
 అలా జరగడం అదే తొలిసారి. ముద్రిసులు - ఉపాధ్యాయులు బిక్కుబిక్కుమంటున్నారు. సర్కారు ఏమంటుందో? ఏం చేస్తుందో అని సదర్ ముద్రిస్ గడగడలాడాడు. ఎడారిగా మారిన పాఠశాలలో పాపం, పంతుళ్లు గజగజలాడుతున్నారు! ఆ సాయంకాలం మామిళ్లగూడెంలోని ప్లేగ్రౌండులో జరిగిన మీటింగుకు విద్యార్థులు తండోపతండాలుగా వచ్చారు. అక్కడక్కడా పోలీసులు కనిపించారు. అయినా అంతమందిమి కూడాం కదా - భయం మాయం అయింది. మాట్లాడిన నలుగురం ఆవేశంగా - ఘాటుగా - ఉద్రేకంగా మాట్లాడాం. అందరూ విద్యార్థులే. విద్యార్థులు తప్ప ఎవరూ లేరు. అలా మూడు రోజులు సమ్మె జరిగింది. మూడు రోజులూ మీటింగులు జరిగాయి. ఊరంతా ఉడికిపోయింది. అందరినోటా సమ్మె తప్ప వేరేమాట లేదు. ఊళ్లోకూడా భయం భయంగా ఉంది. "పిల్లలు సర్కార్ను ఎదిరిస్తున్నరు! ఏమైతదో!" ఇదేమాట అందరినోట! నాలుగోనాడు స్కూలుముందు బ్లాక్ బోర్డుమీద మా కోరిక మన్నించినట్లు వ్రాసి, హెడ్ మాస్టరు సంతకం పెట్టాడు. గాంధీటోపీ తప్ప ఏ టోపీ అయినా పెట్టుకోవచ్చని వ్రాశారు. అది చూచాం. మా ఆనందానికి పట్టపగ్గాలు లేకుండాపోయాయి! ఆ సాయంకాలం జరిగిన సభలో చాలమంది విద్యార్థులు మాట్లాడారు, సభ ముగియగానే నన్ను ఎత్తుకున్నారు. ఎగిరారు. గంతులు వేశారు. సమ్మె ముగిసినట్లు ప్రకటించాం. తెల్లవారినుంచి పాఠశాల కళకళలాడింది. అందరం స్కూలుకు వెళ్లేం. క్లాసులు నడిచాయి. అందరూ నన్ను మొనగాణ్ణి చేశారు. మొనగాడిగా చూశారు. నేనూ సంబరపడి ఉంటాను. కాలరు ఎగరేసి ఉంటాను. ఒక వారంపాటు హీరోను అయినాను. ఒకనాడు హెడ్ మాస్టరు పిలిపించాడు. వెళ్లాను. అక్కడ మరో నలుగురు టీచర్లున్నారు. హెడ్ మాస్టరు నాకు ఒక కాగితం అందించారు. అది నన్ను స్కూల్లోంచి తొలగించినట్లూ - నిజాం రాజ్యంలో ఎక్కడా చేరకుండా చేసిన రాజాజ్ఞ! అది చూచాను. కళ్లు చీకట్లు కమ్మాయి. అయినా నిబ్బరంగా నుంచున్నాను. కన్నీటి బొట్టు రాలనీయలేదు. హెడ్ మాస్టరు "గద్దారీకీసజా - రాజద్రోహపు శిక్ష" అన్నాడు. అక్కడ ఉన్న టీచర్లసహితంగా హెడ్ మాస్టరు వికటంగా నవ్వాడు. అది నాకు అవమానం అనిపించింది. దుఃఖం ముంచుకువస్తున్నది. కాగితం పట్టుకుని బయటికి వచ్చాను. క్లాసులోకి వెళ్లలేదు. పుస్తకాలు తీసుకోలేదు. బయటికి వచ్చి, స్కూలు ముందరి మైదానంలో కూలబడి భోరున ఏడ్చాను. నేనే ఓదార్చుకున్నాను. విద్యార్థులకు ఈ విషయం తెలిసి, స్కూలు వదులుతే అందరూ నాకు సాయపడ్తారనీ - మళ్లీ సమ్మె చేస్తారనీ ఆశించాను. చొక్కాతో కళ్లు తుడుచుకున్నాను. స్కూలు ముందరి అరుగుమీద కూలబడ్డాను. స్కూలు వదిలారు. పిల్లలు గుంపులు గుంపులుగా వెళ్లిపోతున్నారు. ఒక్కడూ నావైపు కన్నెత్తి చూడలేదు. పెదవి విప్పి పలకరించలేదు. అంతా వెళ్లిపోయారు. నేను క్రుంగిపోయాను. నిరామయంలో కూలబడ్డాను. ఎంతసేపని కూర్చుంటాను? దుఃఖం నిండిన గుండెతో వంటరిగా - కాళ్లీడ్చుకుంటూ ఇంటికి చేరాను. నాయన ఆకలిగొన్న పులిలా ఉన్నారు. జంకాను. బయటనే ఉన్నాను. "నువ్వు రాజద్రోహివి. నా యింట్లో స్థానం లేదు!" అని గొంతుచించుకుని తలుపులు దభాల్న వేశారు! అప్పటి నా దుస్థితిని తలచుకుంటే ఇప్పుడూ నా గుండె దడదడలాడుతున్నది! "నీవేతప్ప ఇంతఃపరం బెరుగ" అనడం కూడా తెలియక కాళ్లీడ్చుకుంటూ మునేటికి చేరుకున్నాను. ముఖం కడుక్కున్నాను. నీళ్లు తాగాను. వంతెన