
బాబా పద్మాన్జీ 1857లో రాసిన యమునా పర్యటన్ హిందూ సమాజంలో వితంతువుల స్థితిపై మరాఠీ భాషలో వచ్చిన తొలి నవల. నవలలో పద్మాన్జీ వితంతువులు వారి ఇష్టానుసారంగా మళ్ళీ పెళ్ళి చేసుకోవాలన్నాడు. నవల ద్వారా వారి పరిస్థితిని అర్థం చేసుకొని యువకులు వాళ్ళను పెళ్ళి చేసుకోవడానికి ముందుకు వస్తారని ఆకాంక్షించాడు. నవల మొత్తం యమున, వినాయక్ అనే దంపతులు పర్యటిం చే ప్రాంతాల్లోని (ప్రధానంగా మహారాష్ట్ర ప్రాంతాలలో) ప్రజల ఆచార వ్యవహారాల గురించి, ఆయా ప్రాంతాల్లో వితంతువులు అనుభవించే దయనీయమైన జీవితాల గురించి, వాళ్ళిద్దరూ ప్రజలతోచేసే సంభాషణలతో ఉంటుంది. బాబా పద్మాన్జీ జీవితానుభవాలకు నవలా రూపంగా ఈ రచనను భావించిన పుడు, నవలలోని పాత్రలు హిందూ ఆచార వ్యవహారాలపై చేసే పలు విధాల చర్చలను దృష్టిలో పెట్టుకున్నప్పుడు, తెలుగులో 1838లోనే రచింపబడిన ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య ‘కాశీయాత్రా చరిత్ర’ (యాత్రా సాహిత్యం), 1872లో నరహరి గోపాలకృష్ణమ శెట్టి రాసిన శ్రీరంగరాజ చరిత్ర (నవల) గుర్తు కొస్తాయి. యమున, వినాయక్ల పెళ్ళి తల్లిదండ్రులు కుదిర్చిందే అయినప్పటికీ, యమున మిషనరీ స్కూల్లో చదువుకొని ఉండడం, యమునపై క్రైౖస్తవం ప్రభావం నవలలో కనిపిస్తుంది.తమకు పరిచయమైన ఒక వ్యక్తి భార్య గోదావరి చనిపో యినప్పుడు ఆమె తల వెంట్రుకలను బలవంతంగా కత్తిరించ బోతే ఆమె బావిలో దూకి ఆత్మహత్య చేసుకోవడాన్ని, వితంతు వుగా బతకడంకంటె చావు మేలని ఆమె భావించి ఉంటుందని యమున అర్థం చేసుకుంటుంది. నాగ్పూర్లో యమున ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో పండరీపూర్ చేరుకుంటారు. అక్కడ ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో ఒక వితంతువు, ఆమె పదకొండు సంవత్సరాల కొడుకుతో ఉన్నప్పుడు ప్రతి రాత్రి నల్లని దుస్తులు వేసుకున్న ఒక ఆడమనిషి వచ్చిపోవడం గమనించి న వినాయక్ ఎవరని ఆ అబ్బాయి శివరామ్ను అడిగినప్పుడు తనకు తెలియదంటాడు. ఎలాగైనా తెలుసుకోవాలని ఇంటి బయట తాళంపెట్టి కూర్చుంటాడు. తాళంవేసి ఉందని గమనించిన ఆమె పెరట్లో పశువుల కొట్టం లోపలికి వెళ్ళి తన తలపై వేసుకున్న టోపీ (విగ్)ను దాచడం గమనించి ఆమె శివరామ్ తల్లే అని తెలుసుకుని, కోపంతో ఆమెకు ఇవ్వవలసిన అద్దె కట్టేసి వెళ్ళిపోతున్నట్లు అన్నప్పుడు ఆమె తన కథ విన్న తర్వాత వెళ్ళవచ్చని చెప్పి వైధవ్యం తరువాత తాను పడిన బాధల్ని చెప్పుకుంటుంది. పండరీపూర్లో ప్రతిరాత్రి తనొక పూజారితో గడుపుతున్నానని, కొడుకు పెళ్ళిచేయాలనే తాపత్ర యంతోనే ఈ జీవితం గడుపుతున్నానని చెబుతుంది. వినాయక్, యమునలు ఈ స్త్రీలకు పునర్వివాహాలే పరిష్కారమని తేల్చుకుంటారు.