‘ఆధునిక మహిళ చరిత్రను తిరగరాస్తుంది’ – అవును... మహిళలపై జరుగుతున్న మానసిక, లైంగిక దాడుల నేపథ్యంలో... వివక్ష తాలూకు స్పృహతో పందొమ్మిదవ శతాబ్దంలోనే పీడిత మహిళల పక్షాన ఉద్యమ స్వరాన్ని వినిపించిన ఏకైక మహిళా నాయకురాలు, సంఘ సంస్కర్త సావిత్రీబాయి ఫూలే. ఆనాటి సామాజికోద్యమాలన్నింటిలో ఆమె ప్రశంసనీయమైన పాత్రను పోషించారు. కులం, మతం, సమాజం... జెండర్... ఇలా ప్రతి అంశంలోనూ జరిగే వివక్షకు వ్యతిరేకంగా నిరసనను బలంగా వ్యక్తం చేసిన చైతన్యశీలి. భారతదేశంలో స్ర్తీ విముక్తి ఉద్యమానికి వేగుచుక్క ఆమె. సామాజిక, గృహ హింస నుంచి మహిళలను విముక్తులను చేయడానికి స్ర్తీ విద్యను శక్తిమంతమైన సాధనంగా ఎంచుకున్నారు. ఒక స్వతంత్రమైన అస్తిత్వంతో భర్త జ్యోతిరావు ఫూలేతో కలిసి కులం, పితృస్వామ్య వ్యవస్థపై యుద్ధం కొనసాగించారు. ప్రజా, మహిళా ఉద్యమ నిర్మాతగా జ్యోతిరావు ఫూలే కన్నా అద్వితీయమైన ఖ్యాతిని సావిత్రీబాయి ఫూలే ఆర్జించడం విశేషం. సమగ్రమైన కులవ్యతిరేక సిద్ధాంతానికి శ్రీకారం చుట్టి, నిబద్ధతగా ఆచరించిన మహిళా ఆణిముత్యం. ఆధిపత్య విలువలకు వ్యతిరేకంగా పీడిత స్ర్తీలను ఏకం చేసిన ఘనత ఆమెదే.సావిత్రీబాయి ఫూలే మహారాష్ట్రలోని సతారా జిల్లాకు చెందిన నయ్గావ్లో 1831 జనవరి 3న జన్మించారు. 1840లో జ్యోతిరావ్ ఫూలేతో వివాహం జరిగాక ఆమె జీవితం ఉద్యమంతో మమేకమైంది. 1841 నుంచీ భర్త ప్రోత్సాహంతో ఇంట్లోనే తన విద్యాభ్యాసాన్ని కొనసాగించింది. 1847లో అహ్మద్నగర్లో ఉపాధ్యాయినిగా శిక్షణ పొందింది. భర్తతో కలిసి అణగారిన వర్గాల, కులాల బాలికల కోసం పూణేలో 1848లో మొట్టమొదటి పాఠశాలను ప్రారంభించారు. సతారా, అహ్మద్నగర్లలోనూ 1849లో మరికొన్ని పాఠశాలలను ప్రారంభించడంలో కీలకపాత్ర పోషించారు. అస్పృశ్యులకు విద్య నేర్పేందుకు పుట్టింటినీ, అత్తవారింటినీ వదిలి బయటకు వచ్చిందామె. 1852లో మరో రెండు పాఠశాలలను స్థాపించిన సావిత్రిబాయి అదే సంవత్సరంలోనే ఆదర్శ ఉపాధ్యాయినిగా సత్కారం అందుకున్నారు. ప్రభుత్వ విద్యాశాఖ ఆధ్వర్యంలో ఈ సన్మానం జరగడం విశేషం. 1854లో ‘కావ్య ఫూలే’ పేరిట ఆమె ఓ కవితా సంకలనం రాసి, ప్రచురించారు. 1855లో కార్మికులు, రైతుల కోసం రాత్రి పాఠశాలను స్థాపించారు. 1856లో సావిత్రీబాయి సంపాదకత్వంలో జ్యోతిరావు ఉపన్యాసాల సంకలనాన్ని ప్రచురించారు. 1863లో సంఘ బహిష్కృతులైన తల్లీపిల్లల కోసం శరణాలయాన్ని స్థాపించారు. 1868లో అస్పృశ్యుల కోసం మంచినీటి చెరువును ఏర్పాటు చేయడం గమనార్హం. 1873 నుంచీ సావిత్రీబాయి సత్యశోధక సమాజంలో క్రియాశీలక పాత్ర పోషించారు. 1874లో ఒక బ్రాహ్మణ వితంతువు సంతానమైన ‘యశ్వంత్’ను దత్తత తీసుకున్నారు. 1875–77 మధ్యకాలంలో పశ్చిమ మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలో కరువుతో అల్లాడిపోతున్న ప్రజల కోసం ఎన్నో సహాయ కార్యక్రమాలు చేపట్టారు. భర్త జ్యోతిరావు ఫూలే మరణం (1890, నవంబర్ 28) సావిత్రిబాయిని మానసికంగా కుంగదీసింది. అన్నింటా వెన్నుదన్నుగా నిలిచిన భర్త ఆశయాలను సాధించేందుకు తీరని శోకాన్ని పంటి బిగువున భరించింది. తిరిగి కొత్త శక్తిని కూడగట్టుకుని ఉద్యమంలో భాగస్వామురాలైంది. 1891లో ‘పావన్ కాశీ సుబోధ్ రత్నాకర్’ అనే కవితా సంపుటిని ప్రచురించారు. 