ఎన్ని ఉన్నత పదవులను అలంకరించినా సాదాసీదాగా కలివిడిగా కలిసిపోయే వ్యక్తిత్వం సంజీవయ్యది. ఆయన పదవులకోసం ఎన్నడూ ఆరాట పడలేదు, పాకులాడలేదు. నేడు దళిత వర్గాల ప్రజా ప్రతినిధులు, నాయకులు సంజీవయ్యను విస్మరించడం విచారకరం.దేశ చరిత్రలో తొలి దళిత ముఖ్యమంత్రి దామోదరం సంజీవయ్య. ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరించినప్పటి నుంచి ఏకైక దళిత ముఖ్యమంత్రి సంజీవయ్య మాత్రమే. తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడితే దళితుడే తొలి ముఖ్యమంత్రి అని ప్రకటించిన టీఆర్ఎస్ మాట తప్పింది. కాంగ్రెస్ పార్టీ తప్ప మరే పార్టీ ఆంధ్రప్రదేశ్లో దళితులకు అలాంటి అవకాశాలు కల్పించలేదు. ముఖ్యమంత్రిగా సంజీవయ్య సేవలు దేశానికే ఆదర్శంగా నిలిచాయి. దాంతో సంజీవయ్య ఆయన సామాజిక వర్గానికే పరిమితం కాకుండా  పీడిత ప్రజలకు ప్రియతమ నాయకుడిగా ఎదిగారు.జాతీయ స్థాయిలో బహుజన అనే విస్తృత భావవ్యాప్తి కోసం, ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ, మైనారిటీలను ఐక్యపరిచే లక్ష్యంతో ‘సేవాస్థంబ్’ అనే సంస్థను సంజీవయ్య ఏర్పాటు చేశారు.ప్రస్తుత బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ (బీఎస్పీ) జాతీయ వ్యవస్థాపకుడు కాన్షీరాం వంటి దళిత బహుజన రాజకీయవేత్తలకు ఆయన మార్గదర్శిగా నిలిచారు. ప్రజా ప్రాతినిధ్యాన్ని పవిత్ర బాధ్యతగా, సమాజ సేవను మహదావకాశంగా భావించి మానవీయ చరిత్రను మిగుల్చుకున్న మహా వ్యక్తి సంజీవయ్య. 1950ల నాటి సామాజిక పరిస్థితులలో అట్టడుగు దళిత కులానికి చెందిన దామోదరం సంజీవయ్య తన ఉన్నత ఆశయాలు, ఆచరణ, ఆసరాగా, రాజకీయంగా ఎదిగారు. ఆయన ఏనాడూ ఆడంబరాలకు, అహంకారానికి తావివ్వలేదు. ఆంధ్రప్రదేశ్లోని కర్నూలు జిల్లా కల్లూరు మండలం, పెద్దపాడు గ్రామంలో సుంకులమ్మ, మునిదాసు దంపతులకు 1921 ఫిబ్రవరి 14న జన్మించారు. సంజీవయ్య ఎస్.ఎస్.సి.లో జిల్లాలోనే ప్రథమ స్థానంలో ఉత్తీర్ణులయ్యారు. అనంతపురం ఆర్ట్స్ కాలేజీలో చేరి 1942లో పట్టభద్రులయ్యారు. ఆ తరువాత పౌర సరఫరా శాఖ ఇన్స్పెక్టర్గా ఎంపికై విధి నిర్వహణలో మేటిగా పేరుపొందారు. మద్రాసు వెళ్లి న్యాయ శాస్త్రంలో పట్టభద్రులై, 1950లో అక్కడే న్యాయవాది వృత్తి చేపట్టారు.సంజీవయ్య చురుకుదనం, చొరవను గుర్తించిన కాంగ్రెస్ పార్టీ ఆయనకు పార్టీ సభ్యత్వం ఇచ్చి, రాజకీయాల్లోకి తీసుకొచ్చింది. 1950జనవరి 26న రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన తరువాత ఏర్పడిన ప్రొవిజినల్ పార్లమెంటు సభ్యునిగా ఆయన నియమితులయ్యారు. ఇదే సందర్భంలో హోం విభాగ సభ్యునిగా ఆయన సమర్థంగా వ్యవహరించారు. 1952లో జరిగిన సాధారణ ఎన్నికల్లో కర్నూలు అసెంబ్లీ స్థానం నుంచి గెలుపొంది, చిన్న వయసులోనే రాజాజి కేబినెట్లో మున్సిపల్ శాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు. 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడిన అనంతరం కర్నూలు రాజధానిగా ఉండాలని సంజీవయ్య ప్రతిపాదించారు. అక్టోబర్ 1న ఆంధ్ర రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు మంత్రి వర్గంలో ఆరోగ్యం, పునరావాసం, హరిజనోద్ధరణ, ప్రణాళికలు, మాజీ సైనికుల సంక్షేమ శాఖ మంత్రిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు. 1954 మే 7న సికిందరాబాద్లోని బుచ్చయ్య కూతురు కృష్ణవేణమ్మను కులాంతర వివాహం చేసుకున్నారు. 1955లో ఆంధ్ర రాష్ట్ర మధ్యంతర ఎన్నికల్లో ఎమ్మిగనూరు–కోడుమూరు ఉమ్మడి అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం స్థానం నుంచి గెలిచి రవాణా, వాణిజ్య పన్నుల శాఖ మంత్రిగా బెజవాడ గోపాల్రెడ్డి మంత్రివర్గంలో పనిచేశారు. 