title: Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 19 kwietnia 2007 r.#Aikaterini Stamatelaki przeciwko NPDD Organismos Asfaliseos Eleftheron Epangelmation (OAEE).#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Dioikitiko Protodikeio Athinon - Grecja.#Ograniczenia w swobodnym świadczeniu usług - Zwrot kosztów leczenia w prywatnej placówce opieki zdrowotnej - Uzasadnienie i proporcjonalność wykluczenia.#Sprawa C-444/05.

text:
      Sprawa C‑444/05
      Aikaterini Stamatelaki
      przeciwko
      NPDD Organismos Asfaliseos Eleftheron Epangelmation (OAEE)
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez
      le Dioikitiko Protodikeio Athinon)
      Ograniczenia w swobodnym świadczeniu usług – Zwrot kosztów leczenia w prywatnej placówce opieki zdrowotnej – Uzasadnienie i proporcjonalność wykluczenia
      Streszczenie wyroku
      Swoboda świadczenia usług – Ograniczenia
      (art. 49 WE)
      Artykuł 49 WE stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które całkowicie wyklucza zwrot przez krajową instytucję ds. ubezpieczeń
         społecznych kosztów leczenia powstałych w związku z hospitalizacją w prywatnej placówce opieki zdrowotnej w innym państwie
         członkowskim osób ubezpieczonych w tej instytucji ubezpieczeń społecznych, z wyjątkiem przypadków dotyczących dzieci w wieku
         poniżej 14 lat.

      Taki przepis nie może być uzasadniony ryzykiem poważnego naruszenia równowagi finansowej systemu zabezpieczenia społecznego,
         w zakresie w jakim charakter absolutny, z zastrzeżeniem wyjątku na rzecz dzieci poniżej 14 roku życia, zakazu ustanowionego
         przez to ustawodawstwo nie jest dostosowany do zamierzonego celu, ponieważ przyjęte mogły zostać środki mniej surowe i bardziej
         sprzyjające swobodnemu świadczeniu usług, jak na przykład system uprzedniego zatwierdzania kosztów leczenia, który spełnia
         wymogi ustanowione przez prawo wspólnotowe i w danym wypadku określenie tabeli dla zwrotu kosztów.

      (por. pkt 35, 38 i sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
      z dnia 19 kwietnia 2007 r.(*)

      Ograniczenia w swobodnym świadczeniu usług – Zwrot kosztów leczenia w prywatnej placówce opieki zdrowotnej – Uzasadnienie i proporcjonalność wykluczenia
      W sprawie C‑444/05
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Dioikitiko
         Protodikeio Athinon (Grecja) postanowieniem z dnia 30 grudnia 2004 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 14 grudnia 2005 r.,
         w postępowaniu:

      Aikaterini Stamatelaki
      przeciwko
      NPDD Organismos Asfaliseos Eleftheron Epangelmation (OAEE),
      TRYBUNAŁ (druga izba),
      w składzie: C.W.A. Timmermans, prezes izby, P. Kūris (sprawozdawca), K. Schiemann, J. Makarczyk i J.C. Bonichot, sędziowie,
      rzecznik generalny: D. Ruiz‑Jarabo Colomer,
      sekretarz: L. Hewlett, główny administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 29 listopada 2006 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu rządu greckiego przez K. Georgiadisa, S. Vodinę, M. Papidę oraz S. Spyropoulosa, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu belgijskiego przez L. Van den Broeck, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu niderlandzkiego przez P. van Ginnekena, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez G. Zavvosa oraz N. Yerrell, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 11 stycznia 2007 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 49 WE, a w szczególności kwestii, czy przepis ten
         stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, które wyklucza zwrot przez krajową instytucję ds. ubezpieczeń społecznych kosztów
         leczenia powstałych w związku z hospitalizacją w zagranicznej prywatnej placówce opieki zdrowotnej jednego z ubezpieczonych
         będącego w wieku powyżej 14 lat.

      2        Wniosek ten został złożony w ramach postępowania wszczętego z powództwa p. Stamatelakisa, zamieszkałego w Grecji, który był
         ubezpieczony w Organismos Asfaliseos Eleftheron Epangelmation (zakładzie ubezpieczeń dla osób wykonujących wolne zawody, zwanym
         dalej „OAEE”), będącym następcą prawnym Tameio Asfalisesos Emboron (zakładu ubezpieczeń dla przedsiębiorców), o zwrot kosztów
         leczenia powstałych w związku z hospitalizacją w prywatnej placówce opieki zdrowotnej w Zjednoczonym Królestwie.

       Krajowe ramy prawne
       Przepisy ustawowe
      3        Artykuł 40 ustawy nr 1316/1983 o utworzeniu, organizacji i kompetencjach Krajowej Organizacji Leków („EOF”), Krajowego Przemysłu
         Produkcji Leków („EF”), Państwowej Rezerwy Leków („KF”) i o zmianie i uzupełnieniu przepisów o lekach oraz zawierającej inne
         przepisy (FEK A’3), zastąpiony art. 39 ustawy nr 1759/1988 o ubezpieczeniu grup nieubezpieczonych i poprawie ochrony w ramach
         zabezpieczenia społecznego oraz zawierającej inne przepisy (FEK A’50), stanowi:

      „1)      W przypadku szczególnie poważnej choroby hospitalizowani za granicą mogą zostać:
      a)      […]
      b)      […]
      c)      ubezpieczeni w ramach instytucji lub zakładów ubezpieczeń społecznych należących do zakresu właściwości Ministerstwa Zdrowia,
         Opieki i Ubezpieczeń Społecznych […].

      2)      Zgoda na hospitalizację za granicą jest wydawana w formie decyzji krajowej instytucji ds. ubezpieczeń społecznych po zasięgnięciu
         opinii właściwej Komisji ds. Zdrowia, określonej w ust. 3.

      3)      W przedmiocie konieczności hospitalizacji osoby określonej w ust. 1 za granicą opinię wyraża Komisja ds. Zdrowia utworzona
         rozporządzeniem Ministra Zdrowia, Opieki i Ubezpieczeń Społecznych opublikowanym w Dzienniku Urzędowym […].

      4)      W przypadkach, w których na hospitalizację za granicą została wyrażona zgoda, sposób oraz procedurę wyrażania zgody na hospitalizację,
         ewentualnego dawcę oraz ewentualną obecność osoby towarzyszącej, rodzaj i zakres świadczeń, wysokość kosztów, ewentualny udział
         ubezpieczonego w kosztach hospitalizacji oraz kwotę tego udziału, jak również wszystkie inne szczegółowe przepisy niezbędne
         dla stosowania niniejszego artykułu określa rozporządzenie Ministra Zdrowia, Opieki i Ubezpieczeń Społecznych opublikowane
         w Dzienniku Urzędowym”.

       Przepisy rozporządzeń
      4        Artykuł 1 rozporządzenia nr F7/oik.15 Ministra Pracy, Opieki i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 stycznia 1997 r. w sprawie
         hospitalizacji za granicą chorych ubezpieczonych w instytucjach ds. ubezpieczeń społecznych należących do zakresu właściwości
         Sekretariatu Generalnego ds. Ubezpieczeń Społecznych (FEK B’22) stanowi, co następuje:

      „Zgoda na hospitalizację za granicą ubezpieczonych we wszystkich instytucjach i oddziałach ubezpieczeń chorobowych, niezależnie
         od ich nazwy i osobowości prawnej, należących do zakresu właściwości Sekretariatu Generalnego ds. Ubezpieczeń Społecznych,
         jest udzielana w formie decyzji właściwej instytucji ds. ubezpieczeń po uzyskaniu uzasadnionej opinii specjalnych Komisji
         ds. Zdrowia określonych w art. 3 niniejszego rozporządzenia. Hospitalizacja może zostać zatwierdzona, jeżeli ubezpieczony:

      a)      cierpi na ciężką chorobę, która nie może być leczona w Grecji, czy to ze względu na brak stosownych środków naukowych, czy
         też ze względu na niestosowanie specyficznej metody diagnostycznej lub wymaganej metody leczenia;

      b)      cierpi na ciężką chorobę, która nie może być leczona w Grecji w odpowiednim czasie, a opóźnienie w podjęciu leczenia stanowi
         zagrożenie dla życia ubezpieczonego;

      c)      wyjeżdża za granicę nagle, bez przeprowadzenia procedury uzyskania uprzedniej zgody przewidzianej przez właściwą instytucję
         ds. ubezpieczeń, ponieważ jego choroba wymaga natychmiastowego podjęcia leczenia;

      d)      przebywa za granicą z dowolnego powodu i w wyniku gwałtownego, nieoczekiwanego i niemożliwego do uniknięcia zdarzenia zapada
         na chorobę i zostaje hospitalizowany.

      W przypadkach określonych w lit. c) i d) zgoda na hospitalizację może zostać wydana następczo”.
      5        Artykuł 3 tego rozporządzenia stanowi:

      „Podmiotami właściwymi w sprawie wyrażenia opinii w sprawie hospitalizacji za granicą pacjenta ubezpieczonego w instytucjach
         ds. ubezpieczeń społecznych należących do zakresu właściwości Sekretariatu Generalnego ds. Ubezpieczeń Społecznych są specjalne
         Komisje ds. Zdrowia”.

      6        Zgodnie z art. 4 tego rozporządzenia:

      „[…]
      2.      Właściwa komisja przedstawia opinię w przedmiocie charakteru choroby, dokładnych powodów, o których mowa w art. 1, które uzasadniają
         wyjazd za granicę, prawdopodobnego okresu pobytu w szpitalu, państwa lub szpitala, w którym ubezpieczony ma zostać hospitalizowany
         […].

      3.      Odmowna opinia Komisji ds. Zdrowia jest wiążąca dla instytucji ds. ubezpieczenia społecznego.
      […]
      6.      Koszty hospitalizacji w zagranicznych prywatnych placówkach opieki szpitalnej nie podlegają zwrotowi, chyba że leczeniem objęte
         były dzieci.

      7.      Procedura, sposób zapłaty w ogólności oraz wszelkie sprawy związane z przekazywaniem faktur i zwrotem kosztów objętych fakturami
         są regulowane w statutach odnośnych instytucji ds. ubezpieczeń […]”.

      7        Rozporządzenie nr 35/1385/1999 Ministra Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie uregulowania w dziedzinie zdrowia dla zakładów
         ubezpieczeń dla osób pracujących na własny rachunek (zatwierdzenie uregulowania w dziedzinie zdrowia dla zakładów ubezpieczeń
         dla osób wykonujących wolne zawody) (FEK B’ 1814) przewiduje w art. 13:

      „1. Przyznane leczenie w szpitalu obejmuje hospitalizację pacjenta w publicznych szpitalach oraz placówkach opieki zdrowotnej
         oraz w prywatnych placówkach opieki zdrowotnej, z którymi umowy zawarła OAEE […]”.

      8        Artykuł 15 tego rozporządzenia stanowi:

      „1.      Ubezpieczeni w OAEE mogą zostać hospitalizowani za granicą na podstawie decyzji dyrektora zatwierdzonej przez specjalną Komisję
         ds. Zdrowia oraz pod warunkiem, że spełniają wymogi określone w odnośnych rozporządzeniach ministerialnych dotyczących hospitalizacji
         za granicą.

      2.      Instytucja ds. ubezpieczeń przejmuje następujące koszty hospitalizacji za granicą:
      a)      ogół kosztów hospitalizacji w zagranicznej publicznej placówce opieki zdrowotnej [...];
      Przez koszty hospitalizacji rozumie się: koszty pobytu w szpitalu, honoraria lekarskie, wszystkie konieczne zabiegi lekarskie,
         leki, badania laboratoryjne, gimnastykę korekcyjną, wszystkie inne środki niezbędne z punktu widzenia zabiegu chirurgicznego,
         jak również koszty powstałe poza szpitalem, związane z diagnostyką choroby lub związane ze środkami uzupełniającymi leczenie
         w zakresie, w jakim szpital uznał je za niezbędne. Koszty hospitalizacji w zagranicznej prywatnej placówce opieki zdrowotnej
         nie podlegają zwrotowi, chyba że dotyczą dzieci w wieku poniżej czternastego roku życia.

      b)      koszty transportu pacjenta do i ze szpitala oraz, w odpowiednim przypadku, osoby mu towarzyszącej oraz dawcy;
      c)      koszty wyżywienia i pobytu pacjenta, jak również, w odpowiednim przypadku, osoby mu towarzyszącej oraz dawcy; w odniesieniu
         do pacjenta oraz dawcy koszty te są przejmowane za okres ich pobytu poza szpitalem, a w odniesieniu do osoby towarzyszącej
         za cały niezbędny okres pobytu za granicą […]”.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      9        W dniach od 18 maja do 12 czerwca i od 16 do 18 czerwca 1998 r. p. Stamatelakis został poddany leczeniu stacjonarnemu w London
         Bridge Hospital, prywatnej placówce opieki zdrowotnej, w Zjednoczonym Królestwie. Koszty hospitalizacji w wysokości 13 600 GBP
         zostały opłacone przez p. Stamatelakisa.

      10      Wnosząc powództwo do Polymeles Protodikeio Athinon (sądu pierwszej instancji w Atenach), p. Stamatelakis zażądał od OAEE zwrotu
         tej kwoty. Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2000 r. sąd odrzucił powództwo, orzekając, że w sprawie właściwy jest sąd administracyjny.

      11      Kolejne żądanie zwrotu kosztów od OAEE w pozwie z dnia 8 września 2000 r. zostało oddalone w oparciu o uzasadnienie, iż po
         pierwsze roszczenia p. Stamatelakisa podlegały rocznemu terminowi przedawnienia przewidzianemu w art. 21 warunków dla dziedziny
         ochrony zdrowia odnośnego zakładu ubezpieczeń i po drugie koszty hospitalizacji w zagranicznej prywatnej placówce opieki zdrowotnej
         nie podlegają zwrotowi z wyjątkiem, gdy dotyczą leczenia dziecka poniżej 14 roku życia.

      12      W następstwie śmierci męża w dniu 29 sierpnia 2000 r. A. Stamatelaki, jedyna spadkobierczyni zmarłego, wniosła odwołanie od
         wyroku oddalającego powództwo męża, które zostało oddalone wyrokiem z dnia 18 września 2001 r. w oparciu o identyczne uzasadnienie.

      13      W związku z tym, iż do Dioikitiko Protodikeio Athinon wpłynęła kasacja od wyroku sądu drugiej instancji, sąd ten postanowił
         zawiesić postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy uregulowanie krajowe, które w każdym przypadku wyklucza udzielenie osobie ubezpieczonej przez krajową instytucję ds. ubezpieczeń
         społecznych zwrotu kosztów leczenia w prywatnej zagranicznej placówce opieki zdrowotnej, za wyjątkiem przypadków dotyczących
         dzieci w wieku poniżej 14 lat, stanowi ograniczenie zasady swobody świadczenia usług wewnątrz Wspólnoty, przewidzianej w art. 49
         i nast. WE, jeżeli przewiduje ono natomiast możliwość zwrotu tych kosztów leczenia, po uzyskaniu zgody, jeżeli leczenie to
         miało miejsce w publicznej placówce opieki zdrowotnej za granicą, przy czym zgoda ta jest wydawana wtedy, gdy osoba ubezpieczona
         nie ma możliwości skorzystania we właściwym czasie ze stosownej terapii w placówce opieki zdrowotnej, z którą instytucja ds.
         ubezpieczeń społecznych, w której jest ona ubezpieczona, podpisała umowę?

      2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy można uznać, że to ograniczenie podyktowane było nadrzędnymi
         względami interesu ogólnego, takimi jak, w szczególności, potrzeba uniknięcia ryzyka poważnego uszczerbku dla równowagi finansowej
         greckiego systemu zabezpieczeń społecznych lub zachowania jakości, równowagi i powszechnego dostępu do opieki lekarskiej i szpitalnej?

      3)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie, czy tego typu ograniczenie można uznać za dopuszczalne, w tym
         znaczeniu, że nie narusza ono zasady proporcjonalności, to znaczy, że nie wykracza poza to, co jest obiektywnie niezbędne
         do osiągnięcia zamierzonego celu i że tego rezultatu nie można osiągnąć za pomocą mniej surowych przepisów?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
      14      W pierwszej kolejności należy odrzucić całość argumentacji przedstawionej przez rząd belgijski, zgodnie z którą pytania prejudycjalne
         należy poddać ocenie w świetle art. 22 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania
         systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków
         ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w wersji zmodyfikowanej i uaktualnionej rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97
         z dnia 2 grudnia 1996 r. (Dz.U. 1997, L 28, str. 1, zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”).

      15      Otóż po pierwsze postanowienie odsyłające nie odwołuje się do rozporządzenia nr 1408/71, a po drugie z żadnego dokumentu załączonego
         do akt sprawy nie wynika, że p. Stamatelakis wystąpił o uprzednie udzielenie zgody, o której mowa w art. 22 tego rozporządzenia.

      16      W drugiej kolejności należy wskazać, że pytania przedłożone przez sąd odsyłający dotyczą wyłącznie odmowy przejęcia kosztów
         leczenia w prywatnej placówce opieki zdrowotnej za granicą przez grecką instytucję ds. ubezpieczeń społecznych.

      17      W konsekwencji przedłożone pytania należy poddać ocenie w świetle art. 49 WE.

      18      Za pomocą trzech pytań prejudycjalnych, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający pragnie przede wszystkim dowiedzieć
         się, czy art. 49 WE należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom prawnym państwa członkowskiego,
         takim jak te w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, które wykluczają przejęcie kosztów leczenia w prywatnej placówce opieki
         zdrowotnej w innym państwie członkowskim z wyjątkiem kosztów leczenia dziecka, które nie ukończyło 14 roku życia.

      19      W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem świadczenia medyczne udzielane za wynagrodzeniem
         wchodzą w zakres stosowania przepisów dotyczących swobodnego świadczenia usług, bez potrzeby dokonywania rozróżnienia, czy
         opieka została udzielona w ramach opieki szpitalnej, czy innej (wyrok z dnia 16 maja 2006 r. w sprawie C‑372/04 Watts, Rec.
         str. I‑4325, pkt 86 i cytowane orzecznictwo).

      20      Trybunał orzekł również, że swobodne świadczenie usług obejmuje swobodę usługobiorców, a konkretnie osób wymagających opieki
         medycznej, udania się do innego państwa członkowskiego w celu skorzystania tam z usług (ww. wyrok w sprawie Watts, pkt 87).

      21      Ponadto Trybunał orzekł, że świadczenie medyczne nie traci swego przymiotu świadczenia usług w rozumieniu art. 49 WE dlatego,
         że pacjent, zapłaciwszy wynagrodzenie za opiekę usługodawcy zagranicznemu, ubiega się później o pokrycie kosztów tej opieki
         przez krajowy system zabezpieczenia społecznego (zob. podobnie wyrok z dnia 13 maja 2003 r. w sprawie C‑385/99 Müller‑Fauré
         i van Riet, Rec. str. I‑4509, pkt 103).

      22      W związku z tym art. 49 WE znajduje zastosowanie do sytuacji pacjenta, który, tak jak p. Stamatelakis, korzysta odpłatnie
         ze świadczenia medycznego w szpitalu położonym w innym państwie członkowskim aniżeli państwo członkowskie jego zamieszkania,
         przy czym nie ma znaczenia, czy szpital ma status placówki publicznej, czy też prywatnej.

      23      O ile bezsporne jest, że prawo wspólnotowe nie narusza kompetencji państw członkowskich w zakresie organizacji systemów zabezpieczenia
         społecznego i przy braku harmonizacji na szczeblu wspólnotowym przepisy prawne każdego państwa członkowskiego muszą określać
         warunki przyznania świadczeń z dziedziny zabezpieczenia społecznego, to jednak przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie
         powinny przestrzegać prawa wspólnotowego, w szczególności zaś postanowień dotyczących swobodnego świadczenia usług. Postanowienia
         te obejmują skierowany do państw członkowskich zakaz wprowadzania lub zachowania nieuzasadnionych ograniczeń w wykonywaniu
         tej swobody w dziedzinie opieki zdrowotnej (zob. w szczególności wyrok z dnia 12 lipca 2001 r. w sprawie C‑157/99 Smits i Peerbooms,
         Rec. str. I‑5473, pkt 44–46 oraz ww. wyrok w sprawie Watts, pkt 92).

      24      W związku z tym należy dokonać oceny, czy ustanawiając sporne przepisy, Republika Grecka nie naruszyła tego zakazu.

