 అటతాళం. అక్షరములు 12. అంగములు 4
  అంగసౌంజ్ఞ   1_1_0_0
                             ల_ల_దృ_దృ
                              4_4_2_
 (రెండక్షరముల నడక)
 జతి/ తా, కిటకిటతొం ! తత్త, కిటకిటతొం ! తకఝెణు ! తకఝెణు !!


       ఏకతాళ లక్షణమ్ :- (ఏకతాళము)
 శ్లో!! శనివారే స్వాతిరుక్షే ఏకతాళ సముద్భవః !
 నీలవర్ణో రక్తనేత్రి రక్తమాలా విభూషితః !!

 వరపీతాంబరధరం ! భారత్యామధి దేవతా !
 అయం !! శంబద్వీపవాసి వసిష్టళ్చఋషి స్వయం ఏక !
 తాలలఘుచై వా ! తాలజ్ఞాన వినోదినః !!

 తా :- శనివారము స్వాతి నక్షత్రమున ,ఏకతాళం పుట్టినది, నల్లని వర్ణము కలిగినది యర్రని కన్నులు, యర్రని పుష్పమాలిక, శ్రేష్టమైన పట్టువస్త్రము ధరించినది. సరస్వతీదేవి అధిదేవత, శంబద్వీపమందు నివాసము, వసిష్టప్రోక్తము, ఏకతాళమునకు ఒక లఘువు తాళజ్ఞానము తెలిసినవారు చెపుతున్నారు.


           తాలశబ్ద నిర్వచనము :-

 శ్లో!! తకారం శంకరప్రోక్తం ! లకారం శక్తి రుచ్యతే !
 శివశక్తి సమాయోగ ! దాలనాలిదియ్యతే !!

 తా: తకారం (త) అనే అక్షరం శంకరప్రోక్తం. శంకరునివల్ల పుట్టబడెను. *లకారం, శక్తి రుచ్యతే" లకారం (ల) అనే అక్షరం "శక్తి రుచ్యతే" శక్తి పార్వతివల్ల పుట్టినది. శివశక్తి శివునివల్లను. పార్వతి వల్లను కలసిగల్గెను.

 శ్లో!! శివశక్త్యాత్మకం పుణ్యం ! యశస్యం భుక్తి ముక్తి దమ్ !
 దశ ప్రాణాత్మికం తాళం, యోజానాతిసతత్వవిత్ !!

 తా: శివశక్త్యాత్మకమైన ఈ తాళము, పుణ్యము, యశస్సు, భుక్తి ముక్తిప్రదమై వెలయుచున్నది. ధీని నెరింగినవారు తత్తవేత్త యనబడును.

                               తాళదశ ప్రాణములు 

 శ్లో!! కాలమార్గ క్రియాంగాని, గ్రహజాతి కళాలయాః!!
 యతిః. ప్రస్థారకశ్చేతి, తాళప్రాణదశస్మృతాః !!
 తా: కాలము, మార్గము, క్రియ, అంగము, గ్రహము. జాతి, కళ. లయ, యతి , ప్రస్థారము ఈ పదియును తాళంబునకు ప్రాణములుగానున్నవి.

  కాలము _ లక్షణము :

 తాళముయొక్క అంగముల కాలప్రమాణమును నిర్ధారణగా చెప్పెడియంశము, కాలప్రాణ మనబడుచున్నధని చెప్పవచ్చును. ఇది సూక్ష్మకాల మనియు, స్థూలకాలమనియు, రెండు విధములు. నూరు తామరరేకులను ఒకదానిపై నొకటిచేర్చి ఒక సూదితో ఆ రేకులపై గుచ్చినప్పుడు ఆ రేకులలో ఒకరేకు ఎంతకాలములో సూదిదిగునో, ఆ కాలము ఒక క్షణమగును.

 అటువంటి, 8 క్షణముల కాలము __ 1 లవము  
  8లవముల కాలము __ 1 కాష్ట
  8కాష్టల కాలము __ 1 నిమిషము 
  8నిమిషముల కాలము __ 1 కళ
  2కళల కాలము __ 1 చతుర్భాగము 
  2చతుర్భాగముల కాలము __ 1 అనుధృతము 
  2అనుధృతముల కాలము __ 1 ధృతము
  2ధృతముల కాలము __ 1 లఘువు 
  2లఘువుల కాలము __ 1 గురువు 
  3లఘువుల కాలము __ 1 ప్లుతము 
  4లఘువుల కాలము __ 1 కాకపాదము 
యని యనబడును. 1 క్షణము, 2 లవము, 3 కాష్ట. 4 నిమిషము. 5 కళ, 6 చతుర్భాగము యనుయారును, సూక్ష్మకాలములనియు, 1 ఆనుధృతము, 2 ధృతము, 3 లఘువు, 4 గురువు, 5 ప్లుతము, 6 కాకపాదము అను ఆరును స్థూలకాలములనియును అనబడును.

