
తెలుగులో పాద విభజన లేకుండా వచ్చిన మొదటి వచన కవిత ‘నా దేశం నా ప్రజలు’ ఒక సాహసోపేతమైన వచనకవితా నిర్మాణం అని చెప్పాలి. ఇందులోని కవి ప్రతిభ ఏమంటే ఇక్కడ కవిత్వాన్ని కథలో లాగా నవలలో లాగా పేరాలు పేరాలుగా రాసారు. కాని దీన్ని చదువుతుంటే ఏ పాఠకుడు కూడా ఏ కథ అనో అనుకునే వీలు లేదు.అందుకే శేషేంద్రను సాహసోపేతమైన కవి అని అన్నాను. వచన కవిత నిర్మాణంలో అనుకరించినవారే ఎక్కువ మంది. ఒక ప్రక్రియగా దానిపైన ధ్యాసపెట్టి దాని నిర్మాణ రీతిలో ప్రయోగం చేయాలని రూపశ్రద్ధతో పనిచేసిన కవులు కొద్దిమంది ఉన్నారు. వచన కవిత నిర్మాణంలో శైలిలో తనదైన గాఢమైన ముద్ర వేసింది శేషేంద్ర. ఆయన రాసిన కవిత్వంలోని సారాన్ని గురించి కాని లేదా వస్తువులోని వైశిష్ట్యాన్ని గురించి కాని మాట్లాడడం ఇక్కడి ఆలోచన కాదు. వచన కవిత ప్రక్రియలో శేషేంద్ర వేసిన ప్రత్యేక ముద్రని గురించి మాట్లాడడమే ఇక్కడి లక్ష్యం. తెలుగులో వచన కవిత రూప నిర్మాణపరంగా ఏర్పడిన ఒక ప్రక్రియ. కవిత్వం అనే కళ పద్యాన్ని విడిచి ఆధునిక గేయంలోనికి మారింది. గేయ ప్రక్రియని వివిధమైన రగడ భేదాలతో చాలా మంది కవులు రాశారు. ఇప్పటి దాకా సాహిత్య చరిత్ర నమోదు చేసిన సమాచారం ప్రకారం వచన కవిత శిష్ట్లా ఉమామహేశ్వర రావు ‘విష్ణుధనువు’తో మొదలైందని అనూచానంగా చెప్పుకుంటూ వస్తున్నాము. దీన్ని ఒక ప్రక్రియగా చేయాలనే ఉద్దేశం ఆయనలోను, సమకాలికుడైన పఠాభిలోనూ కనిపిస్తుంది. దాదాపు ఈ కాలంలోనే గేయ ప్రక్రియతో కుస్తీపడుతూ ‘మహాప్రస్థానం’ లోని చాలా గేయాలు రాసిన శ్రీశ్రీ ఇటు వచన కవిత మీద కూడా దృష్టి పెట్టాడు. కాని దాన్ని ఒక ప్రక్రియగా ముందుకు తీసుకుపోవాలనే ధ్యాస కాని దానిపైన బాగా సాధన చేయాలనే దృష్టిగాని శ్రీశ్రీలో కనిపించదు. తర్వాతి కాలంలో వచన కవిత రూపంపైన, దాని నిర్మాణంపైన చర్చను ముందుకు తీసుకుపోయింది కుందుర్తి ఆంజనేయులు. కుందుర్తి ‘తెలంగాణ’ తొలిసారి వచనకవితలో వచ్చిన పూర్తి కావ్యం. తన కాలంలోని యువకవులకు రూప నిర్మాణంపైన చాలా సూచనలు కూడా చేశాడు కుందుర్తి.వచనకవిత నిర్మాణంపైన, దాని లక్షణం పైన చాలా శాస్త్రీ యమైన చర్చ చేసింది చేకూరి రామారావు, కోవెల సంపత్కు మార. వీరి చర్చ తొలుత పత్రికలలో వ్యాసాల రూపంలోను తర్వాత 1978లో ఒక గ్రంథంగాను వచ్చింది. వీరి చర్చలో- వచనకవిత అనేది తెలుగులో అప్పటిదాకా కవిత్వాన్ని రాస్తూ వచ్చిన పద్య ప్రక్రియకు పొడిగింపే కాని, వచనానికి, అంటే కథల్లో నవలల్లో రాస్తూ వచ్చిన వచనానికి, పొడిగింపుగా   వచ్చినది కాదు అని ఇద్దరూ అంగీకరించారు. మాత్రల లెక్కలు గాని, ధ్వనిసంపుటులతో కూడిన విభజనతో వచ్చే గణాలు కాని, పాదాల నిడివిపైన నిబంధన కాని కవితలో పాదాల సంఖ్యపైన నియమితి కాని లేకుండా స్వేచ్ఛగా రాసేదే వచన కవిత అనేది చేరా ప్రధానమైన వాదన. అందుకు భిన్నంగా వచన కవితలో పాదాలలో భావగణాలు ఉంటాయని వాటి ద్వారానే పాదం నిర్మితమౌతుందని అలాగే కవితలో వస్తువును బట్టి పాదాల సంఖ్యని కూడా కవి నిర్ణ యించుకుంటాడని సంపత్కుమార వాదన. కాని భావ గణం స్వరూపాన్ని ఇదమిత్థంగా నిరూపించలేక పోయారు, అలాగే సంపత్కుమార చేసిన చాలా వాదనలు ఛందశ్సాస్త్రం లాగా నిరూప ణకు నిలవలేకపోయాయి. పాద నిర్మాణంలో కాని పాదాల సంఖ్యానియమంలో కాని ఒక నియతి వచన కవితలో లేదు అనే చేరా వాదనే నేటికీ శాస్త్రీయంగా నిలబడింది.