title: Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 21 stycznia 2016 r.#„Eturas” UAB i in. przeciwko Lietuvos Respublikos konkurencijos taryba.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas.#Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Biura podróży uczestniczące we wspólnym skomputeryzowanym systemie ofert wycieczek – Automatyczne ograniczenia obniżek dotyczących nabywania wycieczek online – Komunikat podmiotu zarządzającego systemem o tym ograniczeniu – Milczące porozumienie, które można uznać za uzgodnioną praktykę – Elementy konstytutywne porozumienia i uzgodnionej praktyki – Ocena dowodów i wymagany standard dowodowy – Autonomia proceduralna państw członkowskich – Zasada skuteczności – Domniemanie niewinności.#Sprawa C-74/14.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (piąta izba)
      z dnia 21 stycznia 2016 r. (
            *1
         )
      „Odesłanie prejudycjalne — Konkurencja — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Uzgodniona praktyka — Biura podróży uczestniczące we wspólnym skomputeryzowanym systemie ofert wycieczek — Automatyczne ograniczenie obniżek dotyczących nabywania wycieczek online — Komunikat podmiotu zarządzającego systemem o tym ograniczeniu — Milczące porozumienie, które można uznać za uzgodnioną praktykę — Elementy konstytutywne porozumienia i uzgodnionej praktyki — Ocena dowodów i wymagany standard dowodowy — Autonomia proceduralna państw członkowskich — Zasada skuteczności — Domniemanie niewinności”
      W sprawie C‑74/14
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (najwyższy sąd administracyjny Litwy) postanowieniem z dnia 17 stycznia 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 lutego 2014 r., w postępowaniu:

         „Eturas” UAB,

         „AAA Wrislit” UAB,

         „Baltic Clipper” UAB,

         „Baltic Tours Vilnius” UAB,

         „Daigera” UAB,

         „Ferona” UAB,

         „Freshtravel” UAB,

         „Guliverio kelionės” UAB,

         „Kelionių akademija” UAB,

         „Kelionių gurmanai” UAB,

         „Kelionių laikas” UAB,

         „Litamicus” UAB,

         „Megaturas” UAB,

         „Neoturas” UAB,

         „TopTravel” UAB,

         „Travelonline Baltics” UAB,

         „Vestekspress” UAB,

         „Visveta” UAB,

         „Zigzag Travel” UAB,

         „ZIP Travel” UAB

      przeciwko

         Lietuvos Respublikos konkurencijos taryba,

      przy udziale:

         „Aviaeuropa” UAB,

         „Grand Voyage” UAB,

         „Kalnų upė” UAB,

         „Keliautojų klubas” UAB,

         „Smaragdas travel” UAB,

         „700LT” UAB,

         „Aljus ir Ko” UAB,

         „Gustus vitae” UAB,

         „Tropikai” UAB,

         „Vipauta” UAB,

         „Vistus” UAB,

      TRYBUNAŁ (piąta izba),
      w składzie: T. von Danwitz, prezes czwartej izby, pełniący obowiązki prezesa piątej izby, D. Šváby, A. Rosas, E. Juhász (sprawozdawca) i C. Vajda, sędziowie,
      rzecznik generalny: M. Szpunar,
      sekretarz: M. Aleksejev, administrator,
      uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 7 maja 2015 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu „AAA Wrislit” UAB przez L. Darulienė oraz T. Blažysa, advokatai,

               —

               w imieniu „Baltic Clipper” UAB przez J. Petrulionisa, L. Šlepaitė oraz M. Juonysa, advokatai,

               —

               w imieniu „Baltic Tours Vilnius” UAB oraz „Kelionių laikas” UAB przez P. Koverovasa oraz R. Moisejevasa, advokatai,

               —

               w imieniu „Guliverio kelionės” UAB przez M. Juonysa oraz L. Šlepaitė, advokatai,

               —

               w imieniu „Kelionių akademija” UAB oraz „Travelonline Baltics” UAB przez L. Darulienė, advokatė,

               —

               w imieniu „Megaturas” UAB przez E. Kisieliusa, advokatas,

               —

               w imieniu „Vestekspress” UAB przez L. Darulienė, R. Moisejevasa oraz P. Koverovasa, advokatai,

               —

               w imieniu „Visveta” UAB przez T. Blažysa, advokatas,

               —

               w imieniu Lietuvos Respublikos konkurencijos taryba przez E. Pažėraitė oraz S. Tolušytė, działające w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu „Keliautojų klubas” UAB przez E. Burgisa oraz I. Sodeikaitė, advokatai,

               —

               w imieniu rządu litewskiego przez D. Kriaučiūnasa, K. Dieninisa oraz J. Nasutavičienė, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu austriackiego przez C. Pesendorfer, działającą w charakterze pełnomocnika,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez A. Biolana, V. Bottkę oraz A. Steiblytė, działających w charakterze pełnomocników,

         po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 16 lipca 2015 r.,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 101 TFUE.

               2

               Wniosek ten został złożony w ramach sporu między spółką „Eturas” UAB (zwaną dalej „Eturasem”), „AAA Wristlit” UAB, „Baltic Clipper” UAB, „Baltic Tours Vilnius” UAB, „Daigera” UAB, „Ferona” UAB, „Freshtravel” UAB, „Guliverio Kelionės” UAB, „Kelionių akademija” UAB, „Kelionių gurmanai” UAB, „Kelionių laikas” UAB, „Litamicus” UAB, „Megaturas” UAB, „Neoturas” UAB, „Top Travel” UAB, „Travelonline Baltics” UAB, „Vestekspress” UAB, „Visveta” UAB, „Zigzag Travel” UAB oraz „ZIP Travel” UAB, które są biurami podróży, a Lietuvos Respublikos konkurencijos taryba (radą ds. konkurencji Republiki Litewskiej, zwaną dalej „radą ds. konkurencji”) w przedmiocie decyzji, w drodze której rada ta nakazała wspomnianym biurom podróży zapłatę grzywny z powodu zawiązania praktyk konkurencyjnych i uczestnictwa w nich.

         Ramy prawne

               3

               Motyw 5 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101] i [102] traktatu [FUE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) brzmi następująco:

               4

               Artykuł 2 tego rozporządzenia, zatytułowany „Ciężar dowodu”, stanowi:
               „W każdym krajowym lub wspólnotowym postępowaniu w sprawie stosowania art. [101] i [102] traktatu ciężar udowodnienia naruszenia art. [101] ust. 1 lub art. [102] traktatu spoczywa na stronie lub organie zarzucającym naruszenie. Przedsiębiorstwo lub związek przedsiębiorstw ubiegający się o wyłączenie na mocy art. [101] ust. 3 traktatu ma obowiązek udowodnienia, że przesłanki określone w tym przepisie są spełnione”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               5

               Z postanowienia odsyłającego wynika, że Eturas jest podmiotem wyłącznych praw do oprogramowania E‑TURAS, którego jest również administratorem.

               6

               Oprogramowanie to stanowi wspólny system rezerwacji wycieczek online. Pozwala ono biurom podróży, które zakupiły od Eturasu na mocy umowy licencję na użytkowanie, na zaproponowanie do sprzedaży wycieczek – za pośrednictwem strony internetowej tych biur – zgodnie z jednolitym sposobem prezentacji rezerwacji określonym przez Eturas. Wspomniana umowa licencyjna nie zawiera żadnych postanowień, na mocy których administrator tego oprogramowania mógłby zmieniać ceny usług świadczonych przez korzystające z owego systemu biura podróży.

               7

               Każde biuro podróży posiada w oprogramowaniu E-TURAS osobiste konto elektroniczne, z którym może się połączyć przy użyciu hasła przydzielonego mu w chwili podpisania umowy licencyjnej. To właśnie poprzez to konto biura podróży mają dostęp do poczty związanej z systemem rezerwacji E‑TURAS, która działa jak poczta elektroniczna. Informacje wysłane za pomocą tej poczty odczytuje się zatem jak wiadomości e-mail, a co za tym idzie, aby zostały odczytane, muszą one zostać wcześniej otwarte przez ich adresata.