      25      W tym względzie należy przypomnieć, że Trybunał orzekł w przeszłości, że art. 49 WE stoi na przeszkodzie stosowaniu wszelkich
         przepisów krajowych, które świadczenie usług między państwami członkowskimi czynią trudniejszym niż świadczenie usług wyłącznie
         wewnątrz jednego państwa członkowskiego (wyrok z dnia 5 października 1994 r. w sprawie C‑381/93 Komisja przeciwko Francji,
         Rec. str. I‑5145, pkt 17, jak również ww. wyrok w sprawie Smits i Peerbooms, pkt 61).

      26      W sprawie zawisłej przed sądem krajowym z przepisów prawa greckiego wynika, że jeżeli pacjent ubezpieczony w Grecji w instytucji
         ds. ubezpieczeń społecznych poddaje się w tym samym państwie członkowskim opiece medycznej w publicznej placówce opieki zdrowotnej
         lub w prywatnej placówce opieki zdrowotnej, z którym odnośna instytucja ds. ubezpieczeń zawarła umowę, to nie pokrywa on żadnych
         kosztów leczenia. Sytuacja pacjenta wygląda inaczej, gdy zostanie hospitalizowany w prywatnej placówce opieki zdrowotnej w innym
         państwie członkowskim. W takim przypadku pacjent musi sam pokryć koszty leczenia, bez możliwości uzyskania ich zwrotu. Jedyny
         wyjątek dotyczy dzieci, które nie ukończyły 14 roku życia.

      27      Ponadto co prawda zaistnienie nagłej sytuacji stanowi wyjątek od zasady braku zwrotu kosztów leczenia, gdy hospitalizacja
         została przeprowadzona w Grecji w prywatnej placówce opieki zdrowotnej, z którą instytucja ds. ubezpieczeń społecznych nie
         zawarła umowy, ale nie stanowi wyjątku w przypadku hospitalizacji w prywatnej placówce opieki zdrowotnej w innym państwie
         członkowskim.

      28      W konsekwencji takie uregulowanie zniechęca, a nawet uniemożliwia ubezpieczonym korzystanie z usług szpitalnych w placówkach
         w innych państwach członkowskich aniżeli w państwie członkowskim, w którym są ubezpieczeni, i stanowi, zarówno w stosunku
         do ubezpieczonych, jak i usługodawców, ograniczenie w swobodnym świadczeniu usług.

      29      Zanim jednak Trybunał zajmie stanowisko w przedmiocie pytania, czy art. 49 WE stoi na przeszkodzie uregulowaniu, takiemu jak
         to w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, należy zbadać, czy uregulowanie to może zostać obiektywnie uzasadnione.

      30      Trybunał orzekł już w przeszłości, iż nie można wykluczyć, że ryzyko poważnego naruszenia równowagi finansowej systemu zabezpieczenia
         społecznego może stanowić nadrzędną przesłankę interesu ogólnego, zdolną usprawiedliwić przeszkodę w swobodnym świadczeniu
         usług (wyrok z dnia 28 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑158/96 Kohll, Rec. str. I‑1931, pkt 41; wyrok w sprawie Smits i Peerbooms,
         pkt 72, jak również ww. wyrok w sprawie Müller‑Fauré i van Riet, pkt 73).

      31      Podobnie, Trybunał uznał, że utrzymanie zrównoważonej i dostępnej dla wszystkich służby medycznej i szpitalnej może również
         wchodzić w zakres odstępstw uzasadnionych względami zdrowia publicznego, przewidzianych w art. 46 WE, o ile przyczynia się
         do osiągania wysokiego poziomu ochrony zdrowia (ww. wyroki w sprawie Kohll, pkt 50; w sprawie Smits i Peerbooms, pkt 73, jak
         również w sprawie Müller‑Fauré i van Riet, pkt 67).

      32      Trybunał wyjaśnił także, że ten sam przepis traktatu WE pozwala państwom członkowskim ograniczyć swobodę świadczenia usług
         medycznych i szpitalnych w zakresie, w jakim utrzymanie możliwości przeprowadzania leczenia lub kwalifikacji medycznych na
         terytorium krajowym stanowi kwestię fundamentalną dla zdrowia publicznego, a nawet dla przetrwania populacji (ww. wyroki w sprawie
         Kohll, pkt 51; w sprawie Smits i Peerbooms, pkt 74, jak również w sprawie Müller‑Fauré i van Riet, pkt 67).

      33      W tym kontekście rząd grecki twierdzi, że równowaga krajowego systemu zabezpieczeń społecznych mogłaby zostać zachwiana, gdyby
         ubezpieczeni dysponowali swobodą korzystania z prywatnych placówek opieki zdrowotnej w innych państwach członkowskich, które
         nie zawarły umów z krajowymi instytucjami ds. ubezpieczeń społecznych, ze względu na podwyższone koszty tego rodzaju hospitalizacji,
         które w każdym przypadku wykraczają znacznie ponad koszty hospitalizacji w publicznej placówce opieki zdrowotnej w Grecji.

      34      Jeżeli ograniczenie stwierdzone w pkt 28 niniejszego wyroku może zostać uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego
         przywołanymi w pkt 30–32 niniejszego wyroku, to niezbędne jest również, aby nie były one nieproporcjonalne do zamierzonego
         celu.

      35      Jak podnosi rzecznik generalny w pkt 70 opinii, charakter absolutny, z zastrzeżeniem wyjątku na rzecz dzieci poniżej 14 roku
         życia, zakazu ustanowionego przez ustawodawstwo greckie, nie jest dostosowany do zamierzonego celu, ponieważ przyjęte mogły
         zostać środki mniej surowe i bardziej sprzyjające swobodnemu świadczeniu usług, jak na przykład system uprzedniego zatwierdzania
         kosztów leczenia, który spełnia wymogi ustanowione przez prawo wspólnotowe (ww. wyrok w sprawie Müller‑Fauré i van Riet, pkt 81
         i 85) i w danym wypadku określenie tabeli dla zwrotu kosztów.

      36      Ponadto należy odrzucić argument rządu greckiego dotyczący braku możliwości kontroli przez greckie instytucje ds. ubezpieczeń
         społecznych jakości opieki świadczonej przez prywatne placówki opieki zdrowotnej w innych państwach członkowskich i braku
         możliwości weryfikacji możliwości przeprowadzenia stosownego, identycznego lub ekwiwalentnego leczenia przez placówki szpitalne,
         z którymi greckie instytucje ds. ubezpieczeń społecznych zawarły umowy.

      37      Otóż należy stwierdzić, że również prywatne placówki opieki zdrowia w innych państwach członkowskich podlegają w tych państwach
         członkowskich kontroli jakości i że lekarze wykonujący pracę w tych państwach i zatrudnieni w tych placówkach zapewniają gwarancję
         profesjonalizmu ekwiwalentną do lekarzy greckich, w szczególności od czasu przyjęcia i wejścia w życie dyrektywy Rady 93/16/EWG
         z dnia 5 kwietnia 1993 r. mającej na celu ułatwienie swobodnego przepływu lekarzy i wzajemnego uznawania ich dyplomów, świadectw
         i innych dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji (Dz.U. L 165, str. 1).

      38      Uwzględniając całokształt powyższych rozważań, na przedłożone pytania należy odpowiedzieć, że art. 49 WE stoi na przeszkodzie
         uregulowaniu krajowemu, takiemu jak to w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, które całkowicie wyklucza zwrot przez krajową
         instytucję ds. ubezpieczeń społecznych kosztów leczenia powstałych w związku z hospitalizacją w prywatnej placówce opieki
         zdrowotnej w innym państwie członkowskim osób ubezpieczonych w tej instytucji ubezpieczeń społecznych, za wyjątkiem przypadków
         dotyczących dzieci w wieku poniżej 14 lat.

       W przedmiocie kosztów
      39      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; zatem do niego należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
      Artykuł 49 WE stoi na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, takiemu jak to w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, które całkowicie
            wyklucza zwrot przez krajową instytucję ds. ubezpieczeń społecznych kosztów leczenia powstałych w związku z hospitalizacją
            w prywatnej placówce opieki zdrowotnej w innym państwie członkowskim osób ubezpieczonych w tej instytucji ubezpieczeń społecznych,
            za wyjątkiem przypadków dotyczących dzieci w wieku poniżej 14 lat.
      Podpisy
      * Język postępowania: grecki.


Wyrok Trybunału z dnia 27 października 1993 r. # Firma Herbert Scharbatke GmbH przeciwko Republice Federalnej Niemiec. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Verwaltungsgericht Frankfurt am Main - Niemcy. # Sprawa C-72/92.


Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 3 grudnia 1992 r. # Heinrich Wehrs przeciwko Hauptzollamt Lüneburg. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Finanzgericht Hamburg - Niemcy. # Dodatkowa opłata wyrównawcza do mleka. # Sprawa C-264/90.


title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 5 kwietnia 2016 r.#Puligienica Facility Esco SpA (PFE) przeciwko Airgest SpA.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Consiglio di Giustizia amministrativa per la Regione siciliana.#Odesłanie prejudycjalne – Zamówienia publiczne na usługi – Dyrektywa 89/665/EWG – Artykuł 1 ust. 1 i 3 – Procedury odwoławcze – Odwołanie mające na celu spowodowanie uchylenia decyzji o udzieleniu zamówienia publicznego wniesione przez oferenta, którego oferta nie została wybrana – Odwołanie wzajemne wybranego oferenta – Wynikająca z orzecznictwa krajowego zasada nakazująca wcześniejsze zbadanie odwołania wzajemnego i, w przypadku gdy jest ono uzasadnione, uznanie odwołania głównego za niedopuszczalne bez badania co do istoty sprawy – Zgodność z prawem Unii – Artykuł 267 TFUE – Zasada pierwszeństwa przepisów prawa Unii – Zasada prawna sformułowana orzeczeniem pełnego składu naczelnego sądu administracyjnego państwa członkowskiego – Uregulowanie prawa krajowego przewidujące, że takie orzeczenie wiąże izby owego sądu – Obowiązek izby rozpatrującej kwestię dotyczącą prawa Unii przekazania jej do rozpoznania pełnemu składowi sądu w przypadku opinii odmiennej od opinii wyrażonej w rozstrzygnięciu pełnego składu sądu – Możliwość lub obowiązek wystąpienia przez izbę z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym do Trybunału.#Sprawa C-689/13.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 5 kwietnia 2016 r. (
            *1
         )
      „Odesłanie prejudycjalne — Zamówienia publiczne na usługi — Dyrektywa Rady 89/665/EWG — Artykuł 1 ust. 1 i 3 — Procedury odwoławcze — Odwołanie mające na celu spowodowanie uchylenia decyzji o udzieleniu zamówienia publicznego wniesione przez oferenta, którego oferta nie została wybrana — Odwołanie wzajemne wybranego oferenta — Wynikająca z orzecznictwa krajowego zasada nakazująca wcześniejsze zbadanie odwołania wzajemnego i w przypadku, gdy jest ono uzasadnione, uznanie odwołania głównego za niedopuszczalne bez badania co do istoty sprawy — Zgodność z prawem Unii — Artykuł 267 TFUE — Zasada pierwszeństwa przepisów prawa Unii — Zasada prawna sformułowana orzeczeniem pełnego składu naczelnego sądu administracyjnego państwa członkowskiego — Uregulowanie prawa krajowego przewidujące, że takie orzeczenie wiąże izby owego sądu — Obowiązek izby rozpatrującej kwestię dotyczącą prawa Unii przekazania jej do rozpoznania pełnemu składowi sądu, w przypadku opinii odmiennej od opinii wyrażonej w rozstrzygnięciu pełnego składu sądu — Możliwość lub obowiązek wystąpienia przez izbę z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym do Trybunału”
      W sprawie C‑689/13
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Consiglio di giustizia amministrativa per la Regione siciliana (radę sądownictwa administracyjnego dla regionu Sycylia, Włochy) postanowieniem z dnia 26 września 2013 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 24 grudnia 2013 r., w postępowaniu:

         Puligienica Facility Esco SpA (PFE)

      przeciwko

         Airgest SpA,

      przy udziale:

         Gestione Servizi Ambientali Srl (GSA),

         Zenith Services Group Srl (ZS),

      TRYBUNAŁ (wielka izba),
      w składzie: K. Lenaerts, prezes, R. Silva de Lapuerta, M. Ilešič, T. von Danwitz, J.L. da Cruz Vilaça, D. Šváby i F. Biltgen, prezesi izb, A. Rosas, E. Juhász (sprawozdawca), A. Borg Barthet, J. Malenovský, J.C. Bonichot, C. Vajda, S. Rodin i K. Jürimäe, sędziowie,
      rzecznik generalny: M. Wathelet,
      sekretarz: I. Illéssy, następnie V. Giacobbo-Peyronnel, administratorzy,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 11 marca 2015 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu Puligienica Facility Esco SpA (PFE) przez U. Ilarda, avvocato,

               —

               w imieniu Gestione Servizi Ambientali Srl (GSA) oraz Zenith Services Group Srl (ZS) przez D. Gentilego oraz D. Galli, avvocati,

               —

               w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez S. Varonego, avvocato dello Stato,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez D. Recchię oraz A. Tokára, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 23 kwietnia 2015 r.,
      uwzględniając postanowienie z dnia 16 lipca 2015 r. o otwarciu na nowo ustnego etapu postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 15 września 2015 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez S. Varonego, avvocato dello Stato,

               —

               w imieniu rządu niderlandzkiego przez M. Bulterman oraz J. Langera, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu polskiego przez B. Majczynę, działającego w charakterze pełnomocnika,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez D. Recchię oraz A. Tokára, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią uzupełniającą rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 15 października 2015 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 1 ust. 3 dyrektywy Rady 89/665/EWG z dnia 21 grudnia 1989 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do stosowania procedur odwoławczych w zakresie udzielania zamówień publicznych na dostawy i roboty budowlane (Dz.U. L 395, s. 33 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 6, t. 1, s. 246), zmienionej dyrektywą 2007/66/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 grudnia 2007 r. (Dz.U. L 335, s. 31) (zwanej dalej „dyrektywą 89/665”), art. 267 TFUE oraz zasad pierwszeństwa i skuteczności prawa Unii.

               2

               Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy spółką Puligienica Facility Esco SpA (PFE) (zwaną dalej „PFE”) a spółką Airgest SpA (zwaną dalej „Airgest”) w przedmiocie zgodności z prawem udzielenia przez tę ostatnią spółkę zamówienia publicznego na usługi spółce Gestione Servizi Ambientali Srl GSA (zwanej dalej „GSA”) i spółce Zenith Services Group Srl (ZS).

         Ramy prawne

         Prawo Unii

               3

               Artykuł 1 dyrektywy 89/665, zatytułowany „Zakres zastosowania i dostępność procedur odwoławczych”, stanowi:
               „1.   Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do zamówień, o których mowa w dyrektywie 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi [(Dz.U. L 134, s. 114 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 6, t. 7, s. 132)], chyba że takie zamówienia wyłączono zgodnie z art. 10–18 tej dyrektywy.
               Zamówienia w rozumieniu niniejszej dyrektywy obejmują zamówienia publiczne, umowy ramowe, koncesje na roboty budowlane i dynamiczne systemy zakupów.
               Państwa członkowskie przedsiębiorą niezbędne środki, aby zapewnić – w odniesieniu do [procedur udzielania] zamówień [publicznych] objętych zakresem zastosowania dyrektywy [2004/18] – możliwość skutecznego, a w szczególności możliwie szybkiego odwołania od decyzji podjętych przez instytucje zamawiające, zgodnie z warunkami określonymi w art. 2–2f niniejszej dyrektywy, z powodu naruszenia przez te decyzje prawa wspólnotowego w dziedzinie zamówień publicznych lub naruszenia krajowych przepisów transponujących to prawo.
               […]
               3.   Państwa członkowskie zapewniają dostępność procedur odwoławczych, w ramach szczegółowych przepisów, które państwa członkowskie mogą ustanowić, przynajmniej dla każdego podmiotu, który ma lub miał interes w uzyskaniu danego zamówienia i który poniósł szkodę lub może ponieść szkodę w wyniku domniemanego [podnoszonego] naruszenia.
               […]”.

               4

               Zgodnie z brzmieniem art. 2 ust. 1 tej dyrektywy:
               „Państwa członkowskie zapewnią wprowadzenie do procedur odwoławczych określonych w art. 1 odpowiednich środków obejmujących prawo do:
               […]

                        b)

                        uchylenia lub doprowadzenia do uchylenia bezprawnych decyzji […];

                  […]”.

         Prawo włoskie

               5

               Consiglio di giustizia amministrativa per la Regione siciliana (rada sądownictwa administracyjnego dla regionu Sycylia) została ustanowiona na mocy decreto legislativo n. 654 – Norme per l’esercizio nella Regione siciliana delle funzioni spettanti al Consiglio di Stato (dekretu ustawodawczego nr 654 – przepisy wykonawcze dotyczące wykonywania w regionie Sycylia funkcji ciążących na radzie stanu) z dnia 6 maja 1948 r. (GURI nr 135 z dnia 12 czerwca 1948 r.). W regionie tym wspomniany organ pełni te same funkcje opiniodawcze i sądownicze co Consiglio di Stato (rada stanu).

               6

               Na mocy decreto legislativo n. 104 – Attuazione dell’articolo 44 della legge 18 giugno 2009, n. 69, recante delega al governo per il riordino del processo amministrativo (dekretu ustawodawczego nr 104 dotyczącego wykonania art. 44 ustawy nr 69 z dnia 18 czerwca 2009 r. w sprawie przyznania rządowi kompetencji w zakresie reorganizacji postępowania administracyjnego) z dnia 2 lipca 2010 r. (dodatek zwyczajny do GURI nr 156 z dnia 7 lipca 2010 r.) ustanowiono kodeks postępowania administracyjnego.

               7

               Artykuł 6 rzeczonego kodeksu stanowi:
               „1.   Consiglio di Stato [(rada stanu)] jest organem sądownictwa administracyjnego orzekającym w ostatniej instancji.
               […]
               6.   Odwołania od orzeczeń wydanych przez Tribunale amministrativo regionale per la Sicilia [(regionalny sąd administracyjny dla Sycylii)] wnosi się do Consiglio di giustizia amministrativa per la Regione Siciliana [(rady sądownictwa administracyjnego dla regionu Sycylia)] zgodnie z postanowieniami szczególnego statutu i odpowiednimi przepisami wykonawczymi”.

               8

               Artykuł 42 rzeczonego kodeksu przewiduje w ust. 1:
               „Strona pozwana i interwenienci mogą składać wnioski związane z żądaniem głównym w drodze skargi wzajemnej”.

               9

               Artykuł 99 tego samego kodeksu brzmi następująco:
               „1.   Jeżeli izba rozpatrująca skargę stwierdzi, że badana przez nią kwestia prawna doprowadziła lub może doprowadzić do powstania rozbieżności w orzecznictwie, postanowieniem wydanym na wniosek stron albo z urzędu może ona przekazać skargę do rozpoznania pełnemu składowi. Pełny skład, jeśli uzna to za właściwe, może odesłać akta do izby.
               2.   Przed wydaniem orzeczenia przewodniczący Consiglio di Stato [(rady stanu)], na wniosek stron albo z urzędu, może przekazać pełnemu składowi każdą skargę w celu rozstrzygnięcia kwestii zasadniczych o największym znaczeniu lub w celu położenia kresu rozbieżnościom powstałym w orzecznictwie.
               3.   Jeżeli izba rozpatrująca skargę uzna, że nie zgadza się z zasadą prawną sformułowaną przez pełny skład, umotywowanym postanowieniem przekazuje ona skargę pod obrady pełnego składu w celu wydania przezeń rozstrzygnięcia.
               4.   Pełny skład wydaje rozstrzygnięcie co do całości sporu, chyba że postanowi ogłosić zasadę prawną, a w pozostałym zakresie odesłać sprawę do izby przekazującej.
               5.   Jeśli pełny skład uznaje rozpatrywaną kwestię za szczególnie istotną, może w każdym razie sformułować zasadę prawną w interesie prawa, nawet jeżeli stwierdza on niedopuszczalność skargi lub istnienie przeszkody procesowej bądź podstawy dla umorzenia postępowania. W takim przypadku orzeczenie pełnego składu nie ma wpływu na zaskarżoną decyzję”.

               10

               Zgodnie z brzmieniem art. 100 kodeksu postępowania administracyjnego:
               „Odwołania od orzeczeń wydanych przez regionalne sądy administracyjne wnosi się do Consiglio di Stato [(rady stanu)]. Uregulowanie to pozostaje bez uszczerbku dla kompetencji Consiglio di giustizia amministrativa per la Regione Siciliana [(rady sądownictwa administracyjnego dla regionu Sycylia)] w zakresie odwołań od orzeczeń Tribunale amministrativo regionale per la Sicilia [(regionalnego sądu administracyjnego dla Sycylii)]”.

