స్వాతంత్ర్యానంతరం భారతీయ ముస్లిం సమాజాన్ని ఆధునికీకరించడానికి విశేష కృషి చేసిన హమీద్ దల్వాయికి సన్నిహిత సహచరుడు సయద్ మెహబూబ్ షా ఖాద్రి (ఎలియాస్ సయద్ భాయి). జన్మతః హైదరాబాదీ అయిన సయద్భాయి కాలం చెల్లిన ముస్లిం ఆచారాలకు వ్యతిరేకంగా తానుచేసిన పోరాటాలను ‘జిహాద్-ఎ-ట్రిపుల్ తలాక్: అవర్ బ్యాటిల్ ఎగెనెస్ట్ ట్రిపుల్ తలాక్’ అనే పుస్తకంలో విపులంగా వివరించారు.మూడు తలాక్ల (ట్రిపుల్ తలాక్)పై చర్చ, గో వధపై చర్చ రెండూ విభిన్న, అయితే పరిపూర్వకమైన మార్గాలలో ఆధునిక భారతావని మధ్యయుగాల మనస్తత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నాయి. హానికరమైన మూడు తలాక్ల ఆచారాన్ని ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్ సైతం రద్దుచేయగా మనదేశం ఎందుకలా చేయలేదు? భారతీయ ముస్లింల నాయకత్వం అభ్యుదయవాదులు, ఆధునికతావాదుల ఆధ్వర్యంలో గాక మతోన్మాదులు, ప్రగతినిరోధకుల చేతుల్లో వుండడమే అందుకు చాలావరకు కారణమని చెప్పక తప్పదు. అయితే ఇందుకు మినహాయింపు అయిన వ్యక్తులు లేకపోలేదు. సహచర ముస్లింలలో హేతుబద్ధమైన ఆలోచనాశక్తిని, జెండర్ న్యాయాన్ని పెంపొందించడానికి సాహసోపేతంగా కృషిచేసిన వారిలో మరాఠీ రచయిత హమీద్ దల్వాయి ఒకరు.నాలుగుపదుల వయస్సులోనే కీర్తిశేషుడైన హమీద్ దల్వాయి ముస్లింలను కాలం చెల్లిన సామాజిక కట్టుబాట్లు, మతాచారాల నుంచి విముక్తం చేసేందుకు అవిరామంగా కృషి చేసిన ఆధునిక చింతకుడు, రచయిత. స్త్రీ పురుషుల సమానత్వానికి ఆయన అధిక ప్రాధాన్యమిచ్చారు. మూడు తలాక్లకు వ్యతిరేకంగా ఆయన సుదీర్ఘంగా పోరాడారు. 1969లో పూణేలో ముస్లిం నాయకుల సమావేశం ఒకదానిలో హమీద్ ప్రసంగిస్తూ ఇలా అన్నారు: ‘ప్రతి కొత్త మతమూ తన సొంత ధర్మసూత్రాలు, ప్రవర్తనా నియమావళిని ప్రవేశపెడుతుంది. వీటిని ఆ మత అనుయాయులు విధిగా అనుసరించి తీరాలి. అయితే శతాబ్దాల కాలంలో అవి తమ ఉపయుక్తతను కోల్పోతాయి. అటువంటి కాలం చెల్లిన నియమాలను తప్పక సమీక్షించుకోవాలి. చట్టాలు, మత పరమైన చట్టాలయినప్పటికీ సరైనన్యాయాన్ని సమకూర్చలేని పక్షంలో వాటిని తప్పక మార్చివేయవల్సిన అవసరం వున్నది’.‘దాదా మాస్టర్’గా ప్రసిద్ధుడైన స్థానిక మత పెద్ద ఒకరికి హమీద్ మాటలు తీవ్ర ఆగ్రహం కల్గించాయి. ‘దల్వాయి గారూ, మీ ఉద్దేశమేమిటి?’ అని బిగ్గరగా అరిచారు. ‘ఈ ప్రపంచంలో ఒక్క ముస్లిం మత ధర్మాలు మినహా ప్రతిదానినీ మార్చవేయవచ్చు’ అని కూడా ఆయన వ్యాఖ్యానించాడు. ఈ వితండవాదానికి హమీద్ ప్రశాంతంగా ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: ‘హిందువులకు, ముస్లింలకు వేర్వేరుగావున్న నేర శిక్షా స్మృతులను బ్రిటిష్ పాలకులు రద్దుచేసి ఉమ్మడి భారతీయ శిక్షాస్మృతిని ప్రవేశపెట్టిన విషయం మీ అందరకూ తెలుసు. మత చట్టాలు నేరం చేసిన వారికి కఠోర శిక్షలు విధించేవి. నేరస్థులు తమను తాము సంస్కరించుకోవడానికి, తమ ప్రవర్తనను సరిదిద్దుకోవడానికి ఎటువంటి అవకాశం ఇచ్చేవికావు. బ్రిటిష్ పాలకులు అమానుష శిక్షలను రద్దుచేశారు. తప్పుచేసిన వారు తమ తప్పు సరిదిద్దుకొనే అవకాశం కల్పించారు. బ్రిటిష్ పాలకులు నేర శిక్షాస్మృతులను మార్చివేసినప్పుడు ఎవరూ ఎందుకు వ్యతిరేకించలేదు? చిన్న తప్పులకు సైతం చేతులు నరికివేయడం లాంటి కఠోర శిక్షలు రద్దు కావడం పట్ల మీరు సంతోషించలేదా? నేనేమన్నా తప్పు మాట్లాడుతున్నానా?’దాదా మాస్టర్ మద్దతుదారు ఒకరు ‘స్త్రీల కంటే పురుషులు మేలైన వారుగా ఇస్లాం పరిగణిస్తుందని’ అన్నారు. ‘మహిళల యోగక్షేమాలు పురుషుల బాధ్యత అని ఇస్లాం పరిగణిస్తుందని’ కూడా ఆయన తెలిపారు. ఈ వ్యాఖ్యలకు హమీద్ ఇలా ప్రతిస్పందించారు: ‘స్త్రీపురుషుల మధ్య అసమానతలను తొలగించే విషయమై శ్రద్ధ చూపకపోతే మనలను కాలం క్షమించదు. ఎన్నో ముస్లిం దేశాలు మతపరమైన చట్టాలను రద్దుచేసి వాటి స్థానంలో ఆధునిక చట్టాలను ప్రవేశపెట్టి స్త్రీలకు పురుషులతో సమానమైన హక్కులు కల్పించి వారికి న్యాయం చేశాయి. మనదేశంలో కూడా మహిళలకు సంబంధించిన చట్టాలు మినహా ఇతర చట్టాలెన్నిటినో మార్చివేయడం జరిగింది’.