1893లో సత్యశోధక సమాజానికి అధ్యక్షురాలిగా ఎన్నికైంది. ‘జ్యోతిబా భాషణే’ పేరిట తన సంపాదకత్వంలో 4 సంపుటాలు వెలువరించింది. ‘సావిత్రీబాయి భాషనే వాగనీ’ పేరిట తన ఉపన్యాసాలు, పాటల సంపుటిని ప్రచురించారు.గొప్ప చారిత్రక అవగాహన, సామాజిక, సాంస్కృతిక విషయాలలో సావిత్రీబాయి ప్రజలతో నిత్యం మమేకమై ఉద్యమాల్ని నడిపించారు. ఆనాటి సమాజంలో నియమాలు, మత విశ్వాసాలు, సంప్రదాయిక విలువలను వ్యతిరేకిస్తూ ఆమె నిర్వహించిన పోరాటాలు విప్లవాత్మకమైనవి. వ్యక్తిగతంగా ఎన్నో అవమానాలకు గురైంది. సాంఘిక బహిష్కరణకు గురైంది. భౌతికదాడులనూ ఎదుర్కొంది. ఇన్ని కష్టాలనూ ఆత్మస్థైర్యంతో భరించి, ఉవ్వెత్తున ఎగసిన కెరటంలా నిలవడానికి ప్రధాన కారణం సావిత్రీబాయి సత్యశోధకురాలు కావడమే. తన ఆధ్వర్యంలో బ్రాహ్మణ పురోహితులు లేని వివాహాలనెన్నింటినో జరిపించారామె. భార్య మరణించిన ఓ యువకుడికి తన స్నేహితురాలి కుమార్తెనిచ్చి వివాహం చేయడం సంచలనమే. స్ర్తీవిద్యతోనే నవజీవన నిర్మాణం సాధ్యమవుతుందని నమ్మి, వందల సంఖ్యలో పాఠశాలలను స్థాపించి, కొనసాగించింది. ఆధునిక భారతదేశంలో మొట్టమొదటి ఉపాధ్యాయురాలిగా ఖ్యాతి గడించింది. ప్రభుత్వం సావిత్రీబాయి ఫూలే జయంతిని మహిళా ఉపాధ్యాయ దినోత్సవంగా ప్రకటించి, ఘనంగా సభలు నిర్వహిస్తుండడం అభినందనీయం. భారతదేశం ఆమెను ‘ఆధునిక విద్యా వరప్రదాయిని’గా కీర్తిస్తోంది.‘ఆత్మగౌరవంతో, కఠిన దీక్షతోజ్ఞాన సంపదలను సేకరించుకోవిద్యలేనిదే జీవితం వృథా’ అని సకల పీడిత జనానికీ పిలుపునిచ్చారామె.అంటరాని తనానికి వ్యతిరేకంగా 1868లో సమర్థంగా ఉద్యమాన్ని నడిపారామె. సామాజిక సేవలోనూ తనదైన మానవీయ వ్యక్తిత్వాన్ని చాటుకున్నారు. జీవితాంతం పూరి గుడిసెలోనే ఆనందంగా, తృప్తిగా జీవించారు. ఇది సావిత్రీబాయి నిరాడంబర జీవితానికి, విలాస రహిత జీవన విధానానికీ తార్కాణం.మహిళా లోకం ఆమెను ‘క్రాంతిజ్యోతి – సావిత్రీబాయి’ అని ఎంతో ప్రేమగా పిలుచుకుంటుంది. 1897లో ప్లేగువ్యాధి బారిన పడ్డ ఓ బాలుడికి సేవ చేస్తుండగా సావిత్రీబాయికి కూడా ఆ వ్యాధి సోకింది. దాదాపు 2వేల మంది ప్లేగు బాధిత చిన్నారులకు పౌష్ఠికాహారం సమకూరుస్తూ ఏడెనిమిది సంవత్సరాల పాటు ఆదరించిన సావిత్రిబాయి సేవ చేస్తూనే ఈ లోకాన్ని వదిలి శాశ్వతంగా వెళ్లిపోయింది. 1897, మార్చి 10న ప్లేగు వ్యాధితో మరణించారు. సావిత్రీబాయి చరిత్రలో స్ర్తీ ఉద్యమం మూగబోయిన సందర్భం. ఆమె ఆశయాలను సాధించే క్రమంలో ఒక్కో మహిళ ఒక్కో సావిత్రీబాయిగా మారడమే ఆమెకిచ్చే ఘనమైన, నిజమైన నివాళి.-జి. యమునా రాణిపరిశోధక విద్యార్థిని(నేడు సావిత్రీబాయి ఫూలే జయంతి)
‘aadhunika mahila charitranu tiragaraastundi’ – avunu... mahilalapai jarugutunna maanasika, laingika daadula nepathyamlo... vivaksha taaluuku spruhatho pandommidava sataabdamlone peedita mahilala pakshaana udyama swaraanni vinipinchina ekaika mahila nayakuralu, sangha samskarta saavitriibaayi phoole. aanaati saamaajikoodyamaalannim aame prasamsaneeyamaina paatranu pooshinchaaru. kulam, matham, samajam... jender... ilaa prati amsamloonuu