
 పొగలు చిమ్ముతూ లాంచి వచ్చింది. పెనుధ్వనిచేస్తూ ఆగింది. 'లాంచి - రాజమండ్రి లాంచి' - ప్రయాణీకులను పిలుస్తున్నారు. ఎక్కాను. కూర్చున్నాను. లాంచి రొదపెడ్తూ సాగింది. జోరున వాన మొదలయింది. కుండపోత! గోదావరి పెరుగుతున్నది. జోరున వాన. వరదలో నావ. ఒడ్డున చిక్కని - పచ్చని అరణ్యం! చెట్లమీద ముడుచుకున్న పక్షులు!! ఏ పయనం! ఎలాంటి పయనం!! ఎంతటి సంబరం! ఎంతటి ఆనందం!! ఆనందం అంబరం అవుతున్నది! వాన నీళ్లలో పడే చప్పుడు! నీటిని చీల్చుకుని నావ పయనం!! "గోదావరి పొంగుతూంది. లాంచి మాధారంలో ఆగదు. అమరారంలో దిగాలి" అన్నారు. దిగక తప్పలేదు. చిమ్మన చీకటి! పెనువాన! దారి తెలియదు. ఎక్కడికి పోవాలి? ఏమీ అర్థంకాదు. వణుకుతున్నాను. అమరారంలో సుబ్రహ్మణ్యం బంధువులు ఉన్నారు. అది విన్నాను. అడిగాను. వారింటికి చేరాను. ఇద్దరు పూర్వ సువాసినులు. అత్తా - కోడండ్లు. కోడలు పరువంలో ఉంది. ఉరుకులు పెట్టాల్సింది. నిలిచి ఉంది. పరవళ్ల గోదావరి నిలిచినట్లుంది. వారు సాదరంగా ఆహ్వానించారు. పొడి బట్టలు ఇచ్చారు. తడికట్టెలు - పొగ - ఇంట్లో వంట చేశారు. పీట వేశారు. విస్తట్లో అన్నం ఆవకాయ వడ్డించారు. కమ్మని నేయి వేశారు. చారు. ఎర్రగా కాగిన పాలు. వీటినిమించి ఇద్దరూ ఎదురుగా కూర్చున్నారు. ముచ్చట పెట్టారు. నేను తెలుసును అన్నారు. సుబ్రహ్మణ్యం చెప్పాడు అన్నారు. మెచ్చుకున్నట్లు మాట్లాడారు. పొగ చిమ్మే దీపం! మనకవెలుగు!! అందులోనూ ఆమె పరువం!!! కటిక చీకట్లో వెలిగిన వెన్నెల్లా ఉంది. అది పూరిల్లు. వెదురు తడకలకు మట్టి పూసిన గోడలు. నులక మంచం మీద పడుకున్నాను. బయట వాన. ఇల్లు కురుస్తున్నది. ఒక్కొక్క చినుకు నేలకు చిల్లులు చేస్తున్నది. నిలిచినా ఉరుకుల గోదారి. కటిక చీకట్లో వెలుగు వెన్నెల. ఆ రాత్రి నిదురలేదు. అయినా తెల్లారింది. వాన వెలిసింది. మబ్బులు - విరహపు ప్రియుని కోసంలా ఉరుకుతున్నాయి. పక్షులు తడి రెక్కలతో ఎగిరిపోతున్నాయి. అల్లరిమానిన అమ్మాయిలా అంతా శాంతించింది. సూర్యుడు ఉదయించాడు. వెలుగులు పరుస్తున్నాడు.  నాకు వేడి వేడి బెల్లపు చాయ్ ఇచ్చారు. చాల రుచిగా ఉంది. పీట మీద కూర్చున్నాను. చప్పరిస్తున్నాను. అత్త మాట్లాడుతున్నది. కోడలు పెదవులు కదలవు. ఆమె చూపులు పలకరిస్తున్నాయి. "చిన్నవాడివి. బాటసాంతం అడివి. ఎలా చేర్తావో? మా పాలేరు గండి దాటిస్తాడు" - అత్తగారు అన్నది. నేను బయలుదేరాను. వెంట పాలేరున్నాడు. అతని చేతిలో బల్లెం ఉంది. ఇద్దరూ నన్ను సాగనంపడానికి వాకిట్లోకి వచ్చారు. "మళ్లీ వస్తారా?" కోడలు అడిగింది. "తిరిగి వెళ్లేప్పుడు" అన్నాను - సాగిపోతున్నాడు. నేను వెనుకకు చూడడం సభ్యత కాదు. ఆమె ఇంకా చూస్తున్నది. అది మనసు చెపుతున్నది. "గండంటే - దట్టపు అడవి - పులులు, చిరుతలు ఉంటాయి." కోయపాలేరు చెపుతున్నాడు. నేను తేరుకుని చూచాను. ఎండదూరని అడివి. బాట కనపడడు చేసుకోవాలి. కోయదొర బల్లెంతో బాట చేస్తున్నాడు. "అగ్రతస్తే గమిష్యామి మృద్నన్ పాపాణ కంటకాన్" - "నీముందు నడుస్తాను. రాళ్లూ ముళ్లు తీస్తాను. బాట చేస్తాను" అంటాడు లక్ష్మణుడు రామునితో. ఆ అవసరం తెలిసింది. ఎక్కడో పులి వాసన - దూరాన