1956 నవంబర్ 1తేదిన ఆంధ్ర రాష్ట్రం – హైదరాబాద్ రాష్ట్ర స్వపరిపాలన, కార్మిక శాఖ మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర తొలి ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవరెడ్డి మంత్రివర్గ సహచరుడుగా పనిచేశారు. రాష్ట్ర రాజకీయ కుమ్ములాటలో నేపథ్యంలో 1960 జనవరి 11న సంజీవయ్య ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి దళిత ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. 1962 మార్చి 29 వరకు ఆయన పాలన కొనసాగింది. ముఖ్యమంత్రిగా సంజీవయ్య అనేక విప్లవాత్మక విధాన నిర్ణయాలు తీసుకొన్నారు. మూడు లక్షల ఎకరాల బంజరు భూములను నిరుపేదలకు పంపిణీ చేశారు. ఉత్తరాంధ్ర ప్రజలకు శ్రీకాకుళం జిల్లాలో వంశధార ప్రాజెక్టుకు, రాయలసీమ కర్నూలు జిల్లాలో గాజుల దిన్నె ప్రాకెక్టుకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశారు. ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా కోడుమూరు, డోన్, పత్తికొండ నియోజకవర్గాల ప్రజలకు తాగునీరు, సాగునీరు అందిస్తున్నది. ఈ ప్రాజెక్టుపేరు నేడు సంజీవయ్య సాగర్గా ప్రసిద్ధికెక్కింది. పులిచింతల ప్రాజెక్టుకు మొదట శంకుస్థాపన చేసింది ముఖ్యమంత్రి సంజీవయ్యే. ప్రాజెక్టుల స్థాపనే కాకుండా అనేక సంక్షేమ పథకాలను ప్రవేశపెట్టారు. ఎస్సీ,ఎస్ట,బీసీలకు సహకార సేవా సంఘాలను స్థాపించారు. వృద్ధాప్య పించన్లు తొలిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. దామోదరం సంజీవయ్య ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి కావడంతో దళితుల జీవితాలతోపాటు రాష్ట్ర దశ, దిశ మారిందని గట్టిగా చెప్పవచ్చు. 1962 జూన్ 6,7 తేదీలలో అఖిల భారత కాంగ్రెస్ పార్టీ జాతీయ అధ్యక్షులుగా ఎన్నికై 19 నెలలు బాధ్యతలు నిర్వహించారు. 1964లో నెహ్రూ మంత్రివర్గంలో స్థానం పొంది కేంద్ర కార్మిక మంత్ర్వి శాఖను సమర్థంగా నిర్వహించారు. 1967 జనవరి 27న రోడ్డు ప్రమాదంలో తీవ్రంగా గాయపడి ఆరోగ్యం క్షీణించింది. లోక్సభ ఎన్నికల్లో్ కర్నూలు పార్లమెంట్ స్థానంలో నుంచి పోటీ చేసి ఓడిపోయారు. 1969 కాంగ్రెస్ పార్టీ చీలిక సమయంలో ఇందిరా గాంధీకి అండగా నిలిచారు. 1970లో కేంద్ర కార్మిక శాఖ మంత్రిగా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. కాంగ్రెస్ పార్ఠీ జాతీయ అధ్యక్షునిగా ఆయన రెండవసారి పదవీ బాధ్యతలు చేపట్టారు. కాంగ్రెస్ పార్టీలో ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ మైనారిటీ, మహిళల ప్రాతినిధ్యం పెంచేందుకు ఆయన ఎంతగానో కృషి చేశారు. సంజీవయ్య కుటుంబం గురించి కాక, ప్రజల కోసం, సమాజ అభ్యున్నతికోసం అహర్నిశలు పనిచేశారు.ఎన్ని ఉన్నత పదవులను అలంకరించినా సాదాసీదాగా కలివిడిగా కలిసిపోయే వ్యక్తిత్వం సంజీవయ్యది. ఒక్కసారి పరిచయమైతే ఇంటిపేరుతో సహా గుర్తుకు పెట్టుకోగల జ్ఞాపకశక్తి ఆయనది. ఆయన పదవులకోసం ఎన్నడూ ఆరాట పడలేదు, పాకులాడలేదు. 