               11

               Decreto legislativo n. 373 – Norme di attuazione dello Statuto speciale della Regione siciliana concernenti l’esercizio nella regione delle funzioni spettanti al Consiglio di Stato (dekret ustawodawczy nr 373 zawierający przepisy wykonawcze do szczególnego statutu regionu Sycylia dotyczące wykonywania w regionie Sycylia funkcji ciążących na Consiglio di Stato) (dodatek zwyczajny do GURI nr 10 z dnia 14 stycznia 2004 r., s. 4) przewiduje w art. 1 ust. 2, że izby Consiglio di giustizia amministrativa per la Regione siciliana (rady sądownictwa administracyjnego dla regionu Sycylia) stanowią delegatury Consiglio di Stato (rady stanu), a w art. 4 ust. 3, że w ramach sprawowania funkcji sądowniczej Consiglio di giustizia amministrativa per la Regione siciliana (rada sądownictwa administracyjnego dla regionu Sycylia) rozpoznaje odwołania od orzeczeń Tribunale amministrativo regionale per la Sicilia (regionalnego sądu administracyjnego dla Sycylii).

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               12

               W ogłoszeniu o zamówieniu z dnia 18 stycznia 2012 r. Airgest, spółka zarządzająca lotniskiem cywilnym w Trapani-Birgi (Włochy), ogłosiła otwarty przetarg dotyczący udzielenia zamówienia na usługę sprzątania i utrzymania obszarów zielonych na tym lotnisku na okres trzech lat. Wartość tego zamówienia wyniosła, bez VAT, 1995496,35 EUR, a ustalonym kryterium udzielenia zamówienia było złożenie najkorzystniejszej ekonomicznie oferty. Zamówienie zostało udzielone w drodze ostatecznej decyzji o udzieleniu zamówienia publicznego z dnia 22 maja 2012 r. tymczasowemu stowarzyszeniu przedsiębiorstw utworzonemu przez GSA i Zenith Services Group Srl (ZS).

               13

               PFE, która również brała udział w przetargu i została zaklasyfikowana na drugim miejscu, zaskarżyła wskazaną powyżej decyzję do Tribunale amministrativo regionale per la Sicilia (regionalnego sądu administracyjnego dla Sycylii), wnosząc w szczególności o uchylenie decyzji o udzieleniu zamówienia, a w konsekwencji o udzielenie jej przedmiotowego zamówienia i zawarcie z nią odnośnej umowy. Pozostali oferenci nie zakwestionowali przywołanej decyzji o udzieleniu zamówienia.

               14

               GSA, będąca liderem tymczasowego stowarzyszenia przedsiębiorstw, któremu udzielono zamówienia, przystąpiła do sporu w charakterze strony i wniosła skargę wzajemną, podnosząc brak interesu PFE, skarżącej w postępowaniu głównym, w dochodzeniu swoich roszczeń, ponieważ zdaniem GSA – PFE nie spełniała warunków dopuszczenia do przetargu i w związku z tym powinna była zostać wykluczona z postępowania w sprawie udzielenia zamówienia. Tribunale amministrativo regionale per la Sicilia (regionalny sąd administracyjny dla Sycylii) zbadał argumenty obu stron i uwzględnił obydwie skargi. Na skutek wydania rzeczonego wyroku Airgest, działając w charakterze instytucji zamawiającej, wykluczyła obie skarżące, a także wszystkich innych oferentów początkowo objętych klasyfikacją ze względu na to, że ich oferty nie były zgodne z dokumentacją przetargową. Owi inni oferenci nie zaskarżyli decyzji o udzieleniu zamówienia. Została wszczęta procedura negocjacyjna mająca na celu udzielenie zamówienia na wyżej wspomniane usługi.

               15

               PFE odwołała się od wyroku wydanego przez Tribunale amministrativo regionale per la Sicilia (regionalny sąd administracyjny dla Sycylii) do Consiglio di giustizia amministrativa per la Regione siciliana (rady sądownictwa administracyjnego dla regionu Sycylia). GSA wniosła do tego samego sądu odwołanie wzajemne, uzasadniając to między innymi tym, że badając zasadność skarg w postępowaniu głównym Tribunale amministrativo regionale per la Sicilia (regionalny sąd administracyjny dla Sycylii) nie przestrzegał zasad dotyczących kolejności badania skarg, ustalonej w wyroku nr 4 wydanym w dniu 7 kwietnia 2011 r. przez pełny skład Consiglio di Stato (rady stanu). Zgodnie z tym wyrokiem w przypadku wniesienia skargi wzajemnej kwestionującej dopuszczalność skargi głównej, skargę wzajemną należy zbadać w pierwszej kolejności, przed przystąpieniem do badania skargi głównej. We włoskim porządku prawnym tego rodzaju skarga wzajemna jest kwalifikowana jako „wyłączna”, względnie „paraliżująca”, ponieważ w przypadku stwierdzenia zasadności tejże skargi sąd rozpatrujący stwierdza niedopuszczalność skargi głównej, nie dokonując jej oceny co do istoty.

               16

               Sąd odsyłający zauważa, że w wyroku Fastweb (C‑100/12, EU:C:2013:448), wydanym później od przywoływanego orzeczenia pełnego składu Consiglio di Stato (rady stanu) Trybunał orzekł, iż art. 1 ust. 3 dyrektywy 89/665 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie zasadom sformułowanym w przywołanym orzeczeniu, opisanym w punkcie poprzednim. Sprawa, która doprowadziła do wydania wyroku Fastweb (C‑100/12, EU:C:2013:448) dotyczyła dwóch oferentów, którzy zostali wybrani przez instytucję zamawiającą i zaproszeni do złożenia ofert. W odpowiedzi na tę skargę wybrany oferent wniósł z kolei skargę wzajemną, podnosząc, że oferta, która nie została wybrana, powinna była zostać wykluczona ze względu na to, iż nie spełniała jednego z minimalnych warunków określonych w specyfikacji warunków zamówienia.

               17

               Sąd odsyłający zastanawia się, po pierwsze, czy wykładnia dokonana przez Trybunał w wyroku Fastweb (C‑100/12, EU:C:2013:448) znajduje zastosowanie również w niniejszym przypadku, jako że w sprawie, która doprowadziła do wydania przywołanego wyroku, chodziło o dwa przedsiębiorstwa składające oferty, a w ramach skargi głównej na decyzję o udzieleniu zamówienia, wniesionej przez przedsiębiorstwo, którego oferta nie została wybrana i skargi wzajemnej, wniesionej przez wybranego oferenta obydwa przedsiębiorstwa miały sprzeczne interesy, podczas gdy w postępowaniu głównym liczba przedsiębiorstw składających oferty jest wyższa niż dwa, nawet jeśli tylko dwa spośród owych przedsiębiorstw zaskarżyły decyzję instytucji zamawiającej.

               18

               Po drugie, sąd odsyłający zauważa, że zgodnie z art. 1 ust. 2 dekretu ustawodawczego nr 373 z dnia 24 grudnia 2003 r. zawierającego przepisy wykonawcze do szczególnego statutu regionu Sycylia dotyczące wykonywania w regionie Sycylia funkcji ciążących na Consiglio di Stato sąd ów stanowi izbę Consiglio di Stato (rady stanu) i jako taki stanowi sąd, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa krajowego w rozumieniu art. 267 akapit trzeci TFUE. Zgodnie z zasadą proceduralną wyrażoną w art. 99 ust. 3 kodeksu postępowania administracyjnego jest on zobowiązany do stosowania zasad prawnych sformułowanych przez pełny skład Consiglio di Stato (rady stanu), i to nawet w przypadku kwestii dotyczących wykładni i stosowania prawa Unii, z zastrzeżeniem uprawnienia izby, gdyby pragnęła ona odstąpić od stosowania ww. zasad, do przekazania owej kwestii pod obrady pełnego składu w celu wydania rozstrzygnięcia stanowiącego zwrot w jego dotychczasowym orzecznictwie.

               19

               Sąd odsyłający zwraca w tym kontekście uwagę na sprzeczności zachodzące między uchwałą nr 4 pełnego składu Consiglio di Stato (rady stanu) z dnia 7 kwietnia 2011 r. a wyrokiem Fastweb (C‑100/12, EU:C:2013:448), twierdząc, że gdyby opisany w powyższym punkcie obowiązek proceduralny miał mieć zastosowanie również do kwestii z zakresu prawa Unii, obowiązek ów byłby niezgodny z zasadą kompetencji wyłącznej Trybunału Sprawiedliwości w zakresie wykładni prawa Unii i z obowiązkiem wszystkich sądów ostatniej instancji w państwach członkowskich do występowania do Trybunału z wnioskami o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, gdy w toczących się przed nimi postępowaniach powstają kwestie związane z wykładnią prawa Unii.

               20

               W tych okolicznościach Consiglio di giustizia amministrativa per la Regione siciliana (rada sądownictwa administracyjnego dla regionu Sycylia) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Czy zasady sformułowane przez Trybunał Sprawiedliwości w wyroku Fastweb [(C‑100/12, EU:C:2013:448)], w odniesieniu do konkretnych okoliczności będących przedmiotem tamtego odesłania prejudycjalnego, w których w postępowaniu w sprawie udzielenia zamówień publicznych uczestniczyły tylko dwa przedsiębiorstwa, mają zastosowanie, ze względu na istotne podobieństwo spornego stanu faktycznego, również w rozpatrywanym przez Consiglio [di Stato] przypadku, w którym przedsiębiorstwa uczestniczące w przetargu, choć dopuszczone w liczbie większej niż dwa, zostały wszystkie wykluczone przez podmiot zamawiający, przy czym wykluczenie to nie zostało zaskarżone przez przedsiębiorstwa inne niż biorące udział w niniejszej sprawie, tak iż spór toczący się przed Consiglio [di Stato] jest ograniczony tylko do dwóch przedsiębiorstw?

