title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 12 stycznia 2010 r.#Domnica Petersen przeciwko Berufungsausschuss für Zahnärzte für den Bezirk Westfalen-Lippe.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Sozialgericht Dortmund - Niemcy.#Dyrektywa 2000/78/WE - Artykuł 2 ust. 5 i art. 6 ust. 1 - Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek - Przepis krajowy przewidujący granicę wieku 68 lat dla wykonywania działalności dentysty ubezpieczenia zdrowotnego - Zamierzony cel - Pojęcie "środka koniecznego dla ochrony zdrowia" - Spójność - Odpowiedni i właściwy charakter środka.#Sprawa C-341/08.

text:
      Sprawa C‑341/08
      Domnica Petersen
      przeciwko
      Berufungsausschuss für Zahnärzte für den Bezirk Westfalen-Lippe
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sozialgericht Dortmund)
      Dyrektywa 2000/78/WE – Artykuł 2 ust. 5 i art. 6 ust. 1 – Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek – Przepis krajowy przewidujący granicę wieku 68 lat dla wykonywania działalności dentysty ubezpieczenia zdrowotnego – Zamierzony cel – Pojęcie środka koniecznego dla ochrony zdrowia – Spójność – Odpowiedni i właściwy charakter środka
      Streszczenie wyroku
      1.        Polityka społeczna – Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy – Dyrektywa 2000/78 – Zakaz dyskryminacji ze względu
            na wiek
      (dyrektywa Rady 2000/78, art. 2 ust. 5, art. 6 ust. 1)
      2.        Prawo wspólnotowe – Zasady – Równość traktowania – Dyskryminacja ze względu na wiek – Zakaz – Obowiązek sądów krajowych
      1.        Wykładni art. 2 ust. 5 dyrektywy 2000/78 ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia
         i pracy należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie obowiązywaniu przepisu krajowego, takiego jak będący przedmiotem
         sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, ustanawiającego górną granicę wieku dla wykonywania działalności lekarza dentysty
         ubezpieczenia zdrowotnego, w niniejszym przypadku 68 lat, jeśli jedynym celem tego przepisu jest ochrona zdrowia pacjentów
         przed spadkiem sprawności zawodowej tych lekarzy dentystów po osiągnięciu tego wieku, skoro ta sama granica wieku nie znajduje
         zastosowania do lekarzy dentystów pozakontraktowych.

      Wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie obowiązywaniu takiego przepisu,
         jeśli jego celem jest podział szans zawodowych między pokoleniami w ramach zawodu lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego,
         gdy z uwagi sytuację na rynku pracy przepis ten jest właściwy i konieczny dla osiągnięcia tego celu.

      Do sądu krajowego należy zidentyfikowanie celu realizowanego przez przepis ustanawiający tę granicę wieku poprzez zbadanie
         powodów utrzymania go w mocy.

      (por. pkt 78; pkt 1 sentencji)
      2.        W przypadku gdy zważywszy na realizowany przez nie cel, uregulowanie krajowe ustanawiające górną granicę wieku dla wykonywania
         działalności lekarza ubezpieczenia zdrowotnego jest sprzeczne z dyrektywą 2000/78 ustanawiającą ogólne warunki ramowe równego
         traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy, do sądu krajowego, przed którym toczy się spór pomiędzy jednostką a podmiotem
         administracyjnym, należy niezastosowanie tego uregulowania, nawet jeśli jest ono wcześniejsze od dyrektywy i jeśli prawo krajowe
         nie przewiduje niestosowania tego uregulowania.

      (por. pkt 81; pkt 2 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 12 stycznia 2010 r.(*)

      Dyrektywa 2000/78/WE – Artykuł 2 ust. 5 i art. 6 ust. 1 – Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek – Przepis krajowy przewidujący granicę wieku 68 lat dla wykonywania działalności dentysty ubezpieczenia zdrowotnego – Zamierzony cel – Pojęcie środka koniecznego dla ochrony zdrowia – Spójność – Odpowiedni i właściwy charakter środka
      W sprawie C‑341/08
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sozialgericht
         Dortmund (Niemcy) postanowieniem z dnia 25 czerwca 2008 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 24 lipca 2008 r., w postępowaniu:

      Domnica Petersen
      przeciwko
      Berufungsausschuss für Zahnärzte für den Bezirk Westfalen-Lippe,
      przy udziale:
      AOK Westfalen-Lippe,
      BKK-Landesverband Nordrhein-Westfalen,
      Vereinigte IKK,
      Deutsche Rentenversicherung Knappschaft-Bahn-See – Dezernat 0.63,
      Landwirtschaftliche Krankenkasse NRW,
      Verband der Angestellten-Krankenkassen eV,
      AEV – Arbeiter-Ersatzkassen-Verband eV,
      Kassenzahnärtzliche Vereinigung Westfalen-Lippe,

      TRYBUNAŁ (wielka izba),
      w składzie: K. Lenaerts, prezes trzeciej izby, pełniący obowiązki prezesa, E. Levits, P. Lindh (sprawozdawca), prezesi izb,
         C.W.A. Timmermans, A. Rosas, P. Kūris, A. Borg Barthet, A. Ó Caoimh i L. Bay Larsen, sędziowie,

      rzecznik generalny: Y. Bot,
      sekretarz: C. Strömholm, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 7 lipca 2009 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu D. Petersen przez H.J. Brinka, Rechtsanwalt,
      –        w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę oraz N. Grafa Vitzthuma, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu Irlandii przez D. O’Hagana, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez P. McGarry’ego, BL,
      –        w imieniu rządu włoskiego przez I. Bruni, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez M. Russo, avvocato dello
         Stato,

      –        w imieniu rządu polskiego przez M. Dowgielewicza, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez V. Kreuschitza, J. Enegrena oraz B. Conte, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 3 września 2009 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada
         2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. L 303, s. 16, zwanej
         dalej „dyrektywą”).

      2        Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu toczącego się pomiędzy D. Petersen a Berufungsausschuss für Zahnärzte für
         den Bezirk Westfalen-Lippe (izbą odwoławczą w sprawach dotyczących prowadzenia działalności dentystycznej w okręgu Westfalen‑Lippe)
         w przedmiocie odmowy dopuszczenia zainteresowanej do wykonywania zawodu dentysty ubezpieczenia zdrowotnego po przekroczeniu
         przez nią 68 roku życia.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3        Dyrektywa została przyjęta na podstawie art. 13 WE. Motywy 9, 11 i 25 tej dyrektywy mają następujące brzmienie:

      „(9)      Zatrudnienie i praca są podstawowymi elementami mającymi zapewnić równe szanse dla wszystkich i w szerokim zakresie przyczyniają
         się do pełnego uczestnictwa obywateli w życiu gospodarczym, kulturalnym i społecznym oraz do ich rozwoju.

      […]
      (11)      Dyskryminacja ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną może być przeszkodą
         w realizacji celów traktatu WE, w szczególności w zakresie wysokiego poziomu zatrudnienia i ochrony socjalnej, podnoszenia
         poziomu i jakości życia, spójności gospodarczej i społecznej, solidarności i swobodnego przepływu osób.

      […]
      (25)      Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek jest podstawowym elementem na drodze do osiągnięcia celów określonych w wytycznych
         dotyczących zatrudnienia i popierania zróżnicowania zatrudnienia. Jednakże w niektórych okolicznościach różnice w traktowaniu
         ze względu na wiek mogą być uzasadnione i wymagają wprowadzenia szczególnych przepisów, które mogą się różnić w zależności
         od sytuacji państw członkowskich. Należy więc odróżnić odmienne traktowanie, które jest uzasadnione, w szczególności wynikającymi
         z prawa celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, od dyskryminacji, która musi być zakazana.

      4        Zgodnie z art. 1 dyrektywy celem tej dyrektywy jest „wyznaczenie ogólnych ram dla walki z dyskryminacją ze względu na religię
         lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy w celu realizacji
         w państwach członkowskich zasady równego traktowania”.

      5        Artykuł 2 dyrektywy ma następujące brzmienie:

      „1.      Do celów niniejszej dyrektywy »zasada równego traktowania« oznacza brak jakichkolwiek form bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji
         z przyczyn określonych w art. 1.

      2.      Do celów ust. 1:
      a)      dyskryminacja bezpośrednia występuje w przypadku, gdy osobę traktuje się mniej przychylnie niż traktuje się, traktowano lub
         traktowano by inną osobę w porównywalnej sytuacji, z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 1;

      […]
      5.      Niniejsza dyrektywa nie narusza środków przewidzianych przepisami krajowymi, które w społeczeństwie demokratycznym są niezbędne
         dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, utrzymania porządku i zapobiegania działaniom podlegającym sankcjom karnym, ochrony
         zdrowia i ochrony praw i wolności innych osób”.

      6        Artykuł 3 ust. 1 lit. a) i c) dyrektywy uściśla:

      „1.      W granicach kompetencji Wspólnoty niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego,
         włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do:

      a)      warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, w tym również kryteriów selekcji i warunków rekrutacji, niezależnie
         od dziedziny działalności i na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej, również w odniesieniu do awansu zawodowego;

      […]
      c)      warunków zatrudnienia i pracy, łącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania”.
      7        Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy stanowi:

      „Niezależnie od przepisów art. 2 ust. 2 państwa członkowskie mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu na wiek nie stanowi
         dyskryminacji, jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnym z przepisami celem,
         w szczególności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli środki mające służyć realizacji
         tego celu są właściwe i konieczne”.

      Takie odmienne traktowanie może polegać między innymi na:
      a)      wprowadzeniu specjalnych warunków dostępu do zatrudnienia i kształcenia zawodowego, zatrudnienia i pracy, włącznie z warunkami
         zwalniania i wynagradzania, dla ludzi młodych, pracowników starszych i osób mających na utrzymaniu inne osoby, w celu wspierania
         ich integracji zawodowej lub zapewnienia im ochrony;

      b)      określeniu warunków dolnej granicy wieku, doświadczenia zawodowego lub stażu pracy, wymaganego do zatrudnienia lub niektórych
         korzyści związanych z zatrudnieniem;

      c)      określenia górnej granicy wieku przy rekrutacji, z uwzględnieniem wykształcenia wymaganego na danym stanowisku lub potrzeby
         racjonalnego okresu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę”.

