
‘మారో మారో మారో’ అంటూ అప్పటివరకు తెలుగు సాహిత్యంలో రాజ్యమేలుతున్న కవితా ప్రక్రియల్ని ధ్వంసం చేయాలని, కొత్త అభివ్యక్తితో తెలుగు సాహిత్యరంగంలో మార్పు తీసుకురావాలని, అది చేసి చూపించి, ఉవ్వెత్తున ఎగిసిపడిన సాహితీ కెరటం శిష్ట్లా, అనగా శిష్ట్లా ఉమామహేశ్వర రావు. ఉమా, మహేశ్వర్, ఉమామహేశ్వర్, వినాయక పండితుడు, విజయమహేశ్వరం, ఉమా విజయమహేశ్వర వినాయక్, ఉమేశ్వరరావు మొదలైనవన్నీ ‘ఉమాయ్’కున్న కలం పేర్లలో కొన్ని.సమకాలికులందరికంటే ముందుగా సాహిత్యంలో చిత్రవిచిత్ర పోకడలు పోయి, చాలాకాలం విస్మృత చరిత్రలో ఉండిపోయిన శిష్ట్లా తెలుగులో ఆధునిక కవిత్వానికి ఆద్యుడు. కవి, కథకుడు, నాటకకర్త, సంపాదకుడు, నటుడు, సైనికుడు, అధ్యా పకుడు, అన్నిటికీ మించి దేశ సంచారి అయిన శిష్ట్లా గుంటూరు జిల్లా మంచాళ అగ్రహారంలో 1909, నవంబర్ 2న జన్మించాడు. శిష్ట్లా జననం గురించి సాహిత్య చరిత్రకారుల్లో ఏకాభిప్రాయం లేదు. అతని జీవితం గురించి పెద్దగా ఎవరికీ తెలీదు.శిష్ట్లా గురించి ఎన్నో వార్తలు ప్రచారంలో ఉన్నాయ్. అబ్బూరి రామకృష్ణా రావు ‘‘కవిత్వంలో వీడిది రౌడీవేషం’’ అంటే, ఆరుద్ర ‘‘అతినవ్యులలో అతినవ్యకవి’’అన్నాడు. ‘‘బోర విరుచుకు తిరుగుతున్న అతి నవీనులకు కూడా నవీను’’డని శ్రీరంగం నారా యణబాబు కితాబు. దయా రసార్ణవ దవానలం, నిషా విహామృత మశూచికం, కళాపరాయణ పలాయనం... అని శ్రీశ్రీ వెక్కిరింపు. ‘‘ఉన్మత్త భావశాలి’’, ‘‘స్వైర విహారధీరుడు’’ వంటి ఎన్నో విశేషణాలు తగిలించారు. శిష్ట్లా విపరీత మనస్తత్వం వల్ల ఎన్నో పొగడ్తలకు, తెగడ్తలకు గురయ్యాడు. శిష్ట్లాను ఎంతమంది ఎన్నన్నా అతడి గాన మాధుర్యానికి మాత్రం ముగ్ధులైపోయారు. పాడటంలో శిష్ట్లాది విచిత్రమైన ఊపు అంటాడు తల్లా వఝ్ఝల శివశంకరశాస్త్రి. ఆయనతో పాటు, విశ్వనాథ, ముద్దుకృష్ణ, శ్రీరంగం నారాయణబాబు, అబ్బూరి వరదరాజేశ్వరరావు, శ్రీశ్రీ మొదలైన వాళ్లంతా శిష్ట్లా పాటకు తన్మయులైనవాళ్లే.బెనారస్ విశ్వవిద్యాలయంలో ఆంగ్ల సాహిత్యంలో ఎం.ఏ. పట్టా పొంది, ఇంగ్లీషు భాషలోని నూతన కవితా పద్ధతుల్ని బాగా అర్థం చేసుకుని, ఆ పద్ధతుల్ని తెలుగువారికి పరిచయం చేశాడు. ఛందో బందోబస్తులు శ్రీశ్రీ కంటే ఎంతో ముందే తెంచేసినవాడు. ‘‘వ్యాకరణంలో వ్యభిచరించటము కూడదు కాని ఞ్ఛ్టౌటడ లో కొంత స్వేచ్ఛ అవసరం!’’ అన్నాడు. తను రాసే కవిత్వాన్ని నవ్యనవ్యకవిత్వంగా పరిచయం చేస్తూ, దానికి ప్రాహ్లాద కవిత్వం అని నామకరణం చేశాడు. ‘‘ప్రాహ్లాద కవిత్వం ఆరిపోయే దీపాన్ని రగుల్పుతుంది! పరుగెత్తే పామరుణ్ణి నిలేస్తుంది! తాను నిలుస్తుంది’’ అని నిర్వచిస్తూ, దానికి లక్ష్యంగా విష్ణుధనువు, నవమి చిలుక (1938)అనే కవితా సంపుటుల్ని సాహితీ లోకానికి పరిచయం చేశాడు.జానపద ఫణుతుల్ని బాగా ఆకళింపుచేసుకుని, వాటిని రచనల్లోకి ఒంపుకున్నాడు. ఆ వరుసలో ‘బీదమందు’ అనే కవితను పల్లెటూరి నిస్సహాయురాలి దీనస్థితిని మాండలిక యాసలోనే రాశాడు. ‘తూర్పు తెల్లారింది, వాన వెలిసింది!