title: Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 26 września 2013 r.#Polyelectrolyte Producers Group GEIE (PPG) i SNF SAS przeciwko Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA).#Odwołanie – Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) – Rejestracja, ocena i udzielanie zezwoleń w zakresie chemikaliów – Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (rozporządzenie REACH) – Artykuły 57 i 59 – Substancje podlegające zezwoleniu – Identyfikacja akrylamidu jako substancji wzbudzającej szczególnie duże obawy – Umieszczenie na liście substancji kandydackich – Publikacja – Termin do wniesienia skargi – Artykuł 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem – Dzień, od którego termin ten powinien być liczony w przypadku skargi na decyzję opublikowaną wyłącznie w Internecie – Pewność prawa – Skuteczna ochrona sądowa.#Sprawa C-625/11 P.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
      z dnia 26 września 2013 r. (
            *1
         )
      „Odwołanie — Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) — Rejestracja, ocena i udzielanie zezwoleń w zakresie chemikaliów — Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (rozporządzenie REACH) — Artykuły 57 i 59 — Substancje podlegające zezwoleniu — Identyfikacja akrylamidu jako substancji wzbudzającej szczególnie duże obawy — Umieszczenie na liście substancji kandydackich — Publikacja — Termin do wniesienia skargi — Artykuł 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem — Dzień, od którego termin ten powinien być liczony w przypadku skargi na decyzję opublikowaną wyłącznie w Internecie — Pewność prawa — Skuteczna ochrona sądowa”
      W sprawie C‑625/11 P
      mającej za przedmiot odwołanie w trybie art. 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wniesione w dniu 30 listopada 2011 r.,

         Polyelectrolyte Producers Group GEIE (PPG), z siedzibą w Brukseli (Belgia),

         SNF SAS, z siedzibą w Andrézieux‑Bouthéon (Francja),
      reprezentowane przez adwokatów R. Canę oraz K. Van Maldegema,
      wnoszące odwołanie,
      w której drugą stroną są:

         Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA), reprezentowana przez M. Heikkilä oraz W. Broere’a, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez J. Stuycka, advocaat,
      strona pozwana w pierwszej instancji,

         Królestwo Niderlandów, reprezentowane przez C. Wissels oraz B. Koopman, działające w charakterze pełnomocników,

         Komisja Europejska, reprezentowana przez P. Olivera oraz E. Manhaeve’a, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,
      interwenienci w pierwszej instancji,
      TRYBUNAŁ (czwarta izba),
      w składzie: L. Bay Larsen, prezes izby, J. Malenovský, U. Lõhmus (sprawozdawca), M. Safjan i A. Prechal, sędziowie,
      rzecznik generalny: P. Cruz Villalón,
      sekretarz: L. Hewlett, główna administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 14 listopada 2012 r.,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 21 marca 2013 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Polyelectrolyte Producers Group GEIE (PPG) (zwana dalej „PPG”) i SNF SAS (zwana dalej „SNF”) wnoszą w odwołaniu o uchylenie postanowienia Sądu Unii Europejskiej z dnia 21 września 2011 r. w sprawie T-268/10 PPG i SNF przeciwko ECHA, Zb.Orz. s. II-6595, (zwanego dalej „zaskarżonym postanowieniem”), którym Sąd odrzucił jako niedopuszczalną wniesioną przez wnoszące odwołanie skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA) o identyfikacji akrylamidu (WE nr 201‑173‑7) jako substancji spełniającej kryteria, o których mowa w art. 57 rozporządzenia (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów (REACH), utworzenia Europejskiej Agencji Chemikaliów, zmieniającego dyrektywę 1999/45/WE oraz uchylającego rozporządzenie Rady (EWG) nr 793/93 i rozporządzenie Komisji (WE) nr 1488/94, jak również dyrektywę Rady 76/769/EWG i dyrektywy Komisji 91/155/EWG, 93/67/EWG, 93/105/WE i 2000/21/WE (Dz.U. L 396, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2007, L 136, s. 3) (zwanego dalej „rozporządzeniem REACH”) i o umieszczeniu akrylamidu na liście substancji zidentyfikowanych w celu włączenia ostatecznie do załącznika XIV do wspomnianego rozporządzenia, zgodnie z art. 59 tego rozporządzenia (zwanej dalej „sporną decyzją”).

         Ramy prawne

         Rozporządzenie REACH

               2

               W art. 57 rozporządzenia REACH wymieniono substancje, które mogą zostać włączone do załącznika XIV do tego rozporządzenia zatytułowanego „Wykaz substancji podlegających procedurze udzielania zezwoleń”. Artykuł 57 lit. a) i b) tego rozporządzenia wskazuje substancje spełniające kryteria klasyfikacji jako substancje rakotwórcze i mutagenne, zaliczające się do niektórych klas.

               3

               Zgodnie z zatytułowanym „Identyfikacja substancji, o których mowa w art. 57” art. 59 tego rozporządzenia:
               „1.   Procedurę określoną w ust. 2–10 niniejszego artykułu stosuje się w celu identyfikacji substancji spełniających kryteria, o których mowa w art. 57, oraz ustalenia kandydackiej listy substancji do ewentualnego włączenia do załącznika XIV [(zwanej dalej »listą substancji kandydackich«)] […].
               […]
               10.   [ECHA] publikuje na swej stronie internetowej i aktualizuje listę, o której mowa w ust. 1, niezwłocznie po podjęciu decyzji o umieszczeniu na niej substancji”.

               4

               Artykuł 94 ust. 1 rozporządzenia REACH przewiduje, że skarga na decyzję podjętą przez Radę Odwoławczą ECHA lub, w sytuacji gdy nie przysługuje odwołanie do tej Rady, przez ECHA, może zostać wniesiona przed Sąd lub Trybunał Sprawiedliwości zgodnie z postanowieniami art. 263 TFUE.

               5

               Nie przewidziano żadnego środka odwoławczego do tej Rady od decyzji podjętych zgodnie z art. 59 tego rozporządzenia.

         Regulamin postępowania przed Sądem

               6

               Artykuł 102 regulaminu postępowania przed Sądem stanowi:
               „1.   Jeżeli termin do zaskarżenia aktu wydanego przez instytucję biegnie od dnia opublikowania tego aktu, termin ten jest liczony w sposób określony w art. 101 § 1 lit. a), począwszy od upływu czternastego dnia następującego po dniu opublikowania tego aktu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.
               2.   Terminy procesowe są przedłużane o dziesięciodniowy termin uwzględniający odległość”.

         Okoliczności powstania sporu i sporna decyzja

               7

               PPG jest europejskim ugrupowaniem interesów gospodarczych reprezentującym interesy spółek zajmujących się produkcją lub przywozem polielektrolitów, poliakrylamidu lub innych polimerów zawierających akrylamid. Do ugrupowania tego należy spółka SNF.

               8

               W dniu 25 sierpnia 2009 r. Królestwo Niderlandów przekazało ECHA dokumentację, którą opracowało, dotyczącą identyfikacji akrylamidu jako substancji spełniającej kryteria ustanowione w art. 57 lit. a) i b) rozporządzenia REACH.

               9

               Po przeprowadzeniu określonego w art. 59 rozporządzenia REACH postępowania ECHA sporną decyzją zidentyfikowała akrylamid jako substancję spełniającą kryteria ustanowione w art. 57 tego rozporządzenia i wpisała akrylamid na listę substancji kandydackich.

               10

               W dniu 30 marca 2010 r. lista ta, zawierająca akrylamid, została opublikowana na stronie internetowej ECHA zgodnie z art. 59 ust. 10 rozporządzenia REACH.

         Postępowanie przed Sądem i zaskarżone postanowienie

               11

               Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 10 czerwca 2010 r. PPG i SNF wniosły skargę mającą na celu stwierdzenie nieważności spornej decyzji.

               12

               W dniu 5 listopada 2010 r., w piśmie złożonym w sekretariacie Sądu, ECHA podniosła zarzut niedopuszczalności tej skargi. Powołała się ona na trzy zarzuty niedopuszczalności oparte, przede wszystkim, na niezachowaniu terminu do wniesienia skargi oraz, ewentualnie, na tym, że sporna decyzja nie dotyczy skarżących bezpośrednio, oraz na fakcie, że decyzja ta, jako że nie jest aktem regulacyjnym w rozumieniu art. 263 akapit czwarty TFUE, nie dotyczy skarżących indywidualnie.

               13

               Królestwo Niderlandów i Komisja Europejska zostały dopuszczone do sprawy w charakterze interwenientów popierających żądania ECHA. Komisja poparła argumentację ECHA, opartą na niezachowaniu terminu do wniesienia skargi i również powołała się na niedopuszczalność wspomnianej skargi ze względu na zawisłość sporu.

               14

               W odniesieniu do niezachowania terminu do wniesienia skargi ECHA i Komisja podnoszą w istocie, że sporna decyzja została opublikowana w dniu 30 marca 2010 r. i że przewidziany w art. 263 akapit szósty TFUE termin do wniesienia skargi na tę decyzję biegł do dnia 30 maja 2010 r. Począwszy od tego dnia biegł dodatkowy dziesięciodniowy termin uwzględniający odległość przewidziany w art. 102 § 2 regulaminu postępowania przed Sądem, zatem łączny termin do wniesienia skargi upłynął w dniu 9 czerwca 2010 r. W rezultacie skarga wniesiona przez PPG i SNF w dniu 10 czerwca 2010 r. została złożona z opóźnieniem.

               15

               Wnoszący odwołanie powołali się na zastosowanie art. 102 § 1 wspomnianego regulaminu postępowania, uznając, że termin do wniesienia skargi należy liczyć począwszy od upływu czternastego dnia następującego po dniu opublikowania spornej decyzji, a zatem termin ten w niniejszej sprawie został zachowany.

               16

               W pkt 33 zaskarżonego postanowienia Sąd orzekł, że powyższy przepis stosuje się zgodnie z jego brzmieniem wyłącznie do aktów publikowanych w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, podczas gdy zgodnie z art. 59 ust. 10 rozporządzenia REACH publikacja listy substancji kandydackich następuje na stronie internetowej ECHA i żaden inny przepis tego rozporządzenia nie przewiduje innej formy publikacji.

               17

               W tym względzie w pkt 35 tego postanowienia Sąd przede wszystkim uznał, że publikacja wyłącznie w Internecie odbywa się drogą elektroniczną, tak że akty, które są w ten sposób opublikowane, stają się w tym samym czasie publicznie dostępne w całej Unii Europejskiej. Natomiast zdaniem Sądu, mimo że Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej jest również dostępny w wersji elektronicznej w Internecie, jego jedyną wersją autentyczną jest wersja drukowana.

               18

               Następnie Sąd uznał w pkt 37 zaskarżonego postanowienia, że orzecznictwo Sądu dotyczące publikacji decyzji z zakresu pomocy państwa nie może zostać przeniesione na grunt niniejszej sprawy. Sąd sprecyzował w tym zakresie, że chociaż, zgodnie z orzecznictwem, fakt przyznania osobom trzecim pełnego dostępu do tekstu decyzji umieszczonej na stronie internetowej łącznie z publikacją skróconego komunikatu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej otwiera możliwość stosowania art. 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem, to publikacja w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej jest wyraźnie przewidziana w tego rodzaju sprawach w art. 26 rozporządzenia Rady (WE) nr 659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. [108 TFUE] (Dz.U. L 83, s. 1).