కమానుక్రింద - శ్మశానం పక్కన - బండమీద కూలబడ్డాను. అప్పుడు ఏడుపు రాలేదు. నదీప్రవాహాన్ని చూస్తూ కూర్చున్నాను. అలా కూర్చున్న నన్ను హమాలి లింగయ్య పలకరించాడు. అంతకుముందు అతను నాకు తెలియదు. అతడే పరిచయం చేసుకున్నాడు. నా కథ విన్నాడు. కరిగాడు. తినడానికి ఏదయినా తెచ్చిపెడ్తా నన్నాడు. "మేము శ్రీవైష్ణవులం. ఇతరులు వండినవి తినం" అన్నాను. లింగయ్య నన్ను వాళ్లఇంటికి తీసికెళ్లాడు. అరటిపళ్లు తెచ్చిపెట్టాడు. తిన్నాను. వాళ్లఇంట్లో నీళ్లు త్రాగలేదు. కాలవలో నీళ్లు తాగాను. నరసింహస్వామి గుట్టమీద తపస్సు చేస్తాను అన్నాను. పులులు ఉన్నాయి మింగుతాయి అన్నాడు లింగయ్య.  రెండు రోజులు అలా గడిచాయి. మూడోనాడు అన్నయ్య వచ్చాడు. నేను శూద్రుని ఇంట్లో ఉండడం నాయనకు తలవంపులవుతున్నదట. నన్ను తీసుకురమ్మని అన్నయ్యను పంపించారు. నాకు అమ్మ గుర్తుకు వచ్చింది. అన్నయ్య వెంటవెళ్లాను. అమ్మ నన్ను పట్టుకొని పెద్దగా ఏడ్చింది. తన నిస్సహాయతను తానె నిందించుకున్నది. నేను స్నానం - తిరుమన్కాపు చేసుకున్నాను. నాయన జంధ్యం మార్పించారు. అమ్మ అన్నం కలిపి తినిపించింది. దుఃఖం, అవమానం అన్నింటినీ మరిపించింది. ఖమ్మంలో ఉన్నంతకాలం లింగయ్య స్నేహం వదల్లేదు. అతనికి నేను చేసింది లేదు. అతనే మాకు ఎంతో సాయం చేశాడు. మా కుటుంబం క్లిష్టదశలో ఉన్నప్పుడు లింగయ్య తాను బస్తాలు మోసి సంపాదించినదాన్లోంచి ప్రతిరోజు బేడ ఇచ్చాడు! తరువాత ప్రయత్నించాను - లింగయ్య కనిపించలేదు! నిజాం సర్కారు అంత తొందరగా - అంత తేలిగ్గా - విద్యార్ధుల కోరిక ఎందుకు మన్నించినట్లు? తరువాత కాలంలో అర్ధం అయిన విషయాలు: 1. విద్యార్థుల వెనుక ఎలాంటి సంస్థ లేకపోవడం. 2. ఉద్యమం ఇతరచోట్లకు పాకకుండా అరికట్టడం 3. వందేమాతరంలోవలె చేతులు కాల్చుకోతలచుకోకపోవడం 4. భేదనీతి ప్రయోగించి - సమ్మెతరువాత - విద్యార్థులును భయపెట్టడం. నాకు ఈనాటికీ అర్థంకాని విషయాలు: 1. వాస్తవంగా నేను అంతటి సమ్మెను నడిపానా? 2. ఆవేశం కనపరచి బలిపశువును అయినానా? 3. ప్రభుత్వం వందేమాతరంనాటి నామీద పగ ఇలా తీర్చుకున్నదా? అప్పటికి నా వయసు పన్నెండేళ్లు. నేను ఆరో క్లాసులో ఉన్నాను. కొంత కుర్రతనం - కొంత ఆవేశం! ఈ వయసులోనూ ఆవేశానికి కొదువలేదు. అన్యాయం సహించలేను. "ఏషమే సహజోదోషః స్వభావో దురతిక్రమః" అంటాడు వాల్మీకి. ఇది పుట్టుకతో వచ్చిన గుణం. స్వభావాన్ని అతిక్రమించడం అసాధ్యం. మరొక ముఖ్యవిషయం - అప్పటికే నాకు పెళ్లయింది! అదొక కథ. మానవ స్వభావాన్ని మించిన విచిత్రం మరొకటి లేదు. మనిషి ఇతరుల బాధలు లెక్కించడు. తన మాట నెగ్గినందుకు సంబరపడతాడు. నన్నుబడినుంచి బహిష్కరించినందుకు నాయన బాధపడలేదు. నాకు ఈ చదువు అబ్బదు అన్న తన మాట నెగ్గినందుకు ఉబ్బిపోయారు. నన్ను సన్నిధి స్వామిని చేసుకుని తమవెంట తిప్పారు. వంటసహితంగా వారికి సకల పరిచర్యలు చేయడం నా పని. వారికి తీరిక ఉన్నపుడు నాకు ద్రావిడమూ - సంస్కృతమూ చెప్పారు. నాయనమ్మకు తీవ్రంగా జబ్బుచేసింది. ఆమెకు ఆమెపుత్రుడే సర్వస్వం. అన్యం ఆమె ఆలోచించలేదు. నాయనకూడా అలాగే సేవలు చేశారు. నాయనమ్మ జబ్బు విషయం తెలిసింది. నాయనా నేనూ ఇంటికి చేరుకున్నాం. నాయన ఏ లోటూ రానివ్వలేదు. అమ్మ అన్నీ మరచి మూత్ర పురీషములు ఎత్తిపోసి - అపరిమితం అయిన