‘‘ముసుగులో గుద్దులాటలు పొసగవింక హక్కు గలదయ్య ప్రశ్నసేయంగ నిన్ను’’- అంటూ ‘‘నాల్గు పడగల హైందవ నాగరాజు’’ గుండెలదిరేలా కవనగర్జన చేసిన మహాకవి గుఱ్ఱంజాషువ. అసాధారణ ప్రతిభాశక్తితో అనుభవజనితమైన సామాజిక దృష్టితో ఆధునిక తెలుగు కవిత్వానికి ప్రాణ చైతన్యాన్ని అందించిన ప్రజాకవి ఆయన. సంప్రదాయ వాదాలు, వామపక్ష నినాదాలు, ‘ప్రేమ’ పక్ష భావాలు కలగలసిన త్రివేణి సంగమం సాహిత్య క్షేత్రాన్ని ముంచెత్తుతున్న చారిత్రక సందర్భంలో అణగారిన వర్గాల హక్కుల దండోరా మోగించిన నవయుగ వైతాళికుడు ఆయన. మానవ మనుగడకు అడ్డువచ్చే విద్రోహాలను, జీవించేహక్కును కాలరాచే కుట్రలను ఎంతో జాగురూకతతో బట్టబయలు చేసి, వాటిని ఎదుర్కొనే శక్తియుక్తులను తన కవిత్వం ద్వారా ప్రచారం జేశాడు.సామాజిక దుర్నీతిని ప్రశ్నించినట్లుగానే జాషువా సాహిత్య విలువలను, అలంకార శాస్త్ర ప్రమాణాలను, వ్యాకరణ మర్యాదలను, వాటి పరిమితులను పరిశీలనాత్మకంగా విశ్లేషించాడు. అమ్మలో గురువు స్వభావం దాగి ఉన్నట్లుగా కవిలో కూడా విమర్శకుని లక్షణాలు సహజంగానే చోటుచేసుకుంటాయి. జాషువా సమకాలీనులైన రాయప్రోలు, విశ్వనాథ, శ్రీశ్రీ లాంటి సుప్రసిద్థ కవులు తమ స్వీయ కవితా దృక్పథాలను అనుసరించి విమర్శ సిద్థాంతాలను ప్రతిపాదించారు. ఈ ప్రతిపాదనలకు భిన్నంగా జాషువా కవి, కావ్యం, వస్తువు, శిల్పం, భాష తదితర అంశాలపట్ల అనేక విలువైన, వినూతనమైన విశేషాలను తెలియజెప్పాడు. ‘‘గురు శృంగార రసంబునన్ గృతి మెఱుంగుల్ దిద్దుకోకుండ న/ లర్వురిమెప్పుల్ గనదంచు’’ (ముసాఫరులు) లాక్షణికులు చేసిన శాసనాలను జాషువా తిరస్కరించాడు. ఈ శాసనాన్ని అనుసరించి శృంగార రస పోషణ చేయడం వల్ల ప్రధాన కథకు అవరోధం కలుగుతుందని జాషువా సూచించాడు. ‘‘ఆడది లేకయున్న గృతికి అందములేదని’’ శాసించిన ఆలంకారీకుల ఉచ్చులో పడిన కవులెంతోమంది పేలవమైన ప్రణయ కావ్యాలను ఆలపించారని, బృహన్నల వంటి రాజులు ఇలాంటి కవులను ఆదరించారని జాషువా ఆరోపించాడు. ఈ విధంగా శృంగార రస పోషణోన్మత్తులైన కవి పుంగవులు స్త్రీని రచ్చకెక్కించారని జాషువా ప్రాచీన అలంకార శాస్త్ర నియమాలను తప్పుబట్టాడు. కావ్య వస్తువు ప్రసిద్ధమైనదై ఉండాలన్న, దానిని పురాణాల నుండి గ్రహించాలన్న ఆలంకారికుల సూత్రాలను జాషువా వ్యతిరేకించాడు. ‘‘కాల పరిణామమునను సరించి కవినావేసించిన సత్యములను వ్యక్తీకరించుటకతడెన్నియో పథకములను సృష్టించుకొనును అవి హృదయంగమములై రసోత్పత్తిని గల్గింప జాలినచో కల్పితాకల్పితా కథా వస్తువుకు తావులేదు’’ అని జాషువా తెగేసి చెప్పాడు. ‘‘సాహిత్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి, విలువ కట్టడానికి సహకరించ వలసిన అలంకార శాస్త్రం క్రమక్రమంగా రచయిత సృజనశక్తికి సంకెలగా తయారయ్యింది. కథా వస్తువును వేదపురాణాలనుంచే స్వీకరించాలని భరతుడు శాసించాడు. ఈ నిబంధన వల్ల సంస్కృత సాహిత్యము, కొన్ని శతాబ్దాలపాటు ఇతర భాషా