ఆలోచనాయుతమైన ఈ వాద ప్రతివాదాలను ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి తన ఆత్మకథలో సవివరంగా పేర్కొన్నారు. అతని పేరు సయద్ మెహబూబ్ షా ఖాద్రి (ఎలియాస్ సయద్ భాయి). కాలం చెల్లిన ముస్లిం ఆచారాలకు వ్యతిరేకంగా తన సాహసోపేత పోరాటం గురించి 2001లో మరాఠీలో ప్రచురితమైన తన ‘దాగదాఆవార్చి పెరాని’ (సోయింగ్ ఆన్ ది రాక్) అనే పుస్తకంలో వివరించారు. ఇదే పుస్తకం మార్పులు చేర్పులతో ‘జిహాద్– ఎ– ట్రిపుల్ తలాక్’: అవర్ బ్యాటిల్ ఎగెనెస్ట్ ట్రిపుల్ తలాక్’ అనే శీర్షికతో 2014లో ఆంగ్లంలో ప్రచురితమయింది. సయద్ భాయి హైదరాబాద్లో జన్మించాడు. అయితే పూణే నగరంలో పెరిగాడు. అక్కడ ఆయన తండ్రి ఒక పేలుడు పదార్థాల ఫ్యాక్టరీలో పనిచేసేవారు. తల్లి గృహపరిచారిక. పాఠశాల విద్య పూర్తికాకుండానే సయద్భాయి విద్యాభ్యాసం ముగిసింది. పదమూడేళ్ళ వయస్సులో పెన్సిళ్లు తయారుచేసే సంస్థలో ఉద్యోగి అయ్యాడు. ఆ తరువాత కొద్దిరోజులకే ఆయన పెద్దక్కకు ఆమె భర్త మూడు తలాక్లు చెప్పాడు. దీంతో ఆమె తనతో పుట్టింటికి వచ్చేసింది. అక్కగారికి జరిగిన అన్యాయం సయద్భాయిని తీవ్రంగా కలచివేసింది. ఆ వయస్సులోనే మత పెద్దలను కలుసుకొని తలాక్ల ద్వారా విడాకులు ఇచ్చే హక్కు పురుషులకు మాత్రమే ఎందుకు వున్నదని ప్రశ్నించాడు. మౌల్వీలు, ఇమామ్లు ఎవరూ అతని ప్రశ్నను పట్టించుకోలేదు.అదే కాలంలో సయద్ భాయికి పూణేలోని సోషలిస్టుల బృందం ఒకదానితో పరిచయమేర్పడింది. కులవివక్షను, జెండర్ అసమానతలను రూపుమాపడానికి ఆ యువ సోషలిస్టులు చురుగ్గా కృషిచేస్తున్నారు. వారి ద్వారా హమీద్ దల్వాయితో సయద్ భాయికి పరిచయం ఏర్పడింది. అచిరకాలంలోనే హమీద్కు సయద్భాయి సన్నిహిత సహచరుడయ్యాడు.1970 మార్చిలో హమీద్ దల్వాయి ఆయన సహచరులు ‘ముస్లిమ్ సత్యశోధక్ మండల్’ను ఏర్పాటుచేశారు. 19వ శతాబ్దిలో మహోన్నత సాంఘిక సంస్కర్త జ్యోతిబా ఫూలే కుల వివక్ష, స్త్రీ పురుష అసమానతలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు సత్యశోధక్ మండల్ను ఏర్పాటుచేశారు. దల్వాయి ప్రభృతులు ఆ మండల్ స్ఫూర్తిగా ముస్లిమ్ సత్యశోధక్ మండల్ను నెలకొల్పారు. ‘ముస్లిం సమాజంలో మత ప్రమేయం లేకుండా జాతీయవాద స్ఫూర్తిని సృష్టించడం, సామాజిక సమానత్వ సాధనకు దోహదంచేసే మానవతా విలువలను నెలకొల్పడం’ ఈ కొత్త మండల్ లక్ష్యాలని దాని ప్రారంభోత్సవ సమావేశంలో దల్వాయి వివరించారు. తొలి సంవత్సరాలలో ఈ మండల్ చాలాచురుగ్గా కృషిచేసింది. దేశవ్యాప్తంగా సభలు, సదస్సులు నిర్వహించి ముస్లింలలో అపూర్వ చైతన్యాన్ని తీసుకొచ్చిందని సయద్ భాయి తన పుస్తకంలో వివరించారు.హమీద్ దల్వాయి 1977లో మరణించాడు. ఇస్లామిక్ పితృస్వామ్య వ్యవస్థపై పోరాటాన్ని ఆయన సతీమణి మెహర్నిస్సా దల్వాయి, సయద్ భాయి తదితర సహచరులు కొనసాగించారు. దల్వాయి వలే వారుకూడా ప్రగతి నిరోధకుల నుంచి తీవ్ర విమర్శలనే కాకుండా భౌతికదాడులనూ ఎదుర్కొన్నారు. 1980వ దశకంలో షా బానో పోరాటంతో సయద్ భాయి పూర్తిగా మమేకమయ్యారు. ఇండోర్కు వెళ్ళి ఆమెతో చర్చలు జరిపారు. ఆమెను పూణేకు ఆహ్వానించారు. షాబానో గౌరవార్ధం ఆమె అభినందన సభ ఒకదాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. షాబానోకు మద్దతుగా రాజీవ్ గాంధీని ఆయన అనేక సార్లు కలుసుకున్నారు. ఆధునిక భావాలు పరిపూర్ణంగా వున్న రాజీవ్ మతఛాందసవాదులకు లొంగిపోవడాన్ని సయద్ భాయి సహజంగానే హర్షించలేదు. అయినా తన లక్ష్యాల సాధనకు ఆయన ముందుకుసాగారు. 1990లలోను, ఈ శతాబ్దిలోనూ మూడు తలాక్లకు వ్యతిరేకంగా ఆయన పోరాటాన్ని కొనసాగించారు. ఈ ఏడాది తొలినాళ్ళలో సయద్భాయిని పూణేలో కలుసుకొని మాట్లాడాను.హమీద్ దల్వాయితో పాటు మహారాష్ట్ర సోషలిస్టుల నుంచీ సయద్ భాయి స్ఫూర్తి పొందారు. సోషలిస్టు నాయకుడు భాయి వైద్య ఆయన్ని బాగా ప్రభావితం చేశారు. ప్రముఖ సోషలిస్టు–ఫెమినిస్టు ప్రమీలా దండావతే సయద్ భాయికి పలువిధాల సహకరించారు. సయద్భాయి ఒక శ్రామిక కుటుంబంలో పుట్టాడు. పేదరికంలో పెరిగాడు. పాఠశాల విద్యను కూడా పూర్తి చేయలేకపోయానని, అయితే జీవితం అనే విశాల పాఠశాలలో చాలా నేర్చుకున్నానని ఆయన తన పుస్తకానికి రాసిన ముందుమాటలో పేర్కొన్నారు. ప్రముఖ ఇస్లామిక్ ధర్మశాస్త్ర కోవిదుడు ఎ.ఎ.ఎ. ఫైజీ 1970 ఆగస్టులో పూణేలో వెలువరించిన ఒక ఉపన్యాసంలోని అంశాలను సయద్భాయి తన పుస్తకంలో ఉటంకించారు. ‘మతం, చట్టంను పూర్తిగా వేరుచేయాలి. వాటిని పరస్పరం భిన్నమైనవిగా చేయాలని’ ఫైజీ తన ప్రసంగంలో ఉద్ఘాటించారు. ఇదే ఆధునిక ప్రజాస్వామ్యాలకు మార్గదర్శక సూత్రం కావాలి. (వ్యాసకర్త చరిత్రకారుడు)మూడు తలాక్ల (ట్రిపుల్ తలాక్)పై చర్చ, గో వధపై చర్చ రెండూ విభిన్న, అయితే పరిపూర్వకమైన మార్గాలలో ఆధునిక భారతావని మధ్యయుగాల మనస్తత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నాయి. హానికరమైన మూడు తలాక్ల ఆచారాన్ని ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ పాకిస్థాన్ సైతం రద్దుచేయగా మనదేశం ఎందుకలా చేయలేదు? భారతీయ ముస్లింల నాయకత్వం అభ్యుదయవాదులు, ఆధునికతావాదుల ఆధ్వర్యంలో గాక మతోన్మాదులు, ప్రగతినిరోధకుల చేతుల్లో వుండడమే అందుకు చాలావరకు కారణమని చెప్పక తప్పదు. అయితే ఇందుకు మినహాయింపు అయిన వ్యక్తులు లేకపోలేదు. సహచర ముస్లింలలో హేతుబద్ధమైన ఆలోచనాశక్తిని, జెండర్ న్యాయాన్ని పెంపొందించడానికి సాహసోపేతంగా కృషిచేసిన వారిలో మరాఠీ రచయిత హమీద్ దల్వాయి ఒకరు.