యమున, వినాయక్లు పునె సమీపంలోని జెజూరికి వెళ్ళే మార్గంలో వారికి శివరామ్ కనపడతాడు. ఎద్దుల బండిని శివ రామ్ నడపడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు బండి తలకిందులై వినాయక్కు తీవ్ర గాయాలౌతాయి. తాను చనిపోయే ముందు తనను క్రైస్తవుణ్ణి చేయమని వినాయక్ అడుగుతాడు. తాను చనిపోతే యమునకు కలగబోయే కష్టాల నుంచి బయటపడ డానికి అది ఉపకరిస్తుందని వినాయక్ ఆలోచన. అయినా వినాయక్ చనిపోయిన తర్వాత యమునకు వితంతువుకు చేయవలసిన తల వెంట్రుకలు తీయడం వంటి కట్టుబాట్లను దాటి తల్లిదండ్రులు ప్రవర్తించలేని స్థితి కనపడుతుంది. శివరామ్ సాయంతో యమున వినాయక్ స్నేహితుడు దాజీ వాళ్లింటికి వెళ్తుంది. దాజీ దంపతులు క్రైస్తవులు. అక్కడ యమున ఒక క్రైస్తవుణ్ణి పెళ్ళి చేసుకుంటుంది. వినాయక్ తండ్రి, వినాయక్కు చెందిన డబ్బుని యమునకిస్తాడు. పద్మాన్జీ క్రైస్తవ పూజారిగా, బైబిల్ సొసైటీ కార్యదర్శిగా, సంఘసంస్కర్తగా చాలా కృషి చేశాడు. జోతిబా ఫూలే వంటి వారితో కలిసి పనిచేశాడు. మరాఠీ భాష అభివృద్ధికి శబ్ద రత్నావళి (1860), సమగ్ర ఇంగ్లీషు - మరాఠీ నిఘంటువు (1860) వంటి రచనలు చేశాడు. 1857లో రాసిన ‘యమునా పర్యటన్’ అధిక ప్రజాదరణ పొంది ఆయన జీవిత కాలంలోనే రెండుసార్లు పునర్ముద్రణ పొందినప్పటికీ అందులో క్రైస్తవం పుచ్చుకోవడం గురించి రాసినందువల్ల ఈ నవలను తొలి నవలగా మరాఠీ సాహిత్య చరిత్రలలో గుర్తించలేదు. దాని సాహిత్య విలువ నిర్ధారణకావడానికి వందేళ్లకు పైనే పట్టింది. ఎమ్. శ్రీధర్

baba padmanji 1857loo raasina yamuna peryaton hindu samaajamlo vitantuvula sthitipai maraatii bhashalo vachina toli navala. navalalo padmanji vitantuvulu vaari ishtaanusaaramgaa mallee pelli chesukovalannadu. navala dwara vaari paristhitini artham chesukoni yuvakulu vaallanu pelli chesukovadaniki munduku vastaarani aakaankshinchaadu. navala mottam yamuna, vinayak ane dampatulu paryatim chee praantaallooni (pradhaanamgaa maharashtra praantaalalo) prajala aachaara vyavahaaraala gurinchi, aayaa praantaallo vitantuvulu anubhavinche dayaneeyamaina jeevitaala gurinchi, vaalliddaruu prajalathochese sambhaashanhalatho untundi. baba padmanji jeevitaanubhavaalaku nawala roopamgaa ee rachananu bhaavinchina pudu, navalaloni paatralu hindu aachaara vyavahaaraalapai chese palu vidhaala charchalanu drushtilo pettukunnappudu, telugulo 1838lone rachimpabadina enugula veeraaswaamayya ‘kashiyatra charitra’ (yatra saahityam), 1872loo narahari gopalakrishnama shetti raasina srirangaraja charitra (navala) gurtu kostai. yamuna, vinayakla pelli tallidandrulu kudirchinde ayinappatiki, yamuna missiony schoollo chaduvukoni undadam, yamunapai kristavam prabhaavam navalalo kanipistundi.tamaku parichayamaina oka vyakti bharya godavari chanipo yinappudu aame tala ventrukalanu balavantamgaa kattirincha bothe aame baavilo dooki aatmahatya chesukovadanni, vitantu vugaa batakadankante chaavu melani aame bhavinchi