
 "ఇప్పుడు కాఫీ ఎందుకండీ?" "పరవాలేదండీ! సత్యం మీకేమైనా ఉత్తరం రాశాడా? నాలుగు నెలలుగా ఉత్తరం ముక్కైనా రాయలేదు. కాస్త మీరు గట్టిగా మందలిస్తూ ఉత్తరం రాద్దురూ- నాలుగేండ్లయింది వాణ్ణిచూసి. ఒకసారికూడా శెలవులకు రాలేదు. కనీసం నేలకు ఒక వుత్తరం అయినా రాయమని గట్టిగా మందలించండి!" అన్నాడు చంద్రయ్య. "శెలవులకు వస్తే అనవసరపు ఖర్చని సత్యం అభిప్రాయం. పైగా ఐదేళ్ళు ఆ వాతావరణంలో కళారాధన చెయ్యాలనీ, ఒక క్షణం కూడా వ్యర్ధం చెయ్యడం తనకు ఇష్టం లేదనీ రాశాడు. అందుకే నేనుకూడా సత్యాన్ని శెలవులకు రమ్మని రాయటం లేదు. నాకు నెలకు ఒక ఉత్తరం రాస్తూనే వున్నాడు. మీకు ఎందుకింత ఆలస్యం చేశాడో తెలియదు. రేపే మందలిస్తూ రాస్తాడు లెండి" అన్నాడు కేశవరావు. "మరో సంవత్సరం వుండాలి!" అన్నాడు చంద్రయ్య. "అవును. మరో సంవత్సరం ఎంతలో తిరిగివస్తుందిలెండి" అన్నాడు కేశవరావు. "ఏమో నాయనా! మరో సంవత్సరం వాణ్ణి చూడకుండా ఉండాలంటే నాకు మరో యుగం వుండాలనిపిస్తుంది"- కాఫీ గ్లాసుతో అప్పుడే అక్కడకు వచ్చిన శాంతమ్మ అంది. కేశవరావు ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఏదో ఆలోచిస్తున్నాడు. "మీరు ఇవ్వాళ ఉత్సాహంగా లేరు. కారణం తెలుసుకోవచ్చునా?" చంద్రయ్య అడిగాడు. "ఏమీ లేదండీ!" "కాదు, దాస్తున్నారు. చెప్పండి; నేను వినదగిందయితే చెప్పండి!" "వినకూడంది ఏమీలేదండీ! నేను ఇక్కడ ఉద్యోగం వదిలేసి వెళుతున్నాను."  చంద్రయ్య అర్ధంకానట్లు చూశాడు. "ఇక్కడ సమితి ప్రెసిడెంట్ గారికీ నాకూ పడడంలేదు. ఆయనకు కావల్సిన కుర్రవాళ్ళకు, ఆయన కోరిన మార్కులు వెయ్యాలి. అది నావల్లకాదు. హెడ్ మాష్టరుకూడా ప్రెసిడెంటు మాట వినాల్సిందేనంటాడు. రోజు రోజు చీటికీ మాటికీ బాధిస్తూ ఉన్నారు. అందుకే నేను రాజీనామా ఇచ్చాను" అన్నాడు కేశవరావు నిట్టూరుస్తూ. "మీరు తొందరపడలేదు కదా?" "లేదండీ! ఒక్క క్షణం కూడా ఈ ఊళ్ళో ఉండలేను. అనేక రకాలుగా బాధిస్తున్నారు. హైదరాబాదులో ఒక హైస్కూల్లో నాకు ఉద్యోగం వచ్చింది. అక్కడ నాకు మంచి స్నేహితులున్నారు. పిల్లల చదువులకు కూడా ఇబ్బంది వుండదు. కాకపోతే ఇంతకాలంగా వున్న ఈ ఊరు ఈ విధంగా వదలాల్సి వచ్చినందుకు కొంచెం బాధగా వుంది." "కాఫీ తాగండి, చల్లారిపోతుంది. ఎప్పుడు వెళుతున్నారు?" "రేపు సాయంత్రం." "ఇంత త్వరగానా?" అన్నాడు చంద్రయ్య. "అవునండీ! వచ్చే సోమవారం అక్కడ డ్యూటీలో జాయిన్ కావాలి." "ఒకటి అడుగుతాను, ఏమీ అనుకోకండీ!" అన్నాడు చంద్రయ్య. "పరవాలేదు, అడగండి." "మీకు డబ్బు ఏమయినా అవసరం