1972 మే 7న అనారోగ్యంతో ఢిల్లీలోని జంతర్మంతర్ అధికార నివాసంలో ఆయన తుది శ్వాస విడిచారు. నేడు దళిత వర్గాల ప్రజా ప్రతినిధులు, నాయకులు సంజీవయ్యను విస్మరించడం విచారకరం. నీతికి నిజాయితికి విలువలకు కట్టుబడి బతికిన అతికొద్ది మంది రాజకీయవేత్తలలో సంజీవయ్య ఒకరు. నిస్వార్థం, నిజాయితీతో బతికిన రాజకీయవేత్త దామోదరం సంజీవయ్య స్ఫూర్తిని ప్రస్తుత తరాలు పుణికిపుచ్చుకోవాలి. కదిరికోట ఆదెన్న(నేడు దామోదరం సంజీవయ్య జయంతి)దేశ చరిత్రలో తొలి దళిత ముఖ్యమంత్రి దామోదరం సంజీవయ్య. ఆంధ్రప్రదేశ్ అవతరించినప్పటి నుంచి ఏకైక దళిత ముఖ్యమంత్రి సంజీవయ్య మాత్రమే. తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడితే దళితుడే తొలి ముఖ్యమంత్రి అని ప్రకటించిన టీఆర్ఎస్ మాట తప్పింది. కాంగ్రెస్ పార్టీ తప్ప మరే పార్టీ ఆంధ్రప్రదేశ్లో దళితులకు అలాంటి అవకాశాలు కల్పించలేదు. ముఖ్యమంత్రిగా సంజీవయ్య సేవలు దేశానికే ఆదర్శంగా నిలిచాయి. దాంతో సంజీవయ్య ఆయన సామాజిక వర్గానికే పరిమితం కాకుండా  పీడిత ప్రజలకు ప్రియతమ నాయకుడిగా ఎదిగారు.జాతీయ స్థాయిలో బహుజన అనే విస్తృత భావవ్యాప్తి కోసం, ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ, మైనారిటీలను ఐక్యపరిచే లక్ష్యంతో ‘సేవాస్థంబ్’ అనే సంస్థను సంజీవయ్య ఏర్పాటు చేశారు.ప్రస్తుత బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ (బీఎస్పీ) జాతీయ వ్యవస్థాపకుడు కాన్షీరాం వంటి దళిత బహుజన రాజకీయవేత్తలకు ఆయన మార్గదర్శిగా నిలిచారు. ప్రజా ప్రాతినిధ్యాన్ని పవిత్ర బాధ్యతగా, సమాజ సేవను మహదావకాశంగా భావించి మానవీయ చరిత్రను మిగుల్చుకున్న మహా వ్యక్తి సంజీవయ్య. 1950ల నాటి సామాజిక పరిస్థితులలో అట్టడుగు దళిత కులానికి చెందిన దామోదరం సంజీవయ్య తన ఉన్నత ఆశయాలు, ఆచరణ, ఆసరాగా, రాజకీయంగా ఎదిగారు. ఆయన ఏనాడూ ఆడంబరాలకు, అహంకారానికి తావివ్వలేదు. ఆంధ్రప్రదేశ్లోని కర్నూలు జిల్లా కల్లూరు మండలం, పెద్దపాడు గ్రామంలో సుంకులమ్మ, మునిదాసు దంపతులకు 1921 ఫిబ్రవరి 14న జన్మించారు. సంజీవయ్య ఎస్.ఎస్.సి.లో జిల్లాలోనే ప్రథమ స్థానంలో ఉత్తీర్ణులయ్యారు. అనంతపురం ఆర్ట్స్ కాలేజీలో చేరి 1942లో పట్టభద్రులయ్యారు. ఆ తరువాత పౌర సరఫరా శాఖ ఇన్స్పెక్టర్గా ఎంపికై విధి నిర్వహణలో మేటిగా పేరుపొందారు. మద్రాసు వెళ్లి న్యాయ శాస్త్రంలో పట్టభద్రులై, 1950లో అక్కడే న్యాయవాది వృత్తి చేపట్టారు.సంజీవయ్య చురుకుదనం, చొరవను గుర్తించిన కాంగ్రెస్ పార్టీ ఆయనకు పార్టీ సభ్యత్వం ఇచ్చి, రాజకీయాల్లోకి తీసుకొచ్చింది. 1950జనవరి 26న రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన తరువాత ఏర్పడిన ప్రొవిజినల్ పార్లమెంటు సభ్యునిగా ఆయన నియమితులయ్యారు. ఇదే సందర్భంలో హోం విభాగ సభ్యునిగా ఆయన సమర్థంగా వ్యవహరించారు. 1952లో జరిగిన సాధారణ ఎన్నికల్లో కర్నూలు అసెంబ్లీ స్థానం నుంచి గెలుపొంది, చిన్న వయసులోనే రాజాజి కేబినెట్లో మున్సిపల్ శాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు. 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడిన అనంతరం కర్నూలు రాజధానిగా ఉండాలని సంజీవయ్య ప్రతిపాదించారు. అక్టోబర్ 1న ఆంధ్ర రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు మంత్రి వర్గంలో ఆరోగ్యం, పునరావాసం, హరిజనోద్ధరణ, ప్రణాళికలు, మాజీ సైనికుల సంక్షేమ శాఖ మంత్రిగా బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు. 1954 మే 7న సికిందరాబాద్లోని బుచ్చయ్య కూతురు కృష్ణవేణమ్మను కులాంతర వివాహం చేసుకున్నారు. 1955లో ఆంధ్ర రాష్ట్ర మధ్యంతర ఎన్నికల్లో ఎమ్మిగనూరు–కోడుమూరు ఉమ్మడి అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం స్థానం నుంచి గెలిచి రవాణా, వాణిజ్య పన్నుల శాఖ మంత్రిగా బెజవాడ గోపాల్రెడ్డి మంత్రివర్గంలో పనిచేశారు. 