Wyrok Trybunału z dnia 20 marca 1986 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Królestwu Niderlandów. # Uchybienie zobowiązaniom Państwa Członkowskiego. # Sprawa 72/85.


title: Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 12 grudnia 2013 r. # Ministero dello Sviluppo economico i Autorità per la vigilanza sui contratti pubblici di lavori, servizi e forniture przeciwko SOA Nazionale Costruttori - Organismo di Attestazione SpA. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Consiglio di Stato - Włochy. # Artykuły 101 TFUE, 102 TFUE i 106 TFUE - Przedsiębiorstwa publiczne i przedsiębiorstwa, którym państwa członkowskie przyznają prawa specjalne lub wyłączne - Przedsiębiorstwa zobowiązane do zarządzania usługami w ogólnym interesie gospodarczym - Pojęcia -Instytucje odpowiedzialne za kontrolę i certyfikację przestrzegania ustawowo wymaganych warunków przez przedsiębiorstwa wykonujące publiczne roboty budowlane - Artykuł 49 TFUE - Swoboda przedsiębiorczości - Ograniczenie - Względy uzasadniające - Ochrona odbiorców usług - Jakość usług certyfikacyjnych. # Sprawa C-327/12.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
      z dnia 12 grudnia 2013 r. (
            *1
         )
      „Artykuły 101 TFUE, 102 TFUE i 106 TFUE — Przedsiębiorstwa publiczne i przedsiębiorstwa, którym państwa członkowskie przyznają prawa specjalne lub wyłączne — Przedsiębiorstwa zobowiązane do zarządzania usługami w ogólnym interesie gospodarczym — Pojęcia — Instytucje odpowiedzialne za kontrolę i certyfikację przestrzegania ustawowo wymaganych warunków przez przedsiębiorstwa wykonujące publiczne roboty budowlane — Artykuł 49 TFUE — Swoboda przedsiębiorczości — Ograniczenie — Względy uzasadniające — Ochrona odbiorców usług — Jakość usług certyfikacyjnych”
      W sprawie C‑327/12
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Consiglio di Stato (Włochy) postanowieniem z dnia 6 marca 2012 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 lipca 2012 r., w postępowaniu:

         Ministero dello Sviluppo economico,

         Autorità per la vigilanza sui contratti pubblici di lavori, servizi e forniture

      przeciwko

         SOA Nazionale Costruttori – Organismo di Attestazione SpA,

      przy udziale:

         Associazione nazionale Società Organismi di Attestazione (Unionsoa),

         SOA CQOP SpA,

      TRYBUNAŁ (czwarta izba),
      w składzie: L. Bay Larsen, prezes izby, M. Safjan (sprawozdawca), C.G. Fernlund, J. Malenovský i A. Prechal, sędziowie,
      rzecznik generalny: P. Cruz Villalón,
      sekretarz: C. Strömholm, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 16 maja 2013 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu SOA Nazionale Costruttori – Organismo di Attestazione SpA przez S. Cammareriego oraz M. Condinanziego, avvocati,

               —

               w imieniu Associazione nazionale Società Organismi di Attestazione (Unionsoa) przez A. Cancriniego, G.M. Di Paola oraz A. Clarizię, avvocati,

               —

               w imieniu SOA CQOP SpA przez C. De Portu, avvocato,

               —

               w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez L. D’Ascię, avvocato dello Stato,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez L. Malferrariego, I. Rogalskiego oraz przez R. Striani, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 5 września 2013 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 101 TFUE, 102 TFUE i 106 TFUE.

               2

               Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Ministero dello Sviluppo economico (ministerstwem rozwoju gospodarczego, zwanym dalej „Ministero”) i Autorità per la vigilanza sui contratti pubblici di lavori, servizi e forniture (urzędem ds. nadzoru nad zamówieniami na publiczne roboty budowlane, usługi i dostawy, zwanym dalej „Autorità”) a spółką SOA Nazionale Costruttori – Organismo di Attestazione SpA (zwaną dalej „SOA Nazionale Costruttori”) w przedmiocie ogłoszenia przez Ministero i Autorità, iż dokonane w ustawie uchylenie obowiązkowych stawek minimalnych stosowanych przy wykonywaniu działalności zawodowej nie ma zastosowania do usług oferowanych przez Società Organismi di Attestazione (spółki mające status instytucji certyfikacyjnych, zwane dalej „SOA”).

         Ramy prawne

         Prawo Unii

               3

               Artykuł 52 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi (Dz.U. L 134, s. 114 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 6, t. 7, s. 132) przewiduje:
               „Państwa członkowskie mogą wprowadzić urzędowe wykazy zatwierdzonych przedsiębiorców budowlanych, dostawców lub usługodawców albo ich certyfikację przez publiczne lub prywatne instytucje certyfikacyjne”.

         Prawo włoskie

               4

               Artykuł 40 decreto legislativo n. 163 del 12 aprile 2006 – Codice dei contratti pubblici relativi a lavori, servizi e forniture in attuazione delle direttive 2004/17/CE e 2004/18/CE (rozporządzenia ustawodawczego nr 163 z dnia 12 kwietnia 2006 r. – kodeks zamówień publicznych na roboty budowlane, usługi i dostawy w wykonaniu dyrektyw 2004/17/WE i 2004/18/WE, dodatek zwyczajny do GURI nr 100 z dnia 2 maja 2006 r., zwanego dalej „kodeksem”) stanowi:
               „1.   Podmioty wykonujące publiczne roboty budowlane na jakiejkolwiek podstawie muszą mieć zezwolenie i zapewniać spełnianie w ramach ich działalności zasad jakości, profesjonalizmu i uczciwości. W tym samym celu produkty, procedury, usługi i systemy jakości w przedsiębiorstwie wykorzystywane przez te podmioty podlegają certyfikacji zgodnie z obowiązującymi przepisami.
               2.   Rozporządzenie [...] reguluje jednolity system zezwoleń dla wszystkich podmiotów wykonujących na jakiejkolwiek podstawie publiczne roboty budowlane o wartości przewyższającej 150000 EUR w zależności od rodzaju i wartości robót. Rozporządzenie [...] umożliwia również okresowe przeglądy kategorii zezwoleń i ewentualne ustanawianie nowych kategorii zezwoleń.
               3.   Wdrażanie systemu zezwoleń zapewniają instytucje certyfikacyjne prawa prywatnego działające w tym celu z upoważnienia Autorità. Działalność certyfikacyjna jest wykonywana z poszanowaniem zasady niezależności oceny i przy zagwarantowaniu braku jakiegokolwiek interesu gospodarczego lub finansowego mogącego wywoływać stronnicze lub dyskryminacyjne zachowania. W ramach wykonywania działalności certyfikacyjnej w stosunku do podmiotów wykonujących publiczne roboty budowlane SOA pełnią zadania publicznoprawne [...]. W wypadku wydania przez nie fałszywych certyfikatów zastosowanie mają art. 476 i 479 kodeksu karnego. Przed wydaniem certyfikatów SOA sprawdzają spełnienie wszystkich warunków wymaganych od wnioskującego przedsiębiorstwa. Instytucje certyfikacyjne mają obowiązek zaświadczać, że mające zezwolenie podmioty:

                        a)

                        posiadają certyfikat poświadczający, że ich system jakości jest zgodny z obowiązującymi przepisami europejskimi [...] i krajowymi, wydany przez instytucje akredytowane zgodnie z przepisami europejskimi [...]. Akredytowane instytucje mają obowiązek dokonać wpisu certyfikatu, o którym mowa w niniejszym ustępie, dla przedsiębiorstw wykonujących publiczne roboty budowlane do urzędowego wykazu włoskiej instytucji akredytacyjnej [...];

                        b)

                        przestrzegają warunków ogólnych, techniczno-organizacyjnych i ekonomiczno-finansowych przewidzianych w przepisach [Unii] w dziedzinie zezwoleń. Do warunków techniczno-organizacyjnych zaliczają się certyfikaty wydawane przez instytucje zamawiające przedsiębiorstwom wykonującym publiczne roboty budowlane. [...]

                  4.   Rozporządzenie określa w szczególności:
               [...]

                        b)

                        zasady i kryteria akredytacji instytucji certyfikacyjnych i ewentualnego jej wygaśnięcia oraz warunki podmiotowe, organizacyjne, finansowe i techniczne, jakie muszą spełniać rzeczone instytucje;

                        c)

                        zasady, według których zaświadcza się, że podmioty mające zezwolenia posiadają system jakości certyfikowany zgodnie z ust. 3 lit. a) i że przestrzegają warunków określonych w ust. 3 lit. b) oraz zasady ewentualnych corocznych kontroli powyższych wymogów w świetle danych zawartych w bilansie;

                        d)

                        ogólne warunki [...] oraz warunki techniczno-organizacyjne i ekonomiczno-finansowe określone w ust. 3 lit. b), w tym środki dotyczące zakresu wielkości i rodzaju robót;

                        e)

                        kryteria określania stawek mających zastosowanie do działalności w zakresie wydawania zezwoleń, z zastrzeżeniem, iż nie jest możliwe odstąpienie od stawek minimalnych;

                        f)

                        zasady kontroli zezwoleń; okres ważności zezwolenia wynosi pięć lat, przy czym kontrola zachowania warunków ogólnych i warunków dotyczących zdolności strukturalnych wymagających wskazania w rozporządzeniu, następuje przed upływem trzech lat; okres ważności kategorii ogólnych i szczególnych podlega przeglądowi, o którym mowa w ust. 2; stawka opłaty za kontrolę zachowania warunków jest proporcjonalna do stawki opłaty za certyfikat, nie może jednak przekraczać trzech piątych jej wysokości;

                        f

                        bis) zasady pozwalające zapewnić w ramach odpowiednich kompetencji skoordynowane czynności nadzoru nad działalnością instytucji certyfikacyjnych, poprzez wykorzystanie w tym celu już dostępnych struktur i zasobów, bez obciążania finansów publicznych nowymi lub zwiększonymi wydatkami;

                        g)

                        kary pieniężne i kary nakładające zakazy mogące prowadzić nawet do wygaśnięcia akredytacji, za uchybienia i naruszenia prawa popełnione przez SOA przy wydawaniu certyfikatów oraz w wypadku bezczynności SOA w następstwie żądania przedstawienia informacji i dokumentów skierowanego przez Autorità w ramach sprawowanego przez niego nadzoru, zgodnie z kryterium proporcjonalności i poszanowaniem zasady kontradyktoryjności;

                        g

                        bis) kary pieniężne określone w art. 6 ust. 11 i kary nakładające zakazy mogące prowadzić nawet do wygaśnięcia certyfikatu zaświadczającego o zezwoleniu, dla podmiotów gospodarczych, które nie odpowiadają na żądania przedstawienia informacji i dokumentów skierowane przez Autorità w ramach jego uprawnień nadzorczych nad systemem zezwoleń lub dostarczają nieprawdziwe informacje lub dokumenty;

                        h)

                        tworzenie wykazów podmiotów, które otrzymały zezwolenie określone w ust. 3 dla poszczególnych regionów; wykazy te są sporządzane i przechowywane przez Autorità, który zapewnia ich jawność za pośrednictwem Osservatorio [wydziału ds. monitoringu].

