
    అరణ్యకాండ
 విరాధవధ:
 రాముడు దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు. అక్కడ చక్కని మునిపల్లెలు కనిపించాయి. ప్రతిపర్ణశాలముందు చక్కగా అలికారు. ముగ్గులు పెట్టారు. అక్కడక్కడా కుశలు ఆరపెట్టిఉన్నాయి. ఉతికిన నారబట్టలు ఆరేసి ఉన్నాయి. జంతువులు, పక్షులు ఉల్లాసంగా ఉన్నాయి.
 మునిపల్లెలవారు రాముని చూశారు. ఎదురేగారు. తీసుకొనివచ్చారు. పర్ణశాలలో ప్రవేశపెట్టారు. ఆర్ఘ్యపాద్యములు ఇచ్చారు. సత్కరించారు. "రామా! మేము హింస వదిలాం. ఇంద్రియాలను జయించాం. మేము నీకు బిడ్డల్లాంటివాళ్లం. మమ్ము సదారక్షించు" అని ప్రార్థించారు.
 రాముడు ఆ రాత్రి అక్కడే గడిపారు. తెల్లవారి లేచాడు. మునులు వద్ద శెలవు తీసుకున్నాడు. బయలుదేరాడు. అలా బయలుదేరినవారు ఒక అరణ్యంలో ప్రవేశించారు. అక్కడ వారికి ఒక రాక్షసుడు కనిపించాడు. అతని పేరు విరాధుడు. అతడు భయంకరాకారుడు - అతడు పులిచర్మం కప్పుకున్నాడు. దానినుంచి రక్తం కారుతూంది. అతని బుజాన శూలం ఉంది. దానికి మూడు సింహాలు, నాలుగు పులులు, రెండు తోడేళ్లు, పది జింకలు, ఒక ఏనుగు గుచ్చి ఉన్నాయి. ఇవన్నీ అతనికి ఫలహారం పైగా ఏ ఆయుధంతోనూ చావకుండా అతనికి వరం ఉంది.
 విరాధుడు రామలక్ష్మణులను చూచాడు. గర్జించాడు. అతని గర్జనకు దిక్కులు పిక్కటిల్లాయి. చెట్లమీంచి పిట్టలు లేచిపోయాయి. రొదపెట్టాయి. విరాధుడు సీతను చూచాడు. అందంగా ఉంది. చక్కనిచుక్క. ఆమెను పిట్టను పట్టుకున్నట్లు పట్టుకున్నాడు. అనుభవిస్తానన్నాడు.
 రాముడు అది చూచాడు. ప్రళయాగ్నిలా విజృంభించాడు. ఏడు బాణాలు వదిలాడు. అవి విరాధుని శరీరంలోకి దూసుకుపోయాయి. రక్తంలో మునిగి నేలకూలాయి. అవి అగ్నిజ్వాలల్లా ఉన్నాయి. విరాధునికి దెబ్బ తగిలింది. సీతను వదిలాడు. శూలం అందుకున్నాడు. రామలక్ష్మణుల మీదికి వదిలాడు. రామలక్ష్మణులు అనేకబాణాలు ప్రయోగించారు. అవి విరాధునిమీద పనిచేయలేకపోయాయి. అప్పుడు రాముడు వాడి శూలాన్ని కొట్టాడు. అది మేరుపర్వత శిఖరంలా కూలింది. విరాధుడు ఉగ్రుడయ్యాడు. ముందుకు ఉరికి వచ్చాడు. రామలక్ష్మణులను రెండుచేతులతో పట్టుకున్నాడు. బుజాలమీద వేసుకున్నాడు. అడవిలోకి ఉరికాడు. రామలక్ష్మణులు అదను కనిపెట్టారు. విరాధుని రెండుచేతులూ విరిచారు. విరాధుడు కొండకోన కూలినట్లు కూలాడు. అడవి అదిరేట్టు బొబ్బలు పెట్టాడు. అలాపడిపోయినవాణ్ని రామలక్ష్మణులు పొడిచారు. గుద్దారు. నరికారు. అయినా వాడు చావలేదు.
  "రామా! నేను తుంబురుణ్ణి. అధికార వర్గంలోవాణ్ణి. రంభను విడిచి వెళ్లలేక నా విధులలో అశ్రద్ధ చేశాను. కుబేరుడు నన్ను శపించాడు. రాక్షసుణ్ణి చేశాడు. 'రాముడు నిన్ను యుద్ధంలో గెలిచినపుడు విముక్తి పొందుతావు' అన్నాడు. నాకు శాపవిముక్తి కలిగింది. నేను స్వర్గానికి వెళ్లిపోతున్నాను. దగ్గరిలోనే శరభంగ ఆశ్రమం ఉంది. అక్కడికి వెళ్లు నీకు శుభం కలుగుతుంది" అని "గొయ్యి తీసి పూడ్చి పెట్టడం రాక్షసులు ధర్మం. కాబట్టి నన్ను గోతిలో పూడ్చి వెళ్లు" అన్నాడు.