1956 నవంబర్ 1తేదిన ఆంధ్ర రాష్ట్రం – హైదరాబాద్ రాష్ట్ర స్వపరిపాలన, కార్మిక శాఖ మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర తొలి ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవరెడ్డి మంత్రివర్గ సహచరుడుగా పనిచేశారు. రాష్ట్ర రాజకీయ కుమ్ములాటలో నేపథ్యంలో 1960 జనవరి 11న సంజీవయ్య ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి దళిత ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. 1962 మార్చి 29 వరకు ఆయన పాలన కొనసాగింది. ముఖ్యమంత్రిగా సంజీవయ్య అనేక విప్లవాత్మక విధాన నిర్ణయాలు తీసుకొన్నారు. మూడు లక్షల ఎకరాల బంజరు భూములను నిరుపేదలకు పంపిణీ చేశారు. ఉత్తరాంధ్ర ప్రజలకు శ్రీకాకుళం జిల్లాలో వంశధార ప్రాజెక్టుకు, రాయలసీమ కర్నూలు జిల్లాలో గాజుల దిన్నె ప్రాకెక్టుకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశారు. ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా కోడుమూరు, డోన్, పత్తికొండ నియోజకవర్గాల ప్రజలకు తాగునీరు, సాగునీరు అందిస్తున్నది. ఈ ప్రాజెక్టుపేరు నేడు సంజీవయ్య సాగర్గా ప్రసిద్ధికెక్కింది. పులిచింతల ప్రాజెక్టుకు మొదట శంకుస్థాపన చేసింది ముఖ్యమంత్రి సంజీవయ్యే. ప్రాజెక్టుల స్థాపనే కాకుండా అనేక సంక్షేమ పథకాలను ప్రవేశపెట్టారు. ఎస్సీ,ఎస్ట,బీసీలకు సహకార సేవా సంఘాలను స్థాపించారు. వృద్ధాప్య పించన్లు తొలిసారిగా ప్రవేశపెట్టారు. దామోదరం సంజీవయ్య ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి కావడంతో దళితుల జీవితాలతోపాటు రాష్ట్ర దశ, దిశ మారిందని గట్టిగా చెప్పవచ్చు. 1962 జూన్ 6,7 తేదీలలో అఖిల భారత కాంగ్రెస్ పార్టీ జాతీయ అధ్యక్షులుగా ఎన్నికై 19 నెలలు బాధ్యతలు నిర్వహించారు. 1964లో నెహ్రూ మంత్రివర్గంలో స్థానం పొంది కేంద్ర కార్మిక మంత్ర్వి శాఖను సమర్థంగా నిర్వహించారు. 1967 జనవరి 27న రోడ్డు ప్రమాదంలో తీవ్రంగా గాయపడి ఆరోగ్యం క్షీణించింది. లోక్సభ ఎన్నికల్లో్ కర్నూలు పార్లమెంట్ స్థానంలో నుంచి పోటీ చేసి ఓడిపోయారు. 1969 కాంగ్రెస్ పార్టీ చీలిక సమయంలో ఇందిరా గాంధీకి అండగా నిలిచారు. 1970లో కేంద్ర కార్మిక శాఖ మంత్రిగా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. కాంగ్రెస్ పార్ఠీ జాతీయ అధ్యక్షునిగా ఆయన రెండవసారి పదవీ బాధ్యతలు చేపట్టారు. కాంగ్రెస్ పార్టీలో ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ మైనారిటీ, మహిళల ప్రాతినిధ్యం పెంచేందుకు ఆయన ఎంతగానో కృషి చేశారు. సంజీవయ్య కుటుంబం గురించి కాక, ప్రజల కోసం, సమాజ అభ్యున్నతికోసం అహర్నిశలు పనిచేశారు.ఎన్ని ఉన్నత పదవులను అలంకరించినా సాదాసీదాగా కలివిడిగా కలిసిపోయే వ్యక్తిత్వం సంజీవయ్యది. ఒక్కసారి పరిచయమైతే ఇంటిపేరుతో సహా గుర్తుకు పెట్టుకోగల జ్ఞాపకశక్తి ఆయనది. ఆయన పదవులకోసం ఎన్నడూ ఆరాట పడలేదు, పాకులాడలేదు. 1972 మే 7న అనారోగ్యంతో ఢిల్లీలోని జంతర్మంతర్ అధికార నివాసంలో ఆయన తుది శ్వాస విడిచారు. నేడు దళిత వర్గాల ప్రజా ప్రతినిధులు, నాయకులు సంజీవయ్యను విస్మరించడం విచారకరం. నీతికి నిజాయితికి విలువలకు కట్టుబడి బతికిన అతికొద్ది మంది రాజకీయవేత్తలలో సంజీవయ్య ఒకరు. నిస్వార్థం, నిజాయితీతో బతికిన రాజకీయవేత్త దామోదరం సంజీవయ్య స్ఫూర్తిని ప్రస్తుత తరాలు పుణికిపుచ్చుకోవాలి. కదిరికోట ఆదెన్న(నేడు దామోదరం సంజీవయ్య జయంతి)
