title: Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 17 czerwca 2010 r.#Terre wallonne ASBL (C-105/09) i Inter-Environnement Wallonie ASBL (C-110/09) przeciwko Région wallonne.#Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Conseil d'État - Belgia.#Dyrektywa 2001/42/WE - Ocena wpływu niektórych planów i programów na środowisko - Dyrektywa 91/676/EWG - Ochrona wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego - Programy działania w odniesieniu do wyznaczonych stref zagrożenia.#Sprawy połączone C-105/09 oraz C-110/09.

text:
      Sprawy połączone C‑105/09 i C‑110/09
      Terre wallonne ASBL
      i
      Inter-Environnement Wallonie ASBL
      przeciwko
      Région wallonne
      [wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Conseil d'État (Belgia)]
      Dyrektywa 2001/42/WE – Ocena skutków wywieranych przez niektóre plany i programy na środowisko naturalne – Dyrektywa 91/676/EWG – Ochrona wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego – Programy działania w odniesieniu do wyznaczonych stref zagrożenia
      Streszczenie wyroku
      Środowisko naturalne – Ocena skutków wywieranych przez niektóre plany i programy na środowisko naturalne – Dyrektywa 2001/42
            – Plan i program – Pojęcie
      (dyrektywa 2001/42 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 2 lit. a), art. 3 ust. 2 lit. a); dyrektywy Rady: 85/337, załączniki
            I, II; 91/676, art. 5 ust. 1)
      Program działania przyjęty zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/676 dotyczącej ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi
         przez azotany pochodzenia rolniczego, jest co do zasady planem lub programem określonym w art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy
         2001/42 w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko, w przypadku gdy stanowi „plan” lub „program” w rozumieniu
         art. 2 lit. a) tej ostatniej dyrektywy i gdy zawiera środki, od których przestrzegania uzależnione jest wydanie zezwolenia,
         które może być przyznane na realizację przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337 w sprawie oceny
         skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne zmienionej dyrektywą 97/11.

      (por. pkt 55; sentencja)
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
      z dnia 17 czerwca 2010 r.(*)

      Dyrektywa 2001/42/WE – Ocena skutków wywieranych przez niektóre plany i programy na środowisko naturalne – Dyrektywa 91/676/EWG – Ochrona wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego – Programy działania w odniesieniu do wyznaczonych stref zagrożenia
      W sprawach połączonych C‑105/09 i C‑110/09
      mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Conseil
         d’État (Belgia) postanowieniami z dnia 11 marca 2009 r., które wpłynęły do Trybunału w dniach 20 i 23 marca 2009 r., w postępowaniu:

      Terre wallonne ASBL (C‑105/09),

      Inter-Environnement Wallonie ASBL (C‑110/09)

      przeciwko
      Région wallonne,

      TRYBUNAŁ (czwarta izba),
      w składzie: J.C. Bonichot, prezes izby, C. Toader (sprawozdawca), K. Schiemann, P. Kūris, i L. Bay Larsen, sędziowie
      rzecznik generalny: J. Kokott,
      sekretarz: R. Şereş, administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 stycznia 2010 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu Inter-Environnement Wallonie ASBL przez adwokata J. Sambona,
      –        w imieniu Région wallonne przez adwokata A. Gillaina,
      –        w imieniu rządu belgijskiego przez T. Materne’a i C. Pochet, działających w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu czeskiego przez M. Smolka, działającego w charakterze pełnomocnika,
      –        w imieniu Komisji Europejskiej przez S. Pardo Quintillán oraz J.B. Laignelota, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 4 marca 2010 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 3 dyrektywy 2001/42/WE Parlamentu Europejskiego
         i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko (Dz.U. L 197, s. 30).

      2        Niniejsze wnioski zostały złożone w ramach dwóch sporów pomiędzy Terre wallonne ASBL i Inter-Environnement Wallonie ASBL a Région
         wallonne mających za przedmiot uchylenie zarządzenia rządu Walonii z dnia 15 lutego 2007 r. zmieniającego księgę drugą code
         de l’environnement (kodeksu ochrony środowiska) stanowiącej kodeks wodny w zakresie zrównoważonego zarządzania azotem w rolnictwie
         (Moniteur belge z dnia 7 marca 2007 r., s. 11118, zwanego dalej „zaskarżonym zarządzeniem”).

       Ramy prawne
       Prawo Unii
       Dyrektywa 91/676/EWG
      3        Artykuł 1 dyrektywy Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotyczącej ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi
         przez azotany pochodzenia rolniczego (Dz.U. L 375, s. 1) stanowi:

      „Niniejsza dyrektywa ma na celu:
      –        zmniejszenie zanieczyszczenia wody spowodowanego lub wywołanego przez azotany pochodzące ze źródeł rolniczych, oraz
      –        zapobieganie dalszemu zanieczyszczeniu [tego rodzaju].”
      4        Artykuł 3 ust. 1 i 2 tej dyrektywy stanowi:

      1.      Wody dotknięte zanieczyszczeniami oraz wody, które mogą być dotknięte zanieczyszczeniami, jeśli nie zostaną podjęte działania
         w zastosowaniu art. 5, określane są przez państwa członkowskie zgodnie z kryteriami określonymi w załączniku I.

      2.      Państwa członkowskie, w ciągu dwuletniego okresu po notyfikacji niniejszej dyrektywy, wyznaczają jako strefy podatne [zagrożenia]
         wszystkie znane obszary gleby w ramach ich terytoriów, z których mają miejsce spływy do wód określonych zgodnie z ust. 1 i które
         przyczyniają się do zanieczyszczania. Powiadamiają one Komisję o tym wstępnym wyznaczeniu w ciągu sześciu miesięcy.

      5        Artykuł 4 omawianej dyrektywy ma następujące brzmienie:

      „1.      Państwa członkowskie, w celu zapewnienia dla wszystkich wód ogólnego poziomu ochrony przed zanieczyszczeniem, w ciągu dwuletniego
         okresu od notyfikacji niniejszej dyrektywy:

      a)      ustanawiają zbiór lub zbiory zasad dobrej praktyki rolniczej, które mają zostać dobrowolnie wprowadzane w życie przez rolników,
         które powinny zawierać postanowienia obejmujące co najmniej pozycje określone w załączniku II [część] A;

      […]”.
      6        Zgodnie z art. 5 tejże dyrektywy:

      „1.      W ciągu dwuletniego okresu, po wstępnym wyznaczeniu określonym w art. 3 ust. 2, lub też w ciągu jednego roku od każdego dodatkowego
         wyznaczenia określonego w art. 3 ust. 4, państwa członkowskie do celów realizacji celów określonych w art. 1 ustanawiają programy
         działania w odniesieniu do wyznaczonych stref zagrożenia.

      2.      Program działania może odnosić się do wszystkich stref zagrożenia na terytorium danego państwa członkowskiego lub, w przypadku
         gdy państwo członkowskie uznaje to za właściwe, mogą zostać ustanowione różne programy dla różnych stref zagrożenia lub ich
         części.

      3.      Programy działań uwzględniają:
      a)      dostępne dane naukowo-techniczne, głównie w odniesieniu do odpowiednich udziałów azotu pochodzące ze źródeł rolniczych oraz
         pochodzącego z innych źródeł;

      b)      warunki środowiska w odpowiednich regionach zainteresowanych państw członkowskich.
      4.      Programy działania są wprowadzane w życie w ciągu czterech lat od ich ustanowienia i składają się z następujących obowiązkowych
         środków:

      a)      środków określonych w załączniku III;
      b)      tych środków, które państwo członkowskie określiło w zbiorze(-ach) zasad dobrej praktyki rolniczej ustalonym zgodnie z art. 4,
         z wyjątkiem tych, które zostały zastąpione środkami określonymi w załączniku III.

      5.      Ponadto państwa członkowskie podejmują w ramach programów działania takie dodatkowe środki lub wzmożone działania, jakie uznają
         za niezbędne, jeśli na wstępie lub w świetle doświadczenia uzyskanego podczas wykonywania programów działania staje się widoczne,
         że środki określone w ust. 4 nie będą wystarczające do osiągnięcia celów określonych w art. 1. Wybierając środki lub działania,
         państwa członkowskie uwzględniają ich skuteczność i koszt w stosunku do innych możliwych środków zapobiegawczych.

      […]”.
      7        Załącznik III do dyrektywy 91/676, zatytułowany „Środki, które należy włączyć do programów działania, jak określono w art. 5
         ust. 4 lit. a)”, przewiduje:

      „1.      Środki obejmują zasady odnoszące się do:
      […]
      2.      pojemności zbiorników do przechowywania odchodów zwierzęcych; pojemność ta musi przekraczać pojemność wymaganą do przechowywania
         w najdłuższym okresie, podczas którego rolnicze wykorzystanie w strefie zagrożenia jest zabronione, z wyjątkiem przypadków,
         gdy może zostać dowiedzione właściwym władzom, iż wszelkie ilości odchodów zwierzęcych nadmierne w stosunku do rzeczywistej
         pojemności przechowywania zostaną usunięte w sposób, który nie będzie szkodliwy dla środowiska;

      […]”.
       Dyrektywa 2001/42
      8        Artykuł 2 dyrektywy 2001/42 stanowi:

      „Do celów niniejszej dyrektywy:
      a)      »plany i programy« oznaczają plany i programy, w tym współfinansowane przez Wspólnotę Europejską, jak również wszelkie ich
         modyfikacje:

      –        przygotowywane lub przyjmowane przez organ na poziomie krajowym, regionalnym lub lokalnym lub przygotowywane przez organ do
         przyjęcia za pośrednictwem procedury ustawodawczej przez parlament lub rząd, i

      –        wymagane przez przepisy ustawowe, wykonawcze lub administracyjne;
      b)      »ocena wpływu na środowisko« oznacza przygotowanie sprawozdania dotyczącego środowiska, przeprowadzenie konsultacji, uwzględnienie
         sprawozdania dotyczącego środowiska i wyników konsultacji przy podejmowaniu decyzji i dostarczenie informacji na temat decyzji
         zgodnie z art. 4–9;

      […]”.
      9        Zgodnie z art. 3 tej dyrektywy:

      „1.      Ocenę wpływu na środowisko, zgodnie z art. 4–9, przeprowadza się w odniesieniu do określonych w ust. 2–4 planów i programów,
         które potencjalnie mogą powodować znaczący wpływ na środowisko.

      2.      Z zastrzeżeniem art. 3, ocenę wpływu na środowisko przeprowadza się w odniesieniu do wszystkich planów i programów,
      a)      które są przygotowane dla rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, energetyki, przemysłu, transportu, gospodarki odpadami, gospodarki
         wodnej, telekomunikacji, turystyki, planów zagospodarowania przestrzennego lub użytkowania gruntu i które ustalają ramy dla
         przyszłego zezwolenia na inwestycję, dotyczącego projektów wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337/EWG; lub

      b)      które, ze względu na potencjalny wpływ na tereny, zostały uznane za wymagające oceny na podstawie art. 6 lub 7 dyrektywy 92/43/EWG.
      3.      Plany i programy określone w ust. 2, określające użytkowanie małych obszarów na poziomie lokalnym oraz niewielkie modyfikacje
         planów i programów, określonych w ust. 2, wymagają oceny wpływu na środowisko tylko w przypadku, gdy państwa członkowskie
         stwierdzają, że mogą one potencjalnie powodować znaczący wpływ na środowisko.

      4.      Państwa członkowskie ustalają, czy plany i programy inne niż określone w ust. 2 i które określają ramy dla przyszłego zezwolenia
         na inwestycję dotyczącego projektów, mogą potencjalnie powodować znaczący wpływ na środowisko.

      5.      Państwa członkowskie ustalają, czy plany i programy określone w ust. 3 i 4 mogą potencjalnie powodować znaczący wpływ na środowisko,
         poprzez rozpatrywanie każdej sprawy na zasadzie jednostkowych przypadków lub poprzez wyszczególnienie rodzajów planów i programów
         lub przez połączenie obu podejść. W tym celu państwa członkowskie w każdym przypadku uwzględniają odpowiednie kryteria określone
         w załączniku II dla zapewnienia objęcia niniejszą dyrektywą planów i programów o potencjalnym znaczącym wpływie na środowisko.

      [...]”.
       Dyrektywa 85/337/EWG
      10      Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia
         publiczne i prywatne na środowisko naturalne (Dz.U. L 175, s. 40) zmienionej dyrektywą Rady 97/11/WE z dnia 3 marca 1997 r.
         (Dz.U. L 73, s. 5, zwanej dalej „dyrektywą 85/337”) stanowi:

      „Do celów niniejszej dyrektywy:
      »przedsięwzięcie« oznacza:
      –        wykonanie prac budowlanych lub innych instalacji lub systemów,
      –        inne interwencje w otoczeniu naturalnym i krajobrazie, włącznie z wydobywaniem zasobów mineralnych;
      […]”.
      11      Zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy 85/337 przedsięwzięcia wymienione w załączniku I do niej podlegają ocenie ich wpływu na
         środowisko.