      8        Zgodnie z art. 18 akapit pierwszy dyrektywy jej implementacja do porządku prawnego państw członkowskich powinna nastąpić najpóźniej
         do dnia 2 grudnia 2003 r. Jednak na podstawie akapitu drugiego tego przepisu:

      „W celu uwzględnienia szczególnych warunków państwa członkowskie [mogły], o ile zaistni[ała] taka potrzeba, dysponować dodatkowym
         terminem trzech lat, licząc od dnia 2 grudnia 2003 r., to znaczy w sumie sześcioma laty na wprowadzenie w życie przepisów
         niniejszej dyrektywy dotyczących dyskryminacji ze względu na wiek i niepełnosprawność. W tym wypadku niezwłocznie [powiadamiały]
         o tym Komisję […]”.

      9        Republika Federalna Niemiec skorzystała z tej możliwości, ponieważ implementacja przepisów dyrektywy dotyczących dyskryminacji
         ze względu na wiek i niepełnosprawność miała nastąpić w tym państwie członkowskim najpóźniej do dnia 2 grudnia 2006 r.

       Uregulowania krajowe
      10      Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz (ogólna ustawa o równym traktowaniu) z dnia 14 sierpnia 2006 r. (BGBl. 2006 I, s. 1897,
         zwana dalej „AGG”) implementowała dyrektywę. Ustawa ta nie uchyliła ani nie zmieniła opisanej poniżej granicy wieku obowiązującej
         względem lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego.

      11      Gesetz zur Sicherung und Strukturverbesserung der gesetzlichen Krankenversicherung (ustawa w sprawie zabezpieczenia i strukturalnej
         poprawy ustawowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego) z dnia 21 grudnia 1992 r. (BGBl. 1992 I, s. 2266, zwana dalej „GSG 1993”)
         wprowadziła obowiązującą względem lekarzy ubezpieczenia zdrowotnego górną granicę wieku, która od dnia 14 listopada 2003 r.
         zawarta jest w § 95 ust. 7 zdanie trzecie księgi V Sozialgesetzbuch (kodeksu ubezpieczeń społecznych, BGBl. 2003 I, s. 2190,
         zwanej dalej „SGB V”).

      12      Wspomniany § 95 ust. 7 zdanie trzecie przewiduje, że od dnia 1 stycznia 1999 r. dopuszczenie do wykonywania działalności lekarza
         ubezpieczenia zdrowotnego wygasa z końcem kwartału kalendarzowego, w którym lekarz osiągnął 68 lat.

      13      Zgodnie z § 72 ust. 1 zdanie drugie SGB V przepis ten stosuje się odpowiednio w przypadku lekarzy dentystów.

      14      Sąd krajowy wyjaśnia, że granicę wieku wprowadzono wraz z § 102 SGB V, obowiązującym również od dnia 1 stycznia 1999 r., który
         ustala mechanizm dopuszczenia do wykonywania działalności lekarza (lekarza dentysty) w zależności od potrzeb w danym regionie.

      15      Uzasadnienie GSG 1993 ma następujące brzmienie:

      „Zwiększenie liczby lekarzy ubezpieczenia zdrowotnego stanowi istotną przyczynę nadmiernego przyrostu wydatków w ramach ustawowego
         systemu ubezpieczenia zdrowotnego. Z uwagi na stale wzrastającą liczbę lekarzy ubezpieczenia zdrowotnego istnieje konieczność
         ograniczenia tej liczby. Nadmierna oferta świadczeń opieki zdrowotnej nie może zostać ograniczona jedynie poprzez ograniczenia
         w dopuszczaniu i w związku z tym z niekorzystnym skutkiem dla młodego pokolenia lekarzy. W tym celu konieczne jest także wprowadzenie
         obowiązkowej granicy wieku dla lekarzy ubezpieczenia zdrowotnego”.

      16      Ze wskazówek przedstawionych przez sąd krajowy wynika, że granica wieku znajduje zastosowanie z zastrzeżeniem czterech następujących
         odstępstw, z których trzy pierwsze są określone w odpowiedniej regulacji, a ostatni z niej wynika:

      –        zainteresowany w chwili osiągnięcia wieku 68 lat prowadził działalność w charakterze lekarza (lekarza dentysty) w ramach ubezpieczenia
         zdrowotnego w okresie krótszym niż 20 lat i był dopuszczony do wykonywania tej działalności przed dniem 1 stycznia 1993 r.;
         w takim przypadku dopuszczenie do wykonywania zawodu jest przedłużane maksymalnie do upływu tego 20‑letniego okresu;

      –        na pewnych obszarach danego regionu objętego zezwoleniem występuje lub ma wystąpić niedobór w ofercie świadczenia usług opieki
         zdrowotnej (dentystycznej);

      –        w przypadkach choroby, urlopu i udziału lekarza (lekarza dentysty) ubezpieczenia zdrowotnego w szkoleniach;
      –        regulacja dotyczy jedynie lekarzy (lekarzy dentystów) wykonujących działalność w ramach ubezpieczenia zdrowotnego, natomiast
         poza systemem ubezpieczenia zdrowotnego lekarze i lekarze dentyści mogą kontynuować wykonywanie działalności bez ograniczenia
         wiekowego.

      17      Na mocy Gesetz zur Änderung des Vertragsarztrechts und anderer Gesetze – Vertragsarztänderungsgesetz (ustawy o zmianie prawa
         lekarzy ubezpieczenia zdrowotnego i o zmianie innych ustaw) z dnia 22 grudnia 2006 r. (BGBl. 2006, s. 3439) ustawodawca uchylił
         § 102 SGB V przewidujący kwoty lekarzy (lekarzy dentystów) w zależności od potrzeb w danym regionie ze skutkiem od dnia 1 stycznia
         2007 r., ale utrzymał granicę wieku będącą przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      18      Urodzona w dniu 24 kwietnia 1939 r. D. Petersen osiągnęła wiek 68 lat w 2007 r. Od dnia 1 kwietnia 1974 r. była ona dopuszczona
         do wykonywania świadczeń opieki dentystycznej ubezpieczenia zdrowotnego.

      19      Na mocy decyzji z dnia 25 kwietnia 2007 r. Zulassungsausschuss für Zahnärzte für den Bezirk Westfalen-Lippe (komisja dopuszczająca
         do prowadzenia działalności dentystycznej w okręgu Westfalen‑Lippe) stwierdziła, że zezwolenie na świadczenie przez D. Petersen
         opieki w ramach ubezpieczenia zdrowotnego wygasa w dniu 30 czerwca 2007 r.

      20      D. Petersen wniosła odwołanie od tej decyzji, wskazując w szczególności na jej sprzeczność z dyrektywą i z AGG.

      21      Jako że jej odwołanie zostało oddalone decyzją Berufungsausschuss für Zahnärzte für den Bezirk Westfalen-Lippe, D. Petersen
         wniosła skargę na tę decyzję o oddaleniu do Sozialgericht Dortmund.

      22      Sąd ten wskazuje, że oddalenie odwołania D. Petersen jest zgodne z prawem krajowym. W tym względzie powołuje się na analizy
         Bundessozialgericht i Bundesverfassungsgericht, zgodnie z którymi granica wieku będąca przedmiotem sporu przed sądem krajowym
         jest uzasadniona, chociaż każdy z tych dwóch sądów przedstawia inne motywy tego uzasadnienia. Bundessozialgericht uznał, że
         granica wieku pozwala na sprawiedliwy podział obowiązków pomiędzy pokoleniami lekarzy i pozostaje użyteczna dla utrzymania
         szans zatrudnienia młodych dentystów w ramach systemu ubezpieczenia zdrowotnego. Jednak zdaniem sądu krajowego to uzasadnienie
         nie znajduje zastosowania w następstwie uchylenia kwot zatrudnienia lekarzy dentystów w ramach ubezpieczenia zdrowotnego oraz
         braku nadmiernego charakteru podaży opieki zdrowotnej.

      23      Sąd krajowy uwzględnia natomiast cel wyeksponowany przez Bundesverfassungsgericht w wyroku z dnia 7 sierpnia 2007 r. Na podstawie
         tego wyroku granicę wieku uzasadnia konieczność ochrony pacjentów korzystających z systemu ubezpieczenia zdrowotnego przed
         ryzykiem związanym z obniżoną sprawnością zawodową starszych dentystów ubezpieczenia zdrowotnego. Bundesverfassungsgericht
         podtrzymał analizę przedstawioną wcześniej w wyroku z 1998 r. i stwierdził, że ustawodawca nie musi w ramach przyznanego mu
         zakresu uznania przewidywać indywidualnej kontroli sprawności fizycznej i umysłowej każdego lekarza ubezpieczenia zdrowotnego,
         który ukończył 68 lat. Wprost przeciwnie, ustawodawca mógł ustanowić przepisy ogólne, oparte na doświadczeniu życiowym. Bundesverfassungsgericht
         uznał również, że nie jest istotne, iż ochrona zdrowia ubezpieczonych nie została uwzględniona w uzasadnieniu ustawy i przypomniał,
         że w swojej ocenie zgodności z konstytucją przepisu ustawowego uwzględnił wszystkie aspekty i nie ograniczył się do uzasadnienia
         ustawy.

      24      Sąd krajowy zastanawia się jednak, czy ta analiza zachowuje ważność również w świetle dyrektywy. Według niego granica wieku
         będąca przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym nie stanowi środka w rozumieniu art. 2 ust. 5 dyrektywy, ponieważ
         ochrona zdrowia nie była, nawet zdaniem prawodawcy, przyczyną, która skłoniła go do przyjęcia tego przepisu. Granica wieku
         nie stanowi również istotnego i determinującego wymogu zawodowego w rozumieniu art. 4 ust. 1 dyrektywy, biorąc pod uwagę ustanowione
         odstępstwa. Wreszcie sąd ten wyraża wątpliwości co do zgodności granicy wieku z art. 6 ust. 1 dyrektywy.

      25      Sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy ochrona zdrowia ubezpieczonych wyeksponowana przez Bundesverfassungsgericht może stanowić
         zgodny z przepisami cel w rozumieniu tego ostatniego przepisu, pomimo że cel ten w rzeczywistości nie odpowiada zamiarowi
         prawodawcy.