 లక్ష్మణుడు పెద్ద గొయ్యి తీశాడు. విరాధుని గోతిలో వేశారు. రాళ్లతో పూడ్చారు. అక్కణ్ణుంచి బయలుదేరారు. ఉత్సాహంగా ముందుకు సాగారు.
 మనిషికి చావును మించిన భయంలేదేమో! అతడు దేన్నయినా వదులుకుంటాడు - తనవరకు వస్తే ప్రియాతి ప్రియుల్నూ వదులుకుంటాడు. ముందు తాను తన తరువాతే ఏదయినా.
 ఈ మృత్యువును జయించడానికి మనిషి చేస్తున్న ప్రయత్నం ఇంతా అంతాకాదు. ఈ ప్రయత్నం నిరంతరంగా కొనసాగుతున్నది. కొనసాగుతూంది. మానవుడు ఉన్నంతకాలం ఈ ప్రయత్నం సాగుతుంది. అతడు కొంతలో కొంత విజయాన్ని సాధిస్తున్నాడు. మొన్నటిదాకా భయంకరాలు అనుకున్న వ్యాధులు నేడు వైద్యశాస్త్రం చేతిలో కీలుబొమ్మలు అయిపోయాయి. ఆ విధంగా కొంతలో కొంత మృత్యువును జయించాం. మానవుని ఆయుర్ధాయం పెరిగింది. అందులో ఎలాటి సందేహమూ లేదు.
 కాని జననమరణ రహస్యాలను అతడు కనుక్కోలేకపోయాడు. పుట్టుటకు క్షణం ముందు మనకు తెలియదు. చావుకు క్షణం తరువాత మనకు తెలియదు. క్షయం ప్రకృతి ధర్మం. కాబట్టి పుట్టినవాడు చావాల్సిందే. చావుకంటే నిశ్చయం అయింది మరొకటి లేదు.
 కాలం గడిచిపోతుంది. కాలం బలీయం అయింది. దానిశక్తి మరొకదానికి లేదు. కాలచక్రం పరిభ్రమిస్తుంది. దానికిందపడి సకలం నశిస్తోంది. దానికి అడ్డులేదు. దానిని అడ్డుకున్నవాడూ లేడు.
 ప్రకృతి సాంతం పుడ్తుంది. పెరుగుతుంది. నశిస్తుంది. ఇది ప్రకృతి ధర్మం. దీనికి లొంగని శక్తి అంటూ లేదు. ప్రపంచాధిపత్యం సాధించాలనుకున్న వారున్నారు. హిరణ్యాక్ష, హిరణ్యకశిపుల్ను వదిలేయండి. హిట్లరున్నాడు. అతడు సకల ప్రపంచాన్ని తన కాలిబొటన వేలుక్రింద అణచి ఉంచాలనుకున్నాడు. అతడూ చచ్చాడు.
 మానవాళి శ్రేయస్సుకోసం తమ జీవితాలను కర్పూరంలా అర్పించిన మహాత్ములున్నారు. బుద్ధుడు, జీసస్ వారికీ మరణం తప్పలేదు. వారందరినీ చూచిన సూర్యుడే మనము చూస్తున్నాము. వారందరూ నివసించిన భూమిమీదనే మనం నివసిస్తున్నాం.
 క్షయం ప్రాణులకే కాదు. కొండలు, చెట్లు కోనలకు కూడా వుంది. అవీ మార్పు చెందుతాయి. నశిస్తాయి. దాన్ని మన జీవితకాలంలో చూడలేం.
 సూర్యచంద్రాదులూ శాశ్వితులు కారు. వారి శక్తి క్షీణిస్తుందని శాస్త్రజ్ఞులు చెపుతున్నారు. వారు చాలకాలం ఉండగలరు. అంతే వారూ నశించాల్సినవారే. అందుకే "ఇక్బాల్" అంటాడు.
 "ప్రకృతి ధర్మమ్మె పరిణామమ్ము సుమ్ము
 నశ్వరమ్మగు అందమ్మె వాస్తవమ్ము నమ్ము"
 విరాధుడు మనిషి ఆశకు సంకేతం. అతడు ఏ ఆయుధముతోనూ చావకుండా వరం సంపాదించాడు. వరం పుక్కిటి పురాణం కావచ్చు. కాని అది మనిషి ఆశకు సంకేతం. అతని ప్రయత్నం ఫలించలేదు. అతడు బలీయం అయిన కాలానికి లొంగాడు. కాలం అతణ్ణి కబళించింది.