               8

               W 2010 r. rada ds. konkurencji wszczęła dochodzenie na podstawie informacji przekazanych przez jedno z biur podróży korzystających z systemu rezerwacji E‑TURAS, zgodnie z którymi to informacjami biura podróży koordynowały między sobą stawki rabatów na wycieczki sprzedawane za pośrednictwem tego systemu.

               9

               Owo dochodzenie pozwoliło ustalić, że w dniu 25 sierpnia 2009 r. dyrektor Eturasu skierował do szeregu biur podróży, a w każdym razie do co najmniej jednego z nich, wiadomość e‑mail zatytułowaną „Głosowanie”, w której zwrócono się do adresata o zajęcie stanowiska w sprawie możliwości obniżenia stawki udzielanego przez Internet rabatu z 4% do 1–3%.

               10

               W dniu 27 sierpnia 2009 r. o godz. 12.20 administrator oprogramowania E‑TURAS wysłał za pośrednictwem wewnętrznej poczty związanej z tym oprogramowaniem w każdym razie do co najmniej dwóch zainteresowanych biur podróży informację zatytułowaną „Informacja dotycząca obniżki rabatu między 0% i 3% w odniesieniu do rezerwacji wycieczek przez Internet” (zwaną dalej „informacją sporną w postępowaniu głównym”), o następującym brzmieniu:

               11

               Po dniu 27 sierpnia 2009 r. strony internetowe ośmiu biur podróży zawierały informacje reklamowe odnoszące się do rabatu w wysokości 3% na oferowane wycieczki. Przy dokonywaniu rezerwacji otwierało się okno zawierające informację, że wybrana wycieczka jest objęta rabatem w wysokości 3%.

               12

               Dochodzenie przeprowadzone przez radę ds. konkurencji pozwoliło ustalić, że wprowadzone w oprogramowaniu E‑TURAS w następstwie wysłania informacji spornej w postępowaniu głównym zmiany techniczne oznaczają, iż chociaż nie było przeszkód, by zainteresowane biura podróży udzielały swoim klientom rabatów powyżej 3%, to udzielenie takich rabatów wymagało jednak od wspomnianych biur spełnienia dodatkowych formalności technicznych.

               13

               Decyzją z dnia 7 czerwca 2012 r. rada ds. konkurencji uznała, że w okresie od 27 sierpnia 2009 r. do końca marca 2010 r. 30 biur podróży, a także Eturas, uczestniczyło w praktyce antykonkurencyjnej dotyczącej rabatów udzielanych w odniesieniu do rezerwacji dokonywanych za pośrednictwem oprogramowania E‑TURAS.

               14

               Zgodnie z tą decyzją praktyka antykonkurencyjna rozpoczęła się w dniu, w którym dotycząca obniżenia stawki rabatów informacja sporna w postępowaniu głównym pojawiła się w systemie rezerwacji E‑TURAS oraz wdrożone zostało systematyczne ograniczenie tej stawki w ramach użytkowania owego systemu.

               15

               Rada ds. konkurencji uznała, że biura podróży, które korzystały z systemu rezerwacji E‑TURAS w rozpatrywanym okresie i nie wyraziły sprzeciwu, są odpowiedzialne za naruszenie reguł konkurencji, gdyż mogły one racjonalnie przyjąć, iż wszyscy pozostali użytkownicy owego systemu również ograniczą swoje rabaty do stawki 3%. Rada wywiodła na tej podstawie, że owe biura informowały się wzajemnie o stawce rabatu, jaki zamierzały stosować w przyszłości, i tym samym wyraziły pośrednio – poprzez dorozumianą lub milczącą akceptację – zbiorową wolę dotyczącą ich zachowania na rynku właściwym. Rada stwierdziła na tej podstawie, że zachowanie wspomnianych biur na rynku właściwym należy uznać za stanowiące uzgodnioną praktykę, i oceniła, że mimo iż Eturas nie prowadził działalności na rynku właściwym, to odegrał swą rolę w ułatwieniu realizowania tej praktyki.

               16

               Rada ds. konkurencji uznała zatem, że Eturas oraz zainteresowane biura podróży naruszyły zwłaszcza art. 101 ust. 1 TFUE, i nałożyła na nie grzywny. Biuro podróży, które przekazało radzie ds. konkurencji informacje o istnieniu tego naruszenia, uzyskało zwolnienie z grzywny w ramach programu łagodzenia kar.

               17

               Skarżące w postępowaniu głównym odwołały się od decyzji rady ds. konkurencji do Vilniaus apygardos administracinis teismas (okręgowego sądu administracyjnego w Wilnie). Wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2013 r. sąd ten częściowo uwzględnił te skargi i ograniczył kwoty nałożonych grzywien.

               18

               Zarówno skarżące w postępowaniu głównym, jak i rada ds. konkurencji odwołały się od wspomnianego wyroku do Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (najwyższego sądu administracyjnego Litwy).

               19

               Skarżące w postępowaniu głównym podnoszą, że nie brały udziału w uzgodnionej praktyce w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE lub odpowiednich przepisów prawa krajowego. Twierdzą one, że nie mogą ponosić odpowiedzialności za jednostronne działania Eturasu. Niektóre ze skarżących twierdzą, że nie otrzymały lub nie odczytały informacji spornej w postępowaniu głównym, gdyż użytkowanie oprogramowania E‑TURAS stanowiło jedynie nieznaczną część ich obrotów i nie zwracały uwagi na zmiany wprowadzane w tym oprogramowaniu. Wskazują one, że nadal korzystały ze skomputeryzowanego systemu nawet po technicznym wdrożeniu pułapu rabatów, gdyż nie istniał inny skomputeryzowany system, a samodzielne utworzenie takiego systemu byłoby zbyt kosztowne. Twierdzą one wreszcie, że wysokość udzielanych rabatów nie została co do zasady ograniczona, gdyż zainteresowane biura podróży nadal miały możliwość udzielania dodatkowych rabatów lojalnościowych dla klientów indywidualnych.

               20

               Rada ds. konkurencji twierdzi, że system rezerwacji E-TURAS służył skarżącym w postępowaniu głównym jako narzędzie koordynacji działań, czyniąc w ten sposób zbędnym organizowanie spotkań. W tym celu organ ten twierdzi, po pierwsze, że warunki korzystania z tego systemu umożliwiały wspomnianym skarżącym osiągnięcie „zgodnej woli” w przedmiocie ograniczeń stawek rabatów bez potrzeby osobistych kontaktów, a po drugie, że to, iż skarżące nie sprzeciwiły się ograniczeniom stawek rabatów, jest równoznaczne z milczącą akceptacją tych stawek. Rada ds. konkurencji wskazuje, że wspomniany system działał w odniesieniu do biur podróży będących stroną w postępowaniu głównym na jednakowych warunkach i był łatwo rozpoznawalny na ich stronach internetowych zawierających informację o mających zastosowanie rabatach. Owe biura podróży nie sprzeciwiły się nałożonym w ten sposób ograniczeniom rabatów i w związku z tym dały sobie wzajemnie do zrozumienia, iż stosują one ograniczone rabaty, przez co uniknęły niepewności co do stawek rabatów. Wedle rady ds. konkurencji skarżące w postępowaniu głównym miały obowiązek zachować się w rozsądny i odpowiedzialny sposób i nie mogły ignorować informacji dotyczących narzędzi wykorzystywanych w ramach prowadzonej przez nie działalności gospodarczej oraz nie wziąć ich pod uwagę.

               21

               Sąd odsyłający zastanawia się, jakiej wykładni art. 101 ust. 1 TFUE należy dokonać, a w szczególności – jak należy rozłożyć ciężar dowodu dla celów stosowania tego postanowienia. Sąd ten ma bowiem wątpliwości, czy istnieją wystarczające kryteria mogące wykazać w tym przypadku uczestnictwo zainteresowanych biur podróży w uzgodnionej praktyce o charakterze horyzontalnym.

