తెలంగాణా విముక్తి కోసం జీవితాన్ని అంకితం చేసిన హీరాలాల్ మోరియా జీవిత చరిత్రకుగాని, ఆయన రచనలకు గాని ప్రభుత్వం ప్రచురించిన తెలుగు పుస్తకాల్లో చోటు లభించకపోవడం శోచనీయం. ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు జరుగుతోన్న ఈ సమయంలోనైనా ఆయనకు తగిన గౌరవాన్ని కల్పించటం సముచితం.‘బానిసలుగ బ్రతకలేము. స్వాతంత్య్రముకై పోరాడి మా దేశపు మృత్తికలో మృత్తిగా నిదురిస్తాం! ఇనుపగొలుసులూడబెరికి - నిప్పువాగు ఈది ఈది, మా శౌర్యపు తుప్పు కడిగి కడిగి -నిర్భయంగా పోతున్నాం! కవితామధువాహినులను, మాదిగంత మోహినులను సౌఖ్యాలను, సఖ్యాలను విడిచిపెట్టి వెళ్తున్నాం,’ అంటూ నిజాం నిరంకుశత్వంపై నిప్పులు చెరిగే ఉపన్యాసాన్నిచ్చి, మాట్లాడిన ప్రతీసారీ సర్దార్ జమలాపురం కేశవరావుతో కలిసి 17మార్లు జైలుకెళ్ళి తన జీవితాన్ని స్వయంగా ఈ చిన్న కవితా ఖండికలో వ్యక్తీకరించిన తెలంగాణా పోరాట యోధుడు హీరాలాల్ మోరియా. ఖమ్మం నివాసి హీరాలాల్ మోరియా త్రిభాషా కవి, రచయిత. ఉర్దూలో రమ్యంగా రామాయణం రాయడమే కాక హిందీ ‘దర్తీ కా పుకార్’ అంటూ కథలల్లిన కళాయోధుడు. తెలుగు, ఉర్దూ భాషల్లో 1950–-80 దశకాల మధ్య ఆయన సృష్టించిన సాహిత్యం, వాసిరీత్యా రాశి రీత్యా ఏ కవి, రచయిత రాయలేదేమోనని అనిపిస్తుంది.ఆనాటి వరంగల్ జిల్లాలో అంతర్భాగమైన ఖమ్మం పట్టణంలో పదవ తరగతి చదువుతూ ‘వందే మాతరం’ ఉద్యమంలో పాల్గొనడంతో దాశరథి సోదరులతో పాటు మోరియాను పాఠశాల నుంచి రస్టికేట్ చేశారు. నైజాం వ్యతిరేక పోరాటాల్లో భాగమైన ఆంధ్రమహాసభ, ఆర్యమహాసభ, గ్రంథాలయ ఉద్యమాల్లో సర్దార్ జమలాపురం కేశవరావుతో పాటు పాల్గొని కీలక భూమిక నిర్వర్తించారు మోరియా. దాశరథి సోదరులతో, కాళోజీతో కలిసి నైజాం వ్యతిరేక సాహిత్య బావుటా ఎత్తిన హీరాలాల్ మోరియా మడమ తిప్పని, మాట తప్పని సాహితీ దిగ్గజం. విశ్వవిఖ్యాత రచయిత కిషన్ చందర్తోపాటు విశ్వనాథ సత్యన్నారాయణ, శ్రీశ్రీ, బుచ్చిబాబు, గోపీచంద్, వేమూరి రాధాకృష్ణమూర్తి, ఎల్లోరా, సోమసుందర్, ఉత్పల సత్యనారాయణ చార్య, కవిరాజమూర్తి, కౌముది, రావెళ్ళ, కొలిపాక, పుల్లాబొట్ల తదితర కవులతో సన్నిహితంగా మెలుగుతూ సాహితీ క్షేత్రాన్ని విస్తరించారు. కవిగా, కథకుడిగా, నాటక రచయితగా, జీవిత చరిత్రల రచయితగా, ఉర్దూ పత్రిక సియాసత్ విలేఖరిగా, నవలాకారుడిగా, బహుభాషా కోవిదుడిగా బహుముఖ ప్రజ్ఞ కనబరచిన రచయిత హీరాలాల్ మోరియా. ఆయన రచనల్లో శిల్పం, ఎత్తుగడ, ముగింపు, పాత్ర చిత్రణ, సన్నివేశ కల్పన సరళంగా ఉండి రచనలు ప్రజల హృదయాల్లోకి చొచ్చుకుపోయేవి. మోరియా శాసన మండలి సభ్యుడిగా పనిచేసిన కాలంలో అప్పటి శాసన మండలిలోని మగ్దుం మొహియుద్దీన్, గుర్రం జాషువాలతో కలిసి పనిచేశారు. మోరియా రచనల్లో అంతర్లీనంగా వర్గ దృక్పథంతో పాటు, మూర్తీభవించిన మానవత్వం నిండి ఉంటుంది. ‘‘మేకలను సాకేందుకు తోడేళ్ళు ముందుకు వస్తూన్నై! మీనాలను బకాలు పోషిస్తామంటున్నై! మేధావిని అల్పునికి బానిసగా మార్చుతున్న ఈ సమాజం రసికారుతున్న పుండులా ఉంది’’ అంటూ ఎప్పుడో యాభైఏళ్ళనాడు మోరియా రాసిన ఈ మాటలు ఇప్పటికీ అక్షర సత్యాలే. రాజకీయ రసగుల్లలే అనడంలో సందేహం లేదు.మోరియా రచనల్లో రెండు సంపుటాల ఉర్దూ  రామాయణం అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందింది. ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్ర సాహిత్య పరిషత్తు అవార్డు సైతం లభించిన ఈ గ్రంథంలో రాముడి వ్యక్తిత్వాన్ని అద్భుతంగా వర్ణిస్తాడు మోరియా:‘‘సాల్ హజారోఁ గుజర్ గయే హైఁకయీ జమానే బీత్ గయే హైఁరామ్ మగర్ ఫిర్ భీ జిందా హైనామ్ అబీ తక్ తాబందాహై’’ఉర్దూలో రామాయణం రాయడం ద్వారా ఆయన హిందూ ముస్లింల మధ్య సాంస్కృతిక వారధి నిర్మించాలని భావించారు. సినిమాలు అంతగా వ్యాప్తి చెందని కాలంలో నాటకాలకు తెలుగునాట ప్రాచుర్యం ఉండేది. వరకట్న దురాచారంపై ‘నల్లబంగారం’, మానసిక సంఘర్షణల చిత్రికగా ‘సమాంతర రేఖలు’, ‘అమృత పథం’ నాటకాలు వ్రాసి ప్రదర్శింపజేశారు.