సాహిత్యాలు సమకాలీన జీవితం నుండి వేరుచేయబడ్డాయి. వస్తువు విషయములోనేకాక రూపం విషయంలో కూడా అలంకార శాస్త్రం ఉల్లంఘించడానికి వీలుకాని సిద్థాంతాలను రూపొందించింది’’ అన్న (అభ్యుదయ-విమర్శ సంచిక) వల్లంపాటి వెంకటసుబ్బయ్య మాటలు జాషువా సూత్రీకరణను సమర్థిస్తున్నాయి. ‘‘పాత కథల మీద, పాత రోజుల మీద, పాత చదువుల మీద అనవసరమైన భ్రమలు పెంచుకొని, కొత్త మార్పులను, కొత్తదనాన్ని పండితులు గడప తొక్కకుండా కట్టడి చేశార’’ని (ఖండకావ్యం 4) జాషువా ఆగ్రహాన్ని వ్యక్తం చేశాడు. చాతుర్వర్ణ్య వ్యవస్థను ఆదర్శీకరించే ‘పరమ ఛాందసపు కావ్యాల’ వలన, అరచేతిలో వైకుంఠాన్ని చూపించే ‘నగ్న వేదాంత వాజ్మయం’ వలన నైతికంగానే కాకుండా వైజ్ఞానికంగా కూడా సమాజం పతనమవుతుందని హితవు చెబుతూ ఆధ్యాత్మిక అతివాద ‘‘మాయ నృత్యాల తెరల’’ను జాషువా చించివేశాడు. ‘‘పండితుల ఆదరణ ఎవరికి కావాలి? పండితుడంటే తాతలనాటి తాటాకు, సంస్కృత సరస్సులో ఒక ఎనుబోతు’’ అని తెరచాటు నాటకంలో కిశోర్ పాత్ర ద్వారా పలకిస్తాడు జాషువా.ఆలంకారికులు ప్రవచించిన సూత్రాలకంటే భిన్నంగా కవి స్వభావాన్ని  జాషువా నిర్వచించాడు. ‘‘కవియునొక మానవుండే / కవినొక దైవముగ దలచి కాళ్ళు కడుగువారు’’ (నాకథ) అవివేకులని జాషువా ప్రకటించాడు. కవి పరమాత్మ స్వరూపుడని, కవితా శక్తి దైవదత్తమని, పూర్వజన్మ సుకృతమని కవిత్వం చుట్టూ సవాలక్ష అలౌకిక సరిహద్దు రేఖల్ని ఏర్పరిచారు పండితులు. కవితా ప్రతిభ కొందరికే సాధ్యమన్న సృజనాత్మక అహంభావం అలంకార శాస్త్రంలో ధ్వనిస్తుంది. జాషువా ఈ ముళ్ళ కంచెల సరిహద్దుల్ని చెరిపివేసి కవి కూడా జనజీవన స్రవంతిలో అంత ర్భాగమేనన్నాడు. ‘‘భయకంపితమై హింసా పీడితమై వున్న ప్రజానీకానికి కవివాక్కు ఆశాకిరణాన్నందించాలి. మిట్టపల్లాల్ని సమంచేసి చూపాలి. హింసిత ప్రజల మూకీ భాష్పాలకు నోరిచ్చి రచ్చకెక్కించాలి’’. (నామాట- ఖండ కావ్యం 5) అంటూ కవికి, కవిత్వానికి ఉండవలసిన బాధ్యాతాయుతమైన లక్షణాలను జాషువా రాశిపోశాడు. ఒక జాతికి, ఒక మతానికి, ఒక వర్ణానికి మాత్రమే వత్తాసు పలికే వీలునామా కవిత్వాలకు స్వస్తిచెప్పి, నిర్భయంగా కవులు విశ్వసత్యాలను ఆలపించాలని (జగవీరపాండ్యన్, తమిళ ద్విపద కావ్యానికి ముందుమాట) జాషువా పిలుపునిచ్చాడు. కుల, వర్గ, లింగ పీడనలను, అట్టడుగు వర్గాల బతుకు వెతలను ఏమాత్రం పట్టించుకోకుండా సభ్యసమాజానికి దూరమై ఊహాప్రేయసి వలపుల వానల్లో తలమునకలుగా తడిసిపోతున్న భావ కవుల అసహజ ధోరణులను జాషువా ఎంతో సాహసోపేతంగా ఎత్తిచూపాడు. అంతు పట్టని ప్రణయ వేదనతో అంతర్ముఖీన ఆలోచనలతో అనునిత్యం సతమతమవు తున్న కవుల పరధ్యాన వైఖరిని విమర్శించాడు. ‘‘కవి సమయంబు దప్పి నుడికారపు సొంపును పాడుచేసి/ నీవెవతుక కోసమో కుమిలి యేడ్చుచు చక్కని తెల్గుకైత కా/యువులు కుదించి యేమిటికయోమయం బొనరింతురు’’ అంటూ భావకవుల శోకావేశాలను నిందిం చాడు. ఇలాంటి కవిత్వం రాసే కవులను ‘‘వెఱ్ఱిమొగాల