      12      Zgodnie z art. 8 wspomnianej dyrektywy:

      „Rezultaty konsultacji oraz informacje zebrane zgodnie z art. 5–7 muszą być uwzględnione w procedurze zezwolenia na inwestycję”.
      13      Załącznik I do dyrektywy 85/337, zatytułowany „Przedsięwzięcia podlegające przepisom art. 4 ust. 1”, brzmi:

      „[…]
      17.      Urządzenia do intensywnej hodowli drobiu lub świń o pojemności większej niż:
      a)      85 000 stanowisk dla brojlerów, 60 000 stanowisk dla kur;
      b)      3000 stanowisk dla świń produkcyjnych (ponad 30 kg); lub
      c)      900 stanowisk dla macior.
      […]”.
      14      Załącznik II do tej dyrektywy, zatytułowany „Przedsięwzięcia podlegające przepisom art. 4 ust. 2”, wymienia:

      „1.      Rolnictwo, leśnictwo i akwakultura
      […]
      b)      Przedsięwzięcia w celu wykorzystania nieużytków i obszarów półnaturalnych do intensywnego użytkowania rolnego;
      […]
      e)      Urządzenia do intensywnej hodowli żywca (przedsięwzięcia niewymienione w załączniku I);
      […]”.
       Dyrektywa 2003/35/WE
      15      Motyw 10 dyrektywy 2003/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 maja 2003 r. przewidującej udział społeczeństwa w odniesieniu
         do sporządzania niektórych planów i programów w zakresie środowiska oraz zmieniającej w odniesieniu do udziału społeczeństwa
         i dostępu do wymiaru sprawiedliwości dyrektywy Rady 85/337/EWG i 96/61/WE (Dz.U. L 156, s. 17) ma następujące brzmienie:

      „W związku z niektórymi dyrektywami należy wprowadzić przepisy w dziedzinie środowiska, które wymagałyby od państw członkowskich
         opracowywania planów i programów odnoszących się do środowiska, ale które nie zawierałyby wystarczających przepisów w sprawie
         udziału społeczeństwa, aby zapewnić ten udział zgodnie z postanowieniami Konwencji z Aarhus [o dostępie do informacji, udziale
         społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska zawartej w imieniu
         Wspólnoty Europejskiej przez decyzję Rady 2005/370/WE z dnia 17 lutego 2005 r., Dz.U. L 124, s. 1, zwanej dalej „Konwencją
         z Aarhus”], w szczególności jej art. 7. Inne odnośne prawodawstwo wspólnotowe przewiduje już udział społeczeństwa w przygotowywaniu
         planów i programów oraz, w przyszłości, wymogi udziału społeczeństwa zgodne z Konwencją z Aarhus zostaną włączone od samego
         początku do odnośnej legislacji”.

      16      Artykuł 2 ust. 2 i 5 tej dyrektywy, zatytułowany „Udział społeczeństwa dotyczący planów i programów”, stanowi:

      „2.      Państwa członkowskie zapewniają, że społeczeństwo otrzyma wczesne i skuteczne możliwości uczestnictwa w przygotowywaniu i modyfikowaniu
         lub rewidowaniu żądanych planów albo programów, sporządzanych na mocy przepisów wymienionych w załączniku I.

      [...]
      5.      Niniejszy artykuł nie ma zastosowania do planów i programów określonych w załączniku I, dla których procedura udziału społeczeństwa
         przeprowadzana jest zgodnie z [dyrektywą 2001/42] Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie oceny
         wpływu niektórych planów i programów na środowisko lub zgodnie z dyrektywą 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia
         23 października 2000 r. ustanawiającą ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej”.

      17      Załącznik I do dyrektywy 2003/35, zatytułowany „Przepisy dotyczące planów i programów określonych w art. 2”, brzmi następująco:

      „[…]
      c)      Artykuł 5 ust. 1 [dyrektywy Rady 91/676].
      […]”.
       Prawo krajowe
      18      Dyrektywa 2001/42 została transponowana do prawa regionu Walonii przez art. D. 52 i nast. księgi pierwszej code de l’environnement
         (Moniteur belge z dnia 9 lipca 2004 r., s. 54654).

      19      Artykuł D.53 tego kodeksu stanowi:

      „1.      Ocenę wpływu planów i programów na środowisko przeprowadza się zgodnie z art. 52–61 w odniesieniu do planów i programów, których
         wykaz I został ustanowiony przez rząd, które:

      1°      są przygotowane dla rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, energetyki, przemysłu, transportu, gospodarki odpadami, gospodarki
         wodnej, telekomunikacji, turystyki, i które ustalają ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję, dotyczącego projektów umieszczonych
         w wykazie ustanowionym na mocy art. 66 [ust.] 2; lub

      2°      podlegają ocenie zgodnie z art. 29 ustawy z dnia 12 lipca 1973 r. o ochronie przyrody
      […]
      3.      Rząd może poddać ocenie z uwagi na ich wpływ na środowisko zgodnie z niniejszym rozdziałem plany lub programy mogące wywoływać
         znaczny wpływ na środowisko i które nie zostały przewidziane w przepisach ustawodawczych, wykonawczych i administracyjnych.

      […]”.
      20      Artykuł R. 47 tego kodeksu stanowi:

      „Wykaz planów i programów określonych w art. 53 ust. [1] części dekretowej został umieszczony w załączniku V”.
      21      Omawiany załącznik V do zarządzenia rządu Walonii z dnia 17 marca 2005 r. dotyczącego księgi pierwszej code de l’environnement
         (Moniteur belge z dnia 4 maja 2005 r., s. 21184) zawiera w szczególności program działania w zakresie jakości powietrza, program działania
         w zakresie jakości gleb i program działania w zakresie ochrony środowiska. Załącznik ten jednakże nie wymienia programu działania
         w zakresie zarządzania azotem w rolnictwie w strefach zagrożenia, który został początkowo wprowadzony do prawa regionu Walonii
         zarządzeniem z dnia 10 października 2002 r.

      22      Co się tyczy w szczególności tego ostatniego programu działania, odpowiednie obecnie obowiązujące przepisy prawa regionu Walonii
         objęte są zaskarżonym zarządzeniem.

      23      Zarządzeniem tym określono warunki mające zastosowanie do zarządzania azotem w rolnictwie na całym obszarze regionu Walonii.
         Dotyczy ono również zarządzania azotem w strefach zagrożenia, w których ustanawia program działania określony w art. 5 dyrektywy
         91/676. Strefy zagrożenia stanowią 42% obszaru tego regionu i 54% jego użytków rolnych.

      24      Rozdział IV zaskarżonego zarządzenia zawiera sekcję 3 zatytułowaną „Warunki mające zastosowanie do zarządzania azotem w rolnictwie
         na całym obszarze regionu Walonii”. Sekcja ta zawiera z jednej strony działy 1–5, mające zastosowanie na całym obszarze tego
         regionu, w tym również w strefach zagrożenia, i działy 6–7 mające zastosowanie wyłącznie w strefach zagrożenia. Razem działy
         te składają się na program działania określony w art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/676.

       Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne
      25      W wyroku z dnia 22 września 2005 r. w sprawie C‑221/03 Komisja przeciwko Belgii, Zb.Orz. s. I‑8307, Trybunał orzekł, iż nie
         ustanawiając w wyznaczonym terminie przepisów koniecznych do pełnego i prawidłowego wykonania dyrektywy 91/676, Królestwo
         Belgii uchybiło zobowiązaniom, które ciążyły na nim na mocy tej dyrektywy.

      26      W celu wykonania tego wyroku rząd Walonii przyjął, zgodnie z art. 5 dyrektywy 91/676, zaskarżone zarządzenie. Zarządzenie
         to zmienia księgę drugą code de l’environnement stanowiącą kodeks wodny w zakresie zrównoważonego zarządzania azotem w rolnictwie.

      27      Terre Wallonne ASBL i Inter-Environnement Wallonie ASBL wniosły do Conseil d’État o uchylenie tego zarządzenia, zarzucając
         w szczególności, że program zawarty w tym zarządzeniu nie został poddany ocenie wpływu na środowisko zgodnie z dyrektywą 2001/42.

      28      Rząd Walonii utrzymywał, że program zarządzania azotem w rolnictwie nie wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2001/42.

      29      Sąd krajowy uważa, że nie można wykluczyć, by programy działania, takie jak program przewidziany w dyrektywie 91/676, były
         planami lub programami w rozumieniu dyrektywy 2001/42. Sąd ten zauważa ponadto, że żaden przepis prawa regionu Walonii obowiązujący
         w dniu wydania zaskarżonego zarządzenia nie wymagał poddania planu zarządzania azotem ocenie jego wpływu na środowisko naturalne,
         że nie zostało ustalone, iż sytuacja ta jest sprzeczna z dyrektywą 2001/42, i że prawidłowe stosowanie prawa Unii nie jest
         na tyle oczywiste, iż nie ma miejsca na żadne racjonalne wątpliwości.

      30      Conseil d’État postanowił zatem zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

      „1)      Czy program zarządzania azotem dotyczący wyznaczonych stref zagrożenia, którego ustanowienie przewiduje art. 5 ust. 1 [dyrektywy
         91/676], jest planem lub programem w rozumieniu art. 3 ust. 2 [lit. a)] [dyrektywy 2001/42], który jest sporządzany na potrzeby
         sektora rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa, energetyki, przemysłu, transportu, gospodarki odpadami, gospodarki wodnej, telekomunikacji,
         turystyki, planów zagospodarowania przestrzennego lub użytkowania gruntu oraz czy program ten określa ramy zezwolenia na realizację
         przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II [do dyrektywy 85/337] w przyszłości?

      2)      Czy program zarządzania azotem dotyczący wyznaczonych stref zagrożenia, którego ustanowienie przewiduje art. 5 ust. 1 [dyrektywy
         91/676], jest planem lub programem w rozumieniu art. 3 ust. 2 [lit. b) dyrektywy 2001/42], w odniesieniu do którego, zważając
         na jego możliwy wpływ na te tereny, wymagana jest ocena zgodnie z art. 6 i 7 [dyrektywy 92/43], w szczególności w sytuacji,
         gdy dany program zarządzania azotem ma zastosowanie do wszystkich wyznaczonych stref zagrożenia w regionie Walonii?

      3)      Czy program zarządzania azotem obejmujący wyznaczone strefy zagrożenia, którego ustanowienie przewiduje art. 5 ust. 1 [dyrektywy
         91/676], jest planem lub programem innym niż przewidziane w art. 3 ust. 2 dyrektywy [2001/42], który definiuje ramy zezwolenia
         na realizację przedsięwzięć w przyszłości, dla których państwa członkowskie winny ustalić na podstawie art. 3 ust. 4 [dyrektywy
         2001/42], czy mogą one mieć znaczący wpływ na środowisko zgodnie [z art. 3 ust. 5 tej dyrektywy]?”.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytania pierwszego
      31      W pytaniu pierwszym sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy program zarządzania azotem w rolnictwie, taki jak będący
         przedmiotem postępowania w sprawie przed sądem krajowym, może stanowić plan lub program, o którym mowa w art. 3 ust. 2 lit. a)
         dyrektywy 2001/42.

      32      Na wstępie należy zauważyć, że zasadniczy cel dyrektywy 2001/42, jak wynika z jej art. 1, polega na poddawaniu ocenie wpływu
         na środowisko planów i programów, które potencjalnie mogą powodować znaczący wpływ na środowisko w czasie ich przygotowania
         i przed ich przyjęciem.

      33      W przypadku gdy taka ocena wpływu na środowisko jest wymagana przez dyrektywę 2001/42, dyrektywa ta ustanawia minimalne wymogi
         dotyczące przygotowania sprawozdania dotyczącego wpływu na środowisko, wdrażania procedury konsultacji, uwzględniania wyników
         oceny środowiskowej, jak również dostarczania informacji na temat decyzji przyjętej w wyniku przeprowadzenia oceny.

      34      W celu ustalenia, czy programy działania opracowane na podstawie art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/676 (zwane dalej „programami działania”)
         objęte są art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42, należy w pierwszej kolejności ocenić, czy te programy działania są „planami
         i programami” w rozumieniu art. 2 lit. a) tej ostatniej dyrektywy, a w drugiej kolejności, czy spełniają wymagania ustalone
         w jej art. 3 ust. 2 lit. a).