పరిచర్యలు చేసింది. శక్తివంచన లేకుండా మేమూ చేశాం. నాయనమ్మ నుంచి ఎదో దుర్గంధం ఇంటినిండా వ్యాపించింది. భరించడం కష్టం అయింది. అదికాక తాతయ్య పరమపదించిన నక్షత్రం మంచిదికాక కొంతకాలం ఇల్లు వదలాల్సి వచ్చింది. వీటిని దృష్టిలో ఉంచుకొని నాయనమ్మను ఎదుటి ఇంటికి మార్చారు. అక్కడా ఆమెకు ఎలాంటి లోటూ రానివ్వలేదు. దుర్గంధం భరించరానిది అయింది. అపస్మారంలోనూ ఆమె పోయిన భర్తను తలచలేదు. ఉన్న తమ్ముని తలచలేదు. కోడలు, మనుమలు, మనుమరాళ్లు ఎవరినీ తలచలేదు. తన పుత్రుడు వేంకటాచార్యులవారి వడిలో - వారి చేతితో తీర్థం ఉంచగా - మేమందరం పరివేషించి ఉండగా - నాయనమ్మ దాశరథి బుచ్చమ్మగారు - ప్రమాది సంవత్సర శ్రావణ శుక్ల షష్ఠినాడు పరమపదించారు. గోవర్ధనంవారింట యల్లపేటలో పుట్టి - భద్రాచలం దాశరథి వారింట మెట్టి - పుత్రరక్షణార్థం చినగూడూరు చేరి - బుచ్చంమగారు ఖమ్మంమెట్టులో పరమపదించారు. మునేటి వడ్డున - తాతయ్యను దహనం చేసినదానికి పక్కన నాయనమ్మ భౌతిక కాయాన్ని అగ్నికి ఆహుతి చేశారు.

 alaa jaragadam adhe tolisari. mudrisulu - upaadhyaayulu bikkubikkumantunna. sarkaaru emantundo? yem chestundo ani sadar mudris gadagadaladadu. edaarigaa maarina paatasaalalo paapam, pantullu gajagajalaadutunnaaru! aa saayankaalam maamillagudemloni plegroundulo jarigina meetinguku vidyaarthulu tandopatandaalugaa vachaaru. akkadakkada poliisulu kanipinchaaru. aina antamandimi kuudaam kada - bhayam maayam ayindi. matladina naluguram aavesamgaa - ghaatugaa - udrekamgaa matladam. andaruu vidyaarthule. vidyaarthulu tappa evaruu leru. alaa moodu rojulu samme jarigindi. moodu rojuluu meetingulu jarigai. oorantaa udikipoyindi. andarinota samme tappa veremata ledu. oollokuda bhayam bhayamgaa undi. "pillalu sarkaarnu ediristunnaru! emaitado!" idemata andarinota! nalugonadu skoolumundu black bordumeeda maa korika manninchinatlu vraasi, head mastaru santakam pettaadu. gandhitopy tappa e topy aina pettukovachani vraasaaru. adhi chucham. maa aanandaaniki pattapaggaalu lekundapoyayi! aa saayankaalam jarigina sabhalo chalamandi vidyaarthulu matladaru, sabha mugiyagaane nannu ettukunnaru. egiraaru. gantulu vaesaaru. samme mugisinatlu prakatinchaam. tellavaarinunchi paatasaala kalakalalaadindi. andaram skooluku vellem. klaasulu nadichayi. andaruu nannu monagaanni chesaru. monagaadigaa chusaru. nenuu sambarapadi untaanu. kaalaru egaresi untaanu. oka vaarampaatu heeronu ayinanu. okanadu head mastaru pilipinchaadu. vellaanu. akkada maro naluguru teacharlunnaru. head mastaru naaku oka kaagitam andinchaaru. adhi nannu schoollonchi tolaginchinatluu - nijam raajyamlo ekkada cherakunda chesina raajaagna! adhi chuuchaanu. kallu cheekatlu kammai. aina nibbaramgaa nunchunnaanu. kanneeti bottu raalaneeyaledu. head mastaru "gaddarikisaja - rajadrohapu shiksha" annadu. akkada