అయితే తీసుకెళ్ళండి. నా దగ్గిర సందేహించకండి." "మీ అభిమానానికి కృతజ్ఞుణ్ణి. డబ్బు అవసరం ఏమీలేదు" అన్నాడు కేశవరావు. కాని కేశవరావు ఏదో అడగాలని ప్రయత్నిస్తూ అడగలేకపోతున్నాడని చంద్రయ్య లీలగా గ్రహించాడు. కాని ఎంత ఆలోచించినా అదేమయివుంటుందో అంతుపట్టలేదు. "సత్యం వచ్చిందాకా ఉండలేకపోయాను." "వాడు మీ దగ్గరకు రాకుండా వుంటాడా? ముందు మిమ్మల్ని చూసే ఇక్కడకు వస్తాడని నా నమ్మకం" అన్నాడు చంద్రయ్య. "నేను ఈ వూరినుంచి వెళ్ళేసమయంలో మిమ్మల్ని ఒకటి అర్ధించటానికి వచ్చాను" అన్నాడు కేశవరావు నీళ్ళు నములుతూ. "చెప్పండీ! మీకు మా కుటుంబం ఎంతో ఋణపడి వుంది. మీకేదయినా చెయ్యగలిగితే అది మా భాగ్యంగా తలుస్తాం" అన్నాడు చంద్రయ్య. "ఆఁ-అది చాలాకాలంగా మీ దగ్గిర చెప్పాలనుకుంటూ సందేహించానండీ!" "చెప్పు అన్నయ్యా! అంత వెనకాముందూ ఆడతావేం?" అంది శాంతమ్మ. "అదేనండీ! సత్యం అంటే నాకెంత అభిమానమో మీకు తెలుసుగా?" నసిగినట్లు అన్నాడు కేశవరావు. "అది మీ నోటిమీదగా చెప్పాలా? మాకు తెలియదా?" "మా ఇంట్లో అందరికీ సత్యం అంటే అభిమానం. ముఖ్యంగా మా పెద్దమ్మాయికి సత్యం అంటే వల్లమాలిన అభిమానం." సరళ చేస్తున్న పనిని ఆపుచేసి చెవులు రిక్కించుకొని వినసాగింది. చంద్రయ్యా, శాంతమ్మలు కేశవరావు ఏం చెప్పదలచుకున్నాడో అర్ధంకానట్లు చూశారు. "మీకు కులాల పట్టింపులు లేకపోతే మా పెద్దమ్మాయిని సత్యానికి ఇవ్వాలనివుంది. అది ఇప్పుడు గుంటూరులో ఇంటరు చదువుతూందని మీకు తెలుసుగా?" సరళ చేతిలోని లాంతరు గ్లాసు రాతిమీద జారిపడి పగిలింది. అందరూ ఉలిక్కిపడి అటుచూశారు. సరళ అక్కడనుంచి లేచి గబగబా ఇంట్లోకి పరుగెత్తుకెళ్ళింది. కేశవరావు ప్రశ్నార్ధకంగా చంద్రయ్య ముఖంలోకి చూశాడు. చంద్రయ్య ముఖం వెలవెలబోతోంది. శాంతమ్మ కాఫీ తాగిన ఖాళీ గ్లాసును తీసుకొని లోపలకు వెళ్ళిపోయింది. ఆ వాతావరణం తనకు వ్యతిరేకంగా వున్నట్లు అర్ధం అయింది కేశవరావుకు. "మీకు కులాల పట్టింపులు వుంటే ఈ ప్రసక్తిని ఇంతటితో వదిలేయండి. మాకు అలాంటివి లేవు. అమ్మాయి మనస్సును అర్ధం చేసుకొని, మీ దగ్గిర నా అభిప్రాయాన్ని వెలిబుచ్చకుండా వుండలేకపోయాను. తండ్రిగా నా బాధ్యత అయిపోయింది. తరువాత దాని అదృష్టం!" కేశవరావు స్వరంలో జీర పలికింది. చంద్రయ్య సర్దుకుని కూర్చున్నాడు. ఒకసారి సకిలించి గొంతు సవరించుకున్నాడు. "క్షమించండి కేశవరావుగారూ! కులాల విషయం కాదు నేను చెప్పబోయేది. నేను చెప్పేదంతా విని, మీరు ఏం చెయ్యమంటారో చెప్పండి, అలాగే చేస్తాను." చంద్రయ్య