untundani yamuna artham chesukuntundi. nagpurlo yamuna aarogyam ksheeninchadamto pandaripur cherukuntaaru. akkada oka brahmana kutumbamlo oka vitantuvu, aame padakondu samvatsaraala kodukutho unnappudu prati raatri nallani dustulu vesukunna oka aadamanisi vachipovadam gamaninchi na vinayak evarani aa abbai sivaraamnu adiginappudu tanaku teliyadantaadu. elagaina telusukovalani inti bayata talampetti kuurchuntaadu. talamvesi undani gamaninchina aame peratlo pasuvula kottam lopaliki velli tana talapai vesukunna topy (vig)nu daachadam gamaninchi aame shivaram talle ani telusukuni, kopamtho aameku ivvavalasina adde kattesi vellipotunnatlu annappudu aame tana katha vinna tarvaata vellavacchani cheppi vaidhavyam taruvaata taanu padina baadhalni cheppukuntundi. pandaripurlo pratiraatri tanoka poojaaritho gaduputunnanani, koduku pellicheyaalane taapatra yantone ee jeevitam gaduputunnanani chebutundi. vinayak, yamunalu ee streelaku punarvivahale parishkaaramani telchukuntaaru.yamuna, vinaayaklu pune sameepamloni jejuriki velle maargamlo vaariki shivaram kanapadataadu. eddula bandini shiva ram nadapadaaniki prayatninchinappudu bandi talakindulai vinaayakku teevra gayalautayi. taanu chanipoye mundu tananu kraistavunni cheyamani vinayak adugutaadu. taanu chanipothe yamunaku kalagaboye kashtala nunchi bayatapada daaniki adhi upakaristundani vinayak aalochana. aina vinayak chanipoyina tarvaata yamunaku vitantuvuku cheyavalasina tala ventrukalu teeyadam vanti kattubaatlanu daati tallidandrulu pravartinchaleni sthiti kanapadutundi. shivaram saayamtho yamuna vinayak snehitudu daajii vaallintiki veltundi. daajii dampatulu kraistavulu. akkada yamuna oka kraistavunni pelli chesukuntundi. vinayak tandri, vinaayakku chendina dabbuni yamunakistaadu. padmanji kraistava poojaarigaa, baibil socity kaaryadarsigaa, sanghasamskartagaa chala krushi cheshaadu. jotiba phoole vanti vaaritho kalisi panichesaadu. maraatii bhasha abhivruddhiki sabda ratnavali (1860), samagra ingleeshu - maraatii nighantuvu (1860) vanti rachanalu cheshaadu. 1857loo raasina ‘yamuna peryaton’ adhika prajaadarana pondi aayana jeevita kaalamlone rendusaarlu punarmudrana pondinappatikii andulo kraistavam puchukovadam gurinchi rasinanduvalla ee navalanu toli navalagaa maraatii saahitya charitralalo gurtinchaledu. daani saahitya viluva nirdhaaranakaavadaaniki vandellaku paine pattindi. em. shreedhar