
 రాముడు అది విన్నాడు. గుహుని స్నేహం చూచాడు. అతని కళ్లు చెమ్మగిల్లాయి. "మిత్రమా! నీవు కాలినడకన వచ్చావు. గొప్పస్నేహం కనబరచావు. అంతేచాలు. నీవు తెప్పించిన సామాగ్రిని చూచాను. కాని నేను వాటిని స్వీకరించలేను. వనవాసం చేస్తున్నాను. కందమూలాలే తింటాను. ఈ గుర్రాలు మా తండ్రి అయిన దశరథుడివి. వాటికి కావలసినది స్వీకరిస్తాను" అన్నాడు.
 రాముని ఆజ్ఞ మేరకు గుహుడు గుర్రాలకు మేత వేయించాడు. అంతలో సాయంకాలం అయింది. రాముడు సంధ్య ముగించుకున్నాడు. లక్ష్మణుడు గంగాజలం తెచ్చాడు. అవి మాత్రం పుచ్చుకున్నాడు. ఆ రాత్రికి రామునికి అదే ఆహారం.
 రాముడు, సీత నేలమీద పడుకున్నారు.
 లక్ష్మణుడు గుహుని దగ్గర కూర్చున్నాడు. రాముని గుణగణాలను వివరించాడు. అయోధ్యలోని దుఃఖాన్ని వర్ణించాడు. గుహుడు దుఃఖంతో కన్నీరు కార్చాడు. ముచ్చట్లోనే తెల్లవారింది.
 గుహుడు గంగ దాటడానికి ఏర్పాట్లు చేశాడు. గట్టి పడవను ఏర్పాటుచేశాడు. తెడ్లు వేసేవాళ్లను బలమైన వాళ్ళను నియమించాడు.
 రాముడు గంగదాటడానికి సిధ్ధపడుతున్నాడు. సూతుడు వచ్చాడు. చేతులు జోడించాడు. "నీవు లేని అయోధ్యలో ఉండలేను. నీతోపాటు అడవులకు వస్తాను. కాదంటే అగ్నిలో దూకుతాను" అన్నాడు.
 రాముడు సుమంత్రుని వారించాడు. "నీ భక్తి నీకు తెలియనిదికాదు. అయినా నీవు అయోధ్యకు వెళ్లాలి. మేము అడవులకు వెళ్లిన విషయం తెలియకుంటే కైకకు మనశ్శాంతి ఉండదు. నాతండ్రి సత్యవాదిత్వం నిరూపించబడదు. మా తండ్రికి, తల్లులు కౌసల్యకు, సుమిత్రకు మేం అడవులకు వెళ్లినందుకు దుఃఖించవద్దని చెప్పు. మేం క్షేమంగా అయోధ్యకు తిరిగి వస్తామని చెప్పు. భరతుని తీసుకొనివచ్చి పట్టంకట్టు. నీవు రాజు విషయంలో ఎలా ప్రవర్తిస్తావో తల్లుల విషయంలో కూడా అలాగే ప్రవర్తించవలసిందని నా మాటగా భరతునికి చెప్పు"
 వెంట్రుకలు జడలుకట్టించుకోవడానికి రాముడు మర్రిపాలు తెమ్మన్నాడు. గుహుడు తెచ్చాడు. రామలక్ష్మణులు ఆ పాలతో వెంట్రుకలు జడలు కట్టించుకున్నారు. జటావల్కలధారులైన రామలక్ష్మణులు ఋషుల్లా కనిపించారు. 
 లక్ష్మణుడు సీతను జాగ్రత్తగా పడవ ఎక్కించాడు. లక్ష్మణుడు ఎక్కాడు. తరువాత రాముడు ఎక్కాడు. రాముడు మాత్రం జపించాడు. ఆశమనం చేశాడు. గంగకు నమస్కరించాడు. సీత, లక్ష్మణులు కూడా గంగకు దండం పెట్టారు.
 వారు సుమంత్రునివద్ద, గుహునివద్ద శెలవు తీసుకున్నారు. నావ కదిలింది. నడిమధ్యకు చేరింది. సీత గంగకు నమస్కరించింది. "దేవీ! మేము మళ్లీ అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చిం తరువాత నీకు వేయిబానల కల్లు, మాంసంతో కూడిన అన్నం సమర్పిస్తామని మొక్కింది.