/అమ్మ పోయే మందెట్టుకు రాయే!/కాండబ్బైనా లేదు. కాసైనా లేదు!/కాత్తె కూత్తె కేౖతే డాక్టేరు రాడే!/సందేళ సలిజరం ఊర్కే పోదే!/సందొచ్చిన పిల్లోడు ఉలుకు తుండాడే!/ఏ యాకో తింటుంది గజ్జెట్టిన కుక్క!/నేపాళం మాత్రెయ్యే, లేత్తాడు, పిల్లోడు!/ పాతాళం బలి సెక్రవర్తీ! సంకురాతిరి పండక్కునేపాళం సెట్టెక్కిరా! జబ్బులన్నీ పోతాయి!’ వంటి పాత్రానుగుణమైన యాసను కవితల్లో పరిచయం చేశాడు. సిపాయికథలు గ్రంథరూపంగా మొట్టమొదటిసారి 1946లో వచ్చింది. 1984లో కె.వి.రమణారెడ్డి మరికొన్ని కథలు సేకరించి ప్రచురించారు. అంత ఘాటు కవిత్వం రాసినవాడు ఇంత వ్యావహారికం ఎలా రాశాడబ్బా అని ఆశ్చర్య పోతాం. స్త్రీలపై ప్రత్యేకంగా ఎన్నో రాశాడు. శిష్ట్లా స్త్రీ పక్షపాతి. శిష్ట్లా చెప్పిన రోసి అంత రోషమైన ఆడది నాకు ఎక్కడా కనపళ్ళేదు.2016లో మరికొన్ని శిష్ట్లా వచన రచనలు కలిపి నవచేతన పబ్లిషింగ్ హౌస్ ప్రచురించింది. ఈ సంకలనం నుండి తప్పించుకున్న శిష్ట్లా రచనలెన్నో పాత పత్రికల్లో చెదలు పడుతున్నాయ్. ‘వేలుడికథ’ శీర్షికతో కథావీథి పత్రిక (1946)లో ప్రచురితమైన శుశ్రూష, కార్యసన్నాహము, దివ్యోపాసన, స్వయం పోషకం కథలు; జూన్-డిశంబర్ 1946 సంచికలో ప్రచురితమైన దేవుడితప్పు, దీపావళి ధూళి నాటికలు; మాతాతతో, పొద్దుతిరుగుడుపువ్వు కథ, బాలభోగం, పేరు మరిచిన ప్రమీళ, ఆకాశసంగీతం, తంజావూరి సంగీత విద్వాంసులు, చంచలబరిణె, మేఖభవనాలు, భీష్మగొబ్బి మొదలైన వచన రచనలేవీ పుస్తకాల్లోకి ఎక్కలేదు. ఇతడు నడిపిన ‘శాంతిని’ మాసపత్రిక అలభ్యం. ఆంగ్లోఇండియన్ కథలు, ఆకాశవాణి కథలు, గొబ్బి జాతక కథలు, బాలవినోద కథలు, అల్లిబిల్లికథలు, వేలుడి కథలు... ఇలా ఒక శీర్షిక కింద కథలు రాయడంలో శిష్ట్లా దిట్ట. ఇవేవీ పుస్తకంగా రాలేదు. సిపాయి కథల సంపాదకుడు కె.వి. రమణారెడ్డి దగ్గర శిష్ ట్లా రాసిన అముద్రిత నవల ఉందన్నాడు. అదిప్పుడు ఏమైందో.ఆవంత్స సోమసుందర్ కథనం ప్రకారం ‘‘ఒకనాడు తెలుగు దినపత్రికలో పడిన వార్త చదివి మ్రాన్పడిపోయాను. అనుమానాస్పదమైన పరిస్థితులలో శిష్ట్లా ఉమామహేశ్వర రావు భౌతికకాయం పోలీసులకు స్వాధీనమైందని గుంటూరు విలేఖరి కథనమది’’. అతడి మరణం గురించి ఏ ఊసూ, ఏరకంగానూ సాహితీలోకంలో ప్రస్తావనకు వచ్చిన దాఖలాల్లేవ్. గుంటూరులో న్యాయవాది, మాజీ పార్లమెంట్ సభ్యులు, వామపక్ష రాజకీ యాభిమాని, అంతకుమించి శిష్ట్లా బంధువు అయిన ఎస్వీఎల్ నరసింహారావు కథనం ప్రకారం- గుంటూరు జిల్లా పిడుగురాళ్ళ గ్రామంలో ఓ ఆశ్రమం ఉండేది. అందులో వుండే ఓ స్వామీజీతో (వీరే కేశవదాసుగా మారిన దండమూడి కేశవరావు) శిష్ట్లాకు పరిచయం. తరచూ ఆ యతీంద్రుల దగ్గరికి వెళ్ళేవాడు. పెద్దకూరపాడు (గుంటూరు జిల్లా)లో ఉపాధ్యాయుడిగా ఉన్న కాలంలో (1953) కొందరు శిష్యులు కాపుసారాలో విషంకలిపి ఎవరినో హత్య చెయ్యాలని భావిస్తే దాన్ని శిష్ట్లా తాగి మరణించాడని మిత్రుల అభిప్రాయం. ‘‘నాటి కవి లోకం కానీ-పత్రికా లోకం కానీ వీరి మరణాన్ని పట్టించుకొన్న దాఖలా లేదం’’టాడు ఏటుకూరి ప్రసాద్.