ఉర్దూ రచయితగా మోరియాకు తెలంగాణలో విశిష్ట గుర్తింపు ఉంది. ఆయన ఉర్దూ లో రాసిన ఖండకావ్యం ‘షాకే గుల్’ అనేక మంది ప్రముఖుల ప్రశంసలు అందుకొంది. హీరాలాల్ మోరియా 1948 నాటికే గొప్ప నవలా రచయితగా ఘనతికెక్కాడు. ఆయన ఉర్దూలో రాసిన నవల ‘గుడిమెట్లు’గా తెలుగులోకి అనువదించబడింది. ‘తెగని గొలుసులు’, ‘ఆగిన తుఫాను’, ‘విరగని విగ్రహాలు’, ‘జీవనది’, ‘ఎవరికోసం?’ తదితర మోరియా నవలలన్నీ ఉర్దూ నుంచి తెలుగులోనికి అనువదించబడినవే! సుమారు వందమందికి పైగా ముస్లిమ్ దేశభక్తుల జీవిత చరిత్రలను సేకరించి ఉర్దూ  పత్రికల్లో ధారావాహికంగా రాసిన చైతన్యశీలి మోరియా. మొట్టమొదట మగ్దుం మొహియుద్దీన్ జీవితాన్ని తెలుగు ప్రజలకు పరిచయం చేసింది ఈయనే కావడం విశేషం. ఉర్దూ, పారశీ గ్రంథాల్లో నిక్షిప్తం అయి ఉన్న ‘భాగ్యమతి అమరగాథ’ను మూసీనది పురాణాపూల్ గురించి సమగ్ర ప్రస్తావనలతో కలిపి ఆయన రాశాడు.హీరాలాల్ మోరియా హిందీ, ఉర్దూ, తెలుగు భాషల్లో 500 పైచిలుకు కథలు రాశారు. ‘బ్రతుకు బాటలు’, ‘పరిష్కారం’ కథ సంపుటాలతో పాటు హిందీలై సైతం ‘దర్తీ కా పుకార్’ కథా సంపుటాన్ని ప్రచురించారు. నైజాం సర్కారును ఎదిరించి పోరాడిన సర్దార్ జమలాపురం కేశవరావు జీవిత చరిత్రను మోరియా ఉర్దూలో రాయగా దాన్ని ‘మహాపథం’ పేరుతో కవిరాజమూర్తి తెలుగులోకి అనువదించారు. ఖమ్మం జిల్లా రచయితల సంఘాన్ని స్థాపించి 50 గ్రంథాలకు పైగా ప్రచురించారు. ‘భారతీయ సాహిత్య కళా పరిషత్తు’ పేరుతో రకరకాల సాహిత్య సమాలోచనలు జరిపారు. కందుకూరి, గురజాడ, చిలకమర్తి, శ్రీశ్రీ మొదలైన వారి సాహిత్య సమాలోచనా సభలు జరిపించారు. 1962లో గురజాడ అప్పారావు శత వార్షిక ఉత్సవాలు జరిపించి తెలుగు, ఉర్దూ భాషల్లో ప్రత్యేక సంచికలను వెలువరించారు.ఉర్దూ భాషకు, సాహిత్యానికి ఎనలేని సేవ  చేసిన హీరాలాల్ మోరియా అంజుమన్ తరఖ్ఖి ఉర్దూ, అంజుమన్ తహపూజీ ఉర్దూ సంస్థ స్థాపనలో కీలక భూమిక వహించి తెలంగాణా రాష్ట్రంలో ఉర్దూ ద్వితీయ భాషగా గుర్తింపు రావాలని పోరాడారు. హీరాలాల్ మోరియా పది సంవత్సరాల పాటు ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమి సభ్యులుగా, ఖమ్మం గ్రంథాలయ సంస్థ అధ్యక్షులుగా పనిచేసి అఖిలాంధ్ర హిందీ, ఉర్దూ మహాసభల్ని ఘనంగా నిర్వహింపజేశారు.తెలంగాణా గడ్డమీది పుట్టిన తెలంగాణా ‘‘హీరా’’ (వజ్రం) మోరియా తనతోపాటు తెలంగాణా విముక్తికై పోరాడి జైళ్ళలో మ్రగ్గిన కార్యకర్తల కుటుంబాలను ఆదుకొన్నారు. అవసాన దశలో తాను జీవిత కాలంలో సేకరించిన వేలాది గ్రంథాలను గ్రంథాలయాలకు అందజేశారు. సమాజంలో అంతరాలు నశించాలని కోరుకున్న సాహితీవేత్త. ‘‘ఇక్కడ మానవులనబడే వాళ్ళు ఓపికతో లేచితిరిగే శవాలు! పాపం, కొందరు మానవులు ఆరిపోతున్న గుడ్డి దీపాలు’’ అంటారాయన.తెలంగాణా విముక్తి కోసం జీవితాన్ని సర్వస్వం అంకితం చేసిన హీరాలాల్ మోరియా తన 84వ ఏట 2006 అక్టోబర్ 13న ఖమ్మంలోని ఇరుకైన పుస్తకాల గదిలో కన్నుమూశారు. ఆయన జీవిత చరిత్రకుగాని, ఆయన రచనలకు గాని తెలంగాణా ప్రభుత్వం ప్రచురించిన తెలుగు పుస్తకాల్లో చోటు లభించకపోవడం శోచనీయం. తెలంగాణా ప్రభుత్వం ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు జరుపుతున్న ఈ సమయంలో ఇప్పటికైనా మోరియాకు తగిన గౌరవాన్నీ ప్రాధాన్యతనూ కల్పించటం సముచితం. ఎన్.