title: Wyrok Trybunału (druga izba) z dnia 11 listopada 2015 r.#Klausner Holz Niedersachsen GmbH przeciwko Land Nordrhein-Westfalen.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landgericht Münster.#Odesłanie prejudycjalne – Artykuły 107 TFUE i 108 TFUE – Pomoc państwa – Pomoc przyznana z naruszeniem art. 108 ust. 3 TFUE – Orzeczenie sądu państwa członkowskiego stwierdzające ważność umowy przyznającej tę pomoc – Powaga rzeczy osądzonej – Wykładnia zgodna – Zasada skuteczności.#Sprawa C-505/14.

text:
         WYROK TRYBUNAŁU (druga izba)
      z dnia 11 listopada 2015 r. (
            *
         )
      „Odesłanie prejudycjalne — Artykuły 107 TFUE i 108 TFUE — Pomoc państwa — Pomoc przyznana z naruszeniem art. 108 ust. 3 TFUE — Orzeczenie sądu państwa członkowskiego stwierdzające ważność umowy przyznającej tę pomoc — Powaga rzeczy osądzonej — Wykładnia zgodna — Zasada skuteczności”
      W sprawie C‑505/14
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Landgericht Münster (sąd regionalny w Münster, Niemcy) postanowieniem z dnia 17 września 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 12 listopada 2014 r., w postępowaniu:

         Klausner Holz Niedersachsen GmbH

      przeciwko

         Land Nordrhein-Westfalen

      TRYBUNAŁ (druga izba),
      w składzie: R. Silva de Lapuerta, prezes pierwszej izby, pełniący obowiązki prezesa drugiej izby, J.L. da Cruz Vilaça, A. Arabadjiev (sprawozdawca), C. Lycourgos i J.C. Bonichot, sędziowie,
      rzecznik generalny: P. Mengozzi,
      sekretarz: A. Calot Escobar,
      uwzględniając pisemny etap postępowania,
      rozważywszy uwagi przedstawione:

               —

               w imieniu Klausner Holz Niedersachsen GmbH przez D. Reicha, Rechtsanwalt,

               —

               w imieniu Land Nordrhein-Westfalen przez G. Schwendingera, Rechtsanwalt,

               —

               w imieniu Komisji Europejskiej przez R. Sauera, T. Maxiana Ruschego i P.J. Loewenthala, działających w charakterze pełnomocników,

         podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący

         Wyrok

               1

               Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 107 TFUE i 108 TFUE oraz zasady skuteczności.

               2

               Powyższy wniosek został przedstawiony w ramach sporu między Klausner Holz Niedersachsen GmbH (zwaną dalej „spółką Klausner Holz”) a Land Nordrhein-Westfalen (krajem związkowym Nadrenia Północna-Westfalia, zwanym dalej „krajem związkowym”) w przedmiocie niewykonania przez kraj związkowy umów dostawy drewna zawartych ze spółką Klausner Holz.

         Prawo niemieckie

               3

               Paragraf 322 ust. 1 Zivilprozessordnung (kodeksu postępowania cywilnego, zwanego dalej „ZPO”), zatytułowany „Prawomocność materialna”, brzmi następująco:
               „Wyroki mają powagę rzeczy osądzonej w zakresie, w jakim rozstrzygnięto w przedmiocie roszczenia podniesionego w powództwie lub w powództwie wzajemnym”.

         Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

               4

               W dniu 20 lutego 2007 r. grupa Klausner, do której należy spółka Klausner Holz, i administracja lasów kraju związkowego zawarły umowę dostawy drewna. Na podstawie tej umowy kraj związkowy zobowiązał się do sprzedaży spółce Klausner Holz określonych ilości drewna w latach 2007–2014 po ustalonych wcześniej cenach w zależności od rozmiaru i jakości drewna. Kraj związkowy zobowiązał się ponadto nie dokonywać innych sprzedaży po cenach niższych od cen ustalonych w umowie.

               5

               W dniu 17 kwietnia 2007 r. spółka Klausner Holz i kraj związkowy zawarły „ramową umowę sprzedaży”, która uzupełniała umowę z dnia 20 lutego 2007 r. (zwane dalej łącznie „spornymi umowami”).

               6

               W pierwszej połowie tego samego roku kraj związkowy zawarł także z sześcioma innymi dużymi nabywcami umowy dostawy drewna na okres od 2007 r. do – w zależności od przypadku – 2011 r., 2012 r., a nawet w jednym przypadku do 2014 r. Zgodnie z tymi umowami ceny uzgodnione za drewno z drzew przewróconych przez wiatr dostarczone w latach 2007 i 2008 były podobne do cen ustalonych w spornych umowach, podczas gdy ceny za świeże drewno dostarczane począwszy od roku 2009 były generalnie wyższe od cen ustalonych w spornych umowach, abstrahując od możliwości dostosowania tych cen pod pewnymi warunkami i w określonych granicach.

               7

               W latach 2007–2008 kraj związkowy dostarczał drewno spółce Klausner Holz, lecz przewidziane do nabycia ilości drewna z drzew przewróconych przez wiatr nie zostały osiągnięte. W 2008 r. spółka Klausner Holz napotkała trudności finansowe, co wiązało się niekiedy z opóźnieniami w płatnościach. W sierpniu 2009 r. kraj związkowy wypowiedział „ramową umowę sprzedaży”, która uzupełniała umowę z dnia 20 lutego 2007 r., i od drugiej połowy tego roku przestał dostarczać drewna spółce Klausner Holz na warunkach uzgodnionych w spornych umowach.

               8

               Wyrokiem deklaratoryjnym z dnia 17 lutego 2012 r. Landgericht Münster stwierdził, że sporne umowy nadal obowiązują. Wyrok ten został utrzymany w mocy przez Oberlandesgericht Hamm (wyższy sąd regionalny w Hamm) – orzekający jako sąd apelacyjny – wyrokiem z dnia 3 grudnia 2012 r., który ma obecnie powagę rzeczy osądzonej.

               9

               Spółka Klausner Holz wniosła zatem przeciwko krajowi związkowemu skargę do sądu odsyłającego mającą na celu, po pierwsze, zapłatę odszkodowania z powodu braku dostawy drewna w 2009 r. w wysokości około 54 mln EUR, po drugie, dostarczenie około 1,5 mln m3 drewna świerkowego w wykonaniu spornych umów za okres od 2010 r. do lutego 2013 r., oraz po trzecie, uzyskanie informacji dotyczących między innymi warunków finansowych, na jakich pięciu największych nabywców drewna iglastego nabywało cięte drewno iglaste od kraju związkowego w latach 2010–2013.

               10

               Z kolei kraj związkowy podniósł przed sądem odsyłającym, czego nie uczynił przed Oberlandesgericht Hamm, że prawo Unii stoi na przeszkodzie wykonaniu spornych umów, gdyż stanowią one „pomoc państwa” w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, wprowadzoną w życie z naruszeniem art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE.