                  [...]
               6.   Rozporządzenie określa szczególne warunki ekonomiczno-finansowe i techniczno-organizacyjne wymagające spełnienia przez podmioty ubiegające się o koncesję na publiczne roboty budowlane, które nie mają zamiaru wykonywać robót z wykorzystaniem struktur ich własnego przedsiębiorstwa.
               [...]
               9 bis.   SOA są odpowiedzialne za przechowywanie dokumentów i aktów wykorzystywanych w celu wydawania certyfikatów również po zakończeniu działalności certyfikacyjnej. SOA są również zobowiązane udzielać dostępu do rzeczonych dokumentów i aktów podmiotom wskazanym w rozporządzeniu także w wypadku zawieszenia lub wygaśnięcia akredytacji do wykonywania działalności certyfikacyjnej; w razie uchybienia tym obowiązkom zastosowanie mają administracyjne kary pieniężne przewidziane w art. 6 ust. 11. W każdym razie SOA pozostają zobowiązane do zachowania dokumentów i aktów, o których mowa w pierwszym zdaniu przez dziesięć lat lub przez okres wskazany w rozporządzeniu [...].
               9 ter.   SOA mają obowiązek informować Autorità o wszczęciu procedury kontroli spełniania przez przedsiębiorstwo wymaganych warunków i o jej wyniku. SOA mają obowiązek stwierdzić wygaśnięcie certyfikatu zaświadczającego o zezwoleniu, jeżeli ustalą, iż został on wydany bez spełnienia warunków określonych w rozporządzeniu lub że przedsiębiorstwo nie spełnia już tych warunków; w wypadku uchybienia tym obowiązkom Autorità stwierdza wygaśnięcie akredytacji do wykonywania działalności certyfikacyjnej przez daną SOA.
               9 quater.   Jeżeli dla celów zezwolenia złożono nieprawdziwe oświadczenie lub przedstawiono fałszywe dokumenty, SOA zgłaszają to Autorità, który, jeżeli uzna, że zachodzi przypadek winy umyślnej lub poważnego uchybienia, biorąc pod uwagę znaczenie i powagę okoliczności będących przedmiotem nieprawdziwego oświadczenia lub przedstawienia fałszywych dokumentów, dokonuje informatycznej rejestracji [...] dla celów wykluczenia z postępowań przetargowych i podwykonawstwa [...] na okres jednego roku, po którego upływie następuje zatarcie rejestracji, a w każdym razie traci ona skuteczność”.

               5

               Artykuł 2 ust. 1 lit. a) decreto-legge n. 223, del 4 luglio 2006 – Disposizioni urgenti per il rilancio economico e sociale, per il contenimento e la razionalizzazione della spesa pubblica, nonchè interventi in materia di entrate e di contrasto all’evasione fiscale (rozporządzenia z mocą ustawy nr 223 z dnia 4 lipca 2006 r. ustanawiającego nadzwyczajne przepisy w celu ożywienia gospodarczego i społecznego, ograniczenia i racjonalizacji wydatków publicznych oraz działań w dziedzinie dochodów i zwalczania unikania opodatkowania, GURI nr 153 z dnia 4 lipca 2006 r.), przekształconego w ustawę, po zmianach, przez ustawę nr 248 z dnia 4 sierpnia 2006 r. (dodatek do GURI nr 186 z dnia 11 sierpnia 2006 r., zwanego dalej „rozporządzeniem z mocą ustawy nr 223/2006”), uchylił przepisy w sprawie obowiązku stosowania sztywnych lub minimalnych stawek obowiązkowych „w odniesieniu do wolnych zawodów lub działalności umysłowej”.

               6

               Artykuł 60 ust. 2–4 decreto n. 207 del Presidente della Repubblica, del 5 ottobre 2010, di esecuzione ed attuazione del decreto legislativo n. 163 (rozporządzenia prezydenta republiki nr 207 z dnia 5 października 2010 r. w sprawie wykonania i stosowania rozporządzenia ustawodawczego nr 163, dodatek zwyczajny do GURI nr 288 z dnia 10 grudnia 2010 r.), uchylającego rozporządzenie prezydenta republiki nr 34 z dnia 25 stycznia 2000 r. (zwanego dalej „rozporządzeniem prezydenckim nr 207/2010”), przewiduje:
               „2.   Każdy podmiot wykonujący publiczne roboty budowlane na podstawie zamówienia o wartości przekraczającej 150000 EUR udzielonego przez instytucję zamawiającą ma obowiązek posiadać zezwolenie.
               3.   [...] certyfikat zaświadczający o zezwoleniu wydawany zgodnie z niniejszym tytułem stanowi warunek konieczny i wystarczający do wykazania, iż spełnione są wymogi w zakresie zdolności technicznych i finansowych w celu uzyskania zamówienia na publiczne roboty budowlane.
               4.   Instytucje zamawiające nie mogą żądać od oferentów wykazania kwalifikacji według innych niż przewidziane w niniejszym rozdziale zasad, procedur i warunków [...]”.

               7

               Artykuł 68 rozporządzenia prezydenckiego nr 207/2010 stanowi:
               „1.   Wykonywanie przez SOA działalności w zakresie certyfikowania kwalifikacji [...] wymaga akredytacji Autorità.
               2.   SOA występuje z wnioskiem o akredytację, do którego załącza następujące dokumenty:

                        a)

                        umowę i statut spółki;

                        b)

                        listę akcjonariuszy i oświadczenie dotyczące sprawowanej ewentualnie kontroli lub powiązań między przedsiębiorstwami;

                        c)

                        schemat organizacyjny SOA zawierający życiorysy osób do niej należących;

                        d)

                        złożone zgodnie z zasadami przewidzianymi przez obowiązujące ustawy i w takiej formie oświadczenie przedstawiciela ustawowego dotyczące niewystępowania sytuacji przewidzianych w art. 64 ust. 6 w odniesieniu do SOA, członków jej zarządu, przedstawicieli ustawowych lub kierowników technicznych i personelu [...];

                        e)

                        zaświadczenie o niekaralności z rejestru karnego dotyczące członków zarządu, przedstawicieli ustawowych, kierowników technicznych i personelu [...];

                        f)

                        dokument zawierający opis procedur, jakie będą wykorzystywane przy wykonywaniu działalności certyfikacyjnej zgodnie z przepisami wydanymi przez Autorità;

                        g)

                        polisę ubezpieczeniową zawartą z zakładem ubezpieczeń mającym pozwolenie na pokrycie ryzyka związanego z obowiązkiem, w celu pokrycia odpowiedzialności wynikającej z wykonywanej działalności, o maksymalnej kwocie równej co najmniej sześciokrotności przewidywanych obrotów.

                  [...]”.

               8

               Artykuł 70 rozporządzenia prezydenckiego 207/2010 stanowi:
               „1.   W ramach wykonywania działalności do SOA należy:

                        a)

                        zachowanie staranności, uczciwości i przejrzystości w poszanowaniu zasad określonych w art. 2 kodeksu;

                        b)

                        pozyskiwanie potrzebnych informacji od podmiotów ubiegających się o zezwolenie i zadbanie o uzyskiwanie odpowiednich informacji;

                        c)

                        zagwarantowanie bezstronności i równego traktowania;

                        d)

                        zapewnienie i utrzymywanie niezależności wymaganej przez kodeks i przez niniejszy tytuł;

                        e)

                        dysponowanie właściwymi dla zapewnienia skuteczności i uczciwości zasobami i procedurami, w tym również w zakresie kontroli wewnętrznej;

                        f)

                        kontrola prawdziwości i treści oświadczeń, certyfikatów i dokumentów [...] składanych przez podmioty, którym ma być wydany certyfikat, a także utrzymania warunków wskazanych w art. 78;

                        g)

                        wydawanie certyfikatu zaświadczającego o zezwoleniu zgodnie z dokumentami przedstawionymi przez przedsiębiorstwo i sprawdzonymi w trybie wskazanym w lit. f).

                  2.   SOA pozyskują w ramach ich działalności polegającej na ocenie i sprawdzaniu zezwolenia dane o charakterze ekonomiczno-finansowym takie jak bilans oraz informacje o zmianach organizacyjnych i przekształceniach prawnych przedsiębiorstw, w tym również z bazy danych izby handlowej, przemysłowej i rzemieślniczej.
               3.   SOA nie mogą korzystać z usług podmiotów nienależących do ich struktury organizacyjnej w celu wykonywania ich zadań instytucjonalnych. W każdym razie SOA są odpowiedzialne za każdą działalność wykonywaną w ich imieniu i na ich rachunek bezpośrednio lub pośrednio.
               4.   Za każdy certyfikat zaświadczający o zezwoleniu i każde odnowienie zezwolenia oraz wszystkie uzupełniające czynności przeglądu lub zmiany należna jest opłata określana w zależności od całkowitej kwoty i liczby kategorii ogólnych lub szczególnych, dla których wystąpiono o zezwolenie, zgodnie ze wzorami zawartymi w części I załącznika C. Dla stałych grup opłata należna na rzecz SOA za każdą czynność podlega zmniejszeniu o 50%; w przypadku przedsiębiorstw mających zezwolenie do wysokości klasy II opłata należna na rzecz SOA za każdą czynność podlega zmniejszeniu o 20%.
               5.   Kwoty określane zgodnie z ust. 4 uważa się za minimalne opłaty za świadczenie. Nie ma możliwości przewidzenia, że uiszczona będzie opłata w wysokości przewyższającej dwukrotność kwoty określanej według kryteriów wskazanych w ust. 4. Przeciwne postanowienia są nieważne. Opłata musi również zostać w całości uiszczona przed wydaniem certyfikatu, jego przeglądem lub zmianą; dopuszczalne jest opóźnienie nieprzekraczające sześciu miesięcy, jeżeli w chwili wydania certyfikatu zostało wystawione i przekazane SOA zezwolenie na pobranie całej kwoty bezpośrednio z bieżącego konta bankowego.
               6.   SOA przekazują Autorità certyfikaty w terminie piętnastu dni od ich wystawienia zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 8 ust. 7.
               7.   SOA informują Autorità w terminie dziesięciu dni o wszczęciu w stosunku do przedsiębiorstwa procedury kontroli wymaganych warunków i o jej wyniku, zgodnie z art. 40 ust. 9 ter kodeksu”.

         Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

               9

               W zawiadomieniach z dnia 20 września 2010 r. Ministero i Autorità ogłosiły, że art. 2 rozporządzenia z mocą ustawy nr 223/2006 przewidujący uchylenie obowiązku stosowania minimalnych obowiązkowych stawek stosowanych w ramach wykonywania działalności zawodowej nie ma zastosowania do usług świadczonych przez SOA i nie zgodziły się, aby SOA Nazionale Costruttori zrealizowała swój zamiar zaproponowania przedsiębiorstwom obniżek kwot pobieranych z tytułu wydawania certyfikatów zaświadczających o zezwoleniu.

               10

               SOA Nazionale Costruttori wniosła skargę o stwierdzenie nieważności rzeczonych zawiadomień do Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (regionalnego sądu administracyjnego dla Lacjum).

               11

               W wyroku z dnia 1 czerwca 2011 r. sąd ów uwzględnił skargę SOA Nazionale Costruttori.

               12

               Ministero i Autorità wniosły odwołanie od tego wyroku do Consiglio di Stato (najwyższego sądu administracyjnego).

               13

               Według sądu odsyłającego odniesienie w art. 2 ust. 1 lit. a) rozporządzenia z mocą ustawy nr 223/2006 do działalności „umysłowej” nie może dotyczyć działalności SOA, które wykonują publiczne zadania w zakresie certyfikacji. Zadania te polegają bowiem na wystawianiu certyfikatów zaświadczających o zezwoleniu, stanowiących konieczny i wystarczający warunek dla wykazania, że przedsiębiorstwo spełnia wymogi w zakresie zdolności technicznych i finansowych w celu uzyskania zlecenia na wykonanie robót publicznych.