               19

               Wreszcie Sąd w pkt 38 zaskarżonego postanowienia oddalił argument wnoszących odwołanie, zgodnie z którym fakt niestosowania art. 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem do publikacji przewidzianych wyłącznie w Internecie w prawie Unii stanowi dyskryminację lub arbitralne traktowanie wnoszących odwołanie. Uznał on, że nie można porównać sytuacji faktycznej i prawnej osoby, jaka powstała w wyniku publikacji aktu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, z sytuacją, w której osoba ta znajdzie się w wyniku publikacji aktu wyłącznie w Internecie. Ponadto zdaniem Sądu uwzględnienie daty publikacji spornej decyzji na stronie internetowej ECHA jako daty publikacji w rozumieniu art. 263 akapit szósty TFUE gwarantuje równe traktowanie wszystkich osób zainteresowanych, zapewniając, że termin na wniesienie skargi na tę decyzję jest obliczany w ten sam sposób w odniesieniu do wszystkich osób. Sąd dodał, że różnice w odniesieniu do obliczania terminu do wniesienia skargi istniejące między publikacją w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej a publikacją w Internecie są, w każdym razie, również uzasadnione z uwagi na cechy charakterystyczne publikacji w Internecie.

               20

               Na podstawie badania bezwzględnej przeszkody procesowej dotyczącej niezachowania terminu do wniesienia skargi Sąd odrzucił skargę PPG i SNF jako niedopuszczalną, bez badania pozostałych zarzutów niedopuszczalności podniesionych przez ECHA i przez Komisję.

         Żądania stron

               21

               Wnoszący odwołanie wnoszą do Trybunału o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz stwierdzenie nieważności spornej decyzji lub, tytułem żądania ewentualnego, skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd w celu wydania przez niego orzeczenia w przedmiocie ich skargi oraz obciążenie ECHA kosztami postępowania w obydwu instancjach.

               22

               ECHA oraz Królestwo Niderlandów i Komisja popierające ECHA w pierwszej instancji zwracają się do Trybunału o uznanie odwołania za bezzasadne i obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania.

         W przedmiocie odwołania

         Argumentacja stron

               23

               Wnoszący odwołanie podnoszą jeden zarzut oparty na naruszeniu prawa przez Sąd w wykładni i zastosowaniu art. 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem, bowiem skutkiem tego błędu jest naruszenie zasady skutecznej ochrony sądowej. Twierdzą oni, że czternastodniowy termin wskazany w tym przepisie powinien być stosowany do wszystkich publikowanych decyzji a nie tylko do tych, które publikowane są w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

               24

               W tym względzie wnoszący odwołanie twierdzą, że zasady leżące u podstaw uwzględnienia czternastodniowego terminu przewidzianego we wspomnianym art. 102 § 1 przy obliczaniu terminu do wniesienia skargi, a mianowicie zasady pewności prawa i równości osób trzecich, mają zastosowanie również do publikacji w Internecie. W odniesieniu do pkt 37 zaskarżonego postanowienia uważają oni, że co się tyczy zarówno spornej decyzji, jak również decyzji wydanych w dziedzinie pomocy państwa i leżących u podstaw orzecznictwa, na które powołał się Sąd w tym punkcie, decyzja formalna jest publikowana w Internecie. Tak więc Sąd naruszył prawo, wprowadzając rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma sytuacjami.

               25

               Ponadto wbrew temu, co Sąd stwierdził w pkt 38 zaskarżonego postanowienia, sytuacja faktyczna i prawna, w której znajduje się osoba w wyniku publikacji aktu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, jest identyczna z sytuacją, w której znajdzie się ta osoba w wyniku publikacji aktu wyłącznie w Internecie, skutkiem czego niezastosowanie art. 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem do publikacji wyłącznie w Internecie stanowi dyskryminację i arbitralne traktowanie.

               26

               Zdaniem ECHA, popieranej przez Królestwo Niderlandów, nie należy stosować wspomnianego przepisu w sposób wykraczający poza jego brzmienie. W tym względzie agencja ta przypomina z jednej strony, że ścisłe stosowanie uregulowań Unii dotyczących terminów procesowych wiąże się z wymogiem pewności prawa oraz konieczności zapobieżenia jakiejkolwiek dyskryminacji lub arbitralnemu traktowaniu w ramach wymiaru sprawiedliwości a z drugiej strony, iż terminy te, które zostały ustanowione w celu zapewnienia jasności i pewności stanów prawnych, mają charakter bezwzględnie wiążący i nie mogą w konsekwencji być zmieniane w drodze umowy stron lub postanowienia sądu. Sąd może rozszerzyć zakres stosowania art. 102 § 1 regulaminu postępowania, jedynie zmieniając regulamin. ECHA zwraca również szczególną uwagę na różnicę istniejącą pomiędzy publikacją w Internecie a publikacją w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

               27

               Komisja uważa, że wnoszący odwołanie doświadczyliby dyskryminacji lub arbitralnego traktowania tylko wtedy, gdyby zastosowano wobec nich termin krótszy niż termin, z którego skorzystali pozostali uczestnicy postępowania znajdujący się w takiej samej sytuacji, a mianowicie uczestnicy również zamierzający kwestionować zgodność z prawem listy substancji kandydackich. Tymczasem, jak Sąd orzekł w pkt 38 zaskarżonego postanowienia, sytuacja, w której znajdują się osoby kwestionujące akt opublikowany wyłącznie na stronie internetowej, jest odmienna od sytuacji, w jakiej znajdują się osoby żądające stwierdzenia nieważności aktu opublikowanego w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Komisja podnosi również, że Sąd nie naruszył prawa w pkt 35 i 37 zaskarżonego postanowienia.

         Ocena Trybunału

               28

               Należy wskazać na wstępie, że bezsporne jest, iż decyzja ECHA o umieszczeniu danej substancji na liście substancji kandydackich stanowi akt zaskarżalny w rozumieniu art. 263 akapit pierwszy TFUE. Artykuł 94 ust. 1 rozporządzenia REACH przewiduje bowiem środek odwoławczy na podstawie tego art. 263 decyzji ECHA, jeżeli w szczególności nie przysługuje odwołanie do Rady Odwoławczej ECHA. Tak jest w przypadku decyzji podjętych na podstawie art. 59 tego rozporządzenia.

               29

               W odniesieniu do aktu opublikowanego art. 263 akapit szósty TFUE przewiduje dwumiesięczny termin do wniesienia skargi od daty publikacji tego aktu. Artykuł 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem stanowi, że, jeżeli termin do zaskarżenia aktu wydanego przez instytucję biegnie od dnia opublikowania tego aktu, termin ten jest liczony, począwszy od upływu czternastego dnia następującego po dniu opublikowania tego aktu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

               30

               Wbrew temu, co Sąd orzekł w pkt 33 zaskarżonego postanowienia, z brzmienia powyższego przepisu nie wynika, że ma on zastosowanie jedynie do aktów opublikowanych w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

               31

               Jak bowiem wskazał rzecznik generalny w pkt 76 i 77 opinii, sposób, w jaki została sformułowana część pierwsza zdania stanowiąca art. 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem, odnosi się, podobnie jak art. 263 akapit szósty TFUE, do publikacji aktów w ogólności. Powołanie się na Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej w części drugiej rzeczonego zdania można zatem wyjaśnić tym, że publikacja w nim była jedyną możliwością w chwili przyjęcia tego regulaminu postępowania.

               32

               Z powyższego wynika, że nie jest wykluczone, iż przepis zawarty w art. 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem znajduje zastosowanie do określonego aktu opublikowanego wyłącznie w Internecie, takiego jak sporna decyzja.

               33

               Ponadto, ponieważ sposób sformułowania art. 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem mógłby prowadzić do powstania uzasadnionych wątpliwości, należy, w braku istotnych powodów przemawiających za przyjęciem odmiennego stanowiska, uprzywilejować stanowisko niepociągające za sobą prekluzji, która pozbawiałaby zainteresowane osoby ich prawa do środka prawnego przed sądem (zob. podobnie wyrok z dnia 5 kwietnia 1979 r. w sprawie 117/78 Orlandi przeciwko Komisji, Rec. s. 1613, pkt 11).

               34

               Bardziej ogólnie rzecz ujmując, należy przypomnieć, że gdy treści przepisu brakuje jasności, pod uwagę należy wziąć kontekst, w jaki wpisuje się ten przepis, i cele, jakie realizuje (zob. podobnie wyrok z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie C‑149/11 Leno Merken, pkt 39).

               35

               W tym względzie należy stwierdzić, że cel czternastodniowego terminu przewidzianego w art. 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem polega na zapewnieniu zainteresowanym osobom dostatecznie długiego czasu do wniesienia skargi na opublikowane akty, a zatem poszanowania prawa do skutecznej ochrony sądowej, ustanowionego obecnie w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.

               36

               Ponieważ, jak uznano w pkt 31 niniejszego wyroku, art. 102 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem można interpretować jako odnoszący się do każdego opublikowanego aktu, bez względu na sposób jego publikacji, przepis ten należy interpretować w ten sposób, aby uniknąć sytuacji, w której zainteresowane osoby, opierając się na dostatecznie długim dodatkowym czasie czternastu dni do wniesienia skargi, nie zostały pozbawione skutecznej ochrony sądowej.

               37

               Z powyższego wynika, że Sąd naruszył prawo, orzekając, iż wspomniany przepis ma zastosowanie tylko do aktów opublikowanych w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, i uznając w konsekwencji skargę PPG i SNF za niedopuszczalną.

               38

               W świetle całości powyższych rozważań należy uwzględnić jeden zarzut podniesiony przez wnoszące odwołanie, a zatem uwzględnić ich odwołanie i uchylić zaskarżone postanowienie.

               39

               Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w przypadku uchylenia orzeczenia Sądu Trybunał może wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala, lub skierować sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd.

               40

               Ponieważ w niniejszym przypadku stan sporu nie pozwala na rozstrzygnięcie, niniejszą sprawę należy skierować do ponownego rozpoznania przez Sąd, stanowiąc jednocześnie, że rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów zostanie wydane w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

               Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:

                           1)

                           Postanowienie Sądu Unii Europejskiej z dnia 21 września 2011 r. w sprawie T‑268/10 PPG i SNF przeciwko ECHA zostaje uchylone.

                           2)

                           Niniejsza sprawa zostaje skierowana do ponownego rozpoznania przez Sąd Unii Europejskiej.

                           3)

                           Rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: angielski.