నాలుగుపదుల వయస్సులోనే కీర్తిశేషుడైన హమీద్ దల్వాయి ముస్లింలను కాలం చెల్లిన సామాజిక కట్టుబాట్లు, మతాచారాల నుంచి విముక్తం చేసేందుకు అవిరామంగా కృషి చేసిన ఆధునిక చింతకుడు, రచయిత. స్త్రీ పురుషుల సమానత్వానికి ఆయన అధిక ప్రాధాన్యమిచ్చారు. మూడు తలాక్లకు వ్యతిరేకంగా ఆయన సుదీర్ఘంగా పోరాడారు. 1969లో పూణేలో ముస్లిం నాయకుల సమావేశం ఒకదానిలో హమీద్ ప్రసంగిస్తూ ఇలా అన్నారు: ‘ప్రతి కొత్త మతమూ తన సొంత ధర్మసూత్రాలు, ప్రవర్తనా నియమావళిని ప్రవేశపెడుతుంది. వీటిని ఆ మత అనుయాయులు విధిగా అనుసరించి తీరాలి. అయితే శతాబ్దాల కాలంలో అవి తమ ఉపయుక్తతను కోల్పోతాయి. అటువంటి కాలం చెల్లిన నియమాలను తప్పక సమీక్షించుకోవాలి. చట్టాలు, మత పరమైన చట్టాలయినప్పటికీ సరైనన్యాయాన్ని సమకూర్చలేని పక్షంలో వాటిని తప్పక మార్చివేయవల్సిన అవసరం వున్నది’.‘దాదా మాస్టర్’గా ప్రసిద్ధుడైన స్థానిక మత పెద్ద ఒకరికి హమీద్ మాటలు తీవ్ర ఆగ్రహం కల్గించాయి. ‘దల్వాయి గారూ, మీ ఉద్దేశమేమిటి?’ అని బిగ్గరగా అరిచారు. ‘ఈ ప్రపంచంలో ఒక్క ముస్లిం మత ధర్మాలు మినహా ప్రతిదానినీ మార్చవేయవచ్చు’ అని కూడా ఆయన వ్యాఖ్యానించాడు. ఈ వితండవాదానికి హమీద్ ప్రశాంతంగా ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: ‘హిందువులకు, ముస్లింలకు వేర్వేరుగావున్న నేర శిక్షా స్మృతులను బ్రిటిష్ పాలకులు రద్దుచేసి ఉమ్మడి భారతీయ శిక్షాస్మృతిని ప్రవేశపెట్టిన విషయం మీ అందరకూ తెలుసు. మత చట్టాలు నేరం చేసిన వారికి కఠోర శిక్షలు విధించేవి. నేరస్థులు తమను తాము సంస్కరించుకోవడానికి, తమ ప్రవర్తనను సరిదిద్దుకోవడానికి ఎటువంటి అవకాశం ఇచ్చేవికావు. బ్రిటిష్ పాలకులు అమానుష శిక్షలను రద్దుచేశారు. తప్పుచేసిన వారు తమ తప్పు సరిదిద్దుకొనే అవకాశం కల్పించారు. బ్రిటిష్ పాలకులు నేర శిక్షాస్మృతులను మార్చివేసినప్పుడు ఎవరూ ఎందుకు వ్యతిరేకించలేదు? చిన్న తప్పులకు సైతం చేతులు నరికివేయడం లాంటి కఠోర శిక్షలు రద్దు కావడం పట్ల మీరు సంతోషించలేదా? నేనేమన్నా తప్పు మాట్లాడుతున్నానా?’దాదా మాస్టర్ మద్దతుదారు ఒకరు ‘స్త్రీల కంటే పురుషులు మేలైన వారుగా ఇస్లాం పరిగణిస్తుందని’ అన్నారు. ‘మహిళల యోగక్షేమాలు పురుషుల బాధ్యత అని ఇస్లాం పరిగణిస్తుందని’ కూడా ఆయన తెలిపారు. ఈ వ్యాఖ్యలకు హమీద్ ఇలా ప్రతిస్పందించారు: ‘స్త్రీపురుషుల మధ్య అసమానతలను తొలగించే విషయమై శ్రద్ధ చూపకపోతే మనలను కాలం క్షమించదు. ఎన్నో ముస్లిం దేశాలు మతపరమైన చట్టాలను రద్దుచేసి వాటి స్థానంలో ఆధునిక చట్టాలను ప్రవేశపెట్టి స్త్రీలకు పురుషులతో సమానమైన హక్కులు కల్పించి వారికి న్యాయం చేశాయి. మనదేశంలో కూడా మహిళలకు సంబంధించిన చట్టాలు మినహా ఇతర చట్టాలెన్నిటినో మార్చివేయడం జరిగింది’.ఆలోచనాయుతమైన ఈ వాద ప్రతివాదాలను ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి తన ఆత్మకథలో సవివరంగా పేర్కొన్నారు. అతని పేరు సయద్ మెహబూబ్ షా ఖాద్రి (ఎలియాస్ సయద్ భాయి). కాలం చెల్లిన ముస్లిం ఆచారాలకు వ్యతిరేకంగా తన సాహసోపేత పోరాటం గురించి 2001లో మరాఠీలో ప్రచురితమైన తన ‘దాగదాఆవార్చి పెరాని’ (సోయింగ్ ఆన్ ది రాక్) అనే పుస్తకంలో వివరించారు. ఇదే పుస్తకం మార్పులు చేర్పులతో ‘జిహాద్– ఎ– ట్రిపుల్ తలాక్’: అవర్ బ్యాటిల్ ఎగెనెస్ట్ ట్రిపుల్ తలాక్’ అనే శీర్షికతో 2014లో ఆంగ్లంలో ప్రచురితమయింది. సయద్ భాయి హైదరాబాద్లో జన్మించాడు. అయితే పూణే నగరంలో పెరిగాడు. అక్కడ ఆయన తండ్రి ఒక పేలుడు పదార్థాల ఫ్యాక్టరీలో పనిచేసేవారు. తల్లి గృహపరిచారిక. పాఠశాల విద్య పూర్తికాకుండానే సయద్భాయి విద్యాభ్యాసం ముగిసింది. పదమూడేళ్ళ వయస్సులో పెన్సిళ్లు తయారుచేసే సంస్థలో ఉద్యోగి అయ్యాడు. ఆ తరువాత కొద్దిరోజులకే ఆయన పెద్దక్కకు ఆమె భర్త మూడు తలాక్లు చెప్పాడు. దీంతో ఆమె తనతో పుట్టింటికి వచ్చేసింది. అక్కగారికి జరిగిన అన్యాయం సయద్భాయిని తీవ్రంగా కలచివేసింది. ఆ వయస్సులోనే మత పెద్దలను కలుసుకొని తలాక్ల ద్వారా విడాకులు ఇచ్చే హక్కు పురుషులకు మాత్రమే ఎందుకు వున్నదని ప్రశ్నించాడు. మౌల్వీలు, ఇమామ్లు ఎవరూ అతని ప్రశ్నను పట్టించుకోలేదు.