 ఏ ఆధారంతో అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో రుద్రమదేవి మరణించిందనే నిర్ణయానికి వచ్చారని పరబ్రహ్మ శాస్ర్తిని అడిగాను. అందుకు ఆయన- అంతకుముందు అంబదేవుడు తిరుగుబాటు చేసి రాయలసీమప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి త్రిపురాంతక శాసనమేయించి 72 మంది ఆంధ్రనాయకులను సంహరించానని చెప్పుకున్నాడు. తరువాత చందుపట్ల శాసనంలో మల్లిఖార్జున నాయకుని కుమారుడు తన తండ్రికీ, రుద్రమదేవికీ శివలోక ప్రాప్తి కలగాలని దానం చేశాడని వున్నది.                 కనుక ఆమె అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించినట్టు ఊహించానని పరబ్రహ్మ శాస్ర్తి అన్నారు.అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో రుద్రమదేవి మరణించిందని పరబ్రహ్మశాస్త్రి అనే చరిత్ర రచయిత ఒక సిద్ధాంతం చేసి ఆమె చరిత్రకు కళంకం ఆపాదించారు. నేడు ఆయన సిద్ధాంతం ప్రచారంలో వున్నది. కొన్ని పుస్తకాల్లో కూడా రాయడం జరిగింది. ఇప్పుడు ఎవరైనా రుద్రమదేవి గురించి రాస్తే, కొందరు చందుపట్ల యుద్ధంలో మరణించిందనీ, మరికొందరు క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందనీ, ఇంకొందరు అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించిందనీ రాస్తున్నారు. ఇవన్నీ వాస్తవాలు కావు. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గారు వాస్తవాన్ని వక్రీకరించి చేసిన సిద్ధాంతాన్ని నమ్మినందువల్ల వారు ఆ విధంగా రాస్తున్నారు. రుద్రమదేవి వాస్తవంగా యుద్ధంలో మరణించి వుంటే ఆ విషయం జనశ్రుతిలో ఉండి ఉండేది కదా! నేను ఆమె కాలం నాటి, అ తరువాత కాలం నాటి అనేక శాసనాలను, సాహిత్య గ్రంథాలను పరిశీలించాను. ఎక్కడా ఆమె యుద్ధంలో మరణించిందని లేదు. ఈ అంశం మీద పరబ్రహ్మశాస్త్రి గారిని కలిసి చర్చించి ఆయన సిద్ధాంతం కల్పితం అని తెలుసుకొని చాలా ఆవేదన చెందాను. తెలుగు జాతికి ఘనమైన కీర్తి తెచ్చిన రుద్రమదేవిపై ఇటువంటి కల్పిత సిద్ధాంతం ప్రచారంలో ఉండటం అన్యాయం.గణపతి దేవుడు రాయలసీమను జయించినప్పుడు అచట తన పాలకునిగా నియమించిన గంగయ సాహిణి మేనల్లుడు అంబదేవుడు. గంగయ సాహిణికి ముగ్గురు మేనల్లుళ్ళు వున్నారు. జన్నిగ దేవుడు, మురారిదేవుడు, అంబదేవుడు. వీరు కాయస్త కులస్తులు. మొదటి ఇద్దరు రుద్రమ దేవిని విశ్వాసంతో కొలిచారు. కానీ అంబదేవుడు తిరుగుబాటు చేసి చాలా ప్రాంతాలను ఆక్రమించుకున్నాడు. అతడు కడప జిల్లాలోని వల్లూరును రాజధానిగా చేసుకొని పాలించాడు. అతనిని ఓడించడానికి రుద్రమదేవి మల్లిఖార్జున నాయకుడను సేనాధిపతితో వెళ్లి ఆ యుద్ధంలో మరణించిందని చందుపట్ల శాసనాన్ని ఆధారంగా తీసుకొని పరబ్రహ్మశాస్త్రి తీర్మానించారు. ఈ అంశంపై నేను పరబ్రహ్మశాస్త్రి గారిని నల్లకుంటలోని వారి స్వగృహంలో 2015, జనవరి 26వ తేదీ సాయంత్రం కలిసి చర్చించాను. మీరు ఏ ఆధారంతో రుద్రమదేవి అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించిందనే నిర్ణయానికి వచ్చారని అడిగాను. అందుకు ఆయన– అంతకుముందు అంబదేవుడు తిరుగుబాటు చేసి రాయలసీమప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి త్రిపురాంతక శాసనమేయించి 72 మంది ఆంధ్రనాయకులను సంహరించానని చెప్పుకున్నాడు. తరువాత చందుపట్ల శాసనంలో మల్లిఖార్జున నాయకుని కుమారుడు తన తండ్రికీ, రుద్రమదేవికీ శివలోక ప్రాప్తి కలగాలని దానం చేశాడని వున్నది. కనుక ఆమె అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించిందని ఊహించాను అన్నారు. మీ ఊహ వల్ల రుద్రమదేవి చరిత్రకు అన్యాయం జరిగిందని అన్నాను నేను. అంతట ఆయన నన్ను మీ అభిప్రాయం ఏమిటని అడిగినప్పుడు ఇలా చెప్పాను.