      26      Sąd krajowy podkreśla wreszcie, że granica wieku będąca przedmiotem sporu przed sądem krajowym wywołuje bardzo niekorzystny
         skutek dla lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego chcących kontynuować działalność po osiągnięciu tego wieku, zważywszy,
         że 90% społeczeństwa jest ubezpieczone w ramach ustawowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego opartego na mechanizmie kontraktów.
         Zastanawia się on, czy nie byłoby możliwe przyjęcie łagodniejszych środków, takich jak indywidualne kontrole sprawności zawodowej.

      27      W tych okolicznościach Sozialgericht Dortmund postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi
         pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy ustawowe uregulowanie wieku maksymalnego dla dopuszczenia do wykonywania zawodu (w niniejszej sprawie: działalności lekarza
         dentysty ubezpieczenia zdrowotnego) może stanowić obiektywny i racjonalny środek służący ochronie zgodnego z przepisami celu
         (w niniejszej sprawie zdrowia pacjentów korzystających z ustawowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego) oraz właściwy i konieczny
         środek do realizacji tego celu w rozumieniu art. 6 dyrektywy […], jeżeli jest on oparty wyłącznie na wynikającym z »doświadczenia
         życiowego« przypuszczeniu generalnego spadku sprawności zawodowej występującego od pewnego wieku, bez jakiegokolwiek uwzględnienia
         w tym zakresie indywidualnej sprawności konkretnej zainteresowanej osoby?

      2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze – czy wystąpienie zgodnego z przepisami celu w rozumieniu
         art. 6 dyrektywy […] (w niniejszej sprawie ochrony zdrowia pacjentów korzystających z ustawowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego)
         może zostać przyjęte również wówczas, gdy cel ten nie miał dla ustawodawcy krajowego przy wykonywaniu jego kompetencji prawodawczych
         jakiegokolwiek znaczenia?

      3)      W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytania pierwsze lub drugie – czy ustawa niezgodna z dyrektywą […], przyjęta
         przed ustanowieniem tej dyrektywy, może nie być stosowana na podstawie zasady pierwszeństwa prawa europejskiego, jeżeli prawo
         krajowe transponujące tę dyrektywę (w niniejszym przypadku [AGG]) nie przewiduje w przypadku naruszenia zakazu dyskryminacji
         takiego skutku prawnego?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
      28      Rząd niemiecki podnosi w uwagach na piśmie, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny w związku
         z mającą nastąpić w prawie niemieckim zmianą, której skutkiem będzie uchylenie zakazu wykonywania działalności lekarza dentysty
         ubezpieczenia zdrowotnego po przekroczeniu wieku 68 lat.

      29      W tym względzie wystarczy zauważyć, jak uczynił to rzecznik generalny w pkt 32 swojej opinii, że okoliczność, że taka zmiana
         powinna nastąpić, pozostaje bez znaczenia. Z informacji znajdujących się we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
         wynika bowiem, że wycofano zezwolenie dla D. Petersen na wykonywanie działalności lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego
         i tym samym pozbawiono ją możliwości wykonywania tej działalności od dnia 30 czerwca 2007 r. Z tego wynika, że odpowiedź Trybunału
         na przedstawione pytania jest decydująca dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu przed sądem krajowym i że wniosek o wydanie
         orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny.

       W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego
      30      Przez swoje pytania pierwsze i drugie, które należy rozpatrywać łącznie, sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy
         art. 6 ust. 1 dyrektywy stoi na przeszkodzie obowiązywaniu przepisu krajowego ustanawiającego górną granicę wieku dla wykonywania
         działalności lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego, w niniejszym przypadku 68 lat, celem ochrony zdrowia pacjentów korzystających
         z ustawowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego, ponieważ przypuszcza się, że sprawność zawodowa tych lekarzy dentystów obniża
         się po osiągnięciu tego wieku. Sąd krajowy zadaje sobie pytanie, czy ma znaczenie okoliczność, że cel ten nie został uwzględniony
         przez ustawodawcę.

      31      Aby udzielić odpowiedzi na te pytania, należy zbadać, czy przepis będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym
         mieści się w zakresie stosowania dyrektywy, czy wprowadza odmienne traktowanie ze względu na wiek, a jeśli tak, czy dyrektywa
         stoi na przeszkodzie takiemu odmiennemu traktowaniu.

      32      Jeśli chodzi w pierwszej kolejności o zakres stosowania dyrektywy, należy stwierdzić, że z art. 3 ust. 1 lit. a) i c) dyrektywy
         wynika, że w ramach kompetencji przyznanych Wspólnocie Europejskiej znajduje ona zastosowanie do wszystkich osób w odniesieniu
         do dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, jak również do warunków zatrudnienia i pracy, łącznie z warunkami
         zwalniania i wynagradzania (zob. wyroki: z dnia 16 października 2007 r. w sprawie C‑411/05 Palacios de la Villa, Zb.Orz. s. I‑8531,
         pkt 43; z dnia 5 marca 2009 r. w sprawie C‑388/07 Age Concern England, Zb.Orz. s. I‑1569, pkt 24).

      33      Przepis będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym ustala górną granicę wieku dla wykonywania działalności
         lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego. Tymczasem jak wynika ze wskazówek przedstawionych przez sąd krajowy, 90% pacjentów
         jest ubezpieczonych w ramach ubezpieczenia zdrowotnego. Z tego wynika, że niemożność wykonywania działalności lekarza dentysty
         w ramach systemu kontraktowania usług ubezpieczenia zdrowotnego ogranicza popyt na usługi przez niego oferowane. W rezultacie
         poprzez ustalenie wieku, po przekroczeniu którego dostęp do wykonywania działalności lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego
         i wykonywanie tej działalności nie są już możliwe, § 95 ust. 7 zdanie trzecie SGB V narusza warunki dostępu do zatrudnienia
         lub pracy na własny rachunek w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy, jak również warunki zatrudnienia i pracy w rozumieniu
         jej art. 3 ust. 1 lit. c).

      34      Jeśli chodzi w następnej kolejności o to, czy przepisy sporne w postępowaniu przed sądem krajowym ustanawiają odmienne traktowanie
         ze względu na wiek w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, to należy stwierdzić, że zgodnie z art. 2 ust. 1 dyrektywy „zasada
         równego traktowania” oznacza dla potrzeb dyrektywy brak jakiejkolwiek bezpośredniej lub pośredniej dyskryminacji z przyczyn
         określonych w art. 1 tej dyrektywy. Artykuł 2 ust. 2 lit. a) uściśla, że dla celów ust. 1 dyskryminacja bezpośrednia występuje
         w przypadku, gdy osobę traktuje się mniej przychylnie niż inną osobę znajdującą się w porównywalnej sytuacji z jakiejkolwiek
         przyczyny wymienionej w art. 1 dyrektywy (zob. ww. wyroki: w sprawie Palacios de la Villa, pkt 50; w sprawie Age Concern England,
         pkt 33).

      35      Zastosowanie przepisu takiego jak § 95 ust. 7 zdanie trzecie SGB V skutkuje tym, że pewne osoby, w tym przypadku lekarze dentyści
         ubezpieczenia zdrowotnego, są traktowane mniej korzystnie niż inne osoby wykonujące tę samą działalność ze względu na to,
         że przekroczyły wiek 68 lat. Taki przepis wprowadza odmienne traktowanie ze względu na wiek w rozumieniu dyrektywy.

      36      W następnej kolejności należy zbadać, czy odmienne traktowanie wynikające z zastosowania § 95 ust. 7 zdanie trzecie SGB V
         jest zgodne z dyrektywą.

      37      W tym względzie trzeba zidentyfikować cel realizowany przez przepis będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym,
         aby ustalić przepisy dyrektywy, w świetle których należy dokonać analizy tego przepisu krajowego.

      38      Sąd krajowy wymienił kilka celów, to znaczy po pierwsze, ochronę zdrowia pacjentów ubezpieczonych w ustawowym systemie ubezpieczenia
         zdrowotnego, ponieważ przypuszcza się, że sprawność zawodowa lekarzy dentystów obniża się po przekroczeniu tego wieku; po
         drugie, podział szans zawodowych między pokoleniami; i po trzecie, równowagę finansową niemieckiego systemu ochrony zdrowia.
         Uwzględnił on jednak tylko jeden, konkretnie pierwszy cel, przy czym podkreślił, że cel ten nie odpowiada zamiarowi ustawodawcy.

      39      Należy zauważyć, że sąd krajowy nie odniósł się do prac przygotowawczych, debat parlamentarnych czy uzasadnienia ustawy, które
         wyjaśniałyby przyczyny, dla których przepis ustalający granicę wieku będącą przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym
         został utrzymany, chociaż przepis mu towarzyszący i przewidujący kwoty lekarzy (lekarzy dentystów) w zależności od potrzeb
         regionalnych został uchylony.

      40      Trybunał orzekł już, że w braku takiego doprecyzowania spornego uregulowania krajowego odnośnie do realizowanego celu ważne
         jest, by inne elementy wynikające z ogólnego kontekstu danego przepisu pozwoliły na określenie celu leżącego u jego podstaw
         dla dokonania kontroli sądowej jego zgodności z prawem, a także właściwego i koniecznego charakteru środków wprowadzonych
         do realizacji tego celu (zob. ww. wyroki: w sprawie Palacios de la Villa, pkt 57; w sprawie Age Concern England, pkt 45).

      41      W tym względzie rząd niemiecki wskazał w swoich uwagach na piśmie podczas rozprawy przed Trybunałem, że ustawodawca zamierzał
         utrzymać granicę wieku będącą przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym przez ograniczony okres przeznaczony na
         obserwację, aby sprawdzić, czy problemy związane z nadmiarem podaży świadczeń opieki zdrowotnej zapewnianej przez lekarzy
         dentystów ubezpieczenia zdrowotnego znikły pomimo uchylenia kwot. W oczekiwaniu na wyniki tej kontroli ustawodawca uznał za
         ostrożne zachowanie przepisu mającego na celu ograniczenie liczby lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego, a tym samym
         wydatków na zdrowie, przewidując, że lekarze, którzy ukończyli 68 rok życia, nie mogą kontynuować działalności w ramach kontraktowania
         usług ubezpieczenia zdrowotnego. Zachowanie tej granicy wiekowej realizowałoby zatem, zdaniem tego rządu, pierwotny cel GSG
         1993, czyli przede wszystkim kontrolę wydatków na ochronę zdrowia publicznego.