 సీత గంగకు మొక్కింది. నారాయణునికి మొక్కలేదు. శివునికి మొక్కలేదు. అది దైవాన్ని గురించిన ఒకరూపం ఏర్పడనికాలం, దైవాన్ని గురించిన రూపాలు కూడా మానవుని నాగరికత పరిణామాల మీద ఆధారపడి ఉంటాయి.
 ఆదిమానవునికి అగ్గి కనిపించింది. అది కాలాన్ని దహించివేస్తున్నది. దాన్ని ఒక శక్తిగా భావించాడతను అగ్నికి కోపం రాకుండా ఉండాలనుకున్నాడు. అగ్నికి ప్రార్థించాడు. అలాగే వర్షం అవసరం అని తెలిసికున్నాడు. వర్షాన్ని ప్రార్థించాడు. సూర్యచంద్రాదుల మనిషి మనుగడకు అవసరం అనుకున్నాడు. వారిని పూజించారు. మనిషి వాటికి ఆకారాలు కల్పించలేదు.
 తల్లిని మించిన ధైవం లేదనుకున్న మనిషి, తల్లిని దైవం చేశాడు. ఆమెను ఆదిశక్తిగా చేశాడు.
 ఆ తరువాత తండ్రిని దేవుడిలా భావించాడు. ఆనాటి మనిషి నాగరికతనుబట్టి శివుణ్ణి సృష్టించాడు. శివుడు గుట్టలు మీద ఉంటాడు. తోలు కట్టుకుంటాడు. పాములు మెడలో వేసుకుంటాడు. మూడో కంటితో ప్రపంచాన్ని నాశనం చేయగలడు.
 అది మనిషి భయానికి లొంగిన కాలం. భయపడి పనులు చేసినకాలం. కాబట్టి శివుణ్ణి భయంకరంగా తయారుచేశారు. ఆది శక్తిచే శివునికీ సమన్వయం కుదర్చడానికి ఆదిశక్తిని శివుని భార్యగా చేశారు.
 మనిషి నాగరికత వృద్ధిచెందింది. అప్పుడు నారాయణుడు వచ్చాడు. అంతలో నాగరకుడు పట్టుబట్ట కడ్తాడు. పాముపై పండుతాడు. పాలసంద్రంలో ఉంటాడు. లక్ష్మిని భార్యగా చేసుకుంటాడు. అతడు సంపన్నుడు. సంపన్నుడు ఉపాయంతో లొంగదీస్తాడు. ఎత్తులూ, యుక్తులూ చేయగలడు.
 రామాయణ కాలాన్ని చూస్తే ఇంకా ప్రకృతి శక్తులనే ఆరాధిస్తున్నట్లు అనిపిస్తుంది. ఎక్కడా ఒక సాకారం అయిన దైవం కనిపించదు. ఉపవాసాలమీదా వ్రతాలమీదా, నమ్మకాలున్నట్లు కనిపిస్తుంది. రాముడు ఉపవాసం చేస్తాడు. కౌసల్య ఉపవాసాలూ, వ్రతాలూ చేస్తుంది.
 సీత గంగకు మొక్కటం ఇందుకు బలమైన నిదర్సనం.
 చిత్రకూటం:
 సీతా, రామలక్ష్మణులు నావలో దక్షిణ దిశకు చేరారు. నావ దిగారు. నడక సాగించారు. ముందు లక్ష్మణుడు వెనుక సీత, ఆ వెనుక రాముడు నడక సాగించారు. అలా కొంత దూరం నడిచారు. సాయంకాలం అయింది. రామలక్ష్మణులు మనుబోతును, దుప్పిని, ఇర్రిని వేటాడి తెచ్చారు. దాని మాంసం సిద్ధం చేసుకున్నారు. ఆ రాత్రికి ఒక చెట్టు క్రింద పడుకున్నారు.
 తెల్లవారింది. మళ్లీ నడక సాగించారు. సాయంకాలానికి గంగా యమునల సంగమం చేరుకున్నారు. అక్కడ భరద్వాజుని ఆశ్రమం ఉంది. వారు మహర్షిని దర్శించుకున్నారు. రాముడు, భరద్వాజునికి తన కథంతా చెప్పాడు. ఆ రాత్రికి కందమూలాలు తిన్నారు. ఆ రోజు అక్కడ గడిపారు.
 తెల్లవారి భరద్వాజుడు రామునితో ఇది గంగా, యమునల సంగమ స్థలం. మీరు ఇక్కడే ఉండడం మంచిది అన్నాడు.