పప్పురామయ్యలని’’ వెక్కిరించాడు. ‘‘చూస్తే పద్యం, నడిస్తే పద్యం, పలికితే పద్యం మా బ్రతుకంతా పద్యమేనా? ఆడవాళ్ళని ఇలా బజారు కీడుస్తున్న మీ మీద దావా వేయవచ్చుననుకుంటా’’ అంటూ తెరచాటు నాటకంలో కళ్యాణి పాత్ర ద్వారా కవుల మితిమీరిన సౌందర్యాభిలాషను సుతి మెత్తగా ఆక్షేపించాడు. పుష్పాల బాధలకు కన్నీరు మున్నీరైన కవులు నిరుపేదల ఆక్రందనలకు ఏమాత్రం చలించలేదని జాషువా కరుణశ్రీని కూడా నిలదీసి ప్రశ్నించాడు. ‘‘ఒకడేడ్చి యేడిచి పాఠకులేడ్వలేదనుచును/ కోపించి తెలివి తక్కువుగ వగచు/ ఒకడాత్మ జాత్యున్నతికి ముప్పురాకుండ/ మాటిమాటికి రామకోటి రాయు/ ఒకడు ముత్యాల మాలికలల్లుకొనివచ్చి/ అమ్ముడుపోక లోనున్మలించు’’ అంటూ ఉద్దండ ‘‘కవిసామ్రాట్’’లను, భావకవితా పితామహులను జాషువా నిరసించాడు. కులమతాల సౌధాలు కూలిపోక కాపలా యొనర్చు కవుల పాత రచనలనే నిరంతరం వినిపించే ఆకాశవాణి పక్షపాత వైఖరిని కూడా జాషువా వేలెత్తి చూపించాడు. మేటి కవుల ప్రతిభా పాండిత్యాలను గుర్తించని ఆనాటి వార్తాపత్రికల పరిమితులను కూడా ఆయన ధైర్యంగా ప్రశ్నించాడు. ‘‘మరణము వార్థకంబను ప్రమాదమొఱుంగని కైతలల్లు న/బ్బురపు గవీంద్రు రెడ్డికుల ముఖ్యని వేమనచాకచక్యమున్/ మరచి, పురాణ కావ్యరస మత్తుడు వీరుడు సంఘసంస్కృతి/ స్థిరుడు రచించె నాంధ్ర కవిజీవితముల్’’ (గబ్బిలం) అంటూ వీరేశలింగం పంతులు పొరబాటును జాషువా ఎత్తిచూపాడు. సంప్రదాయ పండితులకు భయపడి, సామాజిక విప్లవ కవి అయిన వేమనను కవుల చరిత్రలో ప్రస్తావించకపోవడం కారణంగా వీరేశలింగం పంతులును సంఘ సంస్కరణకు శని లాంటివాడని తీవ్రంగా నిందించాడు జాషువా.  వైదిక, నియోగి కవుల మధ్య చెలరేగిన శాఖాపరమైన కక్షల కారణంగా తెలుగులో తిట్టుకవిత్వం మారుమ్రోగుతుందని బాధపడ్డాడు. జాషువా తన అస్తిత్వ స్పృహతో ప్రాచీన, సమకాలీన కవుల కవితా వస్తువుల తీరుతెన్నులను విమర్శించాడు. ‘‘పోటీ సేయ సమర్థులయ్యెదరె మా ముక్కన్న తిక్కన్నతో /మేటుల్ షేకుసుపీయరుల్ బయిరనుల్ మిల్టన్లు గోల్డుస్మితుల్’’ అంటూ జాతీయోద్యమ కవిగా తెలుగు కవుల ప్రతిభా పాండిత్యాల ముందు అంతర్జాతీయ కవులు ఎవరూ నిలబడరని ఆత్మగౌరవంతో నినదించాడు.కవితా శిల్పం పట్ల కూడా జాషువ అత్యంత సముచితమైన అభిప్రాయాలను వెలిబుచ్చాడు. ‘‘వర్ణితపదార్థ మాత్మన్ / జీర్ణము గావలయు వేయిచెప్పగనేలా / వర్ణితవస్తువు తానై/ పూర్ణంబుగ గరిగి మారిపోవలయు కవుల్’’ (నాకథ) అంటూ వస్తువుతో మమేకం చెందినప్పుడే కవి ఉత్తమ కవిత్వం రాయగలుగు తాడని అద్భుతంగా తెలియజేశాడు. శ్మశానము, అనాథ, పిరదౌసి లాంటి జాషువా ఎన్నో కవితల్లో ఈరకమైన తాదాత్మ్య స్థితి కనబడుతుంది. ‘‘ఈ తొలి కోడి కంఠమున యే ఇనబింబము నిద్రపోయెనో’’, ‘‘ఆయాలేత పిల్ల గోరీలలో యే లేబుగ్గల సౌరు రూపఱియెనో, యేముద్దు నిద్రించెనో, యే లీలావతి గర్భగోళ మున వహ్ని జ్వాల జీవించెనో’’, ‘‘జాబిలి రాట్నము మీద వెన్నెల నూలు ఒడికి’’ లాంటి