తిర్మల్తెలంగాణ రచయితల వేదిక(అక్టోబర్ 13న హీరాలాల్ మోరియా వర్ధంతి)‘బానిసలుగ బ్రతకలేము. స్వాతంత్య్రముకై పోరాడి మా దేశపు మృత్తికలో మృత్తిగా నిదురిస్తాం! ఇనుపగొలుసులూడబెరికి - నిప్పువాగు ఈది ఈది, మా శౌర్యపు తుప్పు కడిగి కడిగి -నిర్భయంగా పోతున్నాం! కవితామధువాహినులను, మాదిగంత మోహినులను సౌఖ్యాలను, సఖ్యాలను విడిచిపెట్టి వెళ్తున్నాం,’ అంటూ నిజాం నిరంకుశత్వంపై నిప్పులు చెరిగే ఉపన్యాసాన్నిచ్చి, మాట్లాడిన ప్రతీసారీ సర్దార్ జమలాపురం కేశవరావుతో కలిసి 17మార్లు జైలుకెళ్ళి తన జీవితాన్ని స్వయంగా ఈ చిన్న కవితా ఖండికలో వ్యక్తీకరించిన తెలంగాణా పోరాట యోధుడు హీరాలాల్ మోరియా. ఖమ్మం నివాసి హీరాలాల్ మోరియా త్రిభాషా కవి, రచయిత. ఉర్దూలో రమ్యంగా రామాయణం రాయడమే కాక హిందీ ‘దర్తీ కా పుకార్’ అంటూ కథలల్లిన కళాయోధుడు. తెలుగు, ఉర్దూ భాషల్లో 1950–-80 దశకాల మధ్య ఆయన సృష్టించిన సాహిత్యం, వాసిరీత్యా రాశి రీత్యా ఏ కవి, రచయిత రాయలేదేమోనని అనిపిస్తుంది.ఆనాటి వరంగల్ జిల్లాలో అంతర్భాగమైన ఖమ్మం పట్టణంలో పదవ తరగతి చదువుతూ ‘వందే మాతరం’ ఉద్యమంలో పాల్గొనడంతో దాశరథి సోదరులతో పాటు మోరియాను పాఠశాల నుంచి రస్టికేట్ చేశారు. నైజాం వ్యతిరేక పోరాటాల్లో భాగమైన ఆంధ్రమహాసభ, ఆర్యమహాసభ, గ్రంథాలయ ఉద్యమాల్లో సర్దార్ జమలాపురం కేశవరావుతో పాటు పాల్గొని కీలక భూమిక నిర్వర్తించారు మోరియా. దాశరథి సోదరులతో, కాళోజీతో కలిసి నైజాం వ్యతిరేక సాహిత్య బావుటా ఎత్తిన హీరాలాల్ మోరియా మడమ తిప్పని, మాట తప్పని సాహితీ దిగ్గజం. విశ్వవిఖ్యాత రచయిత కిషన్ చందర్తోపాటు విశ్వనాథ సత్యన్నారాయణ, శ్రీశ్రీ, బుచ్చిబాబు, గోపీచంద్, వేమూరి రాధాకృష్ణమూర్తి, ఎల్లోరా, సోమసుందర్, ఉత్పల సత్యనారాయణ చార్య, కవిరాజమూర్తి, కౌముది, రావెళ్ళ, కొలిపాక, పుల్లాబొట్ల తదితర కవులతో సన్నిహితంగా మెలుగుతూ సాహితీ క్షేత్రాన్ని విస్తరించారు. కవిగా, కథకుడిగా, నాటక రచయితగా, జీవిత చరిత్రల రచయితగా, ఉర్దూ పత్రిక సియాసత్ విలేఖరిగా, నవలాకారుడిగా, బహుభాషా కోవిదుడిగా బహుముఖ ప్రజ్ఞ కనబరచిన రచయిత హీరాలాల్ మోరియా. ఆయన రచనల్లో శిల్పం, ఎత్తుగడ, ముగింపు, పాత్ర చిత్రణ, సన్నివేశ కల్పన సరళంగా ఉండి రచనలు ప్రజల హృదయాల్లోకి చొచ్చుకుపోయేవి. మోరియా శాసన మండలి సభ్యుడిగా పనిచేసిన కాలంలో అప్పటి శాసన మండలిలోని మగ్దుం మొహియుద్దీన్, గుర్రం జాషువాలతో కలిసి పనిచేశారు. మోరియా రచనల్లో అంతర్లీనంగా వర్గ దృక్పథంతో పాటు, మూర్తీభవించిన మానవత్వం నిండి ఉంటుంది. ‘‘మేకలను సాకేందుకు తోడేళ్ళు ముందుకు వస్తూన్నై! మీనాలను బకాలు పోషిస్తామంటున్నై! మేధావిని అల్పునికి బానిసగా మార్చుతున్న ఈ సమాజం రసికారుతున్న పుండులా ఉంది’’ అంటూ ఎప్పుడో యాభైఏళ్ళనాడు మోరియా రాసిన ఈ మాటలు ఇప్పటికీ అక్షర సత్యాలే. రాజకీయ రసగుల్లలే అనడంలో సందేహం లేదు.మోరియా రచనల్లో రెండు సంపుటాల ఉర్దూ  రామాయణం అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందింది. ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్ర సాహిత్య పరిషత్తు అవార్డు సైతం లభించిన ఈ గ్రంథంలో రాముడి వ్యక్తిత్వాన్ని అద్భుతంగా వర్ణిస్తాడు మోరియా:‘‘సాల్ హజారోఁ గుజర్ గయే హైఁకయీ జమానే బీత్ గయే హైఁరామ్ మగర్ ఫిర్ భీ జిందా హైనామ్ అబీ తక్ తాబందాహై’’ఉర్దూలో రామాయణం రాయడం ద్వారా ఆయన హిందూ ముస్లింల మధ్య సాంస్కృతిక వారధి నిర్మించాలని భావించారు. సినిమాలు అంతగా వ్యాప్తి చెందని కాలంలో నాటకాలకు తెలుగునాట ప్రాచుర్యం ఉండేది. వరకట్న దురాచారంపై ‘నల్లబంగారం’, మానసిక సంఘర్షణల చిత్రికగా ‘సమాంతర రేఖలు’, ‘అమృత పథం’ నాటకాలు వ్రాసి ప్రదర్శింపజేశారు.ఉర్దూ రచయితగా మోరియాకు తెలంగాణలో విశిష్ట గుర్తింపు ఉంది. ఆయన ఉర్దూ లో రాసిన ఖండకావ్యం ‘షాకే గుల్’ అనేక మంది ప్రముఖుల ప్రశంసలు అందుకొంది. హీరాలాల్ మోరియా 1948 నాటికే గొప్ప నవలా రచయితగా ఘనతికెక్కాడు. ఆయన ఉర్దూలో రాసిన నవల ‘గుడిమెట్లు’గా తెలుగులోకి అనువదించబడింది. ‘తెగని గొలుసులు’, ‘ఆగిన తుఫాను’, ‘విరగని విగ్రహాలు’, ‘జీవనది’, ‘ఎవరికోసం?’ తదితర మోరియా నవలలన్నీ ఉర్దూ నుంచి తెలుగులోనికి అనువదించబడినవే! సుమారు వందమందికి పైగా ముస్లిమ్ దేశభక్తుల జీవిత చరిత్రలను సేకరించి ఉర్దూ  పత్రికల్లో ధారావాహికంగా రాసిన చైతన్యశీలి మోరియా. మొట్టమొదట మగ్దుం మొహియుద్దీన్ జీవితాన్ని తెలుగు ప్రజలకు పరిచయం చేసింది ఈయనే కావడం విశేషం. ఉర్దూ, పారశీ గ్రంథాల్లో నిక్షిప్తం అయి ఉన్న ‘భాగ్యమతి అమరగాథ’ను మూసీనది పురాణాపూల్ గురించి సమగ్ర ప్రస్తావనలతో కలిపి ఆయన రాశాడు.హీరాలాల్ మోరియా హిందీ, ఉర్దూ, తెలుగు భాషల్లో 500 పైచిలుకు కథలు రాశారు. ‘బ్రతుకు బాటలు’, ‘పరిష్కారం’ కథ సంపుటాలతో పాటు హిందీలై సైతం ‘దర్తీ కా పుకార్’ కథా సంపుటాన్ని ప్రచురించారు. నైజాం సర్కారును ఎదిరించి పోరాడిన సర్దార్ జమలాపురం కేశవరావు జీవిత చరిత్రను మోరియా ఉర్దూలో రాయగా దాన్ని ‘మహాపథం’ పేరుతో కవిరాజమూర్తి తెలుగులోకి అనువదించారు. ఖమ్మం జిల్లా రచయితల సంఘాన్ని స్థాపించి 50 గ్రంథాలకు పైగా ప్రచురించారు. ‘భారతీయ సాహిత్య కళా పరిషత్తు’ పేరుతో రకరకాల సాహిత్య సమాలోచనలు జరిపారు. కందుకూరి, గురజాడ, చిలకమర్తి, శ్రీశ్రీ మొదలైన వారి సాహిత్య సమాలోచనా సభలు జరిపించారు. 1962లో గురజాడ అప్పారావు శత వార్షిక ఉత్సవాలు జరిపించి తెలుగు, ఉర్దూ భాషల్లో ప్రత్యేక సంచికలను వెలువరించారు.ఉర్దూ భాషకు, సాహిత్యానికి ఎనలేని సేవ  చేసిన హీరాలాల్ మోరియా అంజుమన్ తరఖ్ఖి ఉర్దూ, అంజుమన్ తహపూజీ ఉర్దూ సంస్థ స్థాపనలో కీలక భూమిక వహించి తెలంగాణా రాష్ట్రంలో ఉర్దూ ద్వితీయ భాషగా గుర్తింపు రావాలని పోరాడారు. హీరాలాల్ మోరియా పది సంవత్సరాల పాటు ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమి సభ్యులుగా, ఖమ్మం గ్రంథాలయ సంస్థ అధ్యక్షులుగా పనిచేసి అఖిలాంధ్ర హిందీ, ఉర్దూ మహాసభల్ని ఘనంగా నిర్వహింపజేశారు.తెలంగాణా గడ్డమీది పుట్టిన తెలంగాణా ‘‘హీరా’’ (వజ్రం) మోరియా తనతోపాటు తెలంగాణా విముక్తికై పోరాడి జైళ్ళలో మ్రగ్గిన కార్యకర్తల కుటుంబాలను ఆదుకొన్నారు. అవసాన దశలో తాను జీవిత కాలంలో సేకరించిన వేలాది గ్రంథాలను గ్రంథాలయాలకు అందజేశారు. సమాజంలో అంతరాలు నశించాలని కోరుకున్న సాహితీవేత్త. ‘‘ఇక్కడ మానవులనబడే వాళ్ళు ఓపికతో లేచితిరిగే శవాలు! పాపం, కొందరు మానవులు ఆరిపోతున్న గుడ్డి దీపాలు’’ అంటారాయన.తెలంగాణా విముక్తి కోసం జీవితాన్ని సర్వస్వం అంకితం చేసిన హీరాలాల్ మోరియా తన 84వ ఏట 2006 అక్టోబర్ 13న ఖమ్మంలోని ఇరుకైన పుస్తకాల గదిలో కన్నుమూశారు. ఆయన జీవిత చరిత్రకుగాని, ఆయన రచనలకు గాని తెలంగాణా ప్రభుత్వం ప్రచురించిన తెలుగు పుస్తకాల్లో చోటు లభించకపోవడం శోచనీయం. తెలంగాణా ప్రభుత్వం ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు జరుపుతున్న ఈ సమయంలో ఇప్పటికైనా మోరియాకు తగిన గౌరవాన్నీ ప్రాధాన్యతనూ కల్పించటం సముచితం. ఎన్.తిర్మల్తెలంగాణ రచయితల వేదిక(అక్టోబర్ 13న హీరాలాల్ మోరియా వర్ధంతి)
telamgaanaa vimukti kosam jeevitaanni ankitam chesina heralal moria jeevita charitrakugaani, aayana rachanalaku gaani prabhutvam prachurinchina telugu pustakaallo chotu labhinchakapovadam shochaneeyam. prapancha telugu mahasabhalu jaruguthonna ee samayamloonainaa aayanaku tagina gowravanni kalpinchatam samuchitam.‘baanisaluga bratakalemu. swaatantyramukai poradi maa deshapu mruttikalo mruttigaa niduristam! inupagolusuludaberiki - nippuvaagu eedhi eedhi, maa shouryapu tuppu kadigi kadigi -nirbhayamgaa potunnam! kavitaamadhuvaahinulanu, maadiganta mohinulanu soukhyaalanu, sakhyaalanu vidichipetti veltunnam,’ antuu nijam nirankusatvampai nippulu cherige upanyaasaannichi, matladina pratiisaarii sardar jamalapuram keshavaraothu kalisi 17maarlu jailukelli tana jeevitaanni swayamgaa ee chinna kavita khandikalo vyakteekarinchina telamgaanaa porata yodhudu heralal moria. khammam