
సమకాలీన సాహిత్య గ్రంథాలు రుద్రమ మరణాన్ని ఎందుకు పేర్కొనలేదంటే... రుద్రమ అప్పటికి 82 సంవత్సరాలు పైబడిన వృద్ధ స్త్రీ అని. అందునా వృద్ధురాలిని అంబదేవుడు చంపటం వీరత్వంగా కాక ఆనాటికి పేరుబడసిన మహాతల్లిని చంపిన నీచత్వంగా భావించటమే. అది వీరత్వంగా అంబదేవుడు తన శాసనాలల్లో ప్రకటించుకునే లోపే అతన్ని ప్రతాపరుద్రుడు చంపాడు.రుద్రమ యుద్ధంలోనే మరణించిందా?’ అనే శీర్షికతో ఆంధ్రజ్యోతిలో జూన్ 18న డాక్టర్ ముప్పాళ్ల హనుమంతరావు రాసిన వ్యాసంలో– పరబ్రహ్మశాస్త్రి రాసినట్లు రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289లో అంబదేవుడనే సామంతునితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించలేదని, కాబట్టే సమకాలీన శాసనాలు, సాహిత్య గ్రంథాలు ఆ విషయాన్ని పేర్కొనలేదని ఆయన తెలిపారు. పరబ్రహ్మశాస్త్రి కంటే ముందుకాలపు చరిత్రకారులు భావించినట్లుగా రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1295 లో సహజ మరణం చెందిందని తెలుగువారి చరిత్రను మళ్ళీ సవరించుకోవాలని ఆయన సూచించారు. హనుమంతరావు కొత్త సందేహాలకు శాస్త్రీయమైన శాసనాధారిత సమాధానాలు ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ హిస్టారికల్ రీసెర్చ్, బెంగళూరు కేంద్రం వారు 2011లో ప్రచురించిన ‘ఇన్స్క్రిప్షన్స్ ఆఫ్ కాకతీయాస్ ఆఫ్ వరంగల్’ అనే గ్రంథం పుటలు 480–547లో లభిస్తాయి.రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289లో చనిపోయింది కాబట్టి చందుపట్ల శాసనంతో పాటు మరో 7శాసనాలు ఆమెకు శివలోకంలో పుణ్యం, ధర్మం కలగాలని ఆమె సామంతులు, అధికారులు ఆయా ఆలయాలకు/దేవుళ్ళకు దానాలు చేసిన వివరాలు క్లుప్తంగా రాస్తాను. రుద్రమదేవి మరణాన్ని ధ్రువీకరించే/సూచించే వివరాలున్న శాసనాలు:– 1289 నవంబర్ 25న నల్గొండ జిల్లా చందుపట్ల శాసనంలో ‘రుద్రమ మహాదేవి శివలోకానికి విచ్చేస్తేని.. శివలోక ప్రాప్తిగాను’; 1289లో నల్గొండ జిల్లా సర్వేల్ శాసనంలో ‘రుద్రదేవ మహారాజులకు పున్నెముసేసి’; 28–11–1289లో గుంటూరు జిల్లా ఈపూరు శాసనంలో ‘రుద్ర దేవ మహారాజులకు ధర్మార్థముగా’; 11–8–1291 కృష్ణా జిల్లా గుడిమెట్ట శాసనంలో రుద్రదేవ మహారాజులు’; ధనువు, సంక్రాంతినాడు గుంటూరు జిల్లా లామ్ శాసనంలో ‘రుద్రదేవ మహారాజులకు ధర్మువుగా’; నల్గొండ జిల్లా పానగల్ (ఛాయా సోమేశ్వరం గోడపై) శాసనంలో ‘రుద్రదేవ మహారాజునకు పుణ్యముగాను’; 7–6–1294లో నెల్లూరు జిల్లా వేంపాడు శాసనంలో ‘రుద్రదేవ మహారాజులకు అభివృద్ధిగాను’ ఇవి.పైన పేర్కొన్న శాసనాల్లో కనిపించే ‘రుద్రదేవ మహారాజు’ అంటే రుద్రమదేవియే. ఆమెను ఎక్కువ శాసనాల్లో మహారాజు అనే సంబోధించారు. నిజానికి ‘మహారాజు’ అని పిలువబడిన తొలి కాకతీయ రాజు/రాణి ఆమెనే. రాజులు బతికి ఉన్నప్పుడు కూడా వారికి ‘పుణ్యముగాను’ అంటూ వారి సామంతులు, అధికారులు దానాలు చేసే సాంప్రదాయం ఉండేది. కాబట్టి పై శాసనాల్లో పుణ్యముగాను, ధర్మార్థముగా, ధర్మువుగా అనే పదాలను పేర్కొనేవాటిని రుద్రమదేవి బతికి ఉన్నప్పుడే వేయించిన శాసనాలుగా భావించినా చందుపట్ల శాసనంలో ‘శివలోకానికి విచ్చేస్తేని’ ‘శివలోక ప్రాప్తిగాను’ అనే మాటలు ఉన్నవికాబట్టి అవి రుద్రమదేవి మరణాన్నే సూచిస్తాయని ఎవరికైనా అర్థమవుతుంది. ఆ శాసనం పేర్కొన్న శక సంవత్సరం ‘విరోధి’ క్రీ.శ. 1289లోనే వచ్చింది. కాబట్టి రుద్రమ ఆ సంవత్సరంలో చనిపోయిందని చెప్పడానికి అభ్యంతరముండదు. ఇక వేంపాడు శాసనంలో ‘రుద్రదేవ మహారాజులకు అభివృద్ధిగాను’ అని పేర్కొన్న వాక్యంలో కనిపించే రుద్రదేవ మహారాజు అంటే కాకతీయ చివరి రాజు (రుద్రమ వారసుడు/మనుమడు) ప్రతాపరుద్రుడే. ఆయనను చాలా శాసనాలు షార్ట్కట్గా రుద్రదేవుడని, రుద్రుడని, కుమార రుద్రుడని, కుమార ప్రతాపుడని పలు రకాలుగా పేర్కొన్నాయి. కాబట్టి క్రీ.శ. 1289 నుంచి రుద్రదేవ మహారాజును పేర్కొన్న శాసనాలు ప్రతాపరుద్రునికి పుణ్యముగా/ధర్మర్థముగా వేయించినవి కూడా కావచ్చు. ఇలాంటి సందిగ్ధత లేకుండా ‘రుద్రమ మహాదేవి శివలోక ప్రాప్తి’ని (మరణాన్ని) స్పష్టంగా పేర్కొనే ఒకే ఒక్క శాసనం చందుపట్ల శాసనం. దానికంటే ఏడెనిమిది నెలల ముందే వేయబడిన పాలకవీడు శాసనం ప్రతాపరుద్ర మహారాజును పేర్కొన్నప్పటికీ అది పేర్కొన్న సూర్య గ్రహణం అదే పేర్కొన్నట్లు మార్గశిర మాసంలో కాకుండా కార్తీక మాసంలో రావడంతో చరిత్రకారులు ఆ శాసన కాలానికే (క్రీ.శ.1289 ఏప్రిల్ 8న) రుద్రమ చనిపోయిందని రాయడానికి సాహసించలేదు. అట్లాగే క్రీ.శ. 1289 సెప్టెంబర్ 16న వేయించిన ఖండవల్లి శాసనం ప్రతాపరుద్రుని వంశ చరిత్రను వర్ణించినా, క్రీ.శ. 1290 ఫిబ్రవరి 29న వేయబడిన ఉత్తరేశ్వర శాసనం ‘ప్రతాపరుద్ర మహారాజు’ను పేర్కొన్నా అవి పేర్కొన్న సూర్యగ్రహణం, చంద్రగ్రహణం తేదీల విషయంలో సందేహాలు తలెత్తి భారతి మాస పత్రికలో అయిదారు దశాబ్దాలుగా వాదోపవాదాలు ప్రచురించబడినా రుద్రమ మరణాన్ని, ప్రతాపరుద్రుని పట్టాబిషేకాన్ని స్పష్టంగా నిర్ధారించలేకపోయారు. ఈ విషయంలో చందుపట్ల శాసనం తరువాత స్పష్టత నిచ్చింది గత సంవత్సరం నేను వెలుగులోకి తెచ్చిన ‘మేడి మల్కల్’ శాసనమే అది క్రీ.