
భారతీయ సంస్కృతికీ, భిన్నత్వంలో ఏకత్వమని చెప్పుకునే జీవన రీతికీ శతాబ్దాల తరబడి కేంద్రంగా ఉన్న భూభాగం తెలంగాణ. చరిత్ర పూర్వయుగం నుంచి తెలంగాణలో ఫరిడవిల్లిన నాగరికత, సంస్కృతులు చాలా విశిష్టమైనవి. ఆయా జన పథాల జీవన రీతిని విశేషంగా ప్రభావితం చేసిన బౌద్ధం, జైనం, వీరశైవ, వైష్ణవ సాహిత్యాలకు తెలంగాణలో ఎంత ప్రాచీన చరిత్ర ఉన్నదో శిల్పకళకు అంతే చరిత్ర ఉన్నది. శతాబ్దాల తరబడి సామాన్యునికి చేరువైన కళలు రెండు: ఒకటి శిల్పకళ, రెండవది శబ్దరూపమైన పాట. శాతవాహనుల కాలం నుంచీ నాగార్జున కొండ, నేలకొండపల్లి, ఫణిగిరి, కోటిలింగాల వంటి బుద్ధిస్టు కేంద్రాల తోపాటు కాకతీయ, రెడ్డిరాజుల సంస్థానాల శిల్పకళ తార్కాణంగా నిలుస్తుంది. కారణాలేమైనా వీటి చరిత్ర అధ్యయనం మరుగున పడిపో యింది. అయినప్పటికీ అనేక ప్రతిబంధకాలను, వివక్షలను, అధికార ఆధిపత్యాలను తిరస్కరించి తెలంగాణ శిల్పకళపై పరిశోధనలు జరిపిన, ప్రచారంలో పెట్టిన ఇద్దరు మహనీయులు ఉన్నారు. వారిలో కొండపల్లి శేషగిరిరావుది విశేషమైన పాత్ర. మరొకరు పీటీ రెడ్డి. తాము ఉన్నత విద్యావంతులై భారతీయ చిత్రకళా ప్రపంచంలోనే తమదైన స్థానాన్ని పదిల పరుచుకున్న ఈ ఇద్దరు చిత్రకారులు తాము పుట్టి పెరిగిన సమాజం; అది అందిచ్చిన వారసత్వాన్ని పుణికి పుచ్చుకుని, తమ చిత్ర కళా సాధనతో విశ్లేషణకు పూనుకున్నారు. 1950ల నుంచి మొదలుపెడితే కొండపల్లి శేషగిరిరావు తెలంగాణతోపాటు ఇతర తెలుగు ప్రాంతాల శిల్పకళపై చేసిన పరిశోధన, రచన బహుముఖీనమైంది. బుద్ధిస్టు, కాకతీయ, విజయనగర శిల్పకళ మీద ఆయన చేసిన రచన, అధ్యయనం ప్రామాణికమైంది.తెలుగు సాహిత్య రంగాన ప్రసిద్ధ విమర్శా గ్రంథాలు ‘కవిత్వ తత్వ విచారం’ (కట్టమంచి), సారస్వత వివేచన (రారా), ఆంధ్ర సాంఘిక చరిత్ర (సురవరం) వంటి ప్రసిద్ధ ప్రామాణిక గ్రంథాల సరసన నిలువదగ్గ రచన ‘చిత్ర, శిల్ప, కళా రామణీయకము’ అనే రచనల సంపుటి (సంపాదకురాలు: కొండపల్లి నీహారిణి).చుట్టూ శిల్పకళ అలరారే పరిసరాల మధ్య పుట్టినందువల్ల కావచ్చు, చిన్ననాటి నుంచే కాకతీయ శిల్పకళతో ప్రభావితమైన వ్యక్తి కొండపల్లి శేషగిరిరావు. అదే ఆయనను నిజాం కాలాన హైదరాబాద్కూ, శాంతినికేతన్కూ వెళ్ళి చదువుకునేలా చేసింది. చిన్నపుడే హైదరాబాద్ నగరంలో ఉంటూ చదువుకుంటున్న కాలాన రవీంద్రనాథ్ టాగూరును చూసి ప్రభావితమైన కొండపల్లి ఆయన మార్గాన్నే నడిచి తనదైన చిత్రకళారంగంలో కృషిచేస్తూ శిల్పకళపై, తన సమకాలీన చిత్రకళపై పరిశోధనకు పూనుకున్నారు. ఇందుకు తెలంగాణలోని మారుమూల పల్లెలకు సైతం పయనం కట్టారు. తెలంగాణ శిల్పకళను అనేక కోణాలలో అధ్యయనం చేసి భారత దేశంలోని ఆయా రాషా్ట్రలలో పరిఢవిల్లిన ఇతర శిల్ప కళారీతులకు గల సామ్యాలను, సారూప్యతలను విశదం చేసిన కళా తత్వవేత్త కొండపల్లి. ప్రఖ్యాత భారతీయ చిత్రకారుడు దేవి ప్రసాద్రామ్ చౌదురీ, రాంకింకర్ భాజీ, ఉస్మాన్ సిద్ధిఖీ, పీటీ రెడ్డి వంటి మహాశిల్పకారుల సాంగత్యం వల్ల కావచ్చు ఈ రంగంపై ఆయన అధ్యయనం కొత్త పుంతలు తొక్కింది. రాజకీయ, సాహిత్య చరిత్ర రంగాల నేపథ్యంలో కళా సౌందర్య దృష్టితో కాకతీయ బుద్ధిస్టు శిల్పకళను ఆయన పరిశోధించిన తీరు, అందుకు పొందుపరిచిన దృక్పథం అరుదైంది. దేశ విదేశాల కళల కాణాచి అయిన శాంతినికేతన్లో చదువుకోవడం వల్ల కావచ్చు; స్వయంగా జపనీస్ వాప్ టెక్నిక్, చైనీస్ ఇంక్ పెయింటింగ్లో మాస్టరీ వల్ల కావచ్చు, ప్రతి రచన, విశ్లేషణలో ఆయనకంటూ స్థానిక, జాతీయ, అంతర్జాతీయ దృక్పథం కనిపిస్తుంది. ఆశ్చర్యకరమైన విషయమేమిటంటే ఆయన వ్యక్తిత్వం, ఆలోచన సాంతం తెలంగాణ కళ, సాహిత్య రాజకీయ సంప్రదాయాలతో రూపుదిద్దుకున్నది. అనేక సామాజిక రంగాలపై కళ, సౌందర్యశాస్త్రాలపై లోతైన అవగాహన ఉంటే తప్ప ఈ తరహా అధ్యయనం సాధ్యం కానిది. కాకతీయ, లేపాక్షి శిల్పంలోని అలంకరణలపై ఆయన జరిపిన అధ్యయనం, పరిశోధన అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలకు దీటైనది. ప్రతి అలంకరణకు తనవే అయిన రేఖా చిత్రాలను పొందుపరుస్తూ ‘సురేఖ’ పేరుతో రెండు పుస్తకాలను వెలువరించారు. తెలంగాణవ్యాప్తంగా పరుచుకుని పలకరింపుగా మన ఆత్మల్ని తట్టిలేపే గండుశిలల రూపలావణ్యాలు, ఆంతరంగిక సౌందర్యాలపై ఆయన చేసిన రచన శిల్పకళ మీద చేసిన విశ్లేషణలోకెల్లా విశిష్టమైనది. ఇంతేకాదు, ఈ నల్లని రాళ్ళలో అంటూ వాటిని మానవీకరించిన మహాకవి సినారె గురించి మనకు తెలుసు. ఆయన కంటే ముందే రవీంద్రనాథ్ టాగూరు 1933 డిసెంబరు నెలలో హైదరాబాద్లో విడిది చేసి బంజారాహిల్స్లోని రాళ్ళ సోయగాలను చూసి తన్మయత్వంతో గొప్ప కవిత రాశారు. అదే స్థాయిలో రాళ్ళను తన చిత్రకళకు వస్తువుగా, వాటినే ప్రకృతి చెక్కిన శిల్పాలుగా సంభావించిన దార్శనికుడు కొండపల్లి. శాస్త్రమేదైనా కావచ్చు, దానిని అర్థం చేసుకోవడానికి దానిదే అయిన పరిభాష ఉండాలి. తెలుగులో మొత్తంగా చూస్తే కళాశాస్త్ర పరిభాషే తక్కువ. అయినప్పటికీ దాన్ని అధిగమించి శిల్పకళ అధ్యయనానికీ, రచనకూ, వ్యక్తీకరణకూ ఒక పరిభాషను సృష్టించడం కొండపల్లికే చెల్లింది. ఇందుకు ఆంగ్ల భాషలో వచ్చిన చిత్ర, శిల్ప కళా అధ్యయన గ్రంథాలు కారణం కావచ్చు.కాకతీయ శిల్పరీతిని ఆయన నాలుగు విభాగాలుగా విశ్లేషించారు. దానికీ, తెలంగాణ సమాజంలో చెలామణిలో ఉండే నగలకూ (బంగారం వస్తువు) సారూప్యతలను తేల్చారు. రామప్ప, వేయిస్తంభాల గుడుల శిల్ప సౌందర్యాన్ని చిన్నప్పటి నుంచి ఆకళింపు చేసుకున్న శేషగిరిరావు వాటిలో ఉట్టిపడే జీవ కళకు ప్రధాన కారణం శిల్పి వాటిలో నిక్షిప్తం చేసిన చలనశీలత అని తేల్చారు. ఈ శిల్పకళపై బౌద్ధ, జైన, పల్లవ కళా ప్రభావాలను భిన్న కోణాలలో విశ్లేషించారు. సాంచీలోని బౌద్ధ తోరణానికి కొనసాగింపుగానే కాకతీయ తోరణం రూపుదిద్దుకు న్నదని నిర్ధారించారు. అందుకు అనేక ఉదాహరణలు చూపించారు. ఆయన అవగాహనను పరిశీలిస్తే అందుకు కాకతీయుల కాలంలోనే ఆధారాలు చూడవచ్చు. అదే కాలాన స్థానిక రాజు మల్లిరెడ్డి చెక్కల్లు గ్రామంలో వేయించిన శాసనంతో పాటు అదే కాలాన వెలువడిన సాహిత్య గ్రంథాలు సర్వధర్మ సంగ్రహణం, ప్రతాపరుద్రీయం అనే రచనలు బౌద్ధ ధర్మం, దాని అనుయాయులు ఆనాటికీ సజీవంగా ఉన్న విషయాన్ని నిర్ధారిస్తున్నాయి.  సామిడి జగన్ రెడ్డి85006 32551(ఈ నెల 27న కొండపల్లి శేషగిరిరావు జయంతి)

bhaarateeya samskrutikii, bhinnatvamlo ekatvamani cheppukune jeevana reetikee sataabdaala tarabadi kendramgaa unna bhuubhaagam telamgaana. charitra puurvayugam nunchi telamgaanalo pharidavillina naagarikata, samskrutulu chala vishishtamainavi. aayaa jana pathaala jeevana reetini visaeshamgaa prabhaavitam chesina bouddham, jainam, veerasaiva, vaishnava saahityaalaku telamgaanalo entha praacheena charitra unnado silpakalaku anthe charitra unnadi. sataabdaala tarabadi saamaanyuniki cheruvaina kalalu rendu: okati silpakala, rendavadi sabdaroopamaina