త్రిపురాంతక శాసనంలో 72 మంది ఆంధ్రనాయకులను సంహరించానని అంబదేవుడు చాటుకున్నాడు. కానీ అతడు సాధించింది తాత్కాలిక విజయం మాత్రమే. ఆ విజయానికే తనను తాను ఘనంగా వర్ణించుకున్న అంబదేవుడు, నిజంగా అతనితో జరిగిన యుద్ధంలో రుద్రమదేవి మరణించి వుంటే త్రిపురాంతక శాసనంలో తప్పకుండా రుద్రమదేవి మరణాన్ని ప్రస్తావించి తనను తాను ఇంకా ఘనంగా వర్ణించుకొని వుండేవాడు. త్రిపురాంతక శాసనంలో 72 మంది ఆంధ్రనాయకులను సంహరించానని అన్నాడు గానీ, ఆ యుద్ధంలో వారితోపాటు రుద్రమదేవి మరణించిందని పేర్కొనలేదు కదా! అంతేగాక అంబదేవుడు 72 మంది ఆంధ్రనాయకులను ఓడించింది క్రీ.శ. 1282లో. చందుపట్ల శాసనం క్రీ.శ. 1289కి చెందినదని మీరు ప్రకటించారు. (ఈ శాసనం క్రీ.శ.1289కి చెందినది కాదనీ, ఆ తరువాత కాలానికి చెందినదని నాకు సందేహం వున్నది. దాని తేదీని పరిశీలించవలసివున్నది) అటువంటప్పుడు రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందని మీరు ఎట్లా భావించారని అడిగాను. అంతేగాక మార్కొపోలో క్రీ.శ. 1293లో వచ్చాడు. అతడు రుద్రమదేవిని ఘనంగా కీర్తించాడు. పైగా రుద్రమదేవి భర్త అప్పటికి 30 ఏళ్ళ ముందు చనిపోయాడని తెలుసుకొని, ఆమె మరలా వివాహం చేసుకోకుండా 30ఏళ్ళు వున్నదా అని ఆశ్చర్యపోయాడు. అట్టి ప్రామాణిక సమాచారం కలిగిన మార్కొపోలో ట్రావెల్స్ గ్రంథం ఆధారంగా వుండగా రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందని మీరు ఎట్లా చెప్తారని పరబ్రహ్మశాస్త్రి గారిని అడిగాను. దానికి ఆయన– మార్కొపొలో వర్ణన వున్నది, దానిని కాదనటానికి వీలులేదు. కనుక మీరు ఆధారాలతో నిరూపిస్తే నా అభిప్రాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి ఎటువంటి అభ్యంతరం లేదని అన్నారు.క్రీ.శ. 1289లో రుద్రమదేవికి అంబదేవునికి అసలు యుద్ధమే జరగలేదు. అంబదేవుడు కాకతీయ సేనాధిపతులతో చేసిన యుద్ధం కీ.శ. 1282లో జరిగింది కానీ క్రీ.శ. 1289లో కాదు. క్రీ.శ. 1291లో రుద్రమదేవి తన సేనాధిపతులైన సోమనమంత్రి, మనుమగన్నయ, ఇందులూరి పెదగన్నయ కుమారుడు అన్నదేవుడు అను వారితో యువరాజు ప్రతాపరుద్రుని పంపి అంబదేవుని ఓడించింది. ఆ ఓటమి తరువాత అంబదేవుడు కడప జిల్లాలోకి పారిపోయాడు. కనుక క్రీ.శ. 1289లో ఆమె మరణించిందని చెప్పడానికి వీలులేదు. అంతేకాదు, అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించి వుంటే క్రీ.శ. 1282 లోనే మరణించి ఉండాలి. కానీ పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆమె మరణాన్ని క్రీ.శ. 1282లో అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంతో ముడిపెడుతూ ఆమె క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందని చెపుతున్నారు. ఇది పొసగని విషయం. రెండు కాలాల మధ్య ఏడు సంవత్సరాల వ్యవధి ఉన్నది. 13వ శతాబ్దంలో దక్షిణ భారతదేశంలో అతిశక్తిమంతమైన పరిపాలకురాలు రుద్రమదేవి. ఆనాడు దక్షిణదేశంలో అతి బలవంతులైన కళింగ గంగరాజులను, పాండ్యులను, దేవగిరి యాదవ రాజులను చిత్తుగా ఓడించి వారిని గడగడలాడించింది. కాకతీయ వంశానికి అఖండ కీర్తిని తెచ్చిన వీర వనిత. 9 లక్షల సైనిక బలం కలిగిన రాణి. దేవగిరి యాదవ జైత్రపాలుని వలన ముగ్గురు కాకతీయ రాజులకు వచ్చిన మచ్చని తుడిచివేసిన యోధురాలు. అటువంటి రుద్రమదేవి తన సామంతుడైన ఒక స్థానిక పాళెగానితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించిందంటే అంతకంటే అసంబద్ధమైన విషయం మరొకటి ఉండదు. వాస్తవంగా ఆమె యుద్ధంలో మరణించించి వుంటే తప్పకుండా ఏదో ఒక శాసనంలో ఏదో ఒక సాహిత్య గ్రంథంలో పేర్కొనబడి వుండేది. అటువంటి ప్రస్తావన ఎక్కడా మచ్చుకైనా లేదు.