               14

               Ponadto działalność SOA ma charakter wyłączny, gdyż nie mogą one wykonywać innej działalności i nie mają autonomicznego charakteru, albowiem podlegają przepisom prawa i nadzorowi Autorità.

               15

               W konsekwencji sąd odsyłający uważa, że uchylenie stawek minimalnych przewidziane w rozporządzeniu z mocą ustawy nr 223/2006 nie może mieć zastosowania do stawek ustalonych dla działalności certyfikacyjnej SOA.

               16

               Niemniej jednak rzeczony sąd ma wątpliwości w przedmiocie zgodności z uregulowaniami Unii mających znaczenie przepisów krajowych odnoszących się do działalności certyfikacyjnej SOA.

               17

               Sąd odsyłający zastanawia się w szczególności nad tym, czy w świetle postanowień traktatu FUE w dziedzinie konkurencji i swobody przedsiębiorczości SOA uczestniczą w wykonywaniu władzy publicznej i czy omawiane krajowe przepisy dotyczące stawek minimalnych są zgodne z rzeczonymi postanowieniami.

               18

               W tych okolicznościach Consiglio di Stato postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
               „Czy zasady [Unii] w dziedzinie konkurencji oraz art. 101 [TFUE], 102 [TFUE] i 106 [TFUE] stoją na przeszkodzie stosowaniu stawek przewidzianych w [rozporządzeniach prezydenckich nr 34 z dnia 25 stycznia 2000 r. i nr 207/2010] w ramach działalności [certyfikacyjnej] prowadzonej przez [SOA]?”.

         W przedmiocie pytania prejudycjalnego

         W przedmiocie dopuszczalności

               19

               Associazione nazionale Società Organismi di Attestazione (zwana dalej „Unionsoa”) podnosi, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny, ponieważ nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym, albowiem sąd odsyłający stwierdził już, że krajowe przepisy w dziedzinie stawek SOA są uzasadnione.

               20

               W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się sąd krajowy w ramach stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny, korzystają z domniemania znaczenia dla sprawy (zob. wyrok z dnia 30 maja 2013 r. w sprawie C‑651/11 X, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo).

               21

               Odrzucenie przez Trybunał wniosku sądu krajowego jest możliwe tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego albo prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na przedstawione mu pytania (zob. ww. wyrok w sprawie X, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).

               22

               Tymczasem należy zauważyć, iż w niniejszej sprawie z akt sprawy przedstawionych Trybunałowi nie wynika w oczywisty sposób, że wykładnia prawa Unii, o którą zwrócił się sąd odsyłający, nie ma żadnego związku z przedmiotem sporu ani że problem przedstawiony przez ten sąd jest natury hipotetycznej.

               23

               Sąd odsyłający rozpatrujący skargę w celu zmiany wyroku Tribunale amministrativo regionale per il Lazio, który stwierdził, że istnieje możliwość odejścia od stawek minimalnych dotyczących działalności certyfikacyjnej SOA, uważa bowiem, iż rozstrzygnięcie sporu w postępowaniu głównym zależy od tego, czy prawo Unii w dziedzinie konkurencji stoi na przeszkodzie uregulowaniom krajowym narzucającym SOA system minimalnych stawek za świadczone przez nie usługi. W związku z powyższym sąd odsyłający nie dokonał jeszcze ostatecznej oceny przepisów krajowych dotyczących rzeczonych stawek.

               24

               W tych okolicznościach należy udzielić odpowiedzi na pytanie przedłożone przez Consiglio di Stato.

         Co do istoty

               25

               Poprzez swe pytanie sąd odsyłający stara się w istocie ustalić, czy postanowienia traktatu w dziedzinie konkurencji i swobody przedsiębiorczości należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie krajowym przepisom takim jak będące przedmiotem postępowania głównego, które narzucają SOA system minimalnych stawek za usługi certyfikacyjne świadczone na rzecz przedsiębiorstw pragnących uczestniczyć w procedurach udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane.

         W przedmiocie prawa Unii w dziedzinie konkurencji

               26

               W celu udzielenia odpowiedzi na powyższe pytanie należy po pierwsze ustalić, czy SOA stanowią, w zakresie ich działalności certyfikacyjnej, przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 101 TFUE, 102 TFUE i 106 TFUE.

               27

               W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że dla celów stosowania przepisów prawa Unii w dziedzinie konkurencji przedsiębiorstwem jest każdy podmiot wykonujący działalność gospodarczą niezależnie od statusu prawnego tego podmiotu i jego sposobu finansowania (zob. wyrok z dnia 23 kwietnia 1991 r. w sprawie C-41/90 Höfner i Elser, Rec. s. I-1979, pkt 21). Działalność gospodarczą stanowi każda działalność polegająca na oferowaniu towarów lub usług na danym rynku (zob. wyrok z dnia 25 października 2001 r. w sprawie C-475/99 Ambulanz Glöckner Rec. s. I-8089, pkt 19). Natomiast działalność związana z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej nie ma charakteru gospodarczego, uzasadniającego zastosowanie reguł konkurencji przewidzianych w traktacie (zob. wyrok z dnia 12 lipca 2012 r. w sprawie C‑138/11 Compass-Datenbank, pkt 36).

               28

               W niniejszej sprawie włoski ustawodawca wprowadził zgodnie z art. 52 ust. 1 dyrektywy 2004/18 system certyfikacji wykonywanej przez instytucje prywatne, a mianowicie SOA. Instytucje te są przedsiębiorstwami o celu zarobkowym odpowiedzialnymi za świadczenie usług certyfikacyjnych, przy czym otrzymanie odpowiedniego certyfikatu jest warunkiem koniecznym uczestnictwa przez zainteresowane podmioty w przetargach na publiczne roboty budowlane na warunkach regulowanych w przepisach krajowych.

               29

               Działalność SOA ma więc charakter gospodarczy. SOA wydają bowiem certyfikaty w zamian za wynagrodzenie i wyłącznie stosownie do rzeczywistego popytu rynkowego. Co więcej, SOA biorą na siebie ryzyko finansowe związane z wykonywaniem tej działalności (zob. podobnie wyrok z dnia 18 czerwca 1998 r. w sprawie C-35/96 Komisja przeciwko Włochom, Rec. s. I-3851, pkt 37).

               30

               Krajowe przepisy przewidują w szczególności, że SOA kontrolują zdolności techniczne i finansowe przedsiębiorstw poddawanych certyfikacji, prawdziwość i treść oświadczeń, certyfikatów i dokumentów przedstawianych przez podmioty, którym ma być wydany certyfikat oraz zachowanie warunków odnoszących się do sytuacji osobistej kandydata lub oferenta.

               31

               W ramach tej kontroli SOA mają obowiązek przekazywać odpowiednie informacje Autorità, który to urząd sprawuje kontrolę nad prawidłowością działalności certyfikacyjnej, przy czym w razie naruszenia przez te spółki ich obowiązków przewidzianych w przepisach krajowych mogą im zostać wymierzone kary.

               32

               Inaczej niż w sytuacji rozpatrywanej w wyroku, który zapadł w dniu 26 marca 2009 r. w sprawie C-113/07 P SELEX Sistemi Integrati przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I-2207, pkt 76, SOA nie wykonują zadań w zakresie normalizacji. Przedsiębiorstwa te nie mają żadnych uprawnień decyzyjnych związanych z wykonywaniem prerogatyw władzy publicznej.

               33

               Z akt niniejszej sprawy wynika, że przedsiębiorstwa wykonujące działalność certyfikacyjną, czyli SOA, działają – jak zaznaczył to rzecznik generalny w pkt 57 swej opinii – w warunkach konkurencji.

               34

               Przedsiębiorstwa pragnące uczestniczyć w procedurach udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane nie mają ustawowego obowiązku korzystania z usług certyfikacyjnych określonej SOA.

               35

               Wobec powyższego należy stwierdzić, że tak jak konstruktor samochodowy, który działa na rynku certyfikacji samochodów, wydając certyfikaty homologacji potrzebne w celu rejestracji, został uznany przez Trybunał za posiadającego status przedsiębiorstwa (wyrok z dnia 11 listopada 1986 r. w sprawie 226/84 British Leyland przeciwko Komisji, Rec. s. 3263) tak też SOA należy uznać w ramach ich działalności certyfikacyjnej za „przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 101 TFUE, 102 TFUE i 106 TFUE.

               36

               Po drugie, należy ustalić, czy art. 101 TFUE i 102 TFUE mają zastosowanie w sytuacji takiej jak w postępowaniu głównym, w której państwo ustanawia reguły odnoszące się do minimalnych stawek za usługi certyfikacyjne.

               37

               W tym względzie należy przypomnieć, że jak wynika to z utrwalonego orzecznictwa Trybunału, choć wprawdzie art. 101 TFUE i 102 TFUE odnoszą się wyłącznie do zachowań przedsiębiorstw i nie dotyczą przepisów ustawowych lub wykonawczych pochodzących od państw członkowskich, to artykuły te w związku z art. 4 ust. 3 TUE, który ustanawia obowiązek współpracy między Unią Europejską i jej państwami członkowskimi, nakładają na państwa członkowskie obowiązek nieprzyjmowania oraz nieutrzymywania w mocy przepisów, również o charakterze ustawowym lub wykonawczym, które mogłyby pozbawiać skuteczności reguły konkurencji znajdujące zastosowanie do przedsiębiorstw (zob. wyroki: z dnia 5 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych C-94/04 i C-202/04 Cipolla i in., Zb.Orz. s. I-11421, pkt 46; z dnia 1 lipca 2010 r. w sprawie C-393/08 Sbarigia, Zb.Orz. s. I-6337, pkt 31).

               38

               Naruszenie art. 101 TFUE lub 102 TFUE w związku z art. 4 ust. 3 TUE ma miejsce wówczas, gdy państwo członkowskie czy to narzuca lub popiera zawieranie porozumień sprzecznych z art. 101 TFUE lub wzmacnia skutki tych porozumień, czy to pozbawia swoje własne regulacje charakteru państwowego, przenosząc odpowiedzialność za podejmowanie decyzji ingerujących w sferę interesów ekonomicznych na podmioty prywatne albo wreszcie narzuca lub popiera nadużywanie pozycji dominującej (zob. podobnie ww. wyrok w sprawach połączonych Cipolla i in., pkt 47).

               39

               W aktach sprawy, jakimi dysponuje Trybunał, brak jest jakiejkolwiek informacji pozwalającej stwierdzić, że sporne w postępowaniu głównym przepisy krajowe mają takie skutki. Co więcej, oczywiste jest, że państwo członkowskie, którego dotyczy postępowanie, nie przeniosło na podmioty prywatne odpowiedzialności za podejmowanie decyzji ingerujących w sferę interesów ekonomicznych.

               40

               W tych okolicznościach należy zbadać, po trzecie, czy zastosowanie w niniejszej sprawie ma art. 106 TFUE, zważywszy, że jego ust. 1 zabrania państwom członkowskim w odniesieniu do przedsiębiorstw, którym przyznają prawa specjalne lub wyłączne, wprowadzania i utrzymywania środków sprzecznych z normami traktatów, a zwłaszcza z art. 101 TFUE i 102 TFUE.

               41

               Można uznać, że środek państwowy nadaje prawo wyłączne lub specjalne w rozumieniu art. 106 ust. 1 TFUE, gdy udziela ochrony ograniczonej liczbie przedsiębiorstw i może istotnie wpłynąć na zdolność innych przedsiębiorstw do prowadzenia danej działalności gospodarczej na tym samym obszarze w zasadniczo równorzędnych warunkach (zob. ww. wyrok w sprawie Ambulanz Glöckner, pkt 24).

