title: Wyrok Trybunału z dnia 15 maja 1986 r. # Marguerite Johnston przeciwko Chief Constable of the Royal Ulster Constabulary. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Industrial Tribunal, Belfast (Northern Ireland) - Zjednoczone Królestwo. # Zasada równego traktowania kobiet i mężczyzn. # Sprawa 222/84.

text:
WYROK TRYBUNAŁUz dnia 15 maja 1986 r. (*)W sprawie 222/84mającej
 za przedmiot skierowany do Trybunału, na podstawie art. 177
traktatu EWG, przez Industrial Tribunal of Northern Ireland
w Belfaście wniosek o wydanie, w ramach zawisłego przed
tym sądem sporu międzyMarguerite JohnstonaChief Constable of the Royal Ulster Constabulary,orzeczenia
 w trybie prejudycjalnym w przedmiocie wykładni dyrektywy Rady
 76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r. w sprawie
wprowadzenia w życie zasady równego traktowania kobiet
i mężczyzn (Dz.U. L 39, str. 40) oraz art. 224
traktatu EWG,TRYBUNAŁ,w
 składzie: Mackenzie Stuart, prezes, T. Koopmans, U. Everling,
 K. Bahlmann i R. Joliet, prezesi izby, O. Due, Y.
Galmot, C. Kakouris i T.F. O’Higgins, sędziowie,rzecznik generalny: M. Darmon,sekretarz: P. Heim,rozważywszy uwagi przedstawione:–        w
 imieniu Marguerite Johnston, na piśmie i ustnie, przez
A. Lestera, QC, i D. Smytha, barrister, upoważnionych
przez Murphy, Kerr & Co., solicitors,–        w
 imieniu Zjednoczonego Królestwa, na piśmie, przez S.J. Hay,
z Treasury Solicitor’s Department, działającą w charakterze
pełnomocnika, wspieraną przez A. Campbella, Senior Crown Counsel
i R. Plendera, barrister, oraz ustnie przez F. Jacobsa,
QC, i R. Plendera, barrister,–        w imieniu Królestwa Danii, ustnie, przez L. Mikaelsena,–        w
 imieniu Komisji Wspólnot Europejskich, na piśmie i ustnie, przez
A. Toledana Lareda, głównego radcę prawnego,
i J. Curralla, pracownika służb prawnych,po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 28 stycznia 1986 r.,wydaje następującyWyrok[…]Co do prawa1        Orzeczeniem
 z dnia 8 sierpnia 1984 r., które wpłynęło do Trybunału
w dniu 4 września tego samego roku, Industrial Tribunal of
Northern Ireland w Belfaście postawił, na podstawie art. 177
traktatu EWG, kilka pytań prejudycjalnych w przedmiocie wykładni
dyrektywy Rady 76/207/EWG z dnia 9 lutego 1976 r.
w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania
kobiet i mężczyzn (Dz.U. L 39, str. 40) oraz
art. 224 traktatu EWG.2        Pytania
 te zostały postawione w ramach sporu między Marguerite
I. Johnston a Chief Constable z Royal Ulster Constabulary
 (zwanej dalej „RUC”). Jest on organem występującym jako pracodawca
pomocniczych pracowników sił policyjnych w RUC Reserve
w Irlandii Północnej, w tym na stanowiskach w pełnym
wymiarze czasu pracy na podstawie umów zawieranych na trzy lata,
z możliwością przedłużenia, w RUC Full‑time Reserve. Spór
dotyczy wydanej przez Chief Constable odmowy przedłużenia umowy
z M. Johnston jako pracownikiem RUC Full‑time Reserve oraz
przeszkolenia jej w posługiwaniu się bronią palną.3        Z
 orzeczenia sądu krajowego wynika, że przepisy Royal Ulster Constabulary
 Reserve (Appointment and Conditions of Service) Regulations (NI) 1973,
normującego zasady mianowania i warunki pracy w pomocniczych
siłach policyjnych, nie wprowadzają żadnego istotnego z punktu
widzenia niniejszej sprawy rozróżnienia między kobietami
a mężczyznami. Z art. 10 i 19 Sex Discrimination
(Northern Ireland) Order 1976 – SI 1976, nr 1042 (NI 15) –
ustanawiającego normy mające na celu zwalczanie dyskryminacji ze względu
 na płeć i wdrażanie zasady równości w zakresie dostępu do
zatrudnienia, szkolenia zawodowego, awansu i warunków pracy, wynika
 ponadto, że zakaz dyskryminacji znajduje zastosowanie do pracy
w policji i że kobiety i mężczyźni nie powinni być
traktowani w tym zakresie w sposób różny, z wyjątkiem
wymogów dotyczących wzrostu, umundurowania, wyposażenia oraz dodatków na
 umundurowanie i wyposażenie. Niemniej, zgodnie z art. 53
 ust. 1 Sex Discrimination Order, żaden z przepisów
zakazujących tej dyskryminacji„nie powoduje
 niezgodności z prawem aktu wydanego w celu zapewnienia
bezpieczeństwa państwa lub ochrony bezpieczeństwa i porządku
publicznego”,a zgodnie z ust. 2 tego artykułu„podpisane
 przez ministra lub w jego imieniu poświadczenie stwierdzające, że
akt wymieniony w poświadczeniu został wydany w jednym
z celów określonych w ust. 1, stanowi niepodważalny dowód
 wydania aktu w takim celu”.4        W
 Zjednoczonym Królestwie policjanci nie noszą zwykle przy sobie broni
palnej podczas pełnienia obowiązków, z wyjątkiem akcji
szczególnych, i nie czyni się tu rozróżnienia między kobietami
a mężczyznami. Z powodu znacznej liczby zamachów, których
ofiarami w Irlandii Północnej od wielu lat padają policjanci, Chief
 Constable RUC uznał utrzymanie tej praktyki za niemożliwe. Postanowił,
że zarówno w RUC, jak w RUC Reserve mężczyźni nosić będą przy
sobie broń palną podczas pełnienia zwykłych obowiązków, natomiast
kobiety nie zostaną w nią wyposażone i nie przejdą
przeszkolenia w posługiwaniu się tą bronią.5        Chief
 Constable uznał w 1980 r., że liczba kobiet w RUC jest
wystarczająca do szczególnych zadań, jakie zwykle pełni personel żeński.
 Natomiast, ponieważ zwykłe zadania policji polegają często na
czynnościach wymagających noszenia broni, uznał, że zadań tych nie
należy dłużej powierzać kobietom i postanowił zawierać lub
przedłużać odtąd w RUC Full‑time Reserve umowy z kobietami
jedynie w sytuacjach, gdy miałyby one wypełniać zadania
przeznaczone dla personelu żeńskiego. Po tej decyzji żadna umowa
z kobietą, z wyjątkiem jednego przypadku, nie została zawarta
ani przedłużona w RUC Full‑time Reserve.6        Według
 orzeczenia sądu krajowego M. Johnston służyła w RUC Full‑time
 Reserve w latach 1974–1980. Pełniła tam z powodzeniem zwykłe
obowiązki mundurowego policjanta, jak dyżury na komisariacie, patrole,
prowadzenie radiowozów patrolowych, przeszukania osób doprowadzonych na
komisariat. Podczas pełnienia tych obowiązków nie była uzbrojona,
a poza komisariatem towarzyszył jej zwykle uzbrojony policjant
z RUC Full‑time Reserve. W 1980 r. Chief Constable
odmówił przedłużenia umowy z nią ze względu na przedstawioną
powyżej nową politykę wobec kobiet w RUC Full‑time Reserve.7        M. Johnston
 wniosła do Industrial Tribunal skargę na udzieloną zgodnie z tą
nową polityką odmowę przedłużenia umowy i przeszkolenia jej
w posługiwaniu się bronią palną, argumentując, że padła ofiarą
dyskryminacji zakazanej na mocy Sex Discrimination Order.8        W
 postępowaniu przed Industrial Tribunal Chief Constable przedstawił
wydane przez Secretary of State poświadczenie, w którym ów minister
 rządu Zjednoczonego Królestwa stwierdza, zgodnie z ww.
art. 53 Sex Discrimination Order, że „akt, w drodze którego
Royal Ulster Constabulary odmówiła dalszego zatrudnienia
M. Johnston w pełnym wymiarze czasu pracy w Royal Ulster
Constabulary Reserve, został wydany w celu: a) zapewnienia
bezpieczeństwa państwa, b) ochrony bezpieczeństwa i porządku
publicznego”.9        M. Johnston
 natomiast powołała się na dyrektywę 76/207. Ma ona na celu, zgodnie
z jej art. 1, wprowadzenie w życie zasady równego
traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie dostępu do
zatrudnienia, w tym awansu i kształcenia zawodowego, oraz
warunków pracy. Zasada ta oznacza, zgodnie z art. 2
ust. 1, brak dyskryminacji ze względu na płeć, z zastrzeżeniem
 odstępstw dopuszczalnych na podstawie ust. 2 i 3. W celu
 wdrożenia tej zasady w różnych dziedzinach art. 3–5
zobowiązują państwa członkowskie między innymi do uchylenia sprzecznych
z nią przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych
oraz zmiany przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych,
 w  których przypadku uzasadniające je pierwotnie względy ochronne
stały się bezpodstawne. Zgodnie z art. 6 każda osoba, która
czuje się poszkodowana z powodu dyskryminacji musi mieć możliwość
dochodzenia swoich praw na drodze sądowej.10      Industrial
 Tribunal zwrócił się do Trybunału w celu umożliwienia mu
rozstrzygnięcia sporu, z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:„1)      Czy
 dyrektywę Rady 76/207, rozpatrywaną zarówno samoistnie, jak i
w świetle okoliczności niniejszej sprawy, należy interpretować
w ten sposób, że zezwala ona państwu członkowskiemu na wykluczenie
z zakresu jej zastosowania przypadków dyskryminacji ze względu na
płeć w zakresie dostępu do zatrudnienia, gdy ma ona miejsce
w celu zapewnienia bezpieczeństwa państwa lub ochrony porządku
i bezpieczeństwa publicznego?2)      Czy
 dyrektywa ta, rozpatrywana zarówno samoistnie, jak i w świetle
okoliczności niniejszej sprawy, pozwala uznać zatrudnienie w pełnym
 wymiarze czasu pracy w charakterze uzbrojonego członka
pomocniczych sił policyjnych lub przeszkolenie w posługiwaniu się
bronią palną za działalność zawodową, ewentualnie rodzaj kształcenia
prowadzący do jej wykonywania, dla których, z racji ich charakteru
lub warunków wykonywania, płeć pracownika stanowi czynnik rozstrzygający
 w rozumieniu art. 2 ust. 2?3)      Jakie
 zasady i kryteria winny stosować państwa członkowskie w celu
określenia, czy »płeć pracownika stanowi czynnik rozstrzygający«
w rozumieniu art. 2 ust. 2, jeśli chodzi, po pierwsze,
o »dziedziny działalności zawodowej« uzbrojonego członka
pomocniczych sił policyjnych i, po drugie, o »typy kształcenia
prowadzącego do ich wykonywania«, czy to ze względu na ich charakter,
czy z racji warunków ich wykonywania?4)      Czy
 politykę stosowaną przez przełożonego sił policyjnych, odpowiedzialnego
 na podstawie ustawy za kierowanie i nadzór nad policją, zgodnie
z którą kobiety służące w policji nie powinny nosić broni
palnej można – w okolicznościach niniejszej sprawy – uznać za
»przepis dotyczący ochrony kobiet« w rozumieniu art. 2
ust. 3 lub przepis administracyjny wydany ze »względów ochrony«
w rozumieniu art. 3 ust. 2 lit. c) dyrektywy?5)      W
 przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie 4, jakie zasady
i kryteria stosować winny państwa członkowskie w celu
określenia, czy »względy ochrony« są »uzasadnione« w rozumieniu
art. 3 ust. 2 lit. c)?6)      Czy
 skarżąca może, w okolicznościach niniejszej sprawy, powoływać się
na zasadę równego traktowania zawartą w odpowiednich przepisach
dyrektywy przed sądami krajowymi państw członkowskich?7)      W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie 6:a)      Czy