అంతకుముందు రెండవ ప్రోలరాజు వెలనాటి చోడులు కోటవంశరాజులతో ద్రాక్షారామం వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడు. ఆ సమాచారం కోటవారి శాసనాలలో నమోదైంది. ఇద్దరు కాకతీయ రాజులు– రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు, యాదవ జైతుగితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించారు. ఆ విషయం యాదవ రాజుల శాసనాలలో వున్నది. పాండ్యరాజు జఠావర్మసుందరపాడ్యుడు, యాదవరాజు మహాదేవుడు, రుద్రమదేవి చేతిలో ఓడిపోయి ఘోర అవమానం పాలయ్యారు కనుక, రుద్రమదేవికీ అంబదేవునికీ మధ్య జరిగిన యుద్ధంలో వారు అంబదేవునికి సహాయం చేశారు. కానీ మరల ఓడిపోయారు. ఈ యుద్ధంలో రుద్రమదేవి మరణించివుంటే రెండుసార్లు ఆమె చేతిలో ఓడిన పాండ్యులు, దేవగిరి యాదవులు పట్టరాని మహాసంతోషంతో వారి శాసనాల్లో రాయించి వుండేవారు. ఈ రెండు వంశాలకు చెందిన ఏ శాసనంలోనూ ఆమె మరణ సమాచారం లేదు. అలాగే, ఆమె కాలానికి చెందిన, ఆమె తరువాత రచించబడిన ఏ సాహిత్య గ్రంథంలోనూ ఆమె మరణ సమాచారం లేదు. దేవగిరి యాదవ రాజుల మంత్రి, పండితుడు అయిన హేమాద్రి ‘వ్రతఖండము’ అనే గ్రంథాన్ని రాశాడు. ఆ గ్రంథంలో ఆమె మరణాన్ని ప్రస్తావించి వుండేవాడు. అందుకు విరుద్ధంగా రుద్రమదేవిని ఆంధ్ర మహారాజ్ణి అని శ్లాఘించాడు. కాకతీయుల చరిత్రను తెలిపే ఏకామ్రనాధుని ప్రతాపరుద్ర చరిత్ర, వినుకొండ వల్లభరాయుని క్రీడాభిరామం, వెలుగోటి వారి వంశ చరిత్ర స్థానిక కైఫియత్లలో ఎక్కడా రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందనే సమాచారం లేదు. గొప్పవారి చరిత్రలు, వారి ఘనకార్యాలు జనశ్రుతిలో వుంటాయి. రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందనే సమాచారం జనశ్రుతిలో కూడా లేదు.9 లక్షల సైన్యానికి అధిపతి అయివుండి, వీరాధివీరులైన అనేక మంది సేనాధిపతులను కలిగివుండి, దక్షిణ భారతదేశ యుద్ధాలలో కూడా విజయదుందుభులు మోగించి, కళింగ గంగులతో జరిగిన యుద్ధంలో కూడా స్వయంగా పాల్గొనకుండా తన సేనాధిపతులను పంపి విజయం సాధించిన రుద్రమదేవి తన చివరిదశలో అదీ ఒక సామంతునిపైకి స్వయంగా యుద్ధానికి వెళ్లిందంటే ఎంతమాత్రం నమ్మదగినది కాదు. కనుక ఆమె క్రీ.శ. 1293లో మార్కొపోలో వచ్చి వెళ్లినదాకా జీవించి ఆ తరువాత క్రీ.శ. 1295లో సహజమరణం పొందిందనీ, పరబ్రహ్మశాస్త్రి గారి సిద్ధాంతం కల్పితమని తెలుగు ప్రజల దృష్టికి తెస్తున్నాను. రెండు తెలుగు రాష్ట్రాల ప్రజలే కాక, అనేక రాష్ట్రాలలో ఉన్న తెలుగువారు, ప్రవాసాంధ్రులు కలిపి సుమారు 15 కోట్లమంది తెలుగువారున్నారు. వారందరూ ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకొని తరతరాలుగా రుద్రమదేవిపై తమ హృదయాలలో పాతుకొనిపోయివున్న ఘనమైన అభిప్రాయాన్ని యధాతథంగా కొనసాగించుకోవాలని కోరుతున్నాను. ఏ గ్రంథంలోనైనా రుద్రమదేవి 1289లో యుద్ధంలో మరణించిందని రాసి వుంటే దానిని సవరించుకోవాలని కూడా కోరుతున్నాను.-డాక్టర్ ముప్పాళ్ళ హనుమంతరావు‘సమగ్ర ఆంధ్రదేశ చరిత్ర–సంస్కృతి’ గ్రంథ రచయిత