               42

               W niniejszej sprawie okoliczności, że zadania związane z certyfikacją zostały powierzone wszystkim SOA i im jedynie, nie można uznać za przyznanie SOA praw specjalnych lub wyłącznych. Wszystkie SOA mają bowiem te same prawa i kompetencje w ramach właściwego rynku usług certyfikacji, gdyż nie została stworzona żadna przewaga konkurencyjna na korzyść niektórych przedsiębiorstw działających na tym rynku z uszczerbkiem dla innych przedsiębiorstw świadczących te same usługi. Ponadto akredytacje do utworzenia nowych SOA nie są zastrzeżone dla ograniczonej liczby tych instytucji, lecz są wydawane wszystkim instytucjom spełniającym warunki przypomniane w pkt 7 niniejszego wyroku.

               43

               W konsekwencji nie można uznać SOA za przedsiębiorstwa, którym państwo członkowskie przyznało prawa specjalne lub wyłączne w rozumieniu art. 106 ust. 1 TFUE.

               44

               W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, iż art. 101 TFUE, 102 TFUE i 106 TFUE należy interpretować w ten sposób, że postanowienia te nie stoją na przeszkodzie krajowym przepisom takim jak będące przedmiotem postępowania głównego, które narzucają SOA system minimalnych stawek za usługi certyfikacyjne świadczone na rzecz przedsiębiorstw pragnących uczestniczyć w procedurach udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane.

         W przedmiocie swobody przedsiębiorczości

               45

               Należy przypomnieć, że art. 49 TFUE zakazuje ograniczania swobody przedsiębiorczości. Artykuł ten zabrania wszelkich środków utrudniających lub czyniących mniej atrakcyjnym korzystanie przez obywateli Unii ze swobody przedsiębiorczości gwarantowanej przez traktat. Pojęcie ograniczenia obejmuje środki przyjmowane przez dane państwo członkowskie, które choć są stosowane bez rozróżnienia, mają wpływ na dostęp przedsiębiorstw z innych państw członkowskich do rynku i w ten sposób utrudniają wewnątrzwspólnotową wymianę handlową (zob. wyroki: z dnia 28 kwietnia 2009 r. w sprawie C-518/06 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I-3491, pkt 63, 64; z dnia 7 marca 2013 r. w sprawie C‑577/11 DKV Belgium, pkt 31–33).

               46

               Z akt niniejszej sprawy przedłożonych Trybunałowi wynika, że całokształt sporu w postępowaniu głównym zamyka się w obrębie jednego państwa członkowskiego, a mianowicie Republiki Włoskiej. Z tego względu należy na wstępie zbadać, czy Trybunałowi przysługuje właściwość do wydania w niniejszej sprawie orzeczenia w przedmiocie postanowienia traktatu odnoszącego się do swobody przedsiębiorczości, czyli art. 49 TFUE (wyrok z dnia 11 marca 2010 r. w sprawie C-384/08 Attanasio Group, Zb.Orz. s. I-2055, pkt 22).

               47

               Przepisy krajowe, takie jak będące przedmiotem postępowania głównego, które bez rozróżnienia znajdują zastosowanie do obywateli włoskich i obywateli innych państw członkowskich, mogą bowiem, co do zasady, być objęte postanowieniami traktatu dotyczącymi swobód podstawowych gwarantowanych przez ten traktat wyłącznie w zakresie, w jakim przepisy te znajdują zastosowanie do stanów faktycznych mających związek z obrotem gospodarczym pomiędzy państwami członkowskimi (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Attanasio Group, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo).

               48

               Tymczasem nie można wykluczyć w niniejszej sprawie, że przedsiębiorstwa z siedzibą w innych państwach członkowskich niż Republika Włoska były lub są zainteresowane wykonywaniem działalności certyfikacyjnej w tymże państwie członkowskim (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Attanasio Group, pkt 24).

               49

               Ponadto nawet w sytuacji gdy całokształt okoliczności zamyka się w obrębie jednego państwa członkowskiego, odpowiedź może być jednak przydatna dla sądu odsyłającego, zwłaszcza gdy prawo krajowe wymagałoby od sądu odsyłającego umożliwienia obywatelom krajowym skorzystania z takich samych praw, jakie w tej samej sytuacji przysługiwałyby na mocy prawa Unii obywatelowi innego państwa członkowskiego (zob. wyrok z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawach połączonych C-570/07 i C-571/07 Blanco Pérez i Chao Gómez, Zb.Orz. s. I-4629, pkt 39).

               50

               W odniesieniu do art. 51 TFUE, na mocy którego z zakresu stosowania postanowień traktatu w dziedzinie swobody przedsiębiorczości wyłączona jest działalność związana z wykonywaniem władzy publicznej, należy zaznaczyć, że odstępstwo to nie ma zastosowania w sprawie w postępowaniu głównym.

               51

               Wspomniane odstępstwo jest ograniczone tylko do działalności, która rozpatrywana samodzielnie stanowi bezpośrednie i szczególne uczestnictwo w wykonywaniu władzy publicznej (wyrok z dnia 24 maja 2011 r. w sprawie C-47/08 Komisja przeciwko Belgii, Zb.Orz. s. I-4105, pkt 85 i przytoczone tam orzecznictwo).

               52

               W świetle uwag zawartych w pkt 28–35 niniejszego wyroku nie można twierdzić, aby działalność certyfikacyjna SOA stanowiła bezpośrednie i szczególne uczestnictwo w wykonywaniu władzy publicznej.

               53

               Jak bowiem zaznaczył rzecznik generalny w pkt 47 i 48 swej opinii, w zakresie stosowania odstępstwa przewidzianego w pkt 51 TFUE nie mieszczą się decyzje w sprawie wydania certyfikatu kontroli technicznej, które w istocie stwierdzają jedynie wyniki przeglądu technicznego, ponieważ po pierwsze są one pozbawione autonomii decyzyjnej cechującej wykonywanie prerogatyw władzy publicznej i po drugie są wydawane w ramach bezpośredniego nadzoru państwowego (zob. podobnie wyrok z dnia 22 października 2009 r. w sprawie C-438/08 Komisja przeciwko Portugalii, Zb.Orz. s. I-10219, pkt 41, 45). Podobnie za bezpośredni i szczególny udział w wykonywaniu władzy publicznej w rozumieniu art. 51 TFUE nie można uznać pomocniczej i przygotowawczej względem organu nadzoru roli przyznanej instytucjom prywatnym (zob. wyrok z dnia 29 listopada 2007 r. w sprawie C-404/05 Komisja przeciwko Niemcom, Zb.Orz. s. I-10239, pkt 44).

               54

               W niniejszej sprawie, dokonywana przez SOA kontrola zdolności technicznych i finansowych przedsiębiorstw poddawanych certyfikacji, prawdziwości i treści oświadczeń, certyfikatów i dokumentów przedstawianych przez podmioty, którym wydawane jest zaświadczenie, oraz utrzymania warunków odnoszących się do sytuacji osobistej kandydata lub oferenta nie może być uznana za działalność podlegającą autonomii decyzyjnej cechującej wykonywanie prerogatyw władzy publicznej. Kontrolę tę regulują w całości przepisy krajowe. Co więcej, kontrola ta odbywa się pod bezpośrednim nadzorem państwowym i służy ułatwieniu zadania instytucji zamawiających w dziedzinie zamówień publicznych na roboty budowlane, gdyż jej celem jest umożliwienie instytucjom zamawiającym wykonywania ich zadań z precyzyjną i szczegółową znajomością zdolności technicznych i finansowych oferentów.

               55

               W konsekwencji przepisy krajowe będące przedmiotem postępowania głównego należy oceniać w świetle art. 49 TFUE.

         – W przedmiocie istnienia ograniczenia swobody przedsiębiorczości

               56

               Krajowe przepisy kwestionowane w sporze w postępowaniu głównym zabraniają przedsiębiorstwom świadczącym usługi certyfikacyjne odstępowania od stawek minimalnych przewidzianych w prawie włoskim. Jak zaznaczył to rzecznik generalny w pkt 51 opinii, rzeczone przepisy mogą czynić mniej atrakcyjnym korzystanie przez przedsiębiorstwa z siedzibą w państwach członkowskich innych niż Republika Włoska ze swobody przedsiębiorczości na rynku wspomnianych usług.

               57

               Powyższy zakaz pozbawia bowiem przedsiębiorstwa mające siedzibę w państwach członkowskich innych niż Republika Włoska i spełniające warunki przewidziane przez włoskie przepisy możliwości skuteczniejszego konkurowania – poprzez żądanie honorariów niższych od honorariów ustalonych przez włoskiego ustawodawcę – z przedsiębiorstwami mającymi siedzibę w omawianym państwie członkowskim, którym w związku z tym jest łatwiej przyciągnąć klientów aniżeli przedsiębiorstwom mającym siedzibę w innym państwie członkowskim (zob. podobnie wyrok z dnia 5 października 2004 r. w sprawie C-442/02 CaixaBank France, Zb.Orz. s. I-8961, pkt 13; ww. wyrok w sprawach połączonych Cipolla i in., pkt 59).

               58

               W tych okolicznościach należy uznać, że krajowe przepisy takie jak będące przedmiotem postępowania głównego stanowią ograniczenie swobody przedsiębiorczości.

         – W przedmiocie uzasadnienia ograniczenia swobody przedsiębiorczości

               59

               Ograniczenie swobody przedsiębiorczości usług może być dopuszczalne, jeżeli okazuje się, że odpowiada ono nadrzędnym względom interesu ogólnego, że jest właściwe do realizacji celu, któremu służy, i że nie wykracza poza zakres niezbędny do jego osiągnięcia (zob. ww. wyrok w sprawie DKV Belgium, pkt 38).

               60

               Unionsoa i rząd włoski uważają, że krajowe przepisy będące przedmiotem postępowania głównego mają na celu zagwarantowanie niezależności SOA oraz jakości świadczonych przez nie usług certyfikacyjnych. Konkurencja między SOA w zakresie stawek uzgadnianych z ich klientami i możliwość ustalania tych stawek na bardzo niskim poziomie groziłyby bowiem naruszeniem ich niezależności w stosunku do tych klientów i miałyby negatywny wpływ na jakość usług certyfikacyjnych.

               61

               W tym względzie należy przypomnieć, że interes ogólny związany z ochroną odbiorców rozpatrywanych usług może uzasadnić ograniczenie swobody przedsiębiorczości (zob. wyrok z dnia 30 marca 2006 r. w sprawie C-451/03 Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, Zb.Orz. s. I-2941, pkt 38).

               62

               W niniejszej sprawie, po pierwsze, SOA są odpowiedzialne za certyfikację przedsiębiorstw, ponieważ otrzymanie odpowiedniego certyfikatu stanowi warunek konieczny uczestnictwa zainteresowanych przedsiębiorstw w zamówieniach publicznych na roboty budowlane. W tym kontekście włoskie przepisy mają na celu zagwarantowanie braku jakiegokolwiek interesu gospodarczego lub finansowego mogącego wywoływać stronnicze lub dyskryminacyjne zachowania ze strony SOA w stosunku do rzeczonych przedsiębiorstw.

               63

               Po drugie, jak wynika z postanowienia odsyłającego, SOA nie mogą wykonywać działalności innej niż działalność certyfikacyjna. Co więcej, zgodnie z przepisami krajowymi muszą one posiadać środki i procedury odpowiednie do zapewnienia skuteczności i uczciwości świadczenia ich usług.