చుట్టతీసి ముట్టించుకున్నాడు. కేశవరావు కుతూహలంగా చంద్రయ్య ముఖం చూస్తూ కూర్చున్నాడు. అతనిలో మళ్ళీ ఏదో ఆశ తల ఎత్తింది. "ఇంతకుముందు లోపలకు పరుగెత్తిన సరళను చూశారుగా? అది నా మేనకోడలు. తల్లీ తండ్రీ లేరు. నా దగ్గరే పెరిగింది. అది పుట్టిన నాడే సత్యం భార్యగా నిర్ణయం జరిగింది. క్రమంగా పసి హృదయాల్లో కూడా అలాంటి భావమే వయసుతోపాటు పెరుగుతూ వస్తోంది. వాళ్ళిద్దర్నీ చూస్తుంటే ప్రపంచంలో ఏ శక్తీ వాళ్ళను విడదీయలేదు అనిపించేది నాకు. దాన్ని రక్షించడానికే వాడు చెయ్యి పోగొట్టుకున్నాడు. మీ మాటలు వినగానే దాని చేతిలో గ్లాసు కింద పడిపోవటం చూశారుగా! ఇంతకంటే నేను మరేమీ చెప్పలేను!" "అక్కరలేదు లెండి! నాకు ఈ విషయం తెలియదు. అనవసరంగా మిమ్మల్నందర్నీ బాధ పెట్టాను" అన్నాడు కేశవరావు. చంద్రయ్య మాట్లాడలేదు. "వస్తానండీ! మీరు బాధ పడకండీ!" అంటూ కేశవరావు లేచి నిల్చున్నాడు. "నాకు నిజంగా బాధగా వుంది మాస్టరుగారూ!" చంద్రయ్య డీలాపడిపోతూ అన్నాడు. కేశవరావు పెదవులమీద విరిగిపోయిన పాలలాటి చిరునవ్వు వెలసింది. "మాకు అంతే అదృష్టం అనుకుంటాం. మీరే నన్ను క్షమించాలి. చాలా బాధ పడుతున్నాను, విషయం తెలుసుకోకుండా తొందరపడినందుకు" అంటూ కేశవరావు గబగబా వెళ్ళిపోయాడు. అలా వెళ్ళిపోతున్న కేశవరావును చూస్తూ చంద్రయ్య నిట్టూర్చాడు.
    12
 ఐదు సంవత్సరాల అనంతరం సత్యం శాంతినికేతన్ లో విద్యా, విజ్ఞానం ఆర్జించుకొని, కళాకారుడిగా తిరిగి ఇంటికి వచ్చాడు. నిండు యవ్వనుడిగా వచ్చిన కొడుకును చూసుకొని మురిసిపోయాడు చంద్రయ్య. తనకంటే ఓ గుప్పెడు ఎత్తుగానే వున్నాడు అనుకున్నాడు. బెంగాలీ వేషభాషలలో స్పురద్రూపి అయినా సత్యాన్ని చూసిన సరళకు శరత్ నవల్లోని హీరోలు గుర్తుకొచ్చారు. సూర్యం విశాఖపట్నంలో ఇంటర్ ఫైనల్ చదువుతున్నాడు. చిన్నతనంలోనే మితభాషిగా ఉండే సత్యం ఇప్పుడు చాలా గంభీరంగా తయారయ్యాడు. సరళ సెకండ్ ఫారంతోనే చదువు మానేసిందనీ, చవకబారు నవలాసాహిత్యం పఠనం దాటి ఆమె ఆలోచనలు పోవనీ, ఇంకా అంత అమాయకంగానే వుందనీ, చూసిన మరుక్షణంలోనే తెలుసుకున్నాడు సత్యం. ఆ రాత్రి భోజనాల దగ్గర కూర్చున్నప్పుడు సత్యం కేశవరావుగార్ని గురించి అడిగాడు. తను ఎన్ని ఉత్తరాలు రాసినా సంవత్సరంగా జవాబు లేదని చెప్పాడు తండ్రితో. కేశవరావు విషయం అంతా చెప్పాడు చంద్రయ్య. ప్రస్తుతం హైదరాబాదులో వుండివుండా లన్నాడు. కాని ఎవరూ ఆనాడు కేశవరావు తమ ఇంటికి వచ్చి, సత్యానికి తన కూతుర్ని ఇవ్వాలని వుందని అన్నాడని చెప్పలేదు. చంద్రయ్యకు తెలుసు