 art. 224 traktatu EWG sam w sobie należy interpretować
w ten sposób, że zezwala on państwom członkowskim, w przypadku
 poważnych niepokojów wewnętrznych zagrażających porządkowi publicznemu,
 uwolnić się od zobowiązań, jakie w normalnych warunkach ciążyłyby
na nim (lub na pracodawcach podlegających jego kompetencji) na mocy
dyrektywy?b)      Czy
 w takim przypadku osoba fizyczna może uniemożliwić państwu
członkowskiemu skuteczne powołanie się na art. 224 traktatu EWG,
podnosząc okoliczność, iż państwo to nie podjęło konsultacji
z pozostałymi państwami członkowskimi?”.11      Udzielenie
 na te pytania odpowiedzi użytecznej z punktu widzenia
rozstrzygnięcia sporu wymaga przedstawienia sytuacji, w której
przedmiocie Industrial Tribunal ma orzekać. Jak wynika z orzeczenia
 odsyłającego, Chief Constable przyznał przed Industrial Tribunal, że
tylko art. 53 może uzasadniać jego stanowisko. M. Johnston
przyznała zaś, że poświadczenie wydane przez Secretary of State pozbawia
 ją wszelkich środków prawnych w przypadku zastosowania wyłącznie
prawa krajowego i że oparła się na przepisach dyrektywy w celu
 ominięcia skutków art. 53 ust. 2 Sex Discrimination Order.12      Jak
 się więc okazuje, pytania postawione przez Industrial Tribunal mają na
celu, po pierwsze, ustalić, czy uniemożliwienie sądowi krajowemu,
w drodze przepisu tego rodzaju, jak art. 53 Sex Discrimination
 Order, wykonania w pełnym zakresie kontroli sądowej jest zgodne
z prawem wspólnotowym i dyrektywą 76/207 (część szóstego
pytania). Następnie pytania Industrial Tribunal mają na celu umożliwić
mu dokonanie oceny, czy i na jakich warunkach przepisy dyrektywy
pozwalają, w sytuacji takiej, jak w niniejszym przypadku, na
odmienne traktowanie kobiet i mężczyzn w zakresie zatrudnienia
 w policji ze względów ochrony bezpieczeństwa publicznego,
określonych w art. 53 ust. 1 Sex Discrimination Order
(pytania od pierwszego do piątego). Postawione pytania mają ponadto
pozwolić sądowi krajowemu ustalić, czy przepisy dyrektywy można
w odpowiednim przypadku przeciwstawić sprzecznym z nimi normom
 prawa krajowego (druga część szóstego pytania). W zależności od
odpowiedzi w tych kwestiach pojawić się może wreszcie problem, czy
państwo członkowskie może powołać się na art. 224 traktatu EWG
w celu uchylenia się od zobowiązań, jakie nakłada na nie dyrektywa
w sytuacji tego rodzaju, jak w niniejszym przypadku (pytanie
siódme). W przedmiocie prawa do skutecznej ochrony sądowej13      Należy
 zatem rozpatrzyć w pierwszej kolejności tę część szóstego pytania,
 w której chodzi o ustalenie, czy prawo wspólnotowe,
a w szczególności dyrektywa 76/207, zobowiązuje państwa
członkowskie do zapewnienia skutecznej kontroli ich sądów krajowych nad
poszanowaniem przepisów dyrektywy i ustawodawstwa krajowego
mającego na celu jej wdrożenie.14      Zdaniem
 M. Johnston przepis tego rodzaju, jak art. 53 ust. 2 Sex
 Discrimination Order jest sprzeczny z art. 6 dyrektywy, gdyż
uniemożliwia kontrolę ze strony właściwego sądu krajowego.15      Rząd
 Zjednoczonego Królestwa zauważa, że art. 6 dyrektywy nie
zobowiązuje państw członkowskich do poddania kontroli sądowej wszelkich
kwestii, jakie mogą się pojawić przy stosowaniu dyrektywy, choćby
w dziedzinie bezpieczeństwa narodowego i publicznego. Zasady
dowodu tego rodzaju, jak w art. 53 ust. 2 Sex
Discrimination Order często występują, jego zdaniem, w krajowym
prawie procesowym. Są one uzasadnione z tego względu, że jedynie
właściwy organ polityczny, to jest minister wydający poświadczenie, może
 prawidłowo ocenić problemy bezpieczeństwa narodowego
i publicznego.16      Zdaniem
 Komisji, uznanie takich skutków poświadczenia wydanego przez ministra,
jakie przewiduje art. 53 ust. 2 Sex Discrimination Order
uniemożliwiałoby jakąkolwiek kontrolę sądową i byłoby
w związku z tym sprzeczne z jedną z zasad
podstawowych prawa wspólnotowego oraz z art. 6 dyrektywy.17      Należy
 w tej kwestii, po pierwsze, przypomnieć, że art. 6 dyrektywy
nakłada na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia do krajowego
porządku prawnego przepisów niezbędnych w celu umożliwienia
każdemu, kto czuje się poszkodowany z powodu dyskryminacji
„dochodzenia swych praw przed sądem”. Z przepisu tego wynika, że
państwa członkowskie mają obowiązek podjąć działania, które będą
wystarczająco skuteczne, by osiągnąć cele dyrektywy i spowodować,
że zainteresowane osoby będą w stanie skutecznie dochodzić przed
sądami krajowymi praw, których jest ona źródłem.18      Kontrola
 sądowa wymagana na mocy tego artykułu jest wyrazem ogólnej zasady
prawa, podstawowej dla tradycji konstytucyjnej wspólnej państwom
członkowskim. Zasada ta została również potwierdzona w art. 6
i 13 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka
i podstawowych wolności, podpisanej w dniu 4 listopada
1950 r. Jak stwierdzono we wspólnej deklaracji Zgromadzenia, Rady
i Komisji z dnia 5 kwietnia 1977 r. (Dz.U. C
103, str. 1), a także w orzecznictwie Trybunału,
w ramach prawa wspólnotowego należy brać pod uwagę zasady, na
jakich oparta jest ta konwencja.19      Zgodnie
 z art. 6 dyrektywy, interpretowanym w świetle
wspomnianej zasady ogólnej, każdy ma prawo skutecznie zaskarżyć do
właściwego sądu akty, które, jego zdaniem, naruszają równość traktowania
 kobiet i mężczyzn, określoną w dyrektywie 76/207. Zadaniem
państw członkowskich jest zapewnić skuteczną kontrolę sądową
poszanowania stosownych przepisów prawa wspólnotowego
i ustawodawstwa krajowego, mających na celu realizację praw
przewidzianych w dyrektywie.20      Przepis,
 który, jak art. 53 ust. 2 Sex Discrimination Order, nadaje
poświadczeniu tego rodzaju, jak w sporze w niniejszym
przypadku, charakter niepodważalnego dowodu na spełnienie warunków
zastosowania odstępstwa od zasady równego traktowania pozwala właściwym
organom pozbawić osobę fizyczną możliwości dochodzenia na drodze sądowej
 praw mających źródło w dyrektywie. Przepis taki jest więc
sprzeczny z zasadą skutecznej kontroli sądowej ustanowioną
w art. 6 dyrektywy.21      Należy
 zatem na tę część szóstego pytania Industrial Tribunal odpowiedzieć, że
 zasada skutecznej kontroli sądowej ustanowiona w art. 6
dyrektywy Rady 76/207 z dnia 9 lutego 1976 r. stoi na
przeszkodzie nadaniu charakteru niepodważalnego dowodu poświadczeniu
wydanemu przez organ krajowy, stwierdzającemu spełnienie warunków
zastosowania odstępstwa od zasady równego traktowania kobiet
i mężczyzn, mającego na celu ochronę bezpieczeństwa publicznego. W kwestii stosowalności dyrektywy 76/207 do działań podjętych w celu ochrony bezpieczeństwa publicznego22      Należy
 rozpatrzyć następnie pierwsze pytanie, w którym Industrial
Tribunal dąży do ustalenia, czy wobec braku w dyrektywie 76/207
wyraźnego przepisu dotyczącego działań podejmowanych w celu
zapewnienia bezpieczeństwa państwa lub ochrony porządku publicznego,
a w szczególności bezpieczeństwa publicznego, dyrektywa ta
znajduje zastosowanie do tego rodzaju działań.23      Zdaniem
 M. Johnston nie istnieje, ze względu na takie cele, żadne
generalne odstępstwo od podstawowej zasady równości, w oderwaniu od
 konkretnej działalności zawodowej, jej charakteru i warunków
wykonywania. Takie odstępstwo, wprowadzone wyłącznie z tego
względu, że dyskryminacja ma na celu ochronę bezpieczeństwa publicznego,
 umożliwiałaby państwom członkowskim jednostronne uchylenie się od
zobowiązań ciążących na nich na mocy dyrektywy.24      Zdaniem
 rządu Zjednoczonego Królestwa klauzule ochronne w art. 36,
48, 56, 66, 223 i 224 traktatu EWG wskazują, że ani traktat, ani
też prawo wtórne nie mają zastosowania w dziedzinach objętych
pytaniem sądu krajowego i nie ograniczają uprawnień państw
członkowskich do podejmowania działań, jakie uznają za zasadne lub
niezbędne do osiągnięcia tych celów. Działania będące przedmiotem
pierwszego pytania nie należą zatem do zakresu zastosowania dyrektywy.25      Komisja
 proponuje interpretować dyrektywę w świetle art. 224 traktatu
 EWG. W takim wypadku względy bezpieczeństwa publicznego
mogłyby, w szczególnych okolicznościach określonych w tym
artykule i pod kontrolą sądową, uzasadniać odstępstwo od równości
traktowania, nawet mimo niespełnienia restrykcyjnych warunków
z art. 2 ust. 2 i 3 dyrektywy.26      Należy
 w tej kwestii stwierdzić, że traktat przewiduje odstępstwa
w sytuacjach mogących zagrażać bezpieczeństwu publicznemu jedynie
w art. 36, 48, 56, 223 i 224, dotyczących ściśle
określonych, wyjątkowych przypadków. Ze względu na ograniczony charakter
 postanowień tych nie można interpretować rozszerzająco ani wyciągać
z nich wniosku o istnieniu w traktacie generalnego
odstępstwa dotyczącego wszelkich działań podejmowanych ze względów
bezpieczeństwa publicznego. Uznanie obowiązywania generalnego odstępstwa
 od wszystkich przepisów prawa wspólnotowego, poza konkretnymi
postanowieniami traktatu, groziłoby naruszeniem wiążącego charakteru
i jednolitości stosowania tego prawa.27      Nie
 istnieje zatem żadne generalne odstępstwo od obowiązku stosowania
zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w przypadku
działań uzasadnionych ochroną bezpieczeństwa publicznego,
z zastrzeżeniem ewentualnego zastosowania art. 224 traktatu,
który dotyczy całkowicie wyjątkowych sytuacji i jest przedmiotem
siódmego pytania. Okoliczności, w związku z którymi właściwy
organ powołuje się na wymogi ochrony bezpieczeństwa publicznego, należy
zatem w razie konieczności rozpatrywać przede wszystkim
w ramach odpowiednich przepisów dyrektywy.28      Na
 pierwsze pytanie należy więc odpowiedzieć, że przypadki dyskryminacji
ze względu na płeć uzasadnione względami ochrony bezpieczeństwa
publicznego należy rozpatrywać w świetle odstępstw od zasady
równego traktowania kobiet i mężczyzn zawartych w dyrektywie
76/207. W kwestii odstępstw dopuszczalnych ze względu na warunki wykonywania działalności zawodowej29      Drugie
 i trzecie pytanie Industrial Tribunal dotyczy wykładni odstępstwa
od zasady równego traktowania ustanowionej w art. 2
ust. 2 dyrektywy, co ma mu umożliwić ocenę, czy odstępstwo to
obejmuje tego rodzaju przypadki odmiennego traktowania, jak
w niniejszej sprawie. W tym celu zwraca się on o podanie
kryteriów i zasad, według których należy oceniać, czy działalność
tego rodzaju, jak będąca przedmiotem niniejszej sprawy, należy do
rodzajów działalności, dla których „ze względu na charakter lub warunki
ich wykonywania płeć pracownika stanowi czynnik rozstrzygający”.30      Zdaniem