               64

               Niezależność SOA względem interesów osobistych ich klientów nabiera szczególnego znaczenia właśnie w kontekście ochrony odbiorców usług. Pewne ograniczenie możliwości uzgadniania cen usług z tymi klientami może wzmocnić ich niezależność.

               65

               W tym kontekście należy stwierdzić, że, jak w istocie zaznaczył rzecznik generalny w pkt 58 swej opinii, określenie stawek minimalnych za świadczenie takich usług zasadniczo służy zapewnieniu dobrej jakości tychże usług i jest odpowiednie dla realizacji celu ochrony ich odbiorców.

               66

               W tym względzie należy jednak podkreślić, że sporne w postępowaniu głównym przepisy krajowe dotyczące stawek, a zwłaszcza sposobu obliczania stawek minimalnych, muszą być proporcjonalne w kontekście realizacji celu, o którym mowa w poprzednim punkcie.

               67

               W niniejszej sprawie włoskie przepisy przewidują, że za każdy certyfikat zaświadczający o zezwoleniu i każde odnowienie zezwolenia oraz wszystkie uzupełniające czynności przeglądu lub zmiany należna jest opłata określana w zależności od całkowitej kwoty i liczby kategorii ogólnych lub szczególnych, dla których wystąpiono o zezwolenie.

               68

               Ocena tego, czy rzeczone przepisy nie wykraczają poza to, co konieczne dla osiągnięcia celu wskazanego w pkt 65 niniejszego wyroku, należy do sądu odsyłającego. W tym celu sąd odsyłający będzie musiał uwzględnić w szczególności sposób obliczania stawek minimalnych, zwłaszcza w zależności od liczby kategorii robót budowlanych, dla których jest wystawiony.

               69

               W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, że przepisy krajowe takie jak będące przedmiotem postępowania głównego, które narzucają SOA system minimalnych stawek za usługi certyfikacyjne świadczone na rzecz przedsiębiorstw pragnących uczestniczyć w procedurach udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, stanowią ograniczenie swobody przedsiębiorczości w rozumieniu art. 49 TFUE, lecz przepisy te są odpowiednie dla zagwarantowania realizacji celu ochrony odbiorców rzeczonych usług. Do sądu odsyłającego należy ocena, czy w świetle w szczególności sposobu obliczania stawek minimalnych, zwłaszcza w zależności od liczby kategorii robót budowlanych, dla których certyfikat jest wystawiony, rzeczone przepisy krajowe nie wykraczają poza to, co konieczne dla osiągnięcia tego celu.

         W przedmiocie kosztów

               70

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:

                     Artykuły 101 TFUE, 102 TFUE i 106 TFUE należy interpretować w ten sposób, że postanowienia te nie stoją na przeszkodzie krajowym przepisom takim jak będące przedmiotem postępowania głównego, które narzucają spółkom mającym status instytucji certyfikacyjnych (Società Organismi di Attestazione) system minimalnych stawek za usługi certyfikacyjne świadczone na rzecz przedsiębiorstw pragnących uczestniczyć w procedurach udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane.

                     Przepisy takie stanowią ograniczenie swobody przedsiębiorczości w rozumieniu art. 49 TFUE, lecz są odpowiednie dla zagwarantowania realizacji celu ochrony odbiorców rzeczonych usług. Do sądu odsyłającego należy ocena, czy w świetle w szczególności sposobu obliczania stawek minimalnych, zwłaszcza w zależności od liczby kategorii robót budowlanych, dla których certyfikat jest wystawiony, rzeczone przepisy krajowe nie wykraczają poza to, co konieczne dla osiągnięcia tego celu.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: włoski.


Wyrok Trybunału z dnia 27 maja 1981 r. # Amministrazione delle Finanze dello Stato przeciwko Essevi SpA i Carlo Salengo. # Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Corte d'appello di Milano - Włochy. # Sprawy połączone 142 oraz 143/80.


title: Wyrok Sądu pierwszej instancji (druga izba) z dnia 6 września 2006 r. # Republika Włoska (T-304/04) i Wam SpA (T-316/04) przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # Pomoc państwa - Pożyczki o obniżonym oprocentowaniu mające na celu umożliwienie utworzenia stałych placówek w krajach trzecich - Wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi i zakłócenie konkurencji - Uzasadnienie. # Sprawy połączone T-304/04 oraz T-316/04.

text:
      Wyrok Sądu Pierwszej Instancji (druga izba) z dnia 6 września 2006 r. – Włochy i Wam przeciwko Komisji
      (Sprawy połączone T‑304/04 i T‑316/04)
      Pomoc państwa – Pożyczki o obniżonym oprocentowaniu mające na celu umożliwienie utworzenia stałych placówek w krajach trzecich – Wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi i zakłócenie konkurencji – Uzasadnienie
      Pomoc przyznawana przez państwa – Decyzja Komisji stwierdzająca niezgodność pomocy ze wspólnym rynkiem (art. 87 ust. 1 WE i art. 253 WE) (por. pkt 60–78)
      Przedmiot

               Wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2006/177/WE z dnia 19 maja 2004 r. w sprawie pomocy państwa nr C 4/2003
                  (ex NN 102/2002) przyznanej przez Włochy na rzecz Wam SpA (Dz.U. 2006, L 63, str. 11).

            Sentencja

                  1)

                  Stwierdza się nieważność decyzji Komisji 2006/177/WE z dnia 19 maja 2004 r. w sprawie pomocy państwa nr C 4/2003 (ex NN 102/2002)
                     przyznanej przez Włochy na rzecz Wam SpA (Dz.U. 2006, L 63, str. 11).

                  2)

                  W pozostałej części skarga zostaje oddalona.

                  3)

                  Komisja ponosi własne koszty, a także zostaje obciążona kosztami poniesionymi przez Republikę Włoską w sprawie T‑304/04 oraz
                     przez Wam w sprawie T‑316/04, w tym kosztami poniesionymi w postępowaniu w przedmiocie środka tymczasowego.


title: Wyrok Trybunału (siódma izba) z dnia 14 czerwca 2017 r.#Verband Sozialer Wettbewerb eV przeciwko TofuTown.com GmbH.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landgericht Trier.#Odesłanie prejudycjalne – Wspólna organizacja rynków produktów rolnych – Rozporządzenie (UE) nr 1308/2013 – Artykuł 78 i część III załącznika VII – Decyzja 2010/791/UE – Definicje, oznaczenia i opisy handlowe – „Mleko” i „przetwory mleczne” – Nazwy stosowane do promocji i wprowadzania do obrotu żywności wyłącznie roślinnego pochodzenia.#Sprawa C-422/16.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (siódma izba)
      z dnia 14 czerwca 2017 r. (
            *1
         )
      „Odesłanie prejudycjalne — Wspólna organizacja rynków produktów rolnych — Rozporządzenie (UE) nr 1308/2013 — Artykuł 78 i część III załącznika VII — Decyzja 2010/791/UE — Definicje, oznaczenia i opisy handlowe — „Mleko” i „przetwory mleczne” — Nazwy stosowane do promocji i wprowadzania do obrotu żywności wyłącznie roślinnego pochodzenia”
      W sprawie C‑422/16
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Landgericht Trier (sąd okręgowy w Trewirze, Niemcy) postanowieniem z dnia 28 lipca 2016 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 1 sierpnia 2016 r., w postępowaniu:

         Verband Sozialer Wettbewerb e.V.

      przeciwko

         TofuTown.com GmbH.,

      TRYBUNAŁ (siódma izba),
      w składzie: A. Prechal, prezes izby, A. Rosas i E. Jarašiūnas (sprawozdawca), sędziowie,
      rzecznik generalny: M. Campos Sánchez-Bordona,
      sekretarz: A. Calot Escobar,
      uwzględniając pisemny etap postępowania,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu TofuTown.com GmbH przez M. Beugera, Rechtsanwalt,

               —

               w imieniu rządu niemieckiego przez K. Stranz oraz T. Henzego, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu greckiego przez G. Kanellopoulosa oraz O. Tsirkinidou, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez P. Gentilego, avvocato dello Stato,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez A.X.P. Lewisa oraz D. Triantafyllou, działających w charakterze pełnomocników,

         podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący
      Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 78 ust. 2 oraz pkt 1 i 2 części III załącznika VII do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego wspólną organizację rynków produktów rolnych oraz uchylającego rozporządzenia Rady (EWG) nr 922/72, (EWG) nr 234/79, (WE) nr 1037/2001 i (WE) nr 1234/2007 (Dz.U. 2013, L 347, s. 671).

               2

               Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Verband Sozialer Wettbewerb eV (zwanym dalej „VSW”) a TofuTown.com GmbH (zwaną dalej „TofuTown” lub „spółką TofuTown”) w przedmiocie powództwa o zaprzestanie szkodliwych praktyk wniesionego przez VSW.

         Ramy prawne

         Prawo Unii

         Rozporządzenie nr 1308/2013

               3

               Motywy 64 i 76 rozporządzenia nr 1308/2013 stanowią:

                        „(64)

                        Stosowanie norm handlowych dla produktów rolnych może przyczynić się do poprawy warunków ekonomicznych w zakresie produkcji tych produktów, wprowadzania ich do obrotu oraz do poprawy ich jakości. Stosowanie tego rodzaju norm leży zatem w interesie producentów, przedsiębiorstw handlowych i konsumentów.

                  […]

                        (76)

                        W odniesieniu do pewnych sektorów i produktów definicje, oznaczenia i opisy handlowe są istotnymi elementami ustalania warunków konkurencji. Należy zatem ustanowić dla tych sektorów lub produktów definicje, oznaczenia i opisy handlowe, które mają być używane w Unii jedynie przy wprowadzaniu do obrotu produktów spełniających odpowiednie wymogi”.

               4

               Wspomniane rozporządzenie zawiera w części II, poświęconej rynkowi wewnętrznemu, tytuł II, dotyczący przepisów regulujących wprowadzanie do obrotu i organizacje producentów. Podsekcja 2 sekcji 1 rozdziału I tego tytułu jest zatytułowana „Normy handlowe dla poszczególnych sektorów lub produktów” i zawiera art. 74–83.

               5

               Artykuł 78 rozporządzenia nr 1308/2013, zatytułowany „Definicje, oznaczenia i opisy handlowe dotyczące niektórych sektorów i produktów”, przewiduje:
               „1.   Oprócz, w stosownych przypadkach, mających zastosowanie norm handlowych stosuje się definicje, oznaczenia i opisy handlowe określone w załączniku VII do następujących sektorów lub produktów:
               […]

                        c)

                        mleka i przetworów mlecznych przeznaczonych do spożycia przez ludzi;

                  […]
               2.   Definicje, oznaczenia lub opisy handlowe określone w załączniku VII mogą być używane w Unii wyłącznie w celu wprowadzenia na rynek produktu spełniającego odpowiednie wymogi ustanowione w tym załączniku.
               3.   Komisja jest uprawniona do przyjmowania […] aktów delegowanych dotyczących zmian, odstępstw lub wyłączeń w odniesieniu do definicji i opisów handlowych przewidzianych w załączniku VII. Te akty delegowane są ściśle ograniczone do wykazanych potrzeb wynikających ze zmieniającego się popytu konsumpcyjnego, postępu technicznego lub potrzeby unowocześnienia produkcji.
               […]
               5.   Aby uwzględnić oczekiwania konsumentów i zmiany na rynku przetworów mlecznych, Komisja jest uprawniona do przyjmowania […] aktów delegowanych określających przetwory mleczne, w odniesieniu do których podaje się gatunek zwierzęcia, od którego dane mleko pochodzi, jeżeli nie jest to mleko krowie, oraz określających niezbędne przepisy”.

