title: Wyrok Trybunału (ósma izba) z dnia 7 czerwca 2012 r. # Anton Vinkov przeciwko Nachalnik Administrativno-nakazatelna deynost. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Administrativen sad Sofia-grad - Bułgaria. # Odesłanie prejudycjalne - Nieuznanie w przepisach krajowych prawa do zaskarżenia przed sądem decyzji nakładających karę pieniężną, a także odebranie punktów prawa jazdy z tytułu określonych naruszeń zasad ruchu drogowego - Sytuacja czysto krajowa - Niedopuszczalność wniosku. # Sprawa C-27/11.

text:
               Strony
               Motywy wyroku
               Sentencja

            Strony
            W sprawie C-27/11
            mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Administratiwen syd Sofija-grad (Bułgaria) postanowieniem z dnia 27 grudnia 2010 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 17 stycznia 2011 r., w postępowaniu:
            Anton Winkow
            przeciwko
            Naczałnik Administratiwno-nakazatełna dejnost ,
            TRYBUNAŁ (ósma izba),
            w składzie: A. Prechal, prezes izby, C. Toader (sprawozdawca) oraz E. Jarašiūnas, sędziowie,
            rzecznik generalny: J. Kokott,
            sekretarz: A. Calot Escobar,
            uwzględniając procedurę pisemną,
            rozważywszy uwagi przedstawione:
            – w imieniu rządu niderlandzkiego przez C. Wissels oraz B. Koopman, działające w charakterze pełnomocników,
            – w imieniu Komisji Europejskiej przez R. Troostersa oraz V. Savova, działających w charakterze pełnomocników,
            podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
            wydaje następujący
            Wyrok