సత్యం మనసు. కేశవరావు యెడల సత్యం మనస్సులో ఎలాంటి కృతజ్ఞతాభావం ఉందో తెలుసు. అలాంటి సత్యం కేశవరావు కొరకు ఏమయినా చెయ్యగలడనీ, ఎలాంటి త్యాగం చెయ్యటానికయినా వెనుకాడడనీ తెలుసు. అందుకే ఆ విషయాన్ని అతని దగ్గర ఎవరూ ప్రస్తావించలేదు. ఆ రాత్రి చాలాసేపు సత్యం కేశవరావుగురించి ఆలోచిస్తూ పడుకున్నాడు. మధ్యమధ్య కేశవరావు కూతురు, ఆకాశంలో కంటికి కనిపించని చిన్న నక్షత్రంలా తళుక్కుమంటూనే వుంది సత్యం స్మృతిపథంలో. ఎలాగయినా అతని అడ్రసు సంపాదించి హైదరాబాదు వెళ్ళి కేశవరావుగార్ని కలుసుకోవాలనీ, ఆయనకు తన కృతజ్ఞతలు తెలుసుకోవాలనీ నిశ్చయించుకున్నాడు. కేశవగారుగారి అడ్రసు సంపాదించాలని ఎంత ప్రయత్నించినా లాభం లేకపోయింది. హైదరాబాదులో ఏదో స్కూల్లో పనిచేస్తున్నాడనేవారేకాని, ఫలానా స్కూలు అని ఎవరూ చెప్పలేకపోతున్నారు. సత్యం చాలా నిరాశ చెందాడు. సత్యం వచ్చినప్పటినుంచి నియమంగా ఉదయం, సాయంత్రం పొలాలకేసి వెళుతున్నాడు. కుంచెలూ, స్టాండూ మొదలైనవి తీసుకొని మరీ వెళతాడు. ఇంట్లో ఉన్నప్పుడయినా ఎక్కువభాగం చదవటంతోనూ బొమ్మలు దిద్దుకుంటూ కూర్చోవటంతోను గడుపుతుంటాడు. రోజూ ఒక గంట సరళకు హిందీ, ఇంగ్లీషు నేర్పిస్తుంటాడు. "ఏరా సత్యం! బి.ఏ. పాసయావుగా, ఏదయినా ఉద్యోగం చూసుకోకూడదూ?" చంద్రయ్య ఒకసారి చిన్నగా కదిలించాడు. సత్యం ముఖం గంభీరంగా మారింది. ఓ క్షణం మౌనంగా వుండి "నాకు ఉద్యోగం చెయ్యాలని లేదు నాన్నా! అసలు నేను ఆ ఉద్దేశంతో చదవలేదు" అన్నాడు తల వంచుకుని వినయంగా. చంద్రయ్యకు కొడుకు మాటలు చిత్రంగా వినిపించాయి. "మరి ఇంత చదువూ చదివింది గీతలుగీస్తూ కూర్చోవటానికేనా?" "అవును నాన్నా! ఆ గీతల్లోనే నా జీవిత పరమార్ధం ఇమిడి వుంది. అందులో లభించే ఆనందం నాకు ఏ పనిలోను లభించదు. నాకు పెద్ద ఆడంబరంగా బతకాలని లేదు. ఇంటిపట్టునేవుండి నీకు పెద్దతనంలో తోడుగా వుంటాను. పొలం పనులు చూసుకుంటా. స్వతంత్రంగా బ్రతుకుతాను" అన్నాడు సత్యం. ఆ స్వరంలో దృడమైన నిర్ణయం వినిపించి చంద్రయ్య అక్కడనుంచి లేచి వెళ్ళిపోయాడు. ఆ తరువాత మళ్ళీ ఎప్పుడూ ఆ విషయం కొడుకు దగ్గర ఎత్తలేదు. ఒకరోజు మధ్యాహ్నం సత్యం ఒక చిత్రానికి ఫయినల్ టచెస్ ఇస్తున్నాడు. సరళ వెళ్ళి వెనగ్గా గమనిస్తూ కూర్చుంది. దూరంగా కొండలు, ఆ కొండల వెనుక జేవురు రంగులో సగం కనిపిస్తున్న సూర్యబింబం సంధ్యారాణి నొసటిమీద కుంకుమబొట్టు చెరిగినట్లుంది. పడమటి అరుణిమను పులుముకున్న ఆకాశం దగ్గరగా చెట్టు వుంది. చెట్టు క్రింద ఓ స్త్రీమూర్తి, గుడ్డల మూటమీద