
 "సుగ్రీవుడు కామవశుడై ఉన్నాడనడం నిజం. కాబట్టి ఇది కోపించాల్సిన సమయం కాదు. పైగా సుగ్రీవుడు మీవాడు. మీవాడిమీదే మీరు కోపిస్తే ఎలా? అంతేకాదు అతడు మీరు పెట్టిన గడువు మరిచిపోయాడంటున్నావు. అది నిజంకాదు. మీకార్యం సాధించడానికి మహావీరులైన వానరులను అన్ని దిక్కులనుండి రావించాడు. చూస్తున్నావుగా లక్షలూ, కోట్ల వానరులు వచ్చి సిద్దంగా ఉన్నారు. వీరుడా! అంతఃపురం వెలుపలే ఉండి మర్యాద కనబర్చావు. రావయ్యా! మిత్రుల భార్యల్ని చూడ్డంలో తప్పులేదు" అని లక్ష్మణుణ్ణి పిలిచింది.
 ఇటు తొందర, అటు తార పిలుపు. అయినా లక్ష్మణుడు ఆమెతో అంతఃపురానికి వెళ్లిపోయాడు.
 లక్ష్మణుణ్ణి చూసి రుమ కేళీలలో ఉన్న సుగ్రీవుడు నిర్విణ్ణుడై ఆమెను దూరం నెట్టేశాడు. లేచి నుంచున్నాడు. రుమ మున్నగు స్త్రీలు సహితం లేచి పూర్ణచంద్రుని చుట్టూ నక్షత్రాల్లాగా సుగ్రీవుని చుట్టూ మూగారు. పానోన్మత్తుడై జ్యోతుల్లా వున్న కళ్లతో చేతులు జోడించుకొని కల్పవృక్షంలా నిలువబడ్డాడు సుగ్రీవుడు.
 లక్ష్మణుడు క్రోధంతో "రాముని వల్ల నువ్వు ఉపకారం పొందావు. కాని ప్రత్యుపకారం మాట తలపెట్టనేలేదు. దీనివల్ల నువ్వు అసత్యవాదివే కాక కృతఘ్నుడవై పోయావు"
 "బ్రహ్మఘ్నేచ సురాపేచ చోరే భగ్నవతే తధా
 నిష్కృతి వ్విహితా సద్భిః కృతఘ్నే నాస్తి నిష్కతిః"
 అన్నాడు మనువు. బ్రహ్మహత్య చేసినవాడికీ, సురాపానం చేసినవాడికీ, దొంగతనం చేసినవాడికీ, వ్రత భంగం చేసినవాడికీ ప్రయశ్చిత్తం విధించారు. కాని కృతఘ్నుడికి మాత్రం ప్రాయశ్చిత్తం విధించలేదు. కనక రాముడు చేసిన ఉపకారం ఇప్పటికైనా జ్ఞాపకం చేసుకో. అలా కాకుంటే వాలి వెళ్లిన మార్గం దూరానలేదు, నా బాణాల కెరజేసి నిన్ను వాలి దగ్గరికి పంపిస్తాను" అని ఉరిమాడు.
 దాంతో సుగ్రీవుడి మత్తు పూర్తిగా వదిలింది. "నేను మీ సేవకుణ్మి. రాముని యెడల నాకు గల నమ్మకంవల్లా, స్నేహంవల్లా కాలం హరణం అయి ఉండవచ్చు. అయినా నేను ప్రయత్నాలు చేసి ఉండడం నువ్వు చూశావు. తారవల్ల విన్నావు. అది క్షమించు. లోకంలో తప్పు చేయని వాడెవ్వడు?" అని దీనంగా అన్నాడు సుగ్రీవుడు.
 ఆ మాటలతో లక్ష్మణుడూ శాంతించాడు. పదిరోజుల్లో లోకంలో ఉన్న వానరుల్నందర్నీ కిష్కింధకు రప్పించాలనీ అలా రానివాళ్లను రాజద్రోహులుగా నిశ్చయించి సంహరించమనీ హనుమంతునికి ఆజ్ఞాపించాడు సుగ్రీవుడు.