            Motywy wyroku
            1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 2 Protokołu nr 7 do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanego w Strasburgu w dniu 22 listopada 1984 r. (zwanego dalej „protokołem nr 7”), art. 47 i 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), a także art. 67 TFUE, 82 TFUE oraz art. 91 ust. 1 lit. c) TFUE, Konwencji sporządzonej na podstawie artykułu K.3 Traktatu o Unii Europejskiej o zakazie prowadzenia pojazdów mechanicznych, której przyjęcie przez państwa członkowskie zostało zalecone aktem Rady z dnia 17 czerwca 1998 r. (Dz.U. C 216, s. 2, zwanej dalej „konwencją o zakazie prowadzenia pojazdów”), Porozumienia o współpracy w postępowaniach przeciwko czynom naruszającym przepisy o ruchu drogowym, zatwierdzonego w dniu 28 kwietnia 1999 r. przez komitet wykonawczy ustanowiony Konwencją wykonawczą do układu z Schengen (Dz.U. 2000, L 239, s. 428, zwanego dalej „porozumieniem o współpracy”) oraz decyzji ramowej Rady 2005/214/WSiSW z dnia 24 lutego 2005 r. w sprawie stosowania zasady wzajemnego uznawania do kar o charakterze pieniężnym (Dz.U. L 76, s. 16, zwanej dalej „decyzją ramową”).
            2. Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu pomiędzy A. Winkowem, obywatelem bułgarskim, a Naczalnik Administratiwno-nakazatełna dejnost w przedmiocie decyzji bułgarskiej policji drogowej nakładającej na A. Winkowa grzywnę pieniężną w wysokości 20 BGN oraz odbierającej kilka punktów z jego prawa jazdy.
            Ramy prawne
            Protokół nr 7
            3. Protokół nr 7 w art. 2, dotyczącym prawa do dwóch instancji sądowych w sprawach karnych, stanowi:
            „1. Każdy, kto został uznany przez sąd za winnego popełnienia przestępstwa, ma prawo do rozpatrzenia przez sąd wyższej instancji jego sprawy tak w przedmiocie orzeczenia o winie, jak i co do kary. Korzystanie z tego prawa, a także jego podstawy, reguluje ustawa.
            2. Wyjątki od tego prawa mogą być stosowane w przypadku drobnych przestępstw, określonych w ustawie […]”.
            Prawo Unii
            Konwencja o zakazie prowadzenia pojazdów
            4. Artykuł 2 konwencji o zakazie prowadzenia pojazdów przewiduje:
            „Niniejszym państwa członkowskie zobowiązują się współpracować zgodnie z postanowieniami niniejszej konwencji, aby kierowcy pozbawieni prawa prowadzenia pojazdów w państwie członkowskim innym niż państwo stałego miejsca zamieszkania nie uniknęli skutków zakazu prowadzenia pojazdów po opuszczeniu państwa popełnienia czynu zabronionego”.
            5. Zgodnie z art. 3 ust. 1 rzeczonej konwencji:
            „Państwo popełnienia czynu zabronionego niezwłocznie powiadamia państwo stałego miejsca zamieszkania o każdym zakazie prowadzenia pojazdów mechanicznych nałożonym za czyn zabroniony określony w załączniku”.
            6. Według art. 8 ust. 1 omawianej konwencji do tego powiadomienia należy dołączyć szereg informacji dotyczących między innymi przepisów mających zastosowanie w państwie członkowskim popełnienia czynu zabronionego, w oparciu o które został on ustalony, a także egzekwowania zakazu prowadzenia pojazdów.
            7. Na podstawie art. 8 ust. 3:
            „Jeżeli informacje przekazane [przez państwo popełnienia czynu zabronionego państwu stałego miejsca zamieszkania] nie są wystarczające, aby umożliwić podjęcie decyzji [o zakazie prowadzenia pojazdów] zgodnie z niniejszą konwencją, zwłaszcza jeżeli w okolicznościach danej sprawy zachodziłaby wątpliwość, czy dana osoba miała możliwość prawidłowej obrony, właściwe organy państwa stałego miejsca zamieszkania żądają od właściwych organów państwa popełnienia czynu zabronionego niezwłocznego dostarczenia niezbędnych informacji dodatkowych”.
            Porozumienie o współpracy
            8. Artykuł 2 ust. 1 porozumienia o współpracy ma następujące brzmienie:
            „Umawiające się strony zobowiązują się w przypadku postępowań z powodu czynów naruszających przepisy o ruchu drogowym oraz we wzajemnym wykonywaniu decyzji w tym względzie do możliwie najdalej idącej współpracy zgodnie z postanowieniami niniejszego porozumienia”.
            9. Artykuł 6 ust. 1 rzeczonego porozumienia stanowi:
            „Zgodnie z porozumieniem można występować o przejęcie wykonania decyzji jedynie w przypadku, gdy:
            a) wszelkie możliwości odwołania się od decyzji zostały wyczerpane, a decyzja ta podlega wykonaniu na terytorium umawiającej się strony wnioskującej;
            [...]
            d) decyzja dotyczy osoby mającej zwykłe miejsce zamieszkania lub pobytu na terytorium umawiającej się strony, do której kierowany jest wniosek;
            e) nałożona grzywna lub kara pieniężna wynosi minimum 40 EUR.
            […]”.
            Decyzja ramowa
            10. Zgodnie z art. 1 lit. a) decyzji ramowej „orzeczenie” oznacza „prawomocne orzeczenie nakazujące osobie fizycznej lub prawnej uiszczenie kary o charakterze pieniężnym, wydane przez […] sąd państwa wydającego w odniesieniu do przestępstwa lub wykroczenia zgodnie z prawem państwa wydającego”.
            11. Artykuł 4 ust. 1 omawianej decyzji ramowej stanowi, że takie orzeczenie nakładające karę „może zostać przekazane właściwym organom państwa członkowskiego, w którym osoba fizyczna lub prawna, przeciwko której wydano orzeczenie, posiada mienie lub uzyskuje dochody, zwykle zamieszkuje lub, w przypadku osoby prawnej, posiada zarejestrowaną siedzibę”.
            12. Artykuł 5 ust. 1 decyzji ramowej przewiduje, że orzeczenia dotyczące naruszenia przepisów ruchu drogowego, „[…] jeśli są karalne w państwie wydającym oraz zdefiniowane w sposób określony w prawie państwa wydającego, stanowią, bez konieczności weryfikacji ich karalności w obu państwach, podstawę uznania i wykonania […], zgodnie z postanowieniami niniejszej decyzji ramowej”.
            13. W tym celu art. 20 ust. 3 rzeczonej decyzji ramowej stanowi:
            „Każde państwo członkowskie może odmówić uznania i wykonania orzeczenia, w przypadku gdy zaświadczenie określone w art. 4 pozwala podejrzewać, że naruszone zostały prawa podstawowe lub podstawowe zasady prawne zawarte w art. 6 traktatu [UE] […]”.
            Prawo bułgarskie
            Kodeks postępowania cywilnego
            14. Artykuł 628 ust. 1 kodeksu postępowania cywilnego przewiduje:
            „Gdy wykładnia przepisu prawa Unii lub ważności aktu przyjętego przez organy Unii Europejskiej jest niezbędna do właściwego rozstrzygnięcia sporu, sąd bułgarski składa wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej”.
            15. Na podstawie art. 629 na sądzie ostatniej instancji ciąży obowiązek złożenia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie wykładni, jeśli okaże się to niezbędne do rozstrzygnięcia rozpatrywanego przez niego sporu. Jeśli chodzi o wniosek o ocenę ważności, wszystkie sądy są zobowiązane do skierowania odesłania prejudycjalnego do Trybunału.
            Ustawa o ruchu drogowym
            16. Artykuł 157 ust. 4 ustawy o ruchu drogowym przewiduje:
            „Kierowca, któremu odebrane zostały wszystkie punkty, traci nabyte uprawnienia do kierowania pojazdami i ma obowiązek złożenia prawa jazdy w odpowiedniej jednostce ministerstwa spraw wewnętrznych”.
            17. Zgodnie z art. 157 ust. 5 osoba, która utraciła uprawnienia do kierowania pojazdami, w terminie sześciu miesięcy po złożeniu prawa jazdy może być dopuszczona do egzaminu w celu uzyskania nowych uprawnień do kierowania pojazdami.
            18. Artykuł 171 tej samej ustawy stanowi, że wśród administracyjnych środków przymusu mających zastosowanie do zagwarantowania bezpieczeństwa drogowego znajduje się „odebranie prawa jazdy osobie, która nie wypełniła obowiązku spoczywającego na niej na mocy art. 157 ust. 4”.
            19. Na podstawie art. 189 ust. 5 ustawy o ruchu drogowym:
            „Decyzje o nałożeniu kary administracyjnej [»nakazatelni postanowlenija«] w wysokości do 50 [BGN] nie podlegają zaskarżeniu przed sądem”.
            Rozporządzenie w sprawie praw jazdy na punkty
            20. Artykuł 2 ust. 1 rozporządzenia nr IЗ-1959 z dnia 27 grudnia 2007 r. w przedmiocie ustalenia ilości punktów pierwotnie przysługujących kierowcy pojazdu silnikowego, zasad i postępowania stosujących się do ich odbierania oraz wykazu naruszeń przepisów ruchu drogowego, w związku z którymi są one odbierane, przewiduje:
            „Przy pierwszym wystawieniu prawa jazdy na pojazd silnikowy jego posiadacz otrzymuje początkowy limit 39 punktów, które będą odbierane z tytułu popełnionych przez niego naruszeń ustawy o ruchu drogowym”.
            21. Artykuł 3 ust. 1 i 2 owego rozporządzenia ma następujące brzmienie:
            „1. Punkty są odbierane na podstawie prawomocnej decyzji o nałożeniu kary [»nakazatelno postanowlenije«].
            2. Przy nałożeniu kary za wymienione w [niniejszym] rozporządzeniu naruszenia w decyzji o jej nałożeniu podaje się liczbę odebranych i pozostałych punktów”.
            22. Zgodnie z art. 4 ust. 2 rzeczonego dekretu:
            „W razie zawinionego spowodowania wypadku drogowego odebrane zostają dodatkowo 4 punkty”.
            Ustawa o naruszeniach prawa administracyjnego i karach administracyjnych
            23. Artykuł 63 ust. 1 i 2 Zakon za administratiwnite naruszenija i nakazanija (ustawy o naruszeniach prawa administracyjnego i karach administracyjnych) przewiduje:
            „1. Rajonen syd [sąd rejonowy] w składzie jednego sędziego rozpoznaje sprawę co do istoty i rozstrzyga w drodze orzeczenia, którym może utrzymać w mocy lub zmienić decyzję o nałożeniu kary czy też stwierdzić jej nieważność. Orzeczenie to może zostać zaskarżone w drodze skargi kasacyjnej wnoszonej do Administratiwen syd [sądu administracyjnego] […].
            2. W przypadkach przewidzianych w przepisach prawa sąd może zawiesić postępowanie w drodze postanowienia […], które podlega zaskarżeniu […]”.
            Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
            24. Wykonując manewr cofania na parkingu znajdującym się w Sofii (Bułgaria), A. Winkow uszkodził inny pojazd.
            25. W następstwie tego wypadku Naczalnik Administratiwno-nakazatełna dejnost w otdel „Patna policija” na Stoliczna direkcija na watresznite raboti (kierownik ds. administracyjno-karnych w wydziale „policji drogowej” w stołecznej dyrekcji ds. wewnętrznych) wydał wobec A. Winkowa decyzję, w której stwierdzono, że był on odpowiedzialny za „drobny wypadek w ruchu drogowym”, i nałożono na niego grzywnę w wysokości 20 BGN, a także odebrano 4 punkty z jego prawa jazdy.
            26. Anton Winkow wniósł skargę na rzeczoną decyzję do Sofijski rajonen syd (sądu rejonowego w Sofii), który odrzucił tę skargę w drodze postanowienia, uznając ją za niedopuszczalną. Sąd ten uznał, że na podstawie przepisów mających zastosowanie w sprawie, w szczególności art. 189 ust. 5 ustawy o ruchu drogowym, decyzja nakładająca karę pieniężną w wysokości do 50 BGN nie podlega zaskarżeniu przed sądem.
            27. Anton Winkow zaskarżył to postanowienie przed Administratiwen syd Sofija-grad, który na mocy art. 63 ustawy o ruchu drogowym jest sądem kasacyjnym w sprawach dotyczących decyzji nakładających sankcje administracyjne.
            28. W swoim odesłaniu prejudycjalnym rzeczony sąd stwierdza, że z właściwych przepisów krajowych w interpretacji Wyrhowen administratiwen syd (najwyższego sądu administracyjnego) wynika, iż skargi na decyzje nakładające sankcje w postaci odebrania punktów prawa jazdy mogą być uznane za niedopuszczalne ze względu na brak legitymacji procesowej. Zgodnie z orzecznictwem te go ostatniego sądu przepisy bułgarskie definiują odebranie punktów prawa jazdy nie jako autonomiczną sankcję administracyjną ani jako administracyjny środek przymusu, lecz jako środek, który powinien być stosowany automatycznie przez organy policji, które posiadają jedynie ograniczoną kompetencję w tej dziedzinie. Decyzja przewidująca taką sankcję, wydana w następstwie naruszenia zasad ruchu drogowego, podlega zaskarżeniu wyłącznie wtedy, gdy nakłada również karę pieniężną przewyższającą 50 BGN.
            29. Jednakże Administratiwen syd Sofija-grad podkreśla, że zgodnie z art. 157 ust. 4 ustawy o ruchu drogowym w wypadku odebrania wszystkich punktów prawa jazdy, co może wynikać z kumulacji decyzji o odebraniu niepodlegających zaskarżeniu, kierowca jest automatycznie pozbawiany uprawnień do kierowania pojazdami i powinien złożyć swoje prawo jazdy u właściwych organów krajowych.
            30. Biorąc pod uwagę te elementy, sąd krajowy zastanawia się nad pytaniem, czy przepisy prawa Unii w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, które w szczególności ustanawiają zasadę wzajemnego uznawania orzeczeń i decyzji sądowych (zwaną dalej „zasadą wzajemnego uznawania”), a także przepisy z dziedziny transportu sprzeciwiają się temu, aby w prawie bułgarskim nie było uznawane prawo do zaskarżenia takich decyzji o odebraniu punktów prawa jazdy.
            31. Rzeczony sąd podkreśla, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów krajowych i z doktryną bułgarską decyzje administracyjne nakładające sankcję tego rodzaju jak będąca przedmiotem postępowania przed sądem krajowym są uważane za orzeczenia sądowe. Organy wydające te orzeczenia sprawują bowiem funkcję sądową, nawet jeśli nie są częścią systemu sądowego.
            32. W ramach prawa Unii sąd krajowy twierdzi, że art. 6 ust. 1 porozumienia o współpracy, a także art. 8 ust. 3 konwencji o zakazie prowadzenia pojazdów przewidują możliwość, aby państwo członkowskie odmówiło uznania decyzji innego państwa członkowskiego sankcjonującej naruszenia zasad ruchu drogowego, jeżeli w tym państwie nie przysługuje prawo do zaskarżenia.
            33. Administratiwen syd Sofija-grad podkreśla, że to porozumienie i ta konwencja nie mają zastosowania w Bułgarii, ponieważ rzeczone porozumienie nie znajduje się wśród aktów dorobku z Schengen, które są wiążące dla Republiki Bułgarii, oraz że rzeczona konwencja nie weszła jeszcze w życie. Jednakże wskazane przepisy należy uważać za wyraz zasady międzynarodowego prawa zwyczajowego i zgodnie z orzecznictwem Trybunału powinny one mieć zatem zastosowanie do decyzji takiej jak będąca przedmiotem sporu przed sądem krajowym. W tym względzie sąd krajowy powołuje się na wyrok Trybunału z dnia 24 listopada 1992 r. w sprawie C-286/90 Poulsen i Diva Navigation, Rec. s. I-6019.
            34. Administratiwen syd Sofija-grad przypomina ponadto, że decyzja ramowa, w szczególności w art. 20 ust. 1, przewiduje możliwość nieuznawania decyzji nakładających sankcje, dla których nie jest przewidziane prawo do środka zaskarżenia przed sądem posiadającym w szczególności kompetencję w sprawach karnych. Zatem skoro omawiane przepisy bułgarskie zdaniem sądu krajowego stanowią odstępstwo od przepisów krajowych zapewniających wdrożenie tej decyzji ramowej, sąd ten zastanawia się, czy takie odstępstwo jest dopuszczalne, a w wypadku odpowiedzi twierdzącej, czy należy je interpretować ściśle.
            35. W odniesieniu do jego kompetencji do skierowania pytania prejudycjalnego dotyczącego wykładni decyzji ramowej Administratiwen syd Sofija-grad podkreśla, że w toczącym się przed nim sporze jest on sądem ostatniej instancji. Uważa on, że chociaż Republika Bułgarii nie złożyła wyraźnego oświadczenia w przedmiocie uznania właściwości Trybunału do orzekania w trybie prejudycjalnym w rozumieniu art. 35 ust. 2 TUE, to art. 628 kodeksu postępowania cywilnego, który wszedł w życie w dniu 24 lipca 2007 r. i który przewiduje kompetencję sądów krajowych rozstrzygających sprawę w ostatniej instancji do złożenia wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, należy interpretować jako dorozumianą akceptację właściwości Trybunału w rozumieniu rzeczonego art. 35 TUE.
            36. W odniesieniu do zasad traktatu FUE w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości sąd krajowy twierdzi, że z art. 67 ust. 1 TFUE i z art. 82 ust. 1 TFUE wynika, iż zasada wzajemnego uznawania, na której opiera się współpraca sądowa w sprawach karnych, musi następować z poszanowaniem praw podstawowych, a zatem prawa do skutecznego odwołania, ustanowionego w art. 47 i 48 karty, a także w art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”).