 M. Johnston odpowiedź na to pytanie nie może mieć tak ogólnego
charakteru. Twierdzi ona, że zawsze wywiązywała się z obowiązków
w policji w sposób satysfakcjonujący oraz że kobiety są
w pełni zdolne nabyć umiejętności posługiwania się bronią palną.
Industrial Tribunal winien jej zdaniem zbadać, w zależności od
konkretnych zadań, jakie miałaby ona wykonywać, czy możliwe jest
odstępstwo na podstawie art. 2 ust. 2 dyrektywy. Przepis ten
nie pozwala w każdym razie wykluczyć w sposób generalny jej
zatrudnienia w RUC Full‑time Reserve.31      Zdaniem
 rządu Zjednoczonego Królestwa państwa członkowskie dysponują
uprawnieniami dyskrecjonalnymi w ocenie, czy ze względów
bezpieczeństwa narodowego oraz bezpieczeństwa i porządku
publicznego warunki wykonywania działalności zawodowej w policji
nie pozwalają, by działalność tę wykonywała kobieta uzbrojona
w broń palną. Państwa członkowskie mogą uwzględnić takie kryteria,
jak różnica siły fizycznej, prawdopodobna reakcja społeczeństwa na
pojawienie się uzbrojonych policjantek i groźba ataków na nie.
Decyzja Chief Constable została oparta na takich kryteriach, jest zatem
objęta zakresem art. 2 ust. 2 dyrektywy.32      Zdaniem
 Komisji zadania uzbrojonego policjanta, ze względu na warunki ich
wykonywania, lecz nie na ich charakter, można uznać za działalność,
w której przypadku płeć ma charakter rozstrzygający. Odstępstwo
należy jednak uzasadnić w odniesieniu do konkretnych zadań,
a nie do określonego stanowiska w ogólności. Trzeba
w szczególności mieć na względzie zasadę proporcjonalności. Ocena
spornego przypadku dyskryminacji pod tym względem należy do sądu
krajowego.33      W
 tej kwestii należy przede wszystkim stwierdzić, że decyzja władz
właściwych w sprawach policyjnych w Irlandii Północnej
o odstąpieniu od generalnie stosowanej w innych częściach
Zjednoczonego Królestwa reguły, zgodnie z którą policja nie jest
uzbrojona podczas wypełniania zwykłych zadań, nie dokonuje sama
w sobie rozróżnienia między kobietami a mężczyznami i nie
 wchodzi zatem w zakres zastosowania zasady równego traktowania.
Dopiero decyzja Chief Constable – zgodnie z którą kobiety nie
zostaną wyposażone w broń palną ani przeszkolone
w posługiwaniu się nią, zwykłe zadania policji zostaną zastrzeżone
dla mężczyzn wyposażonych w broń, a umowy z kobietami,
które do tej pory, jak M. Johnston, wykonywały w RUC Full‑time
 Reserve zwykłe zadania policyjne, nie zostaną przedłużone – powoduje
konieczność oceny tych decyzji w świetle przepisów dyrektywy.34      Zważywszy,
 że Sex Discrimination Order, zgodnie z orzeczeniem sądu krajowego,
 znajduje na podstawie wyraźnego przepisu zastosowanie do zatrudnienia
w policji i nie ma w tym względzie we właściwych
przepisach rozróżnienia między kobietami i mężczyznami, charakter
działalności zawodowej w policji nie wchodzi w rachubę jako
uzasadnienie spornej dyskryminacji. Należy natomiast zbadać, czy ze
względu na szczególne warunki wykonywania działalności opisanej
w orzeczeniu sądu krajowego płeć stanowi dla jej wykonywania
warunek rozstrzygający.35      Jak
 wynika z orzeczenia sądu krajowego, Chief Constable przyjął
w RUC Full‑time Reserve określoną politykę, ponieważ jego zdaniem
uzbrojone kobiety mogłyby częściej padać ofiarą ataków, a broń
dostawałaby się w ręce napastników, społeczeństwo źle przyjęłoby
noszenie broni przez kobiety, gdyż byłoby to zbyt sprzeczne
z ideałem nieuzbrojonej policji, a uzbrojone kobiety byłyby
mniej skuteczne w działalności policji w dziedzinie
społecznej, w kontakcie z rodzinami i dziećmi, gdzie ich
praca jest szczególnie cenna. Chief Constable w ten sposób
uzasadniał swoją politykę, odwołując się do szczególnych okoliczności,
w jakich policja działa w Irlandii Północnej, i biorąc
pod uwagę konieczność zapewnienia bezpieczeństwa publicznego
w panującej tam sytuacji poważnych niepokojów wewnętrznych.36      W
 kwestii objęcia takiego uzasadnienia zakresem art. 2 ust. 2
dyrektywy trzeba w pierwszej kolejności zauważyć, że przepis ten,
stanowiący odstępstwo od prawa indywidualnego ustanowionego
w dyrektywie, musi być interpretowany ściśle. Trzeba jednak
przyznać, że warunki wykonywania działalności zawodowej przez
uzbrojonych policjantów uzależnione są od środowiska, w jakim ją
wykonują. Nie można w tej kwestii wykluczyć, że w sytuacji
poważnych niepokojów wewnętrznych noszenie broni przez policjantki może
zwiększać niebezpieczeństwo ataków na nie i być w związku
z tym sprzeczne z wymogami bezpieczeństwa publicznego.37      W
 związku z tym warunki wykonywania niektórych zadań policji mogą
być tego rodzaju, że płeć stanowi rozstrzygający warunek ich
wykonywania. Państwo członkowskie może zatem zastrzec dla mężczyzn
wykonywanie tych zadań oraz niezbędne szkolenie zawodowe. W takim
wypadku państwa członkowskie zobowiązane są, jak to wynika
z art. 9 ust. 2 dyrektywy, dokonywać okresowej oceny tych
 zadań w celu ustalenia, czy, biorąc pod uwagę zmiany warunków
społecznych, utrzymywanie odstępstwa od zasad ogólnych dyrektywy
znajduje jeszcze uzasadnienie.38      Trzeba
 ponadto przypomnieć, że przy ustalaniu zakresu wszelkich odstępstw od
praw indywidualnych, jak prawo do równego traktowania ze względu na płeć
 ustanowione w dyrektywie, przestrzegać należy zasady
proporcjonalności, która jest jedną z ogólnych zasad prawa,
leżących u podstaw wspólnotowego porządku prawnego. Zasada ta
wymaga, by odstępstwa nie wykraczały poza zakres odpowiedni
i niezbędny do osiągnięcia zamierzonego celu i wymaga
pogodzenia, na ile to tylko możliwe, zasady równego traktowania
z rozstrzygającymi dla warunków wykonywania omawianej działalności
wymogami bezpieczeństwa publicznego.39      W
 ramach podziału kompetencji określonego w art. 177 traktatu
EWG do sądu krajowego należy orzeczenie, czy powody, którymi kierował
się Chief Constable, rzeczywiście są słuszne i uzasadniają
konkretną decyzję podjętą w przypadku M. Johnston. Jego
zadaniem jest również zapewnienie poszanowania zasady proporcjonalności
i zbadanie, czy nie można było uniknąć odmowy przedłużenia umowy
z M. Johnston, powierzając kobietom obowiązki, które bez
szkody dla realizowanych celów mogłyby one wykonywać bez broni.40      Na
 drugie i trzecie pytanie Industrial Tribunal trzeba wobec tego
odpowiedzieć, że art. 2 ust. 2 dyrektywy 76/207 należy
interpretować w ten sposób, iż przy ocenie, czy ze względu na
warunki wykonywania zawodu policjanta płeć stanowi dla jego wykonywania
czynnik rozstrzygający, państwo członkowskie może wziąć pod uwagę wymogi
 ochrony bezpieczeństwa publicznego i w sytuacji wewnętrznej
charakteryzującej się częstymi zamachami zastrzec zwykłe zadania policji
 dla mężczyzn wyposażonych w broń palną. W kwestii odstępstw dopuszczalnych ze względów ochrony kobiet41      Industrial
 Tribunal wnosi następnie do Trybunału, w czwartym i piątym
pytaniu, o dokonanie wykładni pojęcia „ochrony kobiet”
w rozumieniu art. 2 ust. 3 dyrektywy oraz pojęcia
„względów ochrony” w rozumieniu art. 3 ust. 2
lit. c), na których oparto niektóre przepisy krajowe, co ma
umożliwić mu ocenę, czy sporna różnica w traktowaniu może wchodzić
w zakres zastosowania odstępstw od zasady równego traktowania
przewidzianych z tych względów.42      Zdaniem
 M. Johnston przepisy te należy interpretować ściśle, to znaczy, że
 służą one wyłącznie zapewnieniu kobietom szczególnego traktowania
w celu ochrony zdrowia i bezpieczeństwa w przypadku ciąży
 i macierzyństwa. Nie ma to miejsca w sytuacji całkowitego
wykluczenia kobiet ze służby z bronią w policji.43      Rząd
 Zjednoczonego Królestwa twierdzi, że polityka w stosunku do kobiet
 w RUC Full‑time Reserve ma na celu ich ochronę przed atakami.
Pojęcie ochrony kobiet może jego zdaniem obejmować tego rodzaju cel
w okresie poważnych niepokojów. Komisja podziela zdanie, że
wyjątkową sytuację, jaka występuje w Irlandii Północnej oraz
wynikające z niej niebezpieczeństwa dla policjantek wyposażonych
w broń palną można rozważać z punktu widzenia ochrony kobiet.44      W
 kwestii tej należy zauważyć, że podobnie jak art. 2 ust. 2
dyrektywy, ust. 3 tego artykułu, który decyduje również
o wykładni art. 3 ust. 2 lit. c), trzeba
interpretować ściśle. Okoliczność, iż wymieniono tam wprost ciążę
i macierzyństwo, oznacza, że dyrektywa ma na celu ochronę, po
pierwsze, zdrowia fizycznego kobiet, a po drugie, szczególnej
relacji matki z dzieckiem. Przepis ten nie pozwala więc na
wykluczenie kobiet z określonej pracy na tej podstawie, że opinia
publiczna będzie wymagała ich silniejszej ochrony w stosunku do
mężczyzn przed zagrożeniami, które dotyczą kobiet i mężczyzn
w takim samym stopniu i które nie mają związku z tego
rodzaju wymogami szczególnej ochrony kobiet, jak wyraźnie wymienione.45      Nic
 nie wskazuje, by zagrożenia, na jakie narażone są kobiety przy
wykonywaniu obowiązków w policji w sytuacji, jaka panuje
w Irlandii Północnej, były odmienne od tych, na jakie narażeni są
mężczyźni wykonujący te same obowiązki. Generalne wykluczenie,
z powodów bezpieczeństwa publicznego, kobiet z wykonywania
tego rodzaju działalności zawodowej w związku z ogólnym
zagrożeniem, które nie jest dla nich specyficzne, nie mieści się
w ramach różnic w traktowaniu, jakie art. 2 ust. 3
dyrektywy dopuszcza ze względów ochrony kobiet.46      Trzeba
 zatem na czwarte i piąte pytanie Industrial Tribunal odpowiedzieć,
 że różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn, jakie art. 2
 ust. 3 dyrektywy 76/207 dopuszcza ze względów ochrony kobiet, nie
obejmują zagrożeń, które, jak te, na jakie narażony jest każdy uzbrojony
 policjant podczas wykonywania obowiązków w określonej sytuacji,
nie dotyczą w szczególny sposób kobiet. W kwestii skuteczności dyrektywy 76/20747      Industrial
 Tribunal dąży również do ustalenia, poprzez szóste pytanie, czy osoba
fizyczna może powołać się, w postępowaniu przed sądem krajowym, na
przepisy dyrektywy. W związku z powyższymi ustaleniami kwestia
 ta dotyczy w szczególności art. 2 i 6 dyrektywy.48      Zdaniem
 M. Johnston art. 2 ust. 1 dyrektywy ma charakter
bezwarunkowy i jest wystarczająco jasny i precyzyjny, by
przyznać mu bezpośrednią skuteczność. Można się jej zdaniem powoływać na
 ten przepis wobec Chief Constable. Dyrektywa jest w każdym razie
bezpośrednio skuteczna w stosunkach horyzontalnych, to jest
pomiędzy jednostkami.49      Zdaniem
 rządu Zjednoczonego Królestwa art. 2 ust. 1 dyrektywy jest