                        2)

                        Czy – w odniesieniu do kwestii, które mogą zostać rozstrzygnięte na podstawie prawa Unii – z wykładnią tego prawa, a szczególnie z art. 267 TFUE, sprzeczny jest art. 99 ust. 3 codice del processo amministrativo (włoskiego kodeksu postępowania administracyjnego), w zakresie, w jakim owo uregulowanie procesowe czyni wiążącym dla wszystkich izb i składów orzekających Consiglio di Stato (rady stanu) każdą zasadę prawa sformułowaną przez pełny skład, również w sytuacji, kiedy jest oczywiste, że pełny skład sformułował lub mógł sformułować zasadę sprzeczną lub niespójną z prawem Unii; w szczególności:

                                 —

                                 czy rozpatrujące sprawę izba lub skład orzekający Consiglio di Stato (rady stanu), jeżeli mają wątpliwości co do zgodności lub spójności z prawem Unii zasady sformułowanej wcześniej przez pełny skład, są zobowiązane przekazać temu ostatniemu, w drodze uzasadnionego postanowienia, sprawę do rozstrzygnięcia, nawet zanim jeszcze będą mogły dokonać odesłania prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości, aby stwierdził zgodność i spójność z prawem Unii spornej zasady prawa, czy też izba lub skład orzekający Consiglio di Stato (rady stanu) mogą lub raczej powinny, w charakterze sądu ostatniej instancji, skierować, jako sąd powszechny prawa Unii, pytanie prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości w celu uzyskania prawidłowej wykładni prawa Unii;

                                 —

                                 czy – w razie gdyby w odpowiedzi na postawione powyżej pytanie zostało stwierdzone, że każda izba i każdy skład orzekający Consiglio di Stato (rady stanu) mają możliwość lub obowiązek skierować pytanie bezpośrednio do Trybunału Sprawiedliwości lub, w każdym przypadku, w którym Trybunał Sprawiedliwości wydał orzeczenie, zwłaszcza jeżeli nastąpiło to po obradach pełnego składu Consiglio di Stato (rady stanu), stwierdzając istnienie rozbieżności lub niepełnej zgodności pomiędzy prawidłową wykładnią prawa Unii i zasadą prawa wewnętrznego sformułowaną przez pełny skład – każda izba lub skład orzekający Consiglio di Stato (rady stanu) jako sąd powszechny ostatniej instancji prawa Unii mogą lub powinny bezpośrednio stosować prawidłową wykładnię prawa Unii, jakiej dokonał Trybunał Sprawiedliwości, czy też również w takich wypadkach są one zobowiązane przekazać sprawę, uzasadnionym postanowieniem, do rozstrzygnięcia przez pełny skład, w efekcie pozostawiając jego wyłącznej ocenie i dyskrecjonalnemu uznaniu zastosowanie prawa Unii już sformułowanego w sposób wiążący przez Trybunał Sprawiedliwości;

                                 —

                                 wreszcie, czy egzegeza systemu postępowania administracyjnego Republiki Włoskiej, w którym ewentualna decyzja o dokonaniu odesłania prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości – lub też tylko rozstrzygnięcie sprawy, podczas gdy stanowi ono bezpośrednią konsekwencję zastosowania zasad prawa Unii, które zostały już sformułowane przez Trybunał Sprawiedliwości – jest pozostawiona wyłącznej ocenie pełnego składu, nie jest sprzeczna nie tylko z zasadą rozsądnego czasu trwania postępowania i szybkiego postępowania odwoławczego dotyczącego procedur udzielania zamówień publicznych, lecz również z wymaganiem, aby prawo Unii było w pełni i szybko stosowane przez każdy sąd we wszystkich państwach członkowskich, w sposób bezwzględnie zgodny z jego prawidłową wykładnią ustaloną przez Trybunał Sprawiedliwości, również w celu maksymalnego wzmocnienia zasad skuteczności i pierwszeństwa prawa Unii przed prawem (nie tylko materialnym, lecz również procesowym) wewnętrznym danego państwa członkowskiego (w tym wypadku przed art. 99 ust. 3 codice del processo amministrativo (kodeksu postępowania administracyjnego) Republiki Włoskiej)?”.

         W przedmiocie pytania pierwszego

               21

               Poprzez swoje pytanie pierwsze sąd odsyłający pyta w istocie, czy art. 1 ust. 1 akapit trzeci i art. 1 ust. 3 dyrektywy 89/665 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by odwołanie główne – wniesione przez oferenta zainteresowanego uzyskaniem określonego zamówienia, który poniósł szkodę, względnie jest narażony na jej poniesienie w następstwie podnoszonego naruszenia prawa Unii w dziedzinie zamówień publicznych lub przepisów dokonujących jego transpozycji – mające na celu wykluczenie innego oferenta, zostało uznane za niedopuszczalne na podstawie krajowych przepisów proceduralnych, przewidujących pierwszeństwo badania odwołania wzajemnego wniesionego przez tego drugiego oferenta.

               22

               Sąd odsyłający pragnie w szczególności ustalić, czy dokonana przez Trybunał w wyroku Fastweb (C‑100/12, EU:C:2013:448) wykładnia art. 1 ust. 3 dyrektywy 89/665 znajduje zastosowanie w przypadku, w którym wszystkie przedsiębiorstwa uczestniczące w spornym przetargu, choć początkowo dopuszczone w liczbie większej niż dwa, zostały wykluczone przez podmiot zamawiający, przy czym wykluczenie to nie zostało zaskarżone przez przedsiębiorstwa inne niż dwa przedsiębiorstwa biorące udział w postępowaniu głównym.

               23

               W kwestii tej należy przypomnieć, że zgodnie z postanowieniami art. 1 ust. 1 akapit trzeci i art. 1 ust. 3 tejże dyrektywy, aby odwołania od decyzji podjętych przez instytucje zamawiające mogły zostać uznane za skuteczne, muszą być one dostępne co najmniej dla każdego, kto ma, względnie miał, interes w uzyskaniu określonego zamówienia i kto poniósł w związku z nim szkodę lub był narażony na jej poniesienie w wyniku podnoszonego naruszenia.

               24

               W pkt 33 wyroku Fastweb (C‑100/12, EU:C:2013:448) Trybunał uznał, że odwołanie wzajemne wybranego oferenta nie może prowadzić do odrzucenia odwołania oferenta, którego oferta nie została wybrana, w sytuacji gdy prawidłowość oferty każdego z podmiotów jest zakwestionowana w ramach tego samego postępowania, gdyż w takiej sytuacji każdy z konkurentów może powołać się na równoważny uzasadniony interes w postaci wykluczenia ofert innych, co może prowadzić instytucję zamawiającą do stwierdzenia niemożności dokonania wyboru prawidłowej oferty.

               25

               W pkt 34 tego samego wyroku Trybunał dokonał zatem wykładni art. 1 ust. 3 dyrektywy 89/665 w ten sposób, że przepis ten sprzeciwia się temu, aby odwołanie oferenta, którego oferta nie została wybrana, zostało uznane za niedopuszczalne w wyniku uprzedniego zbadania zarzutu niedopuszczalności podniesionego w ramach odwołania wzajemnego wybranego oferenta, bez rozstrzygnięcia w przedmiocie zgodności obydwu ofert z wymogami wskazanymi w specyfikacji warunków zamówienia.

               26

               Wyrok ów konkretyzuje przywołane w pkt 23 niniejszego wyroku wymogi sformułowane w przepisach prawa Unii w warunkach, w których w wyniku przeprowadzenia postępowania w sprawie udzielenia zamówienia publicznego dwóch oferentów wnosi odwołania zmierzające do ich wzajemnego wykluczenia.

               27

               W takiej sytuacji każdy z dwóch oferentów ma interes w uzyskaniu odnośnego zamówienia. Po pierwsze, wykluczenie jednego z oferentów może bowiem doprowadzić do tego, że drugi uzyska zamówienie bezpośrednio w ramach tego samego postępowania. Po drugie, jeśli miałoby nastąpić wykluczenie obu oferentów i wszczęcie nowego postępowania w sprawie udzielenia zamówienia publicznego, to każdy z oferentów mógłby wziąć w nim udział i w ten sposób pośrednio otrzymać zamówienie.

               28

               Przywołana w pkt 24 i 25 niniejszego wyroku wykładnia dokonana przez Trybunał w wyroku Fastweb (C‑100/12, EU:C:2013:448) ma zastosowanie w kontekście takim jak zaistniały w postępowaniu głównym. Po pierwsze, każdy z uczestników sporu ma bowiem równoważny uzasadniony interes w postaci wykluczenia ofert innych konkurentów. Po drugie, co podniósł rzecznik generalny w pkt 37 swojej opinii, nie można wykluczyć, że jedna z nieprawidłowości leżących u podstaw wykluczenia ofert tak wybranego oferenta, jak i oferenta kwestionującego decyzję o udzieleniu zamówienia publicznego powoduje również wadliwość wszystkich ofert złożonych w ramach postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, co mogłoby doprowadzić do konieczności wszczęcia przez instytucję zamawiającą nowego postępowania.

               29

               Liczba uczestników postępowania o udzielenie odnośnego zamówienia publicznego, podobnie jak liczba jego uczestników wnoszących odwołanie, a także rozbieżności w podnoszonych w odwołaniach zarzutów nie mają znaczenia dla stosowania zasady prawnej wynikającej z wyroku Fastweb (C‑100/12, EU:C:2013:448).

               30

               W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 1 ust. 1 akapit trzeci i art. 1 ust. 3 dyrektywy 89/665 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by odwołanie główne – wniesione przez oferenta zainteresowanego uzyskaniem określonego zamówienia, który poniósł szkodę, względnie jest narażony na jej poniesienie w następstwie podnoszonego naruszenia prawa Unii w dziedzinie zamówień publicznych lub przepisów dokonujących jego transpozycji – mające na celu wykluczenie innego oferenta, zostało uznane za niedopuszczalne na podstawie krajowych przepisów proceduralnych, przewidujących pierwszeństwo badania odwołania wzajemnego wniesionego przez tego drugiego oferenta.

         W przedmiocie pytania drugiego

      W przedmiocie części pierwszej

               31

               Za pomocą pierwszej części pytania drugiego sąd odsyłający pragnie w istocie ustalić, czy art. 267 TFUE należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie stosowaniu przepisu prawa krajowego w zakresie, w jakim przepis ten jest interpretowany w ten sposób, że jeśli chodzi o wątpliwość dotyczącą wykładni lub ważności prawa Unii, izba sądu orzekającego w ostatniej instancji, która nie podziela podejścia przyjętego w orzeczeniu pełnego składu tegoż sądu, musi przekazać temu ostatniemu ową kwestię do rozstrzygnięcia i tym samym zostaje pozbawiona możliwości wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym do Trybunału.