            37. W tym względzie Administratiwen syd Sofija-grad przypomina, że Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 21 lutego 1984 r. w sprawie Öztürk przeciwko Niemcom (seria A nr 73) orzekł, iż art. 6 EKPC nie sprzeciwia się depenalizacji drobnych naruszeń, takich jak będące przedmiotem sprawy przed sądem krajowym, lecz dotyczące ich sankcje, jeżeli zachowują charakter kary, wchodzą w zakres stosowania owego artykułu. W niniejszej sprawie sąd krajowy twierdzi, że wprawdzie można zastosować wyjątek od prawa do środka zaskarżenia przewidzianego w art. 2 pkt 2 protokołu nr 7, jeśli chodzi o sankcje mające zastosowanie do drobnych naruszeń zasad ruchu drogowego, lecz w prawie bułgarskim żadne kryterium nie pozwala na określenie naruszenia takiego jak będące przedmiotem postępowania przed tym sądem jako mające charakter „drobny”. Zgodnie bowiem z art. 189 ust. 5 ustawy o ruchu drogowym jedynym kryterium do ustalenia, czy decyzja nakładająca sankcję administracyjną może być uważana za dotyczącą ciężkiego naruszenia i czy może być przedmiotem zaskarżenia, jest kwota nałożonej kary pieniężnej. Jednakże kryterium to nie uwzględnia skutków prawnych odebrania punktów prawa jazdy, które może prowadzić do odebrania uprawnień do kierowania pojazdami.
            38. Wreszcie sąd krajowy odnosi się do określonych przepisów prawa Unii w dziedzinie wspólnej polityki transportowej. Twierdzi on, że nawet jeśli jest to dziedzina kompetencji dzielonych między Unię i państwa członkowskie, a uregulowania postępowania karnego, takie jak dotyczące sankcji za naruszenia zasad ruchu drogowego, co do zasady należą do kompetencji państw członkowskich, to prawo Unii zakazuje przyjęcia sankcji nieproporcjonalnych w stosunku do ciężaru popełnionych naruszeń w zakresie, w jakim stanowi to ograniczenie swobodnego przepływu.
            39. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, Administratiwen syd Sofija-grad postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
            „1) Czy znajdujące zastosowanie przepisy prawa krajowego, takie jak te, które rozpatrywane są w postępowaniu przed sądem krajowym, dotyczące skutków prawnych wydanej przez organ administracji decyzji o nałożeniu kary pieniężnej lub grzywny w związku z naruszeniem prawa administracyjnego w postaci spowodowania wypadku w ruchu drogowym, należy interpretować w ten sposób, że są one zgodne z postanowieniami traktatów i prawa wtórnego z zakresu »przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości« lub ewentualnie z zakresu transportu?
            2) Czy z postanowień traktatów i przyjętych na ich podstawie środków z zakresu »przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości« w związku ze współpracą sądową w sprawach karnych na podstawie art. 82 ust. 1 akapit drugi lit. a) TFUE oraz z zakresu transportu na podstawie art. 91 ust. 1 lit. c) TFUE wynika, że naruszenia prawa administracyjnego z dziedziny ruchu drogowego, które mogą być kwalifikowane jako » drobne « w rozumieniu i w związku z art. 2 protokołu nr 7 […], wchodzą w zakres stosowania prawa Unii ?
            3) W razie udzielenia na pytanie drugie odpowiedzi twierdzącej wnosi się także o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
            a) Czy naruszenie prawa administracyjnego z dziedziny ruchu drogowego stanowi w świetle okoliczności postępowania przed sądem krajowym »drobne naruszenie« w rozumieniu prawa Unii, jeżeli jednocześnie zachodzą następujące okoliczności:
            i) czyn jest wypadkiem w ruchu drogowym, w wyniku którego powstały szkody majątkowe, należy uznać, że został popełniony w sposób zawiniony i że jest karalny jako naruszenie prawa administracyjnego;
            ii) w związku z wysokością przewidzianej kary pieniężnej i grzywny decyzja o ich nałożeniu nie może zostać zaskarżona przed sądem, a zainteresowana osoba nie ma możliwości wykazania, iż nie ponosi winy za zarzucony jej czyn;
            iii) wskazana w decyzji liczba punktów prawa jazdy zostaje odebrana jako automatyczny skutek prawomocności decyzji;
            iv) w ramach wprowadzonego systemu prawa jazdy na punkty, przy wydaniu którego przyznaje się określoną liczbę punktów w celu uwzględnienia popełnionych naruszeń, odebranie punktów w oparciu o niezaskarżalną decyzję o nałożeniu kary również stanowi automatyczny skutek prawny;
            v) w razie gdy środek przymusu w postaci odebrania prawa jazdy w związku z utratą prawa do prowadzenia pojazdów silnikowych, które stanowi automatyczny skutek prawny odebrania całej przyznanej na początku liczby punktów, zostaje zaskarżony przed sądem, nie przeprowadza się uprzedniej sądowej kontroli zgodności z prawem niezaskarżalnych decyzji o nałożeniu kary administracyjnej, na mocy których punkty zostały odebrane.
            b) Czy art. 82 TFUE lub ewentualnie art. 91 ust. 1 lit. c) TFUE, a także przyjęte na podstawie tych przepisów środki oraz decyzja ramowa […] zezwalają na to, aby w okolicznościach sporu rozpatrywanego przez sąd krajowy  zasada wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych i wyroków tudzież środków mających na celu poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego nie znajdowała zastosowania do decyzji o nałożeniu kary pieniężnej lub grzywny w związku z naruszeniem przepisów o ruchu drogowym, które na podstawie prawa Unii jest kwalifikowane jako »drobne«, z tego względu, że państwo członkowskie przewidziało , iż przesłanki wniesienia skargi do sądu właściwego w sprawach karnych oraz zastosowania przepisów procesowych prawa krajowego z dziedziny dostępnych środków zaskarżenia w wypadku oskarżenia o popełnienie czynu karalnego nie podlegają zastosowaniu?
            4) W razie udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie drugie wnosi się o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie:
            Czy art. 82 TFUE lub ewentualnie także art. 91 ust. 1 lit. c) TFUE, a także przyjęte na podstawie tych przepisów środki oraz decyzja ramowa […] zezwalają na to, aby zasada wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych i wyroków tudzież środków mających na celu poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego w prawie Unii według uznania państwa członkowskiego  – znajdującego wyraz w przyjęciu aktu prawnego, zgodnie z którym przesłanki wniesienia skargi do sądu właściwego w sprawach karnych oraz zastosowania przepisów procesowych prawa krajowego z dziedziny dostępnych środków zaskarżenia w wypadku oskarżenia o popełnienie czynu karalnego nie podlegają zastosowaniu – nie znajdowała zastosowania  do decyzji o nałożeniu kary pieniężnej lub grzywny w związku z naruszeniem przepisów o ruchu drogowym, jeżeli w okolicznościach postępowania przed sądem krajowym do wspomnianej decyzji odnoszą się następujące okoliczności:
            a) czyn spowodował wypadek w ruchu drogowym, w wyniku którego powstały szkody majątkowe, należy uznać, że został popełniony w sposób zawiniony i że jest karalny jako naruszenie prawa administracyjnego;
            b) w związku z wysokością przewidzianej kary pieniężnej i grzywny decyzja o ich nałożeniu nie może zostać zaskarżona przed sądem, a zainteresowana osoba nie ma możliwości wykazania, iż nie ponosi winy za zarzucony jej czyn;
            c) wskazana w decyzji liczba punktów zostaje odebrana jako automatyczny skutek prawomocności decyzji;
            d) w ramach wprowadzonego systemu prawa jazdy na punkty, przy wydaniu którego przyznaje się określoną liczbę punktów w celu uwzględnienia popełnionych naruszeń, odebranie punktów w oparciu o niezaskarżalną decyzję o nałożeniu kary również stanowi automatyczny skutek prawny;
            e) w razie gdy środek przymusu w postaci odebrania prawa jazdy w związku z utratą prawa do prowadzenia pojazdów silnikowych, które stanowi automatyczny skutek prawny odebrania całej przyznanej na początku liczby punktów, zostaje zaskarżony przed sądem, nie przeprowadza się uprzedniej sądowej kontroli zgodności z prawem niezaskarżalnych decyzji o nałożeniu kary, na mocy których punkty zostały odebrane”.
            W przedmiocie właściwości Trybunału
            40. Poprzez swoje pytania sąd krajowy w istocie dąży do ustalenia, czy art. 67 TFUE, 82 TFUE i art. 91 ust. 1 lit. c) TFUE, a także akty prawa wtórnego w zakresie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one przepisom krajowym, takim jak mające zastosowanie w Bułgarii, które nie przyznają prawa do zaskarżenia decyzji nakładających sankcje za naruszenia zasad ruchu drogowego, zakwalifikowane jako „drobne”, nawet jeśli decyzje te nie tylko nakładają karę pieniężną w nieznacznej wysokości, lecz również odbierają punkty prawa jazdy.
            41. W odniesieniu do postanowień traktatu FUE, o których wykładnię wnosi sąd krajowy, należy stwierdzić, że ze względu na to, iż wszystkie te postanowienia są skierowane wyłącznie do instytucji Unii i żadne z nich nie dotyczy systemu sankcji mających zastosowanie do naruszeń zasad ruchu drogowego, nie znajdują one zastosowania w sporze przed sądem krajowym.
            42. Artykuł 67 TFUE otwiera bowiem rozdział 1 – zatytułowany „Postanowienia ogólne” – tytułu V tego traktatu, dotyczącego przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Artykuł ten ustanawia przedmiot, cel i podstawowe zasady działania instytucji Unii mające na celu pełną realizację rzeczonej przestrzeni. Artykuł 82 TFUE, który znajduje się w tym samym tytule w rozdziale 4, dotyczącym współpracy sądowej w sprawach karnych, określa również środki, jakie prawodawca Unii powinien przyjąć w celu osiągnięcia pełnej współpracy między państwami członkowskimi w dziedzinie karnej, i ustanawia zasadę, według której współpraca ta powinna opierać się na zasadzie wzajemnego uznawania.
            43. Jeśli chodzi o art. 91 TFUE, znajdujący się w tytule VI traktatu FUE, poświęconym transportowi, w ust. 1 ustanawia on środki, jakie powinny przyjąć instytucje Unii, aby wdrożyć wspólną politykę transportową. Nie określa on żadnej zasady w dziedzinie sankcji za naruszenia zasad ruchu drogowego.
            44. Trybunał, jak wynika z jego utrwalonego orzecznictwa, nie jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne, jeżeli wnioskowana przez sąd krajowy wykładnia zasad prawa Unii nie ma żadnego związku z rzeczywistością lub z przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, a rzeczone zasady nie mogą znaleźć zastosowania w tym sporze (zob. w szczególności wyroki: z dnia 1 października 2009 r. w sprawie C-567/07 Woningstichting Sint Servatius, Zb.Orz. s. I-9021, pkt 43; z dnia 22 grudnia 2010 r. w sprawie C-245/09 Omalet, Zb.Orz. s. I-13771, pkt 11).
            45. Pytania prejudycjalne, w zakresie, w jakim dotyczą one art. 67 TFUE, 82 TFUE i art. 91 ust. 1 lit. c) TFUE, należy zatem uznać za niedopuszczalne.
            46. W odniesieniu do aktów prawa wtórnego sąd krajowy w uzasadnieniu swojego postanowienia powołuje się na porozumienie o współpracy, na konwencję o zakazie prowadzenia pojazdów, a także na decyzję ramową.
            47. W tym względzie należy jednak przypomnieć, że akty te znajdują podstawę prawną w postanowieniach tytułu VI traktatu UE w wersji poprzedzającej traktat z Lizbony.
            48. Jak bowiem wynika z art. 35 ust. 1 i 2 UE, Trybunał był właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym o wykładni decyzji ramowych, decyzji oraz wykładni konwencji sporządzonych na mocy rzeczonego tytułu VI tylko pod warunkiem, że dane państwo członkowskie złożyło oświadczenie, w którym uznało ową kompetencję.
            49. W tym względzie bezsporne jest, że Republika Bułgarii nie złożyła takiego oświadczenia. Ponadto przepis krajowy taki jak art. 628 ust. 1 kodeksu postępowania cywilnego, do którego odwołuje się sąd krajowy i który ogranicza się zresztą do powtórzenia w istocie postanowień art. 267 TFUE, w żadnym wypadku nie może być uważany za równoważny takiemu oświadczeniu.
            50. Ponadto z art. 10 Protokołu nr 36 w sprawie postanowień przejściowych stanowiącego załącznik do traktatu FUE wynika, że w odniesieniu do aktów prawnych Unii w dziedzinie współpracy policyjnej i współpracy sądowej w sprawach karnych, które zostały przyjęte przed wejściem w życie traktatu z Lizbony, uprawnienia przyznane Trybunałowi na mocy rzeczonego tytułu VI traktatu UE – w wersji wcześniejszej niż wskazana data – pozostają niezmienione przez okres pięciu lat po tej dacie, także w przypadku gdy zostały one uznane zgodnie z art. 35 ust. 2 tego ostatniego traktatu.
            51. Z powyższego wynika, że Trybunał nie ma żadnych kompetencji do orzekania w przedmiocie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym pochodzącego od sądu krajowego, jeżeli wniosek ten dotyczy porozumienia o współpracy, konwencji o zakazie prowadzenia pojazdów, a także decyzji ramowej.
            52. W uzasadnieniu swojej decyzji sąd krajowy przywołuje również zasadę wzajemnego uznawania orzeczeń wydanych w innym państwie członkowskim i dotyczących naruszeń zasad ruchu drogowego, aby dojść do wniosku, że jego zdaniem prawo Unii sprzeciwia się uregulowaniu krajowemu, które nie przyznaje prawa do środka zaskarżenia decyzji dotyczących odebrania punktów prawa jazdy.
            53. W tym względzie wystarczy jednak stwierdzić, że zasada taka z założenia może dotyczyć wyłącznie postępowań o charakterze transgranicznym, dotyczących uznawania i wykonywania orzeczenia w państwie członkowskim innym niż to, w którym zostało ono wydane.
            54. W niniejszej sprawie spór przed sądem krajowym jest czysto wewnętrzny. Dotyczy bowiem osoby, która zamieszkuje terytorium Republiki Bułgarii i zaskarżyła decyzję, jaką organy tego państwa członkowskiego ukarały ją w następstwie wypadku w ruchu drogowym, który miał miejsce w tym samym państwie członkowskim. Zatem interpretacja rzeczonej zasady wzajemnego uznawania jest pozbawiona wszelkiego znaczenia dla rozwiązania tego sporu.
            55. Ponadto sąd krajowy zastanawia się, czy prawo Unii sprzeciwia się zasadom prawa bułgarskiego będącym przedmiotem sporu przed tym sądem w zakresie, w jakim naruszają one prawo do skutecznego środka zaskarżenia ustanowionego przez art. 6 EKPC, jak również przez art. 47 i 48 karty.
            56. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wymogi wynikające z ochrony praw podstawowych wiążą państwa członkowskie we wszystkich wypadkach, w których stosują one prawo Unii (zob. postanowienia: z dnia 12 listopada 2010 r. w sprawie C-339/10 Asparuchow Estow i in., Zb.Orz. s. I-11465, pkt 13; z dnia 1 marca 2011 r. w sprawie C-457/09 Chartry, Zb.Orz. s. I-819, pkt 25; a także z dnia 14 grudnia 2011 r. w sprawach połączonych C-483/11 i C-484/11 Boncea i in., pkt 29).
            57. Ponadto art. 51 ust. 1 karty stanowi, że jej postanowienia mają zastosowanie do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii, a zgodnie z art. 6 ust. 1 TUE, który przyznaje karcie taką samą moc prawną jak traktatom, nie ustanawia on żadnej nowej kompetencji dla Unii.
            58. Zatem w ramach wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 267 TFUE, jeżeli przepisy krajowe wchodzą w zakres stosowania prawa Unii, Trybunał powinien dostarczyć wszelkich elementów wykładni koniecznych do oceny przez sąd krajowy zgodności tych przepisów z prawami podstawowymi, jakie w szczególności wynikają z karty (zob. podobnie wyroki: z dnia 29 maja 1997 r. w sprawie C-299/95 Kremzow, Rec. s. I-2629, pkt 15; a także z dnia 15 listopada 2011 r. w sprawie C-256/11 Dereci i in., Zb.Orz. s. I-11315, pkt 72).
            59. W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego nie wynika, aby przepisy krajowe stanowiły środek wdrażający prawo Unii lub wykazywały inne elementy powiązania z tym prawem. Nie została więc stwierdzona kompetencja Trybunału do wydania orzeczenia w przedmiocie odesłania prejudycjalnego w zakresie, w jakim dotyczy ono prawa podstawowego do skutecznej skargi (zob. ww. postanowienia: w sprawie Asparuchow Estow i in., pkt 14; w sprawie Chartry, pkt 25, 26; a także w sprawach połączonych Boncea i in., pkt 34).
            60. Z powyższego wynika, że złożony przez Administratiwen syd Sofija-grad wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy uznać za niedopuszczalny.
            W przedmiocie kosztów
            61. Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