enni unnata padavulanu alankarinchinaa saadaasiidaagaa kalividigaa kalisipoye vyaktitvam sanjeevayyadi. aayana padavulakosam ennaduu aaraata padaledu, paakulaadaledu. nedu dalita vargala praja pratinidhulu, naayakulu sanjeevayyanu vismarinchadam vichaarakaram.desha charitralo toli dalita mukhyamantri damodaram sanjeevayya. andhrapradesh avatarinchinappati nunchi ekaika dalita mukhyamantri sanjeevayya matrame. telamgaana rashtram erpadithe dalitude toli mukhyamantri ani prakatinchina trs maata tappindi. congress party tappa mare party aandhrapradeshlo dalitulaku alanti avakaasaalu kalpinchaledu. mukhyamantrigaa sanjeevayya sevalu deshanike aadarsamgaa nilichaayi. daamto sanjeevayya aayana saamaajika vargaanike parimitam kakunda  peedita prajalaku priyatama nayakudiga edigaaru.jaateeya sthaayilo bahujana ane vistruta bhaavavyaapti kosam, essy, esty, bc, minoritylanu aikyapariche lakshyamto ‘sevasthamb’ ane samsthanu sanjeevayya erpaatu chesaru.prastuta bahujan samaj party (bsp) jaateeya vyavasthaapakudu kanshiram vanti dalita bahujana raajakeeyavettalaku aayana maargadarsigaa nilichaaru. praja praatinidhyaanni pavitra baadhyatagaa, samaja sevanu mahadaavakaasamgaa bhavinchi manaveeya charitranu migulchukunna mahaa vyakti sanjeevayya. 1950la naati saamaajika paristhitulalo attadugu dalita kulaniki chendina damodaram sanjeevayya tana unnata aasayaalu, aacharana, aasaraagaa, raajakeeyamgaa edigaaru. aayana enaaduu aadambaraalaku, ahankaaraaniki taavivvaledu. aandhrapradeshloni karnoolu jilla kalluru mandalam, peddapaadu graamamlo sunkulamma, munidaasu dampatulaku 1921 fibravari 14na janminchaaru. sanjeevayya es.es.si.loo jillaalone prathama sthaanamlo uttiirnulayyaaru. anantapuram arts kaalejeelo cheri 1942loo pattabhadrulayyaaru. aa taruvaata poura sarafara saakha inspectorga empikai vidhi nirvahanalo metigaa perupondaaru. madrasu velli nyaaya saastramlo pattabhadrulai, 1950loo akkade nyaayavaadi vrutti chepattaru.sanjeevayya churukudanam, choravanu gurtinchina congress party aayanaku party sabhyatvam ichi, rajakeeyaalloki teesukochindi. 1950janavari 26na raajyaangam amaluloki vachina taruvaata erpadina provisinal paarlamentu sabhyunigaa aayana niyamitulayyaaru. ide sandarbhamlo homem vibhaaga sabhyunigaa aayana samarthamgaa vyavaharinchaaru. 1952loo jarigina saadhaarana ennikallo karnoolu assembley sthaanam nunchi gelupondi, chinna vayasulone rajaji kebinetlo munsipal saakha mantrigaa panichesaaru. 1953loo aandhra rashtram erpadina anantaram karnoolu rajadhaniga undaalani sanjeevayya pratipaadinchaaru. actober 1na aandhra rashtra mukhyamantri tanguturi prakaasam pantulu mantri vargamlo aarogyam, punaravasam, harijanoddharana, pranaalikalu, maji sainikula sankshema saakha mantrigaa baadhyatalu nirvartinchaaru. 1954 mee 7na sikindaraabaadlooni buchayya koothuru krishnavenammanu kulantara vivaham chesukunnaru. 1955loo aandhra rashtra madhyantara ennikallo emmiganuru–kodumuru ummadi assembley niyojakavargam sthaanam nunchi gelichi rawana, vaanijya pannula saakha mantrigaa bejawada gopalreddy mantrivargamlo panichesaaru. 