               11

               W lipcu 2013 r. Republika Federalna Niemiec poinformowała Komisję Europejską o istnieniu niezgłoszonej pomocy, mianowicie spornych umów, która to pomoc jest w opinii tego państwa członkowskiego niezgodna z rynkiem wewnętrznym. Ponadto w październiku 2013 r. Komisja otrzymała skargi od wielu konkurentów spółki Klausner Holz zawierające takie same zarzuty niezgodności z rynkiem wewnętrznym.

               12

               Pismem z dnia 26 maja 2014 r. sąd odsyłający zwrócił się do Komisji o udzielenie wyjaśnień na podstawie komunikatu Komisji w sprawie egzekwowania prawa dotyczącego pomocy państwa przez sądy krajowe (Dz.U. 2009, C 85, s. 1). W odpowiedzi na to pismo wspomniana instytucja wskazała, że mając na uwadze stadium postępowań wszczętych w związku z informacją przekazaną przez Republikę Federalną Niemiec oraz skargi wspomniane w poprzednim punkcie niniejszego wyroku, nie jest ona w stanie zająć ostatecznego stanowiska w kwestii zastosowania w niniejszym przypadku prawa Unii w dziedzinie pomocy państwa, przy czym stanowisko takie powinno w każdym razie zostać wyrażone w decyzji kończącej postępowania.

               13

               Natomiast sąd odsyłający na podstawie analizy różnych postanowień spornych umów uważa, że faktycznie stanowią one pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, w szczególności z powodu korzyści, jaką przysparzają spółce Klausner Holz przy użyciu zasobów państwowych oraz z powodu nieprzestrzegania testu prywatnego sprzedawcy. Ponadto sąd ten zauważa, że omawiana pomoc nie wchodzi w zakres stosowania żadnego rozporządzenia przewidującego wyłączenie grupowe oraz że nie stanowi pomocy de minimis w rozumieniu art. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1998/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. w sprawie stosowania art. [107 TFUE] i [108 TFUE] do pomocy de minimis (Dz.U. L 379, s. 5).

               14

               Wobec powyższego zdaniem sądu odsyłającego rozpatrywana pomoc została wprowadzona w życie z naruszeniem art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE. Zgodnie z orzecznictwem Bundesgerichtshof (federalnego trybunału sprawiedliwości) umowę prawa prywatnego, na podstawie której zostaje przyznana pomoc państwa z naruszeniem art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE, należy uznać za nieważną.

               15

               Niemniej sąd odsyłający uważa, że przeszkodę do wyciągnięcia przezeń konsekwencji z naruszenia art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE stanowi wymieniony w pkt 8 niniejszego wyroku wyrok deklaratoryjny Oberlandesgericht Hamm z dnia 3 grudnia 2012 r., który ma powagę rzeczy osądzonej i którym stwierdzono, że sporne umowy nadal obowiązują.

               16

               W takich okolicznościach Landgericht Münster postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

         W przedmiocie pytania prejudycjalnego

               17

               W swoim pytaniu sąd odsyłający zastanawia się zasadniczo, czy prawo Unii stoi na przeszkodzie – w takich okolicznościach jak te w postępowaniu głównym – temu, by stosowanie przepisu prawa krajowego ustanawiającego zasadę powagi rzeczy osądzonej uniemożliwiało sądowi krajowemu, który stwierdził, że umowy będące przedmiotem zawisłego przed nim sporu stanowią pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, wprowadzoną w życie z naruszeniem art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE, wyciągnięcie wszelkich konsekwencji z tego naruszenia z powodu krajowego orzeczenia sądowego, które stało się ostateczne i w którym bez zbadania kwestii, czy umowy te wiążą się z przyznaniem pomocy państwa, stwierdzono ich dalsze obowiązywanie.

               18

               Tytułem wstępu należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału art. 108 ust. 3 TFUE wprowadza prewencyjną kontrolę planów nowej pomocy (wyrok Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo).

               19

               Celem tak skonstruowanej kontroli jest to, aby jedynie pomoc zgodna z rynkiem wewnętrznym była wprowadzana w życie. Aby zrealizować ten cel, wprowadzenie w życie planu pomocy jest odroczone do czasu rozwiania wątpliwości co do jego zgodności z rynkiem wewnętrznym w drodze decyzji końcowej Komisji (wyrok Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo).

               20

               Wprowadzenie w życie powyższego sytemu kontroli należy z jednej strony do Komisji, a z drugiej strony do sądów krajowych, których odpowiednie role są uzupełniające się, lecz odmienne (wyrok Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo).

               21

               Podczas gdy ocena zgodności pomocy z rynkiem wewnętrznym należy do wyłącznej kompetencji Komisji, która działa pod kontrolą sądów Unii, sądy krajowe czuwają – do czasu wydania przez Komisję decyzji końcowej – nad ochroną praw jednostek przed ewentualnym naruszeniem przez władze państwa zakazu wyrażonego w art. 108 ust. 3 TFUE (wyrok Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo).

               22

               Przed sądami krajowymi mogą zatem zawisnąć spory, w ramach których będą one zobowiązane do dokonania wykładni i stosowania pojęcia pomocy, o którym mowa w art. 107 ust. 1 TFUE, w szczególności w celu ustalenia, czy środek państwowy wprowadzony z pominięciem postępowania w sprawie uprzedniej kontroli przewidzianego w art. 108 ust. 3 TFUE powinien być przedmiotem tego postępowania, czy też nie (zob. podobnie wyrok Fédération nationale du commerce extérieur des produits alimentaires i Syndicat national des négociants et transformateurs de saumon, C‑354/90, EU:C:1991:440, pkt 9, 10 i przytoczone tam orzecznictwo).

               23

               Interwencja sądów krajowych wynika z bezpośredniej skuteczności zakazu wprowadzania w życie planowanej pomocy ustanowionego w art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE. W tym względzie Trybunał sprecyzował, że natychmiastowa stosowalność zakazu wprowadzania w życie, o którym mowa w tym postanowieniu, rozciąga się na każdą pomoc, która została wprowadzona w życie bez zgłoszenia (wyrok Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).

               24

               Sądy krajowe powinny zatem zapewnić jednostkom, by wszelkie konsekwencje zostały wyciągnięte z naruszenia art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE – zgodnie z ich prawem krajowym – zarówno w odniesieniu do ważności aktów wykonawczych, jak i w odniesieniu do zwrotu wsparcia finansowego przyznanego z naruszeniem tego postanowienia lub ewentualnych środków tymczasowych (wyrok Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

               25

               Celem powierzonego sądom krajowym zadania jest więc podjęcie przez nie środków mających usunąć brak zgodności z prawem wprowadzenia w życie pomocy, tak aby jej beneficjent nie mógł nią dysponować w czasie, jaki pozostał do wydania decyzji przez Komisję (wyrok Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).

