w siedzenia dla nich. MIBI uznało, że odpowiedzialność
         z tytułu uszkodzenia ciała doznanego przez wnioskodawczynię nie jest tą odpowiedzialnością, której ubezpieczenie jest obowiązkowe
         na podstawie 1961 Act; w konsekwencji porozumienie nie znajdowało zastosowania i MIBI nie było obowiązane do wypłaty odszkodowania
         wnioskodawczyni ani do zastosowania się do wyroku sądowego wydanego w sprawie przeciwko A. Whitty’emu.

      15      We wrześniu 1997 r. E. Farrell wszczęła postępowanie przeciwko pozwanym przed sądem krajowym. W lipcu 2001 r. zapadł wyrok
         przeciwko A. Whitty’emu. Co się tyczy wyceny poniesionych szkód, została ona odroczona do czasu wydania wyroku co do istoty.
         Podczas gdy E. Farrell zmierzała do uzyskania orzeczenia deklaratoryjnego, wskazującego, że obowiązujące w dniu wypadku krajowe
         przepisy wydane w celu transpozycji dyrektyw pierwszej i trzeciej nie wdrażały prawidłowo ich istotnych postanowień, w szczególności
         art. 1 trzeciej dyrektywy, MIBI oraz Ireland zaprzeczały twierdzeniu, by przepisy te nie dokonały prawidłowej transpozycji
         tego artykułu, przy czym państwo członkowskie podnosiło, że trzecia dyrektywa dopuszcza brak rozszerzenia obowiązku ubezpieczenia
         odpowiedzialności cywilnej na osoby przebywające w części pojazdu mechanicznego, która ani nie została zaprojektowana w celu
         przewozu pasażerów, ani nie została wyposażona w siedzenia do ich przewozu.

      16      W tych okolicznościach High Court postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:

      „1)      Czy po dniu 31 grudnia 1995 r. – tj. po upływie terminu dokonania transpozycji przepisów trzeciej dyrektywy [...] dotyczących
         pasażerów pojazdów innych niż motocykle – Irlandia była zobowiązana zgodnie z art. 1 tej dyrektywy do ustanowienia obowiązkowego
         ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej z tytułu szkód wyrządzonych osobom, które podróżują w tej części pojazdu, której
         projekt ani konstrukcja nie obejmuje siedzeń dla pasażerów?

      2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy art. 1 trzeciej dyrektywy przyznaje jednostkom prawa,
         na które mogą one się powołać przed sądem krajowym?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytania pierwszego
      17      Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy wykładni art. 1 trzeciej dyrektywy należy dokonywać
         w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności
         cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych nie obejmuje uszkodzeń ciała doznanych przez osoby podróżujące w części pojazdu,
         której projekt ani konstrukcja nie obejmuje siedzeń dla pasażerów.

      18      E. Farrell i Komisja Wspólnot Europejskich uważają zasadniczo, że art. 1 trzeciej dyrektywy wymaga, by obowiązkowe ubezpieczenie
         obejmowało we wszystkich państwach członkowskich uszkodzenia ciała, jakich doznały osoby podróżujące w części pojazdu, która
         nie została zaprojektowana w celu przewozu pasażerów ani nie została wyposażona w siedzenia dla nich.

      19      Ireland, wspierana przez MIBI, jest odmiennego zdania. Państwo to podnosi, że ponieważ pojęcie „pasażera” nie zostało zdefiniowane
         w trzeciej dyrektywie, to do państw członkowskich należy określenie, które osoby podróżujące pojazdami są uważane za pasażerów
         do celów tej dyrektywy, a ponadto, że dyrektywa ta nie zobowiązuje państw członkowskich do zapewnienia, by obowiązkowe ubezpieczenie
         obejmowało uszkodzenia ciała doznane przez osoby podróżujące w jakiejkolwiek części pojazdu, której projekt nie obejmuje miejsc
         do siedzenia.

      20      Państwo to dodaje, że jego zwężające stanowisko jest uzasadnione troską o spójność z uregulowaniami dotyczącymi bezpieczeństwa
         w ruchu drogowym, ponieważ objęcie takich osób zakresem stosowania obowiązkowego ubezpieczenia doprowadziłoby do pokrywania
         z ubezpieczenia szkód wynikających z rozmyślnie niebezpiecznego zachowania. Ponadto zdaniem tego państwa stanowisko takie
         jest zgodne ze wspólnym oświadczeniem Rady i Komisji zapisanym w protokole Rady przy przyjmowaniu wspólnego stanowiska w sprawie
         projektu trzeciej dyrektywy. Zgodnie z tym protokołem Rada i Komisja miały oświadczyć, że art. 1 trzeciej dyrektywy nie przesądza
         o przepisach ustawowych państw członkowskich w zakresie wypłaty odszkodowania pasażerowi, który przyczynił się do wypadku,
         pasażerowi nadliczbowemu lub pasażerowi przewożonemu w pojeździe, który nie został zaprojektowany do przewozu osób innych
         niż kierowca.