చిరుత జాడ. అన్నీ కనిపెడ్తున్నాడు దొర. ముందునుంచే జరజర పాము. ఆపుతున్నాడు దొర. జింకలు చాటుకు నక్కుతున్నాయి. కుందేళ్లు ఉరుకుతున్నాయి. గువ్వలు డప్పులు కొడుతున్నాయి. చిలుకలు పలుకుతున్నాయి. గుంపులు గొరవంకలు. అడవి భయం. నిజమే. మనసును మరిపించే అందం! మనం ఎంత పోగొట్టుకున్నామో! గండి దాటిందన్నాడు దొర. మారు మాట్లాడలేదు. నా మాట ఆలకించలేదు. దొర బల్లెంతో వెనుతిరిగాడు. అడవిలో కలిసిపోయాడు. చిక్కటి అడవి అయిపోయింది. అడవి ఇంకా ఉంది. అది పల్చగా ఉంది. వెలుగు పడుతున్నది. తోడులేక నడవడం గగనమే! గుబులుగా ఉంది. భయంగా ఉంది. గుండె దడదడ లాడుతున్నది. వెనక్కుపోలేను. ముందుకే సాగాలి. మనిషి కనిపించడు. ఊరిజాడ లేదు. సాగుతున్నాను. బాగా నడిచినట్లున్నాను. ఆకలి - అడవిలో ఏం దొరుకుతుంది అనుకుంటాం. అసలు అడవిలో దొరకంది ఏమిటి? మన జ్ఞాన-విజ్ఞానాలు సహితం అడవినుంచే వికసించాయి. బాటలో - ఈ అడవిలో కాలిబాట ఉంది. పిల్ల కాలువ కనిపించింది. విశ్వనాథ కిన్నెరసానిలా ఉరుకుతున్నది. దాని వడ్డున నేరేళ్లు - నేరేడు చెట్లు. ఆ చెట్ల కింద నేరేడు పళ్లు. నల్లగా - నీగ్రోయువతి బుగ్గలా - రాలి ఉన్నాయి. పచ్చిక మీద కూర్చున్నాను. నేరేడు పళ్లు ఫలహారం చేశాను. దోసిలితో పిల్లకాలువ నీళ్లు తాగాను. కడుపు నిండింది. మళ్లీ కాలిబాటమీద సాగాను. పచ్చని చెట్లు - చిలకల పలుకులు - గలగల నీటి సవ్వడి - పరిగెత్తే లేళ్లు - సాగుతున్నాను. బాట చీలింది. ఎటు పోవాలో తెలియదు. మనిషి అలికిడి లేదు. దుఃఖం పొంగి వచ్చింది. ఏడ్చాను. ఎందుకు వచ్చినట్లు? ఏమి సాధించనున్నట్లు? దేవుని వలె ప్రత్యక్షం అయింది ఒక కోయల జంట. బుడుతణ్ణి బుజాన వేసుకుని దొర నడుస్తున్నాడు. దొరసాని వెనుక వస్తున్నది. వారిని చూచాను. ప్రాణం లేచి వచ్చింది. బాట అడిగాను. వారు చెప్పారు. నేను సాగాను. కొంతదూరం వెళ్లాను. గోదారి కనిపించింది. దాని వడ్డునే బాట. చెట్టూ చేమా ఉన్నాయి. అడవి పల్చబడింది. కొంగల బారులు కనిపిస్తున్నాయి. మాధారం వచ్చింది. ఉత్సాహం కలిగింది. అది ఊరు కాదు. గూడెం. కొన్నే పర్ణశాలలున్నాయి. ఇల్లు దొరికింది. పెద్ద మనిషి మంచంలో ఉన్నాడు. నా బాధలు విన్నాడు. విల విలలాడారు. రమ్మనటం తప్పయింది అన్నారు. అదేం కాదన్నాను. ఒక్కనికి చదువుచెపితే ఎంతో ఆనందం అన్నాను. సుబ్రహ్మణ్యం ఏర్పాట్లు చేశాడు. వేణ్ణీళ్లు స్నానం చేశాను. వేడి అన్నం తిన్నాను. కాళ్లు సలుపుతున్నాయి. పడుకున్నాను. నిద్రపోయాను. సాయంత్రం లేచాను. మళ్లీ జల్లు. కుండెడు వాంతి చేసుకున్నాను. పులసరం వాసన. ఇంటి వాళ్లు బెదిరిపోయారు. సుబ్రహ్మణ్యానికి తెలుసు. ఇది మామూలే! తెల్లవారి ప్రయాణం. మూటా ముల్లే సర్దుకున్నాం. గోదావరి వడ్డుకు చేరాం. లాంచి పోతుంటుంది. బట్టలు పతాకాల వలె ఊపి - కేకలు పెట్టి పిలవాలి. పిలిచాం. లాంచి ఒడ్డుకు రాలేదు. ఇంటికి చేరుకున్నాం. అలా వారం గడిచింది. అది అనుకున్నది కాదు. అమ్మ ఏడుస్తుంది. భద్రాద్రి భయం! మరో మార్గం లేదు. పడవలో గోదావరి దాటాలి. గౌరీదేవి పేట చేరాలి. అక్కణ్ణుంచి భద్రాచలం నడవాలి. అవతల వడ్డు ఆంగ్రేజు రాజ్యం. అడవి ఇంత లేదు. రోడ్డున్నది. సుబ్రహ్మణ్యం, నేను