       W przedmiocie zastosowania art. 2 dyrektywy 2001/42
      35      Należy przede wszystkim stwierdzić, że programy działania są z jednej strony przygotowywane przez organ na poziomie krajowym,
         regionalnym lub lokalnym albo przygotowywane przez organ do ich przyjęcia w ramach procedury ustawodawczej przez parlament
         lub rząd, a z drugiej strony wymagane na mocy przepisu ustawowego, wykonawczego lub administracyjnego.

      36      Należy następnie podnieść, iż dyrektywa 91/676 wymaga sporządzenia takich programów działania we wszystkich „strefach zagrożenia”
         wyznaczonych przez państwa członkowskie zgodnie z jej przepisami i że te programy muszą zawierać środki i działania takiego
         rodzaju, jak te wymienione w jej art. 5, przeznaczone do walki z zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany, których wdrożenie
         i monitorowanie należy do państw członkowskich. Właściwe organy powinny również okresowo ponownie dokonywać oceny adekwatności
         środków i działania oraz, w razie potrzeby, zrewidować programy działania.

      37      Ponadto, jak podniosła rzecznik generalny w pkt 25–28 opinii, takie stwierdzenie wsparte jest przez motyw 10 dyrektywy 2003/35,
         jak również przez art. 2 ust. 5 oraz załącznik I do tej dyrektywy.

      38      W tym względzie należy przypomnieć, że dyrektywa 2003/35 przewiduje udział społeczeństwa w odniesieniu do sporządzania niektórych
         planów i programów w zakresie środowiska w celu dostosowania prawa Unii do konwencji z Aarhus.

      39      Z motywu 10 dyrektywy 2003/35 wynika, iż niektóre akty wspólnotowe już zawierały przepisy dotyczące udziału społeczeństwa
         w przygotowywaniu planów i programów, które były zgodne z konwencją z Aarhus. W związku z powyższym art. 2 ust. 5 tej dyrektywy
         wyłącza z zakresu stosowania tego artykułu „plany i programy” wymienione w załączniku I do tej dyrektywy, dla których takie
         przepisy zostały już wdrożone zgodnie z dyrektywą 2001/42. Wśród tych planów i programów znajdują się programy działania określone
         w art. 5 ust. 1 dyrektywy 91/676.

      40      Artykuł 2 ust. 5 dyrektywy 2003/35 został co prawda przyjęty w ramach przepisów dotyczących udziału społeczeństwa w odniesieniu
         do sporządzania niektórych planów i programów w zakresie środowiska. Byłoby jednakże sprzeczne przyznanie, że programy działania
         wchodzą w zakres stosowania art. 2 dyrektywy 2001/42, wówczas gdy obejmują przepisy dotyczące udziału społeczeństwa w odniesieniu
         do przyjmowania planów i programów, lecz także, że te same programy działania nie są już objęte zakresem stosowania tego przepisu,
         w przypadku gdy dotyczą oceny skutków dla środowiska.

      41      Należy wreszcie uściślić, że chociaż nie każdy akt ustawodawczy dotyczący ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi
         przez azotany pochodzenia rolniczego jest „planem” lub „programem” w rozumieniu dyrektywy 2001/42, sama okoliczność, iż taki
         akt został przyjęty w drodze ustawodawczej, nie powoduje wykluczenia go z zakresu stosowania tej dyrektywy, jeżeli posiada
         on cechy wspomniane w pkt 36 niniejszego wyroku.

      42      Z powyższych rozważań wynika, że zarówno z uwagi na cechy, jakie posiadają, jak i z uwagi na sam zamiar ustawodawcy unijnego,
         programy działania są „planami” i „programami” w rozumieniu dyrektywy 2001/42.

       W przedmiocie stosowania art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42
      43      Należy podnieść, że zgodnie z art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42 systematycznej ocenie wpływu na środowisko podlegają
         „plany” i „programy”, które z jednej strony są przygotowywane na potrzeby niektórych sektorów, a z drugiej strony ustalają
         ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję, dotyczącego przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337/EWG.

      44      Co się tyczy pierwszego warunku przewidzianego w art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42, wystarczy stwierdzić, iż sam tytuł
         dyrektywy 91/676 wskazuje, że programy działania są przygotowywane na potrzeby sektora rolnictwa.

      45      W odniesieniu do drugiego warunku, w celu ustalenia, czy programy działania ustalają ramy dla przyszłego zezwolenia na inwestycję,
         dotyczącego projektów wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337, należy zbadać treść i cel tych programów, uwzględniając
         zakres przewidzianej w tej dyrektywie oceny wpływu programów na środowisko.

      46      W zakresie celów programów działania z dyrektywy 91/676, a w szczególności z jej motywów dziewiątego do jedenastego, art. 1
         i 3–5, jak również z załączników do niej wynika zatem, że programy te obejmują całościową ocenę w strefach zagrożenia problemów
         środowiskowych związanych z zanieczyszczeniem powodowanym przez azotany pochodzenia rolniczego i że tworzą zorganizowany system
         zmierzający do zapewnienia ogólnego poziomu ochrony przed takim zanieczyszczeniem.

      47      Specyficzny charakter rzeczonych programów polega na tym, że przedstawiają globalne i spójne podejście mające charakter konkretnego
         i szczegółowego planowania, obejmującego strefy zagrożenia, w danym przypadku na całym terytorium kraju i dotyczącego redukcji
         zanieczyszczeń spowodowanych przez azotany pochodzenia rolniczego, jak również zapobieganie zanieczyszczeniu.

      48      W odniesieniu do programów działania z art. 5 dyrektywy 91/676 w związku z załącznikiem III do tej dyrektywy wynika, że omawiane
         programy składają się z określonych konkretnych i obowiązkowych środków, które dotyczą między innymi okresów, kiedy rolnicze
         wykorzystanie niektórych rodzajów nawozu jest zakazane, pojemności zbiorników do przechowywania odchodów zwierzęcych, sposobów
         rolniczego wykorzystania i maksymalnej ilości odchodów zwierzęcych zawierających azot, która może być rolniczo wykorzystana
         (zob. podobnie wyrok z dnia 8 września 2005 r. w sprawie C‑416/02 Komisja przeciwko Hiszpanii, Zb.Orz. s. I‑7487, pkt 34).
         Środki te w szczególności zapewniają, jak przewiduje pkt 2 załącznika III do dyrektywy 91/676, że dla każdego gospodarstwa
         rolnego lub hodowlanego ilość odchodów zwierzęcych, wykorzystywanych rolniczo każdego roku, w tym wprost od zwierząt, nie
         przekroczy określonej ilości na hektar, która odpowiada ilości odchodów zwierzęcych zawierającej do 170 kg azotu.

      49      Jeśli chodzi o zakres oceny wpływu programów na środowisko przewidzianej w dyrektywie 85/337, należy przypomnieć na wstępie,
         że środki wymienione w programach działania dotyczą urządzeń do intensywnej hodowli żywca wymienionych w pkt 17 załącznika
         I i w pkt 1 lit. e) załącznika II do dyrektywy 85/337.

      50      Należy przypomnieć, że w ramach oceny wpływu na środowisko przewidzianej w dyrektywie 85/337 władze krajowe muszą uwzględniać
         nie tylko bezpośrednie skutki planowanych robót, lecz także skutki wywierane na środowisko naturalne, które mogą wynikać z użytkowania
         i eksploatacji systemów będących rezultatem tych robót (wyroki: z dnia 28 lutego 2008 r. w sprawie C‑2/07 Abraham i in., Zb.Orz.
         s. I‑1197, pkt 43; z dnia 25 lipca 2008 r. w sprawie C‑142/07 Ecologistas en Acción-CODA, Zb.Orz. s. I‑6097, pkt 39).

      51      W szczególności w odniesieniu do urządzeń przeznaczonych do intensywnej hodowli żywca taka ocena wpływu na środowisko musi
         uwzględnić wpływ tych urządzeń na jakość wody (zob. podobnie wyrok z dnia 8 września 2005 r. w sprawie C‑121/03 Komisja przeciwko
         Hiszpanii, Zb.Orz. s. I‑7569, pkt 88).

      52      Jak słusznie zauważyła rzecznik generalny w pkt 80 opinii, art. 8 dyrektywy 85/337 wymaga, aby względy środowiskowe, które
         podlegają uregulowaniu przez programy działania, były uwzględniane przy wydawaniu zezwolenia na przedsięwzięcia eksploatacji
         takich urządzeń.

      53      Ponadto należy stwierdzić, że z art. 5 ust. 4 dyrektywy 91/676 wynika, iż programy działania przyjęte zgodnie z ustępem 1
         tego artykułu muszą przewidywać zespół środków, od których przestrzegania może być uzależnione wydanie zezwolenia, które może
         być przyznane na przedsięwzięcia wymienione w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337, i dla określenia których dyrektywa
         91/676 przyznaje państwom członkowskim pewien zakres uznania. Dzieje się tak w szczególności w przypadku środków dotyczących
         przechowywania odchodów zwierzęcych określonych w załączniku III do dyrektywy 91/676 w odniesieniu do przedsięwzięć w zakresie
         urządzeń przeznaczonych do intensywnej hodowli żywca wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337.

      54      W takim przypadku – którego wystąpienie i zakres powinien jednak zbadać sąd krajowy w świetle danego programu działania –
         należy przyjąć, że jeżeli chodzi o omawiane środki, ten program działania powinien zostać uznany za określający ramy zezwolenia
         na realizację przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy 85/337 w przyszłości w rozumieniu art. 3 ust. 2
         lit. a) dyrektywy 2001/42.

      55      W świetle całości powyższych rozważań na pierwsze pytanie należy odpowiedzieć, że program działania przyjęty zgodnie z art. 5
         ust. 1 dyrektywy 91/676 jest co do zasady planem lub programem określonym w art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42, w przypadku
         gdy stanowi „plan” lub „program” w rozumieniu art. 2 lit. a) tej ostatniej dyrektywy i gdy zawiera środki, od których przestrzegania
         uzależnione jest wydanie zezwolenia, które może być przyznane na realizację przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II
         do dyrektywy 85/337.

       W przedmiocie pytań drugiego i trzeciego
      56      Zważywszy na odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze należy stwierdzić, że dla rozstrzygnięcia zawisłego przed sądem krajowym
         sporu nie jest konieczne rozstrzygnięcie kwestii, czy art. 3 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2001/42 wymaga również dokonania oceny
         wpływu programów działania na środowisko.

      57      Nie ma zatem potrzeby odpowiadania na pytanie drugie.

      58      Uwzględniając okoliczność, że art. 3 ust. 4 dyrektywy 2001/42 znajduje zastosowanie tylko w przypadku, gdy przepisy ust. 2
         tego samego artykułu nie mają zastosowania, nie ma konieczności udzielenia odpowiedzi na pytanie trzecie.