ఇక శేషేంద్ర వచన కవిత నిర్మాణాన్ని మరొక మెట్టు ముందుకు తీసుకుపోయాడు. అసలు వచన కవిత నిర్మాణానికి పాదాలు ఎందుకు, వచనంలో రాసినప్పుడు పాదాలెం దుకు అనేది ఆయన వాదన. పాద విభజన లేకుండా అంటే కథలోలాగా నవలలోలాగా వచన కవితను రాసిన మొదటి సాహసి శేషేంద్ర అని చెప్పాలి. పాద విభజన లేకుండా రాస్తే సాహసి అని ఎందుకు అనాలి అంటే చాలా వివరణ చెప్పడానికి అవకాశం ఉంది. ఇలా శేషేంద్ర మొదట రాసిన దీర్ఘకవిత లేకుంటే కావ్యం ‘నా దేశం నా ప్రజలు’. శేషేంద్ర వచనకవితా ప్రస్థానం 1972లో వచ్చిన ‘శేషజ్యోత్స్న’ అనే కవిత్వం తో మొదలైంది. 1974లో వచ్చిన ‘మండే సూర్యుడు’ అనే వచన కవితా కావ్యం కూడా వచనకవితలో ప్రయోగం చేయడా నికి ఉద్దేశించింది కాదు. అది మామూలు వచన కవితలాగా యాదృచ్ఛిక పాదవిభజన తో కూడి ఉన్నదే. దాని తర్వాతి ‘నా దేశం నా ప్రజలు’ కావ్యంలోనే ఈయన రూప నిర్మాణపరమైన ప్రయోగం చేశాడు. ఈ కావ్యంలో కవితని పాద విభజన లేకుండా రాశాడు. అయితే ఇదేం ప్రత్యేకత, ఇందులో ఉన్న సాహస లక్షణం ఏమిటి అనే ప్రశ్నలు వస్తాయి.కుందుర్తి కాలంలో తర్వాత వచ్చిన కవులు చాలా మంది వచన కవిత రాసిన వారు దాని ప్రధాన లక్ష్యాన్ని గ్రహించ లేకపోయారు. వచన కవిత అని రాస్తూనే దానిలో ఆది ప్రాస కాని, అంత్య ప్రాస కాని, పాదంలో యతి అక్షరం కాని వేస్తూ దానిలో ఒక లయని అంటే ధ్వనిపరమైన ఒక సమాన లక్షణాలని తేవడానికి ప్రయత్నించారు. వివిధ రకాల సంబోధనలని మధ్యలో తేవడం వంటి పనులు చేశారు. వచనకవిత నిర్మాణంలో ఏదో ప్రత్యేక ఇలా ఉంది అని చెప్పే పనిచేశారు. బాగా పేరుమోసిన నాటి ప్రధాన కవుల వచన కవితలో కూడా ఈ లక్షణాలు బాగా ఉన్నాయి. ఇది ఒక రకంగా గేయ కవితకు పొడిగింపుగా కనిపిస్తుంది. దీన్ని గేయగంధి వచన కవిత అని ప్రత్యేకంగా చెప్పవచ్చు. తొలి రోజుల్లో దీనికి వచనగేయం అనే పేరు కూడా ఉంది. ఆపేరు దీనికి బాగా సరిపోతుంది. పాద నిర్మాణంలో మాత్రల తోటి పాడటానికి సరిపోయే ధ్వనిసంపుటాల తోటి రాయాలనే ఆలోచన దీనిలో బాగా కనిపిస్తుంది.వచన కవిత పేరుతో రాసిన ఆనాటి చాలా మంది కవుల కవిత్వంలో, అంతే కాదు నేటికీ బాగా రాస్తున్న చాలా మంది వచన కవుల కవిత్వంలో ఇది కవిత అని గట్టిగా చెప్పగలిగిన అంశం కొంతే కనిపిస్తుంది. పాదాల విభజనతో రాసి ఇది వచన కవిత అని చెప్పే చాలా కవిత్వంలో అసలు కవిత్వం ఉండదు. అది కేవల వచన ప్రాయమైనది. దాన్ని కవిత అని ప్రాథమిక స్థాయిలో పిలవ డానికి ఉపయోగపడేది కేవలం పాదవిభజనే. పాదవిభజన లేకుండా పేరాలు పేరాలుగా రాస్తే చాలా మంది వచన కవిత కేవలం వచనంలాగే స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. వాళ్ళు నిజంగా అకవులుగా మిగిలిపోతారు. అందుకే