               26

               W tym celu w przypadku stwierdzenia, że sporny środek stanowi pomoc państwa w rozumieniu art. 107 TFUE, która została wprowadzona w życie z naruszeniem art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE, sądy krajowe mogą postanowić zawiesić wykonanie tego środka i nakazać odzyskanie wypłaconych już kwot albo mogą one postanowić zarządzić środki tymczasowe mające na celu ochronę z jednej strony interesów zainteresowanych stron, a z drugiej strony skuteczności późniejszej decyzji Komisji (zob. analogicznie wyrok Deutsche Lufthansa, C‑284/12, EU:C:2013:755, pkt 43; postanowienie Flughafen Lübeck, C‑27/13, EU:C:2014:240, pkt 26).

               27

               W niniejszym przypadku sąd odsyłający, zgodnie z powierzonym mu zadaniem, stwierdził, że sporne umowy wiążą się z pomocą państwa, która została wprowadzona w życie z naruszeniem art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE. Sąd ten uważa jednak, że nie może spełnić ciążącego na nim obowiązku wyciągnięcia wszelkich konsekwencji z tego naruszenia z powodu powagi rzeczy osądzonej, która przysługuje wyrokowi deklaratoryjnemu Oberlandesgericht Hamm potwierdzającemu, że sporne umowy nadal obowiązują.

               28

               W powyższym względzie z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi wynika z jednej strony, że spór, który doprowadził do wydania wspomnianego orzeczenia Oberlandesgericht Hamm, nie dotyczył ani tytułem kwestii głównej, ani tytułem kwestii incydentalnej tego, czy sporne umowy mają charakter pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, tak że – jak podkreśla sąd odsyłający – kwestia ta nie została zbadana przez Oberlandesgericht Hamm ani też przez Landgericht Münster, gdy orzekał on w pierwszej instancji w przedmiocie tego samego sporu.

               29

               Z drugiej strony z akt sprawy wynika, że spór, który doprowadził do wydania wyroku deklaratoryjnego Oberlandesgericht Hamm, miał wyłącznie na celu orzeczenie, iż sporne umowy nadal obowiązują mimo wypowiedzenia ich przez kraj związkowy. Natomiast przedmiot sporu zawisłego przed sądem odsyłającym obejmuje, po pierwsze, zapłatę odszkodowania za niewykonanie części tych umów, po drugie, wykonanie innej części tych umów, a po trzecie, uzyskanie pewnych informacji dotyczących między innymi cen praktykowanych w sektorze.

               30

               Przyznając, że zasada powagi rzeczy osądzonej – w postaci obowiązującej w prawie krajowym – jest obwarowana pewnymi obiektywnymi, subiektywnymi i czasowymi ograniczeniami, jak również pewnymi wyjątkami, sąd odsyłający zauważa, że prawo to stoi na przeszkodzie nie tylko ponownemu zbadaniu w drugim sporze zarzutów, które zostały już wyraźnie i ostatecznie rozpatrzone, ale także poruszeniu kwestii, które mogły zostać podniesione w ramach wcześniejszego sporu, lecz nie zostały podniesione.

               31

               W powyższym względzie należy przypomnieć, że na sądach krajowych spoczywa obowiązek dokonania wykładni przepisów prawa krajowego w miarę możliwości w taki sposób, by ich stosowanie przyczyniało się do realizacji prawa Unii (wyrok Lucchini, C‑119/05, EU:C:2007:434, pkt 60).

               32

               Oczywiście wspomniana zasada zgodnej wykładni prawa krajowego ma pewne granice. I tak, obowiązek odniesienia się przez sąd krajowy do treści prawa Unii przy dokonywaniu wykładni i stosowaniu odpowiednich przepisów prawa krajowego jest ograniczony przez ogólne zasady prawa i nie może służyć jako podstawa do dokonywania wykładni prawa krajowego contra legem (zob. podobnie wyroki: Impact,C‑268/06, EU:C:2008:223, pkt 100; Association de médiation sociale, C‑176/12, EU:C:2014:2, pkt 39).

               33

               W sprawie w postępowaniu głównym sąd odsyłający uważa, że ma do czynienia z takim ograniczeniem, podkreślając, iż prawo krajowe nie daje mu „żadnej […] możliwości przeciwstawienia się wykonaniu [spornych umów]”.

               34

               W powyższym względzie należy przypomnieć, że zasada zgodnej wykładni wymaga, by sądy krajowe czyniły wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, uwzględniając wszystkie przepisy prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, by zapewnić pełną skuteczność prawa Unii i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez nie celami (zob. podobnie wyrok Dominguez, C‑282/10, EU:C:2012:33, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo).

               35

               Do sądu odsyłającego należy zatem sprawdzenie na tej podstawie, czy może on dokonać takiej wykładni z uwzględnieniem w szczególności z jednej strony elementów wymienionych w pkt 28 i 29 niniejszego wyroku (zob. analogicznie wyrok Dominguez, C‑282/10, EU:C:2012:33, pkt 31) oraz z drugiej strony orzecznictwa Trybunału przypomnianego w pkt 26 niniejszego wyroku, z którego wynika, że w celu wyciągnięcia konsekwencji z naruszenia art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE sądy krajowe mogą w razie potrzeby zarządzić środki tymczasowe. W niniejszym przypadku do sądu odsyłającego należy zatem zbadanie możliwości zarządzenia takiego środka jak tymczasowe zawieszenie spornych umów do momentu wydania decyzji Komisji kończącej postępowanie, co mogłoby umożliwić temu sądowi dopełnienie obowiązków spoczywających na nim zgodnie z art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE bez potrzeby orzekania w przedmiocie ważności spornych umów.

               36

               Ponadto mimo że sąd odsyłający uznał, iż wyjątki od zasady powagi rzeczy osądzonej wynikające z niemieckiego prawa postępowania cywilnego nie mają zastosowania w niniejszym przypadku, należy zaznaczyć, że na podstawie § 322 ust. 1 ZPO wyrok ma powagę rzeczy osądzonej tylko w zakresie, w jakim rozstrzygnięto w przedmiocie roszczenia podniesionego w powództwie lub w powództwie wzajemnym. Do sądu odsyłającego należy zatem sprawdzenie, czy takie ograniczenie, wyraźnie wymienione w § 322 ZPO, nie upoważnia go do dokonania wykładni tego przepisu w taki sposób, że w przypadku powołania się na naruszenie art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE powaga rzeczy osądzonej rozciąga się tylko na roszczenia prawne, w przedmiocie których orzekł sąd i nie stoi zatem na przeszkodzie, by sąd wypowiedział się w ramach późniejszego sporu w kwestiach prawnych, które nie zostały rozstrzygnięte w tym ostatecznym orzeczeniu.

               37

               Taki środek jak ten wskazany w pkt 35 niniejszego wyroku lub taka wykładnia prawa krajowego jak ta przewidziana w pkt 36 niniejszego wyroku nie skutkowałyby bowiem zakwestionowaniem powagi rzeczy osądzonej, która przysługuje orzeczeniu Oberlandesgericht Hamm.