jarige vivakshaku vyatirekamgaa nirasananu balangaa vyaktam chesina chaitanyaseeli. bhaaratadesamlo srti vimukti udyamaaniki veguchukka aame. saamaajika, gruha himsa nunchi mahilalanu vimuktulanu cheyadaaniki srti vidyanu saktimantamaina saadhanamgaa enchukunnaaru. oka swatantramaina astitvamto bharta jyotirao phooletho kalisi kulam, pitruswamya vyavasthapai yuddham konasaaginchaaru. praja, mahila udyama nirmaatagaa jyotirao phoole kanna adviteeyamaina khyatini saavitriibaayi phoole aarjinchadam visesham. samagramaina kulavyatireka siddhaantaaniki srikaram chutti, nibaddhatagaa aacharinchina mahila aanimutyam. aadhipatya viluvalaku vyatirekamgaa peedita srteelanu ekam chesina ghanata aamede.saavitriibaayi phoole mahaaraashtralooni satara jillaaku chendina naygaavlo 1831 janavari 3na janminchaaru. 1840loo jyotirav phooletho vivaham jarigaaka aame jeevitam udyamamtho mamekamaindi. 1841 nunchi bharta prothsaahamtho intlone tana vidyaabhyaasaanni konasaginchindi. 1847loo ahmadnagarlo upaadhyaayinigaa sikshana pondindi. bhartatho kalisi anagaarina vargala, kulaala balikala kosam poonelo 1848loo mottamodati paatasaalanu praarambhinchaaru. satara, ahmadnagarlalonu 1849loo marikonni paatasaalalanu praarambhinchadamlo keelakapatra pooshinchaaru. asprusyulaku vidya nerpenduku puttintinii, attavaarintinii vadili bayataku vachindame. 1852loo maro rendu paatasaalalanu sthaapinchina saavitribaayi adhe samvatsaramlone aadarsa upaadhyaayinigaa satkaaram andukunnaru. prabhutva vidyaasaakha aadhvaryamlo ee sanmanam jaragadam visesham. 1854loo ‘kaavya phoole’ paerita aame oo kavita sankalanam rasi, prachurinchaaru. 1855loo kaarmikulu, raitula kosam raatri paatasaalanu sthaapinchaaru. 1856loo saavitriibaayi sampaadakatvamlo jyotirao upanyaasaala sankalanaanni prachurinchaaru. 1863loo sangha bahishkrutulaina talleepillala kosam saranaalayaanni sthaapinchaaru. 1868loo asprusyula kosam manchineeti cheruvunu erpaatu cheyadam gamanarham. 1873 nunchi saavitriibaayi satyasodhaka samaajamlo kriyaaseelaka paatra pooshinchaaru. 1874loo oka brahmana vitantuvu santaanamaina ‘yashwant’nu dattata teesukunnaru. 1875–77 madhyakaalamlo paschima maharashtra praantamlo karuvutho alladipotunna prajala kosam enno sahaya kaaryakramaalu chepattaru. bharta jyotirao phoole maranam (1890, navambar 28) saavitribaayini maanasikamgaa kungadeesindi. anninta vennudannugaa nilichina bharta aasayaalanu saadhinchaenduku teerani shokaanni panti biguvuna bharinchindi. tirigi kotta saktini koodagattukuni udyamamlo bhaagaswaamuraalaindi. 