               22

               Sąd odsyłający podkreśla w tym celu, że w tym przypadku główny dowód obciążający opiera się jedynie na domniemaniu, zgodnie z którym zainteresowane biura podróży odczytały albo powinny były odczytać informację sporną w postępowaniu głównym i powinny były zrozumieć wszystkie kwestie zawarte w decyzji w sprawie ograniczenia stawek rabatów na oferowane wycieczki. Z tego względu sąd ten wspomina, że domniemanie niewinności znajduje zastosowanie w ramach przeciwdziałania naruszeniom popełnionym w dziedzinie prawa konkurencji, oraz dzieli się wątpliwościami co do możliwości obciążenia biur podróży będących stroną w postępowaniu głównym jedynie na podstawie pierwszego z tych domniemań, tym bardziej że niektóre z tych biur zaprzeczyły, iż zapoznały się z informacją sporną w postępowaniu głównym, natomiast inne sprzedały swoją pierwszą wycieczkę dopiero po dokonaniu zmian technicznych albo też w ogóle nie sprzedały wycieczek za pośrednictwem systemu rezerwacji E‑TURAS.

               23

               Sąd odsyłający przyznaje równocześnie, że biura podróży korzystające z systemu rezerwacji E‑TURAS wiedziały albo powinny były bezwzględnie wiedzieć, iż ich konkurenci również korzystali z tego systemu, i z tego względu można uznać, że wspomniane biura powinny były wykazać się zarówno ostrożnością, jak i starannością, a zatem nie mogły nie odczytywać wiadomości, jakie otrzymywały. Z tego względu sąd odsyłający zaznacza, że część z biur ukaranych przez radę ds. konkurencji przyznała, iż zapoznała się z treścią informacji spornej w postępowaniu głównym.

               24

               Sąd odsyłający zmierza zatem do ustalenia, czy w okolicznościach rozstrzyganej przezeń sprawy samo przesłanie informacji dotyczącej ograniczenia stawki rabatów może stanowić dowód wystarczający do wykazania lub przyjęcia domniemania, że podmioty gospodarcze uczestniczące w systemie rezerwacji E‑TURAS wiedziały lub musiały bezwzględnie wiedzieć o takim ograniczeniu, pomimo iż wiele z nich twierdzi, że nie wiedziało o takim ograniczeniu, niektóre z nich nie zmieniły faktycznie stosowanej stawki rabatu, a jeszcze inne nawet nie sprzedały w rozpatrywanym okresie żadnej wycieczki za pośrednictwem owego systemu.

               25

               W tych okolicznościach Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (naczelny sąd administracyjny Litwy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Czy art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w sytuacji gdy podmioty gospodarcze uczestniczą w skomputeryzowanym systemie informacyjnym tego rodzaju jak ten opisany w niniejszej sprawie, a rada ds. konkurencji dowiodła, że do systemu tego wprowadzono informację o ograniczeniach stosowanych rabatów, a w jego ramach ustanowiono techniczne ograniczenie stosowanych stawek rabatu, można domniemywać, że te podmioty gospodarcze były lub powinny były być świadome tej wprowadzonej do skomputeryzowanego systemu informacyjnego informacji i, nie sprzeciwiając się stosowaniu takiego ograniczenia rabatów, wyraziły milczącą zgodę na stosowanie tego ograniczenia cenowego, i z tego względu mogą zostać uznane za odpowiedzialne za uczestnictwo w uzgodnionej praktyce w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE?

                        2)

                        Jeśli na pierwsze pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej: jakie czynniki należy uwzględnić przy ustalaniu tego, czy podmioty gospodarcze uczestniczące we wspólnym skomputeryzowanym systemie informacyjnym, w okolicznościach takich jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym, uczestniczyły w uzgodnionej praktyce w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE?”.

         W przedmiocie pytań prejudycjalnych

               26

               Poprzez postawione pytania, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w wypadku gdy administrator skomputeryzowanego systemu informacyjnego służącego umożliwieniu biurom podróży sprzedaży wycieczek poprzez ich stronę internetową wedle jednolitego sposobu rezerwacji wysyła tym podmiotom gospodarczym za pośrednictwem osobistej poczty elektronicznej informację o tym, że rabaty na produkty sprzedawane za pośrednictwem tego systemu będą od tej pory objęte pułapem i że w następstwie rozpowszechnienia tej informacji w omawianym systemie dokonane zostaną zmiany techniczne konieczne do wdrożenia tego pułapu, można domniemywać, że wspomniane podmioty zapoznały się albo bezwzględnie musiały zapoznać się z tą informacją i że przy braku jakiegokolwiek sprzeciwu z ich strony wobec tej praktyki uczestniczyły w uzgodnionej praktyce w rozumieniu tego postanowienia.

               27

               Na wstępie należy przypomnieć orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym każdy podmiot gospodarczy winien określać w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierza realizować na wspólnym rynku. Taki postulat autonomii sprzeciwia się tym samym stanowczo wszelkim kontaktom między tymi podmiotami, zarówno bezpośrednim, jak i pośrednim, przez które przedsiębiorstwo mogłoby wywrzeć wpływ na zachowanie swojego aktualnego lub potencjalnego konkurenta na tym rynku bądź ujawnić mu swoje plany lub zamiary, które chce na nim realizować, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest doprowadzenie do warunków konkurencji, które nie odpowiadają normalnym warunkom na danym rynku (zob. podobnie wyrok T‑Mobile Netherlands i in., C‑8/08, EU:C:2009:343, pkt 32, 33 i przytoczone tam orzecznictwo).

               28

               Trybunał orzekł wcześniej także, że bierny rodzaj uczestnictwa w naruszeniu, taki jak obecność przedsiębiorstwa w spotkaniach, w trakcie których zawarte zostały porozumienia o celu antykonkurencyjnym, bez wyrażenia w sposób oczywisty sprzeciwu, jest wyrazem współudziału, który może być podstawą uznania odpowiedzialności tego przedsiębiorstwa w ramach art. 101 TFUE, gdyż milcząca zgoda na niedozwoloną inicjatywę bez otwartego zdystansowania się wobec jej treści lub zawiadomienia o niej organów administracyjnych zachęca do kontynuowania naruszenia i utrudnia jego wykrycie (zob. podobnie wyrok AC‑Treuhand/Komisja, C‑194/14 P, EU:C:2015:717, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).

               29

               W pierwszej kolejności, jako że sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy wysłanie informacji takiej jak informacja sporna w postępowaniu głównym może stanowić wystarczający dowód w celu wykazania, że podmioty uczestniczące w systemie zapoznały się albo bezwzględnie musiały się zapoznać z treścią tej informacji, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 2 rozporządzenia nr 1/2003 w każdym krajowym postępowaniu w sprawie stosowania art. 101 TFUE ciężar udowodnienia naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE spoczywa na stronie lub organie zarzucającym naruszenie.

               30

               O ile art. 2 rozporządzenia nr 1/2003 wyraźnie normuje rozkład ciężaru dowodu, o tyle rozporządzenie to nie zawiera przepisów odnoszących się do szczególnych aspektów proceduralnych. Tym samym rozporządzenie to nie zawiera w szczególności przepisów odnoszących się do zasad normujących ocenę dowodów i wymaganych standardów dowodowych w ramach postępowania krajowego w sprawie stosowania art. 101 TFUE.

               31

               Wniosek ten znajduje potwierdzenie w motywie 5 rozporządzenia nr 1/2003, który przewiduje wprost, iż owo rozporządzenie nie wpływa na krajowe przepisy dotyczące wymaganych standardów dowodowych.

               32

               Otóż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, wobec braku norm Unii w tej dziedzinie, ich ustanowienie należy do wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich na mocy zasady autonomii proceduralnej tych państw, jednak pod warunkiem, że przepisy te nie są mniej korzystne niż przepisy normujące podobne sytuacje podlegające prawu krajowemu (zasada równoważności) oraz że praktycznie nie uniemożliwiają one lub nie czynią nadmiernie uciążliwym wykonywania praw przyznanych przez prawo Unii (zasada skuteczności) (zob. podobnie wyroki: VEBIC,C‑439/08, EU:C:2010:739, pkt 63; a także Nike European Operations Netherlands, C‑310/14, EU:C:2015:690, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo).