nivasi heralal moria tribhasha kavi, rachayita. urduuloo ramyamgaa ramayanam rayadame kaaka hindi ‘dartee kaa pukar’ antuu kathalallina kalayodhudu. telugu, urduu bhaashallo 1950–-80 dasakaala madhya aayana srushtinchina saahityam, vasiritya raasi reetya e kavi, rachayita rayaledemonani anipistundi.aanaati varangal jillaalo antarbhaagamaina khammam pattanamlo padava taragati chaduvutuu ‘vande maataram’ udyamamlo paalgonadamtho daasarathi sodarulato paatu morianu paatasaala nunchi rusticate chesaru. naijam vyatireka poraataallo bhagamaina aandhramahaasabha, aaryamahaasabha, grandhaalaya udyamaallo sardar jamalapuram keshavaraothu paatu palgoni keelaka bhoomika nirvartinchaaru moria. daasarathi sodarulato, kaalojiitoo kalisi naijam vyatireka saahitya bavuta ettina heralal moria madama tippani, maata tappani saahitii diggajam. vishwavikhyaata rachayita kishan chandartopatu vishwanaatha satyannarayana, srishree, buchibabu, gopichand, vemuri raadhaakrishnamoorthi, ellora, somasunder, utpala satyanarayana chaarya, kavirajamurthy, kaumudi, raavella, kolipaka, pullabotla taditara kavulatho sannihitamgaa melugutuu saahitii kshetraanni vistarinchaaru. kaviga, kathakudigaa, naataka rachayitagaa, jeevita charitrala rachayitagaa, urduu patrika siasat vilekharigaa, navalaakaarudigaa, bahubhasha kovidudigaa bahumukha prajna kanabarachina rachayita heralal moria. aayana rachanallo shilpam, ettugada, mugimpu, paatra chitrana, sannivesa kalpana saralamgaa undi rachanalu prajala hrudayaalloki chochukupoyevi. moria saasana mandali sabhyudigaa panichesina kaalamlo appati saasana mandalilooni magdum mohiuddin, gurram jaashuvaalato kalisi panichesaaru. moria rachanallo antarleenamgaa varga drukpathamtho paatu, moorteebhavinchina maanavatvam nindi untundi. ‘‘mekalanu saakenduku thodellu munduku vastuunnai! meenaalanu bakalu pooshistaamantunnai! medhavini alpuniki banisaga maarchutunna ee samajam rasikaarutunna pundula undi’’ antuu eppudo yaaiyaillanaadu moria raasina ee maatalu ippatikee akshara satyale. rajakeeya rasagullale anadamlo sandeham ledu.moria rachanallo rendu samputaala urduu  ramayanam atyanta praachuryam pondindi. uttara pradesh rashtra saahitya parishattu avaardu saitam labhinchina ee grandhamlo ramudi vyaktitvaanni adbhutamgaa varnistaadu moria:‘‘sal hazare gujar gaye hinaye jamane beeth gaye hiram magar fir bhee jinda hainam aby thak taabandaahai’’urduuloo ramayanam rayadam dwara aayana hindu muslimla madhya saamskrutika vaaradhi nirminchaalani bhaavinchaaru. cinimaalu antagaa vyaapti chendani kaalamlo naatakaalaku telugunaata praachuryam undedi. varakatna duracharampai ‘nallabangaram’, maanasika sangharshanala chitrikagaa ‘samantara rekhalu’, ‘amruta patham’ naatakaalu vraasi pradarsimpajesaaru.urduu rachayitagaa moriaku telamgaanalo visishta gurtimpu undi. aayana urduu loo raasina khandakavyam ‘shake gul’ aneka mandi pramukhula prasamsalu andukondi. heralal moria 1948 naatike goppa nawala rachayitagaa ghanatikekkadu. aayana urduuloo raasina navala ‘gudimetlu’gaa teluguloki anuvadinchabadindi. ‘tegani golusulu’, ‘aagina tuphaanu’, ‘viragani vigrahaalu’, ‘jeevanadi’, ‘evarikosam?’ taditara moria navalalannee urduu nunchi telugulooniki anuvadinchabadinave! sumaru vandamandiki paiga muslim deshabhaktula jeevita charitralanu sekarinchi urduu  patrikallo dharavahikamga raasina chaitanyaseeli moria. mottamodata magdum mohiuddin jeevitaanni telugu prajalaku parichayam chesindi eeyane kaavadam visesham. urduu, paarashee grandhaallo nikshiptam ayi unna ‘bhaagyamati amaragatha’nu mooseenadi puranapul gurinchi samagra prastaavanalatoe kalipi aayana raasaadu.heralal moria hindi, urduu, telugu bhaashallo 500 paichiluku kathalu raasaaru. ‘bratuku baatalu’, ‘parishkaaram’ katha samputaalato paatu hindeelai saitam ‘dartee kaa pukar’ kathaa samputaanni prachurinchaaru. naijam sarkaarunu edirinchi poraadina sardar jamalapuram keshavarao jeevita charitranu moria urduuloo rayaga daanni ‘mahapatham’ paerutho kavirajamurthy teluguloki anuvadinchaaru. khammam jilla rachayitala sanghaanni sthaapinchi 50 grandhaalaku paiga prachurinchaaru. ‘bhaarateeya saahitya kalaa parishattu’ paerutho rakarakaala saahitya samalochanalu jariparu. kandukuri, gurajada, chilakamarti, srishree modalaina vaari saahitya samalochana sabhalu jaripinchaaru. 1962loo gurajada apparao sata vaarshika utsavaalu jaripinchi telugu, urduu bhaashallo pratyeka sanchikalanu veluvarinchaaru.urduu bhashaku, saahityaaniki enaleni seva  chesina heralal moria anjuman tarakhi urduu, anjuman tahapuujii urduu samstha sthaapanalo keelaka bhoomika vahinchi telamgaanaa rashtramlo urduu dviteeya bhashaga gurtimpu ravalani poraadaaru. heralal moria padi samvatsaraala paatu andhrapradesh saahitya akadami sabhyulugaa, khammam grandhaalaya samstha adhyakshulugaa panichesi akhilandhra hindi, urduu mahasabhalni ghanamgaa nirvahimpajesaaru.telamgaanaa gaddameedi puttina telamgaanaa ‘‘heera’’ (vajram) moria tanatopaatu telamgaanaa vimuktikai poradi jaillalo mraggina kaaryakartala kutumbaalanu aadukonnaaru. avasana dasalo taanu jeevita kaalamlo sekarinchina velaadi grandhaalanu grandhaalayaalaku andajesaaru. samaajamlo antaraalu nasinchaalani korukunna saahitiivetta. ‘‘ikkada manavulanabade vaallu opikatho lechitirige savaalu! paapam, kondaru maanavulu aaripotunna guddi deepaalu’’ antarayana.telamgaanaa vimukti kosam jeevitaanni sarvaswam ankitam chesina heralal moria tana 84va eta 2006 actober 13na khammamloni irukaina pustakaala gadilo kannumuusaaru. aayana jeevita charitrakugaani, aayana rachanalaku gaani telamgaanaa prabhutvam prachurinchina telugu pustakaallo chotu labhinchakapovadam shochaneeyam. telamgaanaa prabhutvam prapancha telugu mahasabhalu jaruputunna ee samayamlo ippatikaina moriaku tagina gowravanni praadhaanyatanuu kalpinchatam samuchitam. en.tirmaltelamgaana rachayitala vedika(actober 13na heralal moria vardhanti)‘baanisaluga bratakalemu. swaatantyramukai poradi maa deshapu mruttikalo mruttigaa niduristam! inupagolusuludaberiki - nippuvaagu eedhi eedhi, maa shouryapu tuppu kadigi kadigi -nirbhayamgaa potunnam! kavitaamadhuvaahinulanu, maadiganta mohinulanu soukhyaalanu, sakhyaalanu vidichipetti