               38

               Na wypadek gdyby taki środek lub taka wykładnia nie były jednak możliwe, należy przypomnieć znaczenie, jakie ma zarówno w porządku prawnym Unii, jak i w krajowych porządkach prawnych zasada powagi rzeczy osądzonej. Dla zapewnienia bowiem stabilności prawa i stosunków prawnych, jak też prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości istotne jest, aby orzeczenia sądowe, które stały się ostateczne po wyczerpaniu przysługujących środków odwoławczych lub po upływie przewidzianych dla tych środków terminów, nie mogły już zostać podważone (zob. wyroki: Fallimento Olimpiclub,C‑2/08, EU:C:2009:506, pkt 22; Târșia, C‑69/14, EU:C:2015:662, pkt 28).

               39

               Prawo Unii nie zobowiązuje zatem sądu krajowego w każdym przypadku do zaprzestania stosowania krajowych przepisów proceduralnych nadających powagę rzeczy osądzonej danemu orzeczeniu, nawet jeśli umożliwiłoby to usunięcie naruszenia prawa Unii, które wynika z tego orzeczenia (zob. wyroki: Kapferer,C‑234/04, EU:C:2006:178, pkt 22; Fallimento Olimpiclub, C‑2/08, C:2009:506, pkt 23; Komisja/ Słowacja, C‑507/08, EU:C:2010:802, pkt 60; Impresa Pizzarotti, C‑213/13, EU:C:2014:2067, pkt 59; Târșia, C‑69/14, EU:C:2015:662, pkt 29).

               40

               W braku uregulowań Unii w tym zakresie tryb wykonania zasady powagi rzeczy osądzonej należy do wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich na podstawie zasady autonomii proceduralnej tych państw. Tryb ten nie może być jednak mniej korzystny od trybu dotyczącego podobnych sytuacji w prawie krajowym (zasada równoważności) ani czynić wykonywania uprawnień przyznanych przez porządek prawny Unii nadmiernie utrudnionym lub praktycznie niemożliwym (zasada skuteczności) (zob. podobnie wyroki: Fallimento Olimpiclub,C‑2/08, EU:C:2009:506, pkt 24; a także Impresa Pizzarotti, C‑213/13, EU:C:2014:2067, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).

               41

               W odniesieniu do zasady skuteczności Trybunał orzekł już, że każdy przypadek, w którym powstaje pytanie, czy krajowy przepis proceduralny czyni niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym stosowanie prawa Unii, należy rozpatrywać z uwzględnieniem miejsca tego przepisu w całości procedury, jej przebiegu i jej cech szczególnych, przed poszczególnymi sądami krajowymi. Z tej perspektywy należy w razie potrzeby uwzględnić zasady, które stanowią podstawę krajowego systemu sądowniczego, takie jak zasada ochrony prawa do obrony, zasada pewności prawa oraz zasada prawidłowego przebiegu postępowania (zob. podobnie wyroki: Fallimento Olimpiclub,C‑2/08, EU:C:2009:506, pkt 27; Târșia, C‑69/14, EU:C:2015:662, pkt 36, 37 i przytoczone tam orzecznictwo).

               42

               W powyższym względzie należy zauważyć, że wykładnia prawa krajowego – taka jak ta opisana w pkt 30 niniejszego wyroku – może między innymi skutkować tym, że orzeczeniu sądu krajowego, w niniejszym przypadku Oberlandesgericht Hamm, zostaną przypisane skutki, które uniemożliwią zastosowanie prawa Unii, gdyż uczyniłoby ono niemożliwym dopełnienie przez sądy krajowe ciążącego na nich obowiązku zapewnienia poszanowania art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE.

               43

               Z powyższego wynika, że zarówno władze państwowe, jak i beneficjenci pomocy państwa mogliby obchodzić zakaz wyrażony w art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE, uzyskując bez powołania się na prawo Unii w dziedzinie pomocy państwa orzeczenie deklaratoryjne, którego skutkiem byłoby ostatecznie umożliwienie im stosowania przez wiele lat spornej pomocy. A zatem w przypadku takim jak ten będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym naruszenie prawa Unii powtarzałoby się w każdym nowym przypadku dostawy drewna bez możliwości jego naprawienia.

               44

               Ponadto taka wykładnia prawa krajowego może pozbawić skuteczności wskazaną w pkt 21 niniejszego wyroku wyłączną kompetencję Komisji do dokonania oceny – pod kontrolą sądu Unii – zgodności środków pomocy z rynkiem wewnętrznym. W przypadku bowiem gdyby Komisja, której Republika Federalna Niemiec zgłosiła tymczasem pomoc, jaką miałyby stanowić sporne umowy, doszła do wniosku, że jest ona niezgodna z rynkiem wewnętrznym i nakazała jej odzyskanie, wykonanie jej decyzji byłoby skazane na niepowodzenie, gdyby wobec niej można było powołać się na krajowe orzeczenie sądowe, w którym stwierdzono, że umowy zawierające tę pomoc „nadal obowiązują”.

               45

               W takich okolicznościach trzeba dojść do wniosku, że przepis krajowy, który uniemożliwia sądowi krajowemu wyciągnięcie wszelkich konsekwencji z naruszenia art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE z powodu krajowego orzeczenia sądowego mającego powagę rzeczy osądzonej, które zostało wydane w przedmiocie sporu niemającego tego samego przedmiotu i niedotyczącego kwestii, czy sporne umowy mają charakter pomocy, należy traktować jako niezgodny z zasadą skuteczności. Tak poważnej przeszkody w skutecznym stosowaniu prawa Unii, a w szczególności przepisów w zakresie kontroli pomocy państwa, nie można bowiem rozsądnie uzasadnić zasadą pewności prawa (zob. analogicznie wyroki: Fallimento Olimpiclub,EU:C:2009:506, pkt 31; Ferreira da Silva e Britto, C‑160/14, EU:C:2015:565, pkt 59).

               46

               W świetle całości powyższych rozważań na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że prawo Unii stoi na przeszkodzie – w takich okolicznościach jak te w postępowaniu głównym – temu, by stosowanie przepisu prawa krajowego ustanawiającego zasadę powagi rzeczy osądzonej uniemożliwiało sądowi krajowemu, który stwierdził, że umowy będące przedmiotem zawisłego przed nim sporu stanowią pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, wprowadzoną w życie z naruszeniem art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE, wyciągnięcie wszelkich konsekwencji z tego naruszenia z powodu krajowego orzeczenia sądowego, które stało się ostateczne i w którym bez zbadania kwestii, czy umowy te wiążą się z przyznaniem pomocy państwa, stwierdzono ich dalsze obowiązywanie.

         W przedmiocie kosztów

               47

               Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

               Z powyższych względów Trybunał (druga izba) orzeka, co następuje:

                     Prawo Unii stoi na przeszkodzie – w takich okolicznościach jak te w postępowaniu głównym – temu, by stosowanie przepisu prawa krajowego ustanawiającego zasadę powagi rzeczy osądzonej uniemożliwiało sądowi krajowemu, który stwierdził, że umowy będące przedmiotem zawisłego przed nim sporu stanowią pomoc państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE, wprowadzoną w życie z naruszeniem art. 108 ust. 3 zdanie trzecie TFUE, wyciągnięcie wszelkich konsekwencji z tego naruszenia z powodu krajowego orzeczenia sądowego, które stało się ostateczne i w którym bez zbadania kwestii, czy umowy te wiążą się z przyznaniem pomocy państwa, stwierdzono ich dalsze obowiązywanie.