       W przedmiocie kosztów
      59      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:
      Program działania przyjęty zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotyczącej ochrony
            wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego jest co do zasady planem lub programem określonym
            w art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2001/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie oceny wpływu
            niektórych planów i programów na środowisko, w przypadku gdy stanowi „plan” lub „program” w rozumieniu art. 2 lit. a) tej
            ostatniej dyrektywy i gdy zawiera środki, od których przestrzegania uzależnione jest wydanie zezwolenia, które może być przyznane
            na realizację przedsięwzięć wymienionych w załącznikach I i II do dyrektywy Rady 85/337/EWG z dnia 27 czerwca 1985 r. w sprawie
            oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko naturalne zmienionej dyrektywą
            Rady 97/11/WE z dnia 3 marca 1997 r.
      Podpisy
      * Język postępowania: francuski.


title: Wyrok Sądu (szósta izba w składzie powiększonym) z dnia 16 czerwca 2011 r.#Solvay Solexis SpA przeciwko Komisji Europejskiej.#Konkurencja - Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki - Nadtlenek wodoru i nadboran sodu - Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE - Czas trwania naruszenia - Pojęcie porozumienia i uzgodnionej praktyki - Dostęp do akt - Grzywny - Równość traktowania - Komunikat w sprawie współpracy - Obowiązek uzasadnienia.#Sprawa T-195/06.

text:
      Wyrok Sądu (szósta izba w składzie powiększonym) z dnia 16 czerwca 2011 r. – Solvay Solexis przeciwko Komisji
      (sprawa T‑195/06)
      Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Czas trwania naruszenia – Pojęcie porozumienia i uzgodnionej praktyki – Dostęp do akt – Grzywny – Równość traktowania – Komunikat w sprawie współpracy – Obowiązek uzasadnienia
      1.                     Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Pojęcie – Zgodność oświadczeń
            woli w odniesieniu do postępowania na rynku – Włączenie – Kontynuacja negocjacji w przedmiocie niektórych elementów ograniczenia
            konkurencji – Brak wpływu (art. 81 ust. 1 WE) (por. pkt 55, 56, 98, 100)
      2.                     Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie – Wymiana informacji w ramach porozumienia
            lub w celu jego przygotowania – Uwzględnienie wymienionych informacji – Domniemanie – Przesłanki (art. 81 ust. 1 WE) (por.
            pkt 57–59, 102, 103, 116)
      3.                     Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Złożone naruszenie wykazujące elementy porozumienia i elementy
            uzgodnionej praktyki – Jednolita kwalifikacja jako „porozumienie lub uzgodniona praktyka” – Dopuszczalność (art. 81 ust. 1 WE)
            (por. pkt 60–62, 81)
      4.                     Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny
            – Wystarczające ustalenie (art. 81 ust. 1 WE) (por. pkt 113, 118, 157)
      5.                     Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki, których skutki
            utrzymują się po ich formalnym zaprzestaniu – Zastosowanie art. 81 WE (art. 81 ust. 1 WE) (por. pkt 124, 125)
      6.                     Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Poszlaki przedstawione przez Komisję – Uczestnictwo w zebraniach
            o celu antykonkurencyjnym – Obowiązek przedstawienia dowodów przez przedsiębiorstwa kwestionujące niezgodny z prawem charakter
            niektórych z tych spotkań (art. 81 ust. 1 WE) (por. pkt 131)
      7.                     Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dostęp do akt – Zakres – Nieprzekazanie dokumentu
            – Konsekwencje – Konieczność wprowadzenia w zakresie ciężaru dowodu spoczywającego na zainteresowanym przedsiębiorstwie rozróżnieniem
            między dokumentami obciążającymi a dokumentami odciążającymi (rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 2) (por. pkt 146–149)
      8.                     Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji – Obowiązek uzasadnienia – Zakres – Obowiązek zajęcia stanowiska
            przez Komisję w kwestii dokumentów niezawierających dowodów odciążających – Brak (art. 81 WE, 253 WE) (por. pkt 159)
      9.                     Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Przekazanie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia
            zarzutów – Przesłanki – Granice (art. 81 WE) (por. pkt 167–171, 173, 176, 178–181)
      10.                     Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Jednolite i ciągłe naruszenie – Uwzględnienie zmian
            w natężeniu zachowań noszących znamiona naruszenia (rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 3) (por. pkt 191, 210)
      11.                     Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Obowiązek uwzględnienia rzeczywistego wpływu na rynek
            – Zakres (rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A) (por. pkt 195–197)
      12.                     Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Podział zainteresowanych przedsiębiorstw na kategorie, w których określono konkretną
            kwotę wyjściową – Dopuszczalność – Przesłanki – Kontrola sądowa (rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2) (por. pkt 220,
            221)
      13.                     Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące – Bierna rola przedsiębiorstwa
            lub pójście przez nie w ślad za liderem – Kryteria oceny (rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03,
            pkt 3, tiret pierwsze) (por. pkt 241–243, 252, 268)
      14.                     Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące – Zachowanie odmienne od uzgodnionego w ramach
            kartelu – Ocena (rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3) (por. pkt 269, 271, 272)
      15.                     Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Uwzględnienie współpracy z Komisją przedsiębiorstwa, któremu zarzucono
            naruszenie, poza ramami określonymi przez komunikat w sprawie współpracy – Przesłanki – Granice (rozporządzenie Rady nr 1/2003,
            art. 23; komunikaty Komisji: 98/C 9/03, pkt 3; 2002/C 45/03, pkt 23 lit. b) akapit trzeci) (por. pkt 283, 285)
      16.                     Konkurencja – Grzywny – Decyzja nakładająca grzywny – Obowiązek uzasadnienia – Zakres – Wskazanie elementów oceny, które umożliwiły
            Komisji zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia (art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 3) (por. pkt 297,
            299)
      17.                     Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter – Kryteria oceny czynnika odstraszającego (rozporządzenie
            Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03) (por. pkt 305, 306)
      18.                     Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie – Przeniesienie części działalności na osobę trzecią – Osoba prawna
            odpowiedzialna za prowadzenie przedsiębiorstwa w trakcie naruszenia (art. 81 ust. 1 WE) (por. pkt 308, 310)
      Przedmiot

               Z jednej strony, stwierdzenie nieważności części decyzji Komisji C(2006) 1766 wersja ostateczna z dnia 3 maja 2006 r. dotyczącej
                  postępowania na podstawie art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia o EOG (sprawa COMP/F/38.620 – Nadtlenek wodoru i nadboran) oraz
                  – z drugiej strony – obniżenie grzywny nałożonej na skarżącą.

            Sentencja

                  1)

                  	Skarga zostaje oddalona.

                  2)

                  	Solvay Solexis SpA zostaje obciążona kosztami postępowania.


title: Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 12 września 2006 r.#M. G. Eman i O. B. Sevinger przeciwko College van burgemeester en wethouders van Den Haag.#Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Raad van State - Niderlandy.#Parlament Europejski - Wybory - Prawo głosowania - Skierowany do obywateli niderlandzkich z Aruby wymóg posiadania miejsca zamieszkania w Niderlandach - Obywatelstwo Unii.#Sprawa C-300/04.

text:
      Sprawa C‑300/04
      M.G. Eman i O.B. Sevinger
      przeciwko
      College van burgemeester en wethouders van Den Haag
      (wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Raad van State)
      Parlament Europejski – Wybory – Prawo głosowania – Skierowany do obywateli niderlandzkich z Aruby wymóg posiadania miejsca zamieszkania w Niderlandach – Obywatelstwo Unii
      Streszczenie wyroku
      1.        Obywatelstwo Unii Europejskiej – Postanowienia traktatu – Podmiotowy zakres stosowania
      (art. 17 WE i 299 ust. 3 WE)
      2.        Parlament – Wybory – Prawo głosowania i kandydowania – Osoby uprawnione
      (art. 19 WE, 189 WE, 190 WE; Akt dotyczący wyborów członków Parlamentu Europejskiego w powszechnych wyborach bezpośrednich)
      3.        Stowarzyszenie krajów i terytoriów zamorskich – Niestosowanie ogólnych postanowień traktatu w braku wyraźnego odesłania
      (art. 19 ust. 2 WE, art. 182 WE, 189 WE i 190 WE)
      4.        Parlament – Wybory – Osoba wykluczona z udziału z uwagi na przepis krajowy sprzeczny z prawem wspólnotowym
      5.        Prawo wspólnotowe – Prawa przyznane jednostkom – Naruszenie przez państwo członkowskie – Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej
            jednostkom
      1.        Osoby posiadające obywatelstwo państwa członkowskiego i przebywające lub mające miejsce zamieszkania na terytorium wchodzącym
         w skład krajów i terytoriów zamorskich, o którym mowa w art. 299 ust. 3 WE, mogą powoływać się na prawa przyznane obywatelom
         Unii w części drugiej traktatu.

      (por. pkt 29 oraz pkt 1 sentencji)
      2.        Na obecnym etapie rozwoju prawa wspólnotowego określenie osób, którym przysługuje prawo głosowania i kandydowania w wyborach
         do Parlamentu Europejskiego należy do kompetencji każdego państwa członkowskiego, pod warunkiem że nie narusza ono prawa wspólnotowego.

      W istocie ani art. 189 WE i 190 WE, ani Akt dotyczący wyborów członków Parlamentu Europejskiego w powszechnych wyborach bezpośrednich
         nie wskazują w sposób wyraźny i szczegółowy osób, którym przysługuje prawo głosowania i kandydowania do Parlamentu Europejskiego.
         Artykuły 189 WE i 190 WE dotyczące Parlamentu Europejskiego nie dostarczają zatem jakiejkolwiek jasnej odpowiedzi w tym względzie,
         stanowiąc, że Parlament ten złożony jest z przedstawicieli narodów państw członkowskich, przy czym pojęcie „naród” nie jest
         zdefiniowane i może mieć różne znaczenie w zależności od państwa członkowskiego i języka Unii. Ponadto postanowienia części
         drugiej traktatu dotyczące obywatelstwa Unii nie przyznają bezwarunkowo prawa głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu
         Europejskiego. Artykuł 19 ust. 2 WE ogranicza się do zastosowania wobec tego prawa głosowania i kandydowania zasady niedyskryminacji
         ze względu na przynależność państwową.

      W konsekwencji na obecnym etapie rozwoju prawa wspólnotowego nic nie stoi na przeszkodzie, aby państwa członkowskie – pod
         warunkiem że nie naruszają prawa wspólnotowego – określiły zasady prawa głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu
         Europejskiego, odwołując się do kryterium miejsca zamieszkania na terytorium, na którym organizowane są wybory.

      Zasada równego traktowania sprzeciwia się, aby przyjęte kryteria prowadziły do różnego traktowania obywateli znajdujących
         się w porównywalnych sytuacjach bez obiektywnego uzasadnienia takiej różnicy.

      (por. pkt 44, 45, 52, 53, 61 oraz pkt 2 sentencji)
      3.        Do krajów i terytoriów zamorskich (KTZ) odnoszą się szczególne zasady stowarzyszenia, ustanowione w części czwartej traktatu
         (art. 182–188 WE), co oznacza, że postanowienia ogólne traktatu nie znajdują w stosunku do KTZ zastosowania bez wyraźnego
         odesłania.

      Wynika z tego, że art. 189 WE i 190 WE dotyczące Parlamentu Europejskiego nie znajdują w stosunku do tych krajów i terytoriów
         zastosowania oraz że państwa członkowskie nie są zobowiązane do przeprowadzania w nich wyborów do Parlamentu Europejskiego.

      Ponadto art. 19 ust. 2 WE, który stosuje wobec prawa głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego zasadę
         niedyskryminacji ze względu na przynależność państwową, nie znajduje zastosowania do obywateli Unii mających miejsce zamieszkania
         w KTZ, którzy pragną skorzystać z prawa głosowania w państwie członkowskim, którego są obywatelami.

      (por. pkt 44, 46, 47, 53)
      4.        W braku uregulowań wspólnotowych w przedmiocie sporów dotyczących prawa głosowania i kandydowania do Parlamentu Europejskiego
         krajowy porządek prawny każdego państwa członkowskiego ma określać środki umożliwiające naprawienie szkody w stosunku do osoby,
         która z uwagi na przepis krajowy sprzeczny z prawem wspólnotowym nie została wpisana na listy wyborcze w wyborach członków
         Parlamentu Europejskiego z dnia 10 czerwca 2004 r. i w związku z tym została wykluczona z udziału w tych wyborach. Środki
         te, które mogą obejmować odszkodowanie z tytułu przypisywalnej państwu szkody wywołanej naruszeniem prawa wspólnotowego, nie
         mogą być mniej korzystne aniżeli te służące realizacji praw wywodzonych z krajowego porządku prawnego (zasada równoważności)
         i nie mogą uczynić wykonywania w praktyce uprawnienia przyznanego przez prawo wspólnotowe niemożliwym ani nadmiernie trudnym
         (zasada skuteczności).

      (por. pkt 67, 71 oraz pkt 3 sentencji)
      5.        Zasada odpowiedzialności państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom wskutek przypisywalnych mu naruszeń prawa
         wspólnotowego jest nierozerwalnie związana z założeniami traktatu i państwo członkowskie jest zobowiązane do naprawienia wyrządzonej
         szkody, w przypadku gdy celem naruszonej normy prawnej jest przyznanie prawa jednostkom, naruszenie jest wystarczająco istotne
         oraz istnieje bezpośredni związek przyczynowy między naruszeniem zobowiązania nałożonego na państwo i szkodą poniesioną przez
         jednostkę, co nie wyklucza jednak, że na podstawie prawa krajowego państwo może ponosić odpowiedzialność na mniej restrykcyjnych
         zasadach.

      Z zastrzeżeniem prawa do odszkodowania, którego podstawę stanowi bezpośrednio prawo wspólnotowe, jeżeli przesłanki wskazane
         w poprzednim punkcie zostaną spełnione, naprawienie przez państwo skutków wyrządzonej szkody ma nastąpić zgodnie z prawem
         krajowym regulującym zasady odpowiedzialności, przy czym zasady dotyczące naprawienia szkody, ustanowione przez prawo krajowe,
         nie mogą być mniej korzystne niż zasady dotyczące podobnych krajowych środków prawnych i nie mogą prowadzić do uniemożliwienia
         otrzymania odszkodowania lub nadmiernego utrudnienia w jego otrzymaniu.