గౌరిదేవి పేటనుంచి రోడ్డున పడ్డాం. ఇద్దరం పిల్లలమే - రెండుమూడేండ్లు తేడా! మధ్యమధ్యన బెల్లపు చాయ్ తాగుకుంటూ భద్రాచలం చేరాం. కాళ్లు సలుపుతున్నాయి. పడవమీద గోదావరి దాటాం. బస్సెక్కి కొత్తగూడెంలో దిగాం. ఆ రాత్రి అన్నపూర్ణమ్మగారి సత్రం. తెల్లవారి రైల్లో గార్లలో దిగాం. స్టేషనులో మిత్రబృందం నిరీక్షిస్తున్నది. బతికి వచ్చినందుకు అభినందించారు. ఆలింగనం చేసుకున్నారు. స్టేషను మాస్టర్ డేవిడ్ కూడా సంతోషించాడు. మిత్రబృందంతో వెళ్తుంటే వీధుల్లో అందరూ అడగడమే! అందరూ నేను తిరిగి రానని నిశ్చయించుకున్నట్లున్నారు! అమ్మా, చెల్లెళ్లు వాకిట్లో ఎదిరి చూస్తున్నారు. వార్త అందింది. అమ్మ దూరంగానే చూచింది. ఉరికి వచ్చింది. నన్ను ఆధారాన్ని వలె పట్టుకుంది. ఏడ్చింది. కన్ను సుఖానికీ నీరు కారుస్తుంది. దుఃఖానికీ నీరు కారుస్తుంది. సుఖదుఃఖాలు ఒకలాంటివే అనే మహత్తర సత్యాన్ని వెల్లడిస్తాయి కన్నీళ్ళు. "నవ్వినా - ఏడ్చినా కన్నీళ్లే వస్తాయి" అన్నారు మిత్రులు ఆత్రేయ. "నసుఖాల్లభతేసుఖం - సుఖం నుంచి సుఖం పుట్టదు" అంటాడు వాల్మీకి.

 pogalu chimmutuu lanchi vachindi. penudhvanichestuu aagindi. 'lanchi - rajamandri lanchi' - prayaaneekulanu pilustunnaru. ekkaanu. kuurchunnaanu. lanchi rodapedtuu saagindi. joruna vaana modalayindi. kundapota! godavari perugutunnadi. joruna vaana. varadalo naava. odduna chikkani - pachani aranyam! chetlameeda muduchukunna pakshulu!! e payanam! elanti payanam!! enthati sambaram! enthati aanandam!! aanandam ambaram avutunnadi! vaana neellalo pade chappudu! neetini cheelchukuni naava payanam!! "godavari pongutuundi. lanchi maadhaaramlo aagadu. amaraaramlo digaali" annaru. digaka tappaledu. chimmana cheekati! penuvaana! daari teliyadu. ekkadiki povali? emi ardhamkaadu. vanukutunnaanu. amaraaramlo subrahmanyam bandhuvulu unnaaru. adhi vinnaanu. adigaanu. vaarintiki cheraanu. iddaru puurva suvaasinulu. atta - kodandlu. kodalu paruvamlo undi. urukulu pettalsindi. nilichi undi. paravalla godavari nilichinatlundi. vaaru saadaramgaa aahvaaninchaaru. podi battalu icharu. tadikattelu - poga - intlo vanta chesaru. peeta vaesaaru. vistatlo annam aavakaaya vaddinchaaru. kammani neyi vaesaaru. chaaru. erraga kaagina paalu. veetiniminchi iddaruu edurugaa kuurchunnaaru. muchhata pettaaru. nenu telusunu annaru. subrahmanyam cheppaadu annaru. mechukunnatlu matladaru. poga chimme deepam! manakavelugu!! anduloonuu aame paruvam!!! katika cheekatlo veligina vennella undi. adhi poorillu. veduru tadakalaku matti poosina godalu. nulaka mancham meeda padukunnanu. bayata vaana. illu kurustunnadi. okkokka chinuku neelaku chillulu chestunnadi. nilichina urukula godari. katika cheekatlo velugu vennela. aa raatri niduraledu. aina tellaarindi. vaana velisindi. mabbulu - virahapu priyuni kosamla urukutunnaayi. pakshulu tadi rekkalatho egiripotunnaayi. allarimaanina ammaila antaa saantinchindi. suuryudu udayinchaadu. velugulu parustunnadu.  