unna teacharlasahitamgaa head mastaru vikatamgaa navvaadu. adhi naaku avamanam anipinchindi. dukkham munchukuvastunnadi. kaagitam pattukuni bayatiki vachanu. klaasuloki vellaledu. pustakaalu teesukoledu. bayatiki vachi, skoolu mundari maidaanamlo koolabadi bhoruna edchaanu. nene odaarchukunnaanu. vidyaarthulaku ee vishayam telisi, skoolu vadulute andaruu naaku saayapadtaaranii - malli samme chestarani aasinchaanu. chokkaatho kallu tuduchukunnaanu. skoolu mundari arugumeeda koolabaddaanu. skoolu vadilaaru. pillalu gumpulu gumpulugaa vellipotunnaru. okkaduu naavaipu kannetti chudaledu. pedavi vippi palakarinchaledu. antaa vellipoyaaru. nenu krungipoyaanu. niraamayamlo koolabaddaanu. entasepani kuurchuntaanu? dukkham nindina gundetho vantarigaa - kaalliidchukuntuu intiki cheraanu. naayana aakaligonna pulila unnaaru. jankaanu. bayatane unnaanu. "nuvvu rajadrohivi. naa yintlo sthaanam ledu!" ani gontuchinchukuni talupulu dabhalna vaesaaru! appati naa dusthitini talachukunte ippuduu naa gunde dadadadalaadutunnadi! "neevetappa intahparam beruga" anadam kuudaa teliyaka kaalliidchukuntuu munetiki cherukunnanu. mukham kadukkunnanu. neellu taagaanu. vantena kamaanukrinda - shmasaanam pakkana - bandameeda koolabaddaanu. appudu edupu raledu. nadiipravaahaanni chustuu kuurchunnaanu. alaa kuurchunna nannu hamali lingayya palakarinchaadu. antakumundu atanu naaku teliyadu. atade parichayam chesukunnadu. naa katha vinnadu. karigadu. tinadaaniki edayina tecchipedta nannadu. "memu srivaishnavulam. itarulu vandinavi tinam" annaanu. lingayya nannu vaallaintiki teesikellaadu. aratipallu tecchipettaadu. tinnaanu. vaallintlo neellu traagaledu. kaalavalo neellu taagaanu. narasimhaswamy guttameeda tapassu chestaanu annaanu. pululu unnaayi mingutaayi annadu lingayya.  rendu rojulu alaa gadichayi. moodonadu annayya vachaadu. nenu shoodruni intlo undadam naayanaku talavampulavutunnadata. nannu teesukurammani annayyanu pampinchaaru. naaku amma gurtuku vachindi. annayya ventavellaanu. amma nannu pattukoni peddagaa edchindi. tana nissahaayatanu taane nindinchukunnadi. nenu snaanam - tirumankaapu chesukunnanu. naayana jandhyam maarpinchaaru. amma annam kalipi tinipinchindi. dukkham, avamanam annintinii maripinchindi. khammamlo unnantakaalam lingayya sneham vadalledu. ataniki nenu chesindi ledu. athane maaku entho saayam cheshaadu. maa kutumbam klishtadasalo unnappudu lingayya taanu bastaalu mosi sampaadinchinadaanloonchi pratiroju beda ichadu! taruvaata prayatninchaanu - lingayya kanipinchaledu! nijam sarkaaru anta tondaragaa - anta teliggaa - vidyaardhula korika enduku manninchinatlu? taruvaata kaalamlo ardham ayina vishayaalu: 1. vidyaarthula venuka elanti samstha lekapovadam. 