 అందుకు రాముడు "ఇక్కడికి జానపదాలు దగ్గరలో ఉన్నాయి. జనం వచ్చి పోతుంటారు. ఇక్కడ ఉండడం నాకు ఇష్టంలేదు. ఏకాంత ప్రదేశంలో ఆశ్రమం నిర్మించుకొని ఉండాలని ఉంది" అన్నాడు. అయితే చిత్రకూటం అందుకు అనువైన ప్రదేశమని చెప్పాడు భరద్వాజుడు. అక్కడికి వెళ్లాల్సిన దోవకూడా చెప్పాడు.
 సీతారామలక్ష్మణులు చిత్రకూటానికి బయలుదేరారు. కొంతదూరం నడిచారు. వారికి యమున అడ్డం వచ్చింది. ఒక తెప్ప కట్టుకున్నారు. నదిని దాటారు. అక్కడ వారికి ఒక పెద్ద మర్రిచెట్టు కనిపించింది. సీత మర్రిచెట్టుకు నమస్కరించింది. "మేము ముగ్గురం మళ్లీ కౌసల్యనూ, సుమిత్రనూ కలుసుకునేటట్లు అనుగ్రహించు" అని మొక్కింది. మళ్లీ నడక సాగించారు. కొంతదూరం వెళ్లారు. చీకటిపడింది. అక్కడ పడుకున్నారు.

 ramudu adhi vinnadu. guhuni sneham chuuchaadu. athani kallu chemmagillaayi. "mitrama! neevu kaalinadakana vachaavu. goppasneham kanabarachavu. antechaalu. neevu teppinchina saamaagrini chuuchaanu. kaani nenu vaatini sweekarinchalenu. vanavasam chestunnanu. kandamulale tintaanu. ee gurraalu maa tandri ayina dasarathudivi. vaatiki kaavalasinadi sweekaristaanu" annadu.
 ramuni aagna meraku guhudu gurraalaku metha veyinchaadu. antalo saayankaalam ayindi. ramudu sandhya muginchukunnadu. lakshmanudu gangajalam tecchaadu. avi maatram puchukunnadu. aa raatriki ramuniki adhe aahaaram.
 ramudu, seetha neelameeda padukunnaru.
 lakshmanudu guhuni daggara kuurchunnaadu. ramuni gunaganaalanu vivarinchaadu. ayodhyalooni dukkhanni varninchaadu. guhudu dukkhamto kanneeru kaarchaadu. muchatlone tellavaarindi.
 guhudu ganga daatadaaniki erpaatlu cheshaadu. gatti padavanu erpatuchesadu. tedlu vesevallanu balamaina vaallanu niyaminchaadu.
 ramudu gangadaatadaaniki sidhdhapadutunnaadu. soothudu vachaadu. chetulu jodinchaadu. "neevu laeni ayodhyalo undalenu. neethopaatu adavulaku vastaanu. kaadante agnilo dookutaanu" annadu.
 ramudu sumantruni vaarinchaadu. "nee bhakti neeku teliyanidikaadu. aina neevu ayodhyaku vellaali. memu adavulaku vellina vishayam teliyakunte kaikaku manassaanti undadu. natandri satyavaaditvam niroopinchabadadu. maa tandriki, tallulu kausalyaku, sumitraku mem adavulaku vellinanduku dukkinchavaddani cheppu. mem kshemangaa ayodhyaku tirigi vastaamani cheppu. bharatuni teesukonivacchi pattankattu. neevu raju vishayamlo ela pravartistavo tallula vishayamlo kuudaa alaage pravartinchavalasindani naa maatagaa bharatuniki cheppu"
 ventrukalu jadalukattinchukovadani ramudu marripaalu temmannadu. guhudu tecchaadu. ramalakshmanulu aa paalatho ventrukalu jadalu kattinchukunnaru. jataavalkaladhaarulaina ramalakshmanulu rushullah kanipinchaaru. 
 lakshmanudu seetanu jaagrattagaa padava ekkinchaadu. lakshmanudu ekkaadu. taruvaata ramudu ekkaadu. ramudu maatram japinchaadu. aasamanam cheshaadu. gangaku namaskarinchaadu. seetha, lakshmanulu kuudaa gangaku dandam pettaaru.
 vaaru sumantrunivadda, guhunivadda selavu teesukunnaru. naava kadilindi. nadimadhyaku cherindi. seetha gangaku namaskarinchindi. "devi! memu malli ayodhyaku tirigi vachim taruvaata neeku veyibaanala kallu, maamsamtho kuudina annam samarpistaamani mokkindi.