Wyrok Sądu (piąta izba) z dnia 4 maja 2017 r.#Martin Kasztantowicz przeciwko Urzędowi Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej.#Znak towarowy Unii Europejskiej – Postępowanie w sprawie stwierdzenia wygaśnięcia prawa do znaku – Słowny unijny znak towarowy GEOTEK – Artykuł 51 ust. 1 lit. a) rozporządzenia (WE) nr 207/2009 – Zasada 40 ust. 5 rozporządzenia (WE) nr 2868/95 – Dowód rzeczywistego używania znaku towarowego – Przekroczenie terminu – Zasada 61 ust. 2 i 3 oraz zasada 65 ust. 1 rozporządzenia nr 2868/95 – Powiadomienie właściciela o wyznaczonym terminie za pośrednictwem faksu – Brak okoliczności mogących podważyć raport transmisji przedstawiony przez EUIPO – Artykuł 78 rozporządzenia nr 207/2009 – Artykuł 57 rozporządzenia nr 2868/95 – Wniosek o przesłuchanie świadków – Zakres uznania przysługującego EUIPO.#Sprawa T-97/16.


title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 3 września 2009 r.#AHP Manufacturing BV przeciwko Bureau voor de Industriële Eigendom.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Rechtbank 's-Gravenhage - Niderlandy.#Prawo patentowe - Leki gotowe - Rozporządzenie (EWG) nr 1768/92 i (WE) nr 1610/96 - Dodatkowe świadectwo ochronne dla produktów leczniczych - Warunki wydania świadectw dwóm lub więcej uprawnionym z patentu podstawowego na ten sam produkt - Wyjaśnienia dotyczące istnienia wniosków będących w trakcie rozpatrywania.#Sprawa C-482/07.

text:
      Sprawa C‑482/07
      AHP Manufacturing BV
      przeciwko
      Bureau voor de Industriële Eigendom
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnymzłożony przez Rechtbank ’s‑Gravenhage)

      Prawo patentowe – Leki gotowe – Rozporządzenie (EWG) nr 1768/92 i (WE) nr 1610/96 – Dodatkowe świadectwo ochronne dla produktów leczniczych – Warunki wydania świadectw dwóm lub więcej uprawnionym z patentu podstawowego na ten sam produkt – Wyjaśnienia dotyczące istnienia wniosków będących w trakcie rozpatrywania
      Streszczenie wyroku
      Zbliżanie ustawodawstw – Jednolite ustawodawstwo – Własność przemysłowa i handlowa – Prawo do patentu – Dodatkowe świadectwo
            ochronne dla produktów leczniczych
      (rozporządzenie nr 1610/96 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 3 ust. 2; rozporządzenie Rady nr 1768/92, art. 3 lit. c))
      Artykuł 3 lit. c) rozporządzenia nr 1768/92 dotyczącego stworzenia dodatkowego świadectwa ochronnego dla produktów leczniczych,
         który przewiduje, że świadectwo wydaje się, jeżeli w państwie członkowskim, w którym złożony zostaje wspomniany wniosek, w dniu
         jego złożenia, produkt nie był uprzednio przedmiotem świadectwa, w związku z art. 3 ust. 2 zdanie drugie rozporządzenia nr 1610/96
         dotyczącego stworzenia dodatkowego świadectwa ochronnego dla środków ochrony roślin, zgodnie z którym, jeżeli rozpatrywane
         są więcej niż dwa wnioski dotyczące tego samego produktu, złożone przez więcej niż dwóch uprawnionych z różnych patentów,
         każdy z tych uprawnionych może otrzymać jedno świadectwo na ten produkt, należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on
         na przeszkodzie wydaniu dodatkowego świadectwa ochronnego uprawnionemu z patentu podstawowego na produkt, dla którego zostało
         już, w momencie złożenia wniosku o wydanie tego świadectwa, wydane jedno lub więcej świadectw jednemu lub więcej uprawnionym
         z jednego lub więcej patentów podstawowych.

      (por. pkt 43; sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
      z dnia 3 września 2009 r.(*)

      Prawo patentowe – Leki gotowe – Rozporządzenie (EWG) nr 1768/92 i (WE) nr 1610/96 – Dodatkowe świadectwo ochronne dla produktów leczniczych – Warunki wydania świadectw dwóm lub więcej uprawnionym z patentu podstawowego na ten sam produkt – Wyjaśnienia dotyczące istnienia wniosków będących w trakcie rozpatrywania
      W sprawie C‑482/07
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Rechtbank
         ’s‑Gravenhage (Niderlandy) postanowieniem z dnia 22 października 2007 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 2 listopada 2007 r.,
         w postępowaniu

      AHP Manufacturing BV
      przeciwko
      Bureau voor de Industriële Eigendom,

      TRYBUNAŁ (trzecia izba),
      w składzie: A. Rosas, prezes izby, J. Klučka, U. Lõhmus (sprawozdawca), P. Lindh i A. Arabadjiev, sędziowie,
      rzecznik generalny: Y. Bot,
      sekretarz: R. Şereş, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 12 lutego 2009 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu AHP Manufacturing BV, przez K.A.J. Bisschopa, advocaat,
      –        w imieniu Bureau voor de Industriële Eigendom, przez N.O. M Rethmeier, działającą w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu rządu niderlandzkiego, przez C. Wissels, Y. de Vriesa oraz M. de Mol, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu greckiego, przez V. Kondolaimosa oraz S. Charitaki, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa, przez Z. Bryanston‑Cross, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez
         S. Malynicza oraz G. Peretza, barristers,

      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich, przez H. Krämera oraz A. Nijenhuisa, działających w charakterze pełnomocników,
      podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 3 lit. c) rozporządzenia (EWG) Rady nr 1768/92
         z dnia 18 czerwca 1992 r. dotyczącego stworzenia dodatkowego świadectwa ochronnego dla produktów leczniczych (Dz.U. L 182,
         s. 1), a także art. 3 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1610/96 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 lipca 1996 r. dotyczącego
         stworzenia dodatkowego świadectwa ochronnego dla środków ochrony roślin (Dz.U. L 198, s. 30).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy AHP Manufacturing BV (zwaną dalej „AHP”) a Bureau voor de Industriële Eigendom
         (urzędem własności przemysłowej, zwanym dalej „BIE”) dotyczącego decyzji, w której wspomniany urząd odmówił udzielenia AHP
         dodatkowego świadectwa ochronnego (zwanego dalej „SPC”).

       Ramy prawne
      3        Motywy pierwszy do czwartego i szósty do dziewiątego rozporządzenia nr 1768/92 stanowią:

      „[…] prace badawcze w dziedzinie farmacji odgrywają decydującą rolę w stałym podnoszeniu poziomu zdrowia publicznego;
      […] produkty lecznicze, w szczególności te, które są wynikiem długich, kosztownych prac badawczych, nie będą we Wspólnocie
         i w Europie dalej opracowywane, jeżeli nie zostaną one objęte korzystnymi przepisami, zapewniającymi dostatecznie mocną ochronę
         zachęcającą do kontynuowania prac badawczych;

      […] w chwili obecnej okres, który upływa między wypełnieniem wniosku o patent dla nowego produktu leczniczego a wydaniem zezwolenia
         na obrót, powoduje, że okres rzeczywistej ochrony w ramach patentu jest niewystarczający na pokrycie nakładów poniesionych
         na prace badawcze;

      […] sytuacja ta prowadzi do braku ochrony, co jest krzywdzące dla badań w dziedzinie farmacji;
      […]
      […] na poziomie wspólnotowym powinno być wprowadzone jednolite rozwiązanie, które zapobiegałoby wprowadzaniu zróżnicowanych
         rozwiązań w ustawodawstwach krajowych, powodujących powstawanie dalszych rozbieżności, które mogłyby stanowić przeszkodę dla
         swobodnego przepływu produktów leczniczych we Wspólnocie i w ten sposób bezpośrednio hamować utworzenie i funkcjonowanie rynku
         wewnętrznego;

      […] z tego względu niezbędne jest stworzenie dodatkowego świadectwa ochronnego, udzielanego na tych samych warunkach przez
         każde z państw członkowskich na wniosek posiadacza patentu krajowego lub europejskiego na produkt leczniczy, dla którego wydane
         zostało zezwolenie na obrót […];

      […] okres ochrony przyznanej na mocy świadectwa powinien zapewniać właściwą i skuteczną ochronę; […] w tym celu posiadacz
         zarówno patentu, jak i świadectwa, powinien mieć możliwość korzystania z całego, maksymalnego piętnastoletniego okresu wyłączności,
         liczonego od chwili uzyskania pierwszego zezwolenia na obrót we Wspólnocie danego produktu leczniczego;

      […] niemniej jednak w sektorze tak złożonym i wrażliwym, jakim jest sektor farmaceutyczny, muszą być wzięte pod uwagę wszelkie
         wchodzące w grę interesy, […] do tego celu świadectwo nie może być wydane na okres powyżej pięciu lat; […]”.

      4        Artykuł 3 tego rozporządzenia, który określa warunki uzyskania SPC przewiduje:

      „Świadectwo wydaje się, jeżeli w państwie członkowskim, w którym złożony zostaje wniosek określony w art. 7, w dniu złożenia
         wspomnianego wniosku:

      a)       produkt chroniony jest patentem podstawowym pozostającym w mocy;
      b)       wydane zostało, zgodnie z dyrektywą 65/65/EWG [Rady z dnia 26 stycznia 1965 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych
         i administracyjnych odnoszących się do leków gotowych (Dz.U. 1965, 22, s. 369)] lub odpowiednio dyrektywą 81/851/EWG [Rady
         z dnia 28 września 1981 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do weterynaryjnych produktów
         leczniczych (Dz.U. L 317, s. 1)] ważne zezwolenie na obrót produktem leczniczym;

      c)       produkt nie był uprzednio przedmiotem świadectwa;
      d)       zezwolenie określone w lit. b) jest pierwszym zezwoleniem na obrót danym produktem jako produktem leczniczym”.
      5        Artykuł 6 tego rozporządzenia precyzuje, że SPC wydawane będzie uprawnionemu z patentu podstawowego lub jego następcy.

      6        Zgodnie z art. 7 rozporządzenia nr 1768/92:

      „1.      Wniosek o wydanie świadectwa składa się w ciągu sześciu miesięcy od daty, w której wydane zostało zezwolenie na obrót, określone
         w art. 3 lit. b), kiedy został wydany produkt leczniczy.

      2.      Bez względu na ust. 1, jeżeli zezwolenie na obrót zostało wydane przed udzieleniem patentu podstawowego, wniosek o wydanie
         świadectwa wnosi się w ciągu sześciu miesięcy od daty udzielenia patentu”.

      7        Zgodnie z art. 9 ust. 1 tego rozporządzenia wniosek o wydanie SPC składa się we właściwym urzędzie patentowym państwa członkowskiego,
         w którym udzielony został patent podstawowy i w którym wydane zostało zezwolenie na obrót, o ile nie przewidziano inaczej.

      8        Artykuł 13 tego rozporządzenia stanowi:

      „1.      Świadectwo zaczyna obowiązywać z końcem prawnie ustalonego terminu obowiązywania patentu podstawowego i pozostaje w mocy przez
         okres równy okresowi, który upłynął między datą dokonania zgłoszenia patentu podstawowego a datą pierwszego zezwolenia na
         obrót produktem we Wspólnocie pomniejszonemu o okres pięciu lat.

      2.      Bez względu na ust. 1 okres ważności świadectwa nie może przekroczyć pięciu lat od daty, od której zaczyna ono obowiązywać”.
      9        Motyw 17 rozporządzenia nr 1610/96 stanowi co następuje:

      „[…] szczegółowe zasady wymienione w akapitach [motywach] 12–14 oraz w art. 3 ust. 2, art. 4, 8 ust. 1 lit. c) i art. 17 ust. 2
         niniejszego rozporządzenia są ważne mutatis mutandis, dla wykładni w szczególności akapitu [motywu] 9 i art. 3, 4, 8 ust. 1
         lit. c) i art. 17 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1768/92[.…]”

      10      Artykuł 3 ust. 2 rozporządzenia nr 1610/96 stanowi:

      „Uprawnionemu z więcej niż jednego patentu na ten sam produkt zostanie wydane tylko jedno świadectwo na ten produkt. Jednakże,
         jeżeli rozpatrywane są więcej niż dwa wnioski dotyczące tego samego produktu, złożone przez więcej niż dwóch uprawnionych
         z różnych patentów, każdy z tych uprawnionych może otrzymać jedno świadectwo na ten produkt”.