 అగ్నిలాంటిది ఆయుధం:
 రాముడు శరభంగుని ఆశ్రమానికి చేరాడు. అక్కడికి ఇంద్రుడు వచ్చాడు. ఇంద్రుడు నేలను తాకకుండా నిలిచి ఉన్నాడు. అతడు శరభంగునితో మాట్లాడుతున్నాడు. రాముడు వస్తున్నాడని అతనికి తెలిసింది. రావణ సంహారం తరవాతనే రాముని చూస్తానన్నాడు. ఇంద్రుడు వెళ్లిపోయాడు.
 సీతా, రామ, లక్ష్మణులు శరభంగుని దర్శించుకున్నాడు. నమస్కరించారు. మహర్షి వారిని సత్కరించాడు. "రామా! నా తపస్సుకు మెచ్చి నన్ను బ్రహ్మలోకానికి తీసికెళ్లడానికి ఇంద్రుడు వచ్చాడు. అయినా నిన్ను దర్శించుకోవాలని నిలిచిపోయాను. ఇహ నేను శరీరాన్ని విడిచివేస్తాను. ఈ అడవిలోనే సుతీక్షుడు అనే రుషి ఉన్నాడు. అతని దగ్గరికి వెళ్లు. నీకు ఉండటానికి తగిన ప్రదేశం చూపిస్తాడు" అని సుతీక్షుణ్ణి ఆశ్రమానికి దారి చూపించాడు.

    aranyakanda
 viraadhavadha:
 ramudu dandakaaranyamlo pravesinchaadu. akkada chakkani munipallelu kanipinchaayi. pratiparnasaalamundu chakkaga alikaru. muggulu pettaaru. akkadakkada kusalu aarapettiunnaayi. utikina narabattalu aaresi unnaayi. jantuvulu, pakshulu ullaasamgaa unnaayi.
 munipallelavaaru ramuni chusaru. eduregaaru. teesukonivacchaaru. parnasaalalo pravesapettaaru. aarghyapaadyamulu icharu. satkarinchaaru. "rama! memu himsa vadilam. indriyaalanu jayincham. memu neeku biddallantivallam. mammu sadaarakshinchu" ani praarthinchaaru.
 ramudu aa raatri akkade gadiparu. tellavaari lechaadu. munulu vadda selavu teesukunnadu. bayaluderaadu. alaa bayaluderinavaaru oka aranyamlo pravesinchaaru. akkada vaariki oka rakshasudu kanipinchaadu. athani paeru viraadhudu. atadu bhayankarakarudu - atadu pulicharmam kappukunnadu. daaninunchi raktam kaarutuundi. athani bujana shoolam undi. daaniki moodu simhaalu, naalugu pululu, rendu thodellu, padi jinkalu, oka enugu guchi unnaayi. ivannee ataniki falaharam paiga e aayudhamthonuu chavakunda ataniki varam undi.
 viraadhudu ramalakshmanulanu chuuchaadu. garjinchaadu. athani garjanaku dikkulu pikkatillaayi. chetlameenchi pittalu lechipoyayi. rodapettaayi. viraadhudu seetanu chuuchaadu. andamgaa undi. chakkanichukka. aamenu pittanu pattukunnatlu pattukunnadu. anubhavistaanannaadu.
 ramudu adhi chuuchaadu. pralayagnila vijrumbhinchaadu. edu baanaalu vadilaadu. avi viraadhuni sareeramloki doosukupoyaayi. raktamlo munigi neelakuulaayi. avi agnijwalalla unnaayi. viraadhuniki debba tagilindi. seetanu vadilaadu. shoolam andukunnadu. ramalakshmanula meediki vadilaadu. ramalakshmanulu anekabaanaalu prayoginchaaru. avi viraadhunimeeda panicheyalekapoyayi. appudu ramudu vaadi shoolaanni kottaadu. adhi meruparvata sikharamla koolindi. viraadhudu ugrudayyaadu. munduku uriki vachaadu. ramalakshmanulanu renduchetulatho pattukunnadu. bujaalameeda vesukunnadu. adaviloki urikaadu. ramalakshmanulu adanu kanipettaaru. viraadhuni renduchetuluu virichaaru. viraadhudu kondakona koolinatlu kuulaadu. adavi adirettu bobbalu pettaadu. alaapadipoyinavaanni ramalakshmanulu podichaaru. guddaaru. narikaaru. aina vaadu chaavaledu.