పద్య పాదాలలో జాషువా అభివ్యక్త నవ్యత దర్శనమిస్తుంది. ‘‘కావ్యశిల్పమునకన్నా నా అభిప్రాయ ప్రకటనమే నా పరమావధి’’ అని పాఠక విధేయంగా ప్రకటించాడు జాషువా. కవులు రూపం విషయంలో ‘‘అమర శిల్పి జక్కన్న’’ లాగా ప్రవర్తించకూడదని, చెప్పే విధానం కంటే తెలియ చెప్పే విషయమే ముఖ్యమని జాషువా ఉపదేశించాడు. కుగ్రామీణ భాషా సముద్రంలో చవులూరించే తెలుగు పల్కులలోని నేర్పును, సొగసును, ఔచిత్యాన్ని కవులు గ్రహించాలని విజ్ఞప్తి చేశాడు జాషువా. దొడ్డరాళ్ళు, గుండ్లు వంటి సంస్కృత సమాస భూయిష్ట రచనా విధానం వల్ల పండితులకు తప్ప పామురులకు ఏమాత్రం ప్రయోజనం లేదని ఆయన విశదీకరించాడు. జన సామాన్య భాషతో జాషువా పద్యానికి కొత్తనడక నేర్పాడు. ఉభయ భాషా ప్రావీణుడైన జాషువా తన భాషా పాండిత్యానంతా కావ్యాలలో కుమ్మరించకుండా శుద్ధ వ్యవహారిక శైలికి బాసటగా నిలబడ్డాడు. ‘పోలీసన్నలు, కోన్కిస్కాగాడు, సరదారాయుడు, పచ్చి బాలింతరాలు, కుస్తీపట్లు, సిఫార్సు, తమాషా, కులాసా, మస్తుగా మొదలైన మాటలను పద్యాల్లో అలవోకగా వాడుకున్న జాషువాలో భాషాపరమైన ఆధునిక దృష్టి దర్శనమి స్తుంది. బొడ్డూడని పోరగాడు, నాలుకలేని తమ్ము కుర్రలు, తలకాయలేని గంగిరెద్దులు మొదలగు అచ్చమైన తెలుగు జాతీయాలు కూడా ఆయన పద్యాల్లో తిష్టవేసుకొని కూర్చున్నాయి. ‘‘ప్రవహింపకుండదుజ్వల సాహితీ గంగ/ గ్రామీణ జనకుటీరముల మీద’’ అంటూ జాషువా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో తన తరువాత కవులు ప్రజల భాషకు పట్టాభిషేకం చేస్తారని క్రాంతదర్శిలా ఆనాడే ఊహించాడు. కవిత్వం, వస్తు రూపాలపై విలక్షణమైన అభిప్రాయాలను వెలుబుచ్చి, ప్రత్యామ్నా కళాతత్వానికి ప్రాణం పోశాడు. వివిధ అస్తిత్వాల కవులు జాషువా అందించిన ఈ కళాతత్వ వారసత్వాన్ని నవనవోన్మేషంగా ఈనాడు విస్తరింప జేస్తున్నారు. కోయి కోటేశ్వరరావు 94404 80274
‘‘musugulo guddulaatalu posagavinka hakku galadayya prasnaseyanga ninnu’’- antuu ‘‘naalgu padagala haindava nagaraju’’ gundeladirela kavanagarjana chesina mahakavi guerajashashuva. asaadhaarana pratibhaasaktitoe anubhavajanitamaina saamaajika drushtitho aadhunika telugu kavitvaaniki praana chaitanyaanni andinchina prajaakavi aayana. sampradaaya vaadaalu, vamapaksha ninaadaalu, ‘prema’ paksha bhaavaalu kalagalasina triveni sangamam saahitya kshetraanni munchettutunna chaaritraka sandarbhamlo anagaarina vargala hakkula dandora moginchina navayuga vaitalikudu aayana. manava manugadaku adduvache vidrohaalanu, jeevinchekahkunu kalarache kutralanu entho jaaguruukatatoe battabayalu chesi, vaatini edurkone saktiyuktulanu tana kavitvam dwara prachaaram jeshaadu.saamaajika durneetini prasninchinatlugaane jashuva saahitya