przepisem warunkowym, gdyż obowiązują od niego odstępstwa, które państwa
 członkowskie mogą stosować w sposób dyskrecjonalny. Chief
Constable jest konstytucyjnie niezależny od władz państwowych,
a niniejsza sprawa dotyczy go tylko jako pracodawcy. Dyrektywa nie
jest zaś bezpośrednio skuteczna w tego typu stosunkach.50      Komisja
 jest zdania, że kwestię tę można rozstrzygnąć w ramach prawa
krajowego, w związku z czym nie ma potrzeby rozpatrywać
bezpośredniej skuteczności art. 2 i 3 dyrektywy.51      W
 kwestii tej należy, po pierwsze, zauważyć, że w każdym przypadku
prawidłowej transpozycji dyrektywy wywiera ona skutki wobec jednostek za
 pośrednictwem przepisów wykonawczych wydanych przez właściwe państwo
członkowskie. Kwestia, czy na art. 2 ust. 1 można powoływać
się przed sądem krajowym, jest więc bezprzedmiotowa, skoro wiadomo, że
przepis ten został prawidłowo transponowany do prawa krajowego.52      Odstępstwo
 od zasady równego traktowania, na jakie zezwala, jak stwierdzono to
powyżej, art. 2 ust. 2, stanowi jedynie uprawnienie państw
członkowskich. Zadaniem właściwego sądu krajowego jest stwierdzenie, czy
 w przepisach ustawodawstwa krajowego skorzystano
z uprawnienia, i dokonanie oceny jego zakresu. Kwestia
możliwości powołania się przez jednostkę na przepis dyrektywy
w celu zakwestionowania odstępstwa ustanowionego w prawie
krajowym mogłaby pojawić się wyłącznie w przypadku, gdyby
odstępstwo to okazało się iść poza dopuszczalne na podstawie art. 2
 ust. 2 dyrektywy granice.53      Wobec
 tego należy zauważyć, po pierwsze, jak Trybunał orzekł już
w wyrokach z dnia 10 kwietnia 1984 r.
w sprawach: 14/83 von Colson i Kamann, Rec. str. 1891
i 79/83 Harz, Rec. str. 1921, że wynikające z dyrektywy
zobowiązanie państw członkowskich do osiągnięcia zamierzonego
w niej rezultatu oraz wynikający z art. 5 traktatu
obowiązek podjęcia wszelkich działań ogólnych lub szczególnych służących
 wykonaniu tego zobowiązania spoczywają na wszelkich organach państw
członkowskich, w tym na organach sądowych w ramach ich
kompetencji. Stąd, stosując prawo krajowe, a w szczególności
przepisy ustawy wydanej specjalnie w celu wdrożenia dyrektywy
76/207, sąd krajowy zobowiązany jest interpretować to prawo
w świetle litery i celów dyrektywy, tak by osiągnąć rezultat,
jaki zakłada art. 189 ust. 3 traktatu EWG. Industrial
Tribunal winien zatem interpretować przepisy Sex Discrimination Order,
a w szczególności jego art. 53 ust. 1,
w świetle przepisów dyrektywy, zgodnie z nadaną im powyżej
wykładnią, by zapewnić im pełną skuteczność.54      Na
 wypadek, gdyby, mimo powyższego, powstała kwestia możliwości powołania
się przez jednostkę na dyrektywę w celu zakwestionowania odstępstwa
 ustanowionego w prawie krajowym, należy przypomnieć
o utrwalonym orzecznictwie Trybunału (zob. między innymi wyrok
z dnia 19 stycznia 1982 r. w sprawie 8/81 Becker,
Rec. str. 53). W szczególności Trybunał orzekł niedawno,
w wyroku z dnia 26 lutego 1986 r. w sprawie
152/84 Marshall, Rec. str. 723, że niektóre przepisy dyrektywy
76/207 są z punktu widzenia ich treści bezwarunkowe
i wystarczająco precyzyjne i że jednostki mogą powoływać się
na nie wobec państwa członkowskiego, jeżeli dokonało ono ich
transpozycji w sposób nieprawidłowy.55      Stwierdzenie
 to w ww. wyroku w sprawie Marshall dotyczyło stosowania zasady
równego traktowania ustanowionej w art. 2 ust. 1
dyrektywy w odniesieniu do warunków zwolnienia z pracy,
o których mowa w art. 5 ust. 1. Podobnie jest, jeśli
 chodzi o stosowanie zasady z art. 2 ust. 1
w odniesieniu do warunków dostępu do zatrudnienia oraz szkolenia
i doskonalenia zawodowego, o których mowa w art. 3
ust.1 i 4 i które są przedmiotem niniejszej sprawy.56      Również
 w ww. wyroku w sprawie Marshall Trybunał orzekł, że jednostka może
 powołać się na dyrektywę wobec instytucji państwa, niezależnie od tego,
 czy działa ona jako pracodawca, czy organ władzy publicznej.
W odniesieniu do organu, jakim jest Chief Constable, należy
zauważyć, że według orzeczenia sądu krajowego jest on urzędnikiem
odpowiedzialnym za kierowanie służbami policyjnymi. Tego rodzaju organ
publiczny, któremu państwo powierza obowiązek zapewnienia porządku
i bezpieczeństwa publicznego, niezależnie od jego stosunków
z innymi instytucjami państwa nie działa jako osoba prywatna. Nie
może zatem czerpać korzyści z naruszenia prawa wspólnotowego przez
państwo, które reprezentuje.57      Należy
 zatem na szóste pytanie odpowiedzieć, że jednostki mogą powoływać się
wobec organu państwa odpowiedzialnego za porządek i bezpieczeństwo
publiczne, działającego w charakterze pracodawcy, na zasadę równego
 traktowania kobiet i mężczyzn ustanowioną w art. 2
ust. 1 dyrektywy 76/207 w odniesieniu do warunków dostępu do
zatrudnienia oraz szkolenia i doskonalenia zawodowego,
o których mowa w art. 3 ust. 1 i 4, w celu
 zakwestionowania odstępstwa od tej zasady ustanowionego w prawie
krajowym, jeżeli odstępstwo to wykracza poza granice dopuszczalne na
podstawie art. 2 ust. 2.58      Jeśli
 chodzi o art. 6 dyrektywy, który, jak zaznaczono powyżej,
również znajduje zastosowanie w niniejszym przypadku, Trybunał
orzekł w przeszłości, w ww. wyrokach w sprawie Colson i Kamann
 oraz w sprawie Harz, że artykuł ten nie zawiera – w odniesieniu do
 sankcji za ewentualną dyskryminację – żadnego bezwarunkowego
i wystarczająco precyzyjnego zobowiązania, na które jednostka
mogłaby się powołać. Natomiast w zakresie, w jakim
z artykułu tego, interpretowanego w świetle generalnej zasady,
 której jest on wyrazem, wynika, że każda osoba fizyczna, która czuje
się poszkodowana z powodu dyskryminacji ze względu na płeć, winna
mieć możliwość skutecznego dochodzenia swoich praw przed sądem, jest on
wystarczająco precyzyjny i bezwarunkowy, by można się było na niego
 powołać wobec państwa członkowskiego, które nie zapewnia jego pełnego
zastosowania w wewnętrznym porządku prawnym.59      Należy
 zatem stwierdzić w odpowiedzi na tę część szóstego pytania, że
jednostki mogą powoływać się na przepis art. 6, zgodnie
z którym każdy, kto czuje się poszkodowany z powodu
dyskryminacji ze względu na płeć, winien mieć możliwość skutecznego
dochodzenia swoich praw przed sądem, wobec państwa członkowskiego, które
 nie zapewnia jego pełnego zastosowania w wewnętrznym porządku
prawnym. W kwestii art. 224 traktatu EWG60      Jeśli
 chodzi o siódme pytanie, dotyczące art. 224,
z powyższego wynika, że art. 2 ust. 2 dyrektywy 76/207
pozwala państwu członkowskiemu na uwzględnienie wymogów ochrony
bezpieczeństwa publicznego w sytuacji tego rodzaju, jak
w niniejszej sprawie. W odniesieniu do wymogu zapewnienia
sądowej kontroli przestrzegania zasad ustanowionych w dyrektywie
ani z  akt sprawy ani z uwag przedstawionych przed Trybunałem w
 żaden sposób nie wynika, by sytuacja poważnych niepokojów wewnętrznych
w Irlandii Północnej uniemożliwiała funkcjonowanie kontroli sądowej
 ani by taka kontrola ze strony sądów krajowych pozbawiała skuteczności
działania podejmowane w celu ochrony bezpieczeństwa publicznego.
W związku z tym w niniejszej sprawie nie powstaje kwestia
 możliwości powołania się przez państwo członkowskie na art. 224
traktatu EWG w celu uchylenia się od zobowiązań nałożonych na nie
przez prawo wspólnotowe, a w szczególności dyrektywę.61      Siódme
 pytanie jest więc bezprzedmiotowe, wziąwszy pod uwagę odpowiedzi na
pozostałe pytania. W przedmiocie kosztów62      Koszty
 poniesione przez rządy Zjednoczonego Królestwa i Danii oraz przez
Komisję Wspólnot Europejskich, które przedstawiły Trybunałowi uwagi, nie
 podlegają zwrotowi. Dla stron postępowania przed sądem krajowym
niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny w stosunku do
postępowania zawisłego przed tym sądem, zatem rozstrzygnięcie
o kosztach należy do niego.Z powyższych względówTRYBUNAŁ,rozstrzygając
 w przedmiocie pytań postawionych mu przez Industrial Tribunal of
Northern Ireland orzeczeniem z dnia 8 sierpnia 1984 r.,
orzeka, co następuje:1)      Zasada
 skutecznej kontroli sądowej ustanowiona w art. 6 dyrektywy
Rady 76/207 z dnia 9 lutego 1976 r. stoi na przeszkodzie
nadaniu charakteru niepodważalnego dowodu poświadczeniu wydanemu przez
organ krajowy, stwierdzającemu spełnienie warunków zastosowania
odstępstwa od zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn,
mającego na celu ochronę bezpieczeństwa publicznego. Jednostki mogą
powoływać się na przepis art. 6, zgodnie z którym każdy, kto
czuje się poszkodowany z powodu dyskryminacji ze względu na płeć,
winien mieć możliwość skutecznego dochodzenia swoich praw przed sądem
wobec państwa członkowskiego, które nie zapewnia jego pełnego
zastosowania w wewnętrznym porządku prawnym.2)      Przypadki
 dyskryminacji ze względu na płeć uzasadnione względami ochrony
bezpieczeństwa publicznego należy rozpatrywać w świetle odstępstw
od zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn zawartych
w dyrektywie 76/207.3)      Artykuł
 2 ust. 2 dyrektywy 76/207 należy interpretować w ten sposób,
iż przy ocenie, czy ze względu na warunki wykonywania zawodu policjanta
płeć stanowi dla jego wykonywania czynnik rozstrzygający, państwo
członkowskie może wziąć pod uwagę wymogi ochrony bezpieczeństwa
publicznego i w sytuacji wewnętrznej charakteryzującej się
częstymi zamachami zastrzec zwykłe zadania policji dla mężczyzn
wyposażonych w broń palną.4)      Różnice
 w traktowaniu kobiet i mężczyzn, jakie art. 2
ust. 3 dyrektywy dopuszcza ze względów ochrony kobiet, nie obejmują
 zagrożeń, które, jak te, na jakie narażony jest każdy uzbrojony
policjant podczas wykonywania obowiązków w określonej sytuacji, nie
 dotyczą w szczególny sposób kobiet.5)      Jednostki
 mogą powoływać się wobec organu państwa odpowiedzialnego za porządek
i bezpieczeństwo publiczne, działającego w charakterze
pracodawcy, na zasadę równego traktowania kobiet i mężczyzn,
ustanowioną w art. 2 ust. 1 dyrektywy 76/207
w odniesieniu do warunków dostępu do zatrudnienia oraz szkolenia
i doskonalenia zawodowego, o których mowa w art. 3
ust. 1 i 4, w celu zakwestionowania odstępstwa od tej
zasady ustanowionego w prawie krajowym, jeżeli odstępstwo to
wykracza poza granice dopuszczalne na podstawie art. 2 ust. 2.Mackenzie StuartKoopmansEverlingBahlmannJolietDueGalmotKakourisO’HigginsWyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 15 maja 1986 r.Sekretarz             PrezesP. Heim       A. J. Mackenzie Stuart* Język postępowania: angielski.