అదే కాలంలో సయద్ భాయికి పూణేలోని సోషలిస్టుల బృందం ఒకదానితో పరిచయమేర్పడింది. కులవివక్షను, జెండర్ అసమానతలను రూపుమాపడానికి ఆ యువ సోషలిస్టులు చురుగ్గా కృషిచేస్తున్నారు. వారి ద్వారా హమీద్ దల్వాయితో సయద్ భాయికి పరిచయం ఏర్పడింది. అచిరకాలంలోనే హమీద్కు సయద్భాయి సన్నిహిత సహచరుడయ్యాడు.1970 మార్చిలో హమీద్ దల్వాయి ఆయన సహచరులు ‘ముస్లిమ్ సత్యశోధక్ మండల్’ను ఏర్పాటుచేశారు. 19వ శతాబ్దిలో మహోన్నత సాంఘిక సంస్కర్త జ్యోతిబా ఫూలే కుల వివక్ష, స్త్రీ పురుష అసమానతలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు సత్యశోధక్ మండల్ను ఏర్పాటుచేశారు. దల్వాయి ప్రభృతులు ఆ మండల్ స్ఫూర్తిగా ముస్లిమ్ సత్యశోధక్ మండల్ను నెలకొల్పారు. ‘ముస్లిం సమాజంలో మత ప్రమేయం లేకుండా జాతీయవాద స్ఫూర్తిని సృష్టించడం, సామాజిక సమానత్వ సాధనకు దోహదంచేసే మానవతా విలువలను నెలకొల్పడం’ ఈ కొత్త మండల్ లక్ష్యాలని దాని ప్రారంభోత్సవ సమావేశంలో దల్వాయి వివరించారు. తొలి సంవత్సరాలలో ఈ మండల్ చాలాచురుగ్గా కృషిచేసింది. దేశవ్యాప్తంగా సభలు, సదస్సులు నిర్వహించి ముస్లింలలో అపూర్వ చైతన్యాన్ని తీసుకొచ్చిందని సయద్ భాయి తన పుస్తకంలో వివరించారు.హమీద్ దల్వాయి 1977లో మరణించాడు. ఇస్లామిక్ పితృస్వామ్య వ్యవస్థపై పోరాటాన్ని ఆయన సతీమణి మెహర్నిస్సా దల్వాయి, సయద్ భాయి తదితర సహచరులు కొనసాగించారు. దల్వాయి వలే వారుకూడా ప్రగతి నిరోధకుల నుంచి తీవ్ర విమర్శలనే కాకుండా భౌతికదాడులనూ ఎదుర్కొన్నారు. 1980వ దశకంలో షా బానో పోరాటంతో సయద్ భాయి పూర్తిగా మమేకమయ్యారు. ఇండోర్కు వెళ్ళి ఆమెతో చర్చలు జరిపారు. ఆమెను పూణేకు ఆహ్వానించారు. షాబానో గౌరవార్ధం ఆమె అభినందన సభ ఒకదాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. షాబానోకు మద్దతుగా రాజీవ్ గాంధీని ఆయన అనేక సార్లు కలుసుకున్నారు. ఆధునిక భావాలు పరిపూర్ణంగా వున్న రాజీవ్ మతఛాందసవాదులకు లొంగిపోవడాన్ని సయద్ భాయి సహజంగానే హర్షించలేదు. అయినా తన లక్ష్యాల సాధనకు ఆయన ముందుకుసాగారు. 1990లలోను, ఈ శతాబ్దిలోనూ మూడు తలాక్లకు వ్యతిరేకంగా ఆయన పోరాటాన్ని కొనసాగించారు. ఈ ఏడాది తొలినాళ్ళలో సయద్భాయిని పూణేలో కలుసుకొని మాట్లాడాను.హమీద్ దల్వాయితో పాటు మహారాష్ట్ర సోషలిస్టుల నుంచీ సయద్ భాయి స్ఫూర్తి పొందారు. సోషలిస్టు నాయకుడు భాయి వైద్య ఆయన్ని బాగా ప్రభావితం చేశారు. ప్రముఖ సోషలిస్టు–ఫెమినిస్టు ప్రమీలా దండావతే సయద్ భాయికి పలువిధాల సహకరించారు. సయద్భాయి ఒక శ్రామిక కుటుంబంలో పుట్టాడు. పేదరికంలో పెరిగాడు. పాఠశాల విద్యను కూడా పూర్తి చేయలేకపోయానని, అయితే జీవితం అనే విశాల పాఠశాలలో చాలా నేర్చుకున్నానని ఆయన తన పుస్తకానికి రాసిన ముందుమాటలో పేర్కొన్నారు. ప్రముఖ ఇస్లామిక్ ధర్మశాస్త్ర కోవిదుడు ఎ.ఎ.ఎ. ఫైజీ 1970 ఆగస్టులో పూణేలో వెలువరించిన ఒక ఉపన్యాసంలోని అంశాలను సయద్భాయి తన పుస్తకంలో ఉటంకించారు. ‘మతం, చట్టంను పూర్తిగా వేరుచేయాలి. వాటిని పరస్పరం భిన్నమైనవిగా చేయాలని’ ఫైజీ తన ప్రసంగంలో ఉద్ఘాటించారు. ఇదే ఆధునిక ప్రజాస్వామ్యాలకు మార్గదర్శక సూత్రం కావాలి. (వ్యాసకర్త చరిత్రకారుడు)
swaatantryaanantaram bhaarateeya muslim samaajaanni aadhunikeekarinchadaaniki visesha krushi chesina hameed dalvaayiki sannihita sahacharudu sayad mehboob shaa khadri (elias sayad bhaayi). janmatah hyderabadi ayina sayadbhai kaalam chellina muslim aachaaralaku vyatirekamgaa taanuchesina poraataalanu ‘jihad-e-triple talak: aver battle egenest triple talak’ ane pustakamlo vipulangaa vivarinchaaru.moodu talaakla (triple talak)pai charcha, goo vadhapai charcha rendoo vibhinna, ayithe paripuurvakamaina maargaalalo aadhunika bhaaratavani madhyayugaala manastatvaanni pradarsistunnaayi. haanikaramaina moodu talaakla aachaaraanni islamic repablic af pakisthan saitam radducheyagaa manadesam endukala cheyaledu? bhaarateeya muslimla naayakatvam abhyudayavaadulu, aadhunikataavaadula aadhvaryamlo gaaka matonmaadulu, pragatinirodhakula chetullo vundadame anduku chaalaavaraku kaaranamani cheppaka tappadu. ayithe induku minahaayimpu ayina vyaktulu lekapoledu. sahachara muslimlalo hetubaddhamaina aalochanaasaktini, jender nyayanni pempondinchadaaniki saahasopetamgaa krushichesina vaarilo maraatii rachayita hameed dalvai okaru.naalugupadula vayassulone keertisheshudaina hameed dalvai muslimlanu kaalam chellina saamaajika kattubaatlu, mataachaaraala nunchi vimuktam chesenduku aviraamamgaa krushi chesina aadhunika chintakudu, rachayita. stree purushula samaanatvaaniki aayana adhika praadhaanyamichaaru. moodu talaaklaku vyatirekamgaa aayana sudiirghamgaa poraadaaru. 