శ. 1290 ఫిబ్రవరి 11 నాటికి ప్రతాప రుద్రుడు మహారాజు అని, అంటే అంతక్రితమే చందుపట్ల శాసనం రుద్రమ క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందని ధ్రువీకరించింది. ఇక ఇప్పుడు రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289 తర్వాత రాజ్యం చేయలేదని ప్రతాపరుద్రుడు మాత్రమే మహారాజుగా ప్రస్తావించబడ్డాడని తెలిపే దాన శాసనాలను చూద్దాం.ప్రతాప రుద్రుడినే రాజుగా కీర్తించే వివరాలు తెలిపే శాసనాలు: 16–9–1289లో పశ్చిమగోదావరి ఖండవల్లి శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రుని వంశ చరిత్ర’; 11–2–1290లో నాగర్కర్నూల్ జిల్లా మేడిమల్కల్ శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్ర మహారాజు’; 25–2–1290లో ఉత్తరేశ్వర శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్ర మహారాజు’; 21–3–1290లో నల్గొండ జిల్లా మట్టంపల్లి శాసనంలో ‘ప్రతాప రుద్ర మహారాజు’; 16–5–1290లో నల్గొండజిల్లా పానుగల్లు శాసనంలో ‘కుమార రుద్రదేవ మహారాజులు, పృథ్వీరాజ్యంబు సేయుచుండంగాను’; 5–9–1290లో పేరూరు శాసనంలో ‘రుద్రకుమారుడు పృథ్వీ రాజ్యం సేయు చుండంగాను’; 19–10–1290లో పాతర్లపాడు శాసనంలో ‘కుమార రుద్రదేవ మహారాజులు పృథ్వీ రాజ్యం చేయుచుండంగాను’; 7–11–1291లో గుంటూరు జిల్ల్లా జూలకల్లు శాసనంలో ‘కుమార రుద్రదేవ మహారాజులకు పుణ్యముగాను’; 27–11–1292లో నెల్లూరు జిల్లా భీమవరంలో ‘ప్రతాపరుద్ర మహారాజులకు బుణ్యముగాను’; 21–1–1292లో గుంటూరు జిల్లా తేరాల శాసనంలో ‘కుమార రుద్రదేవ మహారాజులు’; 20–3–1292 కృష్ణా జిల్లా పెద్ద కల్లేపల్లి శాసనంలో ‘కుమార రుద్రదేవ మహారాజులు పృథ్వీ రాజ్యము సేయంగాను’; 23–3–1292లో నల్గొండ జిల్లా ఇంక్రియాల్ శాసనంలో ‘ప్రతాప రుద్రదేవ మహారాజులు ఓరుగంట సుఖలీలా వినోదంబులం బ్రిథ్వీ రాజ్యంబు సేయు చుండంగాను; 21–౪–1292లో గుంటూరు జిల్లా పిన్నలి శాసనంలో ‘ప్రతాప రుద్రదేవ మహారాజులు ఓరుగల్లు నిజ రాజధానిగాను సుఖసంకథా వినోదంబులం బ్రిథ్వీ రాజ్యంబు సేయుచుండంగాను’; 10–3–1293లో ప్రకాశం జిల్లా కండ్లకుంట శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రదేవ మహారాజులు సుఖ సంఖథా వినోదంబుల రాజ్యము సేయుచుండంగాను’; 10–3–1293లో ప్రకాశం జిల్లా రావినూతల శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రదేవ మహారాజులు సుఖ సంఖథా వినోదంబుల రాజ్యము సేయుచుండంగాను’; 9–9–1293లో గుంటూరు జిల్లా గోరవెంకపల్లి శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్ర వంశ చరిత్ర’; 9–6–1294లో నల్గొండ జిల్లా కూరెళ్ళ శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రుని రాజ్యం’; 3–3–1295లో ప్రకాశం జిల్లా త్రిపురాంతకం శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రదేవ మహారాజ సామ్రాజ్యం’; 18–7–1295 లో నల్గొండ జిల్లా ఆలుగడప శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రదేవ మహారాజులు పృథ్వీ రాజ్యంబు సేయుచుండంగా’... ఇలా ఈ శాసనాలన్నీ స్పష్టంగా ప్రతాపరుద్రున్నే మహారాజుగా పేర్కొన్నాయి. రుద్రమ దేవిని, ఆమె రాజ్యాన్ని (రాజరికాన్ని) స్త్రీగా గాని, పురుషుడుగా గాని పాలించినట్లు ప్రస్తావించలేదు. అంటే సమకాలీన శాసనాలు రుద్రమదేవి పాలనను క్రీ.శ. 1289 తర్వాత పేర్కొనలేదని స్పష్టమైంది కదా!ఇక సమకాలీన సాహిత్య గ్రంథాలు –– ముప్పాళ్ళ ప్రస్తావించిన మార్కొపోలో యాత్రా గ్రంథం, క్రీడాభిరామం, ఏకామ్రనాథుని ప్రతాప చరిత్ర, హేమాద్రి వ్రత ఖండం –– రుద్రమ మరణాన్ని ఎందుకు పేర్కొనలేదంటే... రుద్రమ అప్పటికి 82 సంవత్సరాలు పైబడిన వృద్ధ స్త్రీ అని. అందునా వృద్ధురాలిని అంబదేవుడు చంపటం వీరత్వంగా కాక ఆనాటికి పేరుబడసిన మహాతల్లిని చంపిన నీచత్వంగా భావించటమే. అది వీరత్వంగా అంబదేవుడు తన శాసనాలల్లో ప్రకటించుకునే లోపే అతన్ని ప్రతాపరుద్రుడు చంపాడు. పైగా, రుద్రమదేవిని గణపతి దేవుని కూతురిగా కాక తప్పుగా భార్య అని పేర్కొన్న మార్కొపోలో యాత్రా కథనం, ఏకామ్రనాథుని ప్రతాప చరిత్రలను ముప్పాళ్ల ప్రామాణికంగా తీసుకోవడం సబబు కాదు.పరబ్రహ్మ శాస్త్రిని ముప్పాళ్ల ఒక్కసారే కలిశారట. నాకు ఆయనతో 2006 నుంచి పదేళ్ల అనుబంధం ఉంది. అయినాశాస్త్రి వాదనను నేను గుడ్డిగా కాకుండా 30 శాసనాల వివరాలను ఇచ్చాను. వాటిల్లో ఏది అబద్ధమైనా తదుపరి చర్చలకు, మార్పు చేర్పులకు సిద్ధమే. లేదంటే ఇప్పటికి చరిత్ర పుస్తకాల్లో రాసినట్లు చందుపట్ల శాసనం ప్రకారం రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289లోనే మరణించిందనేదే చారిత్రక సత్యం అని తెలుగువారందరూ అంగీకరించాలి.డాక్టర్ ద్యావనపల్లి సత్యనారాయణరుద్రమ యుద్ధంలోనే మరణించిందా?’ అనే శీర్షికతో ఆంధ్రజ్యోతిలో జూన్ 18న డాక్టర్ ముప్పాళ్ల హనుమంతరావు రాసిన వ్యాసంలో– పరబ్రహ్మశాస్త్రి రాసినట్లు రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289లో అంబదేవుడనే సామంతునితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించలేదని, కాబట్టే సమకాలీన శాసనాలు, సాహిత్య గ్రంథాలు ఆ విషయాన్ని పేర్కొనలేదని ఆయన తెలిపారు. పరబ్రహ్మశాస్త్రి కంటే ముందుకాలపు చరిత్రకారులు భావించినట్లుగా రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1295 లో సహజ మరణం చెందిందని తెలుగువారి చరిత్రను మళ్ళీ సవరించుకోవాలని ఆయన సూచించారు. హనుమంతరావు కొత్త సందేహాలకు శాస్త్రీయమైన శాసనాధారిత సమాధానాలు ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ హిస్టారికల్ రీసెర్చ్, బెంగళూరు కేంద్రం వారు 2011లో ప్రచురించిన ‘ఇన్స్క్రిప్షన్స్ ఆఫ్ కాకతీయాస్ ఆఫ్ వరంగల్’ అనే గ్రంథం పుటలు 480–547లో లభిస్తాయి.రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289లో చనిపోయింది కాబట్టి చందుపట్ల శాసనంతో పాటు మరో 7శాసనాలు ఆమెకు శివలోకంలో పుణ్యం, ధర్మం కలగాలని ఆమె సామంతులు, అధికారులు ఆయా ఆలయాలకు/దేవుళ్ళకు దానాలు చేసిన వివరాలు క్లుప్తంగా రాస్తాను. రుద్రమదేవి మరణాన్ని ధ్రువీకరించే/సూచించే వివరాలున్న శాసనాలు:– 1289 నవంబర్ 25న నల్గొండ జిల్లా చందుపట్ల శాసనంలో ‘రుద్రమ మహాదేవి శివలోకానికి విచ్చేస్తేని.. శివలోక ప్రాప్తిగాను’; 1289లో నల్గొండ జిల్లా సర్వేల్ శాసనంలో ‘రుద్రదేవ మహారాజులకు పున్నెముసేసి’; 28–11–1289లో గుంటూరు జిల్లా ఈపూరు శాసనంలో ‘రుద్ర దేవ మహారాజులకు ధర్మార్థముగా’; 11–8–1291 కృష్ణా జిల్లా గుడిమెట్ట శాసనంలో రుద్రదేవ మహారాజులు’; ధనువు, సంక్రాంతినాడు గుంటూరు జిల్లా లామ్ శాసనంలో ‘రుద్రదేవ మహారాజులకు ధర్మువుగా’; నల్గొండ జిల్లా పానగల్ (ఛాయా సోమేశ్వరం గోడపై) శాసనంలో ‘రుద్రదేవ మహారాజునకు పుణ్యముగాను’; 7–6–1294లో నెల్లూరు జిల్లా వేంపాడు శాసనంలో ‘రుద్రదేవ మహారాజులకు అభివృద్ధిగాను’ ఇవి.పైన పేర్కొన్న శాసనాల్లో కనిపించే ‘రుద్రదేవ మహారాజు’ అంటే రుద్రమదేవియే. ఆమెను ఎక్కువ శాసనాల్లో మహారాజు అనే సంబోధించారు. నిజానికి ‘మహారాజు’ అని పిలువబడిన తొలి కాకతీయ రాజు/రాణి ఆమెనే. రాజులు బతికి ఉన్నప్పుడు కూడా వారికి ‘పుణ్యముగాను’ అంటూ వారి సామంతులు, అధికారులు దానాలు చేసే సాంప్రదాయం ఉండేది. కాబట్టి పై శాసనాల్లో పుణ్యముగాను, ధర్మార్థముగా, ధర్మువుగా అనే పదాలను పేర్కొనేవాటిని రుద్రమదేవి బతికి ఉన్నప్పుడే వేయించిన శాసనాలుగా భావించినా చందుపట్ల శాసనంలో ‘శివలోకానికి విచ్చేస్తేని’ ‘శివలోక ప్రాప్తిగాను’ అనే మాటలు ఉన్నవికాబట్టి అవి రుద్రమదేవి మరణాన్నే సూచిస్తాయని ఎవరికైనా అర్థమవుతుంది. ఆ శాసనం పేర్కొన్న శక సంవత్సరం ‘విరోధి’ క్రీ.శ. 1289లోనే వచ్చింది. కాబట్టి రుద్రమ ఆ సంవత్సరంలో చనిపోయిందని చెప్పడానికి అభ్యంతరముండదు. ఇక వేంపాడు శాసనంలో ‘రుద్రదేవ మహారాజులకు అభివృద్ధిగాను’ అని పేర్కొన్న వాక్యంలో కనిపించే రుద్రదేవ మహారాజు అంటే కాకతీయ చివరి రాజు (రుద్రమ వారసుడు/మనుమడు) ప్రతాపరుద్రుడే. ఆయనను చాలా శాసనాలు షార్ట్కట్గా రుద్రదేవుడని, రుద్రుడని, కుమార రుద్రుడని, కుమార ప్రతాపుడని పలు రకాలుగా పేర్కొన్నాయి. కాబట్టి క్రీ.శ. 1289 నుంచి రుద్రదేవ మహారాజును పేర్కొన్న శాసనాలు ప్రతాపరుద్రునికి పుణ్యముగా/ధర్మర్థముగా వేయించినవి కూడా కావచ్చు. ఇలాంటి సందిగ్ధత లేకుండా ‘రుద్రమ మహాదేవి శివలోక ప్రాప్తి’ని (మరణాన్ని) స్పష్టంగా పేర్కొనే ఒకే ఒక్క శాసనం చందుపట్ల శాసనం. దానికంటే ఏడెనిమిది నెలల ముందే వేయబడిన పాలకవీడు శాసనం ప్రతాపరుద్ర మహారాజును పేర్కొన్నప్పటికీ అది పేర్కొన్న సూర్య గ్రహణం అదే పేర్కొన్నట్లు మార్గశిర మాసంలో కాకుండా కార్తీక మాసంలో రావడంతో చరిత్రకారులు ఆ శాసన కాలానికే (క్రీ.శ.1289 ఏప్రిల్ 8న) రుద్రమ చనిపోయిందని రాయడానికి సాహసించలేదు. అట్లాగే క్రీ.శ. 1289 సెప్టెంబర్ 16న వేయించిన ఖండవల్లి శాసనం ప్రతాపరుద్రుని వంశ చరిత్రను వర్ణించినా, క్రీ.శ. 1290 ఫిబ్రవరి 29న వేయబడిన ఉత్తరేశ్వర శాసనం ‘ప్రతాపరుద్ర మహారాజు’ను పేర్కొన్నా అవి పేర్కొన్న సూర్యగ్రహణం, చంద్రగ్రహణం తేదీల విషయంలో సందేహాలు తలెత్తి భారతి మాస పత్రికలో అయిదారు దశాబ్దాలుగా వాదోపవాదాలు ప్రచురించబడినా రుద్రమ మరణాన్ని, ప్రతాపరుద్రుని పట్టాబిషేకాన్ని స్పష్టంగా నిర్ధారించలేకపోయారు. ఈ విషయంలో చందుపట్ల శాసనం తరువాత స్పష్టత నిచ్చింది గత సంవత్సరం నేను వెలుగులోకి తెచ్చిన ‘మేడి మల్కల్’ శాసనమే అది క్రీ.శ. 1290 ఫిబ్రవరి 11 నాటికి ప్రతాప రుద్రుడు మహారాజు అని, అంటే అంతక్రితమే చందుపట్ల శాసనం రుద్రమ క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందని ధ్రువీకరించింది. ఇక ఇప్పుడు రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289 తర్వాత రాజ్యం చేయలేదని ప్రతాపరుద్రుడు మాత్రమే మహారాజుగా ప్రస్తావించబడ్డాడని తెలిపే దాన శాసనాలను చూద్దాం.