వచన కవితను పాద విభజన లేకుండా రాయడం అంటే ఇలాంటి కవుల విషయంలో అది సాహసోపేతమైన చర్య అని అనాలి. అంటే చిక్కనైన నిండైన కవిత లేకుండా వచన కవిత రాస్తే అందులో వచనాన్ని  కవిత్వంగా మార్చే రసవిద్య ఉందని, కవితా కళ ఉందని అర్థం చేసుకోవాలి. మామూలు వచనాన్ని కవిత్వంగా మార్చే రసవిద్య ఏమిటి అని చెప్పడానికి శేషేంద్ర కవిత్వం ఒక పండిన పంటచేను. కవిత్వంగా మలచని వాక్యాలు ఆయన కవిత్వంలో మృగ్యం.అందుకే తెలుగులో పాద విభజన లేకుం డా వచ్చిన మొదటి వచనకవిత ‘నాదేశం నా ప్రజలు’ ఒక సాహసోపేతమైన వచనకవితా నిర్మాణం అని చెప్పాలి. ఇందులోని కవి ప్రతిభ ఏమంటే ఇక్కడ కవిత్వాన్ని కథలో లాగా నవలలో లాగా పేరాలు పేరాలుగా రాసారు. కాని దీన్ని చదువుతుంటే ఏ పాఠకుడు కూడా దీన్ని మాములు వచనం అని అనుకోలేడు. ఇది ఏ కథ అనో అనుకునే వీలు లేదు. ఇలా కవిత్వం రాయడానికి సాహసం, సృజనాత్మక ప్రతిభ నిండుగా కావాలి. అందుకే శేషేంద్రను సాహసోపే తమైన కవి అని అన్నాను. వచన కవిత రూప నిర్మాణంలో ఇది ఒక మేలి మలుపు. కొన్ని ఉదాహరణలు ఇక్కడ మనం గమనించవచ్చు:‘‘నా దేశపు స్త్రీలకు రంగు రంగుల కలలు కనే నూలుతో కోకలల్లి, సీతాకోకల్ని చేస్తా, జీవన వనసీమల్లో ఎగరేస్తా. రస్తాలు వేస్తా కలల్లోకి, భవనాలు కడతా మబ్బుల్లోకి, ప్రాణాలతో నాదేశపు సరిహద్దుల కుడ్యాలు లేపుతా, శత్రువుల గుండెల్లోకి నావలు చేస్తా, సముద్రాల్లోకి విడుస్తా, నా దేశపు జెండా లెగరేస్తూపోండని పంపిస్తా. రూపులిచ్చి, గొంతులిచ్చి శిలల్ని నిశ్శబ్దాల్లోనించి విడుదల చేస్తా. నేను మానవ జీవిత పొలాలన్నీ దున్నుతా’’.‘‘నా బ్రతుకొక సున్న కానీ నడుస్తున్నా- వేళ్ళు కాళ్ళయి నడిచే చెట్టు మనిషి; చెట్టుగా ఉంటే ఏడాదికి ఒక వసంతమన్నా దక్కేది; మనిషినై అన్ని వసంతాలూ కోల్పో యాను. నా బాల్యం నుంచీ చెట్లు పెరుగుతున్నాయి, రస్తాలు నడుస్తున్నాయి, పల్లెలు పట్నాలు సుందర బంధురంగా పరుగులిడుతున్నాయి.‘‘నేను మాత్రం నడుస్తున్నా రిక్త హస్తాలతో నా దేశం కాని దేశంలో నాకేమీలేని ప్రదేశంలో నాజ్ఞాపకాలు అనుచరులుగా నా జ్ఞాపకాల ఊరేగింపుకు నేనే నాయకుడినిగా రగిలే నా ఎర్రకోరికలే ఒక జెండాగా’’. (‘నాదేశం-నాప్రజలు’ పుట 1, 2)‘‘ఆ రోడ్ల మీదనే నడవాలి, కవిత్వం రాయాలంటే అడుగ డుగునా కనిపించే ప్రభుత్వ మార్కు మొఖాలని చూస్తూ నాలో ఫిరంగులన్నీ పేలతాయి. దీనంగా చెట్లవైపు చూస్తా- కవిత్వం వద్దు వెయ్యి ప్రళయాలు దట్టించిన ఒక బాంబు ఇవ్వండి అని.‘‘నాలాంటి అగ్నిపర్వతాలెన్ని నడుస్తున్నాయో ఈవీధుల్లో/ ఈ చెట్లు పూలెందుకు పూస్తున్నాయి ఈ నికృష్టపు నాగరికత విడిచే బొగ్గుపులుసు వాయువు పీలుస్తూ‘‘ఇవి బుల్లెట్లు ఎందుకు పూయవు అని కేకవేస్తా‘‘విధి నాచేతికిచ్చిన విషపాత్రిక ఈ నగరం. ఇందులోనే ఉన్నాయి నా విషాలన్నీ. ఇక్కడే వెయ్యిసార్లు నాలోకాల్ని పోగొట్టుకున్నాను పొందాను’’-పైన చెప్పిన కవిత 1/8 డెమ్మీ పరిమాణంలో అచ్చు వేసింది. అక్కడి వరుసలు ఇక్కడి అచ్చులో వేరుగా ఉండ వచ్చు. కాని ఇక్కడ ఆయన కొన్ని