1969loo poonelo muslim naayakula samavesam okadaanilo hameed prasangistuu ilaa annaru: ‘prati kotta matamuu tana sonta dharmasuutraalu, pravartanaa niyamaavalini pravesapedutundi. veetini aa matha anuyaayulu vidhigaa anusarinchi tiiraali. ayithe sataabdaala kaalamlo avi tama upayuktatanu kolpotayi. atuvanti kaalam chellina niyamaalanu tappaka sameekshinchukovali. chattaalu, matha paramaina chattalayinappatiki sarainanyaayaanni samakuurchaleeni pakshamlo vaatini tappaka maarchiveyavalsina avasaram vunnadi’.‘daadaa master’gaa prasiddhudaina sthaanika matha pedda okariki hameed maatalu teevra aagraham kalginchaayi. ‘dalvai gaaruu, mee uddesamemiti?’ ani biggaragaa arichaaru. ‘ee prapanchamlo okka muslim matha dharmalu minaha pratidaaninii maarchaveyavachhu’ ani kuudaa aayana vyaakhyaaninchaadu. ee vitandavaadaaniki hameed prasaantamgaa ilaa samadhanamichadu: ‘hinduvulaku, muslimlaku ververugavunna nera shiksha smrutulanu british paalakulu radduchesi ummadi bhaarateeya shikshaasmrutini pravesapettina vishayam mee andarakuu telusu. matha chattaalu neram chesina vaariki kathora shikshalu vidhinchevi. nerasthulu tamanu taamu samskarinchukovadaaniki, tama pravartananu sarididdukovadaaniki etuvanti avakaasam ichevikavu. british paalakulu amanusha sikshalanu radduchesaaru. tappuchesina vaaru tama tappu sarididdukone avakaasam kalpinchaaru. british paalakulu nera shikshaasmruthulanu marchivesinappudu evaruu enduku vyatirekinchaledu? chinna tappulaku saitam chetulu narikiveyadam lanti kathora shikshalu raddu kaavadam patla meeru santoshinchaleda? nenemanna tappu matladutunnana?’daadaa master maddatudaaru okaru ‘streela kante purushulu melaina vaarugaa islam pariganistundani’ annaru. ‘mahilala yogakshemalu purushula baadhyata ani islam pariganistundani’ kuudaa aayana telipaaru. ee vyaakhyalaku hameed ilaa pratispandinchaaru: ‘streepurushula madhya asamaanatalanu tolaginche vishayamai shraddha chupakapothe manalanu kaalam kshaminchadu. enno muslim deshaalu mataparamaina chattaalanu radduchesi vaati sthaanamlo aadhunika chattaalanu pravesapetti streelaku purushulatho samaanamaina hakkulu kalpinchi vaariki nyaayam chesaayi. manadesamlo kuudaa mahilalaku sambandhinchina chattaalu minaha itara chattalennitino marchiveyadam jarigindi’.aalochanaayutamaina ee vaada prativaadaalanu oka pratyaksha saakshi tana aatmakathalo savivaramgaa perkonnaru. athani paeru sayad mehboob shaa khadri (elias sayad bhaayi). kaalam chellina muslim aachaaralaku vyatirekamgaa tana saahasopeta poratam gurinchi 2001loo maraatiiloo prachuritamaina tana ‘daagadaaavaarchi perani’ (soing aan dhi rak) ane pustakamlo vivarinchaaru. ide pustakam maarpulu cherpulatho ‘jihad– e– triple talak’: aver battle egenest triple talak’ ane sheershikatho 2014loo aanglamlo prachuritamayindi. sayad bhaayi hyderabadlo janminchaadu. ayithe poonhe nagaramlo perigaadu. akkada aayana tandri oka peludu padaarthaala factorylo panichesevaaru. talli gruhaparichaarika. paatasaala vidya poortikaakundaane sayadbhai vidyaabhyaasam mugisindi. padamoodella vayassulo pensillu tayaruchese samsthalo udyogi ayyadu. aa taruvaata