      (por. pkt 69, 70)
WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)
      z dnia 12 września 2006 r.(*)

      Parlament Europejski – Wybory – Prawo głosowania – Skierowany do obywateli niderlandzkich z Aruby wymóg posiadania miejsca zamieszkania w Niderlandach – Obywatelstwo Unii
      W sprawie C‑300/04
      mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Raad van
         State (Niderlandy) postanowieniem z dnia 13 lipca 2004 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 15 lipca 2004 r., w postępowaniu:

      M.G. Eman,
      O.B. Sevinger
      przeciwko
      College van burgemeester en wethouders van Den Haag,
      TRYBUNAŁ (wielka izba),
      w składzie: V. Skouris, prezes, P. Jann, C.W.A. Timmermans, A. Rosas (sprawozdawca), K. Schiemann i J. Makarczyk, prezesi
         izb, J.‑P. Puissochet, P. Kūris, E. Juhász, E. Levits i A. Ó Caoimh, sędziowie,

      rzecznik generalny: A. Tizzano,
      sekretarz: M. Ferreira, główny administrator,
      uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 5 lipca 2005 r.,
      rozważywszy uwagi przedstawione:
      –        w imieniu M.G. Emana i O.B. Sevingera przez A.G. Croesa,
      –        w imieniu rządu niderlandzkiego przez H.G. Sevenster i C.M. Wissels, działające w charakterze pełnomocników,
      –        w imieniu rządu hiszpańskiego przez N. Díaz Abad, F. Díeza Morena i I. del Cuvilla Contrerasa, działających w charakterze
         pełnomocników,

      –        w imieniu rządu francuskiego przez R. Abrahama, G. de Bergues’a, E. Puisais’go i C. Jurgensen, działających w charakterze
         pełnomocników,

      –        w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej przez R. Caudwell, działającą w charakterze
         pełnomocnika, wspieraną przez D. Andersona i D. Wyatta, QC, oraz M. Chamberlaina, barrister,

      –        w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez C. Ladenburgera i P. van Nuffela, działających w charakterze pełnomocników,
      po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 6 kwietnia 2006 r.,
      wydaje następujący
      Wyrok
      1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 17 WE, 19 ust. 2 WE, art. 189 WE, 190 WE oraz 299
         ust. 3 WE.

      2        Wniosek ten został złożony w ramach sporu, w którym M.G. Eman i O.B. Sevinger (zwani dalej „wnoszącymi odwołanie w postępowaniu
         przed sądem krajowym”), posiadający obywatelstwo niderlandzkie i mający miejsce zamieszkania w Oranjestad (Aruba), wystąpili
         przeciwko College van burgemeester en wethouders van Den Haag (Niderlandy) z powodu oddalenia przez niego ich wniosku o wpis
         na listę wyborczą w wyborach członków Parlamentu Europejskiego z dnia 10 czerwca 2004 r.

       Ramy prawne
       Prawo międzynarodowe
      3        Artykuł 3 protokołu nr 1 do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie
         w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanego dalej „protokołem nr 1 do konwencji”) stanowi:

      „Wysokie Układające się Strony zobowiązują się organizować w rozsądnych odstępach czasu wolne wybory, oparte na tajnym głosowaniu,
         w warunkach zapewniających swobodę wyrażania opinii ludności w wyborze ciała ustawodawczego”.

       Prawo wspólnotowe
      4        W rozumieniu art. 17 WE:

      „1.      Ustanawia się obywatelstwo Unii. Obywatelem Unii jest każda osoba mająca przynależność państwa członkowskiego. Obywatelstwo
         Unii uzupełnia obywatelstwo krajowe, nie zastępując go jednak.

      2.      Obywatele Unii korzystają z praw i podlegają obowiązkom przewidzianym w niniejszym traktacie”.
      5        Artykuł 19 ust. 2 WE stanowi:

      „Bez uszczerbku dla postanowień artykułu 190 ustęp 4 i przepisów przyjętych w celu jego wykonania każdy obywatel Unii mający
         miejsce zamieszkania w państwie członkowskim, którego nie jest obywatelem, ma prawo głosowania i kandydowania w wyborach do
         Parlamentu Europejskiego w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania, na takich samych zasadach jak obywatele
         tego państwa. […]”.

      6        Na podstawie tego artykułu Rada Unii Europejskiej przyjęła dyrektywę 93/109/WE z dnia 6 grudnia 1993 r. ustanawiającą szczegółowe
         warunki wykonywania prawa głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego przez obywateli Unii mających miejsce
         zamieszkania w państwie członkowskim, którego nie są obywatelami (Dz.U. L 329, str. 34). Dyrektywa w art. 3 akapit pierwszy
         stanowi:

      „Osoba, która w dniu spełnienia wymogu:
      a)      jest obywatelem Unii w rozumieniu art. 8 ust. 1 drugi akapit traktatu,
      b)      nie będąc obywatelem państwa członkowskiego miejsca zamieszkania, spełnia pozostałe warunki prawa głosowania i kandydowania
         w wyborach, jakie odnośne państwo stawia swoim obywatelom,

      ma prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego w państwie członkowskim miejsca zamieszkania, chyba
         że została pozbawiona tych praw na podstawie art. 6 [lub] 7”.

      7        Artykuł 5 dyrektywy 93/109 przewiduje:

      „Jeżeli obywatele państwa członkowskiego miejsca zamieszkania mają prawo głosowania lub kandydowania w wyborach jedynie pod
         warunkiem pewnego minimalnego okresu zamieszkania na terytorium wyborczym tego państwa, to uznaje się, że wyborcy Wspólnoty
         uprawnieni do głosowania i wyborcy Wspólnoty uprawnieni do kandydowania w wyborach spełniają ten warunek, o ile mieli miejsce
         zamieszkania przez równorzędny […] okres w innych państwach członkowskich. Niniejszy przepis jest stosowany, nie naruszając
         szczególnych warunków [bez uszczerbku dla szczególnych wymogów dotyczących] okresu zamieszkania w określonym okręgu wyborczym
         lub wspólnocie lokalnej [jednostce terytorialnej]”.

      8        Artykuł 189 akapit pierwszy WE stanowi:

      „Parlament Europejski, złożony z przedstawicieli narodów państw należących do Wspólnoty, wykonuje uprawnienia przyznane mu
         niniejszym traktatem”.

      9        Artykuł 190 WE ma następujące brzmienie:

      „1.      Przedstawiciele do Parlamentu Europejskiego narodów państw należących do Wspólnoty są wybierani w powszechnych wyborach bezpośrednich.
      […]
      4.      Parlament Europejski opracowuje projekt mający na celu umożliwienie przeprowadzenia powszechnych wyborów bezpośrednich zgodnie
         z jednolitą procedurą we wszystkich państwach członkowskich lub zgodnie z zasadami wspólnymi dla wszystkich państw członkowskich.

      Rada, stanowiąc jednomyślnie po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego udzielonej większością głosów jego członków, ustanawia
         właściwe przepisy, których przyjęcie zaleca państwom członkowskim, zgodnie z ich odpowiednimi wymogami konstytucyjnymi.

      […]”.
      10      Artykuł 8 Aktu dotyczącego wyborów członków Parlamentu Europejskiego w powszechnych wyborach bezpośrednich, dołączonego do
         decyzji Rady 76/787/EWWiS, EWG, Euratom z dnia 20 września 1976 r. (Dz.U. L 278, str. 1), zmienionego decyzją Rady 2002/772/WE,
         Euratom z dnia 25 czerwca 2002 r. i 23 września 2002 r. (Dz.U. L 283, str. 1, zwanego dalej „aktem z 1976 r.”) stanowi:

      „Z zastrzeżeniem postanowień niniejszego Aktu procedura wyborcza w każdym państwie członkowskim podlega przepisom krajowym.
      Te przepisy krajowe, które mogą ewentualnie uwzględniać szczególne warunki w państwach członkowskich, nie naruszają zasadniczo
         proporcjonalnego charakteru systemu wyborczego”.

      11      Artykuł 12 wskazanego aktu ma następujące brzmienie:

      „Parlament Europejski weryfikuje mandat członków Parlamentu Europejskiego. W tym celu odnotowuje rezultaty ogłoszone urzędowo
         przez państwa członkowskie i rozstrzyga spory, jakie mogą wyniknąć na tle postanowień niniejszego Aktu, inne aniżeli wynikające
         z przepisów krajowych, do których niniejszy Akt się odnosi”.

      12      Zgodnie z art. 299 WE:

      „1.      Niniejszy traktat stosuje się do […] Królestwa Niderlandów […].
      2. Postanowienia niniejszego traktatu stosują się do francuskich departamentów zamorskich, Azorów, Madery i Wysp Kanaryjskich.
      […]
      3.      Szczególne zasady stowarzyszania określone w części czwartej niniejszego traktatu stosują się do krajów i terytoriów zamorskich,
         których lista zawarta jest w załączniku II do niniejszego traktatu.

      […]”.
      13      Aruba i Antyle Niderlandzkie wymienione są w wykazie zawartym w załączniku II do traktatu WE, zatytułowanym „Kraje i terytoria
         zamorskie objęte postanowieniami części IV Traktatu”.

       Prawo krajowe
      14      Artykuł B1 Nederlandse Kieswet (niderlandzkiej ordynacji wyborczej) w odniesieniu do wyboru członków drugiej izby parlamentu
         niderlandzkiego (Tweede Kamer der Staten‑Generaal) stanowi:

      „Członkowie Tweede Kamer der Staten‑Generaal wybierani są przez osoby posiadające w dniu zgłoszenia kandydatów obywatelstwo
         niderlandzkie i które w dniu głosowania ukończyły lat osiemnaście, z wyłączeniem osób, które w dniu zgłoszenia kandydatów
         mają faktyczne miejsce zamieszkania na Antylach Niderlandzkich lub na Arubie.

      2.      Wyjątek ten nie dotyczy:
      a)      obywateli niderlandzkich, którzy przez co najmniej 10 lat mieli miejsce zamieszkania w Niderlandach;
      b)      obywateli niderlandzkich pracujących w niderlandzkiej służbie cywilnej na Antylach Niderlandzkich lub na Arubie oraz ich współmałżonków,
         zarejestrowanych partnerów lub konkubentów, jak też ich dzieci, o ile mają miejsca zamieszkania z nimi we wspólnym gospodarstwie
         domowym”.

      15      Artykuł Y3 rzeczonej ordynacji w odniesieniu do wyboru członków Parlamentu Europejskiego stanowi:

      „Prawo głosowania przysługuje:
      a)      osobom, którym przysługuje prawo głosowania w wyborach członków Tweede Kamer der Staten‑Generaal;
      b)      osobom nieposiadającym obywatelstwa niderlandzkiego, które są obywatelami innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej,
         o ile:

      1)      w dniu zgłoszenia kandydatów mają faktyczne miejsce zamieszkania w Niderlandach,
      2)      w dniu głosowania mają ukończone lat osiemnaście,
      3)      nie są pozbawione prawa głosowania w Niderlandach lub w państwie członkowskim, którego są obywatelami”.
       Pytania prejudycjalne
      16      Wnoszący odwołanie w postępowaniu przed sądem krajowym w ramach wszczętego przed tym sądem sporu zaskarżyli odmowę wpisu na
         listy wyborcze w wyborach członków Parlamentu Europejskiego, z jaką spotkali się z uwagi na fakt, że mają oni miejsce zamieszkania
         na Arubie. Ich zdaniem, zgodnie z art. 17 ust. 1 WE, są oni obywatelami Unii Europejskiej. Artykuł 19 ust. 2 WE interpretowany
         w świetle art. 3 protokołu nr 1 do konwencji przyznaje im, jak twierdzą, prawo głosowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego,
         nawet jeśli mają miejsca zamieszkania na terytorium, którego nazwa znajduje się w wykazie krajów i terytoriów zamorskich (zwanych
         dalej „KTZ”), zawartym w załączniku II do traktatu.

      17      Sąd krajowy uznaje, że ponieważ wybory do Parlamentu Europejskiego już się odbyły, stwierdzenie nieważności odmowy wpisu na
         listy wyborcze wnoszących odwołanie w postępowaniu przed sądem krajowym byłoby spóźnione i nie pozwoliłoby zainteresowanym
         na udział w tych wyborach. Sąd ten nie wyklucza jednak, że na podstawie prawa wspólnotowego należy im przyznać odszkodowanie
         („rechtsherstel”).

      18      W tych okolicznościach Raad van State postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami
         prejudycjalnymi:

      „1)      Czy część druga traktatu znajduje zastosowanie do osób posiadających obywatelstwo państwa członkowskiego i przebywających
         lub mających miejsce zamieszkania na terytorium należącym do KTZ, o którym mowa w art. 299 ust. 3 WE, utrzymujących szczególne
         stosunki z tym państwem członkowskim?