      21      Argumentacja Ireland nie zasługuje na uwzględnienie.

      22      Należy stwierdzić, że zgodnie z art. 1 trzeciej dyrektywy obowiązkowe ubezpieczenie obejmuje odpowiedzialność z tytułu uszkodzeń
         ciała doznanych przez wszystkich pasażerów, innych niż kierowca, powstałych w wyniku ruchu pojazdu.

      23      Skoro artykuł ten bezspornie przyznaje ochronę ubezpieczeniową wszystkim pasażerom, teza Ireland mogłaby zostać zaakceptowana
         jedynie w sytuacji, gdyby osoby przewożone w pojeździe, który nie został zaprojektowany do przewozu osób, nie mogłyby zostać
         uznane za „pasażerów”.

      24      Byłoby natomiast sprzeczne z celami uregulowania wspólnotowego wyłączenie z pojęcia „pasażera”, a tym samym z ochrony ubezpieczeniowej
         osób, które doznały obrażeń po zajęciu miejsca w pojeździe, który nie był przeznaczony do przewozu osób ani odpowiednio w tym
         celu wyposażony. Zgodnie bowiem z brzmieniem motywów czwartego i piątego trzeciej dyrektywy celem tego uregulowania jest w szczególności
         wypełnienie luk w obowiązkowym ubezpieczeniu pasażerów pojazdów mechanicznych w niektórych państwach członkowskich i ochrona
         tej szczególnie zagrożonej grupy potencjalnych poszkodowanych, a także zapewnienie osobom poszkodowanym w wypadkach porównywalnego
         traktowania niezależnie od tego, w którym miejscu na terenie Wspólnoty wypadek nastąpił.

      25      Wykładnia taka znajduje zresztą potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału. Trybunał orzekł już bowiem, że dyrektywy pierwsza
         i druga nie nakładają przed dniem 31 grudnia 1995 r., tj. dniem upływu terminu transpozycji wyznaczonego dla Irlandii, obowiązku
         zapewnienia, by obowiązkowe ubezpieczenie obejmowało uszkodzenia ciała doznane przez pasażerów przewożonych w części pojazdu
         nieprzystosowanej do przewozu pasażerów na siedzeniach. Trybunał wskazał jednak, że począwszy od tej daty art. 1 trzeciej
         dyrektywy rozszerzył obowiązkową ochronę wprowadzoną art. 3 ust. 1 pierwszej dyrektywy w brzmieniu sprecyzowanym i uzupełnionym
         drugą dyrektywą na uszkodzenia ciała doznane przez pasażerów innych niż kierowca (zob. postanowienie z dnia 14 października
         2002 r. w sprawie C‑158/01 Withers, Rec. s. I‑8301, pkt 20 i 21).

      26      Co więcej, jak wynika z tego orzecznictwa, skoro Trybunał wypowiedział się w przedmiocie uszkodzeń ciała doznanych przez osoby
         przewożone w części pojazdu nieprzystosowanej do przewozu pasażerów na siedzeniach, oznacza to, że uznał te osoby za pasażerów
         niezależnie od tego, w której części pojazdu były przewożone (zob. podobnie ww. postanowienie w sprawie Withers, pkt 21).

      27      Ponadto uregulowanie wspólnotowe wprost przewiduje wyjątki od obowiązku ochrony osób poszkodowanych w wypadkach. Wyjątki te
         są wymienione w art. 1 ust. 4 akapit trzeci i art. 2 ust. 1 drugiej dyrektywy.

      28      Prawodawca wspólnotowy nie przewidział jednak wyłączenia dotyczącego odrębnej kategorii osób, które mogą stać się ofiarami
         wypadków drogowych, a które zajęły miejsce w części pojazdu, która nie była ani zaprojektowana do przewozu osób, ani odpowiednio
         w tym celu wyposażona. W tym stanie rzeczy osoby te nie mogą zostać wyłączone z zakresu pojęcia „pasażera”, a tym samym z zakresu
         ochrony gwarantowanej uregulowaniami wspólnotowymi.