               6

               Podsekcja 5 sekcji 1 rozdziału I, znajdująca się w tytule II części II rozporządzenia nr 1308/2013, jest zatytułowana „Przepisy wspólne”. Artykuł 91 omawianego rozporządzenia, ujęty we wspomnianej podsekcji 5, stanowi szczegółowo:
               „Komisja może przyjmować akty wykonawcze:

                        a)

                        ustanawiające wykaz mleka i przetworów mlecznych, o których mowa w załączniku VII część III pkt 5 akapit drugi […], na podstawie orientacyjnych wykazów produktów, które państwa członkowskie uznają za odpowiadające na ich terytoriach t[emu] przepis[owi], i które to wykazy państwa członkowskie przesyłają do Komisji;

                  […]”.

               7

               Załącznik VII do tego rozporządzenia jest zatytułowany „Definicje, oznaczenia i opisy handlowe produktów, o których mowa w art. 78”. W akapicie wstępnym załącznik ten precyzuje, że do celów niniejszego załącznika „opis handlowy” oznacza „nazwę, pod którą sprzedawany jest produkt spożywczy, w rozumieniu art. 17 rozporządzenia [Parlamentu Europejskiego i Rady] (UE) nr 1169/2011 [z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności, zmiany rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1924/2006 i (WE) nr 1925/2006 oraz uchylenia dyrektywy Komisji 87/250/EWG, dyrektywy Rady 90/496/EWG, dyrektywy Komisji 1999/10/WE, dyrektywy 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, dyrektyw Komisji 2002/67/WE i 2008/5/WE oraz rozporządzenia Komisji (WE) nr 608/2004 (Dz.U. 2011, L 304, s. 18)]”.

               8

               Część III załącznika VII została zatytułowana „Mleko i przetwory mleczne”. Brzmi ona następująco:

                        „1.

                        Pojęcie »mleko« oznacza wyłącznie zwykłą wydzielinę z wymion – bez żadnych dodatków ani nie poddaną ekstrakcji – otrzymywaną z co najmniej jednego doju.
                        Pojęcie »mleko« może jednak być stosowane:

                                 a)

                                 do mleka przetworzonego bez zmiany składu lub do mleka, którego zawartość tłuszczu została znormalizowana […];

                                 b)

                                 w połączeniu z wyrazem lub wyrazami oznaczającymi typ, klasę jakości, pochodzenie lub przeznaczenie takiego mleka lub opisującymi technologiczny proces jego przetworzenia lub zmianę składu, której zostało ono poddane, pod warunkiem że zmiana ta jest ograniczona do dodania lub usunięcia naturalnych składników mleka.

                        2.

                        Do celów niniejszego załącznika pojęcie »przetwory mleczne« oznacza produkty uzyskiwane wyłącznie z mleka, przy założeniu że można dodać substancje konieczne do ich wytworzenia, o ile nie stosuje się ich do zastąpienia – w całości lub w części – jakichkolwiek naturalnych składników mleka.
                        Wyłącznie dla przetworów mlecznych zarezerwowane są:

                                 a)

                                 następujące nazwy stosowane na wszystkich etapach wprowadzania do obrotu:

                                          i)

                                          serwatka;

                                          ii)

                                          śmietanka;

                                          iii)

                                          masło;

                                          iv)

                                          maślanka;

                                    […]

                                          viii)

                                          ser;

                                          ix)

                                          jogurt;

                                    […]

                                 b)

                                 nazwy w rozumieniu […] art. 17 [rozporządzenia nr 1169/2011] faktycznie stosowane do przetworów mlecznych.

                        3.

                        Termin »mleko« oraz nazwy stosowane do przetworów mlecznych mogą być stosowane również w połączeniu ze słowem lub słowami oznaczającymi przetwory złożone, których żadna część nie zastępuje ani nie ma w zamierzeniu zastępować żadnego składnika mleka i w których mleko lub produkt mleczny są częścią zasadniczą – zarówno w kategoriach ilości, jak i charakterystyki produktu.

                        4.

                        W odniesieniu do mleka podaje się gatunek zwierzęcia, od którego dane mleko pochodzi, jeżeli nie jest to mleko krowie.

                        5.

                        Nazwy, o których mowa w pkt 1, 2 i 3, nie mogą być stosowane do produktów innych niż te, o których mowa w tych punktach.
                        Przepis ten nie ma jednak zastosowania do nazw produktów, których dokładny charakter jest oczywisty ze względu na tradycyjne stosowanie, lub kiedy nazwy te są wyraźnie stosowane w celu opisania charakterystycznej cechy produktu.

                        6.

                        W odniesieniu do produktów innych niż opisane w pkt 1, 2 i 3 niniejszej części nie wolno używać żadnej etykiety, dokumentu handlowego, materiału reklamowego ani żadnej formy reklamy […], ani żadnej formy prezentacji, które wskazywałyby, implikowałyby lub sugerowałyby, że produkt ten jest produktem mleczarskim.

                  […]”.

               9

               Przepisy części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 powtarzają bez istotnych zmian przepisy figurujące uprzednio w załączniku XII do rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 z dnia 22 października 2007 r. ustanawiającego wspólną organizację rynków rolnych oraz przepisy szczegółowe dotyczące niektórych produktów rolnych (rozporządzenia o jednolitej wspólnej organizacji rynku) (Dz.U. 2007, L 299, s. 1), które powtórzyło bez istotnych zmian przepisy rozporządzenia Komisji (EWG) nr 1898/87 z dnia 2 lipca 1987 r. w sprawie ochrony oznaczeń stosowanych w obrocie mlekiem i przetworami mlecznymi (Dz.U. 1987, L 182, s. 36).

         Decyzja 2010/791/WE

               10

               Zgodnie z brzmieniem art. 1 decyzji Komisji 2010/791/UE z dnia 20 grudnia 2010 r. zawierającej wykaz produktów, o których mowa w pkt III.1 akapit drugi w załączniku XII do rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 (Dz.U. 2010, L 336, s. 55), decyzja ta wymienia w załączniku I produkty odpowiadające na terytorium Unii produktom określonym w tym przepisie.

               11

               Motyw 3 tej decyzji uściśla:
               „Państwa członkowskie muszą przedstawiać Komisji orientacyjne wykazy produktów, które ich zdaniem spełniają, na ich terytorium, kryteria kwalifikowania się do powyższego wyjątku […]. Na tym wykazie należy umieścić nazwy odnośnych produktów zgodne z ich tradycyjnym stosowaniem w różnych językach Unii, w celu wprowadzenia tych nazw do użytku we wszystkich państwach członkowskich […]”.

               12

               Zgodnie z art. 230 ust. 1 akapit pierwszy i art. 230 ust. 2 rozporządzenia nr 1308/2013 rozporządzenie to uchyliło rozporządzenie nr 1234/2007, a wszelkie odesłania do rozporządzenia nr 1234/2007 traktuje się jako odesłania do rozporządzenia nr 1308/2013. Decyzja 2010/791 zawiera odtąd wykaz produktów wymienionych w pkt 5 akapit drugi części III załącznika VII do tego ostatniego rozporządzenia.

         Rozporządzenie nr 1169/2011

               13

               Artykuł 17 rozporządzenia nr 1169/2011, zatytułowany „Nazwa środka spożywczego”, w ust. 1 stanowi:
               „Nazwą środka spożywczego jest jego nazwa przewidziana w przepisach. W przypadku braku takiej nazwy nazwą środka spożywczego jest jego nazwa zwyczajowa, a jeśli nazwa zwyczajowa nie istnieje lub nie jest stosowana, przedstawia się nazwę opisową tego środka spożywczego”.

         Prawo niemieckie

               14

               Gesetz gegen den unlauteren Wettbewerb (ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji), w brzmieniu znajdującym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, stanowi w § 3a:
               „W sposób nieuczciwy działa ten, kto postępuje niezgodnie z przepisem ustawy, który również służy w interesie uczestników rynku jego uregulowaniu, [o ile] naruszenie może dotkliwie naruszyć interesy konsumentów, innych uczestników rynku lub podmiotów konkurujących”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               15

               VSW jest niemieckim stowarzyszeniem, którego celem jest między innymi zwalczanie nieuczciwej konkurencji. TofuTown jest spółką prowadzącą działalność w sektorze produkcji i dystrybucji żywności wegetariańskie i wegańskiej. Pozwana między innymi zajmuje się promocją i dystrybucją wyrobów wyłącznie roślinnego pochodzenia pod nazwą „Soyatoo masło z Tofu”, „serek roślinny, „Veggie-Cheese”, „Cream” oraz pod innymi podobnymi nazwami.

               16

               VSW, oceniwszy, że promocja przez TofuTown własnych wyrobów wyłącznie roślinnego pochodzenia narusza reguły konkurencji, wniosła powództwo o zaprzestanie szkodliwych praktyk przeciwko tej spółce do Landgericht Trier (sądu okręgowego w Trewirze, Niemcy), powołując się na naruszenie § 3a ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji w związku z pkt 1 i 2 części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 oraz art. 78 tego rozporządzenia.

               17

               Spółka TofuTown twierdzi natomiast, że stosowana przez nią reklama wyrobów roślinnych noszących sporne nazwy nie narusza tych przepisów prawa Unii, ponieważ z jednej strony sposób, w jaki konsumenci rozumieją te pojęcia, zmienił się w istotny sposób w ostatnich latach, a z drugiej strony nie posługuje się ona nazwami takimi jak „masło” lub „cream” w sposób wyizolowany, ale zawsze w połączeniu z innymi pojęciami odsyłającymi do roślinnego pochodzenia danego produktu, jak w przypadku „masła z tofu” lub „rice spray cream”.

               18

               Sąd odsyłający odwołuje się w tym zakresie do wyroku z dnia 16 grudnia 1999 r., UDL (C‑101/98, EU:C:1999:615), w którym Trybunał orzekł co do zasady, że posługiwanie się nazwą „ser” w stosunku do przetworu mlecznego, w składzie którego tłuszcz mleczny został zastąpiony przez tłuszcze pochodzenia roślinnego, nawet jeśli nazwa ta została uzupełniona dodatkowym opisem, jest sprzeczne z rozporządzeniem nr 1898/87. Niemniej jednak sąd ten wyraża wątpliwość co do właściwej wykładni art. 78 rozporządzenia nr 1308/2013 w związku pkt 1 i 2 części III załącznika VII do tego rozporządzenia, jaką należy przyjąć w celu rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu.

               19

               W tych okolicznościach Landgericht Trier (sąd okręgowy w Trewirze) postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:

                        „1)

                        Czy art. 78 ust. 2 rozporządzenia nr 1308/2013 należy interpretować w ten sposób, że definicje, oznaczenia i opisy handlowe w rozumieniu załącznika VII nie muszą spełniać odpowiednich wymogów tego załącznika, w wypadku gdy odpowiednie definicje, oznaczenia i opisy handlowe są uzupełnione dodatkiem stanowiącym wyjaśnienie względnie opis (jak np. »masło z tofu« dla produktu czysto roślinnego)?