పేరాలుగా కవితని రాశాడే కాని ఇందులో ఎక్కడా పాద విభజన ప్రసక్తి లేదు అనే విషయం గమనించాలి. కవి అక్కడక్కడా పేరాలుపేరాలుగా విభజిస్తూ పోతారు. కాని ఆ పేరాలలో కూడా ఎక్కడా ఒక నిర్దిష్టమైన పొడవు ఉండాలి అనే నియమం ఏదీ లేదు వాటిని పేరాలుగా తీసివేసి పూర్తిగా ఒకే పేరాగా అంటే ఒకే యూనిట్గామార్చినా అర్థంలో ఏమాత్రం భేదం కనిపించదు. ఇక్కడ వాక్య నిర్మాణం ఉంది. వాటిలో అలంకారాలు కనిపి స్తాయి. ప్రతి వాక్యం ధ్వనిగర్భితమైన వాక్యం. కవితాత్మ కమైనవాక్యాలుంటాయి. కాని పాదవిభజన ఉండదు. కవితా త్మక వాక్యాలు కాని, వాక్య భాగాలు కాని రాయడానికి పాద విభజనతో సంబంధంలేదు అని చెప్పడమే ఇక్కడి శేషేంద్ర ఉద్దేశం. అంటే పాదవిభజన లేకుండా రాసినా, కవిత్వం అనేది అందులో ఉంటే అది ప్రజలు కవితగానే అర్థం చేసుకుంటారు. కవితగానే చదువుతారు. అని శేషేంద్ర చెప్పకనే చెబుతున్నారు. మామూలు వచనాన్ని కవితగా మార్చే పనిలేకుండా శేషేంద్ర రాయలేదు. ‘ఋతుఘోష’ కావ్యంలో సంప్రదాయ పద్యాలలో రాసిన చిక్కని అతి చిక్కని కవిత్వాన్నే పూర్తి వచనంలో రాసిన ‘నా దేశం నా ప్రజలు’ లోనూ, ఇతర కావ్యాలలోనూ రాశాడు శేషేంద్ర. ఇది ఆయన వచన కవిత రూప నిర్మాణంలో వేసిన ముద్ర. శేషేంద్ర తర్వాత వచన కవితని పాద స్పృహ లేకుండా పేరాలు పేరాలుగా రాసి ఇది మంచి కవిత అని మెప్పించిన మరొక కవి వాడ్రేవు చినవీరభద్రుడు. ‘పునర్యానం’ అనే కావ్యంలో ఈ ప్రయోగం వాడ్రేవు చేశాడు. ఇంక ఏ కవీ ఇలాంటి సాహసోపేతమైన రూపనిర్మాణం చేపట్టలేదు.ఇలా పాదస్పృహ లేకుండా రాసిన కవితని నేను ‘పాదముక్త వచన కవిత’ అని పిలవవచ్చునని ప్రతిపాదిస్తు న్నాను. ఈ ప్రక్రియని యువకవులు ముందుకు తీసుకు పోవాలి. పాదముక్త వచన కవితని రాయడం అంటే కేవల శుద్ధవచనాన్ని రాయకుండా వచనాన్ని వచనకవితగా మార్చే రసవిద్య తెలుసుకొని కేవలకవిత్వాన్ని రాసే విద్య రావాలి.  పులికొండ సుబ్బాచారి94404 93604(మే 30న శేషేంద్ర వర్ధంతి)

telugulo paada vibhajana lekunda vachina modati vachana kavita ‘naa desham naa prajalu’ oka saahasopetamaina vachanakavita nirmaanam ani cheppali. indulooni kavi pratibha emante ikkada kavitvaanni kathalo laga navalalo laga paeraalu paeraalugaa rasaru. kaani deenni chaduvutunte e paatakudu kuudaa e katha ano anukune veelu ledu.anduke seshendranu saahasopetamaina kavi ani annaanu. vachana kavita nirmaanamlo anukarinchinavaare ekkuva mandi. oka prakriyagaa daanipaina dhyasapetti daani nirmaana reetilo prayogam cheyalani roopashraddhatho panichesina kavulu koddimandi unnaaru. vachana kavita nirmaanamlo saililo tanadaina gaadamaina mudra vesindi seshendra. aayana raasina kavitvamloni saaraanni gurinchi kaani leda vastuvulooni vaishishtyaanni gurinchi kaani matladadam ikkadi aalochana kaadu. vachana kavita prakriyalo seshendra