ప్రతాప రుద్రుడినే రాజుగా కీర్తించే వివరాలు తెలిపే శాసనాలు: 16–9–1289లో పశ్చిమగోదావరి ఖండవల్లి శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రుని వంశ చరిత్ర’; 11–2–1290లో నాగర్కర్నూల్ జిల్లా మేడిమల్కల్ శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్ర మహారాజు’; 25–2–1290లో ఉత్తరేశ్వర శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్ర మహారాజు’; 21–3–1290లో నల్గొండ జిల్లా మట్టంపల్లి శాసనంలో ‘ప్రతాప రుద్ర మహారాజు’; 16–5–1290లో నల్గొండజిల్లా పానుగల్లు శాసనంలో ‘కుమార రుద్రదేవ మహారాజులు, పృథ్వీరాజ్యంబు సేయుచుండంగాను’; 5–9–1290లో పేరూరు శాసనంలో ‘రుద్రకుమారుడు పృథ్వీ రాజ్యం సేయు చుండంగాను’; 19–10–1290లో పాతర్లపాడు శాసనంలో ‘కుమార రుద్రదేవ మహారాజులు పృథ్వీ రాజ్యం చేయుచుండంగాను’; 7–11–1291లో గుంటూరు జిల్ల్లా జూలకల్లు శాసనంలో ‘కుమార రుద్రదేవ మహారాజులకు పుణ్యముగాను’; 27–11–1292లో నెల్లూరు జిల్లా భీమవరంలో ‘ప్రతాపరుద్ర మహారాజులకు బుణ్యముగాను’; 21–1–1292లో గుంటూరు జిల్లా తేరాల శాసనంలో ‘కుమార రుద్రదేవ మహారాజులు’; 20–3–1292 కృష్ణా జిల్లా పెద్ద కల్లేపల్లి శాసనంలో ‘కుమార రుద్రదేవ మహారాజులు పృథ్వీ రాజ్యము సేయంగాను’; 23–3–1292లో నల్గొండ జిల్లా ఇంక్రియాల్ శాసనంలో ‘ప్రతాప రుద్రదేవ మహారాజులు ఓరుగంట సుఖలీలా వినోదంబులం బ్రిథ్వీ రాజ్యంబు సేయు చుండంగాను; 21–౪–1292లో గుంటూరు జిల్లా పిన్నలి శాసనంలో ‘ప్రతాప రుద్రదేవ మహారాజులు ఓరుగల్లు నిజ రాజధానిగాను సుఖసంకథా వినోదంబులం బ్రిథ్వీ రాజ్యంబు సేయుచుండంగాను’; 10–3–1293లో ప్రకాశం జిల్లా కండ్లకుంట శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రదేవ మహారాజులు సుఖ సంఖథా వినోదంబుల రాజ్యము సేయుచుండంగాను’; 10–3–1293లో ప్రకాశం జిల్లా రావినూతల శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రదేవ మహారాజులు సుఖ సంఖథా వినోదంబుల రాజ్యము సేయుచుండంగాను’; 9–9–1293లో గుంటూరు జిల్లా గోరవెంకపల్లి శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్ర వంశ చరిత్ర’; 9–6–1294లో నల్గొండ జిల్లా కూరెళ్ళ శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రుని రాజ్యం’; 3–3–1295లో ప్రకాశం జిల్లా త్రిపురాంతకం శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రదేవ మహారాజ సామ్రాజ్యం’; 18–7–1295 లో నల్గొండ జిల్లా ఆలుగడప శాసనంలో ‘ప్రతాపరుద్రదేవ మహారాజులు పృథ్వీ రాజ్యంబు సేయుచుండంగా’... ఇలా ఈ శాసనాలన్నీ స్పష్టంగా ప్రతాపరుద్రున్నే మహారాజుగా పేర్కొన్నాయి. రుద్రమ దేవిని, ఆమె రాజ్యాన్ని (రాజరికాన్ని) స్త్రీగా గాని, పురుషుడుగా గాని పాలించినట్లు ప్రస్తావించలేదు. అంటే సమకాలీన శాసనాలు రుద్రమదేవి పాలనను క్రీ.శ. 1289 తర్వాత పేర్కొనలేదని స్పష్టమైంది కదా!ఇక సమకాలీన సాహిత్య గ్రంథాలు –– ముప్పాళ్ళ ప్రస్తావించిన మార్కొపోలో యాత్రా గ్రంథం, క్రీడాభిరామం, ఏకామ్రనాథుని ప్రతాప చరిత్ర, హేమాద్రి వ్రత ఖండం –– రుద్రమ మరణాన్ని ఎందుకు పేర్కొనలేదంటే... రుద్రమ అప్పటికి 82 సంవత్సరాలు పైబడిన వృద్ధ స్త్రీ అని. అందునా వృద్ధురాలిని అంబదేవుడు చంపటం వీరత్వంగా కాక ఆనాటికి పేరుబడసిన మహాతల్లిని చంపిన నీచత్వంగా భావించటమే. అది వీరత్వంగా అంబదేవుడు తన శాసనాలల్లో ప్రకటించుకునే లోపే అతన్ని ప్రతాపరుద్రుడు చంపాడు. పైగా, రుద్రమదేవిని గణపతి దేవుని కూతురిగా కాక తప్పుగా భార్య అని పేర్కొన్న మార్కొపోలో యాత్రా కథనం, ఏకామ్రనాథుని ప్రతాప చరిత్రలను ముప్పాళ్ల ప్రామాణికంగా తీసుకోవడం సబబు కాదు.పరబ్రహ్మ శాస్త్రిని ముప్పాళ్ల ఒక్కసారే కలిశారట. నాకు ఆయనతో 2006 నుంచి పదేళ్ల అనుబంధం ఉంది. అయినాశాస్త్రి వాదనను నేను గుడ్డిగా కాకుండా 30 శాసనాల వివరాలను ఇచ్చాను. వాటిల్లో ఏది అబద్ధమైనా తదుపరి చర్చలకు, మార్పు చేర్పులకు సిద్ధమే. లేదంటే ఇప్పటికి చరిత్ర పుస్తకాల్లో రాసినట్లు చందుపట్ల శాసనం ప్రకారం రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289లోనే మరణించిందనేదే చారిత్రక సత్యం అని తెలుగువారందరూ అంగీకరించాలి.డాక్టర్ ద్యావనపల్లి సత్యనారాయణ