      11      Zgodnie z jego art. 21, rozporządzenie nr 1610/96 weszło w życie sześć miesięcy po jego opublikowaniu w dniu 8 sierpnia 1996 r.
         w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich tj. w dniu 8 lutego 1997 r.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      12      W dniu 3 lutego 2000 r. Komisja wydała po raz pierwszy zezwolenie na obrót produktem leczniczym Enbrel zawierającym etanercept
         jako substancję czynną.

      13      W dniach 4 i 6 października 2000 r., a także w dniu 30 stycznia 2001 r. zostały udzielone w Niderlandach trzy SPC na etanercept,
         odpowiednio dla Immunex Corporation, Hoechst AG i General Hospital Corporation a także dla Abbott GmbH & Co KG. Patenty podstawowe
         dla etanerceptu zostały wydane tym spółkom pomiędzy 1994 r. a 1998 r. Okres ważności tych trzech SPC upływa z dniem 1 lutego
         2015 r.

      14      W odpowiedzi na wniosek złożony przez Hoffmann‑La Roche AG (zwaną dalej „Hoffmann”), spółce tej został udzielony patent europejski
         na proteiny ustanawiające TNF‑α (czynnik martwicy guza). Udzielenie tego patentu zostało opublikowane w dniu 2 kwietnia 2003 r..

      15      W dniu 2 lipca 2003 r. Hoffmann złożyła w BIE wniosek o wydanie w Niderlandach SPC na Enbrel (etanercept). Powołała się ona
         przy tym na patent europejski udzielony Hoffmann i ww. zezwolenie na obrót. Decyzją z dnia 22 grudnia 2003 r. BIE oddalił
         wspomniany wniosek. W dniu 2 lutego 2004 r. Hoffmann odwołała się od tej decyzji.

      16      W drodze przeniesienia wpisanego do niderlandzkiego rejestru patentowego w dniu 24 marca 2005 r. Hoffmann przeniosła swoje
         prawa z patentu na AHP.

      17      W dniu 16 czerwca 2006 r. BIE uznał odwołanie Hoffmann za bezzasadne i utrzymał swoją decyzję z dnia 22 grudnia 2003 r. w mocy.

      18      Z postanowienia odsyłającego wynika, że BIE oparł się w tym względzie na ścisłej wykładni językowej art. 3 lit. c) rozporządzenia
         nr 1768/92 w związku z art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 1610/96 i uznał, że skoro zostały już udzielone inne SPC dla etanerceptu,
         to wnioski z nimi związane nie były już w trakcie rozpatrywania w rozumieniu tego ostatniego przepisu w chwili złożenia wniosku
         przez Hoffmann. Należało zatem oddalić przedmiotowy wniosek.

      19      W dniu 26 lipca 2006 r. AHP zakwestionowała decyzję BIE przed Rechtbank ’s Gravenhage, który postanowił zawiesić postępowanie
         i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy rozporządzenie […] nr 1768/92 […], a w szczególności [art. 3 lit. c)], stoi na przeszkodzie, by posiadaczowi patentu podstawowego
         zostało wydane [SPC] dla produktu, dla którego w chwili złożenia wniosku o wydanie [SPC] zostało już wydane jedno lub więcej
         [SPC] na rzecz innego posiadacza lub innych posiadaczy odrębnego patentu podstawowego lub odrębnych patentów podstawowych?

      2)      Czy rozporządzenie […] nr 1610/96 […], a w szczególności jego motyw [17] i art. 3 ust. 2 [zdanie drugie], prowadzi do tego,
         że na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi odmiennej?

      3)      Czy dla udzielenia odpowiedzi na powyższe pytania jest istotne, że ostatni ze złożonych wniosków, podobnie jak wcześniejszy
         wniosek lub wcześniejsze wnioski, został złożony w terminie określonym w art. 7 ust. 1 rozporządzenia […] nr 1768/92 nie zaś
         w terminie określonym w art. 7 ust. 2 rozporządzenia […] nr 1768/92?

      4)      Czy dla udzielenia odpowiedzi na powyższe pytania jest istotne, że okres ochrony przyznany przy wydaniu [SPC] na podstawie
         art. 13 rozporządzenia […] nr 1768/92 wygasa w tym samym lub późniejszym momencie co jedno lub więcej [SPC], które wcześniej
         zostały wydane dla tego samego produktu?

      5)      Czy dla udzielenia odpowiedzi na powyższe pytania jest istotne, że rozporządzenie […] nr 1768/92 nie określa, w jakim terminie
         właściwe władze w rozumieniu art. 9 ust. 1 rozporządzenia winny rozpoznać wniosek o wydanie [SPC] i ostatecznie je wydać,
         skutkiem czego różna szybkość rozpatrywania wniosków przez właściwe władze państw członkowskich może prowadzić do rozbieżności
         w zakresie możliwości wydania [SPC]?”

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
      20      Zadając pytania, które należy rozpatrzyć łącznie sąd krajowy dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 3 lit. c) rozporządzenia
         nr 1768/92 rozpatrywany w związku z art. 3 ust. 2 zdanie drugie rozporządzenia nr 1610/96 należy interpretować w taki sposób,
         że stoi on na przeszkodzie udzieleniu SPC uprawnionemu z patentu podstawowego na produkt, na który w momencie złożenia wniosku
         o wydanie SPC, jeden lub więcej SPC zostało już wydanych jednemu lub kilku uprawnionym z jednego lub więcej patentów podstawowych.

      21      Zgodnie z art. 3 lit. c) rozporządzenia nr 1768/92 w związku z art. 6 tego rozporządzenia, SPC wydaje się uprawnionemu z patentu
         podstawowego lub jego następcy, jeżeli w państwie członkowskim, w którym złożony zostaje wniosek o wydanie SPC i w dniu złożenia
         wspomnianego wniosku dany produkt nie był uprzednio przedmiotem SPC.

      22      W tym względzie, w pkt 28 wyroku z dnia 23 stycznia 1997 r. w sprawie C‑181/95 Biogen, Rec. s. I‑357 Trybunał doprecyzował,
         że jeżeli dany produkt jest chroniony kilkoma ważnymi patentami podstawowymi należącymi ewentualnie do kilku uprawnionych,
         to każdy z tych patentów może zostać wykorzystany w postępowaniu w przedmiocie wydania SPC, chyba że więcej niż jedno SPC
         mogło zostać wydane dla każdego patentu podstawowego.

      23      Powyższe wyjaśnienie przedstawione przez Trybunał jest zgodne z przepisami rozporządzenia nr 1610/96, które, pomimo że zostało
         przyjęte przed ogłoszeniem ww. wyroku w sprawie Biogen, to weszło w życie po ogłoszeniu tego wyroku. Artykuł 3 ust. 2 zdanie
         drugie tego rozporządzenia przewiduje bowiem możliwość udzielenia SPC na dany produkt każdemu z dwóch lub więcej uprawnionym
         z różnych patentów podstawowych na ten produkt. Zgodnie z motywem 17 tego rozporządzenia szczegółowe zasady wymienione w art. 3
         ust. 2 tego rozporządzenia są ważne mutatis mutandis dla wykładni art. 3 rozporządzenia nr 1768/92 (wyrok z dnia 4 maja 2006 r.
         w sprawie C‑431/04 Massachusetts Institute of Technology, Zb.Orz. s. I‑4089, pkt 24).

      24      Jednakże art. 3 ust. 2 zdanie drugie rozporządzenia nr 1610/96 wyraźnie obejmuje udzielenie SPC tylko w przypadku gdy wnioski
         o wydanie SPC pochodzące od tych uprawnionych są w trakcie rozpatrywania. Pojawia się zatem pytanie, czy treść tego przepisu
         sprzeciwia się udzieleniu SPC na produkt, dla którego w momencie złożenia wniosku o wydanie SPC przez uprawnionego z patentu
         podstawowego, jeden lub więcej SPC zostało już wydanych jednemu lub kilku uprawnionym z jednego lub więcej patentów podstawowych.

      25      W tym względzie należy zauważyć, że zdanie pierwsze tego ustępu sprzeciwia się udzieleniu SPC na dany produkt uprawnionemu
         z kilku patentów na ten sam produkt. Jednakże zdanie drugie tego ustępu pozwala na takie udzielenie SPC dwóm lub więcej uprawnionym
         z różnych patentów na ten sam produkt. Wydaje się zatem, że szczególny warunek udzielenia dwóch lub więcej SPC na ten sam
         produkt polega na tym, że wnioski z nimi związane pochodzić muszą od różnych uprawnionych z patentu podstawowego. To drugie
         zdanie nie wprowadza natomiast wymogu, by wnioski te były w trakcie równoczesnego rozpatrywania. Co więcej pojęcie „rozpatrywane”
         nie znajduje się we włoskiej wersji językowej rozporządzenia nr 1610, zgodnie z którą wnioski te powinny po prostu zostać
         złożone („[t]uttavia, se sono state introdotte due o più domande […]”).

      26      Z twierdzeń z punktu poprzedniego wynika, że równoczesności omawianych wniosków nie można uznać za podstawowy warunek udzielenia
         SPC, o którym mowa w art. 3 ust. 2 zdanie drugie tego rozporządzenia.

      27      Następnie należy zaznaczyć, że wykładni art. 3 ust. 2 zdanie 2 rozporządzenia nr 1610/96 należy dokonywać nie tylko z uwzględnieniem
         treści owego przepisu, lecz także ogólnej systematyki i celów uregulowań, w który się on wpisuje (zob. analogicznie wyrok
         z dnia 9 stycznia 2003 r. w sprawie C‑292/00 Davidoff, Rec. s. I‑389, pkt 24).

      28      W odniesieniu do ogólnej systematyki rozporządzenia nr 1768/92 należy zauważyć, że art. 7 tego rozporządzenia przewiduje termin
         sześciu miesięcy na złożenie wniosku o wydanie SPC od daty, w której wydane zostało zezwolenie na obrót produktem, określone
         w art. 3 lit. b) tego rozporządzenia lub jeżeli zezwolenie to zostało wydane przed udzieleniem patentu podstawowego, od daty
         tego udzielenia. Ponadto pkt 46 uzasadnienia projektu rozporządzenia Rady (EWG) z dnia 11 kwietnia 1990 r. dotyczącego dodatkowego
         świadectwa ochronnego dla produktów leczniczych [COM(90) 101 wersja ostateczna] wskazuje, że te terminy zostały ustalone w celu
         poszanowania, po pierwsze, interesów uprawnionego z patentu i po drugie, osób trzecich, które chcą, najszybciej jak jest to
         możliwe dowiedzieć się, czy dany produkt będzie czy też nie chroniony przez SPC.

      29      Tymczasem odrzucenie wniosku o wydanie SPC złożonego w wyznaczonym we wspomnianym art. 7 terminie, z tego względu, że inny
         wniosek dotyczący tego samego produktu został już uwzględniony, i w związku z czym nie jest już w trakcie rozpatrywania oznaczałoby
         pozbawienie podmiotu składającego wniosek późniejszy korzyści wynikającej z tych terminów, które stanowią jeden z elementów
         systemu wprowadzonego rozporządzeniem nr 1768/92.

      30      Co się natomiast tyczy celów rozporządzenia nr 1768/92, po pierwsze, należy przypomnieć, że głównym celem tego rozporządzenia
         zawartym w motywach pierwszym i drugim jest zapewnienie dostatecznie mocnej ochrony zachęcającej do kontynuowania prac badawczych
         w dziedzinie farmacji, które odgrywają decydującą rolę w stałym podnoszeniu poziomu zdrowia publicznego (wyrok z dnia 16 września
         1999 r. w sprawie C‑392/97 Farmitalia, Rec. s. I‑5553, pkt 19). W tym względzie przyjęcie wspomnianego rozporządzenia zostało
         uzasadnione w motywach trzecim i czwartym niewystarczającym okresem rzeczywistej ochrony w ramach patentu w celu pokrycia
         nakładów poniesionych na prace badawcze. Rozporządzenie nr 1768/92 ma zatem na celu usunąć tę wadę w drodze stworzenia CCP
         dla produktów leczniczych. Ma ono także na celu zapewnienie korzyści z dodatkowej ochrony uprawnionym z patentu krajowego
         lub europejskiego bez przyznawania któremuś z nich preferencji (ww. wyrok w sprawie Biogen, pkt 26, 27).