                        2)

                        Czy pkt 1 części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 należy rozumieć w ten sposób, że pojęcie »mleka« oznacza wyłącznie zwykłą wydzielinę z wymion – bez żadnych dodatków ani niepoddaną ekstrakcji – otrzymywaną z co najmniej jednego doju albo że pojęcie »mleka« może – w danym wypadku przy dodaniu pojęć wyjaśniających, takich jak »mleko sojowe« – być także wykorzystywane w odniesieniu do produktów roślinnych (wegańskich) przy ich wprowadzaniu do obrotu?

                        3)

                        Czy pkt 2 części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 w związku z art. 78 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że wymienione szczegółowo w pkt 2 lit. a) oznaczenia, a w szczególności »serwatka«, »śmietana« [„Rahm« w języku niemieckim], »masło«, »maślanka«, »ser«, »jogurt« albo pojęcie »śmietanki« [»Sahne« w języku niemieckim] itd., są wyłącznie zastrzeżone dla przetworów mlecznych albo czy w zakres przedmiotowy pkt 2 części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 mogą również wchodzić czysto wegetariańskie/wegańskie produkty, które zostały wytworzone bez mleka (pochodzenia zwierzęcego)?”.

         W przedmiocie pytań prejudycjalnych

               20

               Zadając trzy przytoczone pytania, które należy rozważyć łącznie, sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia. czy wykładni art. 78 ust. 2 i części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 należy dokonywać w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by nazwa „mleko” oraz nazwy, które rozporządzenie to zastrzega dla przetworów mlecznych, były stosowane do oznaczania – dla celów wprowadzania do obrotu lub reklamy – wyrobów wyłącznie roślinnego pochodzenia, nawet wówczas, gdy nazwy te są uzupełnione wyjaśnieniem lub opisem wskazującym na roślinne pochodzenie danego produktu.

               21

               Zgodnie z brzmieniem art. 78 ust. 2 tego rozporządzenia definicje, oznaczenia lub opisy handlowe określone w załączniku VII do tego rozporządzenia mogą być używane w Unii wyłącznie w celu wprowadzenia na rynek produktu spełniającego odpowiednie wymogi ustanowione w tym załączniku.

               22

               Część III owego załącznika VII odnosi się do mleka i przetworów mlecznych. Punkt 1 akapit pierwszy części III załącznika VII przewiduje, że nazwa „mleko” jest „wyłącznie zastrzeżon[a] dla zwykłej wydzieliny z wymion bez żadnych dodatków ani nie poddan[ej] ekstrakcji otrzymywan[ej] z co najmniej jednego doju”. Punkt 1 akapit drugi lit. a) części III załącznika VII uszczegóławia jednak, że nazwa „mleko” może być stosowana do oznaczania „mleka przetworzonego bez zmiany składu lub do mleka, którego zawartość tłuszczu została znormalizowana”, a lit. b) dodaje, że nazwa ta może być stosowana „w połączeniu z wyrazem lub wyrazami oznaczającymi typ, klasę jakości, pochodzenie lub przeznaczenie takiego mleka lub opisującymi technologiczny proces jego przetworzenia lub zmianę składu, której zostało ono poddane, pod warunkiem że zmiana ta jest ograniczona do dodania lub usunięcia naturalnych składników mleka”.

               23

               Z brzmienia tego pkt 1 wynika zatem jasno, że co do zasady nazwa „mleko” nie może być zgodnie z prawem stosowana do oznaczania wyrobów wyłącznie roślinnego pochodzenia, skoro zgodnie z tym przepisem mleko jest produktem pochodzenia zwierzęcego, co wynika również z pkt 4 części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013, który przewiduje, że w odniesieniu do mleka podaje się gatunek zwierzęcia, od którego dane mleko pochodzi, jeżeli nie jest to mleko krowie, jak również z art. 78 ust. 5 tego rozporządzenia, który upoważnia Komisję do przyjmowania aktów delegowanych określających przetwory mleczne, w odniesieniu do których podaje się gatunek zwierzęcia, od którego dane mleko pochodzi, jeżeli nie jest to mleko krowie.

               24

               Z brzmienia tego przepisu wynika również, że wzmianki stanowiące wyjaśnienie lub opis, mające na celu wskazanie pochodzenia roślinnego danego produktu, takie jak „z soi” lub „z tofu” – sporne w postępowaniu głównym – nie wchodzą w zakres pojęć, które mogą być stosowane łącznie z nazwą „mleko” zgodnie z pkt 1 akapit drugi lit. b) części III załącznika VII, skoro zmiany składu mleka, które zgodnie z tym przepisem mogą zostać oznaczone dodatkowymi pojęciami, ograniczają się do dodania lub usunięcia naturalnych składników mleka, co nie zawiera w sobie całkowitego zastąpienia mleka produktem wyłącznie roślinnego pochodzenia.

               25

               Odnosząc się do przetworów mlecznych, pkt 2 akapit pierwszy części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 stanowi, że „przetwory mleczne” oznaczają „produkty uzyskiwane wyłącznie z mleka, przez co należy rozumieć, że można do nich dodać substancje konieczne do ich wytwarzania, pod warunkiem że substancje te nie są używane do zastąpienia, w całości lub częściowo, jakichkolwiek naturalnych składników mleka”. Punkt 2 akapit drugi lit. a) precyzuje ponadto, że „wyłącznie dla przetworów mlecznych” zastrzeżone są z jednej strony następujące nazwy stosowane na wszystkich etapach wprowadzania do obrotu: „serwatka”, „śmietanka”, „masło”, „maślanka”, „jogurt”, a z drugiej strony w szczególności nazwy w rozumieniu art. 17 rozporządzenia nr 1169/2011 „faktycznie stosowane do przetworów mlecznych”.

               26

               Z brzmienia owego pkt 2 wynika zatem, że „przetwory mleczne”, pochodzące wyłącznie z mleka, winny zawierać jego składniki. Trybunał rozstrzygał już w tym względzie, że przetwory mleczne, w których jakikolwiek ze składników mleka został zastąpiony, nawet jeśli tylko częściowo, nie mogą być oznaczane jedną z nazw wymienionych w pkt 2 akapit drugi lit. a) części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 (zob. podobnie wyrok z dnia 16 grudnia 1999 r., UDL, C‑101/98, EU:C:1999:615, pkt 20–22). Rozstrzygnięcie to co do zasady odnosi się a fortiori do produktów wyłącznie roślinnego pochodzenia, skoro produkty takie z definicji nie zawierają żadnego składnika mleka.

               27

               W konsekwencji nazwy wymienione w pkt 2 akapit drugi lit. a) części III załącznika VII do tego rozporządzenia, takie jak „serwatka”, „śmietanka”, „masło”, „ser” i „jogurt”, do których odwołuje się sąd odsyłający, nie mogą co do zasady być zgodnie z prawem stosowane do oznaczenia wyrobów wyłącznie roślinnego pochodzenia.

               28

               Identyczny zakaz wnika z pkt 2 akapit drugi lit. b) części III załącznika VII do tego rozporządzenia w odniesieniu do nazw w rozumieniu art. 17 rozporządzenia nr 1169/2011 faktycznie stosowanych do przetworów mlecznych. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 17 ust. 1 tego rozporządzenia nazwą środka spożywczego jest jego nazwa przewidziana w przepisach lub – w przypadku braku takiej nazwy – jego nazwa zwyczajowa, a jeśli nazwa zwyczajowa nie istnieje lub nie jest stosowana, przedstawia się nazwę opisową.

               29

               Mimo że pojęcie „Sahne” w języku niemieckim – które sąd odsyłający odróżnił w swym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym od pojęcia „Rahm”, figurującego w pkt 2 akapit drugi lit. a) ppkt (ii) części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 – podobnie jak pojęcie „chantilly” w języku francuskim nie figuruje w pkt 2 akapit drugi lit. a) ppkt (ii) części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013, to jednak pojęcie to oznacza śmietanę do ubijania.

               30

               Chodzi tu zatem o nazwę w rozumieniu art. 17 rozporządzenia nr 1169/2011, rzeczywiście stosowaną do przetworów mlecznych. W związku z tym nazwa ta co do zasady nie może być stosowana zgodnie z prawem do oznaczenia wyrobów wyłącznie roślinnego pochodzenia.

               31

               Rozważając – w kontekście oceny zgodności z prawem stosowania nazwy „mleko” lub nazw zastrzeżonych na mocy rozporządzenia nr 1308/2013 wyłącznie dla przetworów mlecznych do oznaczania wyrobów wyłącznie roślinnego pochodzenia – ewentualne znaczenie dodatkowych wzmianek stanowiących wyjaśnienie lub opis wskazujące na pochodzenie roślinne danego produktu, takie jak „z soi” lub „z tofu”, do których odwołuje się sąd odsyłający, należy wskazać, że pkt 3 części III złącznika VII do tego rozporządzenia przewiduje, iż „[p]ojęcie »mleko« oraz nazwy stosowane do przetworów mlecznych mogą być stosowane również w połączeniu ze słowem lub słowami oznaczającymi przetwory złożone, których żadna część nie zastępuje ani nie ma w zamierzeniu zastępować żadnego składnika mleka i w których mleko lub produkt mleczny są częścią zasadniczą – zarówno w kategoriach ilości, jak i charakterystyki produktu”.

               32

               Przesłanek tych nie spełniają jednak wyroby wyłącznie roślinnego pochodzenia, takie jak produkty, które nie zawierają ani mleka, ani przetworów mlecznych. Przytoczony pkt 3 nie może zatem posłużyć jako podstawa zgodnego z prawem stosowania nazwy „mleko” lub nazw wyłącznie zastrzeżonych dla przetworów mlecznych do oznaczania wyrobów wyłącznie roślinnego pochodzenia, uzupełnionych jedną lub wieloma wzmiankami stanowiącymi wyjaśnienie lub opis wskazujący na roślinne pochodzenie danego produktu.

               33

               Ponadto, o ile zgodnie z pkt 5 akapit pierwszy części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 nazwy, o których mowa w pkt 1–3, nie mogą być stosowane do produktów innych niż te, o których mowa w tych punktach, o tyle pkt 5 akapit drugi przewiduje w szczególności, że akapit pierwszy „nie ma jednak zastosowania do nazw produktów, których dokładny charakter jest oczywisty ze względu na tradycyjne stosowanie, lub kiedy nazwy te są wyraźnie stosowane w celu opisania charakterystycznej cechy produktu”.

               34

               Wykaz produktów, o którym mowa w ostatnim wspomnianym przepisie, który zgodnie z art. 121 akapit pierwszy lit. b) ppkt (i) rozporządzenia nr 1234/2007 stał się co do zasady art. 91 akapit pierwszy lit. a) rozporządzenia nr 1308/2013, został ustanowiony w załączniku I do decyzji 2010/791. Tym samym wyłącznie produkty wymienione w tym załączniku wchodzą w zakres wyjątku przewidzianego w akapicie drugim tego przepisu.

               35

               W niniejszym przypadku należy wskazać, że wykaz ten nie zawiera odniesienia do produktów z soi i tofu.

               36

               Ponadto, o ile wspomniany wykaz wymienia w języku francuskim produkt o nazwie „crème de riz”, o tyle nie wymienia on w języku angielskim produkt o nazwie „rice cream spray”, wskazanego przez sąd odsyłający jako produkt sporny w postępowaniu głównym, ani nawet produktu o nazwie „rice cream”. W tym względzie należy podkreślić, że z motywu 3 decyzji 2010/791 wynika, że w wykazie, który decyzja ta ustanawia, figurują produkty, które zostały zidentyfikowane w państwach członkowskich jako odpowiadające na ich terytoriach kryteriom przewidzianym w pkt 5 akapit drugi części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013, oraz że nazwy tych produktów są umieszczone zgodnie z ich tradycyjnym zastosowaniem w różnych językach Unii. Tym samym fakt, że nazwa „crème de riz” w języku francuskim została uznana za odpowiadającą tym kryteriom, nie oznacza, że nazwa „rice cream” również im odpowiada.