      29      Ponieważ z jednej strony uprawnienie do wprowadzania odstępstw od obowiązku ochrony osób poszkodowanych w wypadkach jest zdefiniowane
         i zakreślone przez prawo wspólnotowe, a z drugiej strony realizacja wymienionych celów wymaga jednolitego podejścia do ochrony
         ubezpieczeniowej pasażerów na poziome wspólnotowym, państwa członkowskie nie mogą wprowadzać dodatkowych ograniczeń zakresu
         obowiązkowego ubezpieczenia względem pasażerów.

      30      W konsekwencji prawo krajowe nie może zawęzić pojęcia „pasażera” i pozbawić w ten sposób ochrony ubezpieczeniowej osób, które
         zgodnie z dyrektywami pierwszą, drugą i trzecią mają prawo do uzyskania naprawienia szkody spowodowanej przez pojazdy silnikowe.

      31      Należy dodać, że zawężające podejście prawodawcy krajowego nie znajduje uzasadnienia w protokole z posiedzenia Rady i Komisji
         wspomnianego w pkt 20 niniejszego wyroku. Z utrwalonego orzecznictwa wynika bowiem, że jeżeli zamieszczone w protokole z posiedzenia
         Rady oświadczenie nie znajduje żadnego odzwierciedlenia w treści przepisu prawa wtórnego, nie może być ono brane pod uwagę
         przy wykładni tego przepisu (wyroki z dnia 26 lutego 1991 r. w sprawie C‑292/98 Antonissen, Rec. s. I‑745, pkt 18; z dnia
         8 czerwca 2000 r. w sprawie C‑375/98 Epson Europe, Rec. s. I‑4243, pkt 26 oraz z dnia 10 stycznia 2006 r. w sprawie C‑402/03
         Skov i Bilka, Zb.Orz. s. I‑199, pkt 42).

      32      Należy również przypomnieć, że obowiązek objęcia ubezpieczeniem pasażerów jest rzeczą odrębną od zakresu wypłacanych im odszkodowań
         w razie zaistnienia wypadku samochodowego na ich szkodę. Pierwsza kwestia jest objęta gwarancją prawa wspólnotowego i w nim
         zdefiniowana, druga natomiast – jest co do zasady regulowana prawem krajowym.

      33      W tym względzie Trybunał orzekł już, że celem dyrektyw pierwszej, drugiej i trzeciej nie jest harmonizacja systemów odpowiedzialności
         cywilnej państw członkowskich, a także, że w obecnym stanie prawa wspólnotowego państwa te zachowują swobodę co do określenia
         systemu odpowiedzialności cywilnej mającego zastosowanie do szkód wynikających z ruchu pojazdów. Państwa członkowskie są jednak
         zobowiązane do zapewnienia, by odpowiedzialność cywilna według ich prawa krajowego była objęta ubezpieczeniem zgodnym z przepisami
         tych trzech wymienionych dyrektyw (wyroki z dnia 14 września 2000 r. w sprawie C‑348/98 Mendes Ferreira i Delgado Correia
         Ferreira, Rec. s. I‑6711, pkt 23 i 29, jak również z dnia 30 czerwca 2005 r. w sprawie C‑537/03 Candolin i in., Zb.Orz. s. I‑5745,
         pkt 24).

      34      Z orzecznictwa tego wynika ponadto, że państwa członkowskie powinny wykonywać swoje uprawnienia z poszanowaniem prawa wspólnotowego,
         a w szczególności art. 1 trzeciej dyrektywy, i że przepisy krajowe, które regulują warunki odszkodowania za szkody wynikające
         z ruchu pojazdów, nie mogą zatem pozbawiać skuteczności (effet utile) tego artykułu (zob. podobnie wyroki z dnia 28 marca
         1996 r. w sprawie C‑129/94 Ruiz Bernáldez, Rec. s. I‑1829, pkt 19, jak również ww. wyrok w sprawie Candolin i in., pkt 27
         i 28).

      35      W konsekwencji przepisy krajowe, sformułowane na podstawie ogólnych i abstrakcyjnych kryteriów, nie mogą odmawiać pasażerowi
         prawa do odszkodowania albo ograniczać takiego prawa w sposób nieproporcjonalny jedynie w oparciu o przyczynienie się pasażera
         do powstania szkody. Zakres takiego odszkodowania może zostać ograniczony jedynie w wyjątkowych okolicznościach, na podstawie
         indywidualnej oceny i z poszanowaniem prawa wspólnotowego (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Candolin i in., pkt 29, 30 i 35).