koddirojulake aayana peddakkaku aame bharta moodu talaaklu cheppaadu. deentho aame tanatho puttintiki vachesindi. akkagaariki jarigina anyayam sayadbhaayini teevramgaa kalachivesindi. aa vayassulone matha peddalanu kalusukoni talaakla dwara vidaakulu iche hakku purushulaku matrame enduku vunnadani prasninchaadu. moulveelu, imaamlu evaruu athani prasnanu pattinchukoledu.adhe kaalamlo sayad bhaayiki pooneloni soshalistula brundam okadaanito parichayamerpadindi. kulavivakshanu, jender asamaanatalanu roopumaapadaaniki aa yuva soshalistulu churugga krushichestunnaru. vaari dwara hameed dalvaayito sayad bhaayiki parichayam erpadindi. achirakaalamlone hameedku sayadbhai sannihita sahacharudayyaadu.1970 maarchilo hameed dalvai aayana sahacharulu ‘muslim satyasodhak mandal’nu erpaatuchesaaru. 19va sataabdilo mahonnata saanghika samskarta jyotiba phoole kula vivaksha, stree purusha asamaanatalaku vyatirekamgaa poradenduku satyasodhak mandalnu erpaatuchesaaru. dalvai prabhrutulu aa mandal sphuurtigaa muslim satyasodhak mandalnu nelakolpaaru. ‘muslim samaajamlo matha prameyam lekunda jaatiiyavaada sphuurtini srushtinchadam, saamaajika samaanatva saadhanaku dohadanchese manavata viluvalanu nelakolpadam’ ee kotta mandal lakshyaalani daani praarambhotsava samavesamlo dalvai vivarinchaaru. toli samvatsaraalalo ee mandal chalachurugga krushichesindi. desavyaaptamgaa sabhalu, sadassulu nirvahinchi muslimlalo apurva chaitanyaanni teesukochindani sayad bhaayi tana pustakamlo vivarinchaaru.hameed dalvai 1977loo maraninchaadu. islamic pitruswamya vyavasthapai poraataanni aayana sateemani meharnissa dalvai, sayad bhaayi taditara sahacharulu konasaaginchaaru. dalvai vale varukuda pragati nirodhakula nunchi teevra vimarsalane kakunda bhoutikadaadulanuu edurkonnaru. 1980va dasakamlo shaa bano poraatamtho sayad bhaayi puurtigaa mamekamayyaru. indorku velli aametho charchalu jariparu. aamenu pooneku aahvaaninchaaru. shabano gouravaardham aame abhinandana sabha okadaanni erpaatu chesaru. shabanoku maddatugaa rajiv gaandheeni aayana aneka saarlu kalusukunnaru. aadhunika bhaavaalu paripuurnamgaa vunna rajiv mathachaandasavaadulaku longipovadaanni sayad bhaayi sahajamgaane harshinchaledu. aina tana lakshyala saadhanaku aayana mundukusaagaaru. 1990lalonu, ee sataabdiloonuu moodu talaaklaku vyatirekamgaa aayana poraataanni konasaaginchaaru. ee edaadi tolinaallalo sayadbhaayini poonelo kalusukoni matladanu.hameed dalvaayito paatu maharashtra soshalistula nunchi sayad bhaayi sphurthy pondaaru. soshalistu nayakudu bhaayi vaidya aayanni  baga prabhaavitam chesaru. pramukha soshalistu–feministu pramila dandavathe sayad bhaayiki paluvidhaala sahakarinchaaru. sayadbhai oka shraamika kutumbamlo puttaadu. pedarikamlo perigaadu. paatasaala vidyanu kuudaa puurti cheyalekapoyanani, ayithe jeevitam ane visaala paatasaalalo chala neerchukunnaanani aayana tana pustakaaniki raasina mundumaatalo perkonnaru. pramukha islamic dharmasastra kovidudu e.e.e. fis 1970 aagastulo poonelo veluvarinchina oka upanyaasamloni amsaalanu sayadbhai tana pustakamlo utankinchaaru. ‘matham, chattamnu puurtigaa verucheyali. vaatini parasparam bhinnamainavigaa cheyalani’ fis tana prasangamlo udghaatinchaaru. ide aadhunika prajaaswaamyaalaku maargadarsaka suutram kavali. (vyaasakarta charitrakaarudu)moodu talaakla (triple talak)pai charcha, goo vadhapai charcha rendoo vibhinna, ayithe paripuurvakamaina maargaalalo aadhunika bhaaratavani madhyayugaala manastatvaanni pradarsistunnaayi. haanikaramaina moodu talaakla aachaaraanni islamic repablic af pakisthan saitam radducheyagaa manadesam