samakaaleena saahitya grandhaalu rudrama maranaanni enduku perkonaledante... rudrama appatiki 82 samvatsaraalu paibadina vruddha stree ani. anduna vruddhuraalini ambadevudu champatam veeratvamgaa kaaka aanaatiki perubadasina mahaatallini champina neechatvamgaa bhavinchatame. adhi veeratvamgaa ambadevudu tana saasanaalallo prakatinchukune lope atanni prataaparudrudu champadu.rudrama yuddhamlone maraninchindaa?’ ane sheershikatho aandhrajyotilo joon 18na dactor muppalla hanumantarao raasina vyaasamlo– parabrahmasaastri rasinatlu rudramadevi cree.sha. 1289loo ambadevudane saamantunito jarigina yuddhamlo maraninchaledani, kabatte samakaaleena saasanaalu, saahitya grandhaalu aa vishayaanni perkonaledani aayana telipaaru. parabrahmasaastri kante mundukaalapu charitrakaarulu bhaavinchinatlugaa rudramadevi cree.sha. 1295 loo sahaja maranam chendindani teluguvaari charitranu mallee savarinchukovaalani aayana suuchimchaaru. hanumantarao kotta sandehaalaku saastreeyamaina saasanaadhaarita samaadhaanaalu indian counsil af histarical reserch, bengaluru kendram vaaru 2011loo prachurinchina ‘inscriptions af kakatiyas af varangal’ ane grandham putalu 480–547loo labhistaayi.rudramadevi cree.sha. 1289loo chanipoyindi kabatti chandupatla saasanamto paatu maro 7saasanaalu aameku sivalokamlo punyam, dharmam kalagaalani aame saamantulu, adhikaarulu aayaa aalayaalaku/devullaku daanaalu chesina vivaraalu kluptamgaa raastaanu. rudramadevi maranaanni dhruveekarinche/suchinche vivaraalunna saasanaalu:– 1289 navambar 25na nalgonda jilla chandupatla saasanamlo ‘rudrama mahadevi sivalokaaniki vichesteni.. sivaloka praaptigaanu’; 1289loo nalgonda jilla sarvel saasanamlo ‘rudradeva maharajulaku punnemusesi’; 28–11–1289loo gunturu jilla eepuru saasanamlo ‘rudra deva maharajulaku dharmarthamuga’; 11–8–1291 krishna jilla gudimetta saasanamlo rudradeva maharajulu’; dhanuvu, sankraantinaadu gunturu jilla lam saasanamlo ‘rudradeva maharajulaku dharmuvugaa’; nalgonda jilla panagal (chaya someshwaram godapai) saasanamlo ‘rudradeva maharajunaku punyamugaanu’; 7–6–1294loo nelluru jilla vempaadu saasanamlo ‘rudradeva maharajulaku abhivruddhigaanu’ ivi.paina perkonna saasanaallo kanipinche ‘rudradeva maharaju’ ante rudramadeviye. aamenu ekkuva saasanaallo maharaju ane sambodhinchaaru. nijaaniki ‘maharaju’ ani piluvabadina toli kaakateeya raju/raani aamene. rajulu batiki unnappudu kuudaa vaariki ‘punyamugaanu’ antuu vaari saamantulu, adhikaarulu daanaalu chese saampradaayam undedi. kabatti pai saasanaallo punyamugaanu, dharmarthamuga, dharmuvugaa ane padaalanu perkonevatini rudramadevi batiki unnappude veyinchina saasanaalugaa bhavinchina chandupatla saasanamlo ‘sivalokaaniki vichesteni’ ‘sivaloka praaptigaanu’ ane maatalu unnavikaabatti avi rudramadevi maranaanne suuchistaayani evarikainaa ardhamavutundi. aa saasanam perkonna saka samvatsaram ‘virodhi’ cree.sha. 1289lone vachindi. kabatti rudrama aa samvatsaramlo chanipoyindani cheppadaaniki abhyantaramundadu. ika vempaadu saasanamlo ‘rudradeva maharajulaku abhivruddhigaanu’ ani perkonna vaakyamlo kanipinche rudradeva maharaju ante kaakateeya chivari raju (rudrama vaarasudu/manumadu) prataaparudrude. aayananu chala saasanaalu shartkatga rudradevudani, rudrudani, kumara rudrudani, kumara prataapudani palu rakaluga perkonnayi. kabatti cree.sha. 1289 nunchi rudradeva maharajunu perkonna saasanaalu prataaparudruniki punyamugaa/dharmarthamugaa veyinchinavi kuudaa kaavachhu. ilanti sandigdhata lekunda ‘rudrama mahadevi sivaloka praapti’ni (maranaanni) spashtamgaa perkone oke okka saasanam chandupatla saasanam. daanikante edenimidi nelala munde veyabadina palakaveedu saasanam prataaparudra maharajunu perkonnappatiki adhi perkonna suurya grahanam adhe perkonnatlu margasira maasamlo kakunda kaarteeka maasamlo raavadamtho charitrakaarulu aa saasana kaalaanike (cree.sha.1289 epril 8na) rudrama chanipoyindani raayadaaniki saahasinchaledu. atlage cree.sha. 1289 september 16na veyinchina khandavalli saasanam prataaparudruni vamsa charitranu varninchinaa, cree.sha. 1290 fibravari 29na veyabadina uttareshwara saasanam ‘prataaparudra maharaju’nu perkonna avi perkonna suuryagrahanam, chandragrahanam tedeela vishayamlo sandehaalu taletti bhaarati masa patrikalo ayidaru dasaabdaalugaa vaadopavaadaalu prachurinchabadinaa rudrama maranaanni, prataaparudruni pattaabishekaanni spashtamgaa nirdhaarinchalekapoyaaru. ee vishayamlo chandupatla saasanam taruvaata spashtata nicchindi gatha samvatsaram nenu veluguloki