title: Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 13 lutego 2014 r.#Susanne Sokoll-Seebacher.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Unabhängiger Verwaltungssenat des Landes Oberösterreich.#Swoboda przedsiębiorczości – Zdrowie publiczne – Artykuł 49 TFUE – Apteki – Odpowiednie zaopatrzenie ludności w produkty lecznicze – Koncesja na prowadzenie – Rozmieszczenie aptek – Ustanowienie ograniczeń opartych zasadniczo na kryterium demograficznym – Minimalna odległość między aptekami.#Sprawa C-367/12.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
      z dnia 13 lutego 2014 r. (
            *1
         )
      „Swoboda przedsiębiorczości — Zdrowie publiczne — Artykuł 49 TFUE — Apteki — Odpowiednie zaopatrzenie ludności w produkty lecznicze — Koncesja na prowadzenie — Rozmieszczenie aptek — Ustanowienie ograniczeń opartych zasadniczo na kryterium demograficznym — Minimalna odległość między aptekami”
      W sprawie C‑367/12
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Unabhängiger Verwaltungssenat des Landes Oberösterreich (Austria) orzeczeniem z dnia 24 lipca 2012 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 1 sierpnia 2012 r., w postępowaniu wszczętym przez

         Susanne Sokoll-Seebacher,

      przy udziale:

         Agnes Hemetsberger, następcy prawnego Susanny Zehetner,
      TRYBUNAŁ (czwarta izba),
      w składzie: L. Bay Larsen, prezes izby, M. Safjan, J. Malenovský (sprawozdawca), A. Prechal i S. Rodin, sędziowie,
      rzecznik generalny: P. Mengozzi,
      sekretarz: A. Calot Escobar,
      uwzględniając pisemny etap postępowania,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu S. Sokoll-Seebacher przez E. Berchtold-Ostermann, Rechtsanwältin,

               —

               w imieniu A. Hemetsberger przez C. Schneidera, Rechtsanwalt,

               —

               w imieniu rządu austriackiego przez C. Pesendorfer, działającą w charakterze pełnomocnika,

               —

               w imieniu rządu czeskiego przez M. Smolka, J. Vláčila oraz T. Müllera, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu rządu portugalskiego przez L. Inez Fernandesa oraz A.P. Antunesa, działających w charakterze pełnomocników,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez G. Brauna oraz I. Rogalskiego, działających w charakterze pełnomocników,

         podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 49 TFUE oraz art. 16 i 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”).

               2

               Wniosek ten został złożony w ramach postępowania wszczętego przez S. Sokoll-Seebacher w przedmiocie otwarcia nowej apteki na terenie gminy Pinsdorf, położonej w landzie Oberösterreich.

         Austriackie ramy prawne

               3

               Paragraf 10 Apothekengesetz (austriackiej ustawy o aptekach), zmienionej ustawą opublikowaną w BGBl. I, 41/2006 (zwanej dalej „ApG”) stanowi:
               „1.   Koncesję na utworzenie apteki wydaje się, w przypadku gdy:

                        1)

                        na ternie gminy, gdzie ma powstać apteka, istnieje w sposób permanentny gabinet lekarski oraz

                        2)

                        istnieje potrzeba utworzenia nowej apteki.