 e aadhaaramtho ambadevunito jarigina yuddhamlo rudramadevi maraninchindane nirnayaaniki vacharani parabrahma saasrtini adigaanu. anduku aayana- antakumundu ambadevudu tirugubaatu chesi raayalaseemapraantaanni aakraminchi tripuraantaka saasanameyinchi 72 mandi aandhranaayakulanu samharinchaanani cheppukunnadu. taruvaata chandupatla saasanamlo mallikhaarjuna naayakuni kumarudu tana tandriki, rudramadeviki sivaloka praapti kalagaalani daanam chesadani vunnadi.                 kanuka aame ambadevunito jarigina yuddhamlo maraninchinattu oohinchaanani parabrahma saasrti annaru.ambadevunito jarigina yuddhamlo rudramadevi maraninchindani parabrahmasaastri ane charitra rachayita oka siddhaantam chesi aame charitraku kalankam aapaadinchaaru. nedu aayana siddhaantam prachaaramlo vunnadi. konni pustakaallo kuudaa rayadam jarigindi. ippudu evaraina rudramadevi gurinchi raste, kondaru chandupatla yuddhamlo maraninchindanii, marikondaru cree.sha. 1289loo maraninchindanii, inkondaru ambadevunito jarigina yuddhamlo maraninchindanii raastunnaaru. ivannee vaastavaalu kaavu. parabrahma saastri gaaru vaastavaanni vakreekarinchi chesina siddhaantaanni namminanduvalla vaaru aa vidhamgaa raastunnaaru. rudramadevi vaastavamgaa yuddhamlo maraninchi vunte aa vishayam janashrutilo undi undedi kada! nenu aame kaalam naati, a taruvaata kaalam naati aneka saasanaalanu, saahitya grandhaalanu pariseelinchaanu. ekkada aame yuddhamlo maraninchindani ledu. ee amsam meeda parabrahmasaastri gaarini kalisi charchinchi aayana siddhaantam kalpitam ani telusukoni chala aavedana chendaanu. telugu jaatiki ghanamaina keerti tecchina rudramadevipai ituvanti kalpita siddhaantam prachaaramlo undatam anyayam.ganapati devudu raayalaseemanu jayinchinappudu achata tana palakuniga niyaminchina gangaya saahini menalludu ambadevudu. gangaya saahiniki mugguru menallullu vunnaru. janniga devudu, muraridevudu, ambadevudu. veeru kaayasta kulastulu. modati iddaru rudrama devini vishwaasamtho kolichaaru. cony ambadevudu tirugubaatu chesi chala praantaalanu aakraminchukunnaadu. atadu kadapa jillaalooni vallurunu rajadhaniga chesukoni palinchadu. atanini oodinchadaaniki rudramadevi mallikhaarjuna nayakudanu senaadhipatito velli aa yuddhamlo maraninchindani chandupatla saasanaanni aadhaaramgaa teesukoni parabrahmasaastri teermaaninchaaru. ee amsampai nenu parabrahmasaastri gaarini nallakuntaloni vaari swagruhamlo 2015, janavari 26va tedee saayantram kalisi charchinchaanu. meeru e aadhaaramtho rudramadevi ambadevunito jarigina yuddhamlo maraninchindane nirnayaaniki vacharani adigaanu. anduku aayana– antakumundu ambadevudu tirugubaatu chesi raayalaseemapraantaanni aakraminchi tripuraantaka saasanameyinchi 72 mandi aandhranaayakulanu samharinchaanani cheppukunnadu. taruvaata chandupatla saasanamlo mallikhaarjuna naayakuni kumarudu tana tandriki, rudramadeviki sivaloka praapti kalagaalani daanam chesadani vunnadi. kanuka aame ambadevunito jarigina yuddhamlo maraninchindani oohinchaanu annaru. mee ooha valla rudramadevi charitraku anyayam jarigindani annaanu nenu. antata aayana nannu mee abhiprayam emitani adiginappudu ilaa cheppaanu.tripuraantaka saasanamlo 72 mandi aandhranaayakulanu samharinchaanani ambadevudu chaatukunnaadu. cony atadu saadhinchindi taatkaalika