      2)      W przypadku udzielenia odpowiedzi negatywnej na pytanie pierwsze – czy państwa członkowskie mają swobodę, w świetle art. 17
         ust. 1 zdanie drugie WE, nadawania swego obywatelstwa osobom przebywającym lub mającym miejsce zamieszkania w KTZ, o których
         mowa w art. 299 ust. 3 WE?

      3)      Czy wykładni art. 19 ust. 2 WE, przy uwzględnieniu art. 189 WE i 190 ust. 1 WE, należy dokonywać w ten sposób, że – poza przewidzianymi
         w wewnętrznych porządkach prawnych nierzadkimi wyjątkami związanymi m.in. z pozbawieniem prawa wyborczego w związku ze skazaniem
         w postępowaniu karnym lub ze względu na brak zdolności do czynności prawnych – posiadanie obywatelstwa Unii przez osobę przebywającą
         lub mającą miejsce zamieszkania na terytoriach należących do KTZ prowadzi, bez dalszych rozważań, do przyznania czynnego i biernego
         prawa wyborczego w wyborach do Parlamentu Europejskiego?

      4)      Czy postanowienia art. 17 WE w zw. z art. 19 ust. 2 WE, rozważane w świetle art. 3 akapit pierwszy protokołu [nr 1 do konwencji]
         zgodnie z wykładnią Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, stoją na przeszkodzie posiadaniu przez osoby niebędące obywatelami
         Unii czynnego i biernego prawa wyborczego w wyborach do Parlamentu Europejskiego?

      5)      Czy prawo wspólnotowe stanowi o wymogach co do sposobu należnego naprawienia szkody [rechtsherstel], jeśli sąd krajowy stwierdziłby
         – między innymi na podstawie odpowiedzi Trybunału Sprawiedliwości na powyższe pytania – że odmowa wpisu na listę wyborczą
         w wyborach z dnia 10 czerwca 2004 r. osób przebywających lub mających miejsce zamieszkania na Antylach Niderlandzkich lub
         na Arubie, posiadających obywatelstwo niderlandzkie, była niesłuszna?”.

       Postępowanie przed Trybunałem
      19      W odrębnym piśmie z dnia 13 lipca 2004 r. oraz w piśmie z dnia 22 lutego 2005 r. Raad van State zwrócił się do Trybunału,
         na podstawie art. 104a akapit pierwszy regulaminu, z wnioskiem o zastosowanie w odniesieniu do odesłania prejudycjalnego trybu
         przyspieszonego. Postanowieniami prezesa Trybunału z dnia 23 sierpnia 2004 r. oraz 18 marca 2005 r. wnioski te zostały oddalone.

       W przedmiocie pytań prejudycjalnych
       W przedmiocie pytania pierwszego
      20      W pierwszym pytaniu Raad van State chce ustalić, czy część druga traktatu dotycząca obywatelstwa Unii znajduje zastosowanie
         do osób posiadających obywatelstwo państwa członkowskiego i przebywających lub mających miejsce zamieszkania na terytorium
         wchodzącym w skład KTZ, o którym mowa w art. 299 ust. 3 WE.

       Uwagi przedstawione Trybunałowi
      21      Strony postępowania przed sądem krajowym, rząd Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja Wspólnot Europejskich twierdzą, że część
         druga traktatu znajduje zastosowanie do osób posiadających obywatelstwo państwa członkowskiego i przebywających lub mających
         miejsce zamieszkania na terytorium wchodzącym w skład KTZ. Podkreślają, że art. 17 ust. 2 WE nie ustanawia jakiejkolwiek innej
         przesłanki posiadania obywatelstwa Unii i korzystania z praw przyznanych w traktacie niż posiadanie obywatelstwa państwa członkowskiego.
         Bez znaczenia jest zatem, że obywatel państwa członkowskiego ma miejsce zamieszkania w państwie trzecim lub w KTZ.

      22      Rząd niderlandzki zauważa na wstępie, że zgodnie ze Statuut van het Koninkrijk der Nederlanden z 1954 r. (statutem Królestwa
         Niderlandów, zwanym dalej „Statuut”) w skład Królestwa Niderlandów wchodzą trzy kraje, tj. Niderlandy, Antyle Niderlandzkie
         i Aruba. Artykuł 41 Statuut stanowi, że te trzy kraje „w autonomiczny sposób zarządzają podległymi im dziedzinami”. Wobec
         tego Niderlandy mają własną konstytucję, a Antyle Niderlandzkie i Aruba ich własną Staatsregeling. W królestwie, z wyjątkiem
         określonych w Statuut „dziedzin wchodzących w zakres kompetencji królestwa”, każdemu krajowi, posiadającemu własny parlament
         i administrację, przysługują własne kompetencje ustawodawcze.

      23      Kwestie związane z obywatelstwem należą do „dziedziny wchodzącej w zakres kompetencji królestwa”, a jego nabycie uregulowane
         jest w Rijkswet op het Nederlanderschap (ustawie o obywatelstwie niderlandzkim). Mowa jest o „jednolitym obywatelstwie”, a zatem
         takim, które nie dokonuje rozróżnienia między mieszkańcem Aruby a mieszkańcem Niderlandów przebywającym poza królestwem.

      24      Stosunki zewnętrzne również stanowią „dziedzinę wchodzącą w zakres kompetencji królestwa”. Podmiotem prawa międzynarodowego
         jest wyłącznie Królestwo Niderlandów. W zakresie międzynarodowych konwencji królestwo może jednak zawrzeć traktat odrębnie
         dla każdego z krajów. W praktyce wyraża się to poprzez zwrot „Królestwo Niderlandów (w odniesieniu do Niderlandów)”, „Królestwo
         Niderlandów (w odniesieniu do Antyli Niderlandzkich)” lub „Królestwo Niderlandów (w odniesieniu do Aruby)”. Wynika z tego,
         że z prawnego punktu widzenia traktat wiąże jedynie dany kraj. Rząd niderlandzki dodaje w związku z tym, że traktat EWG w pierwotnej
         wersji został ratyfikowany wyłącznie w odniesieniu do europejskiego terytorium Królestwa oraz Nowej Gwinei, tj. przy użyciu
         zwrotu „w imieniu Królestwa Niderlandów (w odniesieniu do Niderlandów i Nowej Gwinei)”. Rząd ten załącza ponadto akt ratyfikacyjny
         traktatu o Unii Europejskiej, zatwierdzony przez królową „w imieniu Królestwa Niderlandów (w odniesieniu do Niderlandów)”.

      25      Zdaniem rządu niderlandzkiego terytorialny zakres zastosowania traktatu WE, a w szczególności jego części drugiej, należy
         ustalić w świetle art. 299 WE, uwzględniając przy tym dokumenty ratyfikacyjne traktatu. Tymczasem badanie tych dokumentów
         wskazywałoby, że zarówno pierwotny traktat, jak i traktat o Unii Europejskiej nie zostały ratyfikowane w odniesieniu do Aruby.
         Traktat WE nie znajdowałby zatem zastosowania na terytorium tego kraju, z wyjątkiem określonych w części czwartej traktatu
         szczególnych zasad stowarzyszenia.

      26      Fakt ustanowienia przez Królestwo Niderlandów jednolitego obywatelstwa jest w tym względzie bez znaczenia. Obywatel niderlandzki
         z Aruby lub Antyli Niderlandzkich posiada bez wątpienia obywatelstwo niderlandzkie i jest w rezultacie obywatelem Unii, co
         nie oznacza, że w każdej sytuacji korzysta on również z ogółu praw związanych z obywatelstwem Unii. O ile zainteresowany przebywa
         na terytorium Aruby lub Antyli Niderlandzkich, traktat nie wpływa w żaden sposób na jego położenie. Gdyby natomiast opuścił
         on terytorium Aruby lub Antyli Niderlandzkich, mógłby domagać się praw związanych z obywatelstwem Unii.

       Odpowiedź Trybunału
      27      Artykuł 17 ust. 1 zdanie drugie WE stanowi że „[o]bywatelem Unii jest każda osoba mająca przynależność państwa członkowskiego”.
         Bez znaczenia jest w tym względzie fakt, że obywatel państwa członkowskiego przebywa lub ma miejsce zamieszkania na terytorium
         wchodzącym w skład KTZ, o którym mowa w art. 299 ust. 3 WE.

      28      Ponadto art. 17 ust. 2 WE stanowi, że obywatele Unii korzystają z praw i podlegają obowiązkom przewidzianym w traktacie.

      29      Wynika z tego, iż na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że osoby posiadające obywatelstwo państwa członkowskiego i przebywające
         lub mające miejsce zamieszkania na terytorium wchodzącym w skład KTZ, o którym mowa w art. 299 ust. 3 WE, mogą powoływać się
         na prawa przyznane obywatelom Unii w części drugiej traktatu.

       W przedmiocie pytania drugiego
      30      Pytanie to, które dotyczy przysługującego państwom członkowskim, w świetle art. 17 ust. 1 zdanie drugie WE, prawa nadawania
         obywatelstwa osobom przebywającym lub mającym miejsce zamieszkania w KTZ, o których mowa w art. 299 ust. 3 WE, zostało przedłożone,
         w przypadku gdyby Trybunał uznał, że część druga traktatu nie znajduje zastosowania do osoby posiadającej obywatelstwo państwa
         członkowskiego, jeżeli osoba ta przebywa lub ma miejsce zamieszkania na terytorium wchodzącym w skład KTZ.

      31      Biorąc pod uwagę odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze, nie jest konieczne udzielenie odpowiedzi na pytanie drugie.

       W przedmiocie pytania trzeciego
      32      W pytaniu trzecim Raad van State dąży do ustalenia, czy art. 19 ust. 2 WE w związku z art. 189 WE i 190 ust. 1 WE należy interpretować
         w ten sposób, że obywatelowi Unii przebywającemu lub mającemu miejsce zamieszkania w KTZ przysługuje prawo głosowania i kandydowania
         w wyborach do Parlamentu Europejskiego.

       Uwagi przedstawione Trybunałowi
      33      Wnoszący odwołanie w postępowaniu przed sądem krajowym twierdzą, że nawet jeśli Aruba stanowi KTZ w rozumieniu traktatu, podlega
         ona przepisom należącym do dziedzin wchodzących w zakres kompetencji królestwa, jak obrona lub stosunki zewnętrzne, na które
         prawo wspólnotowe oddziałuje. Uregulowania wspólnotowe oddziałują również na ustawodawstwo krajowe, co uzasadniałoby fakt,
         że obywatele niderlandzcy z Aruby mogą głosować w wyborach członków Parlamentu Europejskiego, zgodnie z art. 3 protokołu nr 1
         do konwencji. Podkreślają oni także dyskryminację, jakiej doświadczają obywatele niderlandzcy z Aruby i Antyli Niderlandzkich.
         Tytułem przykładu podnoszą, że mieszkańcowi Antyli Niderlandzkich przysługuje prawo głosowania w zależności od tego, czy ma
         miejsce zamieszkania we francuskiej czy w niderlandzkiej części wyspy Saint‑Martin.

      34      Rząd niderlandzki twierdzi, że prawo głosowania nie stanowi dziedziny wchodzącej w zakres kompetencji królestwa, lecz podlega
         kompetencji kraju w rozumieniu Statuut. W związku z tym art. 46 Statuut stanowi, że organy przedstawicielskie kraju wybierane
         są przez niderlandzkich mieszkańców danego kraju. Artykuł ten w ust. 2 przewiduje możliwość przyznania przez kraj prawa głosowania
         obywatelom niderlandzkim, którzy nie mają miejsca zamieszkania w danym kraju. Niderlandzka ordynacja wyborcza korzysta z tej
         możliwości w sposób ograniczony, przyznając prawo wyborcze mieszkańcom Aruby i Antyli Niderlandzkich, którzy mieli miejsce
         zamieszkania w Niderlandach przez ponad dziesięć lat.

      35      Jak twierdzą rządy niderlandzki, francuski, Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja, prawo wspólnotowe nie zawiera wymogu, aby
         prawo głosowania zostało przyznane obywatelom państw członkowskich, którzy nie mają miejsca zamieszkania na terytorium, na
         którym znajduje zastosowanie prawodawstwo wspólnotowe. Obywatel mający miejsce zamieszkania w KTZ nie może wywieść takiego
         prawa z art. 19 ust. 2 WE, którego celem jest jedynie zapewnienie, aby obywatelom Unii przebywającym w innym państwie członkowskim
         przysługiwało prawo głosowania na takich samych zasadach jak obywatelom tego państwa członkowskiego.