               33

               Co prawda Trybunał orzekł, że domniemanie związku przyczynowego między uzgodnieniem a zachowaniem na rynku przedsiębiorstw w nim uczestniczących, zgodnie z którym owe przedsiębiorstwa, działając na rynku, uwzględniają informacje, które wymieniły ze swoimi konkurentami w celu ukształtowania swego zachowania na tym rynku, wynika z art. 101 ust. 1 TFUE i, co za tym idzie, stanowi integralną część prawa Unii, które sąd krajowy jest zobowiązany stosować (zob. podobnie wyrok T‑Mobile Netherlands i in., C‑8/08, EU:C:2009:343, pkt 51–53).

               34

               Jednak w odróżnieniu od tego domniemania odpowiedź na pytanie, czy samo wysłanie informacji takiej jak informacja sporna w postępowaniu głównym może w świetle całości okoliczności rozpoznawanych przez sąd odsyłający stanowić wystarczający dowód w celu wykazania, że jej adresaci zapoznali się z jej treścią albo bezwzględnie musieli się z nią zapoznać, nie wynika z pojęcia „praktyki uzgodnionej” ani nie jest nierozerwalnie powiązana z tym pojęciem. Należy bowiem uznać, że kwestia taka odnosi się do oceny dowodów i wymaganego standardu dowodowego, wobec czego należy ona, na podstawie zasady autonomii proceduralnej i z zastrzeżeniem zasady równoważności i skuteczności, do zakresu prawa krajowego.

               35

               Zasada skuteczności wymaga jednak, by przepisy prawa krajowego normujące ocenę dowodów i wymagane standardy dowodowe nie mogły uniemożliwiać lub nadmiernie utrudniać stosowania reguł konkurencji Unii, a w szczególności by nie stały na przeszkodzie skutecznemu stosowaniu art. 101 TFUE i 102 TFUE (zob. podobnie wyrok Pfleiderer, C‑360/09, EU:C:2011:389, pkt 24).

               36

               W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału istnienie uzgodnionej praktyki lub porozumienia w większości przypadków należy wywieść z szeregu zbiegów okoliczności i poszlak, które – rozpatrywane łącznie – w braku innego spójnego wyjaśnienia mogą stanowić dowód naruszenia reguł konkurencji (zob. podobnie wyrok Total Marketing Services/Komisja, C‑634/13 P, EU:C:2015:614, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo).

               37

               W konsekwencji zasada skuteczności wymaga, by dowód naruszenia prawa konkurencji Unii mógł mieć postać nie tylko dowodów bezpośrednich, ale także poszlak, pod warunkiem że są one obiektywne i spójne.

               38

               Jako że sąd odsyłający ma wątpliwości co do możliwości stwierdzenia, iż biura podróży zapoznały się albo bezwzględnie musiały się zapoznać z informacją sporną w postępowaniu głównym, w świetle domniemania niewinności należy przypomnieć, że stanowi ono ogólną zasadę prawa Unii wyrażoną obecnie w art. 48 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zob. podobnie wyrok E.ON Energie/Komisja, C‑89/11 P, EU:C:2012:738, pkt 72), której państwa członkowskie są zobowiązane przestrzegać przy stosowaniu prawa konkurencji Unii (zob. podobnie wyroki; VEBIC, C‑439/08, EU:C:2010:739, pkt 63; N., C‑604/12, EU:C:2014:302, pkt 41).

               39

               Domniemanie niewinności stoi na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający wywiódł na podstawie samego wysłania informacji spornej w postępowaniu głównym, że zainteresowane biura podróży musiały bezwzględnie zapoznać się z treścią tej informacji.

               40

               Domniemanie niewinności nie stoi jednak na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający uznał, iż wysłanie informacji spornej w postępowaniu głównym mogło, w świetle innych obiektywnych i spójnych poszlak, uzasadniać domniemanie, że biura podróży będące stroną w postępowaniu głównym znały treść tej informacji począwszy od dnia jej wysłania, pod warunkiem że owe biura zachowują możliwość obalenia tego domniemania.

               41

               Jeśli chodzi o owo obalenie, sąd odsyłający nie może stawiać nierealnych lub nadmiernych wymogów. Biura podróży będące stroną w postępowaniu głównym powinny mieć możliwość obalenia domniemania, iż znały treść informacji rozpatrywanej w postępowaniu głównym począwszy od dnia wysłania tej informacji, na przykład poprzez wykazanie, że jej nie otrzymały albo że nie odczytały zawartości odnośnego pola, albo że odczytały jego zawartość dopiero po upływie pewnego czasu od wysłania.

               42

               W drugiej kolejności, jeśli chodzi o uczestnictwo zainteresowanych biur podróży w uzgodnionej praktyce w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE, należy, po pierwsze, przypomnieć, że w myśl tego postanowienia pojęcie „praktyki uzgodnionej” obejmuje – poza uzgodnieniem między przedsiębiorstwami, o których mowa – zachowanie na rynku będące wynikiem tego uzgodnienia i związek przyczynowo‑skutkowy między tymi dwoma elementami (wyrok Dole Food i Dole Fresh Fruit Europe/Komisja, C‑286/13 P, EU:C:2015:184, pkt 126 i przytoczone tam orzecznictwo).

               43

               Po drugie, należy zaznaczyć, że sprawę będącą przedmiotem postępowania głównego, taką jak wynika ona z ustaleń sądu odsyłającego, znamionuje to, iż administrator omawianego skomputeryzowanego systemu informacyjnego wysłał informację służącą działaniu antykonkurencyjnemu wspólnemu dla biur podróży uczestniczących w tym systemie – informację, którą można było odczytać jedynie w polu zawierającym „Informacje dla użytkowników” w omawianym systemie skomputeryzowanym i na którą biura te nie odpowiedziały wprost. W następstwie wysłania tej informacji wprowadzono techniczne ograniczenie, które ograniczyło do 3% rabaty, jakie można było stosować w odniesieniu do rezerwacji w systemie. Chociaż wspomniane ograniczenie nie stało na przeszkodzie temu, by zainteresowane biura podróży udzielały swoim klientom rabatów powyżej 3%, to wiązało się z tym jednak spełnienie dodatkowych formalności technicznych.

               44

               Takie okoliczności mogą uzasadniać istnienie uzgodnienia między biurami podróży, które znały treść informacji spornej w postępowaniu głównym – gdyż można uznać, iż biura te wyraziły milczącą zgodę na wspólną praktykę antykonkurencyjną – w związku z tym, że dwa pozostałe elementy konstytutywne uzgodnionej praktyki przypomniane w pkt 42 niniejszego wyroku także zostały spełnione. W zależności od oceny dowodów dokonanej przez sąd odsyłający można domniemywać, że biuro podróży uczestniczyło w tym uzgodnieniu od chwili, gdy zapoznało się z ową treścią.

               45

               Natomiast jeśli nie można wykazać, że biuro podróży zapoznało się ze wspominaną informacją, jego uczestnictwa w uzgodnieniu nie można wywieść jedynie z istnienia ograniczenia technicznego wprowadzonego w systemie rozpatrywanym w postępowaniu głównym, bez wykazania na podstawie innych obiektywnych i spójnych poszlak, iż biuro to wyraziło milczącą zgodę na działanie antykonkurencyjne.

               46

               W trzeciej kolejności należy stwierdzić, że biuro podróży może obalić domniemanie uczestnictwa w uzgodnionej praktyce poprzez wykazanie, iż otwarcie zdystansowało się ono wobec tej praktyki lub zawiadomiło o niej organy administracyjne. Poza tym zgodnie z orzecznictwem Trybunału, w przypadku takim jak przypadek rozpatrywany w postępowaniu głównym, gdzie nie może być mowy o spotkaniu mającym znamiona zmowy, otwarte zdystansowanie się lub zawiadomienie organów administracyjnych nie są jedynymi zarzutami pozwalającymi obalić domniemanie uczestnictwa przedsiębiorstwa w naruszeniu, gdyż w tym celu można także przedstawić inne dowody (zob. podobnie wyrok Total Marketing Services/Komisja, C‑634/13 P, EU:C:2015:614, pkt 23, 24).