      31      Tymczasem w przypadku gdyby istniało dwóch czy więcej uprawnionych z patentu na ten sam produkt, którzy składają wniosek o wydanie
         SPC we właściwym urzędzie własności przemysłowej danego państwa członkowskiego w terminie wyznaczonym w art. 7 rozporządzenia
         nr 1768/92, uzależnienie udzielenia SPC od warunku, by wnioski te znajdowały się w trakcie rozpatrywania zagrażałoby pozbawieniem
         jednego lub więcej uprawnionych z patentu korzyści wynikającej z dodatkowej ochrony pozwalającej im na lepsze pokrycie nakładów
         poniesionych na prace badawcze, co oznaczałoby stosowanie wobec któregoś z nich preferencji.

      32      Jeżeli bowiem obowiązywałby taki warunek, wydanie SPC mogłoby zależeć od zdarzenia niepewnego, na które wnioskodawca nie ma
         zasadniczo wpływu tj. od dnia wydania decyzji przez wspomniany urząd w przedmiocie udzielenia jednego lub więcej SPC. I tak
         od momentu podjęcia pozytywnej decyzji w przedmiocie jednego lub więcej wniosków o wydanie SPC na ten sam produkt, wnioski
         te nie byłyby już w trakcie rozpatrywania, tak że inny wniosek o wydanie SPC niezależnie od tego czy został złożony przed
         czy też po wydaniu tej decyzji lub nawet przed złożeniem wniosków będących przedmiotem tej decyzji należałoby oddalić.

      33      Takie rozwiązanie mogłoby zatem ograniczyć w sposób znaczący przewidzianą w art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 1610/96 możliwość
         uzyskania przez dwóch lub więcej uprawnionych z różnych patentów na ten sam produkt SPC na tenże produkt.

      34      Ponadto wyraźnie przewidziana w art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1768/92 możliwość złożenia przez uprawnionego z patentu podstawowego
         wniosku o wydanie SPC w terminie sześciu miesięcy od daty udzielenia tego patentu, jeśli udzielenie tego patentu podstawowego
         nastąpiło po wydaniu zezwolenia na obrót zabezpiecza uprawnionego z patentu, gdy chodzi o kwestię związaną z długością postępowania
         w przedmiocie wydawania takiego patentu, na co wnioskodawca ma jedynie ograniczony wpływ. Odmowa przyznania takiemu uprawnionemu
         SPC z tego względu, że jak w sprawie przed sądem krajowym, inne SPC zostały już udzielone innym uprawnionym z patentów, których
         wydanie przed udzieleniem zezwolenia na obrót pozwoliło im skorzystać z terminu przewidzianego w art. 7 ust. 1 tego rozporządzenia,
         pozbawiłaby go tego zabezpieczenia i oznaczałaby, że jest on niekorzystnie traktowany w porównaniu z tymi innymi uprawnionymi.

      35      Po drugie, rozporządzenie nr 1768/92 przyjęte na podstawie art. 100 A traktatu EWG (następnie art. 100 A traktatu WE a obecnie
         po zmianach art. 95 WE), jak wynika z motywów szóstego i siódmego wprowadza jednolite rozwiązanie na poziomie wspólnotowym
         poprzez utworzenie SPC, które mogą otrzymać uprawnieni z patentu krajowego lub europejskiego na tych samych zasadach w każdym
         państwie członkowskim. Ma ono także na celu zapobieganie wprowadzaniu zróżnicowanych rozwiązań w ustawodawstwach krajowych,
         powodujących powstawanie dalszych rozbieżności, które mogłyby stanowić przeszkodę dla swobodnego przepływu produktów leczniczych
         we Wspólnocie i w ten sposób bezpośrednio hamować utworzenie i funkcjonowanie rynku wewnętrznego (zob. wyroki z dnia 13 lipca
         1995 r. w sprawie C‑350/92 Hiszpania przeciwko Radzie, Rec. s. I ‑1985, pkt 34, 35 a także z dnia 11 grudnia 2003 r. w sprawie
         C‑127/00 Hässle, Rec. s. I ‑14781, pkt 37).

      36      Zróżnicowana ochrona we Wspólnocie dla takiego samego produktu leczniczego spowodowałaby podział rynku na rynki krajowe, na
         których produkty lecznicze podlegałyby dalej ochronie i na rynki, na których taka ochrona nie miałaby już miejsca (ww. wyrok
         w sprawie Hiszpania przeciwko Radzie, pkt 36).

      37      Jako że rzeczone rozporządzenie nie precyzuje żadnego terminu od złożenia wniosku o wydanie SPC na wydanie decyzji w jego
         przedmiocie przez właściwy urząd, o którym mowa w art. 9 ust. 1, mogą występować między państwami członkowskimi znaczące różnice
         w tych terminach na podstawie ich ustawodawstwa krajowego lub praktyki właściwych urzędów. W tym względzie AHP podkreśla,
         że w Niderlandach właściwy urząd jest –na podstawie art. 3:18 ust. 1 ogólnej ustawy o prawie administracyjnym (Algemene wet
         bestuursrecht) – zobowiązany wydać decyzję dotyczącą udzielenia SPC możliwie jak najszybciej a najpóźniej sześć miesięcy po
         otrzymaniu wniosku, podczas gdy w niektórych innych państwach członkowskich urząd ten zaczyna rozpatrywać wnioski o wydanie
         SPC dopiero w momencie, gdy omawiane patenty podstawowe wygasają.

      38      Należy stwierdzić, że im krótszy jest termin na wydanie takiej decyzji w danym państwie członkowskim, tym mniej jest prawdopodobne,
         że dwa lub więcej wnioski o wydanie SPC na ten sam produkt będą w trakcie rozpatrywania w tym państwie członkowskim, w rozumieniu
         art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 1610/96. W konsekwencji, ograniczenie możliwości uwzględnienia tych wniosków składanych przez
         różnych uprawnionych z patentów podstawowych do przypadków, w których wnioski te są w trakcie rozpatrywania może doprowadzić
         do zróżnicowanej ochrony danego produktu farmaceutycznego w państwach członkowskich, co stanowi okoliczność, która może rzeczywiście
         stanowić przeszkodę dla swobodnego przepływu produktów leczniczych we Wspólnocie i w ten sposób bezpośrednio hamować utworzenie
         i funkcjonowanie rynku wewnętrznego.

      39      Po trzecie, poza dostatecznie mocną ochroną mającą na celu zachęcanie do kontynuowania prac badawczych, rozporządzenie nr 1768/92,
         co wynika z jego motywu 9, uznaje za konieczne, żeby w sektorze tak złożonym i wrażliwym, jakim jest sektor farmaceutyczny,
         zostały wzięte pod uwagę wszelkie wchodzące w grę interesy, włącznie z tymi dotyczącymi zdrowia publicznego (zob. ww. wyrok
         w sprawie Hiszpania przeciwko Radzie, pkt 38). W tym celu SPC nie może zostać wydane na okres przekraczający pięć lat. Podobnie
         motyw 8 tego rozporządzenia stanowi, że posiadacz zarówno patentu, jak i SPC, powinien mieć możliwość korzystania z całego,
         maksymalnego piętnastoletniego okresu wyłączności, liczonego od chwili uzyskania pierwszego zezwolenia na obrót we Wspólnocie
         danego produktu leczniczego.

      40      Z uwagi na, po pierwsze, sposób obliczania okresu ważności SPC przewidziany w art. 13 rozporządzenia nr 1768/92 i po drugie,
         okres ważności patentu dwudziestoletniego obliczanego od dnia złożenia wniosku, udzielenie SPC nie może spowodować przekroczenia
         wskazanych maksymalnych okresów ochrony. W związku z tym nie jest w żadnym razie konieczna – w celu zrównoważenia różnych
         interesów, o których mowa w tym rozporządzeniu – odmowa wydania SPC ze względu na to, że jedno lub więcej SPC zostało już
         wydanych innym uprawnionym z patentów podstawowych na ten sam produkt.

      41      W tym względzie, niewielkie znaczenie ma to, że data wygaśnięcia wnioskowanego SPC pokrywa się z dniem już wydanego lub wydanych
         SPC, zważywszy, że okres ochrony wynikający z każdego SPC został obliczony zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 13 rozporządzenia
         nr 1768/92.

      42      Ponadto pkt 36 ww. w pkt 28 niniejszego wyroku uzasadnienia projektu rozporządzenia wskazuje, że celem art. 3 lit. c) rozporządzenia
         nr 1768/92 jest uniknięcie sytuacji, w której ten sam produkt objęty byłby kilkoma kolejnymi SPC, w ten sposób, że całkowity
         okres ochrony tego samego produktu leczniczego mógłby zostać przekroczony. Tak więc z przyczyn wymienionych w dwóch ww. punktach,
         kilka wniosków pochodzących od różnych uprawnionych z patentu podstawowego na dany produkt, niezależnie od tego czy są one
         w tracie rozpatrywania czy też nie, nie może prowadzić do przyznania prawa wyłącznego na okres przekraczający piętnaście lat
         od udzielenia pierwszego zezwolenia na obrót danym produktem we Wspólnocie.

      43      Mając na uwadze całość powyższych rozważań, na przedłożone pytania należy odpowiedzieć, że art. 3 lit. c) rozporządzenia nr 1768/92
         w związku z art. 3 ust. 2 zdanie drugie rozporządzenia nr 1610/96 należy interpretować w ten sposób, iż nie stoi on na przeszkodzie
         wydaniu SPC uprawnionemu z patentu podstawowego na produkt, dla którego zostało już, w momencie złożenia wniosku o wydanie
         tego SPC, wydane jedno lub więcej SPC jednemu lub więcej uprawnionym z jednego lub więcej patentów podstawowych.

       W przedmiocie kosztów
      44      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
      Artykuł 3 lit. c) rozporządzenia (EWG) Rady nr 1768/92 z dnia 18 czerwca 1992 r. dotyczącego stworzenia dodatkowego świadectwa
            ochronnego dla produktów leczniczych w związku z art. 3 ust. 2 zdanie drugie rozporządzenia (WE) nr 1610/96 Parlamentu Europejskiego
            i Rady z dnia 23 lipca 1996 r. dotyczącego stworzenia dodatkowego świadectwa ochronnego dla środków ochrony roślin należy
            interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie wydaniu dodatkowego świadectwa ochronnego uprawnionemu z patentu
            podstawowego na produkt, dla którego zostało już, w momencie złożenia wniosku o wydanie tego świadectwa, wydane jedno lub
            więcej świadectw jednemu lub więcej uprawnionym z jednego lub więcej patentów podstawowych.
      Podpisy
      * Język postępowania: niederlandzki.