endukala cheyaledu? bhaarateeya muslimla naayakatvam abhyudayavaadulu, aadhunikataavaadula aadhvaryamlo gaaka matonmaadulu, pragatinirodhakula chetullo vundadame anduku chaalaavaraku kaaranamani cheppaka tappadu. ayithe induku minahaayimpu ayina vyaktulu lekapoledu. sahachara muslimlalo hetubaddhamaina aalochanaasaktini, jender nyayanni pempondinchadaaniki saahasopetamgaa krushichesina vaarilo maraatii rachayita hameed dalvai okaru.naalugupadula vayassulone keertisheshudaina hameed dalvai muslimlanu kaalam chellina saamaajika kattubaatlu, mataachaaraala nunchi vimuktam chesenduku aviraamamgaa krushi chesina aadhunika chintakudu, rachayita. stree purushula samaanatvaaniki aayana adhika praadhaanyamichaaru. moodu talaaklaku vyatirekamgaa aayana sudiirghamgaa poraadaaru. 1969loo poonelo muslim naayakula samavesam okadaanilo hameed prasangistuu ilaa annaru: ‘prati kotta matamuu tana sonta dharmasuutraalu, pravartanaa niyamaavalini pravesapedutundi. veetini aa matha anuyaayulu vidhigaa anusarinchi tiiraali. ayithe sataabdaala kaalamlo avi tama upayuktatanu kolpotayi. atuvanti kaalam chellina niyamaalanu tappaka sameekshinchukovali. chattaalu, matha paramaina chattalayinappatiki sarainanyaayaanni samakuurchaleeni pakshamlo vaatini tappaka maarchiveyavalsina avasaram vunnadi’.‘daadaa master’gaa prasiddhudaina sthaanika matha pedda okariki hameed maatalu teevra aagraham kalginchaayi. ‘dalvai gaaruu, mee uddesamemiti?’ ani biggaragaa arichaaru. ‘ee prapanchamlo okka muslim matha dharmalu minaha pratidaaninii maarchaveyavachhu’ ani kuudaa aayana vyaakhyaaninchaadu. ee vitandavaadaaniki hameed prasaantamgaa ilaa samadhanamichadu: ‘hinduvulaku, muslimlaku ververugavunna nera shiksha smrutulanu british paalakulu radduchesi ummadi bhaarateeya shikshaasmrutini pravesapettina vishayam mee andarakuu telusu. matha chattaalu neram chesina vaariki kathora shikshalu vidhinchevi. nerasthulu tamanu taamu samskarinchukovadaaniki, tama pravartananu sarididdukovadaaniki etuvanti avakaasam ichevikavu. british paalakulu amanusha sikshalanu radduchesaaru. tappuchesina vaaru tama tappu sarididdukone avakaasam kalpinchaaru. british paalakulu nera shikshaasmruthulanu marchivesinappudu evaruu enduku vyatirekinchaledu? chinna tappulaku saitam chetulu narikiveyadam lanti kathora shikshalu raddu kaavadam patla meeru santoshinchaleda? nenemanna tappu matladutunnana?’daadaa master maddatudaaru okaru ‘streela kante purushulu melaina vaarugaa islam pariganistundani’ annaru. ‘mahilala yogakshemalu purushula baadhyata ani islam pariganistundani’ kuudaa aayana telipaaru. ee vyaakhyalaku hameed ilaa pratispandinchaaru: ‘streepurushula madhya asamaanatalanu tolaginche vishayamai shraddha chupakapothe manalanu kaalam kshaminchadu. enno muslim deshaalu mataparamaina chattaalanu radduchesi vaati sthaanamlo aadhunika chattaalanu pravesapetti streelaku purushulatho samaanamaina hakkulu kalpinchi vaariki nyaayam chesaayi. manadesamlo kuudaa mahilalaku sambandhinchina chattaalu minaha itara chattalennitino marchiveyadam jarigindi’.aalochanaayutamaina ee vaada prativaadaalanu oka pratyaksha saakshi tana aatmakathalo savivaramgaa perkonnaru. athani paeru sayad mehboob shaa khadri (elias sayad bhaayi). kaalam chellina muslim aachaaralaku vyatirekamgaa tana saahasopeta poratam gurinchi 2001loo maraatiiloo prachuritamaina tana ‘daagadaaavaarchi perani’ (soing aan dhi rak) ane pustakamlo vivarinchaaru. ide pustakam maarpulu cherpulatho ‘jihad– e– triple talak’: aver battle egenest triple talak’ ane sheershikatho 2014loo aanglamlo prachuritamayindi. sayad bhaayi hyderabadlo