 పదిరోజులకల్లా కొన్ని వేల కోట్లమంది వానరులు అనేక అరణ్యాల నుంచీ, గుహలనుంచీ, సరస్సులనుంచీ సూర్యుణ్ని తాగేసేట్టు అతివడిగా కిష్కింధాపురం చేరుకున్నారు. వారు రకరకాల కానుకలు తెచ్చి సుగ్రీవునికి సమర్పించారు. వాటిల్లో ఒకసారి తింటే మళ్లీ ఆకలీ దప్పీ కలక్కుండా ఉండే పండ్లూ మూలికలు కూడా ఉండినాయి. వాటన్నింటినీ పుచ్చుకొని, వచ్చిన వానర సముద్రాన్ని చూచి సుగ్రీవుడు చాల ఆనందించాడు.
 అప్పుడు లక్ష్మణునితో కూడా రాముడి దగ్గరికి వెళ్లాడు సుగ్రీవుడు. తాను చేసిన ప్రయత్నాల్ను గురించి చెప్పాడు. భూమండలం మొత్తంనుంచే వానరవీరులూ, భల్లూక వీరులూ లెక్కలేనన్ని కోట్లమంది వచ్చి ఉన్నారనీ నివేదించాడు. ఆ ప్రయత్నం అంతా విని రాముని ముఖం అప్పుడే వికసించిన నల్లకలువలా వికసించింది.
 దుఃఖం లాంటిదే సుఖమున్నూ, దుఃఖంలో మనిషి అన్నీ మరిచిపోతాడు. సుఖంలోనూ అంతే. విలాస జీవనంలో అతనికి ఏది గుర్తుండదు. రాకరాక సిరివస్తే ఇహ చెప్పలేం. మరో లోకంఉన్న సంగతే గుర్తించడు. మత్తుమైకంలో పడిపోయిన వాడు తన్నుతానే కానడు. ప్రమదల పొందులో ఉన్నవాడు ప్రమత్తుడూ ఉన్మతుడు అవుతాడు.
 సుగ్రీవునికి అవన్నీ లభించాయి. అన్న చచ్చాడు. రాజ్యం వచ్చింది. చాల కాలంగా అతనికి భార్యతో పొందులేకుండింది. ఇప్పుడు తార, రుమ దొరికారు. విజయోన్మత్తత తలకెక్కింది. తాగుడు దొరికింది. అతడు అన్నింటినీ మరిచాడు. రాముని మరచాడు. రాముడు చేసిన ఉపకారం మరిచాడు. రాముని పరాక్రమం మరిచాడు. రామునికిచ్చిన మాట మరిచాడు. విలాసాల్లో మునిగిపోయాడు.
 వర్షాకాలం గడిచింది. శరత్కాలం వచ్చింది. అయినా సుగ్రీవుని జాడలేదు. రామునికి కోపం వచ్చింది. అది సహజం. సుగ్రీవుడు ఉపకారం పొందాడు. ప్రత్యుపకారం చేయాల్సి ఉంది. చేస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. అన్నీ మరిచాడు. రామునికి కోపం వచ్చింది.
 సుగ్గీవుడు విలాస జీవనంలో వళ్లుమరిచి ఉన్నాడు. మాటలతో ప్రయోజనం లేదు. అతన్ని బయటికి లాగాలంటే బెదిరించాలి. అదిరించాలి. బల ప్రయోగం చేయాలి. అందుకే లక్ష్మణునితో తన పరాక్రమాన్ని గురించి చెప్పాడు. "వాలికి పట్టినగతి నీకూ పడ్తుంది" అని బెదిరించమన్నాడు. అంతే సుగ్రీవుని చంపమనలేదు. చంపుతానన్న లక్ష్మణుని వారించాడు.