            Sentencja
            Z powyższych względów Trybunał (ósma izba) orzeka, co następuje:
            Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Administratiwen syd Sofija-grad (Bułgaria) postanowieniem z dnia 27 grudnia 2010 r. (sprawa C-27/11) jest niedopuszczalny.


Wyrok Trybunału (szósta izba) z dnia 17 maja 2001 r. # TNT Traco SpA przeciwko Poste Italiane SpA i innym. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunale civile di Genova - Włochy. # Sprawa C-340/99.


title: Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 10 listopada 2011 r.#Commissioners for Her Majesty’s Revenue and Customs przeciwko The Rank Group plc.#Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) i Upper Tribunal (Tax and Chancery Chamber) - Zjednoczone Królestwo.#Podatki - Szósta dyrektywa VAT - Zwolnienia - Artykuł 13 część B lit. f) - Zakłady, loterie i inne gry losowe lub hazardowe - Zasada neutralności podatkowej - Mechaniczne bingo pieniężne z wygranymi gotówkowymi ("mechanised cash bingo") - Automaty wrzutowe - Praktyka administracyjna odbiegająca od przepisów ustawowych - Środek obrony oparty na należytej staranności ("due diligence").#Sprawy połączone C-259/10 i C-260/10.

text:
      Sprawy połączone C‑259/10 i C‑260/10
      Commissioners for Her Majesty’s Revenue and Customs
      przeciwko
      The Rank Group plc
      (wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnymzłożone przez Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) i Upper Tribunal (Tax and Chancery Chamber))

      Podatki – Szósta dyrektywa VAT – Zwolnienia – Artykuł 13 część B lit. f) – Zakłady, loterie i inne gry losowe lub hazardowe – Zasada neutralności podatkowej – Mechaniczne bingo pieniężne z wygranymi gotówkowymi („mechanised cash bingo”) – Automaty wrzutowe – Praktyka administracyjna odbiegająca od przepisów ustawowych – Środek obrony oparty na należytej staranności („due diligence”)
      Streszczenie wyroku
      1.        Postanowienia podatkowe – Harmonizacja ustawodawstw – Podatki obrotowe – Wspólny system podatku od wartości dodanej – Świadczenie
            usług – Różnica w traktowaniu dwóch usług identycznych lub podobnych z punktu widzenia konsumenta – Naruszenie zasady neutralności
            podatkowej
      (dyrektywa Rady 77/388)
      2.        Postanowienia podatkowe – Harmonizacja ustawodawstw – Podatki obrotowe – Wspólny system podatku od wartości dodanej – Zwolnienia
            – Zwolnienie z podatku gier losowych – Prawo państw członkowskich do określania warunków i ograniczeń zwolnienia – Granice
            – Przestrzeganie zasady neutralności podatkowej
      (dyrektywa Rady 77/388, art. 13 część B lit. f))
      3.        Postanowienia podatkowe – Harmonizacja ustawodawstw – Podatki obrotowe – Wspólny system podatku od wartości dodanej – Zwolnienia
            – Zwolnienie z podatku gier losowych – Prawo państw członkowskich do określania warunków i ograniczeń zwolnienia – Granice
            – Przestrzeganie zasady neutralności podatkowej
      (dyrektywa Rady 77/388, art. 13 część B lit. f))
      4.        Postanowienia podatkowe – Harmonizacja ustawodawstw – Podatki obrotowe – Wspólny system podatku od wartości dodanej – Zwolnienia
            – Zwolnienie z podatku gier losowych – Prawo państw członkowskich do określania warunków i ograniczeń zwolnienia – Granice
            – Przestrzeganie zasady neutralności podatkowej
      (dyrektywa Rady 77/388, art. 13 część B lit. f))
      5.        Postanowienia podatkowe – Harmonizacja ustawodawstw – Podatki obrotowe – Wspólny system podatku od wartości dodanej – Zwolnienia
            – Zwolnienie z podatku gier losowych – Prawo państw członkowskich do określania warunków i ograniczeń zwolnienia – Granice
            – Przestrzeganie zasady neutralności podatkowej
      (dyrektywa Rady 77/388, art. 13 część B lit. f))
      1.        Zasadę neutralności podatkowej należy interpretować w ten sposób, że odmienne traktowanie pod względem podatku od wartości
         dodanej dwóch usług identycznych lub podobnych z punktu widzenia konsumenta i zaspakajających te same jego potrzeby wystarczy,
         aby stwierdzić naruszenie tej zasady. Naruszenie takie nie wymaga więc, aby ponadto stwierdzić faktyczne istnienie konkurencji
         między danymi usługami bądź zakłócenie konkurencji z uwagi na rzeczone odmienne traktowanie.

      (por. pkt 36; pkt 1 sentencji)
      2.        W obliczu istnienia odmiennego traktowania dwóch gier losowych ze względu na przyznanie zwolnienia z podatku od wartości dodanej
         na mocy art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy 77/388 w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich w odniesieniu
         do podatków obrotowych, zasadę neutralności podatkowej należy interpretować w ten sposób, że nie można uwzględniać okoliczności,
         iż te dwie gry należą do różnych kategorii zezwoleń i podlegają różnym systemom prawnym w zakresie kontroli i regulacji.

      Przepis ten pozostawia państwom członkowskim szeroki zakres swobodnego uznania w zakresie zwolnienia lub opodatkowania wskazanych
         w nim czynności, skoro pozwala im na określenie warunków i ograniczeń, od których może być uzależnione przyznanie tego zwolnienia,
         pod warunkiem przestrzegania zasady neutralności podatkowej.

      W ramach badania porównywalnego charakteru dwóch gier losowych, których zróżnicowane traktowanie może wskazywać na naruszenie
         zasady neutralności podatkowej nie ma znaczenia legalny lub nielegalny charakter prowadzenia gier losowych, tożsamość podmiotów
         urządzających rzeczone gry i eksploatujących automaty do gier, ani forma prawna, w jakiej wykonują one tę działalność. Podobnie
         jeśli chodzi o różnice pomiędzy z jednej strony, pubami i barami oraz salonami gier, i z drugiej strony, kasynami posiadającymi
         zezwolenie w odniesieniu do ram, w jakich oferowane są tam gry hazardowe, a w szczególności dostępność geograficzna i czasowa,
         a także otoczenie. Wreszcie okoliczność, że tylko jeden z rodzajów gier jest opodatkowany niezharmonizowanym podatkiem, nie
         może uzasadniać wniosku, że te rodzaje gier nie są porównywalne.

      (por. pkt 40, 41, 45–48, 51; pkt 2 sentencji)
      3.        Do celów oceny w świetle zasady neutralności podatkowej, czy dwa rodzaje automatów wrzutowych są podobne i wymagają tego samego
         traktowania pod względem podatku od wartości dodanej, należy zbadać, czy korzystanie z tych rodzajów jest porównywalne z punktu
         widzenia przeciętnego konsumenta i odpowiada tym samym jego potrzebom, przy czym czynnikami, jakie można wziąć pod uwagę w tym
         zakresie, są w szczególności minimalne i maksymalne wysokości stawek i nagród, a także prawdopodobieństwo wygranej.

      (por. pkt 58; pkt 3 sentencji)
      4.        Zasadę neutralności podatkowej należy interpretować w ten sposób, że podatnik nie jest uprawniony do żądania zwrotu podatku
         od wartości dodanej zapłaconego od określonych usług na podstawie naruszenia tej zasady, gdy organy podatkowe danego państwa
         członkowskiego w praktyce potraktowały świadczenie podobnych usług jako usługi zwolnione, mimo że nie są one zwolnione z podatku
         od wartości dodanej na podstawie właściwych przepisów krajowych.

      W istocie nawet jeśli administracja publiczna stosująca praktykę ogólną może być nią związana, niemniej jednak zasada równego
         traktowania – która w dziedzinie podatku od wartości dodanej wyrażana jest przez zasadę neutralności podatkowej – musi pozostawać
         w zgodzie z przestrzeganiem legalności, zgodnie z którym nikt nie może przywoływać na swój użytek bezprawności popełnionej
         na korzyść osoby trzeciej. Wynika z tego, że podatnik może domagać się traktowania pod względem podatkowym określonej usługi
         takiego samego jak innej usługi tylko wtedy, gdy to ostatnie traktowanie nie jest zgodne z właściwymi przepisami krajowymi.

      (por. pkt 61–64; pkt 4 sentencji)
      5.        Zasadę neutralności podatkowej należy interpretować w ten sposób, że państwo członkowskie, które skorzystało ze swobodnego
         uznania przyznanego przez art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy 77/388 w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich
         w odniesieniu do podatków obrotowych, i zwolniło z podatku od wartości dodanej udostępnienie wszelkich środków do grania w gry
         losowe, wyłączając z tego zwolnienia jedną kategorię urządzeń spełniającą określone kryteria, nie może sprzeciwić się żądaniu
         zwrotu podatku od wartości dodanej opartemu na naruszeniu tej zasady na tej podstawie, że działało z należytą starannością
         przy opracowaniu nowego rodzaju urządzenia niespełniającego tych kryteriów.

      Skutek bezpośredni przepisu dyrektywy, takiego jak art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy 77/388, nie zależy ani od istnienia
         winy umyślnej lub niedbalstwa, jakich dopuściło się dane państwo członkowskie przy transpozycji omawianej dyrektywy, ani od
         istnienia wystarczająco istotnego naruszenia prawa Unii. Zatem wspomniany przepis ma bezpośredni skutek w tym znaczeniu, że
         podmiot urządzający grę lub eksploatujący automat do gier losowych może powołać się na ten przepis przed sądem krajowym, aby
         zapobiec zastosowaniu niezgodnych z nim przepisów prawa krajowego.

      (por. pkt 69, 70, 74; pkt 5 sentencji)
WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)
      z dnia 10 listopada 2011 r.(*)

      Podatki – Szósta dyrektywa VAT – Zwolnienia – Artykuł 13 część B lit. f) – Zakłady, loterie i inne gry losowe lub hazardowe – Zasada neutralności podatkowej – Mechaniczne bingo pieniężne z wygranymi gotówkowymi („mechanised cash bingo”) – Automaty wrzutowe – Praktyka administracyjna odbiegająca od przepisów ustawowych – Środek obrony oparty na należytej staranności („due diligence”)
      W sprawach połączonych C‑259/10 i C‑260/10
      mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Court
         of Appeal (England & Wales) (Civil Division) (Zjednoczone Królestwo) i Upper Tribunal (Tax and Chancery Chamber) (Zjednoczone
         Królestwo), postanowieniami z dnia 20 i 19 kwietnia 2010 r., które wpłynęły do Trybunału w dniu 26 maja 2010 r., w postępowaniach:

      Commissioners for Her Majesty’s Revenue and Customs
      przeciwko
      The Rank Group plc,

      TRYBUNAŁ (trzecia izba),
      w składzie: K. Lenaerts, prezes izby, R. Silva de Lapuerta, G. Arestis, T. von Danwitz (sprawozdawca) i D. Šváby, sędziowie,
      rzecznik generalny: Y. Bot,
      sekretarz: B. Fülöp, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 30 czerwca 2011 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu The Rank Group plc przez K. Lasoka, QC, oraz V. Sloane, barrister, upoważnionych przez P. Drinkwatera, solicitor,
      –        w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez S. Hathawaya, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez G. Peretza,
         barrister,

      –        w imieniu Komisji Europejskiej przez R. Lyala, działającego w charakterze pełnomocnika,
      podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni zasady neutralności podatkowej w ramach stosowania art. 13
         część B lit. f) szóstej dyrektywy Rady 77/388/EWG z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich
         w odniesieniu do podatków obrotowych – wspólny system podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa wymiaru podatku (Dz.U.
         L 145, s. 1, zwanej dalej „szóstą dyrektywą”).

      2        Wnioski te zostały złożone w ramach dwóch sporów pomiędzy Commissioners for Her Majesty’s Revenue and Customs (zwanym dalej
         „Commissioners”) a The Rank Group plc (zwaną dalej „Rank”) w przedmiocie odmowy Commissioners wobec złożonego przez Rank wniosku
         o zwrot, dotyczącego podatku od wartości dodanej (zwanego dalej „podatkiem VAT”) zapłaconego przez nią za usługi świadczone
         w ramach określonych gier w latach 2002–2005.

       Ramy prawne
       Uregulowania Unii
      3        Artykuł 2 pkt 1 szóstej dyrektywy opodatkowuje podatkiem VAT „dostaw[ę] towarów lub usług świadczon[ą] [świadczenie usług
         dokonywane] odpłatnie na terytorium kraju przez podatnika, który jako taki występuje [działającego w takim charakterze]”.