vesina pratyeka mudrani gurinchi matladadame ikkadi lakshyam. telugulo vachana kavita roopa nirmaanaparamgaa erpadina oka prakriya. kavitvam ane kala padyaanni vidichi aadhunika geyamloniki maarindi. geya prakriyani vividhamaina ragada bhedaalato chala mandi kavulu raasaaru. ippati daka saahitya charitra namodu chesina samacharam prakaaram vachana kavita shishtla umamaheshwara raavu ‘vishnudhanuvu’thoo modalaindani anuuchaanamgaa cheppukuntu vastunnamu. deenni oka prakriyagaa cheyalane uddesam aayanalonu, samakaalikudaina pataabhiloonuu kanipistundi. daadaapu ee kaalamlone geya prakriyatho kusteepadutuu ‘mahaprasthanam’ loni chala geyalu raasina srishree itu vachana kavita meeda kuudaa drushti pettaadu. kaani daanni oka prakriyagaa munduku teesukupovalane dhyasa kaani daanipaina baga saadhana cheyalane drushtigaani srisriiloo kanipinchadu. tarvaati kaalamlo vachana kavita roopampaina, daani nirmaanampaina charchanu munduku teesukupoyindi kundurti aanjaneyulu. kundurti ‘telamgaana’ tolisari vachanakavitalo vachina puurti kaavyam. tana kaalamlooni yuvakavulaku roopa nirmaanampaina chala suuchanalu kuudaa cheshaadu kundurti.vachanakavita nirmaanampaina, daani lakshanam paina chala saastri yamaina charcha chesindi chekuri ramarao, kovela sampatku maara. veeri charcha toluta patrikalalo vyaasaala roopamlonu tarvaata 1978loo oka grandhamgaanu vachindi. veeri charchalo- vachanakavita anedi telugulo appatidaka kavitvaanni raastuu vachina padya prakriyaku podigimpe kaani, vachanaaniki, ante kathallo navalallo raastuu vachina vachanaaniki, podigimpugaa   vachinadi kaadu ani iddaruu angeekarinchaaru. maatrala lekkalu gaani, dhwanisamputulatho kuudina vibhajanatho vache ganaalu kaani, paadaala nidivipaina nibandhana kaani kavitalo paadaala sankhyapaina niyamiti kaani lekunda swechhagaa rasede vachana kavita anedi chera pradhaanamaina vaadana. anduku bhinnamgaa vachana kavitalo paadaalalo bhaavaganaalu untaayani vaati dwarane paadam nirmitamoutundani alaage kavitalo vastuvunu batti paadaala sankhyani kuudaa kavi nirna yinchukuntaadani sampatkumara vaadana. kaani bhaava ganam swaroopaanni idamitthamgaa niroopinchaleka poyaru, alaage sampatkumara chesina chala vaadanalu chhandassastram laga niroopa naku nilavalekapoyayi. paada nirmaanamlo kaani paadaala sankhyaaniyamamlo kaani oka niyati vachana kavitalo ledu ane chera vaadane netiki saastreeyamgaa nilabadindi.ika