vijayam matrame. aa vijayaanike tananu taanu ghanamgaa varninchukunna ambadevudu, nijamgaa athanitho jarigina yuddhamlo rudramadevi maraninchi vunte tripuraantaka saasanamlo tappakunda rudramadevi maranaanni prastaavinchi tananu taanu inka ghanamgaa varninchukoni vundevaadu. tripuraantaka saasanamlo 72 mandi aandhranaayakulanu samharinchaanani annadu gaanee, aa yuddhamlo vaarithopaatu rudramadevi maraninchindani perkonaledu kada! antegaaka ambadevudu 72 mandi aandhranaayakulanu odinchindi cree.sha. 1282loo. chandupatla saasanam cree.sha. 1289ki chendinadani meeru prakatinchaaru. (ee saasanam cree.sha.1289ki chendinadi kaadanii, aa taruvaata kaalaaniki chendinadani naaku sandeham vunnadi. daani teedeeni pariseelinchavalasivunnada) atuvantappudu rudramadevi yuddhamlo maraninchindani meeru etla bhaavinchaarani adigaanu. antegaaka markopolo cree.sha. 1293loo vachaadu. atadu rudramadevini ghanamgaa keertinchaadu. paiga rudramadevi bharta appatiki 30 ella mundu chanipoyadani telusukoni, aame marala vivaham chesukokunda 30ellu vunnada ani aascharyapoyaadu. atti praamaanika samacharam kaligina markopolo travels grandham aadhaaramgaa vundagaa rudramadevi cree.sha. 1289loo maraninchindani meeru etla cheptaarani parabrahmasaastri gaarini adigaanu. daaniki aayana– markopolo varnana vunnadi, daanini kaadanataaniki veeluledu. kanuka meeru aadhaaraalato niroopisthe naa abhipraayaanni upasamharinchukovadaaniki etuvanti abhyantaram ledani annaru.cree.sha. 1289loo rudramadeviki ambadevuniki asalu yuddhame jaragaledu. ambadevudu kaakateeya senaadhipatulato chesina yuddham kee.sha. 1282loo jarigindi cony cree.sha. 1289loo kaadu. cree.sha. 1291loo rudramadevi tana senaadhipatulaina somanamantri, manumagannaya, induluri pedagannaya kumarudu annadevudu anu vaaritho yuvaraju prataaparudruni pampi ambadevuni odinchindi. aa otami taruvaata ambadevudu kadapa jillaaloki paaripoyaadu. kanuka cree.sha. 1289loo aame maraninchindani cheppadaaniki veeluledu. antekaadu, ambadevunito jarigina yuddhamlo maraninchi vunte cree.sha. 1282 lone maraninchi undaali. cony parabrahmasaastri aame maranaanni cree.sha. 1282loo ambadevunito jarigina yuddhamtho mudipedutuu aame cree.sha. 1289loo maraninchindani cheputunnaru. idhi posagani vishayam. rendu kaalaala madhya edu samvatsaraala vyavadhi unnadi. 13va sataabdamlo dakshina bhaaratadesamlo atisaktimantamaina paripaalakuraalu rudramadevi. aanaadu dakshinadesamlo athi balavantulaina kalinga gangarajulanu, paandyulanu, devagiri yaadava rajulanu chittugaa odinchi vaarini gadagadalaadinchindi. kaakateeya vamsaaniki akhanda keertini tecchina veera vanita. 