                  2.   Taka potrzeba nie istnieje, w przypadku gdy:

                        1)

                        w dacie złożenia wniosku o wydanie koncesji na terenie gminy zamierzonego miejsca prowadzenia nowej apteki istnieje już apteka przy gabinecie lekarskim oraz przynajmniej dwa etaty lekarzy ubezpieczenia zdrowotnego […] (w pełnym wymiarze) są obsadzone przez lekarzy ogólnych lub

                        2)

                        odległość między zamierzonym miejscem prowadzenie nowej apteki i miejscem prowadzenia najbliższej istniejącej apteki wynosi poniżej 500 metrów, lub

                        3)

                        liczba osób, które stale do zaopatrzenia na stale przez istniejącą w okolicy aptekę, ulegnie zmniejszeniu wskutek utworzenia nowej apteki i będzie wynosiła mniej niż 5500 osób.

                  3.   Potrzeba w rozumieniu ust. 2 pkt 1 nie występuje już, gdy w dacie złożenia wniosku na terenie gminy zamierzonego miejsca prowadzenia apteki istnieje już

                        1)

                        apteka przy gabinecie lekarskim i

                        2)

                        zespół gabinetów lekarskich w ramach ubezpieczenia zdrowotnego […]

                  […]
               4.   Osoby do zaopatrzenia w rozumieniu ust. 2 pkt 3 powyżej stanowią stali mieszkańcy w promieniu 4 km, mierzonym po drodze, od miejsca prowadzenia istniejącej apteki, oraz ci, którzy z uwagi na uwarunkowania lokalne będą zawsze zaopatrywani przez tę ostatnią.
               5.   W przypadku gdy liczba stałych mieszkańców zgodnie z definicją powyżej w ust. 4 wynosi mniej niż 5500, przy okazji weryfikacji istnienia zapotrzebowania należy uwzględnić osoby, które są zaopatrywane w związku z okolicznością świadczenia pracy, korzystania z usług albo ze środków transportu w tej okolicy.
               6.   Odległość, o której mowa powyżej w ust. 2 pkt 2, może w drodze wyjątku nie być przestrzegana, w przypadku gdy szczególne okoliczności wymagają tego w sposób niecierpiący zwłoki w interesie prawidłowego zaopatrzenia ludności w produkty lecznicze.
               7.   Należy przeprowadzić ekspertyzę dokonaną przez austriacką izbę aptekarską odnośnie do kwestii zapotrzebowania na powstanie nowej apteki […].
               […]”.

               4

               Paragraf 47 ust. 2 ApG, dotyczący „terminu wykluczenia”, stanowi:
               „Wniosek kandydata o wydanie koncesji podlega odrzuceniu przez rejonowe organy administracyjne bez kontynuowania postępowania, w przypadku gdy wcześniejszy wniosek innego kandydata o wydanie koncesji na utworzenie nowej apteki w tym samym miejscu został odrzucony z powodu braku spełnienia jednej z przesłanek, o których mowa w § 10 – w terminie nieprzekraczającym dwóch lat od doręczenia ostatniej decyzji w tej sprawie, jeśli nie nastąpiła zasadnicza zmiana warunków lokalnych uzasadniających pierwszą decyzję […]”.

         Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

               5

               Decyzją z dnia 29 grudnia 2011 r. Bezirkshauptmann von Gmunden (kierownik organu gminy Gmunden) odrzucił wniosek S. Sokoll-Seebacher o wydanie koncesji na otwarcie apteki na terenie gminy Pinsdorf na tej podstawie, że nie istniało zapotrzebowanie w rozumieniu § 10 ApG.

               6

               To odrzucenie wniosku było oparte na opinii austriackiej izby lekarskiej (zwanej dalej „izbą lekarską”) z dnia 12 kwietnia 2011 r. oraz na uwagach uzupełniających do tej opinii z dnia 25 października 2011 r. Według tych dokumentów powstanie nowej apteki pociągnęłoby za sobą skutek w postaci zmiany potencjału zaopatrzeniowego apteki prowadzonej przez S. Zehetner, znajdującej się na terenie gminy Altmünster, sąsiadującej z gminą Pinsdorf, znacznie poniżej progu 5500 osób, ponieważ jej klientela byłaby zredukowana do 1513 osób.

               7

               Susanne Sokoll-Seebacher zaskarżyła tę decyzję, podnosząc, że w uwagach uzupełniających do swej opinii austriacka izba aptekarska uwzględniła bezpośrednie połączenie drogowe między sąsiadującymi gminami Pinsdorf i Altmünster, które zgodnie z planem infrastruktury kolei austriackich zostanie wkrótce zlikwidowane. Tymczasem, zdaniem S. Sokoll-Seebacher, ta okoliczność powinna zostać uwzględniona. Ponadto należało mieć również na względzie fakt, że gdy S. Zehetner otwierała swoją aptekę, była doskonale świadoma, że liczba 5500 zaopatrywanych osób nigdy nie będzie osiągnięta.

               8

               W świetle powyższych rozważań Unabhängiger Verwaltungssenat des Landes Vorarlberg postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

                        „1)

                        Czy obowiązek działania zgodnie z prawem wynikający z art. 16 europejskiej karty praw podstawowych lub obowiązek przejrzystości wynikający z art. 49 TFUE sprzeciwiają się uregulowaniu krajowemu takiemu jak sporny w postępowaniach przed sądem krajowym przepis § 10 ust. 2 pkt 3 ApG, który nie reguluje przynajmniej w podstawowym zakresie już w ustawie kryterium zapotrzebowania na założenie nowej apteki publicznej, lecz pozostawia konkretyzację właściwych elementów jego treści krajowej judykaturze, z tego względu, że nie można w związku z tym wykluczyć, że określone krajowe podmioty oraz podmioty te łącznie uzyskują w stosunku do obywateli innych państw członkowskich znaczną korzyść konkurencyjną?

                        2)

                        W przypadku odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze: czy art. 49 TFUE sprzeciwia się uregulowaniu krajowemu takiemu jak § 10 ust. 2 pkt 3 ApG, które ustanawia dla zasadniczego [jako zasadnicze] kryterium oceny zapotrzebowania sztywny limit 5500 osób, w odniesieniu do którego w ustawie nie jest przewidziana jakakolwiek możliwość odstępstwa od tej podstawowej zasady, z tego względu, że w związku z tym de facto nie wydaje się (w sposób automatyczny) zagwarantowane spójne osiągnięcie celu w rozumieniu [wyroku z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawach połączonych C-570/07 i C-571/07 Blanco Pérez i Chao Gómez, Zb.Orz. s. I-4629], pkt 98–101?

                        3)

                        W przypadku odpowiedzi przeczącej także na pytanie drugie: czy art. 49 TFUE lub art. 47 europejskiej karty praw podstawowych sprzeciwia się uregulowaniu krajowemu takiemu jak § 10 ust. 2 pkt 3 ApG, z którego w następstwie orzecznictwa wyższych sądów krajowych dotyczącego oceny zapotrzebowania wynikają dalsze szczegółowe kryteria – jak czasowe pierwszeństwo złożenia wniosku; skutek toczącego się postępowania w postaci wyłączenia możliwości składania wniosku dla późniejszych zainteresowanych; dwuletni termin wyłączający możliwość uwzględniania nowych wniosków w razie uprzedniego odrzucenia wniosku; kryteria dotyczące ustalania »stałych mieszkańców« z jednej strony i »osób napływowych« z drugiej strony oraz dotyczące oddzielenia potencjału klientów w razie nakładania się czterokilometrowego obszaru działania dwóch lub więcej aptek itp., z tego względu, że wskutek tego nie jest możliwe przewidywalne stosowanie tego przepisu w ciągu rozsądnego terminu jako reguły i w związku z tym [zob. ww. wyrok Trybunału w sprawach połączonych Blanco Pérez i Chao Gómez, pkt 98–101, pkt 114–125] można stwierdzić, że nie są one odpowiednie z punktu widzenia konieczności spójności osiągnięcia celu lub nie jest de facto zagwarantowana odpowiednia opieka farmaceutyczna lub istnieje tendencja do dyskryminacji krajowych zainteresowanych w relacjach między nimi oraz między nimi i innymi zainteresowanymi pochodzącymi z innych państw członkowskich?”.

         W przedmiocie dopuszczalności

               9

               Po pierwsze, S. Zehetner i rząd austriacki kwestionują dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na tej podstawie, że spór w ramach postępowania głównego nie zawiera czynnika transgranicznego i ma charakter sytuacji czysto wewnętrznej.

               10

               W tym względzie należy przypomnieć, że chociaż przepisy krajowe, takie jak przepisy będące przedmiotem postępowania głównego – które mają zastosowanie bez rozróżnienia do obywateli austriackich i do obywateli innych państw członkowskich – mogą w myśl ogólnej zasady podlegać zakresowi postanowień dotyczących zagwarantowanych w traktacie swobód podstawowych, wyłącznie jeżeli mają one zastosowanie do sytuacji mających związek z obrotem handlowym pomiędzy państwami członkowskimi, nie można wcale wykluczyć, że obywatele zamieszkali w innych niż Republika Austrii państwach członkowskich byli lub są zainteresowani prowadzeniem aptek w tym ostatnim państwie członkowskim (zob. podobnie wyrok z dnia 5 grudnia 2013 r. w sprawach połączonych od C‑159/12 do C‑161/12 Venturini i in., pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo).

               11

               Tymczasem wprawdzie z akt, którymi dysponuje Trybunał, wynika, że skarżąca w postępowaniu głównym posiada obywatelstwo austriackie i że wszystkie elementy stanu faktycznego sporu w postępowaniu głównym pozostają wewnątrz jednego państwa członkowskiego, czyli Republiki Austrii, to jednak przepisy analizowane w niniejszej sprawie mogą wywołać skutki, które nie są ograniczone do jednego państwa członkowskiego.

               12

               Ponadto nawet w sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym, takiej jak w postępowaniu głównym, w której wszystkie elementy zamykają się w obrębie jednego państwa członkowskiego, odpowiedź może być jednak użyteczna dla sądu odsyłającego, szczególnie w przypadku gdy prawo krajowe nakazuje, aby obywatel tego państwa mógł korzystać z takich samych praw jak prawa, które na podstawie prawa Unii przysługują obywatelowi innego państwa członkowskiego znajdującemu się w identycznej sytuacji (ww. wyrok w sprawach połączonych Venturini in., pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo

               13

               Należy zatem oddalić ten pierwszy zarzut niedopuszczalności.

               14

               Po drugie, S. Zehetner, bez wyraźnego podnoszenia zarzutu niedopuszczalności w tym względzie, wyraża wątpliwości odnośnie od kwestii, czy wniosek o wydanie orzeczenia prejudycjalnego wykazuje w odpowiednim stopniu związek między powołanymi przepisami prawa Unii a przepisami krajowymi mającymi zastosowanie w postępowaniu głównym. Przedmiotowy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym może być bowiem niezrozumiały z powodu okoliczności, że przedstawia prawo pozytywne austriackie jedynie pobieżnie.