tecchina ‘medi malkal’ sasaname adhi cree.sha. 1290 fibravari 11 naatiki prataapa rudrudu maharaju ani, ante antakritame chandupatla saasanam rudrama cree.sha. 1289loo maraninchindani dhruveekarinchindi. ika ippudu rudramadevi cree.sha. 1289 tarvaata rajyam cheyaledani prataaparudrudu matrame maharajuga prastaavinchabaddaadani telipe daana saasanaalanu chuddam.prataapa rudrudine rajuga keertinche vivaraalu telipe saasanaalu: 16–9–1289loo paschimagodavari khandavalli saasanamlo ‘prataaparudruni vamsa charitra’; 11–2–1290loo nagarkarnool jilla madimalkal saasanamlo ‘prataaparudra maharaju’; 25–2–1290loo uttareshwara saasanamlo ‘prataaparudra maharaju’; 21–3–1290loo nalgonda jilla mattampalli saasanamlo ‘prataapa rudra maharaju’; 16–5–1290loo nalgondajilla paanugallu saasanamlo ‘kumara rudradeva maharajulu, prudhveeraajyambu seyuchundamgaanu’; 5–9–1290loo paeruuru saasanamlo ‘rudrakumarudu pruthvee rajyam seyu chundamgaanu’; 19–10–1290loo paatarlapaadu saasanamlo ‘kumara rudradeva maharajulu pruthvee rajyam cheyuchundamgaanu’; 7–11–1291loo gunturu jilllla joolakallu saasanamlo ‘kumara rudradeva maharajulaku punyamugaanu’; 27–11–1292loo nelluru jilla bheemavaramlo ‘prataaparudra maharajulaku bunyamugaanu’; 21–1–1292loo gunturu jilla teraala saasanamlo ‘kumara rudradeva maharajulu’; 20–3–1292 krishna jilla pedda kallepalli saasanamlo ‘kumara rudradeva maharajulu pruthvee rajyamu seyamgaanu’; 23–3–1292loo nalgonda jilla increal saasanamlo ‘prataapa rudradeva maharajulu oruganta sukhalila vinodambulam brithwey rajyambu seyu chundamgaanu; 21–u–1292loo gunturu jilla pinnali saasanamlo ‘prataapa rudradeva maharajulu orugallu nija raajadhaanigaanu sukhasankatha vinodambulam brithwey rajyambu seyuchundamgaanu’; 10–3–1293loo prakaasam jilla kandlakunta saasanamlo ‘prataaparudradeva maharajulu sukha sankhathaa vinodambula rajyamu seyuchundamgaanu’; 10–3–1293loo prakaasam jilla raavinuutala saasanamlo ‘prataaparudradeva maharajulu sukha sankhathaa vinodambula rajyamu seyuchundamgaanu’; 9–9–1293loo gunturu jilla goravenkapalli saasanamlo ‘prataaparudra vamsa charitra’; 9–6–1294loo nalgonda jilla kuurella saasanamlo ‘prataaparudruni rajyam’; 3–3–1295loo prakaasam jilla tripuraantakam saasanamlo ‘prataaparudradeva maharaja saamraajyam’; 18–7–1295 loo nalgonda jilla aalugadapa saasanamlo ‘prataaparudradeva maharajulu pruthvee rajyambu seyuchundamgaa’... ilaa ee saasanaalannii spashtamgaa prataaparudrunne maharajuga perkonnayi. rudrama devini, aame rajyanni (rajarikanni) streegaa gaani, purushudugaa gaani paalinchinatlu prastaavinchaledu. ante samakaaleena saasanaalu rudramadevi paalananu cree.sha. 1289 tarvaata perkonaledani spashtamaindi kada!ika samakaaleena saahitya grandhaalu –– muppalla prastaavinchina markopolo yatra grandham, kridabhiramam, ekaamranaadhuni prataapa charitra, hemadri vrata khandam –– rudrama maranaanni enduku perkonaledante... rudrama appatiki 82 samvatsaraalu paibadina vruddha stree ani. anduna vruddhuraalini ambadevudu champatam veeratvamgaa kaaka aanaatiki perubadasina mahaatallini champina neechatvamgaa bhavinchatame. adhi veeratvamgaa ambadevudu tana saasanaalallo prakatinchukune lope atanni prataaparudrudu champadu. paiga, rudramadevini ganapati devuni koothurigaa kaaka tappugaa bharya ani perkonna markopolo yatra kathanam, ekaamranaadhuni prataapa charitralanu muppalla praamaanikamgaa teesukovadam sababu kaadu.parabrahma saastrini muppalla okkasare kalisarata. naaku aayanatho 2006 nunchi padella anubandham undi. ayinasastri vaadananu nenu guddiga kakunda 30 saasanaala vivaraalanu ichanu. vaatillo edhi abaddhamainaa tadupari charchalaku, maarpu cherpulaku siddhame. ledante ippatiki charitra pustakaallo rasinatlu chandupatla saasanam prakaaram rudramadevi cree.sha. 1289lone maraninchindanede chaaritraka satyam ani teluguvaarandaruu angeekarinchaali.dactor dyavanapalli satyanaaraayanarudrama yuddhamlone maraninchindaa?’ ane sheershikatho aandhrajyotilo joon 18na dactor muppalla hanumantarao raasina vyaasamlo– parabrahmasaastri rasinatlu rudramadevi cree.sha. 1289loo ambadevudane saamantunito jarigina yuddhamlo maraninchaledani, kabatte samakaaleena saasanaalu, saahitya grandhaalu aa vishayaanni perkonaledani aayana telipaaru. parabrahmasaastri kante mundukaalapu charitrakaarulu bhaavinchinatlugaa rudramadevi cree.sha. 1295 loo sahaja maranam chendindani teluguvaari charitranu mallee savarinchukovaalani aayana suuchimchaaru. hanumantarao kotta sandehaalaku saastreeyamaina saasanaadhaarita samaadhaanaalu indian counsil af histarical reserch, bengaluru kendram vaaru 2011loo prachurinchina ‘inscriptions af kakatiyas af varangal’ ane grandham putalu 480–547loo labhistaayi.rudramadevi cree.sha. 1289loo chanipoyindi kabatti chandupatla saasanamto paatu maro 7saasanaalu aameku sivalokamlo punyam, dharmam kalagaalani aame saamantulu, adhikaarulu aayaa aalayaalaku/devullaku daanaalu chesina vivaraalu kluptamgaa raastaanu. rudramadevi maranaanni dhruveekarinche/suchinche vivaraalunna saasanaalu:– 1289 navambar 25na nalgonda jilla chandupatla saasanamlo ‘rudrama mahadevi sivalokaaniki vichesteni.. sivaloka praaptigaanu’; 1289loo nalgonda jilla sarvel saasanamlo ‘rudradeva maharajulaku punnemusesi’; 28–11–1289loo gunturu jilla eepuru saasanamlo ‘rudra deva maharajulaku dharmarthamuga’; 11–8–1291 krishna jilla gudimetta saasanamlo rudradeva maharajulu’; dhanuvu, sankraantinaadu gunturu jilla lam saasanamlo ‘rudradeva maharajulaku dharmuvugaa’; nalgonda jilla panagal (chaya someshwaram godapai) saasanamlo ‘rudradeva maharajunaku punyamugaanu’; 7–6–1294loo nelluru jilla vempaadu saasanamlo ‘rudradeva maharajulaku abhivruddhigaanu’ ivi.paina perkonna saasanaallo kanipinche ‘rudradeva maharaju’ ante rudramadeviye. aamenu ekkuva saasanaallo maharaju ane sambodhinchaaru. nijaaniki ‘maharaju’ ani piluvabadina toli kaakateeya raju/raani aamene. rajulu batiki unnappudu kuudaa vaariki ‘punyamugaanu’ antuu vaari saamantulu, adhikaarulu daanaalu chese saampradaayam undedi. kabatti pai saasanaallo punyamugaanu, dharmarthamuga, dharmuvugaa ane padaalanu perkonevatini rudramadevi batiki unnappude veyinchina saasanaalugaa bhavinchina chandupatla saasanamlo ‘sivalokaaniki vichesteni’ ‘sivaloka praaptigaanu’ ane maatalu unnavikaabatti avi rudramadevi maranaanne suuchistaayani evarikainaa ardhamavutundi. aa saasanam perkonna saka samvatsaram ‘virodhi’ cree.sha. 1289lone vachindi. kabatti rudrama aa samvatsaramlo chanipoyindani cheppadaaniki abhyantaramundadu. ika vempaadu saasanamlo ‘rudradeva maharajulaku abhivruddhigaanu’ ani perkonna vaakyamlo kanipinche rudradeva maharaju ante kaakateeya chivari raju (rudrama vaarasudu/manumadu) prataaparudrude. aayananu chala saasanaalu shartkatga rudradevudani, rudrudani, kumara rudrudani, kumara prataapudani palu rakaluga perkonnayi. kabatti cree.sha. 1289 nunchi rudradeva maharajunu perkonna saasanaalu prataaparudruniki punyamugaa/dharmarthamugaa veyinchinavi kuudaa kaavachhu. ilanti sandigdhata lekunda ‘rudrama mahadevi sivaloka praapti’ni (maranaanni) spashtamgaa perkone oke okka saasanam chandupatla saasanam. daanikante edenimidi nelala munde veyabadina palakaveedu saasanam prataaparudra maharajunu perkonnappatiki adhi perkonna suurya grahanam adhe perkonnatlu margasira maasamlo kakunda kaarteeka maasamlo raavadamtho charitrakaarulu aa saasana kaalaanike (cree.sha.1289 epril 8na) rudrama chanipoyindani raayadaaniki saahasinchaledu. atlage cree.sha. 1289 september 16na veyinchina khandavalli saasanam prataaparudruni vamsa charitranu varninchinaa, cree.sha. 1290 fibravari 29na veyabadina uttareshwara saasanam ‘prataaparudra maharaju’nu perkonna avi perkonna suuryagrahanam, chandragrahanam tedeela vishayamlo sandehaalu taletti bhaarati masa patrikalo ayidaru dasaabdaalugaa vaadopavaadaalu prachurinchabadinaa rudrama maranaanni, prataaparudruni pattaabishekaanni spashtamgaa nirdhaarinchalekapoyaaru. ee vishayamlo