9 lakshala sainika balam kaligina raani. devagiri yaadava jaitrapaaluni valana mugguru kaakateeya rajulaku vachina machani tudichivesina yodhuraalu. atuvanti rudramadevi tana saamantudaina oka sthaanika paalegaanitoe jarigina yuddhamlo maraninchindante antakante asambaddhamaina vishayam marokati undadu. vaastavamgaa aame yuddhamlo maraninchinchi vunte tappakunda edho oka saasanamlo edho oka saahitya grandhamlo perkonabadi vundedi. atuvanti prastaavana ekkada machukaina ledu.antakumundu rendava prolaraju velanati chodulu kotavamsaraajulato draakshaaraamam vadda jarigina yuddhamlo maraninchaadu. aa samacharam kotavari saasanaalalo namodaindi. iddaru kaakateeya rajulu– rudradevudu, mahadevudu, yaadava jaitugito jarigina yuddhamlo maraninchaaru. aa vishayam yaadava rajula saasanaalalo vunnadi. pandyaraju jataavarmasundapaadyuda, yaadavaraaju mahadevudu, rudramadevi chetilo odipoyi ghora avamanam palayyaru kanuka, rudramadeviki ambadevuniki madhya jarigina yuddhamlo vaaru ambadevuniki sahayam chesaru. cony marala odipoyaaru. ee yuddhamlo rudramadevi maraninchivunte rendusaarlu aame chetilo oodina paandyulu, devagiri yaadavulu pattaraani mahasantoshamto vaari saasanaallo raayinchi vundevaaru. ee rendu vamsaalaku chendina e saasanamloonuu aame marana samacharam ledu. alaage, aame kaalaaniki chendina, aame taruvaata rachinchabadina e saahitya grandhamloonuu aame marana samacharam ledu. devagiri yaadava rajula mantri, panditudu ayina hemadri ‘vratakhandamu’ ane grandhaanni raasaadu. aa grandhamlo aame maranaanni prastaavinchi vundevaadu. anduku viruddhamgaa rudramadevini aandhra maharajni ani slaaghinchaadu. kaakateeyula charitranu telipe ekaamranaadhuni prataaparudra charitra, vinukonda vallabharaayuni kridabhiramam, velugoti vaari vamsa charitra sthaanika kaifiyatlalo ekkada rudramadevi yuddhamlo maraninchindane samacharam ledu. goppavari charitralu, vaari ghanakaryalu janashrutilo vuntaayi. rudramadevi yuddhamlo maraninchindane samacharam janashrutilo kuudaa ledu.9 lakshala sainyaaniki adhipati ayivundi, veeraadhiveerulaina aneka mandi senaadhipatulanu kaligivundi, dakshina bharatadesa yuddhaalalo kuudaa vijayadundubhulu moginchi, kalinga gangulatho jarigina yuddhamlo kuudaa swayamgaa palgonakunda tana senaadhipatulanu pampi vijayam saadhinchina rudramadevi tana chivaridasalo adhee oka saamantunipaiki swayamgaa yuddhaaniki vellindante entamaatram nammadaginadi kaadu. kanuka aame cree.sha. 1293loo markopolo vachi vellinadaakaa jeevinchi aa taruvaata cree.sha. 1295loo sahajamaranam pondindanii, parabrahmasaastri gaari siddhaantam kalpitamani telugu prajala drushtiki testunnaanu. rendu telugu rashtrala prajale kaaka, aneka rashtralalo unna teluguvaaru, pravaasaandhrulu kalipi sumaru 15 kotlamandi teluguvaarunnaaru. vaarandaruu ee satyaanni telusukoni tarataraalugaa rudramadevipai tama hrudayaalalo paatukonipoyivunna ghanamaina abhipraayaanni yadhaatathamgaa konasaginchukovalani korutunnanu. e grandhamloonainaa rudramadevi 1289loo yuddhamlo maraninchindani rasi vunte daanini savarinchukovaalani kuudaa korutunnanu.-dactor muppalla hanumantarao‘samagra aandhradesha charitra–samskruti’ grantha rachayita