Wyrok Sądu pierwszej instancji (czwarta izba) z dnia 22 listopada 1990 r. # V przeciwko Parlamentowi Europejskiemu. # Urzędnik. # Sprawa T-54/89.


title: Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 10 lipca 2008 r.#Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding przeciwko Firma Feryn NV.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Arbeidshof te Brussel - Belgia.#Dyrektywa 2000/43/WE- Dyskryminujące kryteria doboru pracowników - Ciężar dowodu - Sankcje.#Sprawa C-54/07.

text:
      Sprawa C‑54/07
      Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding
      przeciwko
      Firma Feryn NV
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez arbeidshof te Brussel)
      Dyrektywa 2000/43/WE – Dyskryminujące kryteria doboru pracowników – Ciężar dowodu – Sankcje
      Streszczenie wyroku
      1.        Prawo wspólnotowe – Zasady – Równość traktowania – Równość traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne
            – Dyrektywa 2000/43
      (dyrektywa Rady 2000/43, art. 2 ust. 2 lit. a))
      2.        Prawo wspólnotowe – Zasady – Równość traktowania – Równość traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne
            – Dyrektywa 2000/43
      (dyrektywa Rady 2000/43, art. 8 ust. 1)
      3.        Prawo wspólnotowe – Zasady – Równość traktowania – Równość traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne
            – Dyrektywa 2000/43
      (dyrektywa Rady 2000/43, art. 15)
      1.        Okoliczność, że pracodawca publicznie oświadcza, iż nie będzie zatrudniał pracowników o określonym pochodzeniu etnicznym lub
         rasowym, stanowi bezpośrednią dyskryminację przy zatrudnianiu w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/43 wprowadzającej
         w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne, ponieważ takie deklaracje mogą poważnie
         zniechęcać określonych kandydatów do składania swoich kandydatur, a tym samym stanowić dla nich przeszkodę w dostępie do rynku
         pracy. Istnienie takiej bezpośredniej dyskryminacji nie wymaga, by pojawił się możliwy do zidentyfikowania skarżący, który
         ewentualnie był jej ofiarą.

      (por. pkt 25, 28; pkt 1 sentencji)
      2.        Publiczne oświadczenia, w których pracodawca informuje, że w ramach swojej polityki rekrutacyjnej nie będzie zatrudniał osób
         o określonym pochodzeniu etnicznym lub rasowym, są wystarczające dla domniemania, w rozumieniu art. 8 ust. 1 dyrektywy 2000/43
         wprowadzającej w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne, że ma miejsce bezpośrednio
         dyskryminująca polityka zatrudnienia. Do tego pracodawcy należy zatem przedstawienie dowodu, że nie naruszył zasady równego
         traktowania. Może to uczynić poprzez wykazanie, że rzeczywista praktyka zatrudniania stosowana przez przedsiębiorstwo nie
         odpowiada tym oświadczeniom.

      Do sądu krajowego należy ustalenie, czy zachowania zarzucane temu pracodawcy zostały udowodnione, oraz ocena, czy dowody przedstawione
         na poparcie twierdzeń tego pracodawcy, że nie naruszył zasady równego traktowania, są wystarczające.

      (por. pkt 34; pkt 2 sentencji)
      3.        Artykuł 15 dyrektywy 2000/43 wprowadzającej w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub
         etniczne wymaga, by również w sytuacji braku możliwego do zidentyfikowania pokrzywdzonego system sankcji stosowanych w przypadkach
         naruszenia przepisów krajowych wydanych w celu transpozycji tej dyrektywy był skuteczny, proporcjonalny i odstraszający.

      (por. pkt 40; pkt 3 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
      z dnia 10 lipca 2008 r.(*)

      Dyrektywa 2000/43/WE – Dyskryminujące kryteria doboru pracowników – Ciężar dowodu – Sankcje
      W sprawie C‑54/07
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez arbeidshof
         te Brussel (Belgia) postanowieniem z dnia 24 stycznia 2007 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 6 lutego 2007 r., w postępowaniu:

      Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding
      przeciwko
      Firma Feryn NV,
      TRYBUNAŁ (druga izba),
      w składzie: C.W.A. Timmermans, prezes izby, L. Bay Larsen, K. Schiemann, J. Makarczyk i J.C. Bonichot (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: M. Poiares Maduro,
      sekretarz: B. Fülöp, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 28 listopada 2007 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding przez C. Bayart, advocaat,
      –        w imieniu rządu belgijskiego przez L. Van den Broeck oraz C. Pochet, działające w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Irlandii przez D. O’Hagana oraz P. McGarry’ego, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez T. Harris, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez T. Warda,
         barrister, oraz J. Eady, solicitor,

      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez M. van Beeka oraz J. Enegrena, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 12 marca 2008 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektywy Rady 2000/43/WE z dnia 29 czerwca 2000 r.
         wprowadzającej w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne (Dz.U. L 180, s. 22).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding (Centrum Równości
         Szans i Zwalczania Rasizmu), powodem w sprawie przed sądem krajowym, a spółką Firma Feryn NV (zwaną dalej „Feryn”), pozwaną
         w sprawie przed sądem krajowym, w następstwie wypowiedzi jednego z kierowników spółki, który publicznie ogłosił, że spółka
         nie zamierza zatrudniać „cudzoziemców”.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3        Zgodnie z art. 1 dyrektywy 2000/43 „ma [ona] na celu wyznaczenie ram walki z dyskryminacją ze względu na pochodzenie rasowe
         lub etniczne oraz wprowadzenie w życie w państwach członkowskich zasady równego traktowania”.

      4        Zgodnie z art. 2 ust. 2 lit. a) tej dyrektywy:

      „dyskryminacja bezpośrednia ma miejsce, gdy ze względu na pochodzenie rasowe lub etniczne osoba traktowana jest mniej przychylnie,
         niż traktuje się, traktowano lub traktowano by inną osobę w podobnej sytuacji”.

      5        W art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy wskazano, że dotyczy ona „warunków dostępu do zatrudnienia, do prowadzenia działalności
         na własny rachunek oraz uprawiania zawodu, włączając również kryteria selekcji i warunków rekrutacji, niezależnie od rodzaju
         działalności i na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej, również w odniesieniu do awansu zawodowego”. Natomiast zgodnie
         z art. 3 ust. 2 tej dyrektywy nie obejmuje ona „różnego traktowania ze względu na obywatelstwo […]”.

      6        Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 2000/43 stanowi:

      „Państwa członkowskie mogą przyjmować lub utrzymywać przepisy bardziej korzystne dla zasady równego traktowania od przepisów
         ustanowionych w niniejszej dyrektywie”.

      7        Zgodnie z art. 7 tej dyrektywy:

      „1.      Państwa członkowskie zapewniają, że procedury sądowe i/lub administracyjne, włączając, o ile uznają to za właściwe, procedury
         pojednawcze, których celem jest doprowadzenie do przestrzegania obowiązków wynikających z niniejszej dyrektywy, są dostępne
         dla wszystkich osób, które uważają się za pokrzywdzone nieprzestrzeganiem wobec nich zasady równego traktowania, nawet po
         zakończeniu kontaktów, w których przypuszczalnie miała miejsce dyskryminacja.

      2.      Państwa członkowskie zapewniają, że stowarzyszenia, organizacje lub osoby prawne, które mają, zgodnie z kryteriami ustanowionymi
         w prawie krajowym, uzasadniony interes w zapewnieniu, aby przestrzegane były przepisy niniejszej dyrektywy, mogą wszczynać,
         na rzecz skarżącego lub wspierając go, za jego zgodą, postępowanie sądowe i/lub administracyjne przewidziane w celu przestrzegania
         obowiązków wynikających z niniejszej dyrektywy.

      [...]”.
      8        Artykuł 8 ust. 1 dyrektywy przewiduje ponadto, że:

      „Państwa członkowskie podejmują takie środki, które są niezbędne, zgodnie z ich krajowymi systemami prawnymi, w celu zapewnienia,
         że gdy osoba, która uważa się za pokrzywdzoną nieprzestrzeganiem wobec niej zasady równego traktowania i przedstawia przed
         sądem lub właściwym organem fakty, z których można domniemywać istnienie bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji, to na
         stronie pozwanej ciąży udowodnienie, że zasada równego traktowania nie została naruszona”.

      9        Artykuł 13 ust. 1 dyrektywy 2000/43 nakłada na państwa członkowskie obowiązek wyznaczenia organu lub organów mających wspierać
         równe traktowanie. Zgodnie z art. 13 ust. 2 tej dyrektywy:

      „Państwa członkowskie zapewniają, że kompetencje tych organów obejmują:
      –        bez uszczerbku dla praw ofiar i stowarzyszeń, organizacji i innych osób prawnych określonych w art. 7 ust. 2, świadczenie
         niezależnej pomocy ofiarom dyskryminacji we wnoszeniu skarg dotyczących dyskryminacji […]

      [...]”.
      10      Wreszcie art. 15 tej dyrektywy powierza państwom członkowskim ustanowienie systemu obowiązujących sankcji oraz precyzuje,
         że te sankcje mogą obejmować wypłatę odszkodowania na rzecz pokrzywdzonego, a także powinny być „skuteczne, proporcjonalne
         i odstraszające”.

       Uregulowania krajowe
      11      Transpozycji dyrektywy 2000/43/WE do prawa belgijskiego dokonuje ustawa o zwalczaniu dyskryminacji z dnia 25 lutego 2003 r.
         zmieniająca ustawę z dnia 15 lutego 1993 r. o utworzeniu Centrum Równości Szans i Zwalczania Rasizmu (Moniteur belge z dnia 17 marca 2003 r., s. 12844), ze zmianami wprowadzonymi ustawą z dnia 20 lipca 2006 r. zawierającą przepisy różne (Moniteur belge z dnia 28 lipca 2006 r., s. 36940), (zwana dalej „ustawą z dnia 25 lutego 2003 r.”).

      12      Artykuł 2 ustawy z dnia 25 lutego 2003 r. zabrania wszelkiej dyskryminacji, bezpośredniej lub pośredniej, w zakresie warunków
         dostępu do działalności zarobkowej. Artykuł 19 tej ustawy dokonuje transpozycji art. 8 dyrektywy 2000/43 dotyczącego ciężaru
         dowodu.

      13      Ustawa z dnia 25 lutego 2003 r. pozwala również występować przeciwko przypadkom dyskryminacji bądź w postępowaniu karnym,
         bądź cywilnym. Sąd może, na podstawie art. 19 tej ustawy, nakazać zaniechanie dyskryminacji (ust. 1) i publikację orzeczenia
         (ust. 2) lub – na podstawie art. 20 tej ustawy – wymierzyć grzywnę.

      14      Ustawodawca belgijski przyznał Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding zdolność sądową w zakresie istniejącej
         lub możliwej dyskryminacji, przy czym nie jest konieczne istnienie wcześniejszej skargi w tej kwestii.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      15      Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding, będące podmiotem prawa belgijskiego utworzonym, na podstawie
         art. 13 dyrektywy 2000/43, w celu wspierania równego traktowania, wniosło do belgijskich sądów pracy pozew o ustalenie, że
         Feryn, specjalizująca się w sprzedaży i montażu drzwi i bram wahadłowych oraz segmentowych, stosuje dyskryminującą politykę
         zatrudnienia.

      16      Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding opiera się na publicznych oświadczeniach kierownika tego przedsiębiorstwa,
         zgodnie z którymi – w ogólnym zarysie – jego przedsiębiorstwo poszukiwało monterów, lecz nie mogło zatrudnić „cudzoziemców”
         z uwagi na niechęć klientów do udostępniania tym osobom prywatnych mieszkań na czas wykonywania prac.