తెలుగు సాహిత్యంలో ఆధునిక కవిత్వం గురించి మాట్లాడుకునే ప్రతిసారీ శిష్ట్లా ప్రస్తావన లేకండా ముందుకెళ్లడం కుదరదు. భాషలోనూ (పాతవాసనలు ఉన్నా), భావంలోనూ, విరుపులోనూ, అచ్చేసే పద్ధతిలోనూ కవిత, కథ ప్రక్రియల్లో శిష్ట్లా కలం తెలుగువారిని కొత్త వెలుగుతో చరిచింది. కొత్త దారులు చూపింది. బంధనాలు తెంచింది. శిష్ట్లా కలం ఉరకలేసే ఉత్సాహంతో ఉరిమి, మెరిసి, ఎన్నో హొయలు పోయి, మాయమైంది. సంప్రదాయ బంధనాలను తెంపి నవీన పంథాకు బాటలు వేసిన విప్లవ పథగామి, తెలుగు సాహిత్యంలోని మూసను బద్దలు చేసిన సాహిత్య టెర్రరిస్టు శిష్ట్లా.టి. సతీశ్93916 14443(నవంబర్ 2న శిష్ట్లా జయంతి)

‘maro maro maro’ antuu appativaraku telugu saahityamlo raajyamelutunna kavita prakriyalni dhwamsam cheyalani, kotta abhivyaktitho telugu saahityarangamlo maarpu teesukuraavaalani, adhi chesi chuupinchi, uvvettuna egisipadina saahitii keratam shishtla, anagaa shishtla umamaheshwara raavu. umaa, maheshwar, umamaheshwar, vinayaka panditudu, vijayamaheshwaram, umaa vijayamaheshwara vinayak, umeshwararao modalainavannii ‘umay’kunna kalam paerlalo konni.samakaalikulandarikante mundugaa saahityamlo chitravichitra pokadalu poyi, chalakalam vismruta charitralo undipoyina shishtla telugulo aadhunika kavitvaaniki aadyudu. kavi, kathakudu, naatakakarta, sampaadakudu, natudu, sainikudu, adhya pakudu, annitikee minchi desha sanchaari ayina shishtla gunturu jilla manchaala agrahaaramlo 1909, navambar 2na janminchaadu. shishtla jananam gurinchi saahitya charitrakaarullo ekabhiprayam ledu. athani jeevitam gurinchi peddagaa evariki teleedu.shishtla gurinchi enno vaartalu prachaaramlo unnay. abburi ramakrishna raavu ‘‘kavitvamlo veedidi roudivesham’’ ante, aarudra ‘‘atinavyulalo atinavyakavi’’annadu. ‘‘bora viruchuku tirugutunna athi naveenulaku kuudaa naveenu’’dani srirangam nara yanabaabu kitaabu. dayaa rasaarnava davaanalam, nisha vihaamruta masuchikam, kalaaparaayana palaayanam... ani srishree vekkirimpu. ‘‘unmatta bhavasali’’, ‘‘swaira vihaaradheerudu’’ vanti enno visaeshanhaalu tagilinchaaru. shishtla vipareeta manastatvam valla enno pogadtalaku, tegadtalaku gurayyadu. shishtlaanu entamandi ennanna atadi gaana maadhuryaaniki maatram mugdhulaipoyaaru. paadatamlo shishtlaadi