               47

               Jeśli chodzi o zbadanie kwestii, czy zainteresowane biura podróży otwarcie zdystansowały się wobec uzgodnienia będącego przedmiotem postępowania głównego, należy stwierdzić, że w konkretnych okolicznościach, takich jak okoliczności rozpatrywane w postępowaniu głównym, nie można wymagać, by oświadczenie zamierzającego zdystansować się biura podróży zostało wystosowane do wszystkich konkurentów, którzy byli adresatami informacji spornej w postępowaniu głównym, gdyż nie jest fizycznie możliwe, by takie biuro mogło znać owych adresatów.

               48

               W takiej sytuacji sąd odsyłający może przyjąć, że jasny i wyraźny sprzeciw skierowany do administratora oprogramowania E‑TURAS może pozwolić na obalenie owego domniemania.

               49

               Co się tyczy możliwości obalenia domniemania uczestnictwa w uzgodnionej praktyce za pomocą innych dowodów aniżeli dowód otwartego zdystansowania się lub zawiadomienia organów administracyjnych, należy stwierdzić, że w okolicznościach takich jak okoliczności rozpatrywane w postępowaniu głównym domniemanie związku przyczynowego między uzgodnieniem a zachowaniem na rynku przedsiębiorstw w nim uczestniczących, wspomniane w pkt 33 niniejszego wyroku, mogłoby zostać obalone poprzez przedstawienie dowodu na systematyczne stosowanie rabatu przekraczającego odnośny pułap.

               50

               Mając na względzie całość powyższych rozważań, na postawione pytania należy odpowiedzieć, że:

                        —

                        Artykuł 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w wypadku gdy administrator skomputeryzowanego systemu informacyjnego służącego umożliwieniu biurom podróży sprzedaży wycieczek poprzez ich stronę internetową wedle jednolitego sposobu rezerwacji wysyła tym podmiotom gospodarczym za pośrednictwem osobistej poczty elektronicznej informację o tym, że rabaty na produkty sprzedawane za pośrednictwem tego systemu będą od tej pory objęte pułapem i że w następstwie rozpowszechnienia tej informacji w omawianym systemie dokonane zostaną zmiany techniczne konieczne do wdrożenia tego pułapu, można domniemywać, iż wspomniane podmioty gospodarcze uczestniczyły w uzgodnionej praktyce w rozumieniu wspomnianego postanowienia od chwili zapoznania się z informacją wysłaną przez administratora systemu, jeśli nie zdystansowały się otwarcie wobec tej praktyki, nie zawiadomiły o niej organów administracji lub nie przedstawiły innych dowodów w celu obalenia tego domniemania, takich jak dowód na systematyczne stosowanie rabatu przekraczającego odnośny pułap.

                        —

                        Sąd odsyłający powinien zbadać na podstawie przepisów prawa krajowego normujących ocenę dowodów i wymaganych standardów dowodowych, czy w świetle całości okoliczności przedstawionych temu sądowi wysłanie informacji takiej jak informacja sporna w postępowaniu głównym może stanowić wystarczający dowód w celu wykazania, że jej adresaci zapoznali się z jej treścią. Domniemanie niewinności stoi na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający uznał, że samo wysłanie tej informacji może stanowić wystarczający dowód w celu wykazania, iż jej adresaci musieli bezwzględnie zapoznać się z jej treścią.

         W przedmiocie kosztów

               51

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:

                     Artykuł 101 ust. 1 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w wypadku gdy administrator skomputeryzowanego systemu informacyjnego służącego umożliwieniu biurom podróży sprzedaży wycieczek poprzez ich stronę internetową wedle jednolitego sposobu rezerwacji wysyła tym podmiotom gospodarczym za pośrednictwem osobistej poczty elektronicznej informację o tym, że rabaty na produkty sprzedawane za pośrednictwem tego systemu będą od tej pory objęte pułapem i że w następstwie rozpowszechnienia tej informacji w omawianym systemie dokonane zostaną zmiany techniczne konieczne do wdrożenia tego pułapu, można domniemywać, iż wspomniane podmioty gospodarcze uczestniczyły w uzgodnionej praktyce w rozumieniu wspomnianego postanowienia od chwili zapoznania się z informacją wysłaną przez administratora systemu, jeśli nie zdystansowały się otwarcie wobec tej praktyki, nie zawiadomiły o niej organów administracji lub nie przedstawiły innych dowodów w celu obalenia tego domniemania, takich jak dowód na systematyczne stosowanie rabatu przekraczającego odnośny pułap.

                     Sąd odsyłający powinien zbadać na podstawie przepisów prawa krajowego normujących ocenę dowodów i wymaganych standardów dowodowych, czy w świetle całości okoliczności przedstawionych temu sądowi wysłanie informacji takiej jak informacja sporna w postępowaniu głównym może stanowić wystarczający dowód w celu wykazania, że jej adresaci zapoznali się z jej treścią. Domniemanie niewinności stoi na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający uznał, że samo wysłanie tej informacji może stanowić wystarczający dowód w celu wykazania, iż jej adresaci musieli bezwzględnie zapoznać się z jej treścią.

                     Podpisy

            (
            *1
         )   Język postępowania: litewski.


title: Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 15 stycznia 2009 r.#K-1 sp. z o.o. przeciwko Dyrektorowi Izby Skarbowej w Bydgoszczy.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Naczelny Sąd Administracyjny - Polska.#Podatek VAT - Nieprawidłowości w deklaracji podatnika - Dodatkowe zobowiązanie podatkowe.#Sprawa C-502/07.

text:
      Sprawa C‑502/07
      K‑1 sp. z o.o.
      przeciwko
      Dyrektorowi Izby Skarbowej w Bydgoszczy
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez
      Naczelny Sąd Administracyjny)
      Podatek VAT – Nieprawidłowości w deklaracji podatnika – Dodatkowe zobowiązanie podatkowe
      Streszczenie wyroku
      1.        Postanowienia podatkowe – Harmonizacja ustawodawstw – Podatki obrotowe – Wspólny system podatku od wartości dodanej – Przepisy
            przewidujące sankcję administracyjną, która może być nakładana na podatników, taką jak „dodatkowe zobowiązanie podatkowe”
            przewidziane w ustawodawstwie polskim
      (dyrektywy Rady: 67/227, art. 2 akapity 1 i 2;  77/388, art. 2, art. 10 ust. 1 lit.  a), art. 10 ust. 2)
      2.        Postanowienia podatkowe – Harmonizacja ustawodawstw – Podatki obrotowe – Wspólny system podatku od wartości dodanej – Dyrektywa
            77/388 – Przepisy krajowe stanowiące odstępstwa
      (dyrektywa Rady 77/388, art. 27 ust. 1)
      3.        Postanowienia podatkowe – Harmonizacja ustawodawstw – Podatki obrotowe – Wspólny system podatku od wartości dodanej – Zakaz
            poboru innych podatków krajowych, które mogą być uznane za podatki obrotowe
      (dyrektywa Rady 77/388, art. 33)
      1.        Wspólny system podatku od wartości dodanej, w kształcie określonym w art. 2 akapity pierwszy i drugi pierwszej dyrektywy 67/227
         w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich dotyczących podatków obrotowych, oraz w art. 2 i 10 ust. 1 lit. a)
         i ust. 2 szóstej dyrektywy Rady 77/388 w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do podatków
         obrotowych, w brzmieniu zmienionym dyrektywą 2004/66, nie stoi na przeszkodzie, by państwo członkowskie przewidziało w swym
         ustawodawstwie sankcję administracyjną, która może być nakładana na podatników podatku od wartości dodanej, taką jak „dodatkowe
         zobowiązanie podatkowe” przewidziane w ustawodawstwie polskim nakładane w razie stwierdzenia, że podatnik w złożonej deklaracji
         podatkowej wykazał kwotę zwrotu różnicy podatku od wartości dodanej lub zwrotu podatku naliczonego wyższą od kwoty należnej.