      4        Artykuł 13 rzeczonej dyrektywy, zatytułowany „Zwolnienia na terytorium kraju”, stanowi:

      „[...]
      B.      Pozostałe zwolnienia
      Nie naruszając innych przepisów Wspólnoty, państwa członkowskie zwalniają, na warunkach, które ustalają w celu zapewnienia
         właściwego i prostego zastosowania zwolnień od podatku i zapobieżenia oszustwom podatkowym, unikaniu opodatkowania lub nadużyciom:

      [...]
      f)      zakłady, loterie i inne rodzaje hazardu [gry losowe lub hazardowe], w oparciu o warunki i ograniczenia nałożone przez każde
         z państw członkowskich;

      [...]”.
       Uregulowania krajowe
       Uregulowania dotyczące podatku VAT
      5        Zgodnie z art. 31 ust. 1 Value Added Tax Act 1994 (ustawy o podatku VAT z 1994 r.), w brzmieniu obowiązującym w dacie okoliczności
         faktycznych przed sądem krajowym (zwanej dalej „ustawą VAT 1994”), dostawa towarów lub świadczenie usług są zwolnione, jeżeli
         odpowiadają jednej z transakcji opisanych w załączniku 9 do tej ustawy.

      6        Grupa 4 tego załącznika 9, zatytułowana „Zakłady, gry i loterie” w pkt 1 przewidywała zwolnienie udostępnienia jakichkolwiek
         środków do dokonywania zakładów lub uczestnictwa w jakichkolwiek grach losowych.

      7        Uwagi 1–3 wskazanej grupy 4 stanowiły:

      „(1)      Pozycja 1 nie obejmuje:
      [...]
      (b)      przyznania prawa do udziału w grze, z tytułu którego może być pobierana opłata zgodnie z przepisami art. 14 Gaming Act 1968
         [ustawy o grach z 1968 r.] […]

      [...]
      (d)      udostępnienia automatu do gier.
      [...]
      (2)      »Gra hazardowa« ma to samo znaczenie co w ustawie o grach z 1968 r. [...]
      (3)      »Automat do gier« oznacza automat, który spełnia następujące warunki:
      (a)      został skonstruowany lub dostosowany do grania w grę losową za jego pomocą;
      (b)      gra na nim jest odpłatna (z wyjątkiem przypadku nieodpłatnej gry możliwej dzięki pomyślnemu dla gracza wynikowi poprzedniej
         gry), a płatność następuje poprzez włożenie do automatu monety lub żetonu [po 2003 r. – monety, żetonu lub innego przedmiotu],
         albo w każdy inny sposób; oraz

      (c)      element losowy w grze zapewniany jest przez ten automat”.
       Uregulowania dotyczące gier i zakładów
      8        Artykuł 52 ust. 1 ustawy o grach z 1968 r., w brzmieniu obowiązującym w dacie okoliczności faktycznych (zwanej dalej „ustawą
         o grach z 1968 r.”), przewidywał, że dla celów tej ustawy termin „grać” (gaming) oznacza uprawianie gry losowej w celu uzyskania
         wygranej pieniężnej lub nagrody posiadającej wartość pieniężną, a termin „maszyna”(machine) obejmuje wszelkie automaty.

      9        Artykuł 26 ust. 1 i 2 rzeczonej ustawy stanowił:

      „1.      [Część III] niniejszej ustawy znajduje zastosowanie do każdego automatu:
      a)      który został skonstruowany lub dostosowany do grania w grę losową za jego pomocą, oraz
      b)      w którym znajduje się otwór do wkładania pieniędzy lub ekwiwalentu pieniądza, w postaci monet lub żetonów.
      2.      Odwołanie się w poprzednim ustępie do grania w gry losowe za pomocą automatu obejmuje granie w gry losowe częściowo za pomocą
         automatu, a częściowo w inny sposób, jeżeli (ale tylko jeżeli) element losowy w grze zapewniany jest przez ten automat”.

      10      Automat odpowiadający tej definicji „automatu do gier” mógł być wykorzystywany tylko w lokalach, w stosunku do których wydano
         zezwolenie, i z zachowaniem określonych warunków dotyczących wysokości stawek i nagród, a także liczby automatów znajdujących
         się w danym miejscu. Jeżeli działalność wykonywana za pomocą określonego automatu była „grą”, ale automat nie odpowiadał powyższej
         definicji, jego wykorzystywanie regulowały inne przepisy ustawowe przewidujące m.in. inne limity w odniesieniu do stawek i nagród.

      11      Natomiast działalność uważana za zakłady była uregulowana Betting, Gaming and Lotteries Act 1963 (ustawą z 1963 r. o zakładach,
         grach i loteriach). Gdy klient chciał dokonać zakładu w lokalu, musiał zwrócić się do lokali posiadających odpowiednie zezwolenie
         na przyjmowanie zakładów (licensed betting offices – licencjonowanych punktów przyjmowania zakładów, zwanych dalej „LBO”).

      12      Lokal mógł uzyskać zezwolenie na oferowanie albo zakładów, albo gier. Ponadto warunki uzyskania zezwolenia i system mający
         zastosowanie do lokali posiadających zezwolenie różniły się, jeśli chodzi m.in. o sprzedaż alkoholu i godziny otwarcia. Zakłady
         były zastrzeżone dla LBO, a gry – dla kasyn, pubów, barów, salonów gry w bigo i salonów gier.

       Postępowania przed sądami krajowymi i pytania prejudycjalne
      13      Rank jest członkiem‑przedstawicielem grupy podatkowej dla celów podatku VAT, która prowadzi kluby bingo i kasyna w Zjednoczonym
         Królestwie, w których udostępnia się klientom m.in. mechaniczne bingo pieniężne („mechnised cash bingo”, zwane dalej „mc-bingo”),
         a także automaty wrzutowe.

      14      Po zadeklarowaniu i zapłaceniu Commissioners podatku VAT od usług świadczonych za pomocą mc-bingo i automatów wrzutowych Rank
         wniosła dwie skargi do Value Added Tax Tribunal, obecnie First-tier Tribunal (Tax Chamber) (zwanego dalej „Tribunal”) o zwrot
         tego podatku. Pierwsza skarga dotyczy opodatkowania mc-bingo między dniem 1 stycznia 2003 r. a dniem 31 grudnia 2005 r., druga
         dotyczy opodatkowania automatów wrzutowych pomiędzy dniem 1 października 2002 r. a dniem 5 grudnia 2005 r.

      15      Skargi te co do istoty były oparte na argumencie, że różne rodzaje mc-bingo i automatów wrzutowych są traktowane w odmienny
         sposób w przepisach dotyczących podatku VAT, mimo że są porównywalne, a nawet identyczne z punktu widzenia konsumenta, oraz
         że w związku z tym opodatkowanie podatkiem VAT określonych rodzajów mc-bingo i automatów wrzutowych narusza zasadę neutralności
         podatkowej.

       Skarga dotycząca mc-bingo
      16      W mc-bingo grało się w seriach obejmujących kilka gier. Podczas gdy kwota stawki była ogłoszona wcześniej, kwota wygranej,
         która zależała od liczby uczestników danej gry, mogła się zmieniać podczas bloku gier, a nawet podczas pierwszej części gry
         i niekoniecznie była znana graczom w czasie obstawiania.

      17      Między stronami postępowań przed sądami krajowymi bezsporne jest, że ze względu na odesłanie w uwadze 1 lit. b) grupy 4 załącznika
         9 do ustawy VAT 1994 do ustawy o grach z 1968 r., mc-bingo było zwolnione z podatku VAT tylko wtedy, gdy stawka wynosiła nie
         więcej niż 50 pensów, a nagroda wynosiła nie więcej niż 25 funtów szterlingów. Natomiast jeżeli jeden z tych dwóch warunków
         nie był spełniony, dana gra nie była zwolniona z tego podatku. Bezsporne jest też, że te dwa rodzaje gier mc-bingo były identyczne
         z punktu widzenia konsumenta. Commissioners twierdził, że nie występuje jednak naruszenie zasady neutralności podatkowej,
         ponieważ nie wykazano, iż rzeczone odmienne traktowanie miało wpływ na konkurencję między tymi grami.

      18      Wyrokiem z dnia 15 maja 2008 r. Tribunal uwzględnił żądania Rank. Odwołanie Commissioners od tego wyroku zostało oddalone
         przez High Court of Justice (England & Wales), Chancery Division, orzeczeniem z dnia 9 czerwca 2009 r. Commissioners wniósł
         zatem skargę na to orzeczenie do Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division).

       Skarga dotycząca automatów wrzutowych
      19      W odniesieniu do automatów wrzutowych zwolnienie z podatku VAT przewidziane w grupie 4 pkt 1 załącznika 9 do ustawy VAT 1994
         nie miało zastosowania, gdy dana maszyna udostępniona graczowi była „automatem do gier” w rozumieniu uwagi 1 lit. d) i uwagi 3
         w grupie 4.

      20      W tym względzie automaty wrzutowe wykorzystywane przez Rank i jako takie uważane za automaty do gier, które jednocześnie należą
         do części trzeciej ustawy o grach z 1968 r. (zwane dalej „automatami z części III”), są porównywane do dwóch innych rodzajów
         automatów wrzutowych, w szczególności w zależności od okoliczności, czy występuje element losowy w grze, na żądanie oprogramowania
         gry zainstalowanego w automacie, z którego korzysta gracz, przez sam ten automat.

      21      W odniesieniu do opodatkowanych automatów z części III rzeczony element jest dostarczany przez elektroniczny generator liczb
         losowych (electronic random number generator) fizycznie zainstalowany w automacie, z którego korzysta gracz. Natomiast pierwszy
         rodzaj automatów wrzutowych służący porównaniu (zwany dalej „automatami odniesienia I”) tworzą automaty, z których wiele jest
         podłączonych elektronicznie do elektronicznego generatora liczb losowych wspólnie i oddzielnie, który w każdym razie znajduje
         się w tych samych lokalach, co terminale, z których korzystają gracze.

      22      Drugi rodzaj automatów wrzutowych służący porównaniu tworzą „terminale do zakładów bukmacherskich” („fixed odds betting terminals”,
         zwane dalej „FOBT”), które mogą być instalowane wyłącznie w LBO. Gracz korzystający z FOBT zakładał się o wynik wirtualnych
         wydarzenia lub gry, tj. „format”, załadowanych do oprogramowania FOBT, wkładając do terminala opłatę. Wystąpienie wirtualnych
         zdarzenia lub gry było stwierdzane za pomocą elektronicznego generatora liczb losowych znajdującego się poza lokalem danego
         LBO. Spór w kwestii, czy w świetle prawa regulującego gry określone formaty dostępne w FOBT pozwalają „zakładać się” lub „grać”,
         nie został rozstrzygnięty w orzeczeniu z uwagi na zawarcie porozumienia między zainteresowanymi stronami. Ponieważ FOBT nie
         odpowiadały definicji „automatu do gier” w rozumieniu ustawy o podatku VAT, były zwolnione z tego podatku. Jednakże osiągane
         z nich dochody podlegały opodatkowaniu ogólnym podatkiem od zakładów.

      23      Przed Tribunal bezsporne było, że opodatkowane automaty z części III i automaty odniesienia I są podobne z punktu widzenia
         konsumentów. Jednakże Commissioners zakwestionował m.in., że te dwie kategorie automatów znajdują się we wzajemnej konkurencji
         oraz że automaty odniesienia I są faktycznie zwolnione na podstawie prawa krajowego.

      24      Wyrokiem z dnia 19 sierpnia 2008 r. Tribunal w niektórych spornych kwestiach orzekł na korzyść Rank, odraczając na późniejszą
         datę swoją decyzję w przedmiocie pozostałych kwestii. W tym pierwszym wyroku Tribunal uznał w szczególności, że automaty odniesienia I
         były zwolnione z podatku VAT na podstawie przepisów krajowych. W każdym razie w praktyce Commissioners świadomie traktował
         automaty odniesienia I jako zwolnione.

      25      Odwołanie Commissioners od tego wyroku zostało oddalone przez High Court of Justice (England & Wales), Chancery Division,
         w dniu 8 czerwca 2009 r. Wniósł on apelację od tego orzeczenia do Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division), zaskarżając
         w szczególności istnienie odpowiedniej praktyki, której przedmiotem jest zwolnienie z podatku VAT automatów odniesienia I.