                     Podpisy

            (
            *
         )   Język postępowania: niemiecki.


title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 21 października 2010 r.#Symvoulio Apochetefseon Lefkosias przeciwko Anatheoritiki Archi Prosforon.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Anotato Dikastirio tis Kypriakis Dimokratias - Cypr.#Zamówienia publiczne - Dyrektywa 89/665/EWG - Artykuł 2 ust. 8 - Organy odwoławcze niemające charakteru sądowego - Uchylenie decyzji instytucji zamawiającej o wyborze oferty - Możliwość odwołania się przez instytucję zamawiającą do organu sądowego.#Sprawa C-570/08.

text:
      Sprawa C‑570/08
      Symvoulio Apochetefseon Lefkosias
      przeciwko
      Anatheoritiki Archi Prosforon
      [wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez
      Anotato Dikastirio tis Kypriakis Dimokratias (Cypr)]
      Zamówienia publiczne – Dyrektywa 89/665/EWG – Artykuł 2 ust. 8 – Organy odwoławcze niemające charakteru sądowego – Uchylenie decyzji instytucji zamawiającej o wyborze oferty – Możliwość odwołania się przez instytucję zamawiającą do organu sądowego
      Streszczenie wyroku
      Zbliżanie ustawodawstw – Procedury odwoławcze w dziedzinie zamówień publicznych na dostawy i roboty budowlane – Dyrektywa
            89/665 – Obowiązek zapewnienia postępowania odwoławczego przez państwa członkowskie – Dostęp do postępowań odwoławczych
      (dyrektywa Rady 89/665, art. 2 ust. 8)
      Artykuł 2 ust. 8 dyrektywy 89/665 w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących
         się do stosowania procedur odwoławczych w zakresie udzielania zamówień publicznych na dostawy i roboty budowlane, w brzmieniu
         wynikającym z dyrektywy 92/50 należy interpretować w ten sposób, że nie nakłada on na państwa członkowskie obowiązku ustanowienia
         również dla instytucji zamawiających sądowego środka zaskarżenia decyzji organów odwoławczych niemających charakteru sądowego,
         rozpatrujących odwołania w sprawach udzielania zamówień publicznych.

      Po pierwsze motywy czwarty i siódmy dyrektywy 89/665 wskazują wyraźnie „przedsiębiorstwa wspólnotowe” jako strony dla celów
         wszczynania procedur odwoławczych w sprawach udzielania zamówień publicznych. Po drugie art. 1 ust. 3 tej dyrektywy, zgodnie
         z którym procedury odwoławcze dostępne są co najmniej każdemu podmiotowi, który ma lub miał interes w uzyskaniu danego zamówienia
         publicznego, określa krąg osób, którym należy obowiązkowo przyznać prawo do wniesienia odwołania na mocy tej dyrektywy. Po
         trzecie, jak wynika z motywu siódmego owej dyrektywy, prawodawca Unii jest świadom możliwości, iż niektóre naruszenia nie
         będą mogły być skorygowane, gdy przedsiębiorstwa nie wniosą odwołań od niezgodnych z prawem lub błędnych decyzji, o ile decyzje
         te będą mogły być wydawane również przez organy odwoławcze niemające charakteru sądowego. Aby zaradzić temu problemowi, art. 3
         dyrektywy 89/665 przewiduje ogólne uprawnienie Komisji do interwencji zgodnie z procedurą określoną w tym przepisie.

      Jednakże, biorąc pod uwagę autonomię proceduralną przysługującą państwom członkowskim, należy uznać, że nic nie stoi na przeszkodzie,
         by państwa te poszerzyły, jeżeli uznają to za stosowne, krąg osób, którym przysługuje dostęp do procedur odwoławczych w rozumieniu
         tego przepisu, w przypadkach stwierdzenia nieważności decyzji instytucji zamawiających przez organy niemające charakteru sądowego.

      (por. pkt 24-26, 36, 38 i sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
      z dnia 21 października 2010 r.(*)

      Zamówienia publiczne – Dyrektywa 89/665/EWG – Artykuł 2 ust. 8 – Organy odwoławcze niemające charakteru sądowego – Uchylenie decyzji instytucji zamawiającej o wyborze oferty – Możliwość odwołania się przez instytucję zamawiającą do organu sądowego
      W sprawie C‑570/08
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Anotato
         Dikastirio tis Kypriakis Dimokratias (Cypr) postanowieniem z dnia 27 listopada 2008 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu
         22 grudnia 2008 r., w postępowaniu:

      Symvoulio Apochetefseon Lefkosias
      przeciwko
      Anatheoritiki Archi Prosforon,

      TRYBUNAŁ (trzecia izba),
      w składzie: K. Lenaerts, prezes izby, D. Šváby, R. Silva de Lapuerta, E. Juhász (sprawozdawca) i J. Malenovský, sędziowie,
      rzecznik generalny: P. Cruz Villalón,
      sekretarz: L. Hewlett, główny administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 25 marca 2010 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu Symvoulio Apochetefseon Lefkosias przez A. Aimilianidisa oraz P. Christofidisa, dikigoroi,
      –        w imieniu Anatheoritiki Archi Prosforon przez K. Lykourgosa, A. Pantazi‑Lamprou oraz M. Theoklitou, działających w charakterze
         pełnomocników,

      –        w imieniu rządu czeskiego przez M. Smolka, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu Komisji Europejskiej przez M. Konstantinidisa oraz I. Chatzigiannisa, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 1 czerwca 2010 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 ust. 8 dyrektywy Rady 89/665/EWG z dnia 21 grudnia
         1989 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do stosowania procedur
         odwoławczych w zakresie udzielania zamówień publicznych na dostawy i roboty budowlane (Dz.U. L 395, s. 33), zmienionej dyrektywą
         Rady 92/50/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. (Dz.U. L 209, s. 1, zwanej dalej „dyrektywą 89/665”).

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Symvoulio Apochetefseon Lefkosias (zarządem sieci kanalizacyjnej Nikozji,
         zwanym dalej „Symvoulio”), osobą prawną prawa publicznego działającą jako instytucja zamawiająca, a Anatheoritiki Archi Prosforon
         (urzędem odwoławczym ds. zamówień publicznych), organem administracji rozpatrującym odwołania od decyzji wydanych przez instytucje
         zamawiające w przedmiocie zamówień, dotyczącego prawa wniesienia przez Symvoulio skargi do organu sądowego na decyzję wydaną
         przez Anatheoritiki Archi Prosforon.

       Ramy prawne
       Uregulowania Unii
      3        W motywie pierwszym dyrektywy 89/665 stwierdzone zostało, że dyrektywy dotyczące zamówień publicznych nie zawierają szczególnych
         przepisów zapewniających ich skuteczne stosowanie.