1956 navambar 1tedina aandhra rashtram – hyderabad rashtra swaparipaalana, kaarmika saakha mantrigaa baadhyatalu chepattaru. andhrapradesh rashtra toli mukhyamantri neelam sanjeevareddy mantrivarga sahacharudugaa panichesaaru. rashtra rajakeeya kummulaatalo nepathyamlo 1960 janavari 11na sanjeevayya andhrapradesh toli dalita mukhyamantrigaa pramaana sweekaaram chesaru. 1962 marchi 29 varaku aayana paalana konasagindi. mukhyamantrigaa sanjeevayya aneka viplavaatmaka vidhaana nirnayaalu teesukonnaru. moodu lakshala ekaraala banjaru bhoomulanu nirupedalaku pampinee chesaru. uttarandhra prajalaku srikaakulam jillaalo vamsadhaara praajektuku, rayalaseema karnoolu jillaalo gajula dinne praakektuku aayana sankusthaapana chesaru. ee praajektu dwara kodumuru, don, pattikonda niyojakavargaala prajalaku taguneeru, saguneeru andistunnadi. ee praajektuperu nedu sanjeevayya sagarga prasiddhikekkindi. pulichintala praajektuku modata sankusthaapana chesindi mukhyamantri sanjeevayye. praajektula sthaapane kakunda aneka sankshema pathakaalanu pravesapettaaru. essy,esta,beeseelaku sahakara seva sanghaalanu sthaapinchaaru. vruddhaapya pinchanlu tolisaarigaa pravesapettaaru. damodaram sanjeevayya andhrapradesh mukhyamantri kaavadamtho dalitula jeevitaalatopaatu rashtra dasha, disha maarindani gattigaa cheppavachhu. 1962 joon 6,7 tedeelalo akhila bhaarata congress party jaateeya adhyakshulugaa ennikai 19 nelalu baadhyatalu nirvahinchaaru. 1964loo nehroo mantrivargamlo sthaanam pondi kendra kaarmika mantrvi saakhanu samarthamgaa nirvahinchaaru. 1967 janavari 27na roddu pramaadamlo teevramgaa gayapadi aarogyam ksheeninchindi. loksabha ennikallo karnoolu parlament sthaanamlo nunchi poty chesi odipoyaaru. 1969 congress party cheelika samayamlo indira gaandheeki andagaa nilichaaru. 1970loo kendra kaarmika saakha mantrigaa baadhyatalu nirvahinchaaru. congress paartee jaateeya adhyakshunigaa aayana rendavasari padavee baadhyatalu chepattaru. congress paartiiloo essy, esty, bc minority, mahilala praatinidhyam penchenduku aayana entagaano krushi chesaru. sanjeevayya kutumbam gurinchi kaaka, prajala kosam, samaja abhyunnatikosam aharnisalu panichesaaru.enni unnata padavulanu alankarinchinaa saadaasiidaagaa kalividigaa kalisipoye vyaktitvam sanjeevayyadi. okkasari parichayamaithe intiperutho sahaa gurtuku pettukogala ghnaapakashakti aayanadi. aayana padavulakosam ennaduu aaraata padaledu, paakulaadaledu. 1972 mee 7na anaarogyamtho dhilleelooni jantarmantar adhikara nivaasamlo aayana tudi shwasa vidichaaru. nedu dalita vargala praja pratinidhulu, naayakulu sanjeevayyanu vismarinchadam vichaarakaram. neetiki nijaayitiki viluvalaku kattubadi batikina atikoddi mandi raajakeeyavettalalo sanjeevayya okaru. niswaartham, nijaayitiitoe batikina raajakeeyavetta damodaram sanjeevayya sphuurtini prastuta taraalu punikipuchukovali. kadirikota aadenna(nedu damodaram sanjeevayya jayanti)desha charitralo