      26      W dniu 11 grudnia 2009 r. Tribunal wydał wyrok korzystny dla Rank w kwestiach opisanych na wstępie. Co do automatów odniesienia I
         uznał on, że Commissioners nie może podnosić jako środka obrony, iż działał z należytą starannością („due diligence”), nawet
         jeśli rzeczone automaty zostały wprowadzone na rynek dopiero po przyjęciu omawianych przepisów krajowych. Tribunal stwierdził
         również istnienie naruszenia zasady neutralności podatkowej wobec FOBT, które na wysokim poziome abstrakcji są podobne do
         automatów z części III z punktu widzenia większości graczy. Dwa rodzaje automatów uważa się po prostu za automaty do gier
         pieniężnych. Różnice są albo nieznane większości konsumentów, albo nie mają dla nich znaczenia.

      27      Commissioners wniósł skargę na to orzeczenie z dnia 11 grudnia 2009 r. do Upper Tribunal (Tax and Chancery Chamber). Skarga
         ta dotyczy w szczególności badania podobieństwa opodatkowanych automatów wrzutowych i FOBT, a także odrzucenia argumentu opartego
         na należytej staranności.

       Pytania prejudycjalne w sprawie C‑259/10
      28      Uznając, iż rozstrzygnięcie zawisłej przed nim sprawy zależy od wykładni prawa Unii, Court of Appeal (England and Wales) (Civil
         Division) (wydział cywilny sądu apelacyjnego dla Anglii i Walii) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału
         z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy zróżnicowane traktowanie pod względem podatku VAT:
      –        świadczenia usług, które są identyczne z punktu widzenia konsumentów, lub
      –        świadczenia usług podobnych, które zaspokajają te same potrzeby konsumentów,
      jest samo w sobie wystarczające do ustalenia, że nastąpiło naruszenie zasady neutralności podatkowej, czy też należy wziąć
         pod uwagę (a jeśli tak, to w jaki sposób):

      a)      kontekst gospodarczy i regulacyjny;
      b)      czy istnieje konkurencja pomiędzy identycznymi usługami lub, ewentualnie, podobnymi usługami będącymi przedmiotem analizy,
         lub

      c)      czy zróżnicowane traktowanie pod względem podatku VAT doprowadziło do zakłócenia konkurencji?
      2)      Czy podatnik, którego świadczenia są na gruncie prawa krajowego opodatkowane podatkiem VAT [ze względu na skorzystanie przez
         państwo członkowskie ze swobodnego uznania przysługującego mu na podstawie art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy], jest
         uprawniony do żądania zwrotu podatku VAT zapłaconego z tytułu tych świadczeń na podstawie naruszenia zasady neutralności podatkowej,
         wynikającego ze sposobu traktowania pod względem podatku VAT innych świadczeń (zwanych dalej »świadczeniami porównywanymi«),
         jeżeli:

      a)      na gruncie prawa krajowego świadczenia porównywane były opodatkowane podatkiem VAT, lecz
      b)      organ podatkowy państwa członkowskiego stosował praktykę traktowania świadczeń porównywanych jako zwolnionych z podatku VAT?
      3)      Jeżeli odpowiedź na pytanie drugie jest twierdząca, jakie postępowanie należy uważać za odpowiednią praktykę, a w szczególności:
      a)      czy jest konieczne, by organ podatkowy złożył jasne i jednoznaczne oświadczenie, że świadczenia porównywane będą traktowane
         jako zwolnione z podatku VAT;

      b)      czy ma znaczenie, że w chwili składania oświadczenia organ podatkowy nie zrozumiał lub nie zrozumiał w pełni faktów istotnych
         dla prawidłowego traktowania świadczeń porównywanych pod względem podatku VAT, oraz

      c)      czy ma znaczenie, że podatnik nie zadeklarował, a organ podatkowy nie domagał się podatku VAT z tytułu świadczeń porównywanych,
         ale później organ podatkowy przystąpił do odzyskiwania tego podatku z uwzględnieniem zwykłych terminów przedawnienia na gruncie
         prawa krajowego?

      4)      Jeżeli różnica w traktowaniu pod względem podatkowym wynika ze stałej praktyki krajowych organów podatkowych, opartej na powszechnie
         przyjętym rozumieniu rzeczywistego sensu prawa krajowego, to czy dla istnienia naruszenia zasady neutralności podatkowej ma
         jakiekolwiek znaczenie, że:

      a)      organy podatkowe zmieniają następnie swoją praktykę;
      b)      sąd krajowy następnie orzeka, że zmieniona praktyka odzwierciedla właściwy sens prawa krajowego;
      c)      ze względu na zasady prawa krajowego lub prawa europejskiego, w tym zasady: uzasadnionych oczekiwań, estoppel, pewności prawa
         i niedziałania prawa wstecz lub na terminy przedawnienia, państwo członkowskie nie może pobrać podatku VAT od świadczeń uznanych
         uprzednio za zwolnione?”.

       Pytania prejudycjalne w sprawie C‑260/10
      29      Upper Tribunal (Tax and Chancery Chamber), również uznając, iż rozstrzygnięcie zawisłej przed nim sprawy zależy od wykładni
         prawa Unii, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      W sytuacji, gdy państwo członkowskie w ramach swobodnego uznania przysługującego mu na podstawie art. 13 część B lit. f) szóstej
         dyrektywy objęło określone rodzaje automatów do gier losowych [automaty z części III] zakresem podatku VAT, utrzymując jednocześnie
         w mocy zwolnienie odnoszące się do innych automatów [obejmujących (FOBT)], i gdy zarzuca się temu państwu członkowskiemu,
         że naruszyło przez to zasadę neutralności podatkowej, czy porównując [automaty z części III] i FOBT należy uznać za: i) przesądzające,
         lub ii) istotne, że:

      a)      FOBT umożliwiały działania określone w prawie krajowym jako »zakłady« (lub działania, które właściwy organ regulacyjny, dla
         celów wykonywania przysługujących mu kompetencji regulacyjnych, skłonny był uznawać za »zakłady« w rozumieniu prawa krajowego),
         oraz

      b)      [automaty z części III] umożliwiały działania należące na gruncie prawa krajowego do innej kategorii, to znaczy do »gier«,
      a gry i zakłady były przedmiotem różnych systemów regulacji na gruncie przepisów tego państwa członkowskiego dotyczących kontroli
         i regulacji gier hazardowych? Jeśli tak, to jakie są różnice pomiędzy wskazanymi systemami regulacyjnymi, które sąd krajowy
         powinien uwzględnić?

      2)      Badając, czy zasada neutralności podatkowej wymaga takiego samego traktowania pod względem podatkowym obu rodzajów automatów
         wymienionych w pytaniu pierwszym [FOBT i (automatów z części III)], jaki poziom abstrakcji powinien przyjąć sąd krajowy przy
         ocenie, czy produkty te są podobne? W szczególności, w jakim zakresie należy wziąć pod uwagę następujące kwestie:

      a)      podobieństwa i różnice w maksymalnych wysokościach stawek i nagród pomiędzy FOBT i [automatami z części III];
      b)      fakt, że na FOBT można było grać tylko w określonych rodzajach lokali, w stosunku do których wydano zezwolenie na oferowanie
         zakładów, innych niż lokale, w stosunku do których wydano zezwolenie na oferowanie gier, oraz podlegających innej regulacji
         [chociaż w lokalach, w stosunku do których wydano pozwolenie na oferowanie zakładów mogły być udostępnione jednocześnie FOBT
         i nie więcej niż dwa (automaty z części III)];

      c)      fakt, że prawdopodobieństwo wygrania nagrody na FOBT było bezpośrednio związane ze stałymi notowaniami podawanymi do publicznej
         wiadomości, podczas gdy prawdopodobieństwo wygranej na [automatach z części III] mogło być w niektórych przypadkach zmieniane
         przez urządzenie gwarantujące określony procent zwrotu dla operatora i gracza w dłuższym okresie czasu;

      d)      podobieństwa i różnice w formatach dostępnych na FOBT i [automatach z części III];
      e)      podobieństwa i różnice pomiędzy FOBT i [automatami z części III] pod względem interakcji, jaka mogła zaistnieć między graczem
         a urządzeniem;

      f)      czy powyższe kwestie były znane ogółowi graczy korzystających z automatów, albo uznawane przez nich za mające znaczenie lub
         ważne;

      g)      czy różnica w traktowaniu na gruncie podatku VAT jest uzasadniona w świetle którejś z powyższych okoliczności?
      3)      Czy w sytuacji, gdy państwo członkowskie w ramach swobodnego uznania przysługującego mu na podstawie art. 13 część B lit. f)
         szóstej dyrektywy zwolniło gry hazardowe z podatku VAT, lecz objęło nim określony rodzaj automatów do gier losowych:

      a)      przysługuje mu co do zasady możliwość powołania się na argument o dołożeniu należytej staranności wobec zarzutu naruszenia
         przez nie zasady neutralności podatkowej?

      b)      w razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej, jakie czynniki są istotne dla oceny, czy dane państwo członkowskie może zastosować
         ten środek obrony?”.

      30      Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 9 sierpnia 2010 r. sprawy C‑259/10 i C‑260/10 zostały połączone zarówno dla celów
         procedury pisemnej i ustnej, jak i dla wydania wyroku.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytania pierwszego lit. b) i c) w sprawie C‑259/10
      31      Poprzez to pytanie Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) w istocie dąży do ustalenia, czy zasadę neutralności
         podatkowej należy interpretować w ten sposób, że odmienne traktowanie pod względem podatku VAT dwóch usług identycznych lub
         podobnych z punktu widzenia konsumenta i zaspokajających te same jego potrzeby wystarczy, aby stwierdzić naruszenie tej zasady,
         czy też naruszenie takie wymaga, aby ponadto stwierdzić faktyczne istnienie konkurencji między danymi usługami bądź zakłócenie
         konkurencji z uwagi na rzeczone odmienne traktowanie.

      32      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada neutralności podatkowej sprzeciwia się w szczególności temu, aby towary lub usługi
         podobne, które są zatem konkurencyjne wobec siebie, były traktowane odmiennie z punktu widzenia podatku VAT (zob. w szczególności
         wyroki: z dnia 3 maja 2001 r. w sprawie C‑481/98 Komisja przeciwko Francji, Rec. s. I‑3369, pkt 22; z dnia 26 maja 2005 r.
         w sprawie C‑498/03 Kingscrest Associates i Montecello, Zb.Orz. s. I‑4427, pkt 41, 54; z dnia 10 kwietnia 2008 r. w sprawie
         C‑309/06 Marks & Spencer, Zb.Orz. s. I‑2283, pkt 47; a także z dnia 3 marca 2011 r. w sprawie C‑41/09 Komisja przeciwko Niderlandom,
         Zb.Orz. s. I‑831, pkt 66).

      33      Z powyższego opisu rzeczonej zasady wynika, że podobny charakter dwóch usług skutkuje tym, że są one konkurencyjne względem
         siebie.

      34      Zatem faktyczne istnienie konkurencji między dwiema usługami nie stanowi niezależnego i dodatkowego warunku naruszenia zasady
         neutralności podatkowej, jeżeli dane usługi są identyczne lub podobne z punktu widzenia konsumenta i zaspokajają te same jego
         potrzeby (zob. podobnie wyroki: z dnia 23 października 2003 r. w sprawie C‑109/02 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. I‑12691,
         pkt 22, 23; a także z dnia 17 lutego 2005 r. w sprawach połączonych C‑453/02 i C‑462/02 Linneweber i Akritidis, Zb.Orz. s. I‑1131,
         pkt 19–21, 24, 25, 28).

      35      Wniosek ten ma znaczenie również w odniesieniu do istnienia zakłócenia konkurencji. Okoliczność, że dwie usługi identyczne
         lub podobne i zaspokajające te same potrzeby są traktowane odmiennie z punktu widzenia podatku VAT, tytułem ogólnej zasady
         skutkuje zakłóceniem konkurencji (zob. podobnie wyroki: z dnia 29 marca 2001 r. w sprawie C‑404/99 Komisja przeciwko Francji,
         Rec. s. I‑2667, pkt 46, 47; a także z dnia 28 czerwca 2007 r. w sprawie C‑363/05 JP Morgan Fleming Claverhouse Investment
         Trust i The Association of Investment Trust Companies, Zb.Orz. s. I‑5517, pkt 47–51).