viluvalanu, alankara saastra pramaanaalanu, vyaakarana maryaadalanu, vaati parimitulanu pariseelanaatmakamgaa vislaeshimchaadu. ammalo guruvu swabhaavam daagi unnatlugaa kavilo kuudaa vimarsakuni lakshanaalu sahajamgaane chotuchesukuntayi. jashuva samakaaleenulaina rayaprolu, vishwanaatha, srishree lanti suprasidtha kavulu tama sweeya kavita drukpathaalanu anusarinchi vimarsa siddhaantaalanu pratipaadinchaaru. ee pratipaadanalaku bhinnamgaa jashuva kavi, kaavyam, vastuvu, shilpam, bhasha taditara amsalapatla aneka viluvaina, vinuutanamaina visaeshaalanu teliyajeppadu. ‘‘guru shrungaara rasambunan gruti merungul diddukokunda na/ larvurimeppul ganadanchu’’ (musafarulu) laakshanikulu chesina saasanaalanu jashuva tiraskarinchaadu. ee saasanaanni anusarinchi shrungaara rasa poshana cheyadam valla pradhaana kathaku avarodham kalugutundani jashuva suuchimchaadu. ‘‘aadadi lekayunna grutiki andamuledani’’ saasinchina aalankaareekula uchulo padina kavulentomandi pelavamaina pranaya kaavyaalanu aalapinchaarani, bruhannala vanti rajulu ilanti kavulanu aadarinchaarani jashuva aaropinchaadu. ee vidhamgaa shrungaara rasa pooshanoonmattulaina kavi pungavulu streeni rachchakekkinchaarani jashuva praacheena alankara saastra niyamaalanu tappubattaadu. kaavya vastuvu prasiddhamainadai undaalanna, daanini puraanaala nundi grahinchaalanna aalankaarikula suutraalanu jashuva vyatirekinchaadu. ‘‘kaala parinaamamunanu sarinchi kavinavesinchina satyamulanu vyakteekarinchutakadena pathakamulanu srushtinchukonunu avi hrudayangamamulai rasotpattini galgimpa jaalinacho kalpitaakalpitaa kathaa vastuvuku taavuledu’’ ani jashuva tegesi cheppaadu. ‘‘saahityaanni artham chesukovadaniki, viluva kattadaaniki sahakarincha valasina alankara saastram kramakramangaa rachayita srujanasaktiki sankelagaa tayaarayyindi. kathaa vastuvunu vedapuraanaalanunche sweekarinchaalani bharatudu saasinchaadu. ee nibandhana valla samskruta saahityamu, konni sataabdaalapaatu itara bhasha saahityaalu samakaaleena jeevitam nundi verucheyabaddaayi. vastuvu vishayamulonekaaka roopam vishayamlo kuudaa alankara saastram ullanghinchadaaniki veelukaani siddhaantaalanu roopondinchindi’’ anna (abhyudaya-vimarsa sanchika) vallampati venkatasubbaiah maatalu jashuva suutreekarananu samarthistunnaayi. ‘‘paata kathala meeda, paata rojula meeda, paata chaduvula