      17      Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2006 r. voorzitter van de arbeidsrechtbank te Brussel (prezes sądu pracy w Brukseli) oddalił
         pozew Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding, wskazując w szczególności, że nie istnieje ani dowód,
         ani domniemanie, że ktokolwiek starał się o pracę i nie został zatrudniony z uwagi na swoje pochodzenie etniczne.

      18      W tej sytuacji arbeidshof te Brussel (sąd pracy w Brukseli), do którego Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding
         wniosło apelację, postanowił zawiesić postępowanie i przedstawić Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:

      „1)      Czy bezpośrednią dyskryminację w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy Rady 2000/43/WE z dnia 29 czerwca 2000 r. wprowadzającej
         w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne stanowi złożone przez pracodawcę, po
         tym jak dał przyciągające uwagę ogłoszenie o pracy, publiczne oświadczenie o następującej treści:

      »Ja muszę spełniać oczekiwania moich klientów. Jeżeli pan/pani mi powie: ‘Chciał(a)bym ten konkretny produkt albo chciał(a)bym,
         żeby to zostało wykonane w taki czy inny sposób’, i ja odpowiem: ‘Ja tego nie robię‚ ale wyślę panu/pani tych ludzi’, to odpowie
         mi pan/pani: ‘Właściwie to ja wcale tych drzwi nie potrzebuję’. W ten sposób rujnuję mój własny interes. My musimy spełniać
         oczekiwania naszych klientów. To nie ja jestem odpowiedzialny za powstanie tego problemu w Belgii. Ja chcę, żeby moja firma
         dobrze prosperowała i żebyśmy na końcu roku osiągali zysk. W jaki sposób mogę to zrealizować? Dostosowując się do życzeń klienta!«.

      2)      Czy dla stwierdzenia bezpośredniej dyskryminacji w odniesieniu do warunków zatrudnienia w charakterze pracownika najemnego
         wystarcza stwierdzenie, że pracodawca stosuje bezpośrednio dyskryminujące kryteria wyboru?

      3)      Czy w ramach oceny dyskryminującego charakteru polityki zatrudnienia prowadzonej przez pracodawcę, służącej stwierdzeniu bezpośredniej
         dyskryminacji w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy [...] 2000/43/WE [...], może zostać wzięta pod uwagę okoliczność,
         że spółka związana z tym pracodawcą zatrudnia wyłącznie monterów rodzimych [...]?

      4)      Co należy rozumieć przez »fakty, z których można domniemywać istnienie bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji« w rozumieniu
         art. 8 ust. 1 dyrektywy? Jak surowo sąd krajowy musi oceniać okoliczności, które mogą prowadzić do powstania domniemania dyskryminacji?

      a)      W jakim stopniu wcześniejsze przejawy dyskryminacji (podanie do wiadomości publicznej bezpośrednio dyskryminujących kryteriów
         wyboru pracowników w kwietniu 2005 r.) stanowią »fakty, z których można domniemywać istnienie bezpośredniej lub pośredniej
         dyskryminacji« w rozumieniu art. 8 ust. 1 dyrektywy [2000/43]?

      b)      Czy stwierdzona w kwietniu 2005 r. dyskryminacja (publiczne oświadczenie złożone w kwietniu 2005 r.) prowadzi następnie do
         powstania domniemania kontynuowania bezpośrednio dyskryminującej polityki zatrudnienia? Czy w świetle okoliczności postępowania
         przed sądem krajowym dla powstania domniemania (że pracodawca prowadzi i kontynuuje dyskryminującą politykę zatrudnienia)
         wystarcza, że zapytany w kwietniu 2005 r., czy jako pracodawca nie traktuje w ten sam sposób pracowników rodzimych i o odmiennym
         pochodzeniu etnicznym, a zatem czy nie jest jednak w pewnym stopniu rasistą, udzielił publicznie odpowiedzi: »Ja muszę spełniać
         oczekiwania moich klientów. Jeżeli pan/pani mi powie: ʻChciał(a)bym ten konkretny produkt albo chciał(a)bym, żeby to zostało
         wykonane w taki czy inny sposób’, i ja odpowiem: ʻJa tego nie robię‚ ale wyślę panu/pani tych ludzi’, to odpowie mi pan/pani:
         ʻWłaściwie to ja wcale tych drzwi nie potrzebuję’. W ten sposób rujnuję mój własny interes. My musimy spełniać oczekiwania
         naszych klientów. To nie ja jestem odpowiedzialny za powstanie tego problemu w Belgii. Ja chcę, żeby moja firma dobrze prosperowała
         i żebyśmy na końcu roku osiągali zysk. W jaki sposób mogę to zrealizować? Dostosowując się do życzeń klienta!«.

      c)      Czy w świetle okoliczności postępowania przed sądem krajowym wspólne oświadczenie prasowe pracodawcy i krajowej organizacji
         zwalczającej dyskryminację, w którym pracodawca przynajmniej w dorozumiany sposób potwierdził prowadzenie działań o charakterze
         dyskryminującym, może prowadzić do powstania takiego domniemania?

      d)      Czy okoliczność, że pracodawca nie zatrudnia żadnych monterów o odmiennym pochodzeniu etnicznym, może prowadzić do powstania
         domniemania pośredniej dyskryminacji, jeżeli jakiś czas temu pracodawca ten miał poważne trudności z zatrudnieniem monterów
         i w związku z tym oświadczył publicznie, że jego klienci niechętnie współpracują z monterami o odmiennym pochodzeniu etnicznym?

      e)      Czy jedna okoliczność wystarcza do powstania domniemania dyskryminacji?
      f)      Czy w świetle okoliczności postępowania przed sądem krajowym domniemanie dyskryminacji przez pracodawcę może zostać wywiedzione
         z okoliczności, iż związana z tym pracodawcą spółka zatrudniała wyłącznie pracowników rodzimych?

      5)      Jak surowo sąd krajowy musi oceniać dowód przeciwny, który musi zostać przeprowadzony w przypadku powstania domniemania dyskryminacji
         w rozumieniu art. 8 ust. 1 dyrektywy 2000/43 [...]? Czy domniemanie dyskryminacji w rozumieniu art. 8 ust. 1 dyrektywy 2000/43
         [...] może zostać obalone przez zwykłe jednostronne oświadczenie pracodawcy w prasie, że nie podejmuje on, względnie już nie
         podejmuje, dyskryminujących działań i że monterzy o odmiennym pochodzeniu etnicznym są mile widziani, lub przez zwykłe oświadczenie
         pracodawcy, że z wyjątkiem siostrzanego przedsiębiorstwa wszystkie wolne stanowiska monterów są zajęte, lub też przez oświadczenie,
         że zatrudnił tunezyjską sprzątaczkę, czy też w świetle okoliczności postępowania przed sądem krajowym domniemanie to może
         zostać obalone wyłącznie przez okoliczność, że monterzy o odmiennym pochodzeniu etnicznym faktycznie są zatrudniani lub też,
         że obietnice złożone we wspólnym oświadczeniu prasowym zostały spełnione?

      6)      Co należy rozumieć przez »skuteczną, proporcjonalną i odstraszającą« sankcję w rozumieniu art. 15 dyrektywy 2000/43/WE [...]?
         Czy w świetle okoliczności postępowania przed sądem krajowym wymóg dotyczący charakteru sankcji wyrażony w art. 15 dyrektywy
         2000/43/WE [...] umożliwia sądowi krajowemu zwykłe stwierdzenie wystąpienia bezpośredniej dyskryminacji? Czy też przepis ten
         wymaga, aby sąd krajowy wydał również nakaz zaniechania, tak jak przewiduje prawo krajowe? W jakim stopniu niezbędne jest,
         aby w świetle okoliczności postępowania przed sądem krajowym sąd krajowy zarządził tytułem skutecznej, proporcjonalnej i odstraszającej
         sankcji podanie wydanego wyroku do wiadomości publicznej?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
      19      Tytułem wstępu należy przypomnieć, że w ramach art. 234 WE Trybunał jest uprawniony nie do stosowania przepisów wspólnotowych
         do określonego przypadku, lecz wyłącznie do orzekania w kwestii wykładni traktatu WE oraz aktów przyjętych przez instytucje
         Wspólnoty (zob. w szczególności wyrok z dnia 15 lipca 1964 r. w sprawie 100/63 Van der Veen, Rec. s. 1105, 1121 oraz wyrok
         z dnia 10 maja 2001 r. w sprawie C‑203/99 Veedfald, Rec. s. I‑3569, pkt 31). W ramach współpracy sądowej ustanowionej w tym
         postanowieniu Trybunał może jednak, na podstawie informacji zawartych w aktach sprawy, dostarczać sądom krajowym elementów
         wykładni prawa wspólnotowego, które mogą być im przydatne dla oceny skutków danego przepisu prawa wspólnotowego (wyrok z dnia
         8 grudnia 1987 r. w sprawie 20/87 Gauchard, Rec. s. 4879, pkt 5 oraz wyrok z dnia 5 marca 2002 r. w sprawach połączonych C‑515/99,
         od C‑519/99 do C‑524/99 i od C‑526/99 do C‑540/99 Reisch i in., Rec. s. I‑2157, pkt 22).

      20      Sąd krajowy oczekuje zasadniczo od Trybunału wykładni przepisów dyrektywy 2000/43 dla celów dokonania oceny pojęcia dyskryminacji
         bezpośredniej w świetle publicznych oświadczeń pracodawcy w ramach procesu rekrutacji (pytania pierwsze i drugie), okoliczności,
         w których może znaleźć zastosowanie norma dotycząca odwrócenia ciężaru dowodu przewidziana w tej dyrektywie (pytania trzecie,
         czwarte i piąte) i charakteru sankcji, jakie można uznać ewentualnie za właściwe w przypadku takim jak ten, którego dotyczy
         sprawa przed sądem krajowym (pytanie szóste).

       W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
      21      Co się tyczy pytań pierwszego i drugiego, Irlandia, jak również Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej,
         podnoszą, że nie można mówić o dyskryminacji bezpośredniej w rozumieniu dyrektywy 2000/43 – a zatem dyrektywa ta nie ma zastosowania
         – w sytuacji gdy zarzucana dyskryminacja wynika z publicznych oświadczeń pracodawcy w przedmiocie jego polityki rekrutacyjnej,
         lecz brak jest możliwego do zidentyfikowania powoda utrzymującego, że był on ofiarą tej dyskryminacji.

      22      Prawdą jest, jak wskazują te dwa państwa członkowskie, że art. 2 dyrektywy 2000/43 definiuje dyskryminację bezpośrednią jako
         sytuację, gdy ze względu na pochodzenie rasowe lub etniczne dana osoba „traktowana jest” mniej przychylnie, niż traktuje się,
         traktowano lub traktowano by inną osobę w podobnej sytuacji. Podobnie art. 7 tej dyrektywy nakłada na państwa członkowskie
         obowiązek czuwania nad tym, by procedury sądowe były „dostępne dla wszystkich osób, które uważają się za pokrzywdzone nieprzestrzeganiem
         wobec nich zasady równego traktowania” i podmiotów interesu publicznego, które występują przed sądami „na rzecz skarżącego
         lub wspierając go”.

      23      Nie sposób stąd jednak wywieść, że brak możliwego do zidentyfikowania skarżącego pozwala na stwierdzenie, że nie ma miejsca
         jakakolwiek dyskryminacja bezpośrednia w rozumieniu dyrektywy 2000/43. Celem tej dyrektywy jest bowiem, jak przypomniano w jej
         motywie 8, „wspierani[e] rynku pracy sprzyjającego społecznej integracji”. W tym celu w art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy dodano,
         że odnosi się ona między innymi do kryteriów selekcji i warunków rekrutacji.