      W istocie takie „dodatkowe zobowiązanie podatkowe” nie posiada zasadniczych cech charakterystycznych podatku od wartości dodanej,
         ponieważ zdarzeniem powodującym powstanie tego zobowiązania nie jest pewna czynność, lecz błąd w deklaracji podatkowej, a także
         że jego kwota nie jest określana proporcjonalnie do ceny otrzymanej przez podatnika. W istocie chodzi tu nie o podatek, lecz
         o sankcję administracyjną nakładaną w przypadku stwierdzenia, że podatnik zadeklarował kwotę zwrotu różnicy podatku od wartości
         dodanej lub zwrotu podatku naliczonego wyższą od kwoty należnej.

      Zasada wspólnego systemu podatku od wartości dodanej nie stoi zaś na przeszkodzie wprowadzeniu przez państwa członkowskie
         środków stanowiących sankcję z tytułu nieprawidłowości w deklarowaniu należnych kwot podatku. Przeciwnie, art. 22 ust. 8 szóstej
         dyrektywy stanowi, że państwa członkowskie mogą nałożyć inne obowiązki, które uznają za konieczne do prawidłowego naliczenia
         i pobrania podatku.

      (por. pkt 18–21; pkt 1 sentencji)
      2.        Przepisy dotyczące podatku od wartości dodanej, które przewidują sankcję administracyjną, która może być nałożona na podatnika
         podatku w przypadku stwierdzenia, że zadeklarował on kwotę zwrotu różnicy podatku od wartości dodanej lub zwrotu podatku naliczonego
         wyższą od kwoty należnej, nie stanowią „specjalnych środków stanowiących odstępstwo”, mających na celu zapobieganie niektórym
         rodzajom oszustw podatkowych lub unikaniu opodatkowania w rozumieniu art. 27 ust. 1 szóstej dyrektywy 77/388 w sprawie harmonizacji
         ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych.

      Taka sankcja administracyjna nie może być objęta zakresem zastosowania wyżej wspomnianego art. 27 ust. 1, ponieważ stanowi
         ona środek, o którym mowa w art. 22 ust. 8 szóstej dyrektywy, na podstawie którego państwa członkowskie mogą nałożyć inne
         obowiązki, które uznają za konieczne do prawidłowego naliczenia i pobrania podatku i uniknięcia oszustw podatkowych.

      (por. pkt 23–25; pkt 2 sentencji)
      3.        Artykuł 33 szóstej dyrektywy 77/388 w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich dotyczących podatków obrotowych
         ze zmianami nie stoi na przeszkodzie utrzymaniu w mocy przepisów, takich jak zawarte w polskiej ustawie o podatku od towarów
         i usług, które przewidują sankcję administracyjną, która może być nałożona na podatnika podatku w przypadku stwierdzenia,
         że zadeklarował on kwotę zwrotu różnicy podatku lub zwrotu podatku naliczonego wyższą od kwoty należnej, ponieważ przepisy
         te nie wprowadzają podatku, cła ani opłaty.

      (por. pkt 28, 29; pkt 3 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
      z dnia 15 stycznia 2009 r.(*)

      Podatek VAT – Nieprawidłowości w deklaracji podatnika – Dodatkowe zobowiązanie podatkowe
      W sprawie C‑502/07
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Naczelny
         Sąd Administracyjny (Polska) postanowieniem z dnia 31 października 2007 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 16 listopada
         2007 r., w postępowaniu:

      K‑1 sp. z o.o.
      przeciwko
      Dyrektorowi Izby Skarbowej w Bydgoszczy,

      TRYBUNAŁ (druga izba),
      w składzie: C.W.A. Timmermans, prezes izby, J.C. Bonichot (sprawozdawca), K. Schiemann, J. Makarczyk i C. Toader, sędziowie,
      rzecznik generalny: J. Mazák,
      sekretarz: K. Sztranc‑Sławiczek, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 20 listopada 2008 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu K‑1 sp. z o.o. przez M. Łukasika oraz M. Złotopolską‑Nowak, radców prawnych,
      –        w imieniu rządu polskiego przez M. Dowgielewicza i M. Jarosza, oraz przez A. Rutkowską, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu greckiego przez S. Spyropoulosa i I. Bakopoulosa oraz przez M. Tassopoulou, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu cypryjskiego przez I. Neofytou oraz E. Symeonidou, działające w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez L. Seeborutha oraz C. Gibbs, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych
         przez R. Hilla, barrister,

      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez D. Triantafyllou oraz K. Herrmann, działających w charakterze pełnomocników,
      podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 akapity pierwszy i drugi pierwszej dyrektywy
         Rady 67/227/EWG z dnia 11 kwietnia 1967 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich dotyczących podatków obrotowych
         (Dz.U. 71, s. 1301, zwanej dalej „pierwszą dyrektywą VAT”) oraz różnych artykułów szóstej dyrektywy Rady 77/388/EWG z dnia
         17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych – wspólny system
         podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa wymiaru podatku (Dz.U. L 145, s. 1), w brzmieniu zmienionym dyrektywą Rady
         2004/66/WE z dnia 26 kwietnia 2004 r. (Dz.U. L 168, s. 35, zwanej dalej „szóstą dyrektywą VAT”).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy K‑1 sp. z o.o. (zwaną dalej „K‑1”) a Dyrektorem Izby Skarbowej w Bydgoszczy
         w przedmiocie „dodatkowego zobowiązania podatkowego” nakładanego na podatnika w przypadku wykazania przez niego w deklaracji
         podatkowej kwoty zwrotu różnicy podatku od wartości dodanej (zwanego dalej „podatkiem VAT”) lub zwrotu podatku naliczonego,
         wyższej od kwoty należnej.

       Ramy prawne
       Uregulowania wspólnotowe
      3        Zgodnie z art. 2 akapity pierwszy i drugi pierwszej dyrektywy VAT:

      „Zasada wspólnego systemu podatku [VAT] obejmuje zastosowanie do towarów i usług ogólnego podatku konsumpcyjnego dokładnie
         proporcjonalnego do ceny towarów i usług, niezależnie od ilości transakcji, jakie mają miejsce w procesie produkcji i dystrybucji
         przed etapem, na którym podatek jest pobierany.

      Każda transakcja będzie podlegała podatkowi [VAT] obliczonemu od ceny towarów lub usług według stawki, jaka ma zastosowanie
         do takich towarów i usług, po odjęciu kwoty podatku [VAT] poniesionego bezpośrednio w składnikach kosztów”.

      4        Z kolei art. 2 szóstej dyrektywy VAT stanowi:

      „Opodatkowaniu podatkiem [VAT] podlega:
      1)      dostawa towarów lub usług świadczona [świadczenie usług dokonywane] odpłatnie na terytorium kraju przez podatnika, który jako
         taki występuje [działającego w takim charakterze];

      2)      przywóz towarów”.
      5        Artykuł 10 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy definiuje „zdarzenie podatkowe” jako „fakt, którego zaistnienie spełnia warunki prawne
         konieczne dla zaistnienia należności podatkowej”. Artykuł 10 ust. 2 tego artykułu stanowi w szczególności:

      „Zdarzenie podatkowe ma miejsce i podatek staje się wymagalny [obowiązek podatkowy powstaje] w momencie dostarczenia towarów
         lub wykonania usług. Dostawy towarów innych niż te, określone w art. 5 ust. 4 lit. b) oraz świadczenie usług, powodujące zapłatę
         lub płatność rat, uważane są za zakończone po upływie terminów, do których takie płatności lub spłaty rat się odnoszą [Dostawy
         towarów, inne niż określone w art. 5 ust. 4 lit. b), oraz świadczenie usług, z których wynikają powtarzające się rozliczenia
         lub płatności, uważa się za dokonane z chwilą zakończenia okresów, do których te rozliczenia lub płatności się odnoszą] […]”.