meeda anavasaramaina bhramalu penchukoni, kotta maarpulanu, kottadanaanni panditulu gadapa tokkakunda kattadi chesara’’ni (khandakavyam 4) jashuva aagrahaanni vyaktam cheshaadu. chaaturvarnya vyavasthanu aadarseekarinche ‘parama chhandasapu kaavyaala’ valana, arachetilo vaikuntaanni choopinche ‘nagna vedaanta vaajmayam’ valana naitikamgaane kakunda vaignaanikamgaa kuudaa samajam patanamavutundani hitavu chebutuu aadhyaatmika ativaada ‘‘maaya nrutyaala terala’’nu jashuva chinchivesaadu. ‘‘panditula aadarana evariki kavali? pandithudante taatalanaati taataaku, samskruta sarassulo oka enubothu’’ ani terachaatu naatakamlo kishor paatra dwara palakistaadu jashuva.aalankaarikulu pravachinchina suutraalakantee bhinnamgaa kavi swabhaavaanni  jashuva nirvachinchaadu. ‘‘kaviyunoka manavunde / kavinoka daivamuga dalachi kaallu kaduguvaaru’’ (naakatha) avivekulani jashuva prakatinchaadu. kavi paramaatma swaroopudani, kavita sakti daivadattamani, poorvajanma sukrutamani kavitvam chuttu savalaksha aloukika sarihaddu rekhalni erparichaaru panditulu. kavita pratibha kondarike saadhyamanna srujanaatmaka ahambhavam alankara saastramlo dhvanistundi. jashuva ee mulla kanchela sarihaddulni cheripivesi kavi kuudaa janajeevana sravantilo anta rbhaagamenannaadu. ‘‘bhayakampitamai himsa peeditamai vunna prajaaneekaaniki kavivaakku aasaakiranaannandinchaali. mittapallaalni samanchesi chuupaali. himsita prajala mookee bhaashpaalaku norichi rachchakekkinchaali’’. (namata- khanda kaavyam 5) antuu kaviki, kavitvaaniki undavalasina baadhyaataayutamaina lakshanaalanu jashuva rasiposadu. oka jaatiki, oka mataaniki, oka varnaaniki matrame vattaasu palike veelunama kavitvaalaku swasticheppi, nirbhayamgaa kavulu vishwasatyaalanu aalapinchaalani (jagavirapandyan, tamila dvipada kaavyaaniki mundumata) jashuva pilupunichaadu. kula, varga, linga peedanalanu, attadugu vargala batuku vetalanu ematram pattinchukokunda sabhyasamaajaaniki dooramai oohapreyasi valapula vaanallo talamunakalugaa tadisipotunna bhaava kavula asahaja dhoranulanu jashuva entho saahasopetamgaa ettichupadu. antu pattani pranaya vedanatho antarmukheena aalochanalatho anunityam satamatamavu tunna kavula paradhyaana vaikharini vimarsinchaadu. ‘‘kavi samayambu dappi nudikaarapu sompunu paduchesi/ neevevatuka kosamo kumili yedchuchu chakkani