 మార్గము :- ఒకతాళమునందు గానముయొక్క గమన క్రమము *మార్గము" యని చెప్పవచ్చును. ఇది ప్రస్తుతము 4 దక్షిణ. 2 వార్తిక, 3 చిత్ర. 4 చిత్రతరం, 5 చిత్రతమ, 6 అతిచిత్రతమ యవి ఆరు విధములుగ చెప్పబడుచున్నది. మరియు ఈ ఆరును షణ్మార్గములని కూడా చెప్పబడుచున్నవి. ఈ ఆరింటిలో మొదటి మూడును, కృతి, కీర్తినాది ప్రబంధగానమునందు అనుసరింపబడుచున్నవి. 
 atataalam. aksharamulu 12. angamulu 4
  angasoungna   1_1_0_0
                             la_la_du_du
                              4_4_2_
 (rendaksharamula nadaka)
 jathi/ taama, kitakitatom ! tatta, kitakitatom ! takajenu ! takajenu !!


       ekatala lakshanam :- (ekatalamu)
 shlo!! sanivare swaatirukshe ekatala samudbhawah !
 neelavarno raktanetri raktamala vibhushitah !!

 varapeetaambaradharam ! bhaaratyaamadhi devata !
 ayam !! sambadviipavaasi vasishtalcharushi swayam eka !
 taalalaghuchai waa ! taalagnaana vinodinah !!

 taama :- sanivaaramu swaati nakshatramuna ,ekatalam puttinadi, nallani varnamu kaliginadi yarrani kannulu, yarrani pushpamaalika, shreshtamaina pattuvastramu dharinchinadi. saraswateedevi adhidevata, sambadveepamandu nivaasamu, vasishtaproktamu, ekatalamunaku oka laghuvu taalagnaanamu telisinavaaru cheputunnaru.


           taalasabda nirvachanamu :-

 shlo!! takaaram sankaraproktam ! lakaram sakti ruchyathe !
 sivasakti samayoga ! daalanaalidiyyate !!

 taama: takaaram (ta) ane aksharam sankaraproktam. sankarunivalla puttabadenu. *lakaram, sakti ruchyathe" lakaram (la) ane aksharam "sakti ruchyathe" sakti paarvativalla puttinadi. sivasakti shivunivallanu. paarvati vallanu kalasigalgenu.

 shlo!! sivasaktyaatmakam punyam ! yasasyam bhukti mukti dam !
 dasha praanaatmikam taalam, yojaanaatisatatvivat !!

 taama: sivasaktyaatmakamaina ee taalamu, punyamu, yasassu, bhukti muktipradamai velayuchunnadi. dheeni neringinavaaru tattavetta yanabadunu.

                               taaladasa praanamulu 

 shlo!! kaalamaarga kriyaamgaani, grahajaati kalalayah!!
 yathi. prasthaarakascheti, taalapraanadasasmrutaa !!
 taama: kaalamu, maargamu, criya, angamu, grahamu. jaati, kala. laya, yathi , prasthaaramu ee padiyunu taalambunaku praanamulugaanunnavi.

  kaalamu _ lakshanamu :

 taalamuyokka angamula kaalapramaanamunu nirdhaaranagaa cheppediyamsamu, kaalapraana manabaduchunnadhani cheppavachhunu. idhi suukshmakaala maniyu, sthoolakaalamaniyu, rendu vidhamulu. nooru taamararekulanu okadaanipai nokaticherchi oka suuditoe aa rekulapai guchinappudu aa rekulalo okareku entakaalamulo suudidigunoo, aa kaalamu oka kshanamagunu.

 atuvanti, 8 kshanamula kaalamu __ 1 lavamu  
  8lavamula kaalamu __ 1 kashta
  8kaashtala kaalamu __ 1 nimishamu 
  8nimishamula kaalamu __ 1 kala
  2kalala kaalamu __ 1 chaturbhagamu 
  2chaturbhaagamula kaalamu __ 1 anudhrutamu 
  2anudhrutamula kaalamu __ 1 dhrutamu
  2dhrutamula kaalamu __ 1 laghuvu 
  2laghuvula kaalamu __ 1 guruvu 
  3laghuvula kaalamu __ 1 plutamu 
  4laghuvula kaalamu __ 1 kakapadamu 
yani yanabadunu. 1 kshanamu, 2 lavamu, 3 kashta. 4 nimishamu. 5 kala, 6 chaturbhagamu yanuyaarunu, suukshmakaalamulaniyu, 1 aanudhrutamu, 2 dhrutamu, 3 laghuvu, 4 guruvu, 5 plutamu, 6 kakapadamu anu aarunu sthoolakaalamulaniyunu anabadunu.

 maargamu :- okataalamunandu gaanamuyokka gamana kramamu *maargamu" yani cheppavachhunu. idhi prastutamu 4 dakshina. 2 vaartika, 3 chitra. 4 chitrataram, 5 chitratama, 6 atichitratama yavi aaru vidhamuluga cheppabaduchunnadi. mariyu ee aarunu shanmaargamulani kuudaa cheppabaduchunnavi. ee aarintilo modati moodunu, kruti, keertinaadi prabandhagaanamunandu anusarimpabaduchunnavi. 