naaku vedi vedi bellapu chaay icharu. chaala ruchigaa undi. peeta meeda kuurchunnaanu. chapparistunnaanu. atta maatlaadutunnadi. kodalu pedavulu kadalavu. aame chuupulu palakaristunnaayi. "chinnavadivi. baatasaantam adivi. ela chertavo? maa paaleru gandi daatistaadu" - attagaaru annadi. nenu bayaluderaanu. venta palerunnadu. athani chetilo ballem undi. iddaruu nannu saaganampadaaniki vaakitloki vachaaru. "malli vastara?" kodalu adigindi. "tirigi velleppudu" annaanu - saagipotunnaadu. nenu venukaku chudadam sabhyata kaadu. aame inka chustunnadi. adhi manasu cheputunnadi. "gandante - dattapu adavi - pululu, chirutalu untaayi." koyapaleru cheputunnadu. nenu terukuni chuuchaanu. endaduurani adivi. baata kanapadadu chesukovali. koyadora ballentho baata chestunnadu. "agrataste gamishyami mridnan paapaana kantakan" - "neemundu nadustaanu. raalluu mullu teestaanu. baata chestaanu" antaadu lakshmanudu ramunitho. aa avasaram telisindi. ekkado puli vasana - dooraana chiruta jaada. annee kanipedtunnadu dora. mundununche jarajara paamu. aaputunnaadu dora. jinkalu chaatuku nakkutunnayi. kundellu urukutunnaayi. guvvalu dappulu kodutunnayi. chilukalu palukutunnaayi. gumpulu goravankalu. adavi bhayam. nijame. manasunu maripinche andam! manam entha pogottukunnamo! gandi daatindannaadu dora. maaru matladaledu. naa maata aalakinchaledu. dora ballentho venutirigaadu. adavilo kalisipoyadu. chikkati adavi ayipoyindi. adavi inka undi. adhi palchagaa undi. velugu padutunnadi. thoduleka nadavadam gaganame! gubulugaa undi. bhayamgaa undi. gunde dadadada laadutunnadi. venakkupolenu. munduke saagaali. manishi kanipinchadu. oorijaada ledu. saagutunnaanu. baga nadichinatlunnaanu. aakali - adavilo yem dorukutundi anukuntam. asalu adavilo dorakandi emiti? mana ghnaana-vignaanaalu sahitam adavinunche vikasinchaayi. baatalo - ee adavilo kalibata undi. pilla kaaluva kanipinchindi. vishwanaatha kinnerasanila urukutunnadi. daani vadduna nerellu - neredu chetlu. aa chetla kinda neredu pallu. nallagaa - neegroyuvati buggala - raali unnaayi. pachika meeda kuurchunnaanu. neredu pallu falaharam cheshaanu. dosilito pillakaluva neellu taagaanu. kadupu nindindi. malli kaalibaatameeda saagaanu. pachani chetlu - chilakala palukulu - galagala neeti savvadi - parigette lellu - saagutunnaanu. baata cheelindi. etu povalo teliyadu. manishi alikidi ledu. dukkham pongi vachindi. edchaanu. enduku vachinatlu? emi saadhinchanunnatlu? devuni vale pratyaksham ayindi oka koyala janta. budutanni bujana vesukuni dora nadustunnadu. dorasani venuka vastunnadi. vaarini chuuchaanu. praanam lechi vachindi. baata adigaanu. vaaru cheppaaru. nenu saagaanu. kontaduram vellaanu. godari kanipinchindi. daani vaddune baata. chettoo chema unnaayi. adavi palchabadindi. kongala baarulu kanipistunnaayi. madharam vachindi. utsaaham kaligindi. adhi ooru kaadu. goodem. konne parnasaalalunnaayi. illu dorikindi. pedda manishi manchamlo unnaadu. naa baadhalu vinnadu. vila vilalaadaaru. rammanatam tappayindi annaru. adem kaadannaanu. okkaniki chaduvuchepite entho aanandam annaanu. subrahmanyam erpaatlu cheshaadu. vaenneellu snaanam cheshaanu. vedi annam tinnaanu. kaallu saluputunnaayi. padukunnanu. nidrapoyaanu. saayantram lechaanu. malli jallu. kundedu vaanti chesukunnanu. pulasaram vasana. inti vaallu bediripoyaaru. subrahmanyaaniki telusu. idhi maamoole! tellavaari prayaanam. moota mulley sardukunnam. godavari vadduku cheram. lanchi potuntundi. battalu pataakaala vale oopi - kekalu petti pilavali. pilicham. lanchi odduku raledu. intiki cherukunnam. alaa vaaram gadichindi. adhi anukunnadi kaadu. amma edustundi. bhadradri bhayam! maro maargam ledu. padavalo godavari daataali. gowreedi peta cherali. akkannunchi bhadrachalam nadavali. avatala vaddu angreju rajyam. adavi inta ledu. roddunnadi. subrahmanyam, nenu gowridevi petanunchi rodduna paddam. iddaram pillalame - rendumoodendlu teda! madhyamadhyana bellapu chaay taagukuntuu bhadrachalam cheram. kaallu saluputunnaayi. padavameeda godavari datam. bassekki kottagudemlo digam. aa raatri annapuurnammagaari satram. tellavaari raillo gaarlalo digam. stationulo mitrabrundam nireekshistunnadi. batiki vachinanduku abhinandinchaaru. aalinganam chesukunnaru. stationu master david kuudaa santoshinchaadu. mitrabrundamto veltunte veedhullo andaruu adagadame! andaruu nenu tirigi raanani nischayinchukunnatlu! amma, chellellu vaakitlo ediri chustunnaru. vaarta andindi. amma dooramgaane chuuchindi. uriki vachindi. nannu aadhaaraanni vale pattukundi. edchindi. kannu sukhaniki neeru kaarustundi. dukkhaniki neeru kaarustundi. sukhadukhaalu okalantive ane mahattara satyaanni velladistaayi kanneellu. "navvina - edchina kanneelle vastaayi" annaru mitrulu aatreya. "nasukhallabhatesukhum - sukham nunchi sukham puttadu" antaadu valmiki.