vichitramaina oopu antaadu talla vashala sivasankarasaastri. aayanatho paatu, vishwanaatha, muddukrishna, srirangam narayanababu, abburi varadaraajeswararao, srishree modalaina vaallantaa shishtla paataku tanmayulainavalle.benarus vishwavidyaalayamlo aangla saahityamlo em.e. patta pondi, ingleeshu bhashaloni noothana kavita paddhatulni baga artham chesukuni, aa paddhatulni teluguvaariki parichayam cheshaadu. chhando bandobastulu srishree kante entho munde tenchesinavaadu. ‘‘vyaakaranamlo vyabhicharinchatamu koodadu kaani nchtoutada loo kontha swechha avasaram!’’ annadu. tanu rase kavitvaanni navyanavyakavitvamgaa parichayam chestu, daaniki praahlaada kavitvam ani namakaranam cheshaadu. ‘‘praahlaada kavitvam aaripoye deepaanni ragulputundi! parugette paamarunni nilestundi! taanu nilustundi’’ ani nirvachistuu, daaniki lakshyamgaa vishnudhanuvu, navami chiluka (1938)ane kavita samputulni saahitii lokaniki parichayam cheshaadu.jaanapada phanutulni baga aakalimpuchesukuni, vaatini rachanalloki ompukunnadu. aa varusalo ‘beedamandu’ ane kavitanu palleturi nissahaayuraali deenasthitini maandalika yasalone raasaadu. ‘thoorpu tellaarindi, vaana velisindi!/amma poye mandettuku raaye!/kandabbaina ledu. kasaina ledu!/kaatte kootte kete daakteru rade!/sandela salijaram oorke pode!/sandochina pillodu uluku tundade!/e yako tintundi gajjettina kukka!/nepalam matreyye, lettadu, pillodu!/ paataalam bali sekravarti! sankuratiri pandakkunepalam setteckira! jabbulanni potayi!’ vanti paatraanugunamaina yasanu kavitallo parichayam cheshaadu. sipayikathalu grandharoopamgaa mottamodatisaari 1946loo vachindi. 1984loo ke.vi.ramanareddy marikonni kathalu sekarinchi prachurinchaaru. anta ghaatu kavitvam rasinavadu inta vyaavahaarikam ela rasadabba ani aascharya potam. streelapai pratyekamgaa enno raasaadu. shishtla stree pakshapaati. shishtla cheppina rosi anta roshamaina aadadi naaku ekkada kanapalledu.2016loo marikonni shishtla vachana rachanalu kalipi navachetana publishing hous prachurinchindi. ee sankalanam nundi tappinchukunna shishtla rachanalenno paata patrikallo chedalu padutunnay. ‘veludikatha’ sheershikatho kathaaveedhi patrika (1946)loo prachuritamaina sushroosha, kaaryasannaahamu, divyopasana, swayam poshakam kathalu; joon-disambar 1946 sanchikalo prachuritamaina devuditappu, deepaavali