      36      W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć następująco: wykładni art. 1 trzeciej dyrektywy należy
         dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności
         cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych nie obejmuje odpowiedzialności za uszkodzenia ciała doznane przez osoby, które
         podróżują w tej części pojazdu, której projekt ani konstrukcja nie obejmuje siedzeń dla pasażerów.

       W przedmiocie pytania drugiego
      37      Co się tyczy pytania drugiego, dotyczącego możliwości powołania się przez jednostki przed sądami krajowymi bezpośrednio na
         art. 1 trzeciej dyrektywy, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przepis dyrektywy jest bezpośrednio skuteczny,
         jeżeli ze względu na jego treść okazuje się bezwarunkowy i wystarczająco jasny (wyroki z dnia 19 stycznia 1982 r. w sprawie
         8/81Becker, Rec. s. 53; z dnia 4 grudnia 1997 r. w sprawach połączonych od C‑253/96 do C‑258/96 Kampelmann i in., Rec. s. I‑6907,
         pkt 37 oraz z dnia 9 września 2004 r. w sprawie C‑292/02 Meiland Azewijn, Zb.Orz. s. I‑7905, pkt 57).

      38      W niniejszej sprawie należy stwierdzić, jak podnosi Komisja, że art. 1 trzeciej dyrektywy spełnia te kryteria. Przepis ten
         pozwala bowiem na zidentyfikowanie zarówno obowiązku państw członkowskich, jak i jego beneficjentów, a jego treść jest bezwarunkowa
         i jasna. W konsekwencji przepis ten może być powołany w celu odrzucenia przepisów prawa krajowego pozbawiających dobrodziejstwa
         obowiązkowej ochrony ubezpieczeniowej osoby podróżujące w jakiejkolwiek części pojazdu, której projekt ani konstrukcja nie
         obejmuje siedzeń dla pasażerów.

      39      Pozostaje jedynie do rozstrzygnięcia kwestia, czy przepis ten może być powołany przeciwko podmiotowi takiemu jak MIBI.

      40      W tym względzie należy uściślić, że na dyrektywę nie można powołać się przeciwko jednostkom, można natomiast przeciwko państwu,
         niezależnie od tego, w jakim charakterze ono występuje – pracodawcy czy organu władzy publicznej. Wśród podmiotów, przeciwko
         którym dopuszczalne jest powołanie się na dyrektywę mogącą wywoływać bezpośrednie skutki, figuruje również podmiot, któremu
         – niezależnie od jego formy prawnej – na podstawie aktu władzy publicznej i pod jej kontrolą powierzono wykonywanie usług
         użyteczności publicznej i który w tym celu dysponuje uprawnieniami wykraczającymi poza normy obowiązujące w stosunkach między
         jednostkami (wyroki z dnia 12 lipca 1990 r. w sprawie C‑188/89 Foster i in., Rec. s. I‑3313, pkt 20; z dnia 14 września 2000 r.
         w sprawie C‑343/98 Collino i Chiappero, Rec. s. I‑6659, pkt 23, jak również z dnia 5 lutego 2004 r. w sprawie C‑157/02 Rieser
         Internationale Transporte, Rec. s. I‑1477, pkt 24).

      41      W związku z tym, że sąd odsyłający nie przekazał na temat MIBI informacji wystarczających dla rozstrzygnięcia, czy może być
         ono zrównane z tego rodzaju podmiotem do sądu krajowego należy ocena, przy uwzględnieniu – zgodnie z powyższymi rozważaniami
         – statusu MIBI i jego stosunków z państwem irlandzkim, czy powołanie się przeciwko MIBI na dyrektywę jest możliwe.

      42      W przypadku, gdyby sąd krajowy uznał, że przeciwko MIBI nie można powołać się na dyrektywę, powinien on, stosując prawo krajowe,
         a w szczególności przepisy wprowadzone konkretnie w celu wykonania wymogów dyrektywy, dokonywać jego wykładni, w najszerszym
         możliwym zakresie, w świetle brzmienia i celu tej dyrektywy, aby osiągnąć rezultat przez nią zamierzony (wyroki z dnia 23 października
         2003 r. w sprawie C‑408/01 Adidas‑Salomon i Adidas Benelux, Rec. s. I‑12537, pkt 21 i z dnia 5 października 2004 r. w sprawach
         połączonych od C‑397/01 do C‑403/01 Pfeiffer i in., Zb.Orz. s. I‑8835, pkt 113).