seshendra vachana kavita nirmaanaanni maroka mettu munduku teesukupoyaadu. asalu vachana kavita nirmaanaaniki paadaalu enduku, vachanamlo rasinappudu padalem duku anedi aayana vaadana. paada vibhajana lekunda ante kathalolaagaa navalalolaga vachana kavitanu raasina modati saahasi seshendra ani cheppali. paada vibhajana lekunda raste saahasi ani enduku anali ante chala vivarana cheppadaaniki avakaasam undi. ilaa seshendra modata raasina deerghakavita lekunte kaavyam ‘naa desham naa prajalu’. seshendra vachanakavita prasthaanam 1972loo vachina ‘seshajyotsna’ ane kavitvam thoo modalaindi. 1974loo vachina ‘mande suuryudu’ ane vachana kavita kaavyam kuudaa vachanakavitalo prayogam cheyada niki uddesinchindi kaadu. adhi maamuulu vachana kavitalaagaa yaadrucchika paadavibhajana thoo kuudi unnade. daani tarvaati ‘naa desham naa prajalu’ kaavyamloonae eeyana roopa nirmaanaparamaina prayogam cheshaadu. ee kaavyamlo kavitani paada vibhajana lekunda raasaadu. ayithe idem pratyekata, indulo unna saahasa lakshanam emiti ane prasnalu vastaayi.kundurti kaalamlo tarvaata vachina kavulu chala mandi vachana kavita raasina vaaru daani pradhaana lakshyaanni grahincha lekapoyaru. vachana kavita ani raastuunae daanilo aadi prasa kaani, antya prasa kaani, paadamlo yathi aksharam kaani vestu daanilo oka layani ante dhwaniparamaina oka samaana lakshanaalani tevadaaniki prayatninchaaru. vividha rakala sambodhanalani madhyalo tevadam vanti panulu chesaru. vachanakavita nirmaanamlo edho pratyeka ilaa undi ani cheppe panichesaaru. baga perumosina naati pradhaana kavula vachana kavitalo kuudaa ee lakshanaalu baga unnaayi. idhi oka rakamgaa geya kavitaku podigimpugaa kanipistundi. deenni geyagandhi vachana kavita ani pratyekamgaa cheppavachhu. toli rojullo deeniki vachanageyam ane paeru kuudaa undi. aaperu deeniki baga saripotundi. paada nirmaanamlo maatrala thoti paadataaniki saripoye dhwanisamputaala thoti rayalane aalochana deenilo baga kanipistundi.vachana kavita paerutho raasina aanaati chala mandi kavula kavitvamlo, anthe kaadu netiki baga raastunna chala mandi vachana kavula kavitvamlo idhi kavita ani gattigaa cheppagaligina amsam konte kanipistundi. paadaala vibhajanatho rasi idhi vachana kavita ani cheppe chala kavitvamlo asalu kavitvam undadu. adhi kevala vachana praayamainadi. daanni kavita ani praathamika sthaayilo pilava daaniki upayogapadedi kevalam