      36      Rządy niderlandzki i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja przypominają ponadto, że art. 189 WE i 190 ust. 1 WE oraz postanowienia
         ogólne traktatu nie znajdują zastosowania w odniesieniu do KTZ bez wyraźnego odesłania (wyroki: z dnia 12 lutego 1992 r. w sprawie
         C‑260/90 Leplat, Rec. str. I‑643, pkt 10 oraz z dnia 22 listopada 2001 r. w sprawie C‑110/97 Niderlandy przeciwko Radzie,Rec. str. I‑8763, pkt 49). Są zdania, że wobec faktu, iż traktat nie znajduje zastosowania do Aruby oraz że stowarzyszenie
         z KTZ nie powierza żadnej roli Parlamentowi Europejskiemu, Parlament ten nie może zostać uznany za „ciało ustawodawcze” w rozumieniu
         art. 3 protokołu nr 1 do konwencji, w wyborach do którego mieszkańcy KTZ mieliby prawo uczestniczyć (zob. wyrok Europejskiego
         Trybunału Praw Człowieka z dnia 18 lutego 1999 r. w sprawie Matthews przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Recueil des arrêts et décisions, 1999‑I).

      37      W każdym razie Wspólnota skorzystała jedynie częściowo z kompetencji przyznanej jej w art. 190 ust. 4 WE dotyczącej przyjęcia
         jednolitej procedury wyborczej. Akt z 1976 r. nie zawiera żadnego przepisu wskazującego osoby, którym przysługuje prawo głosowania,
         co oznacza, że zastosowanie znajdują jedynie przepisy krajowe. Przepisy te mogą ustanawiać w szczególności wymogi dotyczące
         miejsca zamieszkania.

      38      Zdaniem rządów niderlandzkiego, francuskiego, Zjednoczonego Królestwa oraz Komisji prawo wspólnotowe nie sprzeciwia się jednak
         temu, aby państwa członkowskie przyznały prawo głosowania obywatelom Unii, mającym miejsce zamieszkania w państwie trzecim
         lub w KTZ. Rząd francuski dodaje w tym względzie, że francuska ustawa w sprawie wyborów członków Parlamentu Europejskiego
         odsyła do francuskiego kodeksu wyborczego, który nie ustanawia żadnej różnicy między obywatelami francuskimi mającymi miejsce
         zamieszkania w metropolii oraz pozostałymi obywatelami. Obywatele francuscy, którzy mają miejsca zamieszkania w departamencie
         zamorskim lub w KTZ, biorą udział w wyborach do Parlamentu Europejskiego na takich samych zasadach jak obywatele francuscy
         mający miejsce zamieszkania we Francji metropolitalnej.

      39      Komisja przypomina jednak, że państwa członkowskie muszą uwzględnić ogólne zasady prawa wspólnotowego. W zastosowaniu ogólnej
         zasady równego traktowania ustawodawca krajowy, który zdecydował o rozszerzeniu prawa głosowania w wyborach do Parlamentu
         Europejskiego na obywateli mających miejsce zamieszkania w państwie trzecim, powinien również przyznać takie prawo głosowania
         obywatelom mającym miejsce zamieszkania w KTZ. Powinien tak uczynić zwłaszcza z uwagi na szczególną więź między KTZ a Wspólnotą.
         W niniejszej sprawie, ponieważ ustawodawca niderlandzki przyznaje wszystkim obywatelom niderlandzkim, którzy nie mają miejsca
         zamieszkania na Arubie lub na Antylach Niderlandzkich, niezależnie od ich miejsca zamieszkania, prawo głosowania w omawianych
         wyborach, prawo to należy przyznać również obywatelom niderlandzkim z Aruby lub Antyli Niderlandzkich. W przeciwnym razie
         ustawodawstwo wprowadzałoby nieuzasadnioną dyskryminację między obywatelem niderlandzkim mającym miejsce zamieszkania np.
         w Nowym Jorku a obywatelem mającym miejsce zamieszkania na Arubie.

       Odpowiedź Trybunału
      40      Należy stwierdzić, że postanowienia traktatu nie zawierają reguł, które w sposób wyraźny i szczegółowy wskazywałyby osoby,
         którym przysługuje prawo głosowania i kandydowania do Parlamentu Europejskiego.

      41      Artykuł 190 ust. 4 WE odnosi się do procedury wyborczej. Zgodnie z jego postanowieniami wybór członków Parlamentu Europejskiego
         odbywa się w powszechnych wyborach bezpośrednich zgodnie z jednolitą procedurą we wszystkich państwach członkowskich lub zgodnie
         z zasadami wspólnymi dla wszystkich państw członkowskich.

      42      Akt z 1976 r. w art. 1 stanowi, że członkowie Parlamentu Europejskiego są wybierani na zasadzie proporcjonalnej, a wybór dokonywany
         jest w bezpośrednich wyborach powszechnych, wolnych i tajnych. Zgodnie z art. 8 aktu z 1976 r. z zastrzeżeniem postanowień
         tego aktu procedura wyborcza w każdym państwie członkowskim podlega przepisom krajowym, które uwzględniając ewentualnie szczególne
         warunki w państwach członkowskich, nie naruszają zasadniczo proporcjonalnego charakteru systemu wyborczego.

      43      Niemniej jednak ani art. 190 WE, ani akt z 1976 r. nie określają w sposób wyraźny i szczegółowy osób, którym przysługuje prawo
         głosowania i kandydowania do Parlamentu Europejskiego.

      44      Artykuły 189 WE i 190 WE dotyczące Parlamentu Europejskiego nie dostarczają jakiejkolwiek jasnej odpowiedzi w tym względzie
         stanowiąc, że Parlament ten złożony jest z przedstawicieli narodów państw członkowskich, przy czym pojęcie „naród” nie jest
         zdefiniowane i może mieć różne znaczenie w zależności od państwa członkowskiego i języka Unii.

      45      Z powyższych uwag wynika, że na obecnym etapie rozwoju prawa wspólnotowego określenie osób, którym przysługuje prawo głosowania
         i kandydowania, należy do kompetencji każdego państwa członkowskiego, pod warunkiem że nie narusza ono prawa wspólnotowego.
         Należy jednak zbadać, czy prawo to nie stoi w sprzeczności z sytuacją, jaka ma miejsce w postępowaniu przed sądem krajowym,
         w której obywatelom niderlandzkim mającym miejsce zamieszkania na Arubie nie przysługuje prawo głosowania i kandydowania do
         Parlamentu Europejskiego.

      46      Należy przede wszystkim przypomnieć, że do KTZ odnoszą się szczególne zasady stowarzyszenia, ustanowione w części czwartej
         traktatu (art. 182–188 WE), co oznacza, że postanowienia ogólne traktatu nie znajdują w stosunku do KTZ zastosowania bez wyraźnego
         odesłania (zob. ww. wyroki: w sprawie Leplat, pkt 10 oraz w sprawie Niderlandy przeciwko Radzie, pkt 49).

      47      Wynika z tego, że art. 189 WE i 190 WE nie znajdują w stosunku do tych krajów i terytoriów zastosowania oraz że państwa członkowskie
         nie są zobowiązane do przeprowadzania w nich wyborów do Parlamentu Europejskiego.

      48      Artykuł 3 protokołu nr 1 do konwencji nie sprzeciwia się takiej wykładni. Skoro postanowienia traktatu nie znajdują zastosowania
         w stosunku do KTZ, Parlament Europejski nie może być uznany za „ciało ustawodawcze” KTZ w rozumieniu tego artykułu. Mieszkańcy
         tych krajów i terytoriów mogą natomiast wyrażać swoje stanowisko w obrębie organów utworzonych w ramach stowarzyszenia między
         Wspólnotą i KTZ, za pośrednictwem władz, które ich reprezentują.

      49      Nie można zatem skutecznie podnosić w tym względzie, że prawo wspólnotowe oddziałuje na prawo stosowane na Arubie. Takie oddziaływanie
         może bowiem wynikać z przepisów prawa wspólnotowego, których zakres zastosowania został rozszerzony na KTZ w ramach stowarzyszenia.
         W odniesieniu do pozostałych przepisów prawa wspólnotowego, jak zauważył rzecznik generalny w pkt 161 przedstawionej przez
         niego opinii, odwołując się do pkt 34 ww. wyroku w sprawie Matthews przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, pośredni wpływ prawodawstwa
         nie jest wystarczający, aby uznać, że prawodawstwo to wpływa na mieszkańców w taki sam sposób, jak przepisy przyjęte przez
         lokalne zgromadzenie ustawodawcze.

      50      Ponadto nie można argumentować, że inne państwa członkowskie przeprowadzają wybory do Parlamentu Europejskiego w KTZ, z którymi
         utrzymują one szczególne stosunki. W braku szczególnych postanowień traktatu w tym względzie do państw członkowskich należy
         określenie przepisów, które będą jak najbardziej odpowiadać ich konstytucyjnemu ustrojowi.

      51      Jeżeli chodzi następnie o prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego organizowanych w Niderlandach,
         jest ono określone w niderlandzkiej ordynacji wyborczej i przewiduje te same wymogi jak w przypadku wyborów członków drugiej
         izby parlamentu niderlandzkiego: prawo głosowania i kandydowania nie przysługuje w szczególności obywatelom niderlandzkim
         mającym faktyczne miejsce zamieszkania na Antylach Niderlandzkich lub na Arubie.

      52      Jak przypomniane zostało w pkt 41–44 niniejszego wyroku, ani art. 189 WE i 190 WE, ani akt z 1976 r. nie wskazują w sposób
         wyraźny i szczegółowy osób, którym przysługuje prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego. Ponadto
         postanowienia części drugiej traktatu dotyczące obywatelstwa Unii nie przyznają bezwarunkowo prawa głosowania i kandydowania
         w wyborach do Parlamentu Europejskiego.

      53      Artykuł 19 ust. 2 WE, który przywołany został w pytaniu prejudycjalnym, ogranicza się do zastosowania wobec tego prawa głosowania
         i kandydowania zasady niedyskryminacji ze względu na przynależność państwową, stanowiąc, że każdy obywatel Unii mający miejsce
         zamieszkania w państwie członkowskim, którego nie jest obywatelem, ma prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu
         Europejskiego w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania, na takich samych zasadach jak obywatele tego państwa.
         Artykuł 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 93/109 dodaje w tym względzie, że prawo głosowania i kandydowania w wyborach do
         Parlamentu Europejskiego w państwie członkowskim miejsca zamieszkania ma każdy obywatel Unii niebędący obywatelem tego państwa
         członkowskiego, spełniający pozostałe wymogi prawa głosowania i kandydowania w wyborach, jakie odnośne państwo stawia swoim
         obywatelom. Ponadto art. 5 wskazanej dyrektywy w sposób wyraźny opiera się na założeniu, zgodnie z którym państwo członkowskie
         może ustanowić jako warunek prawa głosowania wymóg posiadania przez pewien okres miejsca zamieszkania „na terytorium wyborczym”.
         Z analizy art. 19 ust. 2 WE oraz przepisów przyjętych w jego wykonaniu wynika, że nie znajduje on zastosowania do obywateli
         Unii mających miejsce zamieszkania w KTZ, którzy pragną skorzystać z prawa głosowania w państwie członkowskim, którego są
         obywatelami.

      54      Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 157 i 158 przedstawionej przez niego opinii, art. 3 protokołu nr 1 do konwencji nie
         sprzeciwia się temu, aby umawiające się państwa wprowadziły kryteria dotyczące miejsca zamieszkania w celu ograniczenia kręgu
         osób uprawnionych do głosowania i kandydowania. Europejski Trybunał Praw Człowieka, orzekając w przedmiocie prawa głosowania,
         uznał w tym względzie, że obowiązek posiadania miejsca zamieszkania na terytorium krajowym w celu brania udziału w głosowaniu
         stanowi wymóg, który sam w sobie nie jest nieracjonalny lub arbitralny i który z wielu względów jest uzasadniony (wyrok Europejskiego
         Trybunału Praw Człowieka z dnia 19 października 2004 r. w sprawie Melnitchenko przeciwko Ukrainie, Recueil des arrêts et décisions, 2004‑X, pkt 56). Trybunał ten uznał ponadto, że bardziej rygorystyczne wymogi mogą zostać ustanowione w odniesieniu do kandydowania
         niż w przypadku prawa głosowania (ww. wyrok w sprawie Melnitchenko przeciwko Ukrainie, pkt 57).

      55      W świetle powyższych uwag nie wydaje się, aby kryterium dotyczące miejsca zamieszkania było co do zasady niewłaściwe przy
         określaniu kręgu osób posiadających prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego.