               15

               W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że konieczność dokonania użytecznej dla sądu krajowego wykładni prawa Unii wymaga, by sąd ten określił faktyczne i prawne ramy, w jakich mieszczą się stawiane przez niego pytania, lub by przynajmniej wyjaśnił on założenia faktyczne, na których pytania te są oparte (zob. w szczególności wyroki: z dnia 17 lutego 2005 r. w sprawie C-134/03 Viacom Outdoor, Zb.Orz. s. I-1167, pkt 22; z dnia 6 grudnia 2005 r. w sprawach połączonych C-453/03, C-11/04, C-2/04 i C-194/04 ABNA i in. Zb.Orz. s. I-10423, pkt 45, oraz z dnia 21 listopada 2013 r. w sprawie C‑284/12 Deutsche Lufthansa, pkt 20).

               16

               Trybunał podkreślił również znaczenie wskazania przez sąd krajowy dokładnych powodów, które doprowadziły do powstania wątpliwości w przedmiocie wykładni prawa Unii i uznania za konieczne postawienia pytań prejudycjalnych Trybunałowi. Trybunał orzekł, że niezbędne jest, aby sąd krajowy przedstawił minimum wyjaśnień dotyczących powodów wyboru przepisów prawa Unii, o których wykładnię się zwraca, oraz związku, jaki dostrzega on między tymi przepisami a ustawodawstwem krajowym znajdującym zastosowanie w sprawie (zob. w szczególności wyroki: z dnia 21 stycznia 2003 r. w sprawie C-318/43 Bacardi-Martini i Cellier des Dauphins, Rec. s. I-905, pkt 43; a także ww. wyrok w sprawach połączonych ABNA i in., pkt 46).

               17

               W niniejszej sprawie przedstawienie w postanowieniu odsyłającym okoliczności faktycznych stanowiących podstawę sporu w postępowaniu głównym i przedstawienie prawa krajowego podlegającego stosowaniu pozwoliły skarżącej w postępowaniu głównym i rządom państw członkowskich na przedstawienie uwag na piśmie w odpowiedzi na zadane pytania. Ponadto postanowienie to przedstawia przepisy prawa Unii, o których wykładnię wnosi sąd krajowy, jak również wyjaśnia związek pomiędzy tymi przepisami a przepisami krajowymi znajdującymi zastosowanie w sprawie przed sądem krajowym.

               18

               W tych okolicznościach wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy uznać za dopuszczalny.

         Co do istoty

      W przedmiocie pytań pierwszego i drugiego

               19

               Poprzez pytania pierwsze i drugie, które należy przeanalizować łącznie, sąd odsyłający zasadniczo zmierza do ustalenia, czy art. 16 karty lub art. 49 TFUE należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisom krajowym takim jak przepisy będące przedmiotem postepowania głównego, w zakresie, w jakim – zdaniem tego sądu – nie określają one kryteriów dostatecznie precyzyjnych dla sprawdzenia w celu utworzenia nowej apteki istnienia potrzeby zaopatrzenia w produkty lecznicze oraz – w wypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej – czy ten art. 49 TFUE, w szczególności wymóg spójności w ramach realizacji celu, stoi na przeszkodzie takim przepisom, w zakresie, w jakim ustanawiają one jako kryterium podstawowe przy ocenie istnienia tej potrzeby surowy limit „osób do zaopatrzenia na stale”, który nie może być objęty odstępstwem jeśli chodzi o liczbę.

               20

               W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że sąd odsyłający stawia sobie pytanie odnośnie do wykładni nie tylko art. 49 TFUE, dotyczącego swobody przedsiębiorczości, lecz także odnośnie do art. 16 karty, traktującego o wolności prowadzenia działalności gospodarczej.

               21

               Tymczasem rzeczony art. 16 karty stanowi, że „[u]znaje się wolność prowadzenia działalności gospodarczej zgodnie z prawem Unii oraz ustawodawstwami i praktykami krajowymi”. Zatem w celu ustalenia zakresu wolności prowadzenia działalności gospodarczej ten artykuł karty odsyła w szczególności do prawa Unii.

               22

               To odesłanie należy rozumieć w tym znaczeniu, że art. 16 karty odsyła w szczególności do art. 49 TFUE, który gwarantuje wykonywanie podstawowej swobody przedsiębiorczości.

               23

               W tych okolicznościach –oraz zważywszy na to, że zadane pytania dotyczą wyłącznie swobody przedsiębiorczości – oceny przepisów krajowych będących przedmiotem postępowania głównego należy dokonać tylko w świetle art. 49 TFUE.

               24

               W drugiej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału art. 49 TFUE należy interpretować w ten sposób, że co do zasady nie stoi on na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie przyjęło system uprzedniej koncesji na założenie działalności przez nowe podmioty świadczące usługi opieki zdrowotnej, takie jak apteki, gdy taki system okazuje się nieodzowny w celu wypełnienia ewentualnych luk w dostępie do usług opieki zdrowotnej i zapobieżenia tworzeniu powielających się struktur, tak aby ubezpieczony miał zapewnioną opiekę zdrowotną, która byłaby dostosowana do zapotrzebowania ludności, pokrywała całe terytorium i uwzględniała rejony geograficznie odizolowane lub z innych względów znajdujące się w gorszej sytuacji (zob. podobnie ww. wyrok w sprawach połączonych Blanco Pérez i Chao Gómez, pkt 70, a także 71, i przytoczone tam orzecznictwo).

               25

               Trybunał orzekł tym samym, że przepisy krajowe oparte na określonych kryteriach, od spełnienia których uzależnione jest wydanie koncesji na utworzenie nowych aptek, są w zasadzie odpowiednie do osiągnięcia celu polegającego na zapewnieniu pewnego i należytej jakości zaopatrzenia ludności w produkty lecznicze (zob. podobnie ww. wyrok w sprawach połączonych Blanco Pérez i Chao Gómez, pkt 94; postanowienia: z dnia 17 grudnia 2010 r. w sprawie C‑217/09 Polisseni, pkt 25; z dnia 29 września 2011 r. w sprawie C‑315/08 Grisoli, pkt 31).

               26

               Trybunał Sprawiedliwości uznał również, że należy wziąć pod uwagę, iż zdrowie i życie człowieka zajmuje najważniejsze miejsce wśród dóbr i interesów chronionych na mocy traktatu, oraz że do państw członkowskich należy decyzja o poziomie, na jakim zamierzają zapewnić ochronę zdrowia publicznego oraz o sposobie osiągnięcia tego poziomu. W związku z tym, że poziom ten może być odmienny w różnych państwach członkowskich, należy uznać, iż państwom członkowskim przysługuje pewien zakres swobodnego uznania (ww. wyrok w sprawach połączonych Blanco Pérez i Chao Gómez, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).

               27

               Ściślej rzecz ujmując z utrwalonego orzecznictwa wynika, że system uprzednich zezwoleń administracyjnych nie może uzasadniać uznaniowości władz krajowych pozbawiającej skuteczności przepisy prawa Unii, zwłaszcza dotyczące jednej z podstawowych swobód, takiej jak swoboda przedsiębiorczości. Zatem aby system uprzednich zezwoleń był uzasadniony, nawet gdy stanowi odstępstwo od podstawowej swobody tego rodzaju, powinien opierać się na obiektywnych, niedyskryminacyjnych i znanych wcześniej kryteriach zapewniających jego odpowiedniość, jeśli chodzi o wystarczające zakreślenie zakresu swobodnego uznania władz krajowych (wyrok z dnia 10 marca 2009 r. w sprawie C-169/07 Hartlauer, Zb.Orz. s. I-1721, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo).

               28

               W sprawie przed sądem krajowym należy podkreślić, że analizowane ustawodawstwo krajowe uzależnia wydanie koncesji na otwarcie nowej apteki od istnienia „potrzeby”, co do której istnieje domniemanie, chyba że przynajmniej jedna z innych konkretnych okoliczności określonych przez to ustawodawstwo się temu sprzeciwia.

               29

               Ściślej rzecz ujmując, zgodnie z tymi przepisami w celu ustalenia istnienia braku potrzeby utworzenia nowej apteki należy brać pod uwagę liczbę podmiotów świadczących usługi opieki zdrowotnej działających na danym obszarze w dacie złożenia wniosku, odległość między planowaną apteką a najbliższą apteką istniejącą, a także liczbę „osób do zaopatrzenia na stale” przez jedną z istniejących aptek. Liczba ta jest ustalana w oparciu o zasięg od miejsca, gdzie jest położona istniejąca apteka, i obejmuje zasadniczo ogół stałych mieszkańców obszaru ustalonego w ten sposób oraz – pomocniczo – także ogół osób posiadających pewne związki z tym obszarem, które również są sprecyzowane w tych przepisach.

               30

               Wśród tych kryteriów te dotyczące liczby podmiotów świadczących usługi opieki zdrowotnej lub stałych mieszkańców w różnych obszarach albo odległości między aptekami stanowią obiektywne dane, które zasadniczo nie mogą powodować trudności w zakresie interpretacji ani oceny.

               31

               Jeśli chodzi natomiast o kryterium dotyczące związków osób z danym obszarem, należy stwierdzić, że nie jest ono pozbawione pewnej dwuznaczności. Jednak z jednej strony takie kryterium nie stanowi podstawowego kryterium dla oceny liczby „osób do zaopatrzenia na stale”, ponieważ jest ono stosowane jedynie pomocniczo, a z drugiej strony różne istotne związki są zdefiniowane w sposób obiektywny i są możliwe do skontrolowania za pośrednictwem zwłaszcza danych statystycznych.

               32

               W tych okolicznościach należy uznać, że kryteria przewidziane w przepisach krajowych analizowanych w postępowaniu głównym mają dostatecznie obiektywny charakter.

               33

               Ponadto z postanowienia odsyłającego nie wynika, że kryteria inne niż te wyraźnie przewidziane w przepisach krajowych stanowiących przedmiot postępowania głównego – i stąd nieznane wcześniej krajowym podmiotom gospodarczym – mogłyby być również uwzględnione w celu ustalenia braku potrzeby utworzenia nowej apteki.

               34

               W tym względzie okoliczność, że kryteria zawarte w § 10 ApG zostały sprecyzowane przez orzecznictwo krajowe, nie jest jako taka tego rodzaju, by uniemożliwiała zainteresowanym podmiotom gospodarczym wcześniejsze zapoznanie się z tymi kryteriami.