toli dalita mukhyamantri damodaram sanjeevayya. andhrapradesh avatarinchinappati nunchi ekaika dalita mukhyamantri sanjeevayya matrame. telamgaana rashtram erpadithe dalitude toli mukhyamantri ani prakatinchina trs maata tappindi. congress party tappa mare party aandhrapradeshlo dalitulaku alanti avakaasaalu kalpinchaledu. mukhyamantrigaa sanjeevayya sevalu deshanike aadarsamgaa nilichaayi. daamto sanjeevayya aayana saamaajika vargaanike parimitam kakunda  peedita prajalaku priyatama nayakudiga edigaaru.jaateeya sthaayilo bahujana ane vistruta bhaavavyaapti kosam, essy, esty, bc, minoritylanu aikyapariche lakshyamto ‘sevasthamb’ ane samsthanu sanjeevayya erpaatu chesaru.prastuta bahujan samaj party (bsp) jaateeya vyavasthaapakudu kanshiram vanti dalita bahujana raajakeeyavettalaku aayana maargadarsigaa nilichaaru. praja praatinidhyaanni pavitra baadhyatagaa, samaja sevanu mahadaavakaasamgaa bhavinchi manaveeya charitranu migulchukunna mahaa vyakti sanjeevayya. 1950la naati saamaajika paristhitulalo attadugu dalita kulaniki chendina damodaram sanjeevayya tana unnata aasayaalu, aacharana, aasaraagaa, raajakeeyamgaa edigaaru. aayana enaaduu aadambaraalaku, ahankaaraaniki taavivvaledu. aandhrapradeshloni karnoolu jilla kalluru mandalam, peddapaadu graamamlo sunkulamma, munidaasu dampatulaku 1921 fibravari 14na janminchaaru. sanjeevayya es.es.si.loo jillaalone prathama sthaanamlo uttiirnulayyaaru. anantapuram arts kaalejeelo cheri 1942loo pattabhadrulayyaaru. aa taruvaata poura sarafara saakha inspectorga empikai vidhi nirvahanalo metigaa perupondaaru. madrasu velli nyaaya saastramlo pattabhadrulai, 1950loo akkade nyaayavaadi vrutti chepattaru.sanjeevayya churukudanam, choravanu gurtinchina congress party aayanaku party sabhyatvam ichi, rajakeeyaalloki teesukochindi. 1950janavari 26na raajyaangam amaluloki vachina taruvaata erpadina provisinal paarlamentu sabhyunigaa aayana niyamitulayyaaru. ide sandarbhamlo homem vibhaaga sabhyunigaa aayana samarthamgaa vyavaharinchaaru. 1952loo jarigina saadhaarana ennikallo karnoolu assembley sthaanam nunchi gelupondi, chinna vayasulone rajaji kebinetlo munsipal saakha mantrigaa panichesaaru. 1953loo aandhra rashtram erpadina anantaram karnoolu rajadhaniga undaalani sanjeevayya pratipaadinchaaru. actober 1na aandhra rashtra mukhyamantri tanguturi prakaasam pantulu mantri vargamlo aarogyam, punaravasam, harijanoddharana, pranaalikalu, maji sainikula sankshema saakha mantrigaa baadhyatalu nirvartinchaaru. 1954 mee 7na sikindaraabaadlooni buchayya koothuru krishnavenammanu kulantara vivaham chesukunnaru. 1955loo aandhra rashtra madhyantara ennikallo emmiganuru–kodumuru ummadi assembley niyojakavargam sthaanam nunchi gelichi rawana, vaanijya pannula saakha mantrigaa bejawada gopalreddy mantrivargamlo panichesaaru. 