 సుగ్రీవుడు చనిపోతే రాముని కార్యం నెరవేరదు. వాలిని చంపింది తన పనికోసం. సుగ్రీవుని చంపకున్నదీ తన పనికోసమే. సుగ్రీవుని భార్యను చేపట్టినందుకు వాలిని చంపానన్నాడు రాముడు. ఇక్కడ సుగ్రీవుడు అన్న పెళ్ళాన్ని హరించాడు. అయినా పల్లెత్తుమాట మాట్లాడడు. సుగ్రీవుడు తన వలన ఉపకారం పొందాడు. కాబట్టి తనకు సుగ్రీవుడు ఉపకారం చేయాలి అంటున్నాడు. ఉపకారికి ఉపకారం చేయాలి. అనే ధర్మాన్ని ఉటంకిస్తున్నాడే కాని సుగ్రీవుడు వదినను చేపట్టడంలో గల అధర్మాన్ని పేర్కొనడం లేదు. ఈ విషయం కొంత పరిశీలింతాం.
 ధర్మం, శాసనం ఒకే పదార్ధం కాదు. అవి సర్వే సర్వత్రా ఒకే రీతుగా వర్తించవు. అందరికి సమానంగా వర్తిస్తాయనుకోవడం భ్రమ మాత్రమే. మన రాజ్యాంగం ప్రకారం ఏ శాసనం అయినా అందరికీ సమానంగా వర్తించాలి. కాని అలా జరగడం లేదు. హిందువులకు ఒక వివాహ చట్టం ఉంది. అది ముస్లిములకు వర్తించదు. అంటే ఒక శాసనం. అందరికీ ఒకే రకంగా వర్తించడంలేదు. ఉద్యోగావకాశాలు అందరికీ సమానంగా ఉండాలి. వెనుకబడిన కులాలవారికీ, షెడ్యూలు తరగతులకూ రిజర్వేషన్లు ఉన్నాయి. ఇదెక్కడి సమానత్వం అనుకుంటాం సామాన్యంగా.
  "సుక్ష్మాగతిర్హి ధర్మస్య దుర్జ్ఞేయా కృతాత్మభిII
 ధర్మం అతి సూక్ష్మం అయింది. సంస్కారం లేని వారికి అది అర్ధం కాదు. సంస్కారం అంటే ఆ విషయ పరిజ్ఞానం శాసనాల విషయంలో పరిజ్ఞానం కలవారికి సమానత్వం అంటే అర్ధంవేరు. ఒకే పరిస్థితిలో ఉన్న ఒక జన సముదాయానికి సమానంగా వర్తించేదాన్ని సమానత్వం అంటాం. ముస్లిములు ఒకే పరిస్థితుల్లో ఉన్న ఒక సముదాయం. వారందరికీ వర్తించేలాగా శాసనం ఉంటే అది సమానత్వం ఉన్న శాసనం అవుతుంది.
 బొంబాయిలో ఒకప్పుడు మధ్యనిషేధం అమలు పరచారు. అయితే విదేశీయులు ఓడల్లో తాగవచ్చునన్నారు. ఇది సమానత్వ సూత్రానికి విరుద్దంగా ఉందని కోర్టుకు వెళ్లారు. "విదేశీయులు" ఒక ప్రత్యేకమైన వర్గం అని కొట్టివేసిన కోర్టు, మధ్య నిషేధ శాసనం సమానత్వ సూత్రానికి విరుద్దం కాదన్నారు.
 ధర్మం ఒక్కొక్క తెగకు ఒక్కొక్క తీరుగా ఉండవచ్చు.
 భ్రాతుర్జేష్టస్య భార్యాయా, గురుపత్న్య నుజస్య సా I
 యవీ యన్తు యా భార్యా, స్నుషా జ్యేష్టస్య సా స్మృతా II
 వదిన మరిదికీ గురుపత్నితో సమానురాలు. తమ్ముని భార్య అన్నకు కోడలితో సమానురాలు అంటుంది మనుస్మృతి. అది రామునికి వర్తింపచేసినట్లు కనిపిస్తుంది.