telgukaita kaa/yuvulu kudinchi yemitikayomayam bonarinturu’’ antuu bhavakavula sokaavesaalanu nindim chaadu. ilanti kavitvam rase kavulanu ‘‘verimogaala pappuraamayyalani’’ vekkirinchaadu. ‘‘chuste padyam, nadiste padyam, palikithe padyam maa bratukanta padyamena? aadavaallani ilaa bajaru keedustunna mee meeda dava veyavachunanukunta’’ antuu terachaatu naatakamlo kalyani paatra dwara kavula mitimeerina soundaryaabhilaashanu suti mettagaa aakshepinchaadu. pushpaala baadhalaku kanneeru munneeraina kavulu nirupedala aakrandanalaku ematram chalinchaledani jashuva karunashreeni kuudaa niladeesi prasninchaadu. ‘‘okadedchi yedichi paatakuledvaledanuchunu/ kopinchi telivi takkuvuga vagachu/ okadaatma jaatyunnatiki muppurakunda/ maatimaatiki ramakoti raayu/ okadu mutyaala maalikalallukonivachchi/ ammudupoka lonunmalinchu’’ antuu uddanda ‘‘kavisamrat’’lanu, bhavakavita pitaamahulanu jashuva nirasinchaadu. kulamataala soudhaalu koolipoka kapala yonarchu kavula paata rachanalane nirantaram vinipinche aakaasavaani pakshapaata vaikharini kuudaa jashuva veletti chuupimchaadu. meti kavula pratibha paandityaalanu gurtinchani aanaati vaartaapatrikala parimitulanu kuudaa aayana dhairyamgaa prasninchaadu. ‘‘maranamu vaardhakambanu pramaadamoregani kaitalallu na/bburapu gaveendru reddikula mukhyani vemanachakachakyamun/ marachi, puraana kavyarasa mattudu veerudu sanghasamskruti/ sthirudu rachinche nandhra kavijeevitamul’’ (gabbilam) antuu veeresalingam pantulu porabaatunu jashuva ettichupadu. sampradaaya panditulaku bhayapadi, saamaajika viplava kavi ayina vemananu kavula charitralo prastavinchakapovadam kaaranamgaa veeresalingam pantulunu sangha samskaranaku sani lantivadani teevramgaa nindinchaadu jashuva.  vaidika, niyogi kavula madhya chelaregina saakhaaparamaina kakshala kaaranamgaa telugulo tittukavitvam maarumrogutundani badhapaddadu. jashuva tana astitva spruhatho praacheena, samakaaleena kavula kavita vastuvula teerutennulanu vimarsinchaadu. ‘‘poty seya samarthulayyedare maa mukkanna tikkannatho /metul shakusupeeyarul bayiranul miltonlu goldusmitul’’ antuu jaatiiyodyama kaviga telugu kavula pratibha paandityaala mundu antarjaatiiya kavulu evaruu nilabadarani aatmagouravamto ninadinchaadu.kavita shilpam patla kuudaa jashuva atyanta samuchitamaina abhipraayaalanu velibuchaadu. ‘‘varnitapadaartha