paata. saatavaahanula kaalam nunchi nagarjuna konda, nelakondapalli, phanigiri, kotilingaala vanti buddhistu kendrala thopaatu kaakateeya, reddirajula samsthaanaala silpakala taarkaanamgaa nilustundi. kaaranaalemainaa veeti charitra adhyayanam maruguna padipo yindi. ayinappatiki aneka pratibandhakaalanu, vivakshalanu, adhikara aadhipatyaalanu tiraskarinchi telamgaana silpakalapai parisodhanalu jaripina, prachaaramlo pettina iddaru mahaneeyulu unnaaru. vaarilo kondapalli seshagiriraovidi visaeshamaina paatra. marokaru pt reddi. taamu unnata vidyaavantulai bhaarateeya chitrakala prapanchamlone tamadaina sthaanaanni padila paruchukunna ee iddaru chitrakaarulu taamu putti perigina samajam; adhi andicchina vaarasatvaanni puniki puchukuni, tama chitra kalaa saadhanatho vislaeshanaku poonukunnaaru. 1950la nunchi modalupedithe kondapalli seshagirirao telamgaanatopaatu itara telugu praantaala silpakalapai chesina parisodhana, rachana bahumukheenamaindi. buddhistu, kaakateeya, vijayanagara silpakala meeda aayana chesina rachana, adhyayanam praamaanikamaindi.telugu saahitya rangaana prasiddha vimarsa grandhaalu ‘kavitva tatva vichaaram’ (kattamanchi), saarasvata vivechana (rara), aandhra saanghika charitra (suravaram) vanti prasiddha praamaanika grandhaala sarasana niluvadagga rachana ‘chitra, shilpa, kalaa ramaniyakamu’ ane rachanala samputi (sampaadakuraalu: kondapalli neehaarini).chuttu silpakala alarare parisaraala madhya puttinanduvalla kaavachhu, chinnanati nunche kaakateeya silpakalatho prabhaavitamaina vyakti kondapalli seshagirirao. adhe aayananu nijam kaalaana hyderabadku, saantiniketankuu velli chaduvukunela chesindi. chinnapude hyderabad nagaramlo untuu chaduvukuntunna kaalaana ravindranath tagurunu chusi prabhaavitamaina kondapalli aayana maargaanne nadichi tanadaina chitrakalaaramgamlo krushichestuu silpakalapai, tana samakaaleena chitrakalapai parisodhanaku poonukunnaaru. induku telangaanaloni maarumuula pallelaku saitam payanam kattaru. telamgaana silpakalanu aneka konaalalo adhyayanam chesi bhaarata desamloni aayaa rashtralalo paridavillina itara shilpa kalaareetulaku gala saamyaalanu, saaruupyatalanu visadam chesina kalaa tatvavetta kondapalli. prakhyaata bhaarateeya chitrakaarudu devi prasadram chauduri, rankinkar bhaji, usman siddhikhee, pt reddi vanti mahasilppakarula saangatyam valla kaavachhu ee rangampai aayana adhyayanam kotta puntalu tokkindi. rajakeeya, saahitya charitra rangaala nepathyamlo kalaa soundarya drushtitho kaakateeya buddhistu silpakalanu aayana parisodhinchina teeru, anduku ponduparichina drukpatham arudaindi. desha videsala kalala kaanaachi ayina saantiniketanlo chaduvukovadam valla kaavachhu; swayamgaa japanees wap technic, chainees ink paintinglo