తమాషా భంగిమలో కూర్చొనివుంది. ముఖంలో అలసట కనిపిస్తోంది. అవయవాలు పొంకంగా, బలిష్ఠంగా వుండి మనిషి ఆకర్షణీయంగా వుంది. కడియాలువున్న కాళ్ళను తమాషాగా పెట్టుకొని కూర్చొంది. సరళకు ఆ స్త్రీమూర్తిని ఎక్కడో చూసినట్లనిపించింది. మళ్ళీ మళ్ళీ చూసింది. ఆశ్చర్యంతో కళ్ళు పెద్దవి చేసుకొని మరీ చూసింది. సందేహం లేదు. తమ ఇంటి చాకలి కోడలు, దానిపేరు మాణిక్యం. మాణిక్యం ఇంత అందంగా ఉంటుందా? తనకు ఎప్పుడూ అది అందంగా కనిపించలేదే? బావ దాని బొమ్మను వేశాడు అంటే అది బావకళ్ళకు చాలా అందంగా కనిపించివుండాలి. అందుకే బొమ్మను అంత అందంగా వేశాడు. కాని బావ అచ్చం దానిలాగే వేశాడు. ప్రత్యేకంగా అది అందంగా కనిపించాలని ఏమీ నగలూ గట్రా వెయ్యలేదే! మరి బొమ్మలో అది అంత అందంగా ఎలా వచ్చింది? తను అందంగా ఉంటుందని అందరు అంటారు. ఆ మాణిక్యం అయితే మరి తన అందాన్ని కళ్ళార్పకుండా చూస్తుంది బట్టలు తెచ్చినప్పుడల్లా. తన బొమ్మ గీస్తే- ఆ బొమ్మ ఇంకెంత అందంగా ఉంటుందో! కాని బావ తన బొమ్మ గీస్తా ననలేదు. పైగా ఒక్కనాడయినా తన అందాన్ని మెచ్చుకోలేదు. చివరకు బావ కళ్ళకు తనకంటే మాణిక్యం అందంగా కనిపించిందన్నమాట! పని పూర్తిచేసుకొని నిల్చున్న సత్యం దృష్టిని సరళ ఆకర్షించింది. "ఏమిటి సరూ! అలా కూర్చున్నావు? బొమ్మ బాగుందా?" అన్నాడు సత్యం. "ఊ" అని మాత్రం వూరుకుంది సరళ ముభావంగా. "అందులోవున్న బొమ్మ ఎవరో తెలిసిందా?" సత్యం ప్రశ్నకు సరళకు వళ్ళు మండింది. చాలా గొప్ప ప్రశ్నే! రోజూ చూసే మాణిక్యం, తన మురికి గుడ్డలు ఉతికే మాణిక్యం గురించి ఎంత గొప్పగా ప్రశ్నిస్తున్నాడో? "ఏం బావా, మాణిక్యం నీకు అంత అందంగా కన్పించిందా?" సరళ స్వరంలోని తీవ్రతకు సత్యం బొమ్మమీదనుంచి తన కళ్ళను సరళ వైపుకు తిప్పాడు. "మాణిక్యం అంత అందంగా నేను లేనూ!" సత్యం సరళ ముఖంలోకి గుచ్చి చూశాడు. సత్యం పెదవులపైన సన్నని హాసరేఖ కదిలింది. "దేనికంటే ఏది అందమైందో చెప్పటం కష్టం సరళా! ఒకో వస్తువుకు, ఒకో ప్రాణికి, ఒకో వ్యక్తికి, ఒకో రకమైన అందం వుంటుంది. నా కళ్ళకు సృష్టిలోని ప్రతి వస్తువులోను ఏదో రకమయిన అందం కనిపిస్తుంది. చూసేకళ్ళూ, అనుభవించే సంస్కారంగల హృదయమూ ఉండాలి." సరళకు సత్యం మాటలు సరిగా అర్ధం కాలేదు. అర్ధం అయిందల్లా తనూ, మాణిక్యం ఇద్దరూ భావ కళ్ళకు అందంగానే కనిపిస్తాము. సరళకు రోషం తన్నుకొచ్చింది. "నువ్వు అందంగా లేవని నేను ఎప్పుడయినా అన్నానా?" అన్నాడు ఆప్యాయం ఉట్టిపడే స్వరంతో, చిన్న ముఖం చేసుకున్న సరళను అనునయిస్తున్నట్లు.