      4        Zgodnie z motywem trzecim tej dyrektywy:

      „otwarcie rynku zamówień publicznych na konkurencję wspólnotową wymaga zasadniczego wzrostu gwarancji przejrzystości i braku
         dyskryminacji; dla uzyskania wymiernych efektów należy udostępnić skuteczne i szybkie środki odwoławcze, w przypadkach naruszenia
         prawa Wspólnoty w dziedzinie zamówień publicznych lub też krajowych przepisów wykonujących to prawo”.

      5        Motyw czwarty tej dyrektywy stanowi:

      „w przypadku niektórych państw członkowskich brak skutecznych środków odwoławczych lub ich nieefektywność powstrzymuje przedsiębiorstwa
         wspólnotowe od przystępowania do przetargów w państwie członkowskim, w którym ustanowiona jest instytucja zamawiająca; wobec
         tego państwa członkowskie, których to dotyczy, muszą doprowadzić do poprawy tej sytuacji”.

      6        Motyw siódmy powyższej dyrektywy ma następujące brzmienie:

      „jeżeli przedsiębiorstwa nie korzystają ze środków odwoławczych, niektóre naruszenia przepisów mogą zostać nienaprawione,
         o ile nie powstanie w tym celu specjalny mechanizm”.

      7        Motyw ósmy dyrektywy 89/665 stanowi:

      „[…] Komisja powinna posiadać uprawnienia do zwrócenia uwagi właściwym władzom państwa członkowskiego oraz instytucji zamawiającej,
         gdy stwierdzi jawne i rażące naruszenie przepisów w trakcie udzielania zamówienia, aby umożliwić podjęcie odpowiednich środków
         w celu szybkiej naprawy domniemanego naruszenia”.

      8        Artykuł 1 tej dyrektywy przewiduje:

      „1.      Państwa członkowskie podejmują środki niezbędne do zapewnienia, aby decyzje podejmowane przez instytucje zamawiające odnośnie
         do procedur udzielania zamówień publicznych objętych zakresem dyrektyw 71/305/EWG, 77/62/EWG i 92/50/EWG mogły być skutecznie
         i przede wszystkim możliwie szybko, zgodnie z warunkami określonymi w poniższych artykułach, w szczególności art. 2 ust. 7,
         podlegać odwołaniu na podstawie tego, że takie decyzje naruszyły prawo wspólnotowe w dziedzinie zamówień publicznych albo
         krajowe przepisy, wykonujące to prawo.

      […]
      3.      Państwa członkowskie zapewniają, że procedury odwoławcze, zgodnie ze szczegółowymi przepisami, które państwa członkowskie
         mogą wprowadzić, dostępne są co najmniej każdemu podmiotowi, który ma lub miał interes w uzyskaniu danego zamówienia publicznego
         na dostawy lub roboty budowlane, w przypadku gdy taki podmiot doznał uszczerbku lub zagraża mu doznanie uszczerbku w wyniku
         domniemanego naruszenia przepisów. W szczególności państwa członkowskie mogą wymagać od podmiotu, który zamierza skorzystać
         ze środków odwoławczych, uprzedniego powiadomienia instytucji zamawiających o domniemanym naruszeniu przepisów oraz o zamiarze
         skorzystania ze środków odwoławczych”.

      9        Artykuł 2 ust. 7 i art. 2 ust. 8 akapit pierwszy dyrektywy 89/665 mają następujące brzmienie:

      „7.      Państwa członkowskie zapewniają efektywne wykonywanie decyzji podjętych przez organy odwoławcze.
      8.      W przypadku gdy organy odwoławcze nie mają charakteru sądowego, ich decyzje muszą być zawsze uzasadnione na piśmie. Ponadto
         w takim przypadku należy wprowadzić przepisy gwarantujące postępowanie, dzięki któremu wszelkie ewentualnie bezprawne środki
         podjęte przez organ odwoławczy lub wszelkie uchybienia w wykonywaniu nadanych mu uprawnień będą mogły być przedmiotem odwołania
         w sądzie lub odwołania rozpatrywanego przez inny organ będący sądem lub trybunałem w rozumieniu art. [267 TFUE] i niezależny
         zarówno od instytucji zamawiającej, jak i organu odwoławczego”.

      10      Zgodnie z art. 3 tej dyrektywy Komisja może zainterweniować, gdy przed zawarciem umowy uzna, że w trakcie udzielania zamówienia
         publicznego nastąpiło jawne i rażące naruszenie przepisów Unii w dziedzinie zamówień publicznych.

       Uregulowania krajowe
      11      Artykuł 146 ust. 1 konstytucji Cypru (zwanej dalej „konstytucją”) przyznaje Anotato Dikastirio tis Kypriakis Dimokratias (sądowi
         najwyższemu Republiki Cypryjskiej) wyłączną właściwość do orzekania w trybie sądowym w przedmiocie legalności decyzji lub
         bezczynności organów administracyjnych.

      12      Zgodnie z art. 146 ust. 2 konstytucji:

      „Skarga może zostać złożona przez każdą osobę, jeśli decyzja, działanie lub zaniechanie wpływa w sposób bezpośredni i niekorzystny
         na rzeczywisty i uzasadniony interes przysługujący jej indywidualnie lub jako członkowi wspólnoty”.

      13      Ustawa 101 (I)/2003 o udzielaniu zamówień publicznych na dostawy, roboty budowlane i usługi ma na celu dostosowanie ustawodawstwa
         cypryjskiego do odpowiednich przepisów Unii, w tym do dyrektywy 89/665. Artykuł 60 tej ustawy, zmieniony przez ustawę 181 (I)/2004,
         stanowi:

      „Jeśli zainteresowana osoba uważa, że decyzja urzędu odwoławczego ds. zamówień publicznych jest wobec niej niesprawiedliwa,
         ma ona na podstawie art. 146 konstytucji prawo do złożenia skargi do Anotato Dikastirio [tis Kypriakis Dimokratias]. Skarga
         taka może także zostać złożona przez instytucję zamawiającą, jeżeli w sposób należycie uzasadniony wykaże ona, że decyzja
         Urzędu Odwoławczego ds. Zamówień Publicznych jest niezgodna z prawem”.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne
      14      Symvoulio działa jako instytucja zamawiająca w ramach zamówień publicznych w rozumieniu ustawy 101 (I)/2003.

      15      Anatheoritiki Archi Prosforon został utworzony w ramach dostosowywania prawa cypryjskiego do regulacji Unii w dziedzinie zamówień
         publicznych, a w szczególności do dyrektywy 89/665. Jest on zatem organem odwoławczym niemającym charakteru sądowego w rozumieniu
         art. 2 ust. 8 dyrektywy 89/665, wykonującym swe kompetencje na podstawie przepisów powyższej ustawy.