 "sugreevudu kaamavasudai unnaadanadam nijam. kabatti idhi kopinchaalsina samayam kaadu. paiga sugreevudu meevaadu. meevaadimeede meeru kopiste ela? antekaadu atadu meeru pettina gaduvu marichipoyaadantunnavu. adhi nijankaadu. meekaaryam saadhinchadaaniki mahaaveerulaina vaanarulanu anni dikkulanundi ravinchadu. chustunnavuga lakshaluu, kotla vaanarulu vachi siddamgaa unnaaru. veeruda! antahpuram velupale undi maryaada kanabarchavu. ravayya! mitrula bhaaryalni chuddamlo tappuledu" ani lakshmanunni pilichindi.
 itu tondara, atu taara pilupu. aina lakshmanudu aametho antahpuraaniki vellipoyaadu.
 lakshmanunni chusi ruma keliilalo unna sugreevudu nirvinnudai aamenu dooram nettesaadu. lechi nunchunnaadu. ruma munnagu streelu sahitam lechi poornachandruni chuttu nakshatraallaagaa sugreevuni chuttu moogaaru. paanonmattudai jyotulla vunna kallatho chetulu jodinchukoni kalpavrukshamla niluvabaddaadu sugreevudu.
 lakshmanudu krodhamtho "ramuni valla nuvvu upakaaram pondaavu. kaani pratyupakaaram maata talapettaneledu. deenivalla nuvvu asatyavaadive kaaka krutaghnudavai poyavu"
 "brahmaghnecha surapecha chore bhagnavate tadhaa
 nishkruti vvihitaa sadbhih krutaghne naasti nishkatih"
 annadu manuvu. brahmahatya chesinavadiki, surapanam chesinavadiki, dongatanam chesinavadiki, vrata bhangam chesinavadiki prayaschittam vidhinchaaru. kaani krutaghnudiki maatram praayaschittam vidhinchaledu. kanaka ramudu chesina upakaaram ippatikaina ghnaapakam chesuko. alaa kakunte vaali vellina maargam dooraanaledu, naa baanaala kerajesi ninnu vaali daggariki pampistaanu" ani urimaadu.
 daamto sugreevudi mattu puurtigaa vadilindi. "nenu mee sevakunmi. ramuni yedala naaku gala nammakamvalla, snehamvalla kaalam haranam ayi undavacchu. aina nenu prayatnaalu chesi undadam nuvvu chusavu. taaravalla vinnavu. adhi kshaminchu. lokamlo tappu cheyani vaadevvadu?" ani deenamgaa annadu sugreevudu.
 aa maatalatho lakshmanuduu saantinchaadu. padirojullo lokamlo unna vaanarulnandarnii kishkindhaku rappinchaalanii alaa raanivaallanu rajadrohuluga nischayinchi samharinchamanee hanumantuniki aagnaapinchaadu sugreevudu.
 padirojulakalla konni vela kotlamandi vaanarulu aneka aranyaala nunchi, guhalanunchi, sarassulanunchii suuryunni tagesettu ativadigaa kishkindhaapuram cherukunnaru. vaaru rakarakaala kaanukalu tecchi sugreevuniki samarpinchaaru. vaatillo okasari tinte malli aakalii dappee kalakkunda unde pandloo moolikalu kuudaa undinaayi. vaatannintinii puchukoni, vachina vaanara samudraanni chuuchi sugreevudu chaala aanandinchaadu.
 appudu lakshmanunito kuudaa ramudi daggariki vellaadu sugreevudu. taanu chesina prayatnaalnu gurinchi cheppaadu. bhoomandalam mottamnunche vaanaraveeruluu, bhalluka veeruluu lekkalenanni kotlamandi vachi unnaaranee nivedinchaadu. aa prayatnam antaa vini ramuni mukham appude vikasinchina nallakaluvala vikasinchindi.
 dukkham lantide sukhamunnuu, dukkhamlo manishi annee marichipotaadu. sukhamloonuu anthe. vilasa jeevanamlo ataniki edhi gurtundadu. rakaraka sirivaste iha cheppalem. maro lokamunna sangathe gurtinchadu. mattumaikamlo padipoyina vaadu tannutaane kaanadu. pramadala pondulo unnavaadu pramattuduu unmatudu avutaadu.