  "rama! nenu tumburunni. adhikara vargamlovaanni. rambhanu vidichi vellaleka naa vidhulalo ashraddha cheshaanu. kuberudu nannu sapinchaadu. raakshasunni cheshaadu. 'ramudu ninnu yuddhamlo gelichinapudu vimukti pondutaavu' annadu. naaku saapavimukti kaligindi. nenu swargaaniki vellipotunnaanu. daggarilone sarabhanga aashramam undi. akkadiki vellu neeku shubham kalugutundi" ani "goyyi teesi poodchi pettadam raakshasulu dharmam. kabatti nannu gotilo poodchi vellu" annadu.
 lakshmanudu pedda goyyi teesaadu. viraadhuni gotilo vaesaaru. raallatho puudchaaru. akkannunchi bayaluderaaru. utsaahamgaa munduku saagaaru.
 manishiki chaavunu minchina bhayamledemo! atadu dennayina vadulukuntaadu - tanavaraku vaste priyaati priyulnuu vadulukuntaadu. mundu taanu tana taruvathe edayina.
 ee mrutyuvunu jayinchadaaniki manishi chestunna prayatnam intaa antaakaadu. ee prayatnam nirantaramgaa konasaagutunnadi. konasaagutuundi. manavudu unnantakaalam ee prayatnam saagutundi. atadu kontalo kontha vijayaanni saadhistunnaadu. monnatidaka bhayankaralu anukunna vyaadhulu nedu vaidyasaastram chetilo keelubommalu aipoyayi. aa vidhamgaa kontalo kontha mrutyuvunu jayincham. maanavuni aayurdhaayam perigindi. andulo elati sandehamuu ledu.
 kaani jananamarana rahasyaalanu atadu kanukkolekapoyadu. puttutaku kshanam mundu manaku teliyadu. chaavuku kshanam taruvaata manaku teliyadu. kshayam prakruti dharmam. kabatti puttinavaadu chavalsinde. chavukante nischayam ayindi marokati ledu.
 kaalam gadichipotundi. kaalam baleeyam ayindi. daanisakti marokadaaniki ledu. kalachakram paribhramistundi. daanikindapadi sakalam nasistondi. daaniki adduledu. daanini addukunnavadu ledu.
 prakruti saantam pudtundi. perugutundi. nasistundi. idhi prakruti dharmam. deeniki longani sakti antuu ledu. prapanchaadhipatyam saadhinchaalanukunna vaarunnaaru. hiranyaksha, hiranyakasipulnu vadileyandi. hitlarunnadu. atadu sakala prapanchaanni tana kaalibotana velukrinda anachi unchaalanukunnaadu. ataduu chachaadu.
 maanavaali shreyassukosam tama jeevitaalanu karpuramla arpinchina mahaatmulunnaaru. buddhudu, jeesus vaarikii maranam tappaledu. vaarandarinee chuuchina suryude manamu chustunnamu. vaarandaruu nivasinchina bhoomimeedane manam nivasistunnam.
 kshayam praanulake kaadu. kondalu, chetlu konalaku kuudaa vundi. avy maarpu chendutaayi. nasistaayi. daanni mana jeevitakaalamlo chudalem.
 suuryachandraaduluu saasvitulu kaaru. vaari sakti ksheenistundani saastrajnulu cheputunnaru. vaaru chaalakaalam undagalaru. anthe vaaruu nasinchaalsinavaare. anduke "ikbal" antaadu.
 "prakruti dharmamme parinaamammu summu
 nashwarammagu andamme vaastavammu nammu"
 viraadhudu manishi aasaku sanketam. atadu e aayudhamuthonuu chavakunda varam sampaadinchaadu. varam pukkiti puraanam kaavachhu. kaani adhi manishi aasaku sanketam. athani prayatnam phalinchaledu. atadu baleeyam ayina kaalaaniki longaadu. kaalam atanni kabalinchindi.
 agnilaantidi aayudham:
 ramudu sarabhanguni aasramaaniki cheraadu. akkadiki indrudu vachaadu. indrudu neelanu takakunda nilichi unnaadu. atadu sarabhangunito matladutunnadu. ramudu vastunnaadani ataniki telisindi. raavana samharam taravaatane ramuni chustanannadu. indrudu vellipoyaadu.
 seetaa, raama, lakshmanulu sarabhanguni darsinchukunnadu. namaskarinchaaru. maharshi vaarini satkarinchaadu. "rama! naa tapassuku mecchi nannu brahmalokaniki teesikelladaaniki indrudu vachaadu. aina ninnu darsinchukovalani nilichipoyaanu. iha nenu sariiraanni vidichivestaanu. ee adavilone suteekshudu ane rushi unnaadu. athani daggariki vellu. neeku undataaniki tagina pradesam chuupistaadu" ani suteekshunni aasramaaniki daari chuupimchaadu.