      42      W ramach sporu w postępowaniu przed sądem krajowym to do sądu krajowego, do którego wyłącznej kompetencji należy ocena okoliczności
         faktycznych zawisłego przed nim sporu oraz dokonanie wykładni właściwych przepisów krajowych, należy ostateczne ustalenie
         przyczyny utrzymania rozpatrywanego przepisu oraz w ten sposób zidentyfikowanie celu, jaki on realizuje.

      43      Aby udzielić sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, pozwalającej mu na rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu, należy
         zbadać, czy dyrektywa stoi na przeszkodzie odmiennemu traktowaniu ze względu na wiek, takiemu jak będące przedmiotem sporu
         w postępowaniu przed sądem krajowym, biorąc pod uwagę każdy z trzech przywołanych celów.

       W przedmiocie przywołanych celów pierwszego i trzeciego
      44      Cele pierwszy i trzeci należy zbadać łącznie. Pierwszy dotyczy bowiem bezpośrednio obszaru ochrony zdrowia pacjentów rozpatrywanej
         pod kątem kwalifikacji lekarzy i lekarzy dentystów; trzeci, chociaż dotyczy równowagi finansowej ustawowego systemu ubezpieczenia
         zdrowotnego, jest również związany z tym obszarem, pod innym jednak kątem.

      45      Z orzecznictwa wynika bowiem, że nie tylko cel dotyczący utrzymania usług zdrowotnych na wysokim poziomie, ale również cel
         polegający na przewidywaniu zagrożenia poważnego naruszenia równowagi finansowej systemu zabezpieczenia społecznego wchodzą
         w zakres ogólnego celu ochrony zdrowia publicznego, o ile oba one mają udział w realizacji wyższego poziomu ochrony zdrowia
         (zob. podobnie wyroki: z dnia 16 maja 2006 r. w sprawie C‑372/04 Watts, Zb.Orz. s. I‑4325, pkt 103, 104; a także z dnia 10 marca
         2009 r. w sprawie C‑169/07 Hartlauer, Zb.Orz. s. I‑1721, pkt 46, 47).

      46      Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 53 swojej opinii, należy uznać, że w przypadku gdyby granica wieku 68 lat przewidziana
         w § 95 ust. 7 zdanie trzecie SGB V stanowiła środek będący częścią polityki planowania podaży opieki dentystycznej służący
         opanowaniu wzrostu wydatków zdrowotnych ustawowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego, to ta granica wiekowa dążyłaby do realizacji
         celu ochrony zdrowia publicznego rozpatrywanej pod kątem zachowania równowagi finansowej ustawowego systemu ubezpieczenia
         zdrowotnego.

      47      Jeśli chodzi o właściwe przepisy dyrektywy, sąd krajowy uważa, że badania zgodności przepisu będącego przedmiotem sporu w postępowaniu
         przed sądem krajowym z dyrektywą należy dokonać w świetle jej art. 6 ust. 1.

      48      Należy jednak przypomnieć, że okoliczność, że sąd krajowy powołał się formalnie w pytaniu prejudycjalnym na określone przepisy
         prawa wspólnotowego, nie stoi na przeszkodzie temu, by Trybunał podał do wiadomości tego sądu wszelkie elementy wykładni,
         jakie mogą być mu pomocne w rozstrzygnięciu rozpatrywanego przezeń sporu, niezależnie od tego, czy sąd krajowy odwołał się
         do nich w treści pytania. W tym względzie do Trybunału należy wyprowadzenie z całości informacji przedstawionych przez sąd
         krajowy, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, elementów prawa wspólnotowego, które wymagają wykładni
         w świetle przedmiotu sporu (zob. wyrok z dnia 27 października 2009 r. w sprawie C‑115/08 ČEZ, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze,
         pkt 81).

      49      W tym kontekście należy zauważyć, że art. 2 ust. 5 dyrektywy wyraźnie wymienia ochronę zdrowia. Zgodnie z tym przepisem dyrektywa
         nie narusza środków przewidzianych przepisami krajowymi, które w społeczeństwie demokratycznym są niezbędne dla zapewnienia,
         między innymi, ochrony zdrowia.

      50      Tym samym należy zbadać cele pierwszy i trzeci w świetle tego art. 2 ust. 5.

      51      Odnośnie do środka przyjętego w obszarze ochrony zdrowia należy przypomnieć, że zarówno z orzecznictwa, jak i z art. 152 ust. 5 WE
         wynika, iż prawo wspólnotowe nie narusza kompetencji państw członkowskich w zakresie organizacji systemów zabezpieczenia społecznego,
         a w szczególności w zakresie stanowienia przepisów regulujących organizację i świadczenie usług zdrowotnych i opieki medycznej.
         Przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie powinny przestrzegać prawa wspólnotowego, lecz przy dokonywaniu oceny
         poszanowania tego obowiązku trzeba mieć na uwadze okoliczność, że państwo członkowskie może decydować o poziomie, na jakim
         zamierza zapewnić ochronę zdrowia publicznego, i o sposobach osiągnięcia tego poziomu. W związku z tym że poziom ten może
         być odmienny w różnych państwach członkowskich, należy uznać, iż państwom członkowskim przysługuje pewien zakres swobodnego
         uznania (zob. wyroki: ww. w sprawie Hartlauer, pkt 29, 30; z dnia 19 maja 2009 r. w sprawach połączonych C‑171/07 i C‑172/07
         Apothekerkammer des Saarlandes i in., Zb.Orz. s. I‑4171, pkt 18, 19).

      52      Biorąc pod uwagę ten zakres uznania, należy stwierdzić, że w ramach art. 2 ust. 5 dyrektywy państwo członkowskie może uznać
         za konieczne ustalenie granicy wieku dla wykonywania działalności lekarskiej, takiej jak działalność lekarza dentysty, celem
         ochrony zdrowia pacjentów. Uwaga ta znajduje zastosowanie do celu ochrony zdrowia pod kątem kwalifikacji lekarzy dentystów
         lub pod kątem równowagi finansowej krajowego systemu zdrowia. Nie można bowiem odnośnie do tego ostatniego wykluczyć, że zwiększenie
         liczby lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego doprowadziło do nadmiernego wzrostu podaży opieki zdrowotnej oznaczającej
         zbyt wysoki poziom wydatków obciążających państwo i że odejście najstarszej części tych lekarzy dentystów pozwoli na ograniczenie
         tych wydatków i na uniknięcie zagrożenia poważnego naruszenia równowagi systemu zabezpieczenia społecznego. Co do ustalenia
         granicy wieku na 68 lat należy zauważyć, że wiek ten można uznać za wystarczająco zaawansowany, aby mógł służyć za maksymalny
         wiek dopuszczenia do wykonywania działalności w charakterze lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego.

      53      Ocena koniecznego charakteru przepisu w stosunku do badanego celu wymaga jeszcze sprawdzenia, czy odstępstwa od granicy wieku
         będącej przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym nie naruszają spójności rozpatrywanej ustawy poprzez prowadzenie
         do skutku sprzecznego z tym celem. Należy bowiem przypomnieć, że ustawodawstwo jest właściwe do zapewnienia realizacji wskazanego
         celu, tylko jeśli jego osiągnięcie jest rzeczywistym przedmiotem troski tego ustawodawstwa w sposób spójny i systematyczny
         (zob. ww. wyrok w sprawie Hartlauer, pkt 55).

      54      Jak wynika z pkt 16 niniejszego wyroku, od uregulowania będącego przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym istnieją
         cztery odstępstwa. Odstępstwa drugie i trzecie dotyczą braku lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego z uwagi na niedobór
         lekarzy w pewnych regionach bądź na ich chorobę, urlop lub udział w szkoleniu. W tych przypadkach pacjenci ubezpieczeni w ustawowym
         systemie ubezpieczenia zdrowotnego mogą korzystać z opieki lekarzy dentystów w wieku przekraczającym 68 rok życia.

      55      Należy stwierdzić, że te odstępstwa nie naruszają celu ochrony zdrowia. Przeciwnie, mają na celu zagwarantowanie tego, by
         pacjentom mogła być jednak udzielona opieka. Ponadto ponieważ zostały wprowadzone na wypadek zaistnienia sytuacji niedoboru
         podaży opieki dentystycznej, nie mogą w rzeczy samej powodować nadwyżki tej podaży mogącej naruszyć równowagę finansową krajowego
         systemu zdrowia.

      56      Pierwsze odstępstwo dotyczy lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego dopuszczonych do wykonywania działalności w dniu 1 stycznia
         1993 r., lecz którzy, przekroczywszy 68 rok życia, wykonywali tę działalność w ramach ubezpieczenia zdrowotnego przez okres
         krótszy niż 20 lat. Z uwag przedstawionych Trybunałowi wynika, że celem tego odstępstwa jest uniknięcie mniej korzystnego
         traktowania lekarzy dentystów, którzy w chwili wejścia w życie ustawy będącej przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem
         krajowym i pomimo zaawansowanego już wieku nie wykonywali tej działalności wystarczająco długo, aby nabyć uprawnienia emerytalne.
         Odstępstwo to dotyczyło w szczególności lekarzy dentystów pochodzących z dawnej Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Według
         rządu niemieckiego, któremu nie zaprzeczono w tym zakresie, lekarze dentyści objęci tym odstępstwem stanowili jednak tylko
         określoną grupę, ponadto odstępstwo to ma jedynie charakter przejściowy, ponieważ powinno wygasnąć z upływem tego maksymalnego
         okresu 20 lat.

      57      Biorąc pod uwagę te elementy, które łagodzą zakres tego pierwszego odstępstwa, należy stwierdzić, że nie narusza ono spójności
         ustawy będącej przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym w świetle celu ochrony zdrowia pacjentów ubezpieczonych
         w ustawowym systemie ubezpieczenia zdrowotnego, zarówno pod kątem kwalifikacji lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego,
         jak i równowagi finansowej ustawowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego.

      58      Czwarte odstępstwo nie jest jako takie zawarte w ustawie, ale wynika z jej zakresu stosowania. Paragraf 95 ust. 7 zdanie trzecie
         SGB V dotyczy bowiem tylko lekarzy dentystów prowadzących praktykę w ramach systemu kontraktowania usług w ramach ubezpieczenia
         zdrowotnego. Tym samym poza tym systemem lekarze dentyści mogą prowadzić praktykę zawodową bez względu na wiek, a w rezultacie
         lekarze dentyści w wieku przekraczającym 68 lat mogą udzielać opieki pacjentom.