      6        Artykuł 22 ust. 8 szóstej dyrektywy VAT przewiduje:

      „Nie naruszając przepisów, które mają zostać wydane zgodnie z art. 17 ust. 4, państwa członkowskie mogą nałożyć inne obowiązki,
         które uznają za konieczne do prawidłowego naliczenia i pobrania podatku i uniknięcia oszustw podatkowych”.

      7        Zgodnie z art. 27 ust. 1 szóstej dyrektywy VAT:

      „1.      Rada, stanowiąc jednomyślnie na wniosek Komisji, może upoważnić każde z państw członkowskich do wprowadzenia specjalnych środków
         stanowiących odstępstwo od stosowania przepisów niniejszej dyrektywy, w celu uproszczenia procedury poboru podatków oraz zapobieżenia
         niektórym rodzajom oszustw podatkowych lub omijania opodatkowania. Środki podjęte w celu uproszczenia procedury poboru podatków,
         z wyjątkiem nieznacznego zakresu, nie mogą wpływać na ogólną kwotę dochodu podatkowego państwa członkowskiego osiągniętego
         w końcowym etapie konsumpcji”.

      8        Artykuł 33 ust. 1 szóstej dyrektywy VAT stanowi:

      „Bez uszczerbku dla innych przepisów prawa wspólnotowego, w szczególności obowiązujących przepisów Wspólnoty dotyczących ogólnego
         systemu przechowywania, transportu i monitorowania produktów podlegających akcyzie, niniejsza dyrektywa nie zabrania żadnemu
         państwu członkowskiemu utrzymywania lub wprowadzania podatków od umów ubezpieczenia, podatków od gier i zakładów, podatków
         akcyzowych, opłat skarbowych oraz, ogólnie, jakichkolwiek podatków, ceł lub opłat, które nie mogą być uznane za podatki obrotowe,
         pod warunkiem jednakże, że te podatki, cła i opłaty nie prowadzą w handlu między państwami członkowskimi do powstawania formalności
         związanych z przekraczaniem granicy”.

       Ustawodawstwo krajowe
      9        Zgodnie z art. 109 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (zwanej dalej „ustawą o podatku
         VAT”):

      „5.      W razie stwierdzenia, że podatnik w złożonej deklaracji podatkowej wykazał kwotę zwrotu różnicy podatku lub zwrotu podatku
         naliczonego wyższą od kwoty należnej, naczelnik urzędu skarbowego lub organ kontroli skarbowej określa kwotę zwrotu w prawidłowej
         wysokości oraz ustala dodatkowe zobowiązanie podatkowe w wysokości odpowiadającej 30% kwoty zawyżenia.

      6.      Przepis ust. 5 stosuje się odpowiednio do różnicy podatku, o której mowa w art. 87 ust. 1”.
      10      Artykuł 87 ust. 1 tej ustawy stanowi:

      „W przypadku gdy kwota podatku naliczonego, o której mowa w art. 86 ust. 2, jest w okresie rozliczeniowym wyższa od kwoty
         podatku należnego, podatnik ma prawo do obniżenia o tę różnicę kwoty podatku należnego za następne okresy lub do zwrotu różnicy
         na rachunek bankowy”.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      11      Decyzją z dnia 17 sierpnia 2005 r. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w Toruniu stwierdził, że K‑1 zadeklarowała podatek
         VAT naliczony w kwocie przekraczającej kwotę podatku należnego za maj 2005 r., oraz ustalił za ten miesiąc dodatkowe zobowiązanie
         podatkowe. Organ podatkowy zakwestionował bowiem odliczenie podatku VAT wykazanego w fakturze z dnia 29 kwietnia 2005 r. dokumentującej
         zakup zabudowanej nieruchomości w Toruniu. Jako że nieruchomość ta stanowiła towar używany, jej nabycie objęte było zwolnieniem
         od podatku VAT, a wobec tego faktura nie mogła stanowić podstawy do obniżenia podatku należnego ani zwrotu różnicy podatku
         VAT lub zwrotu podatku naliczonego. Konsekwencją zawyżenia kwoty podatku naliczonego było ustalenie spółce dodatkowego zobowiązania
         podatkowego na podstawie art. 109 ust. 5 i 6 ustawy o podatku VAT.

      12      K‑1 wniosła odwołanie od powyższej decyzji do Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy. Spółka ta podniosła w odwołaniu, że dodatkowe
         zobowiązanie podatkowe ustalone w zaskarżonej decyzji nie jest zgodne z art. 27 szóstej dyrektywy VAT. Decyzją z dnia 9 listopada
         2005 r. Dyrektor Izby Skarbowej odrzucił argumentację spółki i utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

      13      K‑1 wniosła na tę decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy. Wyrokiem z dnia 31 maja 2006 r. sąd
         ten stwierdził, że art. 33 ust. 1 szóstej dyrektywy VAT nie wyklucza stosowania dodatkowego zobowiązania podatkowego, na zasadach
         określonych w ustawie o podatku VAT, i oddalił skargę. Sąd uznał, że dodatkowe zobowiązanie podatkowe nie posiada zasadniczych
         cech charakterystycznych podatku VAT, jak i nie powoduje w handlu pomiędzy państwami członkowskimi powstania wymogów formalnych
         związanych z przekraczaniem granicy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy nie przyjął również twierdzenia, że dodatkowe
         zobowiązanie podatkowe stanowi środek specjalny w rozumieniu szóstej dyrektywy VAT. Uznał również, że nie zachodzi potrzeba
         uruchomienia procedury przewidzianej w art. 27 tej dyrektywy.

      14      Na powyższy wyrok K‑1 wniosła skargę kasacyjną. W uzasadnieniu podniosła, że obligatoryjne stosowanie dodatkowego zobowiązania
         podatkowego wynikającego z art. 109 ust. 5 ustawy o podatku VAT jest niezgodne z przepisami prawa wspólnotowego, a konkretnie
         z zasadami określonymi w szóstej dyrektywie VAT.

      15      W tych okolicznościach Naczelny Sąd Administracyjny postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi
         pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy art. 2 [akapity] 1 i 2 pierwszej dyrektywy [VAT] w związku z art. 2, art. 10 ust. 1 lit. a) i art. 10 ust. 2 szóstej dyrektywy
         [VAT] wyłącza możliwość nałożenia obowiązku zapłaty przez podatnika podatku [VAT] dodatkowego zobowiązania podatkowego, o którym
         mowa w art. 109 ust. 5 i 6 ustawy [o podatku VAT] w przypadku stwierdzenia, że podatnik podatku [VAT] w złożonej deklaracji
         podatkowej wykazał kwotę zwrotu różnicy podatku lub zwrotu podatku naliczonego wyższą od kwoty należnej?

      2)      Czy »środki specjalne«, o których mowa w art. 27 ust. 1 szóstej dyrektywy [VAT], z uwagi na swój charakter i cel mogą polegać
         na możliwości nakładania na podatnika podatku [VAT] dodatkowego zobowiązania podatkowego, ustalanego decyzją organu podatkowego,
         w razie stwierdzenia faktu zadeklarowania przez podatnika zawyżonej kwoty zwrotu różnicy podatku albo zawyżonej kwoty zwrotu
         podatku naliczonego?

      3)      Czy w uprawnieniu przewidzianym w art. 33 szóstej dyrektywy [VAT] mieści się prawo do wprowadzenia dodatkowego zobowiązania
         podatkowego określonego w art. 109 ust. 5 i 6 ustawy [o podatku VAT]?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytania pierwszego
      16      Zwracając się z pierwszym pytaniem, sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy wspólny system podatku VAT, zdefiniowany
         w art. 2 akapity pierwszy i drugi pierwszej dyrektywy VAT oraz w art. 2 i 10 ust. 1 lit. a) i ust. 2 szóstej dyrektywy VAT,
         pozwala państwu członkowskiemu na ustalenie podatnikowi „dodatkowego zobowiązania podatkowego”, takiego jak przewidziane w art. 109
         ust. 5 i 6 ustawy o podatku VAT.