      43      W każdym razie możliwe jest powstanie odpowiedzialności państwa za szkody spowodowane brakiem prawidłowej transpozycji dyrektywy
         w rozumieniu wyroku z dnia 19 listopada 1991 r. w sprawie Francovich i in. (sprawy połączone C‑6/90 i C‑9/90, Rec. s. I‑5357).

      44      Na pytanie drugie należy zatem odpowiedzieć w ten sposób, że art. 1 trzeciej dyrektywy spełnia wszystkie przesłanki wymagane
         do wywarcia skutku bezpośredniego, a w konsekwencji przyznaje on prawa, na które jednostki mogą powoływać się bezpośrednio
         przed sądami krajowymi. Do sądu krajowego należy jednak ustalenie, czy możliwe jest powołanie się na ten przepis przeciwko
         podmiotowi takiemu jak MIBI.

       W przedmiocie kosztów
      45      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:
      1)      Wykładni art. 1 trzeciej dyrektywy Rady 90/232/EWG z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich
            odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych
            należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, zgodnie z którym obowiązkowe ubezpieczenie
            odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych nie obejmuje odpowiedzialności za uszkodzenia ciała doznane przez
            osoby, które podróżują w tej części pojazdu, której projekt ani konstrukcja nie obejmuje siedzeń dla pasażerów.
      2)      Artykuł 1 trzeciej dyrektywy 90/232/EWG spełnia wszystkie przesłanki wymagane do wywarcia skutku bezpośredniego, a w konsekwencji
            przyznaje on prawa, na które jednostki mogą powoływać się bezpośrednio przed sądami krajowymi. Do sądu krajowego należy jednak
            ustalenie, czy możliwe jest powołanie się na ten przepis przeciwko podmiotowi takiemu jak Motor Insurers Bureau of Ireland
            (MIBI).
      Podpisy
      * Język postępowania: angielski.


Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 26 lutego 1981 r. # Alain de Briey przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Sprawa 25/80.


title: Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 29 października 2009 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Irlandii. # Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego - Dyrektywa 75/442/EWG - Odpady - Ścieki domowe usuwane na terenach wiejskich poprzez szamba - Odpady nieobjęte inną legislacją - Brak transpozycji. # Sprawa C-188/08.

text:
      Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 29 października 2009 r. – Komisja przeciwko Irlandii
      (sprawa C‑188/08)
      Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Dyrektywa 75/442/EWG – Odpady – Ścieki domowe usuwane na terenach wiejskich poprzez szamba – Odpady nieobjęte inną legislacją – Brak transpozycji
      1.                     Środowisko naturalne – Odpady – Dyrektywa 75/442 – Pojęcie odpadu (dyrektywa Rady 75/442, zmieniona dyrektywą 91/156, art. 1
            lit. a), art. 2 ust. 1 lit. b) ppkt iv)) (por. pkt 33–35)
      2.                     Środowisko naturalne – Odpady – Dyrektywa 75/442 (dyrektywa Rady 75/442, zmieniona dyrektywą 91/156, art. 2 ust. 1 lit. b))
            (por. pkt 55, 56, 82)
      Przedmiot

               Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Naruszenie art. 4 i 7–14 dyrektywy Rady 75/442/EWG z dnia 15 lipca 1975 r.
                  w sprawie odpadów (Dz.U. L 194, s. 39), zmienionej dyrektywą Rady 91/156/EWG z dnia 18 marca 1991 r. (Dz.U. L 78, s. 32),
                  w odniesieniu do ścieków domowych usuwanych na terenach wiejskich poprzez szamba – Odpady nieobjęte inną legislacją.

            Sentencja

                  1)

                  	Nie przyjmując – z wyjątkiem dotyczącym hrabstwa Cavan – wszystkich przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych
                     niezbędnych do zastosowania się do art. 4 i 8 dyrektywy Rady 75/442/EWG z dnia 15 lipca 1975 r. w sprawie odpadów, zmienionej
                     dyrektywą Rady 91/156/EWG z dnia 18 marca 1991 r., w odniesieniu do ścieków domowych, usuwanych na terenach wiejskich poprzez
                     szamba przepływowe lub inne indywidualne systemy oczyszczania, Irlandia uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy tej
                     dyrektywy.

                  2)

                  	Irlandia zostaje obciążona trzema czwartymi kosztów poniesionych przez Komisję Wspólnot Europejskich i pokrywa własne koszty.

                  3)

                  	Komisja Wspólnot Europejskich pokrywa jedną czwartą własnych kosztów.