      59      Trybunał dopuścił pewne odstępstwa od norm przyjętych celem ochrony zdrowia, lecz pozostają one ograniczone co do czasu i zakresu
         (zob. wyrok z dnia 19 maja 2009 r. w sprawie C‑531/06 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I‑4103, pkt 73).

      60      Aby ocenić wpływ tego czwartego odstępstwa na spójność przepisu będącego przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym
         w świetle art. 2 ust. 5 dyrektywy, należy uwzględnić jeszcze charakter i brzmienie tego przepisu. Odstępstwo od zakazu dyskryminacji
         winno być interpretowane w sposób zawężający. Sformułowania użyte w art. 2 ust. 5 również prowadzą do takiego wniosku.

      61      Tymczasem norma dopuszczająca odstępstwo tak szerokie jak to dotyczące lekarzy dentystów prowadzących praktykę poza systemem
         kontraktowania usług w ramach ubezpieczenia zdrowotnego nie może być uznana za istotną dla ochrony zdrowia publicznego. O ile
         bowiem granica wieku będąca przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym ma na celu ochronę zdrowia pacjentów, postrzeganej
         pod kątem kwalifikacji lekarzy, o tyle należy stwierdzić, że w ramach tego odstępstwa pacjenci nie są chronieni. Odstępstwo
         to wydaje się stać w sprzeczności z zamierzonym celem. Ponadto nie jest ono ograniczone w czasie i, chociaż nie przedstawiono
         żadnych danych liczbowych, stosuje się potencjalnie do wszystkich lekarzy dentystów i wydaje się dotyczyć niemałej liczby
         pacjentów.

      62      Należy w rezultacie stwierdzić, że jeśli celem zamierzonym przez przepis będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem
         krajowym jest ochrona zdrowia pacjentów rozpatrywana pod kątem kwalifikacji lekarzy i lekarzy dentystów, to przepis ten zawiera
         niespójności ze względu na istnienie przywołanego wyżej czwartego odstępstwa. W tym przypadku granica wieku nałożona na lekarzy
         dentystów ubezpieczenia zdrowotnego nie jest konieczna dla ochrony zdrowia w rozumieniu art. 2 ust. 5 dyrektywy.

      63      Jeśli natomiast wspomniany przepis ma na celu zachowanie równowagi finansowej systemu zdrowia publicznego, to czwarte odstępstwo
         nie narusza zamierzonego celu. System ten należy bowiem do obszaru, za który finansową odpowiedzialność ponosi państwo i z definicji
         nie rozciąga się na prywatny system ochrony zdrowia. W rezultacie wprowadzenie granicy wieku obowiązującej jedynie lekarzy
         dentystów ubezpieczenia zdrowotnego, aby kontrolować wydatki sektora publicznego na zdrowie, jest zgodne z zamierzonym celem.
         Okoliczność, że nie dotyczy ona lekarzy dentystów działających poza ustawowym systemem ubezpieczenia zdrowotnego, nie narusza
         zatem spójności omawianej ustawy.

      64      Tym samym w zakresie, w jakim przepis utrzymujący wspomnianą granicę wieku ma na celu zapobieżenie zagrożeniu poważnego naruszenia
         równowagi finansowej systemu zabezpieczenia społecznego celem osiągnięcia wyższego poziomu ochrony zdrowia, czego zbadanie
         należy do sądu krajowego, przepis ten można uznać za zgodny z art. 2 ust. 5 dyrektywy.

       W przedmiocie drugiego przywołanego celu
      65      Jak wynika z postanowienia odsyłającego, Bundessozialgericht stwierdził, że granica wieku będąca przedmiotem sporu w postępowaniu
         przed sądem krajowym była uzasadniona drugim celem dotyczącym podziału szans zawodowych między pokoleniami w ramach zawodu
         lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego. Cel ten został również pomocniczo przywołany przez rząd niemiecki w jego uwagach
         ustnych.

      66      Cel ten nie został przewidziany w art. 2 ust. 5 dyrektywy. Należy natomiast zbadać, czy mógłby stanowić zgodny z przepisami
         cel w rozumieniu art. 6 ust. 1 dyrektywy.

      67      Zgodnie z brzmieniem art. 6 ust. 1 dyrektywy, cele, które mogą być uznane za „zgodne z przepisami” w rozumieniu tego przepisu,
         stanowią w szczególności zgodne z przepisami cele polityki zatrudnienia, rynku pracy lub kształcenia zawodowego.

      68      W tym względzie Trybunał orzekł już, że wspieranie zatrudniania stanowi niepodważalnie słuszny cel polityki społecznej czy
         też polityki zatrudnienia państw członkowskich, i ta ocena musi znaleźć zastosowanie do instrumentów polityki krajowego rynku
         pracy mającego na celu zwiększenie szans na włączenie się do aktywnego życia pracowników określonych kategorii (zob. ww. wyrok
         w sprawie Palacios de la Villa, pkt 65). Tym samym przepis przyjęty celem wspierania dostępu młodych do wykonywania zawodu
         lekarza dentysty w ramach systemu kontraktowania usług ubezpieczenia zdrowotnego może być uznany za przepis dotyczący polityki
         zatrudnienia.

      69      Należy jeszcze sprawdzić, zgodnie z brzmieniem art. 6 ust. 1 dyrektywy, czy środki mające służyć realizacji tego celu są „właściwe
         i konieczne”.

      70      W tym względzie, zgodnie z rozwojem sytuacji zatrudnienia w rozpatrywanym sektorze, nie wydaje się nieracjonalne, aby władze
         państwa członkowskiego uznały, że zastosowanie granicy wieku, prowadzące do wyjścia z rynku pracy najstarszych lekarzy, mogło
         pozwolić na wspieranie zatrudnienia młodszych lekarzy. Ustalenie granicy wieku na 68 lat, jak podniesiono w pkt 52 niniejszego
         wyroku, wydaje się właściwe, ponieważ jest to wiek wystarczająco zaawansowany, by móc służyć za końcową granicę dopuszczenia
         do wykonywania działalności w charakterze lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego.

      71      Pojawia się jednak pytanie, czy zastosowanie granicy wieku jest właściwe i konieczne dla osiągnięcia zamierzonego celu. Należy
         bowiem podnieść, że skoro liczba lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego obecnych na rynku pracy nie jest zbyt duża w stosunku
         do potrzeb pacjentów, wejście nowych, a w szczególności młodych lekarzy na ten rynek jest zwykle możliwe, niezależnie od obecności
         na nim lekarzy dentystów, którzy przekroczyli pewien wiek, w niniejszym przypadku 68 rok życia. W takim razie wprowadzenie
         granicy wieku może nie być ani właściwe, ani konieczne dla osiągnięcia zamierzonego celu.

      72      Rząd niemiecki wskazał podczas rozprawy, i nie zaprzeczono temu, że granica wieku będąca przedmiotem sporu w postępowaniu
         przed sądem krajowym nie znajduje zastosowania w regionach, w których stwierdzono niedobór lekarzy dentystów ubezpieczenia
         zdrowotnego. Zauważył również, że ważne jest, by w obszarze zdrowia państwo mogło korzystać ze swych uprawnień dyskrecjonalnych
         celem podjęcia koniecznych działań, nie tylko w obliczu aktualnego problemu nadwyżki lekarzy, lecz również w przypadku utajonego
         zagrożenia wynikającego z takiego problemu.

      73      W tym względzie, biorąc pod uwagę przypomniany w pkt 51 niniejszego wyroku zakres uznania, z jakiego korzystają państwa członkowskie,
         należy uznać, że w obliczu sytuacji, w której istnieje nadwyżka lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego lub utajonego
         zagrożenia wynikającego z takiej sytuacji, państwo członkowskie może uznać za konieczne nałożenie granicy wieku, takiej jak
         będąca przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, aby wspierać dostęp do zatrudnienia młodszych lekarzy dentystów.

      74      Do sądu krajowego należy jednak zbadanie, czy zaistniała taka sytuacja.

      75      W takim przypadku pozostawałoby jeszcze sprawdzić, czy przepis będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym
         jest spójny po uwzględnieniu czterech odstępstw przypomnianych w pkt 16 niniejszego wyroku.

      76      W tym względzie trzy pierwsze odstępstwa ustalone bądź dla sytuacji szczególnych niedoboru lekarzy dentystów ubezpieczenia
         zdrowotnego, bądź na ograniczony w czasie okres nie naruszają celu polegającego na wspieraniu wejścia młodych lekarzy dentystów
         ubezpieczenia zdrowotnego na rynek pracy. Czwarte odstępstwo dotyczy sektora pozakontraktowego i w żaden sposób nie wpływa
         na rynek młodych lekarzy dentystów prowadzących praktykę w ramach systemu kontraktowania usług w ramach ubezpieczenia zdrowotnego.

      77      Z tego wynika, że jeśli przepis taki jak będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym ma na celu podział szans
         zawodowych między pokoleniami w ramach zawodu lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego, odmienne traktowanie ze względu
         na wiek, jakie z niego wynika, można uznać za obiektywnie i racjonalnie uzasadnione tym celem i właściwymi i koniecznymi środkami
         służącymi jego realizacji, jeśli ma miejsce sytuacja, w której istnieje nadwyżka lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego
         lub utajone zagrożenie wynikające z takiej sytuacji.

      78      Na pytania pierwsze i drugie trzeba zatem udzielić następującej odpowiedzi:

      –        wykładni art. 2 ust. 5 dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie obowiązywaniu przepisu krajowego,
         takiego jak będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, ustanawiającego górną granicę wieku dla wykonywania
         działalności lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego, w niniejszym przypadku 68 lat, jeśli jedynym celem tego przepisu
         jest ochrona zdrowia pacjentów przed spadkiem sprawności zawodowej tych lekarzy dentystów po osiągnięciu tego wieku, skoro
         ta sama granica wieku nie znajduje zastosowania do lekarzy dentystów pozakontraktowych;

      –        wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie obowiązywaniu takiego przepisu,
         jeśli jego celem jest podział szans zawodowych między pokoleniami w ramach zawodu lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego,
         gdy z uwagi sytuację na rynku pracy, przepis ten jest właściwy i konieczny dla osiągnięcia tego celu;

      –        do sądu krajowego należy zidentyfikowanie celu realizowanego przez przepis ustanawiający tę granicę wieku poprzez zbadanie
         powodów utrzymania go w mocy.