dhooli naatikalu; maataatatoe, poddutirugudupuvva katha, balabhogam, paeru marichina prameela, aakaasasangeetam, tanjavuri sangeeta vidvaamsulu, chanchalabarine, mekhabhavanaalu, bheeshmagobbi modalaina vachana rachanalevi pustakaalloki ekkaledu. itadu nadipina ‘saantini’ maasapatrika alabhyam. angloindian kathalu, aakaasavaani kathalu, gobbi jaataka kathalu, balavinoda kathalu, allibillikathalu, veludi kathalu... ilaa oka sheershika kinda kathalu raayadamlo shishtla ditta. ivavi pustakamgaa raledu. sipai kathala sampaadakudu ke.vi. ramanareddy daggara shish tla raasina amudrita navala undannadu. adippudu emaindo.aavantsa somasunder kathanam prakaaram ‘‘okanadu telugu dinapatrikalo padina vaarta chadivi mraanpadipoyaanu. anumaanaaspadamaina paristhitulalo shishtla umamaheshwara raavu bhoutikakaayam polisulaku swaadheenamaindani gunturu vilekhari kathanamadi’’. atadi maranam gurinchi e oosuu, erakamgaanuu saahitiilokamlo prastaavanaku vachina dakhalallev. guntoorulo nyaayavaadi, maji parlament sabhyulu, vamapaksha rajaki yabhimani, antakuminchi shishtla bandhuvu ayina svl narasimhaaraavu kathanam prakaaram- gunturu jilla piduguraalla graamamlo oo aashramam undedi. andulo vunde oo swaameejeetho (veere kesavadaasugaa maarina dandamudi keshavarao) shishtlaaku parichayam. tarachuu aa yateendrula daggariki vellevaadu. peddakuurapaadu (gunturu jilla)loo upaadhyaayudigaa unna kaalamlo (1953) kondaru shishyulu kapusaralo vishankalipi evarino hatya cheyyaalani bhaviste daanni shishtla taagi maraninchaadani mitrula abhiprayam. ‘‘naati kavi lokam cony-patrika lokam cony veeri maranaanni pattinchukonna dakhala ledam’’taadu etukuri prasad.telugu saahityamlo aadhunika kavitvam gurinchi matladukune pratisaarii shishtla prastaavana lekanda mundukelladam kudaradu. bhaashaloonuu (paatavaasanalu unna), bhaavamloonuu, virupuloonuu, achese paddhatiloonuu kavita, katha prakriyallo shishtla kalam teluguvaarini kotta velugutho charichindi. kotta daarulu chuupindi. bandhanaalu tenchindi. shishtla kalam urakalese utsaahamto urimi, merisi, enno hoyalu poyi, maayamaindi. sampradaaya bandhanaalanu tempi naveena panthaaku baatalu vesina viplava pathagaami, telugu saahityamlooni muusanu baddalu chesina saahitya terraristu shishtla.ti. sateesh93916 14443(navambar 2na shishtla jayanti)