      36      W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze lit. b) i c) w sprawie C‑259/10 należy odpowiedzieć, iż zasadę neutralności
         podatkowej należy interpretować w ten sposób, że odmienne traktowanie pod względem podatku VAT dwóch usług identycznych lub
         podobnych z punktu widzenia konsumenta i zaspokajających te same jego potrzeby wystarczy, aby stwierdzić naruszenie tej zasady.
         Naruszenie takie nie wymaga więc, aby ponadto stwierdzić faktyczne istnienie konkurencji między danymi usługami bądź zakłócenie
         konkurencji z uwagi na rzeczone odmienne traktowanie.

       W przedmiocie pytania pierwszego lit. a) w sprawie C‑259/10 i pytania pierwszego w sprawie C‑260/10
      37      Poprzez swoje pytania sądy krajowe w istocie dążą do ustalenia, czy w obliczu odmiennego traktowania dwóch gier losowych ze
         względu na przyznanie zwolnienia z podatku VAT na mocy art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy zasadę neutralności podatkowej
         należy interpretować w ten sposób, że powinno się, bądź nie, uwzględnić okoliczność, iż te dwie gry należą do różnych kategorii
         zezwoleń i podlegają różnym systemom prawnym w zakresie kontroli i regulacji.

      38      Zgodnie z art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy zakłady, loterie i inne gry losowe lub hazardowe są zwolnione z podatku
         VAT z zastrzeżeniem warunków i ograniczeń określonych przez każde z państw członkowskich.

      39      Zwolnienie to jest uzasadnione względami praktycznymi, z uwagi na trudności, z jakimi wiąże się stosowanie podatku VAT do
         gier losowych, a nie, tak jak to ma miejsce w przypadku niektórych usług świadczonych w interesie powszechnym w sektorze socjalnym,
         chęcią zagwarantowania ich korzystniejszego traktowania w dziedzinie podatku VAT (zob. wyroki: z dnia 13 lipca 2006 r. w sprawie
         C‑89/05 United Utilities, Zb.Orz. s. I‑6813, pkt 23; z dnia 10 czerwca 2010 r. w sprawie C‑58/09 Leo-Libera, Zb.Orz. s. I‑5189,
         pkt 24).

      40      Z samego brzmienia art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy wynika, iż przepis ten pozostawia państwom członkowskim szeroki
         zakres swobodnego uznania w zakresie zwolnienia lub opodatkowania wskazanych w nim czynności, skoro pozwala im na określenie
         warunków i ograniczeń, od których może być uzależnione przyznanie tego zwolnienia (zob. ww. wyrok w sprawie Leo-Libera, pkt 26).

      41      Jednakże zgodnie z tym przepisem, gdy państwa członkowskie korzystają z uprawnienia do określania warunków i ograniczeń zwolnienia,
         a zatem do wyboru, czy opodatkują czynności podatkiem VAT, powinny przestrzegać zasady neutralności podatkowej, która jest
         nieodłączna wspólnemu systemowi podatku VAT (zob. wyrok z dnia 11 czerwca 1998 r. w sprawie C‑283/95 Fischer, Rec. s. I‑3369,
         pkt 27; a także ww. wyrok w sprawach połączonych Linneweber i Akritidis, pkt 24).

      42      Jak bowiem przypomniano w pkt 32 niniejszego wyroku, zasada ta sprzeciwia się temu, aby usługi podobne były traktowane odmiennie
         z punktu widzenia podatku VAT.

      43      W celu ustalenia, czy dwie usługi są podobne w rozumieniu orzecznictwa przywołanego we wskazanym punkcie, należy przede wszystkim
         uwzględnić punkt widzenia przeciętnego konsumenta (zob. analogicznie wyrok z dnia 25 lutego 1999 r. w sprawie C‑349/96 CPP,
         Rec. s. I‑973, pkt 29), unikając sztucznych rozróżnień opartych na nieznaczących różnicach (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie
         Komisja przeciwko Niemcom, pkt 22, 23).

      44      Dwie usługi są zatem podobne, gdy wykazują analogiczne właściwości i spełniają te same potrzeby konsumenta, w zależności od
         kryterium porównywalności w użytkowaniu, i gdy istniejące różnice nie wpływają w znaczący sposób na decyzję konsumenta o skorzystaniu
         z jednej lub drugiej usługi (zob. podobnie ww. wyrok z dnia 3 maja 2001 r. Komisja przeciwko Francji, pkt 27; analogicznie
         wyroki: z dnia 11 sierpnia 1995 r. w sprawach połączonych od C‑367/93 do C‑377/93 Roders i in., Rec. s. I‑2229, pkt 27; a także
         z dnia 27 lutego 2002 r. w sprawie C‑302/00 Komisja przeciwko Francji, Rec. s. I‑2055, pkt 23).

      45      Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasada neutralności podatkowej sprzeciwia się wprowadzeniu powszechnego zróżnicowania w zakresie
         poboru podatku VAT między transakcjami legalnymi a nielegalnymi (zob. w szczególności wyroki: z dnia 5 lipca 1988 r. w sprawie
         269/86 Mol, Rec. s. 3627, pkt 18; z dnia 29 czerwca 1999 r. w sprawie C‑158/98 Coffeeshop „Siberië”, Rec. s. I‑3971, pkt 14,
         21; a także z dnia 6 lipca 2006 r. w sprawach połączonych C‑439/04 i C‑440/04 Kittel i Recolta Recycling, Zb.Orz. s. I‑6161,
         pkt 50). Trybunał wywnioskował z tego, że państwa członkowskie nie mogą zastrzec zwolnienia wyłącznie do gier losowych o charakterze
         legalnym (ww. wyrok w sprawie Fischer, pkt 28). Legalny lub nielegalny charakter prowadzenia gier losowych nie może być zatem
         brany pod uwagę w ramach badania podobnego charakteru dwóch gier losowych.

      46      Z orzecznictwa Trybunału wynika również, że dla dokonania oceny, czy towary lub usługi są podobne, nie ma co do zasady znaczenia
         ani tożsamość podmiotów urządzających rzeczone gry i eksploatujących automaty do gier, ani forma prawna, w jakiej wykonują
         one tę działalność (zob. ww. wyrok w sprawach połączonych Linneweber i Akritidis, pkt 25, 29; a także przytoczone tam orzecznictwo).

      47      Ponadto z rzeczonego wyroku, w szczególności z jego pkt 29 i 30 wynika, że różnice istniejące pomiędzy, po pierwsze, pubami
         i barami oraz salonami gier, a po drugie, kasynami posiadającymi zezwolenie w odniesieniu do ram, w jakich oferowane są tam
         gry hazardowe, a w szczególności dostępność geograficzna i czasowa, a także otoczenie, nie wykazują znaczenia dla porównywalnego
         charakteru rzeczonych gier.

      48      Wreszcie zgodnie z pkt 29 i 30 ww. wyroku w sprawie Fischer okoliczność, że tylko jeden z rodzajów gier jest opodatkowany
         niezharmonizowanym podatkiem, nie może uzasadniać wniosku, że te rodzaje gier nie są porównywalne. Wspólny system podatku
         VAT uległby bowiem zakłóceniu, gdyby państwa członkowskie mogły kształtować jego stosowanie w zależności od istnienia innych
         niezharmonizowanych podatków.

      49      Wynika z tego, że przywołane przez sądy krajowe różnice systemu prawnego nie mają znaczenia dla oceny porównywalnego charakteru
         danych gier.

      50      Wniosku tego nie podważa okoliczność, że w określonych wyjątkowych wypadkach Trybunał uznał, iż uwzględniając specyfikę omawianych
         sektorów, różnice ram regulacyjnych i systemu prawnego regulującego dostawę towarów lub świadczenie danych usług, takie jak
         możliwość uzyskania refundacji za produkt leczniczy lub jej brak czy też ewentualne podleganie przez usługodawcę obowiązkowi
         świadczenia usług powszechnych, mogą stworzyć rozróżnienie w oczach konsumenta pod względem zaspokojenia jego potrzeb (zob.
         ww. wyrok z dnia 3 maja 2001 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 27; a także wyrok z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie
         C‑357/07 TNT Post UK, Zb.Orz. s. I‑3025, pkt 38, 39, 45).

      51      W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze lit. a) w sprawie C‑259/10 i pytanie pierwsze w sprawie C‑260/10 należy
         odpowiedzieć, że w obliczu istnienia odmiennego traktowania dwóch gier losowych ze względu na przyznanie zwolnienia z podatku
         VAT na mocy art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy zasadę neutralności podatkowej należy interpretować w ten sposób, że
         nie można uwzględniać okoliczności, iż te dwie gry należą do różnych kategorii zezwoleń i podlegają różnym systemom prawnym
         w zakresie kontroli i regulacji.

       W przedmiocie pytania drugiego w sprawie C‑260/10
      52      Poprzez to pytanie Upper Tribunal (Tax and Chancery Chamber) w istocie dąży do ustalenia, czy do celów oceny w świetle zasady
         neutralności podatkowej, czy dwa rodzaje automatów wrzutowych są podobne i wymagają tego samego traktowania pod względem podatku
         VAT, należy uwzględnić różnice dotyczące minimalnych i maksymalnych wysokości stawek i nagród, prawdopodobieństwa wygranej,
         dostępnych formatów i interakcji, jaka mogła zaistnieć między graczem a automatem wrzutowym.

      53      Należy przede wszystkim stwierdzić, że pod rygorem pozbawienia wszelkiej skuteczności zarówno art. 13 część B lit. f) szóstej
         dyrektywy, jak i swobodnego uznania przyznanego w tym przepisie państwom członkowskim, przywołanego w pkt 40 niniejszego wyroku,
         zasady neutralności podatkowej nie można interpretować w ten sposób, że zakłady, loterie i inne gry losowe lub hazardowe należy
         uważać za usługi podobne w rozumieniu tej zasady. Państwo członkowskie może zatem ograniczyć zwolnienie z podatku VAT do określonych
         form gier losowych (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Leo-Libera, pkt 35).

      54      Z powyższego wyroku wynika, że rzeczona zasada nie jest naruszona, gdy państwo członkowskie opodatkuje podatkiem VAT usługi
         świadczone za pomocą automatów wrzutowych, zwalniając przy tym z tego podatku zakłady na wyścigi konne, zakłady bukmacherskie,
         loterie i losowania (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Leo-Libera, pkt 9, 10, 36).

      55      Jednakże aby nie pozbawiać sensu zasady neutralności podatkowej i nie zakłócać wspólnego systemu podatku VAT, odmienne traktowanie
         z punktu widzenia podatku VAT nie może być uzasadnione drobnymi różnicami w strukturze, sposobami lub zasadami danych gier,
         które wszystkie wchodzą do tej samej kategorii gier, takiej jak automaty wrzutowe.

      56      Z pkt 43 i 44 niniejszego wyroku wynika, że ustalenie podobnego charakteru gier losowych podlegających różnemu opodatkowaniu,
         które należy do sądu krajowego z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy (zob. podobnie wyrok z dnia 27 kwietnia 2006 r.
         w sprawach połączonych C‑443/04 i C‑444/04 Solleveld i van den Hout-van Eijnsbergen, Zb.Orz. s. I‑3617, pkt 42, 45; a także
         ww. wyrok w sprawie Marks & Spencer, pkt 48), powinno nastąpić z punktu widzenia przeciętnego konsumenta i uwzględniać właściwe
         lub istotne czynniki mogące w znaczny sposób wpłynąć na jego decyzję o skorzystaniu z tej lub innej gry.

      57      W tym względzie różnice dotyczące minimalnych i maksymalnych wysokości stawek i nagród, prawdopodobieństwa wygranej, dostępnych
         formatów i interakcji, jaka mogła zaistnieć między graczem a automatem wrzutowym, mogą mieć znaczny wpływ na decyzję przeciętnego
         konsumenta, ponieważ atrakcyjność gier losowych lub hazardowych zasadniczo polega na możliwości wygranej.

      58      W świetle powyższych rozważań na pytanie drugie w sprawie C‑260/10 należy odpowiedzieć, że do celów oceny w świetle zasady
         neutralności podatkowej, czy dwa rodzaje automatów wrzutowych są podobne i wymagają tego samego traktowania pod względem podatku
         VAT, należy zbadać, czy korzystanie z tych rodzajów jest porównywalne z punktu widzenia przeciętnego konsumenta i odpowiada
         tym samym jego potrzebom, przy czym czynnikami, jakie można wziąć pod uwagę w tym zakresie, są w szczególności minimalne i maksymalne
         wysokości stawek i nagród, a także prawdopodobieństwo wygranej.