       W przedmiocie pytania trzeciego
      79      Trzecie pytanie dotyczy konsekwencji, jakie należy wyciągnąć z twierdzenia, że norma krajowa wcześniejsza od dyrektywy jest
         z nią niezgodna, jeśli prawo krajowe nie przewiduje uchylenia takiej normy.

      80      Trybunał orzekł już, że wszystkie organy administracji podlegają obowiązkowi poszanowania pierwszeństwa prawa wspólnotowego
         (zob. w szczególności wyroki: z dnia 22 czerwca 1989 r. w sprawie 103/88 Costanzo, Rec. s. 1839, pkt 32; z dnia 29 kwietnia
         1999 r. w sprawie C‑224/97 Ciola, Rec. s. I‑2517, pkt 30). Uwaga ta znajduje zastosowanie do jednostki administracyjnej takiej
         jak Berufungsausschuss für Zahnärzte für den Bezirk Westfalen-Lippe. Okoliczność, że przepisy krajowe będące przedmiotem sporu
         w postępowaniu przed sądem krajowym obowiązywały przed wejściem w życie dyrektywy, pozostaje bez znaczenia. Bez znaczenia
         pozostaje również okoliczność, że przepisy te nie przewidują możliwości ich niestosowania przez sąd krajowy w przypadku niezgodności
         z prawem wspólnotowym.

      81      W rezultacie na pytanie trzecie należy odpowiedzieć w ten sposób, że w przypadku gdy zważywszy na realizowany przez nie cel,
         uregulowanie, takie jak będące przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, jest sprzeczne z dyrektywą, do sądu
         krajowego, przed którym toczy się spór pomiędzy jednostką a podmiotem administracyjnym, takim jak Berufungsausschuss für Zahnärzte
         für den Bezirk Westfalen-Lippe, należy niezastosowanie tego uregulowania, nawet jeśli jest ono wcześniejsze od dyrektywy i jeśli
         prawo krajowe nie przewiduje niestosowania tego uregulowania.

       W przedmiocie kosztów
      82      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
      1)      Wykładni art. 2 ust. 5 dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego
            traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie obowiązywaniu przepisu
            krajowego, takiego jak będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, ustanawiającego górną granicę wieku dla
            wykonywania działalności lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego, w niniejszym przypadku 68 lat, jeśli jedynym celem tego
            przepisu jest ochrona zdrowia pacjentów przed spadkiem sprawności zawodowej tych lekarzy dentystów po osiągnięciu tego wieku,
            skoro ta sama granica wieku nie znajduje zastosowania do lekarzy dentystów pozakontraktowych.
      Wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 2000/78 należy dokonywać w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie obowiązywaniu takiego
            przepisu, jeśli jego celem jest podział szans zawodowych między pokoleniami w ramach zawodu lekarza dentysty ubezpieczenia
            zdrowotnego, gdy z uwagi na sytuację na rynku pracy przepis ten jest właściwy i konieczny dla osiągnięcia tego celu ubezpieczenia
            zdrowotnego.
      Do sądu krajowego należy zidentyfikowanie celu realizowanego przez przepis ustanawiający tę granicę wieku poprzez zbadanie
            powodów utrzymania go w mocy.
      2)      W przypadku gdy zważywszy na realizowany przez nie cel, uregulowanie, takie jak będące przedmiotem sporu w postępowaniu przed
            sądem krajowym, jest sprzeczne z dyrektywą 2000/78, do sądu krajowego, przed którym toczy się spór pomiędzy jednostką a podmiotem
            administracyjnym, takim jak Berufungsausschuss für Zahnärzte für den Bezirk Westfalen-Lippe, należy niezastosowanie tego uregulowania,
            nawet jeśli jest ono wcześniejsze od dyrektywy i jeśli prawo krajowe nie przewiduje niestosowania tego uregulowania.
      Podpisy
      * Język postępowania: niemiecki.


title: Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 7 lipca 2016 r.#Genentech Inc. przeciwko Hoechst GmbH i Sanofi-Aventis Deutschland GmbH.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour d’appel de Paris.#Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Artykuł 101 TFUE – Umowa licencji niewyłącznej – Patent – Brak naruszenia – Obowiązek uiszczenia opłaty.#Sprawa C-567/14.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)
      z dnia 7 lipca 2016 r. (
            *1
         )
      „Odesłanie prejudycjalne — Konkurencja — Artykuł 101 TFUE — Umowa licencji niewyłącznej — Patent — Brak naruszenia — Obowiązek uiszczenia opłaty”
      W sprawie C‑567/14
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez cour d’appel de Paris (sąd apelacyjny w Paryżu, Francja) postanowieniem z dnia 23 września 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 9 grudnia 2014 r., w postępowaniu:

         Genentech Inc.

      przeciwko

         Hoechst GmbH,

         Sanofi-Aventis Deutschland GmbH,

      TRYBUNAŁ (pierwsza izba),
      w składzie: R. Silva de Lapuerta, prezes izby, A. Arabadjiev, J.C. Bonichot, C.G. Fernlund (sprawozdawca) i E. Regan, sędziowie,
      rzecznik generalny: M. Wathelet,
      sekretarz: V. Tourrès, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 20 stycznia 2016 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu Genentech Inc. przez E. Kleimana, S. Saleh, Ch. Ritza, L. De Marię, E. Gaillarda, J. Philippe’a, avocats, a także przez P. Chrocziela oraz T. Lübbiga, Rechtsanwälte,

               —

               w imieniu Hoechst GmbH oraz Sanofi-Aventis Deutschland GmbH przez A. Wachsmann, A. van Hooft, M. Barbier, A. Fisselier oraz T. Elkinsa, avocats,

               —

               w imieniu rządu francuskiego przez D. Colasa, D. Segoina oraz J. Bousin, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu hiszpańskiego przez A. Rubia Gonzáleza, działającego w charakterze pełnomocnika,

               —

               w imieniu rządu niderlandzkiego przez M. Bulterman oraz M. de Ree, działające w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez A. Dawesa, B. Mongina oraz F. Castillę Contreras, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 17 marca 2016 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 101 TFUE.

               2

               Wniosek ten został złożony w ramach sporu między Genentech Inc. a Hoechst GmbH i Sanofi‑Aventis Deutschland GmbH w przedmiocie uchylenia wyroku sądu polubownego w sprawie wykonania umowy licencyjnej dotyczącej praw wywodzących się z patentów.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               3

               W dniu 6 sierpnia 1992 r. Behringwerke AG zawarła z Genentechiem umowę w sprawie niewyłącznej ogólnoświatowej licencji (zwaną dalej „umową licencyjną”) na korzystanie ze wzmacniacza cytomegalowirusa ludzkiego (zwanego dalej „wzmacniaczem CMVH”). Technologia ta była przedmiotem patentu europejskiego nr EP 0173 177 53, udzielonego w dniu 22 kwietnia 1992 r. i unieważnionego w dniu 12 stycznia 1999 r., jak również dwóch patentów US 522 i US 140, udzielonych w Stanach Zjednoczonych, odpowiednio, w dniach 15 grudnia 1998 r. i 17 kwietnia 2001 r.

               4

               Genentech wykorzystał wzmacniacz CMVH w celu ułatwienia transkrypcji sekwencji kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA) niezbędnej do produkcji biologicznego produktu leczniczego, którego substancją czynną jest rituximab. Ten produkt leczniczy został wprowadzony do obrotu przez Genentech w Stanach Zjednoczonych pod nazwą handlową Rituxan, a w Unii Europejskiej pod nazwą handlową MabThera.

               5

               Umowa licencyjna podlegała prawu niemieckiemu.

               6

               Z art. 3.1 tej umowy licencyjnej wynika, że Genentech, w zamian za prawo do korzystania ze wzmacniacza CMVH, zobowiązał się do uiszczenia:

                        —

                        jednorazowej opłaty w wysokości 20000 marek niemieckich (DEM) (około 10225 EUR);

                        —

                        stałej opłaty rocznej w wysokości 20000 (DEM);

                        —

                        opłaty bieżącej równej 0,5% kwoty sprzedaży netto produktów gotowych przez licencjobiorcę oraz spółki powiązane i sublicencjobiorców.

               7

               Umowa licencyjna definiuje „produkty gotowe” jako „towary mogące być przedmiotem negocjacji handlowych, zawierające produkt objęty licencją, sprzedawane w formie umożliwiającej ich podawanie pacjentom w celach leczniczych lub wykorzystywanie w ramach procedury diagnostycznej, które nie wiążą się z nadaniem nowej postaci, przetworzeniem, przepakowaniem, zmianą etykietowania przed ich wykorzystaniem ani nie są wprowadzane do obrotu w takim celu”. Jeśli chodzi o pojęcie „produktów objętych licencją”, zostało ono zdefiniowane w tej umowie jako „materiały (w tym organizmy), których produkcja, wykorzystanie lub sprzedaż naruszałyby, w braku niniejszej umowy, jedno z niewygasłych zastrzeżeń patentowych będących składnikiem praw związanych z patentami objętymi licencją lub większą liczbę tych zastrzeżeń”.

               8

               Genentech uiścił opłatę jednorazową i opłatę roczną, lecz nigdy nie uiścił opłaty bieżącej na rzecz Hoechstu, spółki będącej następcą prawnym Behringwerke.

               9

               W dniu 30 czerwca 2008 r. Sanofi-Aventis Deutschland, spółka zależna Hoechstu, zwróciła się do Genentechu z pytaniami dotyczącymi produktów gotowych, które ta druga spółka wprowadzała do obrotu bez uiszczenia opłaty bieżącej.

               10

               W dniu 27 sierpnia 2008 r. Genentech przekazał spółce Sanofi-Aventis Deutschland decyzje dotyczące rozwiązania umowy licencyjnej z dniem 28 października 2008 r.

               11

               W dniu 24 października 2008 r. Hoechst, uznawszy, że Genentech wykorzystał wzmacniacz CMVH bez uiszczania opłaty bieżącej, wszczął przeciwko tej spółce postępowanie przed sądem polubownym na podstawie klauzuli arbitrażowej zawartej w art. 11 umowy licencyjnej.