               37

               Należy poza tym wskazać, że choć ze wspomnianego wykazu wynika, iż stosowanie dla oznaczenia produktu pojęcia „cream” wraz z pojęciem uzupełniającym jest dopuszczalne w pewnych warunkach, w szczególności do określania napojów alkoholowych lub zup, to jednak żaden z tych warunków nie wydaje się spełniony w odniesieniu do spornej w postępowaniu głównym nazwy takiej jak „rice cream spray”. Podobnie, o ile pojęcie „creamed” wraz z oznaczeniem produktu pochodzenia roślinnego jest dopuszczalne o tyle dotyczy to tylko przypadków, gdy „pojęcie »creamed« określa charakterystyczną strukturę produktu”.

               38

               Wynika stąd, że żaden z produktów wymienionych przez sąd odsyłający tytułem przykładu nie znajduje się we wspomnianym wykazie oraz że w konsekwencji żadna z nazw, które sąd ten cytuje, nie wchodzi w zakres przedmiotowy wyjątku przewidzianego w pkt 5 akapit drugi części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013, czego ocena w stosunku do każdego z produktów spornych w postępowaniu głównym należy do tego sądu.

               39

               Poza tym art. 78 ust. 3 rozporządzenia nr 1308/2013 przewiduje, że aby odpowiedzieć na ujawniające się potrzeby wynikające ze zmieniającego się popytu konsumpcyjnego, postępu technicznego lub potrzeby unowocześnienia produkcji, Komisja jest uprawniona do przyjmowania aktów delegowanych dotyczących zmian, odstępstw lub wyłączeń w odniesieniu do definicji i opisów handlowych przewidzianych w załączniku VII do tego rozporządzenia. Tego rodzaju akt, odnoszący się do definicji i opisów handlowych mleka i przetworów mlecznych, nie został jednak do dziś przyjęty przez Komisję.

               40

               Z ogółu powyższych rozważań wynika, że nazwa „mleko” oraz nazwy zastrzeżone wyłącznie dla przetworów mlecznych nie mogą być zgodnie z prawem stosowane dla oznaczenia wyrobu wyłącznie roślinnego pochodzenia, chyba że produkt ten nie figuruje w wykazie ustanowionym w załączniku I do decyzji 2010/791, przy czym dodatkowe wzmianki stanowiące wyjaśnienie lub opis, wskazujące na roślinne pochodzenie danego produktu, takie jak sporne w postępowaniu głównym, nie mają wpływu na ten zakaz (zob. podobnie wyrok z dnia 16 grudnia 1999 r., UDL, C‑101/98, EU:C:1999:615, pkt 25–28).

               41

               Z art. 78 ust. 2 w związku z pkt 6 akapit pierwszy części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 wynika ponadto, że zakaz ten dotyczy zarówno wprowadzania do obrotu, jak i reklamy.

               42

               Wbrew temu, co twierdzi TofuTown, wykładnia przedstawiona w pkt 40 i 41 niniejszego wyroku znajduje potwierdzenie w celach tego rozporządzenia oraz nie narusza ani zasady proporcjonalności, ani zasady równego traktowania.

               43

               Jak zatem wynika z motywów 64 i 76 tego rozporządzenia, cele realizowane przez omawiane przepisy polegają w szczególności na poprawie warunków ekonomicznych w zakresie produkcji, wprowadzania ich do obrotu oraz poprawy ich jakości w interesie producentów, przedsiębiorstw handlowych i konsumentów oraz na ochronie konsumentów i konkurencji. Przepisy te – w zakresie, w jakim przewidują one, że wyłącznie produkty spełniające przewidziane nimi wymogi mogą być oznaczone nazwą „mleko” oraz nazwami zastrzeżonymi wyłącznie dla przetworów mlecznych, i to nawet wówczas, gdy nazwy te są uzupełnione wyjaśnieniem lub opisem, takimi jak sporne w postępowaniu głównym – przyczyniają się do realizacji tych celów.

               44

               W przypadku braku takiego ograniczenia nazwy te nie pozwalałyby w szczególności na dalszą identyfikację w sposób pewny produktów o szczególnych cechach, wynikających z naturalnego składu mleka zwierzęcego, co byłoby sprzeczne z ochroną konsumentów ze względu na prawdopodobieństwo wprowadzenia ich w błąd. Byłoby to również sprzeczne z celem poprawy warunków ekonomicznych w zakresie produkcji tych wyrobów, wprowadzania ich do obrotu oraz poprawy jakości „mleka” i „przetworów mlecznych”.

               45

               Zasada proporcjonalności wymaga, by akty instytucji Unii były w stanie realizować uzasadnione cele, którym przepisy te mają służyć, i nie wykraczały poza to, co konieczne do ich realizacji, przy czym gdy istnieje możliwość wyboru spośród większej liczby odpowiednich rozwiązań, należy stosować te najmniej restrykcyjne, a wynikające z tego niedogodności nie mogą być nadmierne w stosunku do zamierzonych celów (zob. podobnie wyroki: z dnia 16 grudnia 1999 r., UDL, C‑101/98, EU:C:1999:615, pkt 30; z dnia 17 marca 2011 r., AJD Tuna, C‑221/09, EU:C:2011:153, pkt 79 i przytoczone tam orzecznictwo).

               46

               Prawodawca Unii ma w dziedzinie wspólnej polityki rolnej znaczną swobodę uznania, odpowiadającą nałożonej nań w art. 40 i 43 TFUE odpowiedzialności politycznej, zatem wyłącznie oczywiście niewłaściwy charakter środka przyjętego w tej dziedzinie w stosunku do celu realizowanego przez właściwą instytucję może wpływać na zgodność takiego środka z prawem (zob. podobnie wyroki: z dnia 16 grudnia 1999 r., UDL, C‑101/98, EU:C:1999:615, pkt 31; z dnia 17 października 2013 r., Schaible, C‑101/12, EU:C:2013:661, pkt 48).

               47

               W niniejszym przypadku, jak to zostało wskazane w pkt 43 niniejszego wyroku, przepisy, o których wykładnię zwrócił się sąd odsyłający, zmierzają do poprawy warunków ekonomicznych w zakresie produkcji i wprowadzania do obrotu danych produktów oraz do poprawy ich jakości w celu ochrony konsumentów i konkurencji.

               48

               Okoliczność, że w procesie wprowadzania do obrotu lub w reklamie stosowanie nazwy „mleko” i nazw zastrzeżonych wyłącznie dla przetworów mlecznych jest możliwe wyłącznie w odniesieniu do produktów, które są zgodne z wymogami przewidzianymi w części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013, gwarantuje w szczególności producentom tych wyrobów niezakłóconą konkurencję, a konsumentom tych produktów – że wyroby oznaczone tymi nazwami spełniają te same normy jakości, chroniąc ich przed prawdopodobieństwem popełnienia błędu co do składu produktów, które owi konsumenci zamierzają nabyć. Przepisy, których dotyczy wniosek w niniejszej sprawie, są zatem w stanie realizować te cele. Poza tym przepisy te nie wykraczają poza zakres konieczny do ich osiągnięcia, gdyż dodatkowe wzmianki stanowiące wyjaśnienie lub opis wspomnianych nazw w celu oznaczenia produktów, które nie spełniają przytoczonych wymogów, jak orzekł Trybunał, nie wyłączają z całkowitą pewnością prawdopodobieństwa wprowadzenia konsumentów w błąd. W konsekwencji przepisy, których dotyczy wniosek w niniejszej sprawie, nie naruszają zasady proporcjonalności (zob. podobnie wyrok z dnia 16 grudnia 1999 r., UDL, C‑101/98, EU:C:1999:615, pkt 32–34).

               49

               Zasada niedyskryminacji wymaga, by porównywalne sytuacje nie były traktowane w sposób odmienny, a sytuacje odmienne nie były traktowane w sposób identyczny, chyba że jest to obiektywnie uzasadnione (wyroki: z dnia 6 grudnia 2005 r., ABNA i in., C‑453/03, C‑11/04, C‑12/04 i C‑194/04, EU:C:2005:741, pkt 63; a także z dnia 30 czerwca 2016 r., Lidl, C‑134/15, EU:C:2016:498, pkt 46).

               50

               Okoliczność, iż w niniejszej sprawie producenci wegetariańskich lub wegańskich substytutów mięsa lub ryb nie podlegają zdaniem TofuTown ograniczeniom w stosowaniu opisów handlowych porównywalnym do ograniczeń obowiązujących wytwórców wegetariańskich lub wegańskich substytutów mleka lub przetworów mlecznych na podstawie części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013, nie może być traktowana jako sprzeczna z zasadą równego traktowania.

               51

               W istocie bowiem każdy sektor wspólnej organizacji rynków produktów rolnych ustanowiony tym rozporządzeniem odznacza się właściwymi sobie cechami szczególnymi. W konsekwencji porównanie mechanizmów technicznych stosowanych do regulowania różnych sektorów rynku nie może stanowić ważnej podstawy dla wykazania zarzutu dyskryminacji między różnymi produktami podlegającymi różnym przepisom (zob. podobnie wyroki: z dnia 28 października 1982 r., Lion i in., 292/81 i 293/81, EU:C:1982:375, pkt 24; a także z dnia 30 czerwca 2016 r., Lidl, C‑134/15, EU:C:2016:498, pkt 49). Mleko i przetwory mleczne należą do sektora innego niż sektory różnych rodzajów mięs, czy sektora produktów rybołówstwa, które wchodzą w zakres innej wspólnej organizacji rynków.

               52

               W świetle całości powyższych rozważań na przedłożone pytania należy odpowiedzieć, że wykładni art. 78 ust. 2 i części III załącznika VII do rozporządzenia nr 1308/2013 należy dokonywać w taki sposób, że przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by nazwa „mleko” oraz nazwy, które rozporządzenie to zastrzega wyłącznie dla przetworów mlecznych, były stosowane do oznaczania – dla celów wprowadzania do obrotu lub reklamy – wyrobów wyłącznie roślinnego pochodzenia, nawet wówczas, gdy nazwy te są uzupełnione wyjaśnieniem lub opisem wskazującym na roślinne pochodzenie danego produktu, chyba że produkt ten jest wymieniony w załączniku I do decyzji 2010/791.

         W przedmiocie kosztów

               53

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (siódma izba) orzeka, co następuje:

                     Wykładni art. 78 ust. 2 i części III załącznika VII do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego wspólną organizację rynków produktów rolnych oraz uchylającego rozporządzenia Rady (EWG) nr 922/72, (EWG) nr 234/79, (WE) nr 1037/2001 i (WE) nr 1234/2007 należy dokonywać w taki sposób, że przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by nazwa „mleko” oraz nazwy, które rozporządzenie to zastrzega wyłącznie dla przetworów mlecznych, były stosowane – dla celów wprowadzania do obrotu lub reklamy – do oznaczania wyrobów wyłącznie roślinnego pochodzenia, nawet wówczas, gdy nazwy te są uzupełnione wyjaśnieniem lub opisem wskazującym na roślinne pochodzenie danego produktu, chyba że produkt ten jest wymieniony w załączniku I do decyzji Komisji 2010/791/UE z dnia 20 grudnia 2010 r. zawierającej wykaz produktów, o których mowa w pkt III.1 akapit drugi załącznika XII do rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: niemiecki.