matman / jeernamu gaavalayu veyicheppaganela / varnitavastuvu taanai/ puurnambuga garigi maaripovalayu kavul’’ (naakatha) antuu vastuvuto mamekam chendinappude kavi uttama kavitvam raayagalugu taadani adbhutamgaa teliyajesaadu. shmasaanamu, anatha, piradausi lanti jashuva enno kavitallo eerakamaina taadaatmya sthiti kanabadutundi. ‘‘ee toli kodi kanthamuna yee inabimbamu nidrapoyeno’’, ‘‘aayaaleta pilla gorilalo yee lebuggala souru rooperiono, yemuddu nidrincheno, yee leelavati garbhagola muna vahni jwala jeevincheno’’, ‘‘jaabili ratnamu meeda vennela noolu odiki’’ lanti padya paadaalalo jashuva abhivyakta navyata darsanamistundi. ‘‘kaavyasilpamunakannaa naa abhipraya prakataname naa paramavadhi’’ ani paathaka vidheyamgaa prakatinchaadu jashuva. kavulu roopam vishayamlo ‘‘amara shilpi jakkanna’’ laga pravartinchakudadani, cheppe vidhaanam kante teliya cheppe vishayame mukhyamani jashuva upadesinchaadu. kugrameena bhasha samudramlo chavulurinche telugu palkulalooni nerpunu, sogasunu, auchityaanni kavulu grahinchaalani vignapti cheshaadu jashuva. doddaraallu, gundlu vanti samskruta samasa bhooyishta rachana vidhaanam valla panditulaku tappa paamurulaku ematram prayojanam ledani aayana visadeekarinchaadu. jana saamaanya bhaashato jashuva padyaaniki kottanadaka nerpadu. ubhaya bhasha praaveenudaina jashuva tana bhasha paandityaanantaa kaavyaalalo kummarinchakunda suddha vyavahaarika sailiki basataga nilabaddadu. ‘polisannalu, konkiskagadu, saradaaraayudu, pachi baalintaraalu, kusteepatlu, sifaarsu, tamasha, kulasa, mastugaa modalaina maatalanu padyaallo alavokagaa vaadukunna jaashuvaalo bhaashaaparamaina aadhunika drushti darsanami stundi. boddudani poragaadu, naalukaleni tammu kurralu, talakaayaleni gangireddulu modalagu achchamaina telugu jaatiiyaalu kuudaa aayana padyaallo tishtavesukoni kuurchunnaayi. ‘‘pravahimpakundadujvala saahitii ganga/ graameena janakuteeramula meeda’’ antuu jashuva udyamaala nepathyamlo tana taruvaata kavulu prajala bhashaku pattabhishekam chestaarani krantadarsila aanade oohinchaadu. kavitvam, vastu roopaalapai vilakshanamaina abhipraayaalanu velubuchi, pratyaamnaa kalaatatvaaniki praanam poshaadu. vividha astitvaala kavulu jashuva andinchina ee kalatatva vaarasatvaanni navanavonmeshamgaa eenaadu vistarimpa jestunnaru. koyi koteshwararao 94404 80274