       W przedmiocie pytania drugiego w sprawie C‑259/10
      59      Poprzez pytanie drugie w sprawie C‑259/10 Court of Appeal (England & Wales) (Civil Division) w istocie dąży do ustalenia,
         czy zasadę neutralności podatkowej należy interpretować w ten sposób, że podatnik jest uprawniony do żądania zwrotu podatku
         VAT zapłaconego od określonych usług na podstawie naruszenia tej zasady, gdy organy podatkowe danego państwa członkowskiego
         w praktyce potraktowały podobne usługi jako usługi zwolnione, mimo że nie są one zwolnione z podatku VAT na podstawie właściwych
         przepisów krajowych.

      60      Pytanie to dotyczy argumentu przywołanego w sporze przed sądem krajowym przez Commissioners, według którego opodatkowanie
         automatów z części III nie narusza zasady neutralności podatkowej, ponieważ na mocy przepisów ustawy VAT 1994 automaty odniesienia I
         nie są już zwolnione z podatku VAT, mimo że przyznaje on, iż w latach, których dotyczy spór przed sądem krajowym, nie został
         pobrany podatek VAT od tych urządzeń.

      61      W tym względzie należy przypomnieć, że zasada neutralności podatkowej jest przeniesieniem na grunt podatku VAT zasady równego
         traktowania (zob. w szczególności wyroki: z dnia 29 października 2009 r. w sprawie C‑174/08 NCC Construction Danmark, Zb.Orz.
         s. I‑10567, pkt 41; z dnia 10 czerwca 2010 r. w sprawie C‑262/08 CopyGene, Zb.Orz. s. I‑5053, pkt 64).

      62      Nawet jeśli administracja publiczna stosująca praktykę ogólną może być nią związana (zob. podobnie wyroki: z dnia 21 stycznia
         1987 r. w sprawie 268/84 Ferriera Valsabbia przeciwko Komisji, Rec. s. 353, pkt 14, 15; a także z dnia 28 czerwca 2005 r.
         w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko
         Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 211), niemniej jednak zasada równego traktowania musi pozostawać w zgodzie z przestrzeganiem
         legalności, zgodnie z którym nikt nie może przywoływać na swój użytek bezprawności popełnionej na korzyść osoby trzeciej (zob.
         podobnie wyroki: z dnia 9 października 1984 r. w sprawie 188/83 Witte przeciwko Parlamentowi, Rec. s. 3465, pkt 15; z dnia
         4 lipca 1985 r. w sprawie 134/84 Williams przeciwko Trybunałowi Obrachunkowemu, Rec. s. 2225, pkt 14; a także z dnia 10 marca
         2011 r. w sprawie C‑51/10 P Agencja Wydawnicza Technopol przeciwko OHIM, Zb.Orz. s. I‑1541, pkt 75, 76).

      63      Wynika z tego, że podatnik może domagać się traktowania pod względem podatkowym określonej usługi takiego samego jak innej
         usługi tylko wtedy, gdy to ostatnie traktowanie nie jest zgodne z właściwymi przepisami krajowymi.

      64      W konsekwencji na pytanie drugie w sprawie C‑259/10 należy odpowiedzieć, iż zasadę neutralności podatkowej należy interpretować
         w ten sposób, że podatnik nie jest uprawniony do żądania zwrotu podatku VAT zapłaconego od określonych usług na podstawie
         naruszenia tej zasady, gdy organy podatkowe danego państwa członkowskiego w praktyce potraktowały świadczenie podobnych usług
         jako usługi zwolnione, mimo że nie są one zwolnione z podatku VAT na podstawie właściwych przepisów krajowych.

      65      W świetle powyższej odpowiedzi nie ma potrzeby odpowiadać na pytania trzecie i czwarte postawione w sprawie C‑259/10.

       W przedmiocie pytania trzeciego w sprawie C‑260/10
      66      Poprzez to pytanie Upper Tribunal (Tax and Chancery Chamber) w istocie dąży do ustalenia, czy zasadę neutralności podatkowej
         należy interpretować w ten sposób, że państwo członkowskie, które skorzystało ze swobodnego uznania przyznanego przez art. 13
         część B lit. f) szóstej dyrektywy i zwolniło z podatku VAT udostępnienie wszelkich środków do grania w gry losowe, wyłączając
         z tego zwolnienia jedną kategorię urządzeń spełniającą określone kryteria, może sprzeciwić się żądaniu zwrotu podatku VAT
         opartemu na naruszeniu tej zasady na tej podstawie, że działało z należytą starannością przy opracowaniu nowego rodzaju urządzenia
         niespełniającego tych kryteriów.

      67      Pytanie to dotyczy argumentu Commissioners, zgodnie z którym w chwili przyjęcia przepisów krajowych będących przedmiotem postępowania
         przed sądem krajowym, wyłączających automaty z części III ze zwolnienia gier losowych z podatku VAT nie istniały podobne automaty
         do gier, które były zwolnione. Odmienne traktowanie podobnych automatów pojawiło się dopiero później z uwagi na opracowanie
         nowego rodzaju automatów wrzutowych, o których organy podatkowe dowiedziały się dopiero jakiś czas po ich wprowadzeniu do
         obrotu. W konsekwencji Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej działało z należytą starannością, przyjmując
         w rozsądnym terminie odpowiednie środki, aby położyć kres odmiennemu traktowaniu pod względem podatkowym.

      68      W tym względzie należy przede wszystkim przypomnieć, że jeżeli warunki lub ograniczenia, od których państwo członkowskie uzależniło
         przyznanie zwolnienia gier losowych lub hazardowych z podatku VAT, są niezgodne z zasadą neutralności podatkowej, to rzeczone
         państwo członkowskie nie może powołać się na te warunki i ograniczenia, aby odmówić podmiotowi urządzającemu takie gry zwolnienia,
         którego ma on prawo dochodzić na podstawie szóstej dyrektywy (zob. ww. wyrok w sprawie Linneweber i Akritidis, pkt 37).

      69      Zatem art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy ma bezpośredni skutek w tym znaczeniu, że podmiot urządzający grę lub eksploatujący
         automat do gier losowych może powołać się na ten przepis przed sądem krajowym, aby zapobiec zastosowaniu niezgodnych z nim
         przepisów prawa krajowego (zob. ww. wyrok w sprawie Linneweber i Akritidis, pkt 38).

      70      Taki skutek bezpośredni przepisu dyrektywy nie zależy ani od istnienia winy umyślnej lub niedbalstwa, jakich dopuściło się
         dane państwo członkowskie przy transpozycji omawianej dyrektywy, ani od istnienia wystarczająco istotnego naruszenia prawa
         Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C‑62/00 Marks & Spencer, Rec. s. I‑6325, pkt 25, 27; z dnia
         5 października 2004 r. w sprawach połączonych od C‑397/01 do C‑403/01 Pfeiffer i in., Zb.Orz. s. I‑8835, pkt 103; a także
         ww. wyrok z dnia 10 kwietnia 2008 r. w sprawie Marks & Spencer, pkt 36).

      71      Ponadto należy wziąć pod uwagę okoliczność, że zgodnie z omawianymi przepisami krajowymi udostępnienie jakichkolwiek środków
         do dokonywania zakładów lub uczestnictwa w jakichkolwiek grach losowych co do zasady było zwolnione z podatku VAT, z wyjątkiem
         udostępnienia automatów do gier spełniających określone kryteria. Ustalenie takich kryteriów rozgraniczających wyklucza, aby
         państwo członkowskie mogło twierdzić, iż uznało, że nie istnieją automaty niespełniające tych kryteriów i że nawet nie powinno
         było uwzględnić możliwości opracowania takich automatów.

      72      Ponadto z postanowienia odsyłającego i z uwag Zjednoczonego Królestwa wynika, że Gaming Board, organ regulacyjny ds. gier,
         czyli jednostka administracyjna danego państwa członkowskiego, został powiadomiony o istnieniu nowych automatów wrzutowych
         nawet przed ich wykorzystaniem handlowym.

      73      Biorąc pod uwagę te aspekty, nie można przyjąć argumentu Commissioners opartego na późniejszej wiedzy organów podatkowych
         o powyższym istnieniu w celu uzasadnienia odmiennego traktowania przez pewien okres dwóch rodzajów automatów wrzutowych.

      74      W konsekwencji na pytanie trzecie w sprawie C‑260/10 należy odpowiedzieć, iż zasadę neutralności podatkowej należy interpretować
         w ten sposób, że państwo członkowskie, które skorzystało ze swobodnego uznania przyznanego przez art. 13 część B lit. f) szóstej
         dyrektywy i zwolniło z podatku VAT udostępnienie wszelkich środków do grania w gry losowe, wyłączając z tego zwolnienia jedną
         kategorię urządzeń spełniającą określone kryteria, nie może sprzeciwić się żądaniu zwrotu podatku VAT opartemu na naruszeniu
         tej zasady na tej podstawie, że działało z należytą starannością przy opracowaniu nowego rodzaju urządzenia niespełniającego
         tych kryteriów.

       W przedmiocie kosztów
      75      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:
      1)      Zasadę neutralności podatkowej należy interpretować w ten sposób, że odmienne traktowanie pod względem podatku od wartości
            dodanej dwóch usług identycznych lub podobnych z punktu widzenia konsumenta i zaspokajających te same jego potrzeby wystarczy,
            aby stwierdzić naruszenie tej zasady. Naruszenie takie nie wymaga więc, aby ponadto stwierdzić faktyczne istnienie konkurencji
            między danymi usługami bądź zakłócenie konkurencji z uwagi na rzeczone odmienne traktowanie.
      2)      W obliczu istnienia odmiennego traktowania dwóch gier losowych ze względu na przyznanie zwolnienia z podatku od wartości dodanej
            na mocy art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy Rady 77/388/EWG z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw
            państw członkowskich w odniesieniu do podatków obrotowych – wspólny system podatku od wartości dodanej: ujednolicona podstawa
            wymiaru podatku zasadę neutralności podatkowej należy interpretować w ten sposób, że nie można uwzględniać okoliczności, iż
            te dwie gry należą do różnych kategorii zezwoleń i podlegają różnym systemom prawnym w zakresie kontroli i regulacji.
      3)      Do celów oceny w świetle zasady neutralności podatkowej, czy dwa rodzaje automatów wrzutowych są podobne i wymagają tego samego
            traktowania pod względem podatku od wartości dodanej, należy zbadać, czy korzystanie z tych rodzajów jest porównywalne z punktu
            widzenia przeciętnego konsumenta i odpowiada tym samym jego potrzebom, przy czym czynnikami, jakie można wziąć pod uwagę w tym
            zakresie, są w szczególności minimalne i maksymalne wysokości stawek i nagród, a także prawdopodobieństwo wygranej.
      4)      Zasadę neutralności podatkowej należy interpretować w ten sposób, że podatnik nie jest uprawniony do żądania zwrotu podatku
            od wartości dodanej zapłaconego od określonych usług na podstawie naruszenia tej zasady, gdy organy podatkowe danego państwa
            członkowskiego w praktyce potraktowały świadczenie podobnych usług jako usługi zwolnione, mimo że nie są one zwolnione z podatku
            od wartości dodanej na podstawie właściwych przepisów krajowych.
      5)      Zasadę neutralności podatkowej należy interpretować w ten sposób, że państwo członkowskie, które skorzystało ze swobodnego
            uznania przyznanego przez art. 13 część B lit. f) szóstej dyrektywy 77/388 i zwolniło z podatku od wartości dodanej udostępnienie
            wszelkich środków do grania w gry losowe, wyłączając z tego zwolnienia jedną kategorię urządzeń spełniającą określone kryteria,
            nie może sprzeciwić się żądaniu zwrotu podatku od wartości dodanej opartemu na naruszeniu tej zasady na tej podstawie, że
            działało z należytą starannością przy opracowaniu nowego rodzaju urządzenia niespełniającego tych kryteriów.
      Podpisy
      * Język postępowania: angielski.


Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 17 lipca 1997 r. # Badische Erfrischungs-Getränke GmbH & Co. KG przeciwko Land Baden-Württemberg. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Bundesverwaltungsgericht - Niemcy. # Sprawa C-17/96.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 23 października 1985 r. # Riseria Modenese Srl przeciwko Radzie i Komisji Wspólnot Europejskich i Birra Peroni SpA. # Gritz - Odpowiedzialność pozaumowna. # Sprawa 267/80 rév.