      17      Trybunał przypomniał zasadnicze cechy charakterystyczne podatku VAT. Są cztery takie cechy: generalny sposób stosowania podatku
         do czynności, których przedmiotem są towary lub usługi; ustalenie jego kwoty w sposób proporcjonalny do ceny otrzymanej przez
         podatnika jako świadczenie wzajemne za dostarczone towary lub świadczone usługi; pobór podatku na każdym etapie procesu produkcji
         lub dystrybucji, niezależnie od ilości wcześniejszych transakcji; odliczenie od podatku przypadającego do zapłaty od podatnika
         kwot zapłaconych na poprzednich etapach procesu z tym skutkiem, że podatek na danym etapie stosuje się wyłącznie do wartości
         dodanej na tym etapie oraz że końcowe obciążenie podatkowe ponosi ostatecznie konsument (zob. wyrok z dnia 3 października
         2006 r. w sprawie C‑475/03 Banca popolare di Cremona, Zb.Orz. s. I‑9373, pkt 28).

      18      „Dodatkowe zobowiązanie podatkowe”, takie jak przewidziane w ustawodawstwie krajowym, którego dotyczy spór przed sądem krajowym,
         nie posiada powyższych cech. W tym zakresie wystarczy stwierdzić, że zdarzeniem powodującym powstanie tego zobowiązania nie
         jest pewna czynność, lecz błąd w deklaracji podatkowej, a także, że jego kwota nie jest określana proporcjonalnie do ceny
         otrzymanej przez podatnika.

      19      W istocie chodzi tu nie o podatek, lecz o sankcję administracyjną nakładaną w przypadku stwierdzenia, że podatnik zadeklarował
         kwotę zwrotu różnicy podatku VAT lub zwrotu podatku naliczonego wyższą od kwoty należnej.

      20      Zasada wspólnego systemu podatku VAT nie stoi na przeszkodzie wprowadzeniu przez państwa członkowskie środków stanowiących
         sankcję z tytułu nieprawidłowości w deklarowaniu należnych kwot podatku VAT. Przeciwnie, art. 22 ust. 8 szóstej dyrektywy
         VAT stanowi, że państwa członkowskie mogą nałożyć inne obowiązki, które uznają za konieczne do prawidłowego naliczenia i pobrania
         podatku.

      21      W tych okolicznościach na pierwsze pytanie należy odpowiedzieć, że wspólny system podatku VAT, w kształcie określonym w art. 2
         akapity pierwszy i drugi pierwszej dyrektywy VAT oraz w art. 2 i 10 ust. 1 lit. a) i ust. 2 szóstej dyrektywy VAT, nie stoi
         na przeszkodzie, by państwo członkowskie przewidziało w swym ustawodawstwie sankcję administracyjną, która może być nakładana
         na podatników podatku VAT, taką jak „dodatkowe zobowiązanie podatkowe” przewidziane w art. 109 ust. 5 i 6 ustawy o podatku
         VAT.

       W przedmiocie pytania drugiego
      22      Przedstawiając drugie pytanie, sąd krajowy zastanawia się w istocie, czy przepisy art. 109 ust. 5 i 6 ustawy o podatku VAT
         można uznać za „specjalne środki stanowiące odstępstwo”, mające na celu zapobieganie niektórym rodzajom oszustw podatkowych
         lub unikaniu opodatkowania w rozumieniu art. 27 ust. 1 szóstej dyrektywy VAT.

      23      W tym zakresie wystarczy podnieść, że sankcja administracyjna nakładana w przypadku stwierdzenia, że podatnik zadeklarował
         kwotę zwrotu różnicy podatku VAT albo zwrotu podatku naliczonego wyższą od kwoty należnej, taka jak przewidziana w art. 109
         ust. 5 i 6 ustawy o podatku VAT, nie może stanowić specjalnego środka stanowiącego odstępstwo w rozumieniu art. 27 ust. 1
         szóstej dyrektywy VAT, lecz zgodnie z tym, co stwierdzono wcześniej, stanowi środek, o którym mowa w art. 22 ust. 8 szóstej
         dyrektywy VAT.

      24      Wobec tego przepisy, takie jak zawarte w art. 109 ust. 5 i 6 ustawy o podatku VAT, nie mogą być objęte zakresem zastosowania
         wyżej wspomnianego art. 27 ust. 1.

      25      W konsekwencji na drugie pytanie należy odpowiedzieć, że przepisy, takie jak zawarte w art. 109 ust. 5 i 6 ustawy o podatku
         VAT, nie stanowią „specjalnych środków stanowiących odstępstwo”, mających na celu zapobieganie niektórym rodzajom oszustw
         podatkowych lub unikaniu opodatkowania w rozumieniu art. 27 ust. 1 szóstej dyrektywy VAT.

       W przedmiocie pytania trzeciego
      26      Zwracając się z tym pytaniem, sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 33 szóstej dyrektywy VAT stoi na przeszkodzie
         utrzymaniu w mocy przepisów, takich jak zawarte w art. 109 ust. 5 i 6 ustawy o podatku VAT.

      27      Szósta dyrektywa VAT, w swym art. 33, pozwala na utrzymywanie w mocy lub wprowadzanie przez państwo członkowskie podatków,
         ceł lub opłat nakładanych na dostawy towarów i świadczenie usług bądź na przywóz tylko wtedy, gdy nie mają one cech podatków
         obrotowych (zob. ww. wyrok w sprawie Banca popolare di Cremona, pkt 24).

      28      Nie ma jednak konieczności badania, czy przepisy, takie jak rozważane w sprawie przed sądem krajowym, przewidują podatek,
         cło lub opłatę mające cechy podatku obrotowego w rozumieniu art. 33 szóstej dyrektywy VAT. Jak to wynika z odpowiedzi udzielonej
         na pierwsze pytanie, przepisy te nie wprowadzają podatku, cła lub opłaty, lecz przewidują sankcję administracyjną, która może
         być nałożona na podatnika podatku VAT w przypadku stwierdzenia, że zadeklarował on kwotę zwrotu różnicy podatku VAT lub zwrotu
         podatku naliczonego wyższą od kwoty należnej.

      29      W tych okolicznościach na trzecie pytanie należy odpowiedzieć, że art. 33 szóstej dyrektywy VAT nie stoi na przeszkodzie utrzymaniu
         w mocy przepisów, takich jak zawarte w art. 109 ust. 5 i 6 ustawy o podatku VAT.

       W przedmiocie kosztów
      30      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:
      1)      Wspólny system podatku VAT, w kształcie określonym w art. 2 akapity pierwszy i drugi pierwszej dyrektywy Rady 67/227/EWG z dnia
            11 kwietnia 1967 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich dotyczących podatków obrotowych, oraz w art. 2
            i 10 ust. 1 lit. a) i ust. 2 szóstej dyrektywy Rady 77/388/EWG z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw
            państw członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych – wspólny system podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa
            wymiaru podatku, w brzmieniu zmienionym dyrektywą Rady 2004/66/WE z dnia 26 kwietnia 2004 r., nie stoi na przeszkodzie, by
            państwo członkowskie przewidziało w swym ustawodawstwie sankcję administracyjną, która może być nakładana na podatników podatku
            od wartości dodanej, taką jak „dodatkowe zobowiązanie podatkowe” przewidziane w art. 109 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 11 marca
            2004 r. o podatku od towarów i usług.
      2)      Przepisy, takie jak zawarte w art. 109 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, nie stanowią
            „specjalnych środków stanowiących odstępstwo”, mających na celu zapobieganie niektórym rodzajom oszustw podatkowych lub unikaniu
            opodatkowania w rozumieniu art. 27 ust. 1 szóstej dyrektywy 77/388, ze zmianami.
      3)      Artykuł 33 szóstej dyrektywy 77/388, ze zmianami, nie stoi na przeszkodzie utrzymaniu w mocy przepisów, takich jak zawarte
            w art. 109 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług.
      Podpisy
      * Język postępowania: polski.


Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 10 lipca 1986 r. # Manchester Steel Limited przeciwko Komisji Wspólnot Europejskich. # kwoty produkcyjne. # Sprawa 46/85.