 "ippudu coffy endukandi?" "paravaledandii! satyam meekemainaa uttaram rasada? naalugu nelalugaa uttaram mukkaina rayaledu. kaasta meeru gattigaa mandalistuu uttaram raadduruu- naalugendlayindi vaannichuusi. okasarikuda selavulaku raledu. kaneesam neelaku oka vuttaram aina rayamani gattigaa mandalinchandi!" annadu chandrayya. "selavulaku vaste anavasarapu kharchani satyam abhiprayam. paiga aidellu aa vaataavaranamlo kalaradhana cheyyaalanii, oka kshanam kuudaa vyardham cheyyadam tanaku ishtam ledanee raasaadu. anduke nenukuda satyaanni selavulaku rammani rayatam ledu. naaku nelaku oka uttaram raastuunae vunnadu. meeku endukinta aalasyam cheshado teliyadu. repe mandalistuu raastaadu lendi" annadu keshavarao. "maro samvatsaram vundaali!" annadu chandrayya. "avunu. maro samvatsaram entalo tirigivastundilendi" annadu keshavarao. "emo nayana! maro samvatsaram vaanni chudakunda undalante naaku maro yugam vundaalanipistundi"- coffy glasutho appude akkadaku vachina saantamma andi. keshavarao emi matladaledu. edho aalochistunnadu. "meeru ivvaala utsaahamgaa leru. kaaranam telusukovachhunaa?" chandrayya adigaadu. "emi ledandi!" "kaadu, daastunnaaru. cheppandi; nenu vinadagindayite cheppandi!" "vinakudandi emiledandi! nenu ikkada udyogam vadilesi velutunnaanu."  chandrayya ardhamkaanatlu chushadu. "ikkada samiti president gaariki naakuu padadamledu. aayanaku kaavalsina kurravaallaku, aayana korina maarkulu veyyaali. adhi naavallakaadu. head mashtarukuda presidentu maata vinalsindenantadu. roju roju cheetikee matiki baadhistuu unnaaru. anduke nenu rajinama ichanu" annadu keshavarao nittoorustuu. "meeru tondarapadaledu kada?" "ledandi! okka kshanam kuudaa ee oollo undalenu. aneka rakaluga baadhistunnaaru. hyderabadulo oka haiscoollo naaku udyogam vachindi. akkada naaku manchi snehitulunnaaru. pillala chaduvulaku kuudaa ibbandi vundadu. kakapothe intakaalamgaa vunna ee ooru ee vidhamgaa vadalalsi vachinanduku konchem badhaga vundi." "coffy taagandi, challaripotundi. eppudu velutunnaaru?" "repu saayantram." "inta twaragaanaa?" annadu chandrayya. "avunandi! vache somavaram akkada duteelo jayin kavali." "okati adugutaanu, emi anukokandi!" annadu chandrayya. "paravaledu, adagandi." "meeku dabbu emayina avasaram ayithe teesukellandi. naa daggira sandehinchakandi." "mee abhimaanaaniki krutagnunni. dabbu avasaram emeeledu" annadu keshavarao. kaani keshavarao edho adagaalani prayatnistuu adagalekapotunnadani chandrayya leelagaa grahinchaadu. kaani entha aalochinchinaa ademayivuntundo antupattaledu. "satyam vachindaka undalekapoyanu." "vaadu mee daggaraku rakunda vuntada? mundu mimmalni chuse ikkadaku vastaadani naa nammakam" annadu chandrayya. "nenu ee voorinunchi vellesamayamlo mimmalni okati ardhinchataaniki vachanu" annadu keshavarao neellu namulutuu. "cheppandi! meeku maa kutumbam entho runapadi vundi. meekedayina cheyyagaligithe adhi maa bhaagyamgaa talustam" annadu chandrayya. "aa-adhi chalakalanga mee daggira cheppalanukuntu sandehinchaanandii!" "cheppu annayya! anta venakaamunduu aadatavem?" andi saantamma. "adenandi! satyam ante naakenta abhimanamo meeku telusugaa?" nasiginatlu annadu keshavarao. "adhi mee notimeedagaa cheppala? maaku teliyadaa?" "maa intlo andarikee satyam ante abhimanam. mukhyamgaa maa peddammaayiki satyam ante vallamaalina abhimanam." sarala chestunna panini aapuchesi chevulu rikkinchukoni vinasaagindi. chandrayya, saantammalu keshavarao yem cheppadalachukunnado ardhamkaanatlu chusaru. "meeku kulaala pattimpulu lekapothe maa peddammaayini satyaaniki ivvaalanivundi. adhi ippudu guntoorulo intaru chaduvutundani meeku telusugaa?" sarala chetiloni laantaru glasu raatimeeda jaripadi pagilindi. andaruu ulikkipadi atuchusaru. sarala akkadanunchi lechi gabagaba intloki parugettukellindi. keshavarao prasnaardhakamgaa chandrayya mukhamloki chushadu. chandrayya mukham