janminchaadu. ayithe poonhe nagaramlo perigaadu. akkada aayana tandri oka peludu padaarthaala factorylo panichesevaaru. talli gruhaparichaarika. paatasaala vidya poortikaakundaane sayadbhai vidyaabhyaasam mugisindi. padamoodella vayassulo pensillu tayaruchese samsthalo udyogi ayyadu. aa taruvaata koddirojulake aayana peddakkaku aame bharta moodu talaaklu cheppaadu. deentho aame tanatho puttintiki vachesindi. akkagaariki jarigina anyayam sayadbhaayini teevramgaa kalachivesindi. aa vayassulone matha peddalanu kalusukoni talaakla dwara vidaakulu iche hakku purushulaku matrame enduku vunnadani prasninchaadu. moulveelu, imaamlu evaruu athani prasnanu pattinchukoledu.adhe kaalamlo sayad bhaayiki pooneloni soshalistula brundam okadaanito parichayamerpadindi. kulavivakshanu, jender asamaanatalanu roopumaapadaaniki aa yuva soshalistulu churugga krushichestunnaru. vaari dwara hameed dalvaayito sayad bhaayiki parichayam erpadindi. achirakaalamlone hameedku sayadbhai sannihita sahacharudayyaadu.1970 maarchilo hameed dalvai aayana sahacharulu ‘muslim satyasodhak mandal’nu erpaatuchesaaru. 19va sataabdilo mahonnata saanghika samskarta jyotiba phoole kula vivaksha, stree purusha asamaanatalaku vyatirekamgaa poradenduku satyasodhak mandalnu erpaatuchesaaru. dalvai prabhrutulu aa mandal sphuurtigaa muslim satyasodhak mandalnu nelakolpaaru. ‘muslim samaajamlo matha prameyam lekunda jaatiiyavaada sphuurtini srushtinchadam, saamaajika samaanatva saadhanaku dohadanchese manavata viluvalanu nelakolpadam’ ee kotta mandal lakshyaalani daani praarambhotsava samavesamlo dalvai vivarinchaaru. toli samvatsaraalalo ee mandal chalachurugga krushichesindi. desavyaaptamgaa sabhalu, sadassulu nirvahinchi muslimlalo apurva chaitanyaanni teesukochindani sayad bhaayi tana pustakamlo vivarinchaaru.hameed dalvai 1977loo maraninchaadu. islamic pitruswamya vyavasthapai poraataanni aayana sateemani meharnissa dalvai, sayad bhaayi taditara sahacharulu konasaaginchaaru. dalvai vale varukuda pragati nirodhakula nunchi teevra vimarsalane kakunda bhoutikadaadulanuu edurkonnaru. 1980va dasakamlo shaa bano poraatamtho sayad bhaayi puurtigaa mamekamayyaru. indorku velli aametho charchalu jariparu. aamenu pooneku aahvaaninchaaru. shabano gouravaardham aame abhinandana sabha okadaanni erpaatu chesaru. shabanoku maddatugaa rajiv gaandheeni aayana aneka saarlu kalusukunnaru. aadhunika bhaavaalu paripuurnamgaa vunna rajiv mathachaandasavaadulaku longipovadaanni sayad bhaayi sahajamgaane harshinchaledu. aina tana lakshyala saadhanaku aayana mundukusaagaaru. 1990lalonu, ee sataabdiloonuu moodu talaaklaku vyatirekamgaa aayana poraataanni konasaaginchaaru. ee edaadi tolinaallalo sayadbhaayini poonelo kalusukoni matladanu.hameed dalvaayito paatu maharashtra soshalistula nunchi sayad bhaayi sphurthy pondaaru. soshalistu nayakudu bhaayi vaidya aayanni baga prabhaavitam chesaru. pramukha soshalistu–feministu pramila dandavathe sayad bhaayiki paluvidhaala sahakarinchaaru. sayadbhai oka shraamika kutumbamlo puttaadu. pedarikamlo perigaadu. paatasaala vidyanu kuudaa puurti cheyalekapoyanani, ayithe jeevitam ane visaala paatasaalalo chala neerchukunnaanani aayana tana pustakaaniki raasina mundumaatalo perkonnaru. pramukha islamic dharmasastra kovidudu e.e.e. fis 1970 aagastulo poonelo veluvarinchina oka upanyaasamloni amsaalanu sayadbhai tana pustakamlo utankinchaaru. ‘matham, chattamnu puurtigaa verucheyali. vaatini parasparam bhinnamainavigaa cheyalani’ fis tana prasangamlo udghaatinchaaru. ide aadhunika prajaaswaamyaalaku maargadarsaka suutram kavali. (vyaasakarta charitrakaarudu)