 seetha gangaku mokkindi. naaraayanuniki mokkaledu. sivuniki mokkaledu. adhi daivaanni gurinchina okaroopam erpadanikalam, daivaanni gurinchina roopaalu kuudaa maanavuni naagarikata parinaamaala meeda aadhaarapadi untaayi.
 aadimaanavuniki aggi kanipinchindi. adhi kaalaanni dahinchivestunnadi. daanni oka saktigaa bhaavinchaadatanu agniki kopam rakunda undaalanukunnaadu. agniki praarthinchaadu. alaage varsham avasaram ani telisikunnadu. varshaanni praarthinchaadu. suuryachandraadula manishi manugadaku avasaram anukunnadu. vaarini poojinchaaru. manishi vaatiki aakaaraalu kalpinchaledu.
 tallini minchina dhaivam ledanukunna manishi, tallini daivam cheshaadu. aamenu aadisaktigaa cheshaadu.
 aa taruvaata tandrini devudila bhaavinchaadu. aanaati manishi nagarikatanubatti sivunni srushtinchaadu. shivudu guttalu meeda untaadu. tholu kattukuntaadu. paamulu medalo vesukuntaadu. moodo kantitho prapanchaanni naasanam cheyagaladu.
 adhi manishi bhayaniki longina kaalam. bhayapadi panulu chesinakalam. kabatti sivunni bhayankaramgaa tayaarucheesaaru. aadi saktiche shivunikee samanvayam kudarchadaaniki aadisaktini shivuni bharyaga chesaru.
 manishi naagarikata vruddhichendindi. appudu narayanudu vachaadu. antalo nagarakudu pattubatta kadtaadu. paamupai pandutaadu. paalasandramlo untaadu. lakshmini bharyaga chesukuntadu. atadu sampannudu. sampannudu upaayamtho longadeestaadu. ettuluu, yuktuluu cheyagaladu.
 ramayana kaalaanni chuste inka prakruti saktulane aaraadhistunnatlu anipistundi. ekkada oka saakaaram ayina daivam kanipinchadu. upavasalamida vrataalameedaa, nammakaalunnatlu kanipistundi. ramudu upavasam chestaadu. kausalya upavaasaaluu, vrataaluu chestundi.
 seetha gangaku mokkatam induku balamaina nidarsanam.
 chitrakuutam:
 seetaa, ramalakshmanulu naavalo dakshina disaku cheraaru. naava digaaru. nadaka saaginchaaru. mundu lakshmanudu venuka seetha, aa venuka ramudu nadaka saaginchaaru. alaa kontha dooram nadichaaru. saayankaalam ayindi. ramalakshmanulu manubotunu, duppini, irrini vetadi tecchaaru. daani maamsam siddham chesukunnaru. aa raatriki oka chettu krinda padukunnaru.
 tellavaarindi. malli nadaka saaginchaaru. saayamkaalaaniki gangaa yamunala sangamam cherukunnaru. akkada bharadvaajuni aashramam undi. vaaru maharshini darsinchukunnaaru. ramudu, bharadvaajuniki tana kathantaa cheppaadu. aa raatriki kandamuulaalu tinnaru. aa roju akkada gadiparu.
 tellavaari bharadvajudu ramunitho idhi gangaa, yamunala sangama sthalam. meeru ikkade undadam manchidi annadu.
 anduku ramudu "ikkadiki jaanapadaalu daggaralo unnaayi. janam vachi pothuntaaru. ikkada undadam naaku ishtamledu. ekanta pradesamlo aashramam nirminchukoni undaalani undi" annadu. ayithe chitrakuutam anduku anuvaina pradesamani cheppaadu bharadvajudu. akkadiki vellaalsina dovakuda cheppaadu.
 seetaaraamalakshmanulu chitrakuutaaniki bayaluderaaru. kontaduram nadichaaru. vaariki yamuna addam vachindi. oka teppa kattukunnaru. nadini daataaru. akkada vaariki oka pedda marrichettu kanipinchindi. seetha marrichettuku namaskarinchindi. "memu mugguram malli kausalyanuu, sumitranuu kalusukunetatlu anugrahinchu" ani mokkindi. malli nadaka saaginchaaru. kontaduram vellaaru. cheekatipadindi. akkada padukunnaru.