velavelabotondi. saantamma coffy taagina khaalii glaasunu teesukoni lopalaku vellipoyindi. aa vaataavaranam tanaku vyatirekamgaa vunnatlu ardham ayindi kesavaraoku. "meeku kulaala pattimpulu vunte ee prasaktini intatitoe vadileyandi. maaku alantivi levu. ammai manassunu ardham chesukoni, mee daggira naa abhipraayaanni velibuchchakundaa vundalekapoyanu. tandrigaa naa baadhyata ayipoyindi. taruvaata daani adrushtam!" keshavarao swaramlo jeera palikindi. chandrayya sardukuni kuurchunnaadu. okasari sakilinchi gontu savarinchukunnadu. "kshaminchandi kesavaraavugaaruu! kulaala vishayam kaadu nenu cheppaboyedi. nenu cheppedanta vini, meeru yem cheyyamantaro cheppandi, alaage chestaanu." chandrayya chuttatiisi muttinchukunnadu. keshavarao kutuuhalamgaa chandrayya mukham chustuu kuurchunnaadu. athanilo mallee edho aasha tala ettindi. "intakumundu lopalaku parugettina saralanu chusaruga? adhi naa menakodalu. talli tandri leru. naa daggare perigindi. adhi puttina nade satyam bharyaga nirnayam jarigindi. kramangaa pasi hrudayaallo kuudaa alanti bhavame vayasuthopaatu perugutuu vastondi. vaalliddarnii chustunte prapanchamlo e shakti vaallanu vidadeeyaledu anipinchedi naaku. daanni rakshinchadaanike vaadu cheyyi pogottukunnadu. mee maatalu vinagaane daani chetilo glasu kinda padipovatam chusaruga! intakante nenu maremi cheppalenu!" "akkaraledu lendi! naaku ee vishayam teliyadu. anavasaramgaa mimmalnandarni baadha pettaanu" annadu keshavarao. chandrayya matladaledu. "vastanandi! meeru baadha padakandi!" antuu keshavarao lechi nilchunnadu. "naaku nijamgaa badhaga vundi maastarugaaruu!" chandrayya deelapadipothu annadu. keshavarao pedavulameeda virigipoyina palalati chirunavvu velasindi. "maaku anthe adrushtam anukuntam. meere nannu kshaminchaali. chala baadha padutunnaanu, vishayam telusukokunda tondarapadinanduku" antuu keshavarao gabagaba vellipoyaadu. alaa vellipotunna kesavaraonu chustuu chandrayya nittoorchaadu.
    12
 aidu samvatsaraala anantaram satyam santiniketan loo vidya, vignaanam aarjinchukoni, kalaakaarudigaa tirigi intiki vachaadu. nindu yavvanudigaa vachina kodukunu chusukoni murisipoyadu chandrayya. tanakante oo guppedu ettugaane vunnadu anukunnadu. bengali veshabhaashalalo spuradroopi aina satyaanni chusina saralaku sharat navalloni heerolu gurtukocharu. suuryam visaakhapatnamlo inter final chaduvutunnadu. chinnatanamlone mitabhaashigaa unde satyam ippudu chala gambheeramgaa tayaarayyaadu. sarala second faaramtone chaduvu maanesindanii, chavakabaru navalasaahityam pathanam daati aame aalochanalu povanee, inka anta amaayakamgaane vundanee, chusina marukshanamlone telusukunnadu satyam. aa raatri bhojanala daggara koorchunnappudu satyam kesavaraogarni gurinchi adigaadu. tanu enni uttaraalu rasina samvatsaramgaa jawabu ledani cheppaadu tandritho. keshavarao vishayam antaa cheppaadu chandrayya. prastutam hyderabadulo vundivunda lannadu. kaani evaruu aanaadu keshavarao tama intiki vachi, satyaaniki tana koothurni ivvaalani vundani annadani cheppaledu. chandrayyaku telusu satyam manasu. keshavarao yedala satyam manassulo elanti krutagnataabhaavam undo telusu. alanti satyam keshavarao koraku emayina cheyyagaladanee, elanti tyaagam cheyyatanikayina venukaadadanii telusu. anduke aa vishayaanni athani daggara evaruu prastaavinchaledu. aa raatri chaalaasepu satyam kesavaraogudurinchi aalochistuu padukunnadu. madhyamadhya keshavarao koothuru, aakaasamlo kantiki kanipinchani chinna nakshatramla talukkumantune vundi satyam smrutipathamlo. elagayina athani adrasu sampaadinchi haidaraabaadu velli kesavaraogarni kalusukovalani, aayanaku tana krutagnatalu telusukovalani nischayinchukunnaadu. kesavagaarugaari adrasu sampaadinchaalani entha prayatninchinaa laabham lekapoyindi. hyderabadulo edho schoollo panichestunnadanevara, falana skoolu ani evaruu cheppalekapotunnaru. satyam chala niraasa