               32

               Zgodnie z wcześniejszym orzecznictwem Trybunału sądy krajowe mają jak najszersze uprawnienie do wystąpienia do Trybunału o wykładnię przepisów prawa Unii wymagających zastosowania z ich strony (zob. podobnie wyrok: Rheinmühlen-Düsseldorf,166/73, EU:C:1974:3, pkt 3), przy czym uprawnienie to przekształca się w obowiązek sądów orzekających w ostatniej instancji, z zastrzeżeniem wyjątków sformułowanych w orzecznictwie Trybunału (zob. podobnie wyrok: Cilfit i in., 283/81, EU:C:1982:335, pkt 21 i sentencja). Przepis prawa krajowego nie może stanąć na przeszkodzie – w zależności od przypadku – skorzystaniu przez sąd krajowy z tego uprawnienia (zob. podobnie wyroki: Rheinmühlen-Düsseldorf,166/73, EU:C:1974:3, pkt 4; Melki i Abdeli, C‑188/10 i C‑189/10, EU:C:2010:363, pkt 42; a także Ełczinow, C‑173/09, EU:C:2010:581, pkt 27), względnie wywiązaniu się z tego obowiązku.

               33

               Zarówno wspomniana możliwość, jak i przywołany obowiązek stanowią nieodłączne elementy ustanowionego na mocy art. 267 TFUE systemu współpracy pomiędzy sądami krajowymi a Trybunałem, i są nieodłącznie związane ze sprawowaniem funkcji sądów stosujących prawo Unii, powierzonych przez tenże przepis sądom krajowym.

               34

               W konsekwencji, gdy rozpatrujący sprawę sąd krajowy uzna, że w ramach rozpatrywanej sprawy powstaje pytanie dotyczące wykładni lub ważności prawa Unii, ma on możliwość lub, w zależności od przypadku, obowiązek zwrócenia się do Trybunału o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, a rzeczone uprawnienie, względnie obowiązek nie mogą napotykać na przeszkodę w postaci krajowych norm wynikających z przepisów prawnych, czy też z orzecznictwa.

               35

               W niniejszej sprawie przepis prawa krajowego nie może stanąć na przeszkodzie zwróceniu się przez izbę sądu ostatniej instancji, skonfrontowaną z kwestią dotyczącą wykładni dyrektywy 89/665, do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

               36

               W świetle całokształtu powyższych rozważań na pierwszą część pytania drugiego należy odpowiedzieć, że art. 267 TFUE należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie stosowaniu przepisu prawa krajowego w zakresie, w jakim przepis ten jest interpretowany w ten sposób, że jeśli chodzi o wątpliwość dotyczącą wykładni lub ważności prawa Unii, izba sądu orzekającego w ostatniej instancji, która nie podziela podejścia przyjętego w orzeczeniu pełnego składu tegoż sądu, musi przekazać temu ostatniemu ową kwestię do rozstrzygnięcia i tym samym zostaje pozbawiona możliwości wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym do Trybunału.

         W przedmiocie części drugiej i trzeciej

               37

               Za pomocą drugiej i trzeciej części pytania drugiego, które należy zbadać łącznie, sąd odsyłający pragnie w istocie ustalić, czy art. 267 TFUE należy interpretować w ten sposób, że po uzyskaniu od Trybunału odpowiedzi na zadane przez sąd i dotyczące wykładni prawa Unii pytanie lub gdy orzecznictwo Trybunału udziela już jasnej odpowiedzi na takie pytanie, sąd ten powinien uczynić wszystko co niezbędne, aby wykładnia ta została wprowadzona w życie.

               38

               W kwestii tej należy przypomnieć, że wyrok wydany przez Trybunał w trybie prejudycjalnym wiąże sąd krajowy w zakresie dotyczącym wykładni lub ważności rozpatrywanych aktów instytucji Unii przy rozstrzyganiu zawisłego przed nim sporu (zob. wyrok Ełczinow, C‑173/09, EU:C:2010:581, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo). Dlatego też sąd krajowy, który jako sąd orzekający w ostatniej instancji wykonuje obowiązek nałożony na niego w art. 267 akapit trzeci TFUE, jest przy rozstrzyganiu zawisłego przed nim sporu głównego związany dokonaną przez Trybunał wykładnią spornych przepisów i w danym przypadku nie może uwzględnić orzecznictwa sądów krajowych, jeśli uzna, że nie jest ono zgodne z prawem Unii (zob. podobnie wyrok Ełczinow, C‑173/09, EU:C:2010:581, pkt 30).

               39

               Należy również przypomnieć, że skuteczność (effet utile) art. 267 TFUE zostałaby osłabiona, gdyby sąd krajowy natrafiał na przeszkodę uniemożliwiającą natychmiastowe stosowanie prawa Unii zgodnie z orzeczeniem lub orzecznictwem Trybunału (zob. podobnie wyrok Simmenthal, 106/77, EU:C:1978:49, pkt 20).

               40

               Sąd krajowy, do którego w ramach zakresu jego właściwości należy stosowanie przepisów prawa Unii, jest zobowiązany zapewnić pełną skuteczność tych norm, w razie konieczności z własnej inicjatywy, odstępując od stosowania wszelkich niezgodnych z nimi przepisów prawa krajowego, także późniejszych, bez potrzeby zwracania się o ich uprzednie usunięcie w drodze ustawodawczej lub w ramach innej procedury konstytucyjnej (zob. przede wszystkim wyroki: Simmenthal, 106/77, EU:C:1978:49, pkt 21, 24; a także, ostatnio, A, C‑112/13, EU:C:2014:2195, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).

               41

               Niezgodne z wymogami wynikającymi z samej natury prawa Unii byłyby bowiem wszelkie przepisy obowiązujące w krajowym porządku prawnym oraz wszelka praktyka legislacyjna, administracyjna lub sądowa, powodujące ograniczenie skuteczności tego prawa poprzez odmowę przyznania sądowi właściwemu w kwestii jego zastosowania uprawnienia do uczynienia, w momencie stosowania tego prawa, wszystkiego, co niezbędne do pominięcia przepisów prawa krajowego stojących ewentualnie na przeszkodzie pełnej skuteczności prawa Unii (zob. wyroki: Simmenthal, 106/77, EU:C:1978:49, pkt 22; a także A, C‑112/13, EU:C:2014:2195, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).

               42

               Mając na uwadze całokształt powyższych rozważań, na drugą i trzecią część pytania drugiego należy odpowiedzieć w ten sposób, iż art. 267 TFUE należy interpretować w ten sposób, że po uzyskaniu od Trybunału odpowiedzi na zadane przez sąd i dotyczące wykładni prawa Unii pytanie lub gdy orzecznictwo Trybunału udziela już jasnej odpowiedzi na takie pytanie, izba sądu orzekającego w ostatniej instancji musi sama uczynić wszystko co niezbędne do tego, aby ta wykładnia prawa Unii została wprowadzona w życie.

         W przedmiocie kosztów

               43

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:

                           1)

                           Artykuł 1 ust. 1 akapit trzeci i art. 1 ust. 3 dyrektywy Rady 89/665/EWG z dnia 21 grudnia 1989 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do stosowania procedur odwoławczych w zakresie udzielania zamówień publicznych na dostawy i roboty budowlane, zmienionej dyrektywą 2007/66/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 grudnia 2007 r., należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by odwołanie główne – wniesione przez oferenta zainteresowanego uzyskaniem określonego zamówienia, który poniósł szkodę, względnie jest narażony na jej poniesienie w następstwie podnoszonego naruszenia prawa Unii w dziedzinie zamówień publicznych lub przepisów dokonujących jego transpozycji – mające na celu wykluczenie innego oferenta, zostało uznane za niedopuszczalne na podstawie krajowych przepisów proceduralnych, przewidujących pierwszeństwo badania odwołania wzajemnego wniesionego przez tego drugiego oferenta.

                           2)

                           Artykuł 267 TFUE należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie stosowaniu przepisu prawa krajowego w zakresie, w jakim przepis ten jest interpretowany w ten sposób, że jeśli chodzi o wątpliwość dotyczącą wykładni lub ważności prawa Unii, izba sądu orzekającego w ostatniej instancji, która nie podziela podejścia przyjętego w orzeczeniu pełnego składu tegoż sądu, musi przekazać temu ostatniemu ową kwestię do rozstrzygnięcia i tym samym zostaje pozbawiona możliwości wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym do Trybunału.

                           3)

                           Artykuł 267 TFUE należy interpretować w ten sposób, że po uzyskaniu od Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej odpowiedzi na zadane przez sąd i dotyczące wykładni prawa Unii pytanie lub gdy orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej udziela już jasnej odpowiedzi na takie pytanie, izba sądu orzekającego w ostatniej instancji musi sama uczynić wszystko co niezbędne do tego, aby ta wykładnia prawa Unii została wprowadzona w życie.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: włoski.


Wyrok Trybunału z dnia 16 marca 1971 r. # Acciaieria e ferriera di Roma (Feram) przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Sprawa 70-69.


Wyrok Trybunału z dnia 25 lipca 1991 r. # Aragonesa de Publicidad Exterior SA i Publivía SAE przeciwko Departamento de Sanidad y Seguridad Social de la Generalitat de Cataluña. # Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunal Superior de Justicia de Cataluña - Hiszpania. # Swobodny przepływ towarów. # Sprawy połączone C-1/90 oraz C-176/90.


title: Wyrok Sądu (trzecia izba) z dnia 19 marca 2010 r. # Mirto Corporación Empresarial, SL przeciwko Urzędowi Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM). # Wspólnotowy znak towarowy - Postępowanie w sprawie sprzeciwu - Zgłoszenie graficznego wspólnotowego znaku towarowego Mirtillino - Wcześniejszy słowny wspólnotowy znak towarowy MIRTO - Względna podstawa odmowy rejestracji - Prawdopodobieństwo wprowadzenia w błąd - Artykuł 8 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 40/94 [obecnie art. 8 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 207/2009]. # Sprawa T-427/07.

text:
      Wyrok Sądu (trzecia izba) z dnia 19 marca 2010 r. – Mirto Corporación Empresarial przeciwko OHIM – Maglificio Barbara (Mirtillino)
      (sprawa T‑427/07)
      Wspólnotowy znak towarowy – Postępowanie w sprawie sprzeciwu – Zgłoszenie graficznego wspólnotowego znaku towarowego Mirtillino – Wcześniejszy słowny wspólnotowy znak towarowy MIRTO – Względna podstawa odmowy rejestracji – Prawdopodobieństwo wprowadzenia w błąd – Artykuł 8 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 40/94 [obecnie art. 8 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 207/2009]
      Wspólnotowy znak towarowy – Definicja i uzyskanie wspólnotowego znaku towarowego – Względne podstawy odmowy rejestracji – Sprzeciw właściciela wcześniejszego identycznego lub podobnego znaku towarowego zarejestrowanego dla identycznych lub podobnych
         towarów lub usług – Prawdopodobieństwo wprowadzenia w błąd w odniesieniu do wcześniejszego znaku towarowego (rozporządzenie Rady nr 40/94, art. 8
         ust. 1 lit. b)) (por. pkt 40–42, 81)

      Przedmiot

               Skarga na decyzję Drugiej Izby Odwoławczej OHIM z dnia 29 sierpnia 2007 r. (sprawa R 875/2006‑2) dotyczącą postępowania w sprawie
                  sprzeciwu między Creaciones Mirto SA a Maglificio Barbara Srl.