1891loo ‘pavan kaashi subodh ratnakar’ ane kavita samputini prachurinchaaru. 1893loo satyasodhaka samaajaaniki adhyakshuraaligaa ennikaindi. ‘jyotiba bhashane’ paerita tana sampaadakatvamlo 4 samputaalu veluvarinchindi. ‘saavitriibaayi bhashane vaaganee’ paerita tana upanyaasaalu, paatala samputini prachurinchaaru.goppa chaaritraka avagaahana, saamaajika, saamskrutika vishayaalalo saavitriibaayi prajalatho nityam mamekamai udyamaalni nadipinchaaru. aanaati samaajamlo niyamaalu, matha vishwaasaalu, sampradaayika viluvalanu vyatirekistuu aame nirvahinchina poraataalu viplavaatmakamainavi. vyaktigatamgaa enno avamaanaalaku guraindi. saanghika bahishkaranaku guraindi. bhoutikadaadulanuu edurkondi. inni kashtaalanuu aatmasthairyamtho bharinchi, uvvettuna egasina keratamla nilavadaaniki pradhaana kaaranam saavitriibaayi satyasodhakuraalu kavadame. tana aadhvaryamlo brahmana purohitulu laeni vivaahaalanennintino jaripincharame. bharya maraninchina oo yuvakudiki tana snehituraali kumaartenicchi vivaham cheyadam sanchalaname. srtiividyatoone navajeevana nirmaanam saadhyamavutundani nammi, vandala sankhyalo paatasaalalanu sthaapinchi, konasaginchindi. aadhunika bhaaratadesamlo mottamodati upaadhyaayuraaligaa khyati gadinchindi. prabhutvam saavitriibaayi phoole jayantini mahila upadhyaya dinotsavamgaa prakatinchi, ghanamgaa sabhalu nirvahistundadam abhinandaneeyam. bharatadesam aamenu ‘aadhunika vidya varapradaayini’gaa keertistondi.‘aatmagouravamto, kathina deekshatoegnaana sampadalanu sekarinchukovidyaleni jeevitam vruthaa’ ani sakala peedita jananiki pilupunicharame.antaraani tanaaniki vyatirekamgaa 1868loo samarthamgaa udyamaanni nadiparame. saamaajika sevalonu tanadaina manaveeya vyaktitvaanni chaatukunnaaru. jeevitaantam puuri gudiselone aanandamgaa, truptigaa jeevinchaaru. idhi saavitriibaayi niradambara jeevitaaniki, vilasa rahita jeevana vidhaanaanikii taarkaanam.mahila lokam aamenu ‘kraantijyoti – saavitriibaayi’ ani entho premagaa piluchukuntundi. 1897loo pleguvyaadhi baarina padda oo baludiki seva chestundagaa saavitreebaayiki kuudaa aa vyaadhi sokindi. daadaapu 2vela mandi plegu baadhita chinnarulaku poushtikaahaaram samakuurustuu edenimidi samvatsaraala paatu aadarinchina saavitribaayi seva chestune ee lokanni vadili saasvatamgaa vellipoyindi. 1897, marchi 10na plegu vyaadhitho maraninchaaru. saavitriibaayi charitralo srti udyamam moogaboyina sandarbham. aame aasayaalanu saadhinche kramamlo okko mahila okko saavitriibaayigaa maradame aamekichhe ghanamaina, nijamaina nivaali.-ji. yamuna raaniparisodhaka vidyaarthini(nedu saavitriibaayi phoole jayanti)