      16      W następstwie skargi wniesionej przez jedno z przedsiębiorstw Anatheoritiki Archi Prosforon orzekł w dniu 14 lutego 2006 r.
         o nieważności decyzji, na mocy której Symvoulio wybrał ofertę złożoną przez przedsiębiorstwo konkurencyjne. Skargą złożoną
         do właściwej izby Anotato Dikastirio tis Kypriakis Dimokratias w dniu 31 marca 2006 r. Symvoulio wniósł o stwierdzenie nieważności
         wymienionej decyzji Anatheoritiki Archi Prosforon.

      17      W czasie trwania postępowania pełny skład Anotato Dikastirio tis Kypriakis Dimokratias w dniu 17 grudnia 2007 r. wydał wyrok
         w innej sprawie dotyczącej zamówień publicznych, w którym stwierdził, iż art. 146 konstytucji należy interpretować w ten sposób,
         że na jego podstawie instytucje zamawiające nie mają uzasadnionego interesu w zaskarżaniu decyzji w sprawie stwierdzenia nieważności
         wydawanych przez Anatheoritiki Archi Prosforon, oraz że nie należy stosować art. 60 ustawy 101 (I)/2003.

      18      Powyższe stanowisko Anotato Dikastirio tis Kypriakis Dimokratias, które ma obecnie walor utrwalonego orzecznictwa, oparte
         jest na stwierdzeniu, że decyzja Anatheoritiki Archi Prosforon nie stanowi decyzji administracyjnej niezależnej od postępowania,
         w którym bierze udział sama zainteresowana instytucja zamawiająca. Decyzja ta nie dotyczy jakiegoś interesu powołanego przez
         instytucję zamawiającą, lecz interesu publicznego związanego ze zgodnym z prawem przebiegiem ogólnych postępowań w sprawie
         zamówień publicznych. Instytucja zamawiająca i Anatheoritiki Archi Prosforon są dla celów omawianego postępowania elementami
         tej samej administracji, w związku z czym należy stosować ogólną zasadę, zgodnie z którą organ administracji nie może powoływać
         się na uzasadniony interes przeciwko innemu organowi tej samej administracji, czyli w istocie wszczynać z nim spór.

      19      Izba Anotato Dikastirio tis Kypriakis Dimokratias, do której zwrócił się Symvoulio, podnosi, że powyższe stanowisko wyrażone
         przez pełny skład tego sądu zostało przyjęte jedynie na podstawie art. 146 konstytucji, bez rozważenia kwestii stosowania
         i interpretacji prawa Unii.

      20      Izba ta zauważyła jednak, że art. 60 ustawy 101 (I)/2003, który zapewnia transpozycje do prawa krajowego regulacji Unii w przedmiocie
         zamówień publicznych, stosuje się niezależnie od interpretacji art. 146 konstytucji, który w konsekwencji musi być interpretowany
         w sposób zgodny z prawem Unii. Biorąc pod uwagę, że interpretacja art. 2 ust. 8 akapit pierwszy dyrektywy 89/665 dla celów
         uzyskania odpowiedzi na pytania postawione w ramach postępowania przed sądem krajowym nie była jeszcze przedmiotem orzecznictwa
         Trybunału, izba rozpatrująca sprawę uznaje za niezbędne zwrócenie się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie
         prejudycjalnym w celu zapewnienia jednolitej interpretacji i jednolitego stosowania prawa Unii.

      21      Powyższa izba podkreśla również, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału istnienie przytoczonego orzeczenia pełnego składu Anotato
         Dikastirio tis Kypriakis Dimokratias nie pozbawia jej prawa swobodnej oceny konieczności zwrócenia się do Trybunału o wydanie
         orzeczenia w trybie prejudycjalnym (wyrok Trybunału z dnia 16 stycznia 1974 r. w sprawie 166/73 Rheinmühlen‑Düsseldorf, Rec.
         s. 33, pkt 4).

      22      Mając na uwadze powyższe rozważania, izba Anotato Dikastirio tis Kypriakis Dimokratias rozpatrująca sprawę postanowiła zawiesić
         postępowanie i zwrócić się do Trybunału o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie następującego pytania:

      „W jakim zakresie art. 2 ust. 8 dyrektywy 89/665 […] przyznaje instytucjom zamawiającym prawo zaskarżenia do sądu decyzji
         o stwierdzeniu nieważności wydanych przez organy odwoławcze, w sytuacji gdy organy te nie mają charakteru sądowego?”.

       W przedmiocie pytania prejudycjalnego
      23      Zwracając się z powyższym pytaniem, sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 2 ust. 8 dyrektywy 89/665 należy
         interpretować w ten sposób, że nakłada on na państwa członkowskie obowiązek ustanowienia również dla instytucji zamawiających
         sądowego środka zaskarżenia decyzji organów odwoławczych niemających charakteru sądowego, rozpatrujących odwołania w sprawach
         udzielania zamówień publicznych.

      24      W świetle przeprowadzonej na wstępie literalnej analizy przepisów dyrektywy 89/665, dla celów udzielenia odpowiedzi na to
         pytanie należy po pierwsze stwierdzić, że motywy czwarty i siódmy tej dyrektywy wskazują wyraźnie „przedsiębiorstwa wspólnotowe”
         jako strony dla celów wszczynania procedur odwoławczych w sprawach udzielania zamówień publicznych.

      25      Po drugie, należy podnieść, że art. 1 ust. 3 dyrektywy 89/665, zgodnie z którym procedury odwoławcze dostępne są co najmniej
         każdemu podmiotowi, który ma lub miał interes w uzyskaniu danego zamówienia publicznego, określa krąg osób, którym należy
         obowiązkowo przyznać prawo do wniesienia odwołania na mocy tej dyrektywy.

      26      Po trzecie, na poparcie uwag poczynionych w punkcie poprzedzającym niniejszego wyroku należy podkreślić, że jak wynika z motywu
         siódmego dyrektywy 89/665, prawodawca Unii był świadom możliwości, iż niektóre naruszenia nie będą mogły być skorygowane,
         gdy przedsiębiorstwa nie wniosą odwołań od niezgodnych z prawem lub błędnych decyzji, o ile decyzje te będą mogły być wydawane
         również przez organy odwoławcze niemające charakteru sądowego. Aby zaradzić temu problemowi, art. 3 dyrektywy 89/665 przewiduje
         ogólne uprawnienie Komisji do interwencji zgodnie z procedurą określoną w tym przepisie.

      27      Zatem brzmienie przepisów dyrektywy 89/665 nie zawiera żadnego elementu pozwalającego wnioskować, że prawodawca Unii chciał
         również uznać instytucje zamawiające za strony dla celów wnoszenia odwołań w ramach postępowań w sprawach udzielania zamówień
         publicznych. Należy zatem przyjąć, że przepisy art. 2 ust. 8 tej dyrektywy ustanawiają wobec państw członkowskich szczególny
         wymóg, dotyczący określonych gwarancji, w przypadku gdy organy odwoławcze nie mają charakteru sądowego; przepisy te nie zmieniają
         natomiast kręgu osób, którym na mocy powyższej dyrektywy przysługuje prawo zaskarżenia.