chendaadu. satyam vachinappatinunchi niyamangaa udayam, saayantram polalakesi velutunnaadu. kuncheluu, standoo modalainavi teesukoni mari velataadu. intlo unnappudayina ekkuvabhaagam chadavatamtoonuu bommalu diddukuntu koorchovatamtonu gaduputuntadu. roojoo oka ganta saralaku hindi, ingleeshu nerpistuntaadu. "era satyam! bi.e. pasayavuga, edayina udyogam chusukokudadu?" chandrayya okasari chinnagaa kadilinchaadu. satyam mukham gambheeramgaa maarindi. oo kshanam mounamgaa vundi "naaku udyogam cheyyaalani ledu nanna! asalu nenu aa uddesamto chadavaledu" annadu tala vanchukuni vinayamgaa. chandrayyaku koduku maatalu chitramgaa vinipinchaayi. "mari inta chaduvuu chadivindi geetalugeestuu kurchovatanikena?" "avunu nanna! aa geetallone naa jeevita paramaardham imidi vundi. andulo labhinche aanandam naaku e paniloonu labhinchadu. naaku pedda aadambaramgaa batakaalani ledu. intipattunevundi neeku peddatanamlo thodugaa vuntaanu. polam panulu chusukunta. swatantramgaa bratukutaanu" annadu satyam. aa swaramlo drudamaina nirnayam vinipinchi chandrayya akkadanunchi lechi vellipoyaadu. aa taruvaata mallee eppuduu aa vishayam koduku daggara ettaledu. okaroju madhyaahnam satyam oka chitraaniki fayinal taches istunnadu. sarala velli venaggaa gamanistuu koorchundi. dooramgaa kondalu, aa kondala venuka jevuru rangulo sagam kanipistunna suuryabimbam sandhyaaraani nosatimeeda kunkumabottu cheriginatlundi. padamati arunimanu pulumukunna aakaasam daggaragaa chettu vundi. chettu krinda oo strimurthy, guddala mootameeda tamasha bhangimalo koorchonivundi. mukhamlo alasata kanipistondi. avayavaalu ponkamgaa, balishtamgaa vundi manishi aakarshaneeyamgaa vundi. kadiyaaluvunna kaallanu tamashaga pettukoni koorchondi. saralaku aa streemoortini ekkado chusinatlanipinchindi. mallee mallee chusindi. aascharyamtho kallu peddavi chesukoni mari chusindi. sandeham ledu. tama inti chaakali kodalu, daaniperu maanikyam. maanikyam inta andamgaa untundaa? tanaku eppuduu adhi andamgaa kanipinchalede? baava daani bommanu vaesaadu ante adhi baavakallaku chala andamgaa kanipinchivundaali. anduke bommanu anta andamgaa vaesaadu. kaani baava acham daanilaage vaesaadu. pratyekamgaa adhi andamgaa kanipinchaalani emi nagaluu gatra veyyalede! mari bommalo adhi anta andamgaa ela vachindi? tanu andamgaa untundani andaru antaaru. aa maanikyam ayithe mari tana andaanni kallarpakunda chustundi battalu tecchinappudalla. tana bomma geeste- aa bomma inkenta andamgaa untundo! kaani baava tana bomma geesta nanaledu. paiga okkanadayina tana andaanni mechukoledu. chivaraku baava kallaku tanakante maanikyam andamgaa kanipinchindannamaata! pani poortichesukoni nilchunna satyam drushtini sarala aakarshinchindi. "emiti saruu! alaa kuurchunnaavu? bomma bagunda?" annadu satyam. "oo" ani maatram voorukundi sarala mubhaavamgaa. "andulovunna bomma evaro telisinda?" satyam prasnaku saralaku vallu mandindi. chala goppa prasne! roojoo chuse maanikyam, tana muriki guddalu utike maanikyam gurinchi entha goppagaa prasnistunnado? "yem bava, maanikyam neeku anta andamgaa kanpinchinda?" sarala swaramlooni teevrataku satyam bommameedanunchi tana kallanu sarala vaipuku tippadu. "maanikyam anta andamgaa nenu laenuu!" satyam sarala mukhamloki guchi chushadu. satyam pedavulapaina sannani hasarekha kadilindi. "denikante edhi andamaindo cheppatam kashtam saralaa! oko vastuvuku, oko praaniki, oko vyaktiki, oko rakamaina andam vuntundi. naa kallaku srushtilooni prati vastuvuloonu edho rakamayina andam kanipistundi. chusekallu, anubhavinche samskaarangala hrudayamuu undaali." saralaku satyam maatalu sarigaa ardham kaaledu. ardham ayindalla tanuu, maanikyam iddaruu bhaava kallaku andamgaane kanipistaamu. saralaku rosham tannukochindi. "nuvvu andamgaa levani nenu eppudayina annana?" annadu aapyayam uttipade swaramtho, chinna mukham chesukunna saralanu anunayistunnatlu.