            Informacje dotyczące sprawy

               Zgłaszający wspólnotowy znak towarowy:

               Maglificio Barbara Srl

               Zgłoszony wspólnotowy znak towarowy:

               Graficzny znak towarowy Mirtillino dla towarów z klas 3, 18 i 25 – zgłoszenie nr 3252467

               Właściciel znaku towarowego lub oznaczenia, na które powołano się w sprzeciwie:

               Creaciones Mirto, SA; zgłaszająca w następstwie cesji znaków, na które powołano się w postępowaniu w sprawie sprzeciwu

               Znak towarowy lub oznaczenie, na które powołano się w sprzeciwie:

               Słowny znak towarowy MIRTO (wspólnotowy znak towarowy nr 1653351) dla towarów z klas 3, 18 i 25 oraz liczne inne krajowe słowne
                  i graficzne znaki towarowe MIRTO

               Decyzja Wydziału Sprzeciwów:

               Częściowe uwzględnienie sprzeciwu

               Decyzja Izby Odwoławczej:

               Uchylenie zaskarżonej decyzji i odrzucenie sprzeciwu

      Sentencja

                  1)

                  	Skarga zostaje oddalona.

                  2)

                  	Mirto Corporación Empresarial, SA zostaje obciążona kosztami postępowania.


title: Wyrok Sądu (szósta izba) z dnia 26 czerwca 2014 r. # Fundação Calouste Gulbenkian przeciwko Urzędowi Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM). # Sprawa T-541/11.

text:
      WYROK SĄDU (szósta izba)
   z dnia 26 czerwca 2014 r. (
         *1
      )
   „Wspólnotowy znak towarowy — Postępowanie w sprawie sprzeciwu — Zgłoszenie słownego wspólnotowego znaku towarowego GULBENKIAN — Wcześniejsze powszechnie znany krajowy znak towarowy, nazwa handlowa i logo krajowe Fundação Calouste Gulbenkian — Względne podstawy odmowy rejestracji — Dowód istnienia praw wcześniejszych — Artykuł 8 ust. 1 lit. b) i art. 8 ust. 4 i 5 rozporządzenia (WE) nr 207/2009 — Artykuł 90 lit. a) regulaminu postępowania”
   W sprawie T‑541/11

      Fundação Calouste Gulbenkian, z siedzibą w Lizbonie (Portugalia), reprezentowana przez adwokatów G. Marína Raigala, P. Lópeza Rondę oraz G. Maciasa Bonillę,
   strona skarżąca,
   przeciwko

      Urzędowi Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM), reprezentowanemu przez V. Melgar, działającą w charakterze pełnomocnika,
   strona pozwana,
   w której drugą stroną w postępowaniu przed Izbą Odwoławczą OHIM, występującą przed Sądem w charakterze interwenienta, jest

      Micael Gulbenkian, zamieszkały w Oeiras (Portugalia), reprezentowany przez adwokatów J. Pimentę oraz A. Sebastião,
   mającej za przedmiot skargę na decyzję Drugiej Izby Odwoławczej OHIM z dnia 15 lipca 2011 r. (sprawa R 1436/2010‑2), dotyczącą postępowania w sprawie sprzeciwu pomiędzy Fundação Calouste Gulbenkian a Micaelem Gulbenkianem,
   SĄD (szósta izba),
   w składzie: S. Frimodt Nielsen (sprawozdawca), prezes, F. Dehousse i A.M. Collins, sędziowie,
   sekretarz: J. Plingers, administrator,
   po zapoznaniu się ze skargą złożoną w sekretariacie Sądu w dniu 10 października 2011 r.,
   po zapoznaniu się z odpowiedzią na skargę złożoną przez OHIM w sekretariacie Sądu w dniu 23 lutego 2012 r.,
   po zapoznaniu się z odpowiedzią na skargę złożoną przez interwenienta w sekretariacie Sądu w dniu 16 lutego 2012 r.,
   po zapoznaniu się z repliką złożoną w sekretariacie Sądu w dniu 26 czerwca 2012 r.,
   uwzględniając postanowienie z dnia 20 sierpnia 2012 r. zezwalające interwenientowi na przedstawienie w toku rozprawy swojego stanowiska w języku portugalskim,
   po zapoznaniu się z uwagami na piśmie złożonymi przez skarżącą w sekretariacie Sądu w dniach 25 kwietnia, 27 czerwca i 26 sierpnia 2013 r.,
   po zapoznaniu się z uwagami na piśmie złożonymi przez OHIM w sekretariacie Sądu w dniach 27 maja i 2 października 2013 r.,
   uwzględniając pytania skierowane do skarżącej na piśmie przez Sąd,
   po zapoznaniu się z uwagami złożonymi przez skarżącą w sekretariacie Sądu w dniu 10 stycznia 2014 r.,
   po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 13 lutego 2014 r., na którą interwenient, należycie wezwany, nie stawił się,
   wydaje następujący

      Wyrok (
         1
      )
   [...]

      Żądania stron

            20

            Uwzględniając odpowiedzi na pytania na piśmie postawione skarżącej przez Sąd i wyjaśnienia, których udzieliła na rozprawie, a które Sąd odnotował, skarżąca wnosi do Sądu o:

                     —

                     tytułem głównym – zmianę zaskarżonej decyzji poprzez uwzględnienie w całości jej sprzeciwu;

                     —

                     posiłkowo – stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Izba Odwoławcza nie uwzględniła jej sprzeciwu;

                     —

                     obciążenie OHIM i interwenienta kosztami związanymi z niniejszym postępowaniem oraz postępowaniem w sprawie sprzeciwu i postępowaniem odwoławczym przed OHIM.

            21

            OHIM i interwenient wnoszą do Sądu o:

                     —

                     oddalenie skargi;

                     —

                     obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

               [...]

      W przedmiocie kosztów

            48

            Zgodnie z art. 87 § 2 regulaminu postępowania przed Sądem kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ skarżąca przegrała sprawę, należy – zgodnie z żądaniem OHIM i interwenienta – obciążyć ją kosztami postępowania.

            49

            Zgodnie z art. 90 lit. a) regulaminu postępowania, jeżeli Sąd poniósł koszty, których można było uniknąć, może zarządzić zwrot tych kosztów od strony, która je spowodowała.

            50

            Na podstawie tego przepisu należy obciążyć interwenienta zwrotem kosztów tłumaczenia ustnego spowodowanych złożonym przez niego wnioskiem o zezwolenie mu na przedstawienie stanowiska w języku portugalskim w toku rozprawy, na którą się nie stawił. Koszty te, faktycznie poniesione przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, obejmują wynagrodzenie, diety dzienne oraz koszty przejazdu i zakwaterowania tłumacza zewnętrznego, z którego usług skorzystał Sąd, wynoszące łącznie 1807,48 EUR.

            Z powyższych względów
            SĄD (szósta izba)
            orzeka, co następuje:

                        1)

                        Skarga zostaje oddalona.

                        2)

                        Fundação Calouste Gulbenkian zostaje obciążona kosztami postępowania.

                        3)

                        Na podstawie art. 90 lit. a) regulaminu postępowania przed Sądem zarządza się zwrot od Micaela Gulbenkiana na rzecz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej kwoty 1807,48 EUR.

                        Frimodt Nielsen

                        Dehousse

                        Collins

                  Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 26 czerwca 2014 r.
                  Podpisy

         (
         *1
      )	Język postępowania: angielski.
   (
         1
      )	Przedstawiono jedynie te punkty niniejszego wyroku, których publikację Sąd uważa za zasadną.


Wyrok Sądu (czwarta izba) z dnia 23 października 2015 r.#Vimeo LLC przeciwko Urzędowi Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM).#Wspólnotowy znak towarowy – Postępowanie w sprawie sprzeciwu – Zgłoszenie słownego wspólnotowego znaku towarowego VIMEO – Wcześniejszy graficzny wspólnotowy znak towarowy meo – Względna podstawa odmowy rejestracji – Artykuł 8 ust. 1 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 207/2009 – Brak współistnienia znaków towarowych – Prawdopodobieństwo wprowadzenia w błąd.#Sprawa T-96/14.


Wyrok Trybunału z dnia 19 maja 1992 r. # Sophie Redmond Stichting przeciwko Hendrikus Bartol oraz innym. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Kantonrecht Groningen - Niderlandy. # Sprawa C-29/91.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (czwarta izba) z dnia 12 grudnia 2002 r. # eCopy, Inc. przeciwko Urzędowi Harmonizacji w ramach Rynku Wewnętrznego (znaki towarowe i wzory) (OHIM). # Wspólnotowy znak towarowy - Wyraz ECOPY. # Sprawa T-247/01.


Wyrok Trybunału z dnia 9 marca 1977 r. # Société anonyme Générale sucrière i inni przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich oraz inne. # Sprawy połączone 41, 43 oraz 44-73


Wyrok Sądu pierwszej instancji (czwarta izba w składzie powiększonym) z dnia 14 lipca 1995 r. # Koyo Seiko Co. Ltd przeciwko Radzie Unii Europejskiej. # Antidumping. # Sprawa T-166/94.


Wyrok Trybunału (szósta izba) z dnia 2 maja 1996 r. # Faaborg-Gelting Linien A/S przeciwko Finanzamt Flensburg. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Bundesfinanzhof - Niemcy. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym - VAT. # Sprawa C-231/94.


Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 7 marca 1989 r. # Heinz Schumacher przeciwko Hauptzollamt Frankfurt am Main-Ost. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Hessisches Finanzgericht - Niemcy. # Sprawa 215/87.


Wyrok Trybunału (szósta izba) z dnia 17 maja 2001 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Rebublice Włoskiej. # Uchybienie zobowiązaniom Państwa Członkowskiego - Dyrektywa 79/409/EWG - Dopuszczalność. # Sprawa C-159/99.