mastery valla kaavachhu, prati rachana, vislaeshanhalo aayanakantu sthaanika, jaateeya, antarjaatiiya drukpatham kanipistundi. aascharyakaramaina vishayamemitante aayana vyaktitvam, aalochana saantam telamgaana kala, saahitya rajakeeya sampradaayaalato roopudiddukunnadi. aneka saamaajika rangaalapai kala, soundaryasaastraalapai lotaina avagaahana unte tappa ee taraha adhyayanam saadhyam kaanidi. kaakateeya, lepakshi silpamlooni alankaranalapai aayana jaripina adhyayanam, parisodhana antarjaatiiya pramaanaalaku deetainadi. prati alankaranaku tanave ayina rekha chitraalanu ponduparustuu ‘surekha’ paerutho rendu pustakaalanu veluvarinchaaru. telangaanavyaaptamgaa paruchukuni palakarimpugaa mana aatmalni tattilepe gandusilala roopalaavanyaalu, aantarangika soundaryaalapai aayana chesina rachana silpakala meeda chesina vislaeshanhalokellaa vishishtamainadi. intekaadu, ee nallani raallalo antuu vaatini maanaveekarinchina mahakavi sinare gurinchi manaku telusu. aayana kante munde ravindranath taguru 1933 disembaru nelalo hyderabadlo vididi chesi banjarahilsloni raalla soyagaalanu chusi tanmayatvamtho goppa kavita raasaaru. adhe sthaayilo raallanu tana chitrakalaku vastuvugaa, vaatine prakruti chekkina silpaluga sambhaavinchina daarsanikudu kondapalli. saastramedainaa kaavachhu, daanini artham chesukovadaniki daanide ayina paribhasha undaali. telugulo mottamgaa chuste kalasastra paribhashe takkuva. ayinappatiki daanni adhigaminchi silpakala adhyayanaanikii, rachanakuu, vyakteekaranakuu oka paribhaashanu srushtinchadam kondapallike chellindi. induku aangla bhashalo vachina chitra, shilpa kalaa adhyayana grandhaalu kaaranam kaavachhu.kaakateeya silpareetini aayana naalugu vibhagaluga vislaeshimchaaru. daanikee, telamgaana samaajamlo chelaamanilo unde nagalakuu (bangaram vastuvu) saaruupyatalanu telchaaru. ramappa, veyistambhaala gudula shilpa soundaryaanni chinnappati nunchi aakalimpu chesukunna seshagirirao vaatilo uttipade jeeva kalaku pradhaana kaaranam shilpi vaatilo nikshiptam chesina chalanaseelata ani telchaaru. ee silpakalapai bouddha, jaina, pallava kalaa prabhaavaalanu bhinna konaalalo vislaeshimchaaru. saancheelooni bouddha thoranaaniki konasagimpugane kaakateeya thoranam roopudidduku nnadani nirdhaarinchaaru. anduku aneka udaaharanalu chuupimchaaru. aayana avagaahananu pariseeliste anduku kaakateeyula kaalamlone aadhaaraalu chudavachhu. adhe kaalaana sthaanika raju mallireddy chekkallu graamamlo veyinchina saasanamto paatu adhe kaalaana veluvadina saahitya grandhaalu sarvadharma sangrahanam, prataaparudreeyam ane rachanalu bouddha dharmam, daani anuyaayulu aanaatikii sajeevamgaa unna vishayaanni nirdhaaristunnaayi.  saamidi jagan reddi85006 32551(ee nela 27na kondapalli seshagirirao jayanti)