               35

               Wreszcie w świetle akt, którymi dysponuje Trybunał, brak jest podstaw dla stwierdzenia, że kryteria sformułowane przez te przepisy można by uznać za dyskryminujące.

               36

               W tym względzie należy stwierdzić w szczególności, że w sytuacji takiej jak opisana w pkt 28 niniejszego wyroku domniemywa się istnienie potrzeby utworzenia nowej apteki. Nie jest zatem obowiązkiem różnych kandydatów zamierzających założyć nową aptekę wykazanie, czy w danym przypadku właśnie istnieje taka potrzeba.

               37

               W konsekwencji zakończenie postępowania w przedmiocie wydania koncesji zasadniczo nie zależy od faktu, że wyłącznie pewni kandydaci – niezależnie od tego, czy krajowi, czy obywatele innych państw członkowskich – dysponowaliby w danym przypadku informacjami, które pozwalałyby na wykazanie istnienia takiej potrzeby, co stawiałoby ich w uprzywilejowanej sytuacji w porównaniu z sytuacją konkurentów, którzy nie posiadaliby takich informacji.

               38

               Wynika stąd, że przepisy krajowe takie jak te będące przedmiotem postępowania głównego należy uznać za oparte na obiektywnych kryteriach, znanych wcześniej oraz o niedyskryminującym charakterze, pozwalających dostatecznie określić ramy wykonywania swobodnego uznania, jakim dysponują w tym względzie właściwe organy krajowe.

               39

               Po trzecie, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału ustawodawstwo krajowe jest odpowiednie do zapewnienia realizacji podnoszonego celu wyłącznie wówczas, gdy rzeczywiście odzwierciedla ono troskę o osiągnięcie go w sposób spójny i systematyczny (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Hartlauer, pkt 55; wyrok z dnia 19 maja 2009 r. w sprawach połączonych C-171/07 i C-172/07 Apothekerkammer des Saarlandes i in., Zb.Orz. s. I-4171, pkt 42; ww. wyrok w sprawach połączonych Blanco Pérez i Chao Gómez, pkt 94; a także wyrok z dnia 26 września 2013 r. w sprawie C‑539/11 Ottica New Line di Accardi Vincenzo, pkt 47).

               40

               W tym względzie do sądu krajowego, do którego wyłącznej kompetencji należy ocena okoliczności faktycznych zawisłego przed nim sporu oraz dokonanie wykładni przepisów krajowych, należy ostatecznie ustalenie, czy i w jakim zakresie spełnione są wymogi w nich przewidziane. Niemniej Trybunał, do którego zwrócono się o udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, jest właściwy, aby dostarczyć temu sądowi wskazówek związanych z aktami postępowania głównego oraz uwagami pisemnymi bądź ustnymi, które mu zostały przedstawione, umożliwiających sądowi krajowemu wydanie rozstrzygnięcia (zob. ww. wyrok w sprawie Ottica New Line di Accardi Vincenzo, pkt 48, a także 49, i przytoczone tam orzecznictwo).

               41

               W tym celu należy przypomnieć, że jednolite stosowanie na całym danym terytorium przesłanek związanych z gęstością zaludnienia oraz minimalną odległością między aptekami określonych w przepisach krajowych w celu utworzenia nowej apteki w pewnych okolicznościach niesie z sobą ryzyko, że nie zapewni się odpowiedniego dostępu do opieki farmaceutycznej w rejonach posiadających określone szczególne cechy demograficzne (zob. podobnie ww wyrok w sprawach połączonych Blanco Pérez i Chao Gómez, pkt 96).

               42

               Ściślej rzecz ujmując, odnośnie do przesłanek związanych z gęstością zaludnienia, Trybunał uznał, że jednolite stosowanie przesłanek bez możliwego odstępstwa mogłoby doprowadzić na niektórych obszarach wiejskich, na których ludność jest zazwyczaj rozproszona i mniej liczna, że niektórzy zainteresowani mieszkańcy znajdą się poza rozsądnym zasięgiem lokalnym apteki i zostaną tym samym pozbawieni odpowiedniego dostępu do opieki farmaceutycznej (zob. pobodnie ww. wyrok w sprawach połączonych Blanco Pérez i Chao Gómez, pkt 97).

               43

               Jeśli chodzi o postępowanie główne, § 10 ApG przewiduje, że potrzeba uzasadniająca utworzenie nowej apteki nie istnieje, w wypadku gdy w konsekwencji jej utworzenia liczba „osób do zaopatrzenia na stale” przez jedną z istniejących aptek w okolicy, czyli liczba stałych mieszkańców zamieszkałych w promieniu 4 km, mierzonych po drodze, od tego miejsca zmniejsza się i wynosi poniżej 5500. Niemniej jednak w wypadku gdy liczba tych mieszkańców wynosi poniżej 5500, należy na podstawie tej samej ustawy uwzględnić przy okazji weryfikacji istnienia potrzeby osoby podlegające zaopatrzeniu w związku z okolicznością świadczenia pracy, korzystania z usług albo ze środków transportu w obszarze zaopatrzenia tej apteki (zwane dalej „odwiedzającymi”).

               44

               W celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi należy położyć nacisk na dwa następujące elementy, które można streścić następująco:

               45

               Z jednej strony istnieją osoby, które mieszkają poza obszarem w promieniu 4 km, mierzonym po drodze, od miejsca prowadzenia najbliższej apteki i które nie są zatem uwzględniane jako stali mieszkańcy ani w swoim obszarze zaopatrzenia, ani w jakiejkolwiek innym istniejącym obszarze. Osoby te mogą wprawdzie być uwzględniane jako „odwiedzający” w jednym albo kilku obszarach, jednak ich dostęp do usług farmaceutycznych zależy w ten sposób od okoliczności, które co do zasady nie zapewniają im stałego dostępu do takich świadczeń opieki zdrowotnej, ponieważ jest od związany wyłącznie z wykonywaną pacą albo korzystaniem ze środków transportu w danej strefie. Wynika stąd, że dla określonych osób, w szczególności tych zamieszkujących regiony wiejskie, dostęp do produktów leczniczych może okazać się niedostateczny, zważywszy również, że przepisy krajowe takie jak stanowiące przedmiot postępowania głównego nie przewidują żadnej minimalnej odległości między miejscem zamieszkania danej osoby i najbliższą apteką.

               46

               Zastrzeżenie to idzie dalej, gdy – odnośnie do osób należących do kategorii wspomnianej w poprzednim punkcie – niektóre z tych osób mają ponadto ograniczoną sprawność ruchową: tak jak osoby starsze, upośledzone ruchowo lub chore. Z jednej bowiem strony ich stan zdrowia może wymagać pilnego lub częstego podawania leków, a, z drugiej strony, ich związki z różnymi strefami są z uwagi na ich stan zdrowia bardzo słabe, a czasami nieistniejące.

               47

               Z drugiej strony w wypadku, w którym utworzenia nowej apteki wymaga interes ogółu osób zamieszkujących terytorium stanowiące przyszły obszar zaopatrzenia nowej apteki – i poza obszarem w promieniu 4 km – utworzenie jej nieuchronnie prowadziłoby do zmniejszenia – w tym wypadku poniżej progu 5500 osób – liczby stałych mieszkańców zamieszkujących obszar zaopatrzenia istniejących aptek, którzy podlegaliby stałemu zaopatrzeniu. Taka sytuacja występowałaby zwłaszcza w regionach wiejskich, których gęstość zaludnienia jest z reguły niska.

               48

               Tymczasem z przepisów krajowych wydaje się wynikać, że do sądu krajowego należy jednak zbadanie, że aby wniosek o wydanie koncesji na powstanie nowej apteki w takich warunkach mógł zostać uwzględniony, liczba „odwiedzających” musi być wystarczająca dla wyrównania zmniejszenia dotyczącego liczby mieszkańców „do zaopatrzenia na stale” na obszarach przypisanych temu utworzeniu. W ten sposób wydanie decyzji w przedmiocie tego wniosku zależałoby w istocie nie od oceny dostępności usług farmaceutycznych na planowanym obszarze, lecz od kwestii, czy na obszarach przypisanych w związku z utworzeniem nowej apteki pozostałe apteki będą miały zapewniony przypływ „odwiedzających” i w jakiej liczbie.

               49

               Niemniej jednak w regionach wiejskich, odizolowanych i mało „odwiedzanych”, istnieje ryzyko, że liczba „osób do zaopatrzenia na stale” nie osiągnie surowo wymaganego limitu i – w konsekwencji – że potrzeba uzasadniająca utworzenie nowej apteki może być uznana za niewystarczającą.

               50

               Wynika stąd, że zastosowanie kryterium dotyczącego liczby „osób do zaopatrzenia na stale” powoduje ryzyko, iż nie zostanie zapewniony równy i odpowiedni dostęp do usług farmaceutycznych pewnym osobom zamieszkującym obszary wiejskie i odizolowane, położone poza strefami zaopatrzenia aptek istniejących, w szczególności w zakresie dotyczącym osób o ograniczonej sprawności ruchowej.

               51

               W świetle całości powyższych rozważań na dwa pierwsze pytania należy udzielić odpowiedzi, że art. 49 TFUE, w szczególności wymóg spójności w realizacji zamierzonego celu, należy interpretować w ten sposób, iż sprzeciwia się on uregulowaniu państwa członkowskiego takiemu jak stanowiące przedmiot postępowania głównego, które ustanawia jako podstawowe kryterium weryfikacji istnienia potrzeby utworzenia nowej apteki rygorystyczny limit liczby „osób do zaopatrzenia na stale”, gdy właściwe organy krajowe nie mają możliwości odstępstwa od tego ograniczenia w celu uwzględnienia lokalnych uwarunkowań geograficznych.

         W przedmiocie pytania trzeciego

               52

               Z uwagi na odpowiedź udzieloną na dwa pierwsze pytania nie ma konieczności odpowiadania na pytanie trzecie.

         W przedmiocie kosztów

               53

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:

                     Artykuł 49 TFUE, a zwłaszcza wymóg spójności w realizacji wyznaczonego celu, należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on uregulowaniu państwa członkowskiego takiemu jak stanowiące przedmiot postępowania głównego, które ustanawia jako podstawowe kryterium weryfikacji istnienia potrzeby utworzenia nowej apteki rygorystyczny limit liczby „osób do zaopatrzenia na stale”, gdy właściwe organy krajowe nie mają możliwości odstępstwa od tego ograniczenia w celu uwzględnienia lokalnych uwarunkowań geograficznych.

                     Podpisy

            (
            *1
         )	Język postępowania: niemiecki.