      56      Wnoszący odwołanie w postępowaniu przed sądem krajowym oraz Komisja zwracają jednak uwagę, że niderlandzka ordynacja narusza
         zasadę równego traktowania przez fakt, że przyznaje prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego
         wszystkim obywatelom niderlandzkim mającym miejsce zamieszkania w państwach trzecich, podczas gdy prawo takie nie przysługuje
         obywatelom niderlandzkim mającym miejsce zamieszkania na Antylach Niderlandzkich lub na Arubie.

      57      Należy w związku z tym przypomnieć, że zasada równego traktowania lub zasada niedyskryminacji, które należą do ogólnych zasad
         prawa wspólnotowego, wymagają, aby porównywalne sytuacje nie były traktowane w różny sposób i aby różne sytuacje nie były
         traktowane w identyczny sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione (wyroki: z dnia 6 grudnia 2005 r.
         w sprawach połączonych C‑453/03, C‑11/04, C‑12/04 i C‑194/04 ABNA i in., Zb.Orz. str. I‑10423, pkt 63 oraz z dnia 10 stycznia
         2006 r. w sprawie C‑344/04 IATA i ELFAA, Zb.Orz. str. I‑403, pkt 95).

      58      W niniejszej sprawie za właściwe należy uznać porównanie obywatela niderlandzkiego mającego miejsce zamieszkania na Antylach
         Niderlandzkich lub na Arubie z obywatelem niderlandzkim mającym miejsce zamieszkania w państwie trzecim. Wspólną cechą tych
         osób jest to, że posiadają obywatelstwo niderlandzkie oraz że nie mają miejsca zamieszkania na terytorium Niderlandów. Niemniej
         jednak w traktowaniu tych dwóch osób zachodzi różnica, ponieważ drugiej z nich przysługuje prawo głosowania i kandydowania
         w wyborach do Parlamentu Europejskiego organizowanych w Niderlandach, podczas gdy pierwsza z nich takiego prawa nie posiada.
         Taka różnica w traktowaniu musi być uzasadniona w sposób obiektywny.

      59      W trakcie rozprawy rząd niderlandzki stwierdził, że celem niderlandzkiej ordynacji wyborczej było umożliwienie głosowania
         obywatelom niderlandzkim z Niderlandów mającym miejsce zamieszkania za granicą, w sytuacji gdy zakłada się, że obywatele ci
         zachowują nadal więzi ze społeczeństwem niderlandzkim. Z wyjaśnień przedstawionych przez ten rząd na rozprawie wynika również,
         że obywatelowi niderlandzkiemu przenoszącemu się z Aruby do państwa trzeciego przysługuje prawo głosowania tak samo jak obywatelowi
         niderlandzkiemu przenoszącemu się z Niderlandów do państwa trzeciego, podczas gdy prawa tego nie posiada obywatel niderlandzki
         mający miejsce zamieszkania na Arubie.

      60      W związku z tym cel ustawodawcy niderlandzkiego, jakim jest przyznanie prawa głosowania i kandydowania obywatelom niderlandzkim,
         którzy posiadają lub posiadali więzi z Niderlandami, mieści się w zakresie swobodnego uznania przysługującego temu ustawodawcy
         w odniesieniu do organizacji wyborów. Należy jednak stwierdzić, że rząd niderlandzki nie wykazał w wystarczający sposób, że
         podnoszona różnica w traktowaniu między obywatelami niderlandzkimi mającymi miejsce zamieszkania w państwie trzecim oraz tymi,
         którzy mają miejsca zamieszkania na Antylach Niderlandzkich lub na Arubie, jest obiektywnie uzasadniona i że nie stanowi ona
         naruszenia zasady równego traktowania.

      61      Mając na względzie powyższe uwagi, na pytanie trzecie należy odpowiedzieć, że o ile na obecnym etapie rozwoju prawa wspólnotowego
         nic nie stoi na przeszkodzie, aby państwa członkowskie – pod warunkiem że nie naruszają prawa wspólnotowego – określiły zasady
         prawa głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego, odwołując się do kryterium miejsca zamieszkania na
         terytorium, na którym organizowane są wybory, zasada równego traktowania sprzeciwia się, aby przyjęte kryteria prowadziły
         do różnego traktowania obywateli znajdujących się w porównywalnych sytuacjach bez obiektywnego uzasadnienia takiej różnicy.

       W przedmiocie pytania czwartego
      62      W pytaniu czwartym Raad van State chce ustalić, czy art. 17 WE i 19 ust. 2 WE, rozważane w świetle art. 3 protokołu nr 1 do
         konwencji, stoją na przeszkodzie przyznaniu osobom niebędącym obywatelami Unii prawa głosowania i kandydowania w wyborach
         do Parlamentu Europejskiego.

      63      Należy stwierdzić, zgodnie ze stanowiskiem rządu niderlandzkiego i Komisji, że pytanie to nie ma żadnego związku ze sporem
         przed sądem krajowym, ponieważ wnoszący odwołanie w tym sporze są obywatelami Unii, a zatem nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi
         na rzeczone pytanie.

      64      W każdym razie Trybunał wydał w dniu dzisiejszym wyrok w sprawie C‑145/04 Hiszpania przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Zb.Orz.
         str. I‑7519, który w razie potrzeby dostarcza szczegółowych wyjaśnień w tej kwestii.

       W przedmiocie pytania piątego
      65      W pytaniu piątym Raad van State chce ustalić, czy prawo wspólnotowe stanowi o wymogach co do sposobu należnego naprawienia
         szkody [rechtsherstel], jeśli sąd krajowy stwierdziłby – między innymi na podstawie odpowiedzi Trybunału na powyższe pytania
         – że odmowa wpisu osób przebywających lub mających miejsce zamieszkania na Antylach Niderlandzkich lub na Arubie, posiadających
         obywatelstwo niderlandzkie na listę wyborczą w wyborach członków Parlamentu Europejskiego z dnia 10 czerwca 2004 r., była
         niesłuszna.

      66      W odniesieniu do tej kwestii, zgodnie z art. 12 aktu z 1976 r., Parlament Europejski rozstrzyga spory dotyczące wyborów, jakie
         mogą wyniknąć na tle postanowień tego aktu, inne aniżeli wynikające z przepisów krajowych, do których akt się odnosi. Ponieważ
         określenie osób, którym przysługuje prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego należy do kompetencji
         każdego państwa członkowskiego, wynika z tego, że przepisami prawa krajowego objęte są również spory dotyczące krajowych przepisów,
         które określają krąg tych osób.

      67      W braku uregulowań wspólnotowych w przedmiocie sporów dotyczących prawa głosowania i kandydowania do Parlamentu Europejskiego,
         krajowy porządek prawny każdego państwa członkowskiego ma wskazać właściwy sąd i określić zasady proceduralne dotyczące środków
         prawnych służących ochronie praw jednostek wywodzonych z prawa wspólnotowego, przy czym, po pierwsze, zasady te nie mogą być
         mniej korzystne aniżeli te służące realizacji praw wywodzonych z krajowego porządku prawnego (zasada równoważności) oraz,
         po drugie, nie mogą one uczynić wykonywania w praktyce uprawnienia przyznanego przez prawo wspólnotowe niemożliwym ani nadmiernie
         trudnym (zasada skuteczności) (zob. w szczególności wyrok z dnia 8 listopada 2005 r. w sprawie C‑443/03 Leffler,Zb.Orz. str. I‑9611, pkt 49 i 50).

      68      Jeżeli chodzi o ewentualne naprawienie szkody [rechtsherstel], jaką poniosła osoba, której z uwagi na przepis krajowy sprzeczny
         z prawem wspólnotowym odmówiono wpisu na listę wyborczą w wyborach członków Parlamentu Europejskiego, może ono nastąpić również
         na warunkach i zasadach określonych w prawie krajowym, przy czym te warunki i zasady muszą być zgodne z zasadą równoważności
         i skuteczności (zob. podobnie wyrok z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie 199/82 San Giorgio, Rec. str. 3595). Dla ustalenia
         właściwego naprawienia szkody sąd krajowy może skutecznie odwołać się do zasad dotyczących naprawienia szkody obowiązujących
         w przypadku naruszenia krajowych przepisów dotyczących wyborów do organów państw członkowskich.

      69      Należy w tym kontekście ponadto przypomnieć, że zasada odpowiedzialności państwa członkowskiego za szkody wyrządzone jednostkom
         wskutek przypisywalnych mu naruszeń prawa wspólnotowego jest nierozerwalnie związana z założeniami traktatu i że państwo członkowskie
         jest zobowiązane do naprawienia wyrządzonej szkody, w przypadku gdy celem naruszonej normy prawnej jest przyznanie prawa jednostkom,
         naruszenie jest wystarczająco poważne oraz istnieje bezpośredni związek przyczynowy między naruszeniem zobowiązania nałożonego
         na państwo i szkodą poniesioną przez jednostkę (wyroki: z dnia 5 marca 1996 r. w sprawach połączonych C‑46/93 i C‑48/93 Brasserie
         du pêcheur i Factortame, Rec. str. I‑1029, pkt 31 i 51 oraz z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C‑224/01 Köbler,Rec. str. I‑10239, pkt 30 i 51), co nie wyklucza jednak, że na podstawie prawa krajowego państwo może ponosić odpowiedzialność
         na mniej restrykcyjnych zasadach (ww. wyrok w sprawie Brasserie du pêcheur i Factortame, pkt 66).

      70      Z zastrzeżeniem prawa do odszkodowania, którego podstawę stanowi bezpośrednio prawo wspólnotowe, jeżeli przesłanki wskazane
         w poprzednim punkcie zostaną spełnione, naprawienie przez państwo skutków wyrządzonej szkody ma nastąpić zgodnie z prawem
         krajowym regulującym zasady odpowiedzialności, przy czym zasady dotyczące naprawienia szkody, ustanowione przez prawo krajowe,
         nie mogą być mniej korzystne niż zasady dotyczące podobnych krajowych środków prawnych i nie mogą prowadzić do uniemożliwienia
         otrzymania odszkodowania lub nadmiernego utrudnienia w jego otrzymaniu (ww. wyrok w sprawie Brasserie du pêcheur i Factortame,
         pkt 67).

      71      Na pytanie piąte należy zatem udzielić odpowiedzi, zgodnie z którą krajowy porządek prawny każdego państwa członkowskiego
         ma określać środki umożliwiające naprawienie szkody w stosunku do osoby, która z uwagi na przepis krajowy sprzeczny z prawem
         wspólnotowym nie została wpisana na listy wyborcze w wyborach członków Parlamentu Europejskiego z dnia 10 czerwca 2004 r.
         i w związku z tym została wykluczona z udziału w tych wyborach. Środki te, które mogą obejmować odszkodowanie z tytułu przypisywalnej
         państwu szkody wywołanej naruszeniem prawa wspólnotowego, muszą być zgodne z zasadą równoważności i skuteczności.

       W przedmiocie kosztów
      72      Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej
         przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi,
         inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

      Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
      1)      Osoby posiadające obywatelstwo państwa członkowskiego i przebywające lub mające miejsce zamieszkania na terytorium wchodzącym
            w skład krajów i terytoriów zamorskich, o którym mowa w art. 299 ust. 3 WE, mogą powoływać się na prawa przyznane obywatelom
            Unii w części drugiej traktatu WE.
      2)      O ile na obecnym etapie rozwoju prawa wspólnotowego nic nie stoi na przeszkodzie, aby państwa członkowskie – pod warunkiem
            że nie naruszają prawa wspólnotowego – określiły zasady prawa głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego,
            odwołując się do kryterium miejsca zamieszkania na terytorium, na którym organizowane są wybory, zasada równego traktowania
            sprzeciwia się, aby przyjęte kryteria prowadziły do różnego traktowania obywateli znajdujących się w porównywalnych sytuacjach
            bez obiektywnego uzasadnienia takiej różnicy.
      3)      Krajowy porządek prawny każdego państwa członkowskiego ma określać środki umożliwiające naprawienie szkody [rechtsherstel]
            w stosunku do osoby, która z uwagi na przepis krajowy sprzeczny z prawem wspólnotowym nie została wpisana na listy wyborcze
            w wyborach członków Parlamentu Europejskiego z dnia 10 czerwca 2004 r. i w związku z tym została wykluczona z udziału w tych
            wyborach. Środki te, które mogą obejmować odszkodowanie z tytułu przypisywalnej państwu szkody wywołanej naruszeniem prawa
            wspólnotowego, muszą być zgodne z zasadą równoważności i skuteczności.
      Podpisy
      * Język postępowania: niderlandzki.


Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 10 maja 2001 r. # Agorà Srl i Excelsior Snc di Pedrotti Bruna & C. przeciwko Ente Autonomo Fiera Internazionale di Milano i Ciftat Soc. coop. arl. # Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym: Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia - Włochy. # Sprawy połączone C-223/99 oraz C-260/99.