1956 navambar 1tedina aandhra rashtram – hyderabad rashtra swaparipaalana, kaarmika saakha mantrigaa baadhyatalu chepattaru. andhrapradesh rashtra toli mukhyamantri neelam sanjeevareddy mantrivarga sahacharudugaa panichesaaru. rashtra rajakeeya kummulaatalo nepathyamlo 1960 janavari 11na sanjeevayya andhrapradesh toli dalita mukhyamantrigaa pramaana sweekaaram chesaru. 1962 marchi 29 varaku aayana paalana konasagindi. mukhyamantrigaa sanjeevayya aneka viplavaatmaka vidhaana nirnayaalu teesukonnaru. moodu lakshala ekaraala banjaru bhoomulanu nirupedalaku pampinee chesaru. uttarandhra prajalaku srikaakulam jillaalo vamsadhaara praajektuku, rayalaseema karnoolu jillaalo gajula dinne praakektuku aayana sankusthaapana chesaru. ee praajektu dwara kodumuru, don, pattikonda niyojakavargaala prajalaku taguneeru, saguneeru andistunnadi. ee praajektuperu nedu sanjeevayya sagarga prasiddhikekkindi. pulichintala praajektuku modata sankusthaapana chesindi mukhyamantri sanjeevayye. praajektula sthaapane kakunda aneka sankshema pathakaalanu pravesapettaaru. essy,esta,beeseelaku sahakara seva sanghaalanu sthaapinchaaru. vruddhaapya pinchanlu tolisaarigaa pravesapettaaru. damodaram sanjeevayya andhrapradesh mukhyamantri kaavadamtho dalitula jeevitaalatopaatu rashtra dasha, disha maarindani gattigaa cheppavachhu. 1962 joon 6,7 tedeelalo akhila bhaarata congress party jaateeya adhyakshulugaa ennikai 19 nelalu baadhyatalu nirvahinchaaru. 1964loo nehroo mantrivargamlo sthaanam pondi kendra kaarmika mantrvi saakhanu samarthamgaa nirvahinchaaru. 1967 janavari 27na roddu pramaadamlo teevramgaa gayapadi aarogyam ksheeninchindi. loksabha ennikallo karnoolu parlament sthaanamlo nunchi poty chesi odipoyaaru. 1969 congress party cheelika samayamlo indira gaandheeki andagaa nilichaaru. 1970loo kendra kaarmika saakha mantrigaa baadhyatalu nirvahinchaaru. congress paartee jaateeya adhyakshunigaa aayana rendavasari padavee baadhyatalu chepattaru. congress paartiiloo essy, esty, bc minority, mahilala praatinidhyam penchenduku aayana entagaano krushi chesaru. sanjeevayya kutumbam gurinchi kaaka, prajala kosam, samaja abhyunnatikosam aharnisalu panichesaaru.enni unnata padavulanu alankarinchinaa saadaasiidaagaa kalividigaa kalisipoye vyaktitvam sanjeevayyadi. okkasari parichayamaithe intiperutho sahaa gurtuku pettukogala ghnaapakashakti aayanadi. aayana padavulakosam ennaduu aaraata padaledu, paakulaadaledu. 1972 mee 7na anaarogyamtho dhilleelooni jantarmantar adhikara nivaasamlo aayana tudi shwasa vidichaaru. nedu dalita vargala praja pratinidhulu, naayakulu sanjeevayyanu vismarinchadam vichaarakaram. neetiki nijaayitiki viluvalaku kattubadi batikina atikoddi mandi raajakeeyavettalalo sanjeevayya okaru. niswaartham, nijaayitiitoe batikina raajakeeyavetta damodaram sanjeevayya sphuurtini prastuta taraalu punikipuchukovali. kadirikota aadenna(nedu damodaram sanjeevayya jayanti)