               12

               W dniu 27 października 2008 r. spółka Sanofi-Aventis Deutschland złożyła przeciwko Genentechowi i spółce Biogen Idec Inc do United States District Court for the Eastern District of Texas (federalnego sądu okręgu wschodniego stanu Teksas, Stany Zjednoczone) powództwo o naruszenie patentów objętych licencją. W tym samym dniu Genetech i Biogen Idec wniosły do United States District Court for the Northern District of California (federalnego sądu okręgu północnego Kalifornii, Stany Zjednoczone) o unieważnienie tych patentów. Obie te sprawy zostały połączone do wspólnego rozpoznania przed tym drugim sądem, który orzeczeniem z dnia 11 marca 2011 r. oddalił przedstawione żądania.

               13

               Wyrokiem z dnia 22 marca 2012 r. United States Court of Appeals for the Federal Circuit (sąd apelacyjny Stanów Zjednoczonych dla okręgu federalnego, Stany Zjednoczone) oddalił odwołanie spółki Sanofi-Aventis Deutschland od tego orzeczenia.

               14

               W trzecim wyroku częściowym, wydanym w dniu 5 września 2012 r. (zwanym dalej „trzecim wyrokiem częściowym”), jedyny arbiter uznał, że na Genentechu spoczywa odpowiedzialność uiszczenia na rzecz Hoechstu opłaty bieżącej.

               15

               W dniu 10 grudnia 2012 r. Genentech wniósł do cour d’appel de Paris (sądu apelacyjnego w Paryżu, Francja) skargę o uchylenie trzeciego wyroku częściowego.

               16

               W dniu 25 lutego 2013 r. jedyny arbiter wydał wyrok ostateczny oraz czwarty wyrok częściowy w przedmiocie wysokości należnych opłat oraz kosztów, na mocy którego Genentechowi nakazano zapłatę na rzecz Hoechstu, poza kosztami postępowania przed sądem polubownym oraz kosztami zastępstwa procesowego, kwotę 108322850 EUR tytułem odszkodowania wraz z odsetkami zwykłymi. Ten ostateczny wyrok został uzupełniony w dniu 22 maja 2013 r.

               17

               Postanowieniem z dnia 3 października 2013 r. cour d’appel de Paris (sąd apelacyjny w Paryżu) nadał trzeciemu wyrokowi częściowemu klauzulę wykonalności i odmówił połączenia do wspólnego rozpoznania skarg wniesionych przez Genentech o uchylenie trzeciego wyroku częściowego, a także wyroku ostatecznego z dnia 25 lutego 2013 r. i uzupełnienia do tego wyroku wydanego w dniu 22 maja 2013 r.

               18

               W ramach postępowania w sprawie uchylenia trzeciego wyroku częściowego sąd odsyłający powziął wątpliwość co do zgodności umowy licencyjnej z art. 101 TFUE. Sąd ten zauważa, że jedyny arbiter uznał, iż licencjobiorca w okresie obowiązywania tej umowy był obowiązany do ponoszenia przewidzianych w niej opłat, chociaż unieważnienie patentów wywiera skutek wsteczny. Sąd ten dąży do ustalenia, czy taka umowa narusza postanowienia art. 101 TFUE w zakresie, w jakim nakłada na licencjobiorcę opłaty, dla których nie istnieje już podstawa z uwagi na unieważnienie patentów związanych z przekazanymi prawami, oraz stwarza mu „niekorzystne warunki konkurencji”.

               19

               W tych okolicznościach cour d’appel de Paris (sąd apelacyjny w Paryżu) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
               „Czy postanowienia art. 101 TFUE należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by w przypadku unieważnienia patentów umowa licencyjna, która nakłada na licencjobiorcę obowiązek ponoszenia opłat za samo korzystanie z praw związanych z patentami objętymi licencją, wywierała skutek?”.

         W przedmiocie pytania prejudycjalnego

         W przedmiocie dopuszczalności

               20

               Hoechst i Sanofi Avantis Deutschland (zwane dalej łącznie „Hoechstem”), a także rząd francuski twierdzą, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny, co kwestionuje Komisja Europejska.

               21

               W pierwszej kolejności Hoechst twierdzi zasadniczo, że przepisy normujące postępowanie krajowe nie pozwalają sądowi odsyłającemu na postawienie takiego pytania, gdyż skutkuje to naruszeniem jego kompetencji. Hoechst oświadcza, że w konsekwencji wniósł do cour de cassation (sądu kasacyjnego, Francja) odwołanie od wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

               22

               Niemniej należy przypomnieć, po pierwsze, że na gruncie art. 267 TFUE Trybunał nie jest właściwy do rozstrzygania ani w przedmiocie wykładni krajowych przepisów ustawowych lub wykonawczych, ani w przedmiocie zgodności tych przepisów z prawem Unii (wyrok z dnia 11 marca 2010 r., Attanasio Group, C‑384/08, EU:C:2010:133, pkt 16 i przytoczone tam orzecznictwo), a po drugie, że do Trybunału nie należy badanie tego, czy postanowienie odsyłające zostało wydane zgodnie z przepisami krajowymi dotyczącymi organizacji postępowania sądowego (wyroki: z dnia 14 stycznia 1982 r., Reina, 65/81, EU:C:1982:6, pkt 8; a także z dnia 23 listopada 2006 r., Asnef-Equifax i Administración del Estado, C‑238/05, EU:C:2006:734, pkt 14).

               23

               Trybunał powinien w tym zakresie oprzeć się na postanowieniu odsyłającym wydanym przez sąd państwa członkowskiego, o ile postanowienie to nie zostało uchylone na skutek złożenia środków zaskarżenia ewentualnie przewidzianych przez prawo krajowe (wyroki: z dnia 12 lutego 1974 r., Rheinmühlen-Düsseldorf, 146/73, EU:C:1974:12, pkt 3; z dnia 1 grudnia 2005 r., Burtscher, C‑213/04, EU:C:2005:731, pkt 32). W niniejszej sprawie z dowodów przedstawionych na rozprawie wynika, że postanowieniem z dnia 18 listopada 2015 r. cour de cassation (sąd kasacyjny) odrzucił wniesione przez Hoechst odwołanie od wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wobec czego nie można uznać, iż wniosek ten został uchylony.

               24

               W drugiej kolejności Hoechst twierdzi, że nie można udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi. Spółka ta twierdzi, że jeśli chodzi o skargę o uchylenie wyroku międzynarodowego sądu polubownego, sądy krajowe nie są upoważnione do kontroli sposobu, w jaki zagadnienia z zakresu konkurencji zostały rozstrzygnięte przez arbitra, w sytuacji gdy uznał on, w ostatecznym wyroku, że nie doszło do jakiegokolwiek naruszenia art. 101 TFUE.

               25

               Rząd francuski dodaje, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie zawiera informacji o stanie faktycznym i prawnym, które są niezbędne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione pytanie. W szczególności postanowienie odsyłające nie wyjaśnia faktycznych warunków funkcjonowania oraz struktury rozpatrywanego rynku czy rozpatrywanych rynków. Sąd odsyłający nie wymienił niektórych instrumentów normatywnych odnoszących się do prawa Unii w dziedzinie konkurencji, mających przecież znaczenie, a także informacji dotyczących prawa niemieckiego, któremu podlega umowa licencyjna.

               26

               W tym względzie należy przypomnieć, że w ramach współpracy między Trybunałem i sądami krajowymi ustanowionej w art. 267 TFUE wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i na którym spoczywa odpowiedzialność za wydanie przyszłego wyroku, należy – przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy – zarówno ocena, czy do wydania wyroku jest mu niezbędne uzyskanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, jak i ocena znaczenia pytań stawianych Trybunałowi. W konsekwencji, w sytuacji gdy postawione pytanie dotyczy wykładni prawa Unii, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w trybie prejudycjalnym, o które wnioskował sąd krajowy, jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że żądana wykładnia prawa Unii nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego lub prawnego koniecznymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na przedstawione mu pytania (wyroki: z dnia 13 marca 2001 r., PreussenElektra, C‑379/98, EU:C:2001:160, pkt 38, 39; a także z dnia 22 czerwca 2010 r., Melki i Abdeli, C‑188/10 i C‑189/10, EU:C:2010:363, pkt 27).

               27

               W niniejszej sprawie, w związku z tym, że sąd odsyłający stawia pytanie, czy art. 101 TFUE sprzeciwia się temu, by umowa licencyjna została wdrożona zgodnie z jej interpretacją dokonaną przez jedynego arbitra, nie wydaje się oczywiste, że postawione Trybunałowi pytanie dotyczące wykładni tego postanowienia traktatu FUE jest bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. W postanowieniu odsyłającym przedstawiono, w sposób zwięzły, ale dokładny, źródło oraz charakter tego sporu i uznano w tym postanowieniu, że rozstrzygnięcie sporu zależy od wykładni art. 101 TFUE. Co za tym idzie, sąd odsyłający określił ramy faktyczne i prawne, w które wpisuje się jego wniosek o interpretację prawa Unii, w sposób wystarczający, by umożliwić Trybunałowi udzielenie użytecznej odpowiedzi na ten wniosek.

               28

               W trzeciej kolejności Hoechst i rząd francuski twierdzą, że pytanie postawione przez sąd odsyłający nie odpowiada okolicznościom faktycznym rozpatrywanym w postępowaniu głównym, gdyż patenty amerykańskie, jedyne właściwe dla sporu w postępowaniu głównym, nie zostały unieważnione.

               29

               W tym względzie należy stwierdzić, że z brzmienia pytania sformułowanego przez sąd odsyłający co prawda można by zrozumieć, że odnosi się ono do konkretnej sytuacji, w której licencjobiorca jest zobowiązany do uiszczania opłat za korzystanie z praw związanych z patentami, i to mimo unieważnienia tych patentów.

               30

               Niemniej, jak zaznaczył rzecznik generalny w pkt 36 opinii, z brzmienia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, przytoczonego zasadniczo w pkt 12 i 13 niniejszego wyroku, jasno wynika, że sąd odsyłający zdaje sobie sprawę, iż patent US 522, udzielony w dniu 15 grudnia 1998 r., oraz patent US 140, udzielony w dniu 17 kwietnia 2001 r., co do których jest bezsporne, że są jedynymi mającymi znaczenie w sporze w postępowaniu głównym, nie zostały unieważnione. Dokonana przez sąd odsyłający wzmianka o unieważnieniu patentów stanowi powtórzenie niektórych informacji zawartych w pkt 193 i 194 trzeciego wyroku częściowego, których treść została w sposób oczywisty zanegowana zarówno w pozostałych częściach wyroku, w szczególności w jego pkt 51–53, jak i w informacjach zawartych w aktach sprawy udostępnionych Trybunałowi.