paadavibhajane. paadavibhajana lekunda paeraalu paeraalugaa raste chala mandi vachana kavita kevalam vachanamlaage spashtamgaa kanipistundi. vaallu nijamgaa akavulugaa migilipotaru. anduke vachana kavitanu paada vibhajana lekunda rayadam ante ilanti kavula vishayamlo adhi saahasopetamaina charya ani anali. ante chikkanaina nindaina kavita lekunda vachana kavita raste andulo vachanaanni  kavitvamgaa marche rasavidya undani, kavita kala undani artham chesukovali. maamuulu vachanaanni kavitvamgaa marche rasavidya emiti ani cheppadaaniki seshendra kavitvam oka pandina pantachenu. kavitvamgaa malachani vaakyaalu aayana kavitvamlo mrugyam.anduke telugulo paada vibhajana lekum daa vachina modati vachanakavita ‘naadesam naa prajalu’ oka saahasopetamaina vachanakavita nirmaanam ani cheppali. indulooni kavi pratibha emante ikkada kavitvaanni kathalo laga navalalo laga paeraalu paeraalugaa rasaru. kaani deenni chaduvutunte e paatakudu kuudaa deenni maamulu vachanam ani anukoledu. idhi e katha ano anukune veelu ledu. ilaa kavitvam raayadaaniki saahasam, srujanaatmaka pratibha nindugaa kavali. anduke seshendranu sahasope tamaina kavi ani annaanu. vachana kavita roopa nirmaanamlo idhi oka meli malupu. konni udaaharanalu ikkada manam gamaninchavachhu:‘‘naa deshapu streelaku rangu rangula kalalu kane noolutho kokalalli, seetaakokalni chesta, jeevana vanaseemallo egaresta. rastaalu vesta kalalloki, bhavanalu kadata mabbulloki, praanaalatoe naadesapu sarihaddula kudyalu leputa, satruvula gundelloki naavalu chesta, samudraalloki vidusta, naa deshapu jenda legarestupondani pampista. roopulicchi, gontulichi silalni nissabdaallooninchi vidudala chesta. nenu manava jeevita polaalannii dunnuta’’.‘‘naa bratukoka sunna cony nadustunna- vaellu kaallayi nadiche chettu manishi; chettugaa unte edaadiki oka vasantamanna dakkedi; manishinai anni vasantaaluu kolpo yaanu. naa balyam nunchi chetlu perugutunnaayi, rastaalu nadustunnaayi, pallelu patnaalu sundara bandhuramgaa parugulidutunnaayi.‘‘nenu maatram nadustunna rikta hastaalato naa desham kaani desamlo naakemeeleni pradesamlo naagnaapakaalu anucharulugaa naa ghnaapakaala ooregimpuku nene nayakudiniga ragile naa errakorikale oka jendaagaa’’. (‘naadesam-naprajalu’ puta 1, 2)‘‘aa rodla meedane nadavali, kavitvam rayalante aduga duguna kanipinche prabhutva maarku mokhalani chustuu naalo firangulanni paelataayi. deenamgaa chetlavaipu chusta- kavitvam vaddu veyyi pralayaalu dattinchina oka baambu ivvandi ani.