chandupatla saasanam taruvaata spashtata nicchindi gatha samvatsaram nenu veluguloki tecchina ‘medi malkal’ sasaname adhi cree.sha. 1290 fibravari 11 naatiki prataapa rudrudu maharaju ani, ante antakritame chandupatla saasanam rudrama cree.sha. 1289loo maraninchindani dhruveekarinchindi. ika ippudu rudramadevi cree.sha. 1289 tarvaata rajyam cheyaledani prataaparudrudu matrame maharajuga prastaavinchabaddaadani telipe daana saasanaalanu chuddam.prataapa rudrudine rajuga keertinche vivaraalu telipe saasanaalu: 16–9–1289loo paschimagodavari khandavalli saasanamlo ‘prataaparudruni vamsa charitra’; 11–2–1290loo nagarkarnool jilla madimalkal saasanamlo ‘prataaparudra maharaju’; 25–2–1290loo uttareshwara saasanamlo ‘prataaparudra maharaju’; 21–3–1290loo nalgonda jilla mattampalli saasanamlo ‘prataapa rudra maharaju’; 16–5–1290loo nalgondajilla paanugallu saasanamlo ‘kumara rudradeva maharajulu, prudhveeraajyambu seyuchundamgaanu’; 5–9–1290loo paeruuru saasanamlo ‘rudrakumarudu pruthvee rajyam seyu chundamgaanu’; 19–10–1290loo paatarlapaadu saasanamlo ‘kumara rudradeva maharajulu pruthvee rajyam cheyuchundamgaanu’; 7–11–1291loo gunturu jilllla joolakallu saasanamlo ‘kumara rudradeva maharajulaku punyamugaanu’; 27–11–1292loo nelluru jilla bheemavaramlo ‘prataaparudra maharajulaku bunyamugaanu’; 21–1–1292loo gunturu jilla teraala saasanamlo ‘kumara rudradeva maharajulu’; 20–3–1292 krishna jilla pedda kallepalli saasanamlo ‘kumara rudradeva maharajulu pruthvee rajyamu seyamgaanu’; 23–3–1292loo nalgonda jilla increal saasanamlo ‘prataapa rudradeva maharajulu oruganta sukhalila vinodambulam brithwey rajyambu seyu chundamgaanu; 21–u–1292loo gunturu jilla pinnali saasanamlo ‘prataapa rudradeva maharajulu orugallu nija raajadhaanigaanu sukhasankatha vinodambulam brithwey rajyambu seyuchundamgaanu’; 10–3–1293loo prakaasam jilla kandlakunta saasanamlo ‘prataaparudradeva maharajulu sukha sankhathaa vinodambula rajyamu seyuchundamgaanu’; 10–3–1293loo prakaasam jilla raavinuutala saasanamlo ‘prataaparudradeva maharajulu sukha sankhathaa vinodambula rajyamu seyuchundamgaanu’; 9–9–1293loo gunturu jilla goravenkapalli saasanamlo ‘prataaparudra vamsa charitra’; 9–6–1294loo nalgonda jilla kuurella saasanamlo ‘prataaparudruni rajyam’; 3–3–1295loo prakaasam jilla tripuraantakam saasanamlo ‘prataaparudradeva maharaja saamraajyam’; 18–7–1295 loo nalgonda jilla aalugadapa saasanamlo ‘prataaparudradeva maharajulu pruthvee rajyambu seyuchundamgaa’... ilaa ee saasanaalannii spashtamgaa prataaparudrunne maharajuga perkonnayi. rudrama devini, aame rajyanni (rajarikanni) streegaa gaani, purushudugaa gaani paalinchinatlu prastaavinchaledu. ante samakaaleena saasanaalu rudramadevi paalananu cree.sha. 1289 tarvaata perkonaledani spashtamaindi kada!ika samakaaleena saahitya grandhaalu –– muppalla prastaavinchina markopolo yatra grandham, kridabhiramam, ekaamranaadhuni prataapa charitra, hemadri vrata khandam –– rudrama maranaanni enduku perkonaledante... rudrama appatiki 82 samvatsaraalu paibadina vruddha stree ani. anduna vruddhuraalini ambadevudu champatam veeratvamgaa kaaka aanaatiki perubadasina mahaatallini champina neechatvamgaa bhavinchatame. adhi veeratvamgaa ambadevudu tana saasanaalallo prakatinchukune lope atanni prataaparudrudu champadu. paiga, rudramadevini ganapati devuni koothurigaa kaaka tappugaa bharya ani perkonna markopolo yatra kathanam, ekaamranaadhuni prataapa charitralanu muppalla praamaanikamgaa teesukovadam sababu kaadu.parabrahma saastrini muppalla okkasare kalisarata. naaku aayanatho 2006 nunchi padella anubandham undi. ayinasastri vaadananu nenu guddiga kakunda 30 saasanaala vivaraalanu ichanu. vaatillo edhi abaddhamainaa tadupari charchalaku, maarpu cherpulaku siddhame. ledante ippatiki charitra pustakaallo rasinatlu chandupatla saasanam prakaaram rudramadevi cree.sha. 1289lone maraninchindanede chaaritraka satyam ani teluguvaarandaruu angeekarinchaali.dactor dyavanapalli satyanarayana