               31

               W konsekwencji pytanie prejudycjalne jest dopuszczalne.

         Co do istoty

               32

               Należy od razu zaznaczyć, że z postępowania przed Trybunałem wynika, iż w trakcie postępowania przed sądem polubownym Genentech twierdził, że nie jest zobowiązany do uiszczania opłaty bieżącej, gdyż, zgodnie z warunkami umowy licencyjnej, uiszczenie tej opłaty jest wymagane wówczas, gdy, po pierwsze, wzmacniacz CMVH jest obecny w gotowym produkcie rituximab, a po drugie, produkcja albo wykorzystanie tego wzmacniacza narusza, w braku wspomnianej umowy, prawa związane z patentami objętymi licencją. Jedyny arbiter odrzucił jednak te argumenty, gdyż ocenił, że są one oparte na dosłownej interpretacji umowy licencyjnej, sprzecznej z celem handlowym stron, który polegał na umożliwieniu Genentechowi wykorzystania wzmacniacza CMVH do produkcji protein bez narażania się na ryzyko powództwa o naruszenie ze strony posiadacza praw autorskich do tej technologii.

               33

               Podobnie, z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika także, że Genentech twierdzi w ramach postępowania głównego, iż poprzez zobowiązanie tej spółki do uiszczenia opłaty bieżącej w braku jakiegokolwiek naruszenia – mimo iż zgodnie z samym brzmieniem umowy licencyjnej opłata ta była należna wyłącznie za produkty, których produkcja, wykorzystanie lub sprzedaż naruszyły, w braku tej umowy, patenty objęte licencją – trzeci wyrok częściowy nakłada na nią nieuzasadnione koszty, w sprzeczności z prawem konkurencji.

               34

               W konsekwencji, nawet jeśli od strony formalnej wydaje się, jak zostało już stwierdzone w pkt 29 niniejszego wyroku, że sąd odsyłający ograniczył postawione przez siebie pytanie prejudycjalne do sytuacji unieważnienia patentów, pytanie to należy rozumieć jako dotyczące także przypadku braku naruszenia patentów objętych licencją.

               35

               W tych okolicznościach należy rozumieć, że pytanie postawione przez sąd odsyłający dotyczy zasadniczo tego, czy art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż sprzeciwia się on temu, by na podstawie umowy licencyjnej takiej jak umowa sporna w postępowaniu głównym zobowiązać licencjobiorcę do uiszczenia opłaty za wykorzystanie opatentowanej technologii w całym okresie skuteczności tej umowy w wypadku unieważnienia patentów chroniących wspomnianą technologię albo braku ich naruszenia.

               36

               Genentech i rząd hiszpański uważają, że na postawione pytanie należy odpowiedzieć twierdząco. Hoechst, rządy francuski i niderlandzki oraz Komisja nie podzielają tego zdania.

               37

               Genentech zarzuca jedynemu arbitrowi, że dokonał błędnej interpretacji jasnego brzmienia umowy licencyjnej oraz art. 101 TFUE, gdy zobowiązał tę spółkę do ponoszenia opłat od sprzedaży produktu, który nie narusza opatentowanej technologii. Spółka ta twierdzi, że ponosi dodatkowe koszty w wysokości około 169 mln EUR w stosunku do swoich konkurentów z powodu wymienionego w art. 101 TFUE ograniczenia ze względu na cel i skutek.

               38

               W tym względzie należy podkreślić, podobnie jak uczynił to rzecznik generalny w pkt 75 opinii, że nie jest zadaniem Trybunału w ramach postępowania prejudycjalnego ponowne badanie okoliczności ustalonych przez jedynego arbitra ani dokonanej przez niego w świetle prawa niemieckiego wykładni umowy licencyjnej, w myśl której Genentech jest zobowiązany do uiszczenia opłaty bieżącej niezależnie od unieważnienia patentów spornych w postępowaniu głównym albo braku ich naruszenia.

               39

               Poza tym należy przypomnieć, że Trybunał już zaznaczył, w kontekście umowy licencyjnej wyłącznej, iż obowiązek uiszczania opłaty, również po wygaśnięciu ważności patentu objętego licencją, może wynikać z handlowej oceny wartości, jaką przedstawiają możliwości wykorzystania przyznane na podstawie umowy licencyjnej, w szczególności wówczas, gdy obowiązek ten figuruje w umowie licencyjnej zawartej przed udzieleniem wspomnianego patentu (wyrok z dnia 12 maja 1989 r., Ottung, 320/87, EU:C:1989:195, pkt 11). W takich okolicznościach, w sytuacji gdy licencjobiorca może swobodnie rozwiązać umowę z zachowaniem rozsądnego okresu wypowiedzenia, obowiązek uiszczania opłat w całym okresie obowiązywania umowy nie może mieścić się w zakresie stosowania zakazu ustanowionego w art. 101 ust. 1 TFUE (wyrok z dnia 12 maja 1989 r., Ottung, 320/87, EU:C:1989:195, pkt 13).

               40

               Z wyroku z dnia 12 maja 1989 r., Ottung (320/87, EU:C:1989:195), wynika zatem, że art. 101 ust. 1 TFUE nie zakazuje nałożenia w drodze umowy zobowiązania do uiszczenia opłaty za wyłączne wykorzystywanie technologii, która nie jest już objęta patentem, pod warunkiem że licencjobiorca może swobodnie rozwiązać tę umowę. Ocena ta opiera się na stwierdzeniu, że owa opłata stanowi cenę, którą trzeba zapłacić za komercyjne wykorzystanie technologii objętej licencją i za zapewnienie, iż licencjodawca nie będzie wykonywał swoich praw własności przemysłowej. Dopóki dana umowa licencyjna obowiązuje i może zostać swobodnie rozwiązana przez licencjobiorcę, dopóty opłata jest należna, i to nawet jeśli z praw własności przemysłowej wywodzących się z patentów przekazanych na wyłączność licencjobiorca nie może skorzystać z powodu ich wygaśnięcia. Okoliczności tego rodzaju, w szczególności okoliczność, że umowa licencyjna może zostać swobodnie rozwiązana przez licencjobiorcę, pozwalają bowiem wykluczyć, iż uiszczenie opłaty narusza konkurencję poprzez ograniczenie swobody działania licencjobiorcy albo poprzez skutki o charakterze zamknięcia rynku.

               41

               Rozwiązanie to, które wywodzi się z wyroku z dnia 12 maja 1989 r., Ottung, (320/87, EU:C:1989:195), znajduje tym bardziej zastosowanie w sytuacji takiej jak sytuacja sporna w postępowaniu głównym. Jeśli bowiem w okresie skuteczności umowy licencyjnej opłata jest należna również po wygaśnięciu praw własności przemysłowej, tym bardziej ma to miejsce, zanim prawa te wygasną.

               42

               Okoliczność, że sądy państwa wydającego patenty sporne w postępowaniu głównym orzekły, po rozwiązaniu umowy licencyjnej, iż wykorzystanie przez Genentech przekazanej technologii nie naruszało praw wywodzących się z tych patentów, pozostaje, wedle wskazówek przedstawionych przez sąd odsyłający odnośnie do prawa niemieckiego mającego zastosowanie do tej umowy, bez wpływu na wymagalność opłaty za okres poprzedzający rozwiązanie umowy. Co za tym idzie, ponieważ Genentech miał swobodę rozwiązania wspomnianej umowy w dowolnym czasie, obowiązek uiszczania opłaty w okresie skuteczności tej umowy, w którym prawa wywodzące się z przekazanych patentów pozostawały w mocy, nie stanowi ograniczenia konkurencji w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE.

               43

               W świetle powyższych rozważań na postawione pytanie należy odpowiedzieć, że art. 101 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż nie sprzeciwia się on temu, by na podstawie umowy licencyjnej takiej jak umowa sporna w postępowaniu głównym zobowiązać licencjobiorcę do uiszczania opłaty za wykorzystanie opatentowanej technologii w całym okresie skuteczności tej umowy, w wypadku unieważnienia patentu objętego licencją albo braku jego naruszenia, w związku z tym, że licencjobiorca mógł swobodnie rozwiązać wspomnianą umowę z zachowaniem rozsądnego okresu wypowiedzenia.

         W przedmiocie kosztów

               44

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:

                     Artykuł 101 TFUE należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on temu, by na podstawie umowy licencyjnej takiej jak umowa sporna w postępowaniu głównym zobowiązać licencjobiorcę do uiszczania opłaty za wykorzystanie opatentowanej technologii w całym okresie skuteczności tej umowy, w wypadku unieważnienia patentu objętego licencją albo braku jego naruszenia, w związku z tym, że licencjobiorca mógł swobodnie rozwiązać wspomnianą umowę z zachowaniem rozsądnego okresu wypowiedzenia.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Jezyk postępowania: francuski.


Wyrok Trybunału (szósta izba) z dnia 6 lutego 2003 r. # Stichting ter Exploitatie van Naburige Rechten (SENA) przeciwko Nederlandse Omroep Stichting (NOS). # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Hoge Raad der Nederlanden - Niderlandy. # Dyrektywa 92/100/CEE - Artykuł 8. # Sprawa C-245/00.


Wyrok Trybunału z dnia 25 maja 1982 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Królestwu Niderlandów. # Uchybienie zobowiązaniom. # Sprawa 96/81.


Wyrok Trybunału z dnia 9 czerwca 1982 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Rebublice Włoskiej. # Sprawa 95/81.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 5 marca 1998 r. # Hilmar Kulzer przeciwko Freistaat Bayern. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Bundessozialgericht - Niemcy. # Sprawa C-194/96.


Wyrok Trybunału z dnia 19 marca 2002 r. # Institut national d'assurances sociales pour travailleurs indépendants (Inasti) przeciwko Claude Hervein i Hervillier SA (C-393/99) i Guy Lorthiois i Comtexbel SA (C-394/99). # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunal du travail de Tournai - Belgia. # Zabezpieczenie społeczne. # Sprawy połączone C-393/99 oraz C-394/99.