 sugreevuniki avannee labhinchayi. anna chachaadu. rajyam vachindi. chaala kaalamgaa ataniki bhaaryatho pondulekundindi. ippudu taara, ruma dorikaaru. vijayonmattata talakekkindi. taagudu dorikindi. atadu annintinii marichaadu. ramuni marachaadu. ramudu chesina upakaaram marichaadu. ramuni paraakramam marichaadu. raamunikicchina maata marichaadu. vilaasaallo munigipoyadu.
 varshaakaalam gadichindi. saratkaalam vachindi. aina sugreevuni jaadaledu. ramuniki kopam vachindi. adhi sahajam. sugreevudu upakaaram pondaadu. pratyupakaaram cheyalsi undi. chestaanani vaagdaanam cheshaadu. annee marichaadu. ramuniki kopam vachindi.
 suggeevudu vilasa jeevanamlo vallumarichi unnaadu. maatalatho prayojanam ledu. atanni bayatiki lagalante bedirinchaali. adirinchaali. bala prayogam cheyali. anduke lakshmanunito tana paraakramaanni gurinchi cheppaadu. "valiki pattinagati neekuu padtundi" ani bedirinchamannadu. anthe sugreevuni champamanaledu. champutananna lakshmanuni vaarinchaadu.
 sugreevudu chanipothe ramuni kaaryam neraveradu. vaalini champindi tana panikosam. sugreevuni champakunnadii tana panikosame. sugreevuni bhaaryanu chepattinanduku vaalini champanannadu ramudu. ikkada sugreevudu anna pellaanni harinchaadu. aina pallettumaata matladadu. sugreevudu tana valana upakaaram pondaadu. kabatti tanaku sugreevudu upakaaram cheyali antunnadu. upakaariki upakaaram cheyali. ane dharmanni utankistunnade kaani sugreevudu vadinanu chepattadamlo gala adharmaanni perkonadam ledu. ee vishayam kontha pariseelintaam.
 dharmam, saasanam oke padaardham kaadu. avi sarve sarvatra oke reethugaa vartinchavu. andariki samaanamgaa vartistaayanukovadam bhrama matrame. mana raajyaangam prakaaram e saasanam aina andarikee samaanamgaa vartinchaali. kaani alaa jaragadam ledu. hinduvulaku oka vivaha chattam undi. adhi muslimulaku vartinchadu. ante oka saasanam. andarikee oke rakamgaa vartinchadamledu. udyogaavakaasaalu andarikee samaanamgaa undaali. venukabadina kulalavariki, shedyulu taragatulakuu reservationlu unnaayi. idekkadi samaanatvam anukuntam saamaanyamgaa.
  "sukshmagatirhi dharmasya durjneya krutatmabhiII
 dharmam athi suukshmam ayindi. samskaaram laeni vaariki adhi ardham kaadu. samskaaram ante aa vishaya parignaanam saasanaala vishayamlo parignaanam kalavaariki samaanatvam ante ardhamveru. oke paristhitilo unna oka jana samudaayaaniki samaanamgaa vartinchedaanni samaanatvam antam. muslimulu oke paristhitullo unna oka samudayam. vaarandarikee vartinchelaagaa saasanam unte adhi samaanatvam unna saasanam avutundi.
 bombailo okappudu madhyanishedham amalu parachaaru. ayithe videsheeyulu odallo taagavachunannaaru. idhi samaanatva suutraaniki viruddamgaa undani kortuku vellaaru. "videsheeyulu" oka pratyekamaina vargam ani kottivesina kortu, madhya nishedha saasanam samaanatva suutraaniki viruddam kaadannaaru.
 dharmam okkokka tegaku okkokka teerugaa undavacchu.
 bhraturjeshtasya bharyaya, gurupatnya nujasya saa I
 yavee yantu yaa bharya, snusha jyeshtasya saa smruta II
 vadina maridikee gurupatnitho samaanuraalu. tammuni bharya annaku kodalitho samaanuraalu antundi manusmruti. adhi ramuniki vartimpachesinatlu kanipistundi.