2. udyamam itarachotlaku pakakunda arikattadam 3. vandemataramlovale chetulu kalchukotalachukokapovada 4. bhedaneeti prayoginchi - sammetaruvaata - vidyaarthulunu bhayapettadam. naaku eenaatikee ardhamkaani vishayaalu: 1. vaastavamgaa nenu antati sammenu nadipana? 2. aavesam kanaparachi balipasuvunu ainana? 3. prabhutvam vandemaataramnaati naameeda paga ilaa teerchukunnadaa? appatiki naa vayasu pannendellu. nenu aaro classulo unnaanu. kontha kurratanam - kontha aavesam! ee vayasuloonuu aavesaaniki koduvaledu. anyayam sahinchalenu. "eshame sahajodasha swabhaavo duratikramah" antaadu valmiki. idhi puttukatho vachina gunam. swabhaavaanni atikraminchadam asaadhyam. maroka mukhyavishayam - appatike naaku pellayindi! adoka katha. manava swabhaavaanni minchina vichitram marokati ledu. manishi itarula baadhalu lekkinchadu. tana maata negginanduku sambarapadataadu. nannubadinunchi bahishkarinchinanduku naayana badhapadaledu. naaku ee chaduvu abbadu anna tana maata negginanduku ubbipoyaru. nannu sannidhi swaamini chesukuni tamaventa tippaaru. vantasahitamgaa vaariki sakala paricharyalu cheyadam naa pani. vaariki teerika unnapudu naaku draavidamuu - samskrutamuu cheppaaru. naayanammaku teevramgaa jabbuchesindi. aameku aameputrude sarvaswam. anyam aame aalochinchaledu. nayanakuda alaage sevalu chesaru. nayanamma jabbu vishayam telisindi. nayana nenuu intiki cherukunnam. naayana e lotoo raanivvaledu. amma annee marachi mootra pureeshamulu ettiposi - aparimitam ayina paricharyalu chesindi. saktivanchana lekunda memu chesham. nayanamma nunchi edo durgandham intininda vyaapinchindi. bharinchadam kashtam ayindi. adikaka taatayya paramapadinchina nakshatram manchidikaaka kontakaalam illu vadalalsi vachindi. veetini drushtilo unchukoni nayanammanu eduti intiki maarchaaru. akkada aameku elanti lotoo raanivvaledu. durgandham bharincharaanidi ayindi. apasmaaramloonuu aame poyina bhartanu talachaledu. unna tammuni talachaledu. kodalu, manumalu, manumaraallu evarinee talachaledu. tana putrudu venkatacharyulavari vadilo - vaari chetito teertham unchagaa - memandaram pariveshinchi undagaa - nayanamma daasarathi buchammagaaru - pramaadi samvatsara shraavana shukla shashtinaadu paramapadinchaaru. govardhanamvaarinta yallapetalo putti - bhadrachalam daasarathi vaarinta metti - putrarakshanaartham chinaguduru cheri - buchchammagaaru khammammettulo paramapadinchaaru. muneti vadduna - taatayyanu dahanam chesinadaaniki pakkana nayanamma bhautika kaayaanni agniki aahuti chesaru.