veltunnam,’ antuu nijam nirankusatvampai nippulu cherige upanyaasaannichi, matladina pratiisaarii sardar jamalapuram keshavaraothu kalisi 17maarlu jailukelli tana jeevitaanni swayamgaa ee chinna kavita khandikalo vyakteekarinchina telamgaanaa porata yodhudu heralal moria. khammam nivasi heralal moria tribhasha kavi, rachayita. urduuloo ramyamgaa ramayanam rayadame kaaka hindi ‘dartee kaa pukar’ antuu kathalallina kalayodhudu. telugu, urduu bhaashallo 1950–-80 dasakaala madhya aayana srushtinchina saahityam, vasiritya raasi reetya e kavi, rachayita rayaledemonani anipistundi.aanaati varangal jillaalo antarbhaagamaina khammam pattanamlo padava taragati chaduvutuu ‘vande maataram’ udyamamlo paalgonadamtho daasarathi sodarulato paatu morianu paatasaala nunchi rusticate chesaru. naijam vyatireka poraataallo bhagamaina aandhramahaasabha, aaryamahaasabha, grandhaalaya udyamaallo sardar jamalapuram keshavaraothu paatu palgoni keelaka bhoomika nirvartinchaaru moria. daasarathi sodarulato, kaalojiitoo kalisi naijam vyatireka saahitya bavuta ettina heralal moria madama tippani, maata tappani saahitii diggajam. vishwavikhyaata rachayita kishan chandartopatu vishwanaatha satyannarayana, srishree, buchibabu, gopichand, vemuri raadhaakrishnamoorthi, ellora, somasunder, utpala satyanarayana chaarya, kavirajamurthy, kaumudi, raavella, kolipaka, pullabotla taditara kavulatho sannihitamgaa melugutuu saahitii kshetraanni vistarinchaaru. kaviga, kathakudigaa, naataka rachayitagaa, jeevita charitrala rachayitagaa, urduu patrika siasat vilekharigaa, navalaakaarudigaa, bahubhasha kovidudigaa bahumukha prajna kanabarachina rachayita heralal moria. aayana rachanallo shilpam, ettugada, mugimpu, paatra chitrana, sannivesa kalpana saralamgaa undi rachanalu prajala hrudayaalloki chochukupoyevi. moria saasana mandali sabhyudigaa panichesina kaalamlo appati saasana mandalilooni magdum mohiuddin, gurram jaashuvaalato kalisi panichesaaru. moria rachanallo antarleenamgaa varga drukpathamtho paatu, moorteebhavinchina maanavatvam nindi untundi. ‘‘mekalanu saakenduku thodellu munduku vastuunnai! meenaalanu bakalu pooshistaamantunnai! medhavini alpuniki banisaga maarchutunna ee samajam rasikaarutunna pundula undi’’ antuu eppudo yaaiyaillanaadu moria raasina ee maatalu ippatikee akshara satyale. rajakeeya rasagullale anadamlo sandeham ledu.moria rachanallo rendu samputaala urduu  ramayanam atyanta praachuryam pondindi. uttara pradesh rashtra saahitya parishattu avaardu saitam labhinchina ee grandhamlo ramudi vyaktitvaanni adbhutamgaa varnistaadu moria:‘‘sal hazare gujar gaye hinaye jamane beeth gaye hiram magar fir bhee jinda hainam aby thak taabandaahai’’urduuloo ramayanam rayadam dwara aayana hindu muslimla madhya saamskrutika vaaradhi nirminchaalani bhaavinchaaru. cinimaalu antagaa vyaapti chendani kaalamlo naatakaalaku telugunaata praachuryam undedi. varakatna duracharampai ‘nallabangaram’, maanasika sangharshanala chitrikagaa ‘samantara rekhalu’, ‘amruta patham’ naatakaalu vraasi pradarsimpajesaaru.urduu rachayitagaa moriaku telamgaanalo visishta gurtimpu undi. aayana urduu loo raasina khandakavyam ‘shake gul’ aneka mandi pramukhula prasamsalu andukondi. heralal moria 1948 naatike goppa nawala rachayitagaa ghanatikekkadu. aayana urduuloo raasina navala ‘gudimetlu’gaa teluguloki anuvadinchabadindi. ‘tegani golusulu’, ‘aagina tuphaanu’, ‘viragani vigrahaalu’, ‘jeevanadi’, ‘evarikosam?’ taditara moria navalalannee urduu nunchi telugulooniki anuvadinchabadinave! sumaru vandamandiki paiga muslim deshabhaktula jeevita charitralanu sekarinchi urduu  patrikallo dharavahikamga raasina chaitanyaseeli moria. mottamodata magdum mohiuddin jeevitaanni telugu prajalaku parichayam chesindi eeyane kaavadam visesham. urduu, paarashee grandhaallo nikshiptam ayi unna ‘bhaagyamati amaragatha’nu mooseenadi puranapul gurinchi samagra prastaavanalatoe kalipi aayana raasaadu.heralal moria hindi, urduu, telugu bhaashallo 500 paichiluku kathalu raasaaru. ‘bratuku baatalu’, ‘parishkaaram’ katha samputaalato paatu hindeelai saitam ‘dartee kaa pukar’ kathaa samputaanni prachurinchaaru. naijam sarkaarunu edirinchi poraadina sardar jamalapuram keshavarao jeevita charitranu moria urduuloo rayaga daanni ‘mahapatham’ paerutho kavirajamurthy teluguloki anuvadinchaaru. khammam jilla rachayitala sanghaanni sthaapinchi 50 grandhaalaku paiga prachurinchaaru. ‘bhaarateeya saahitya kalaa parishattu’ paerutho rakarakaala saahitya samalochanalu jariparu. kandukuri, gurajada, chilakamarti, srishree modalaina vaari saahitya samalochana sabhalu jaripinchaaru. 1962loo gurajada apparao sata vaarshika utsavaalu jaripinchi telugu, urduu bhaashallo pratyeka sanchikalanu veluvarinchaaru.urduu bhashaku, saahityaaniki enaleni seva  chesina heralal moria anjuman tarakhi urduu, anjuman tahapuujii urduu samstha sthaapanalo keelaka bhoomika vahinchi telamgaanaa rashtramlo urduu dviteeya bhashaga gurtimpu ravalani poraadaaru. heralal moria padi samvatsaraala paatu andhrapradesh saahitya akadami sabhyulugaa, khammam grandhaalaya samstha adhyakshulugaa panichesi akhilandhra hindi, urduu mahasabhalni ghanamgaa nirvahimpajesaaru.telamgaanaa gaddameedi puttina telamgaanaa ‘‘heera’’ (vajram) moria tanatopaatu telamgaanaa vimuktikai poradi jaillalo mraggina kaaryakartala kutumbaalanu aadukonnaaru. avasana dasalo taanu jeevita kaalamlo sekarinchina velaadi grandhaalanu grandhaalayaalaku andajesaaru. samaajamlo antaraalu nasinchaalani korukunna saahitiivetta. ‘‘ikkada manavulanabade vaallu opikatho lechitirige savaalu! paapam, kondaru maanavulu aaripotunna guddi deepaalu’’ antarayana.telamgaanaa vimukti kosam jeevitaanni sarvaswam ankitam chesina heralal moria tana 84va eta 2006 actober 13na khammamloni irukaina pustakaala gadilo kannumuusaaru. aayana jeevita charitrakugaani, aayana rachanalaku gaani telamgaanaa prabhutvam prachurinchina telugu pustakaallo chotu labhinchakapovadam shochaneeyam. telamgaanaa prabhutvam prapancha telugu mahasabhalu jaruputunna ee samayamlo ippatikaina moriaku tagina gowravanni praadhaanyatanuu kalpinchatam samuchitam. en.tirmaltelamgaana rachayitala vedika(actober 13na heralal moria vardhanti)