      28      Wniosek ten znajduje oparcie w celu dyrektywy 89/665.

      29      Motywy pierwszy i trzeci tej dyrektywy określają bowiem cel, jakiemu służyło jej przyjęcie, w powiązaniu z celem dyrektyw
         zawierających przepisy materialne dotyczące zamówień publicznych. Celem tych ostatnich dyrektyw jest otwarcie zamówień publicznych
         na konkurencję w obrębie Unii, na warunkach przejrzystości i niedyskryminacji, a ponieważ nie zawierają one konkretnych przepisów
         pozwalających na zapewnienie ich skutecznego stosowania, funkcję tę pełni dyrektywa 89/665, która przewiduje obowiązek ustanowienia
         przez państwa członkowskie skutecznych i szybkich procedur odwoławczych.

      30      Zatem uzasadnieniem dyrektywy 89/665 jest umożliwienie, za pomocą odpowiednich procedur odwoławczych, dobrego stosowania przepisów
         materialnych Unii w dziedzinie zamówień publicznych, które mają na celu zapewnienie przedsiębiorcom działającym w państwach
         członkowskich otwarcie na niezakłóconą i jak najszerszą konkurencję (zob. podobnie wyrok z dnia 13 grudnia 2007 r. w sprawie
         C‑337/06 Bayerischer Rundfunk i in., Zb.Orz. s. I‑11173, pkt 38, 39 i przytoczone tam orzecznictwo).

      31      Uwagi zawarte w pkt 29 niniejszego wyroku są ponadto poparte przepisami dyrektywy 2007/66/WE Parlamentu Europejskiego i Rady
         z dnia 11 grudnia 2007 r. zmieniającej dyrektywy Rady 89/665/EWG i 92/13/EWG w zakresie poprawy skuteczności procedur odwoławczych
         w dziedzinie udzielania zamówień publicznych (Dz.U. L 335, s. 31). Dyrektywa ta, która nie znajduje zastosowania w okolicznościach
         faktycznych sprawy przed sądem krajowym ratione temporis, zawiera jednak użyteczne wskazówki dla interpretacji systemu ustanowionego
         przez dyrektywę 89/665, ponieważ nie zmienia tego systemu, lecz, zgodnie ze swym motywem trzecim ma na celu wprowadzenie do
         tych dyrektyw „niezbędnych uściśleń umożliwiających osiągnięcie rezultatów oczekiwanych przez władze prawodawcze Wspólnoty”.

      32      I tak „zainteresowani oferenci” oraz „podmioty gospodarcze” zostali wymienieni, na przykład w motywach 4, 6, 7, 14, 27 dyrektywy
         2007/66, jako osoby objęte zakresem skutecznej ochrony prawnej przewidywanej przez tę dyrektywę jako strony wnoszące odwołania.

      33      Ponadto należy podkreślić, że art. 1 dyrektywy 89/665, zmieniony przez dyrektywę 2007/66, nosi obecnie tytuł „Zakres zastosowania
         i dostępność procedur odwoławczych”, podczas gdy art. 2 jest zatytułowany „Wymogi dotyczące procedur odwoławczych”. W ten
         sposób potwierdzone zostaje stwierdzenie, że obowiązek wprowadzenia sądowych procedur zaskarżania decyzji organów odwoławczych
         niemających charakteru sądowego, nałożony na państwa członkowskie w art. 2 ust. 8, a obecnie art. 2 ust. 9 dyrektywy 89/665,
         stanowi szczególny wymóg tej dyrektywy i nie powoduje włączenia instytucji zamawiających do kręgu osób objętych zakresem jej
         zastosowania.

      34      Dodatkowo art. 3 dyrektywy 89/665, zmieniony dyrektywą 2007/66, zatytułowany jest obecnie „Mechanizm korygujący” i potwierdza
         istnienie ogólnej kompetencji Komisji do interweniowania w przypadku poważnego naruszenia prawa Unii.

      35      Wynika stąd, że art. 2 ust. 8 dyrektywy 89/665 nie wymaga od państw członkowskich, by ustanowiły drogę zaskarżenia o charakterze
         sądowym również dla instytucji zamawiających.

      36      Jednakże, biorąc pod uwagę nałożony na państwa członkowskie w art. 1 ust. 3 dyrektywy 89/665 obowiązek zapewnienia prawa odwołania
         „co najmniej” każdemu podmiotowi określonemu w tym przepisie, a także autonomię proceduralną przysługującą państwom członkowskim,
         należy uznać, że nic nie stoi na przeszkodzie, by państwa te poszerzyły, jeżeli uznają to za stosowne, krąg osób, którym przysługuje
         dostęp do procedur odwoławczych w rozumieniu tego przepisu, w przypadkach stwierdzenia nieważności decyzji instytucji zamawiających
         przez organy niemające charakteru sądowego.

      37      Nie można przyjąć argumentu, zgodnie z którym taka interpretacja może doprowadzić do niejednolitego stosowania prawa Unii,
         ponieważ dyrektywa 89/665, jak to wynika między innymi z jej art. 1 ust. 3, nie ma na celu dokonania pełnej harmonizacji odpowiednich
         zasad krajowych.

      38      W konsekwencji na zadane pytanie należy odpowiedzieć, iż art. 2 ust. 8 dyrektywy 89/665 należy interpretować w ten sposób,
         że nie nakłada on na państwa członkowskie obowiązku ustanowienia również dla instytucji zamawiających sądowego środka zaskarżenia
         decyzji organów odwoławczych niemających charakteru sądowego, rozpatrujących odwołania w sprawach udzielania zamówień publicznych.
         Jednakże przepis powyższy nie stoi na przeszkodzie temu, by państwa członkowskie przewidziały w swych porządkach prawnych,
         jeżeli uznają to za stosowne, tego rodzaju środki zaskarżenia dla instytucji zamawiających.

       W przedmiocie kosztów
      39      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
      Artykuł 2 ust. 8 dyrektywy Rady 89/665/EWG z dnia 21 grudnia 1989 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych
            i administracyjnych odnoszących się do stosowania procedur odwoławczych w zakresie udzielania zamówień publicznych na dostawy
            i roboty budowlane, w brzmieniu wynikającym z dyrektywy Rady 92/50/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r., należy interpretować w ten
            sposób, że nie nakłada on na państwa członkowskie obowiązku ustanowienia również dla instytucji zamawiających sądowego środka
            zaskarżenia decyzji organów odwoławczych niemających charakteru sądowego, rozpatrujących odwołania w sprawach udzielania zamówień
            publicznych. Jednakże przepis powyższy nie stoi na przeszkodzie temu, by państwa członkowskie przewidziały w swych porządkach
            prawnych, jeżeli uznają to za stosowne, tego rodzaju środki zaskarżenia dla instytucji zamawiających.
      Podpisy
      *  Język postępowania: grecki.


Wyrok Trybunału z dnia 10 grudnia 2002 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Radzie Unii Europejskiej. # Sprawa C-29/99.


Wyrok Trybunału z dnia 11 lipca 1989 r. # Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Rebublice Włoskiej. # Sprawa 323/87.