      24      Osiągnięcie celu polegającego na wspieraniu rynku pracy sprzyjającego społecznej integracji byłoby trudne, gdyby zakres zastosowania
         dyrektywy 2000/43 był ograniczony jedynie do przypadków, gdy kandydat, któremu nie powiodło się przy rekrutacji, uważający
         się za ofiarę dyskryminacji bezpośredniej, wszczyna postępowania sądowe przeciwko pracodawcy.

      25      Okoliczność bowiem, że pracodawca publicznie oświadcza, iż nie będzie zatrudniał pracowników o określonym pochodzeniu etnicznym
         lub rasowym – co w sposób oczywisty może poważnie zniechęcać określonych kandydatów do składania swojej kandydatury, a tym
         samym stanowić dla nich przeszkodę w dostępie do rynku pracy – stanowi bezpośrednią dyskryminację przy zatrudnianiu w rozumieniu
         dyrektywy 2000/43. Istnienie takiej bezpośredniej dyskryminacji nie wymaga, by pojawił się możliwy do zidentyfikowania skarżący,
         który ewentualnie był jej ofiarą.

      26      Ustalenie, czym jest dyskryminacja w rozumieniu dyrektywy 2000/43, należy odróżnić od kwestii środków prawnych przewidzianych
         jej w art. 7 dla potrzeb stwierdzenia naruszenia zasady równego traktowania i nakładania sankcji. Te środki prawne powinny
         bowiem, zgodnie z tym przepisem, być dostępne dla osób, które uważają się za pokrzywdzone nieprzestrzeganiem wobec nich zasady
         równego traktowania. Przepisy art. 7 dyrektywy 2000/43 są jednak, jak wskazano w jej art. 6, jedynie normami minimalnymi,
         a dyrektywa ta nie zabrania państwom członkowskim wprowadzania lub utrzymywania w mocy przepisów bardziej korzystnych dla
         ochrony zasady równego traktowania.

      27      W konsekwencji art. 7 dyrektywy 2000/43 w żaden sposób nie stoi na przeszkodzie temu, by państwa członkowskie przewidziały
         w swoim prawie krajowym, że stowarzyszeniom, które mają uzasadniony interes w doprowadzeniu do przestrzegania tej dyrektywy
         lub podmiotom wyznaczonym zgodnie z jej art. 13, przysługuje prawo do wszczynania postępowań sądowych lub administracyjnych
         w celu spowodowania przestrzegania zobowiązań wynikających z tej dyrektywy bez konieczności występowania w imieniu określonego
         skarżącego lub w braku skarżącego możliwego do zidentyfikowania. Wyłącznie do sądu krajowego należy jednak ustalenie, czy
         ustawodawstwo daje taką możliwość.

      28      W tym stanie rzeczy na pytania pierwsze i drugie należy odpowiedzieć w ten sposób, że okoliczność, że pracodawca publicznie
         oświadcza, iż nie będzie zatrudniał pracowników o określonym pochodzeniu etnicznym lub rasowym, stanowi bezpośrednią dyskryminację
         przy zatrudnianiu w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2000/43, ponieważ takie deklaracje mogą poważnie zniechęcać
         określonych kandydatów do składania swoich kandydatur, a tym samym stanowić dla nich przeszkodę w dostępie do rynku pracy.

       W przedmiocie pytań od trzeciego do piątego
      29      Pytania od trzeciego do piątego dotyczą kwestii, w jaki sposób należy stosować zasadę odwrócenia ciężaru dowodu przewidzianą
         w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2000/43 w sytuacji, gdy zarzut dyskryminującej polityki zatrudnienia jest podnoszony w odniesieniu
         do publicznej wypowiedzi pracodawcy na temat jego polityki rekrutacyjnej.

      30      Artykuł 8 dyrektywy 2000/43 stanowi w tym względzie, że w sytuacji, gdy fakty pozwalają na domniemanie, że ma miejsce bezpośrednia
         lub pośrednia dyskryminacja, to strona pozwana powinna udowodnić, że zasada równego traktowania nie została naruszona. Obowiązek
         dostarczenia dowodu przeciwnego, który ciąży więc na domniemanym sprawcy dyskryminującego zachowania, jest uzależniony wyłącznie
         od ustalenia, że istnieje domniemanie dyskryminacji – o ile domniemanie to jest oparte na ustalonych faktach.

      31      Takimi faktami, które pozwalają na przyjęcie domniemania, że ma miejsce dyskryminująca polityka zatrudnienia, mogą być oświadczenia,
         w których pracodawca podaje do publicznej wiadomości, że w ramach swojej polityki rekrutacyjnej nie będzie zatrudniał osób
         o określonym pochodzeniu etnicznym lub rasowym.

      32      Do tego pracodawcy należy zatem przedstawienie dowodu, że nie naruszył zasady równego traktowania, co może w szczególności
         uczynić poprzez wykazanie, że rzeczywista praktyka zatrudniania stosowana przez przedsiębiorstwo nie odpowiada tym oświadczeniom.

      33      Do sądu krajowego należy po pierwsze ustalenie, czy zachowania zarzucane temu pracodawcy rzeczywiście zostały wykazane, a po
         drugie ocena, czy dowody, które przedstawia na poparcie swoich twierdzeń, że nie naruszył zasady równego traktowania, są wystarczające.

      34      W konsekwencji na pytania od trzeciego do piątego należy odpowiedzieć w ten sposób, że publiczne oświadczenia, w których pracodawca
         informuje, że w ramach swojej polityki rekrutacyjnej nie będzie zatrudniał osób o określonym pochodzeniu etnicznym lub rasowym,
         są wystarczające dla domniemania, w rozumieniu art. 8 ust. 1 dyrektywy 2000/43, że ma miejsce bezpośrednio dyskryminująca
         polityka zatrudnienia. Do tego pracodawcy należy zatem przedstawienie dowodu, że nie naruszył zasady równego traktowania.
         Może to uczynić poprzez wykazanie, że rzeczywista praktyka zatrudniania nie odpowiada tym oświadczeniom. Do sądu krajowego
         należy ustalenie, czy zachowania zarzucane temu pracodawcy zostały udowodnione, oraz ocena, czy dowody przedstawione na poparcie
         twierdzeń tego pracodawcy, że nie naruszył zasady równego traktowania, są wystarczające.

       W przedmiocie pytania szóstego
      35      Pytanie szóste dotyczy zasadniczo kwestii sankcji, jakie można uznać za odpowiednie w przypadku dyskryminacji przy zatrudnieniu
         wykazanej na podstawie publicznych oświadczeń pracodawcy.

      36      Artykuł 15 dyrektywy 2000/43 powierza państwom członkowskim ustanowienie systemu sankcji stosowanych w przypadku naruszenia
         przepisów krajowych wydanych na podstawie dyrektywy. W artykule tym dodano, że sankcje te powinny być skuteczne, proporcjonalne
         i odstraszające oraz że mogą obejmować wypłatę odszkodowania na rzecz ofiary.

      37      Artykuł 15 dyrektywy 2000/43 nakłada więc na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia do ich porządku prawnego takich środków,
         które są wystarczająco skuteczne dla osiągnięcia celu dyrektywy, i do dokonania tego w taki sposób, by możliwe było skuteczne
         powoływanie się na nie przed sądami krajowymi, tak aby ochrona sądowa była rzeczywista i skuteczna. Dyrektywa 2000/43 nie
         narzuca określonych sankcji, lecz pozostawia państwom członkowskim wolny wybór pomiędzy różnymi rozwiązaniami właściwymi do
         realizacji wyznaczonego w niej celu.

      38      W przypadku takim, jaki przedstawił Trybunałowi sąd krajowy, gdzie nie występuje bezpośredni pokrzywdzony dyskryminującym
         zachowaniem, lecz ustalenia istnienia dyskryminacji i nałożenia sankcji domaga się podmiot upoważniony do tego ustawą, sankcje,
         których wprowadzenia do prawa krajowego wymaga przepis art. 15 dyrektywy 2000/43, powinny być również skuteczne, proporcjonalne
         i odstraszające.

      39      Ewentualne sankcje, o ile będzie to uzasadnione w sytuacji, której dotyczy spór przed sądem krajowym, mogą polegać na stwierdzeniu
         przez sąd lub właściwy organ administracji, że dyskryminacja miała miejsce, i odpowiednim upublicznieniu tego stwierdzenia
         na koszt strony pozwanej. Mogą również polegać na nakazaniu pracodawcy, stosownie do przepisów prawa krajowego, zaniechania
         stwierdzonej dyskryminującej praktyki, ewentualnie z równoczesnym wymierzeniem grzywny. Mogą też polegać na zasądzeniu świadczenia
         na rzecz podmiotu zaangażowanego w postępowanie.

      40      W tych okolicznościach na pytanie szóste należy odpowiedzieć w ten sposób, że art. 15 dyrektywy 2000/43 wymaga, by również
         w sytuacji braku możliwego do zidentyfikowania pokrzywdzonego system sankcji stosowanych w przypadkach naruszenia przepisów
         krajowych wydanych w celu transpozycji tej dyrektywy był skuteczny, proporcjonalny i odstraszający.

       W przedmiocie kosztów
      41      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
      1)      Okoliczność, że pracodawca publicznie oświadcza, iż nie będzie zatrudniał pracowników o określonym pochodzeniu etnicznym lub
            rasowym, stanowi bezpośrednią dyskryminację przy zatrudnianiu w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy Rady 2000/43/WE
            z dnia 29 czerwca 2000 r. wprowadzającej w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne,
            ponieważ takie deklaracje mogą poważnie zniechęcać określonych kandydatów do składania swoich kandydatur, a tym samym stanowić
            dla nich przeszkodę w dostępie do rynku pracy.
      2)      Publiczne oświadczenia, w których pracodawca informuje, że w ramach swojej polityki rekrutacyjnej nie będzie zatrudniał osób
            o określonym pochodzeniu etnicznym lub rasowym, są wystarczające dla domniemania, w rozumieniu art. 8 ust. 1 dyrektywy 2000/43,
            że ma miejsce bezpośrednio dyskryminująca polityka zatrudnienia. Do tego pracodawcy należy zatem przedstawienie dowodu, że
            nie naruszył zasady równego traktowania. Może to uczynić poprzez wykazanie, że rzeczywista praktyka zatrudniania stosowana
            przez przedsiębiorstwo nie odpowiada tym oświadczeniom. Do sądu krajowego należy ustalenie, czy zachowania zarzucane temu
            pracodawcy zostały udowodnione, oraz ocena, czy dowody przedstawione na poparcie twierdzeń tego pracodawcy, że nie naruszył
            zasady równego traktowania, są wystarczające.
      3)      Artykuł 15 dyrektywy 2000/43 wymaga, by również w sytuacji braku możliwego do zidentyfikowania pokrzywdzonego system sankcji
            stosowanych w przypadkach naruszenia przepisów krajowych wydanych w celu transpozycji tej dyrektywy był skuteczny, proporcjonalny
            i odstraszający.
      Podpisy
      * Język postępowania: niderlandzki.


Wyrok Trybunału (ósma izba) z dnia 6 kwietnia 2017 r.#Komisja Europejska przeciwko Republice Federalnej Niemiec
 Niemiec.#Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego – Wzmocnienie ochrony portów – Dyrektywa 2005/65/WE – Artykuł 2 ust. 3 oraz art. 6, 7 i 9 – Naruszenie – Brak oceny stanu ochrony portów – Granice portów, plan ochrony portów i oficer ochrony portów – Brak ustalenia.#Sprawa C-58/16.