‘‘nalanti agniparvataalenni nadustunnayo eeveedhullo/ ee chetlu poolenduku puustunnaayi ee nikrushtapu naagarikata vidiche boggupulusu vaayuvu peelustuu‘‘ivi bulletlu enduku pooyavu ani kekavesta‘‘vidhi naachetikicchina vishapaatrika ee nagaram. indulone unnaayi naa vishaalannii. ikkade veyyisaarlu naalokaalni pogottukunnanu pondaanu’’-paina cheppina kavita 1/8 demmi parimaanamlo achu vesindi. akkadi varusalu ikkadi achulo vaerugaa unda vachhu. kaani ikkada aayana konni paeraalugaa kavitani rasade kaani indulo ekkada paada vibhajana prasakti ledu ane vishayam gamaninchaali. kavi akkadakkada peraluperaluga vibhajistuu potaaru. kaani aa peraalalo kuudaa ekkada oka nirdishtamaina podavu undaali ane niyamam edhee ledu vaatini paeraalugaa teesivesi puurtigaa oke peraagaa ante oke unitgamarchina ardhamlo ematram bhedam kanipinchadu. ikkada vaakya nirmaanam undi. vaatilo alankaaraalu kanipi staayi. prati vaakyam dhvanigarbhitamaina vaakyam. kavitatma kamainavaakyaaluntaayi. kaani paadavibhajana undadu. kavita tmaka vaakyaalu kaani, vaakya bhaagaalu kaani raayadaaniki paada vibhajanatho sambandhamledu ani cheppadame ikkadi seshendra uddesam. ante paadavibhajana lekunda rasina, kavitvam anedi andulo unte adhi prajalu kavitagaane artham chesukuntaru. kavitagaane chaduvutaaru. ani seshendra cheppakane chebutunnaru. maamuulu vachanaanni kavitagaa marche panilekunda seshendra rayaledu. ‘ruthughosha’ kaavyamlo sampradaaya padyaalalo raasina chikkani athi chikkani kavitwanne puurti vachanamlo raasina ‘naa desham naa prajalu’ lonoo, itara kaavyaalaloonuu raasaadu seshendra. idhi aayana vachana kavita roopa nirmaanamlo vesina mudra. seshendra tarvaata vachana kavitani paada spruha lekunda paeraalu paeraalugaa rasi idhi manchi kavita ani meppinchina maroka kavi vaadrevu chinaveerabhadrudu. ‘punaryanam’ ane kaavyamlo ee prayogam vaadrevu cheshaadu. inka e kavi ilanti saahasopetamaina roopanirmaanam chepattaledu.ilaa paadaspruha lekunda raasina kavitani nenu ‘paadamukta vachana kavita’ ani pilavavacchunani pratipaadistu nnaanu. ee prakriyani yuvakavulu munduku teesuku povali. paadamukta vachana kavitani rayadam ante kevala suddavachanaanni rayakunda vachanaanni vachanakavitagaa marche rasavidya telusukoni kevalakavitvaanni rase vidya ravali.  pulikonda subbachari94404 93604(mee 30na seshendra vardhanti)