కొన్ని వేల సంవత్సరాల పూర్వ చరిత్రలో ఆదివాసీల నమ్మకాలతో పురుడుపోసుకున్న ప్రకృతి పండుగే ‘బతుకమ్మ’. ప్రతి మనిషి కోరుకునే బతుకుదెరువు తెలియజేసే బతుకమ్మ ప్రకృతిని ప్రేమించే గుణం కలిగిన ఆదిమ ప్రజల ఆచారాల్లోంచి పుట్టింది. పాడి పంటలతో తులతూగుతూ, పిల్లా జెల్లా ఆయురారోగ్యాలతో బతుకు (ప్రాణం), దెరువు (జీవనం)తో ప్రకృతి మాత (అడవి) ఒడిలో అందరూ చల్లంగుండాలని నాటి నుంచి ఆదిమ ప్రజలు పూజించే తొలి పండుగ బతుకమ్మ నేడు తెలంగాణ రాష్ట్ర పండుగగా అవతరించింది. ఆదివాసీలు ప్రకృతి సంరక్షకులుగా, చెట్లను దేవతగా (గొట్టు, గోత్రాల ఆధారంగా) గుర్తిస్తూ ముఖ్యంగా ఇప్ప, మోదుగ, పారెటాకులను; రేల, గుమ్మడి, ఇప్ప పూలను పవిత్రమైన సాంస్కృతిక చిహ్నాలుగా ఆరాధిస్తూ, నెమలి ఈకలు, కొన్ని జంతు చర్మాలను, కొమ్ములను ధరించి పండుగలు నిర్వహించడం తరతరాలుగా వస్తున్న ఆచారం. నేడు వీరికి వ్యవసాయమే ప్రధాన జీవన వనరుగా ‘విత్తనపు పండుగ’తో ఆరంభమై సంక్రాంతి లక్ష్మితో ధనరాశి (పంట) ఇంటికి చేరుతుంది.అందరికీ బతుకుదెరువులను ప్రసాదిస్తున్న బతుకమ్మ తల్లిని ఆకులు, పూలు, పండ్లు, పాలతో చిత్రించి సుమారు పదివేల సంవత్సరాల కిందటి కొత్తరాతి యుగం నుంచే కొలుస్తూ వస్తున్నారు. కాల్చిన మట్టితో చేసిన బతుకమ్మ ప్రతిమలు పెద్దపల్లి జిల్లాలోని – పెద్ద ఏలేశ్వరం ప్రాంతాల్లో లభించాయి. ఈ ప్రతిమలు క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దానికి చెందినవి. అంటే బతుకమ్మ ఆరాధన తెలంగాణలో శాతవాహన రాజ్యవ్యవస్థ ఏర్పడక ముందటి నుంచే ఆచారంలో ఉన్నదని చెప్పవచ్చు.పూర్వం బతుకమ్మ అంటే మాతృమూర్తి ఆరాధన, మాతృమూర్తి అంటే గౌరమ్మ (పార్వతి). పార్వతి అన్నపూర్ణా దేవి. సకల సంపదలు ప్రసాదించే సౌభాగ్యవతి. పాడి–పంట, గొడ్డు–గోదా, పిల్లా–జెల్లా చల్లంగుండాలని అడవిలో దొరికే తంగేడు, గునుగు, గుమ్మడి, తామర, అల్లి, సీతమ్మ పూలు వంటివి తెచ్చి, పూలను పేర్చి పసుపుతో గౌరమ్మ ప్రతిమను తీర్చిదిద్ది పెత్రమాసంలో పూజించడమే అనాదిగా వస్తున్న ఆదివాసీల ఆచారం. గోదావరి నది ఉత్తర జిల్లాల్లో నివసిస్తున్న గోండు గిరిజనులు జరుపుకునే బతుకమ్మలో విష్ణురంగు నీలానికి ప్రతీకగా కట్లపూలు, బ్రహ్మరంగు తెలుపునకు ప్రతీకగా గునుగుపూలను, శివుని భార్య పార్వతికి ప్రతీకగా గుమ్మడి పూలను పేర్చడం పూర్వం ఆదివాసీలు జరుపుకునే పూల పండుగ నుంచే సమాజానికి తెలిసినది. గోండులు బతుకమ్మ పండుగ నాడు పశువుల పేడను పేర్చి అందులో పసుపు రంగు పూలనే గుచ్చి పూజిస్తారు. ఆ పరిసరాల్లోనే జీవించే నాయకపోడు గిరిజనులేమో పసుపు పూలతో పాటు ఇతర రంగు పూలనూ వినియోగిస్తారు. పవిత్ర గోదావరి జలాలను తెచ్చి పూజించే గోండుల ‘నాగోబా’ జాతర ప్రకృతి ఆరాధనలో భాగమే. ఆదివాసీలు శివభక్తులు అనడానికి నిదర్శనం నల్లమల అడవుల్లో వెలిసిన శ్రీశైలం మల్లన్నను తొలుత చెంచులు పూజించిన తర్వాతే శివాలయాలు ఏర్పడ్డాయి.బతుకమ్మ అనే మాటను నిరక్ష్యరాస్యులైన సామాన్య ప్రజలు శాతవాహనుల, కాకతీయుల కాలం నుండి ఉపయోగిస్తున్నారు. ఇప్పుడు ఉన్నత వర్గాల ప్రజల గౌరీదేవిగా రూపాంతరం చెంది తెలంగాణ నుంచి దక్కను రాష్ర్టాల్లో విస్తరించింది. వృక్షారాధనకు ప్రతీకయైన బతుకమ్మ తెలంగాణ ప్రాంతంలో స్ర్తీలు భక్తిశ్రద్ధలతో జరుపుకుంటున్నారు. ఇది విగ్రహారాధన లేని పండుగ. పూర్వం వృక్షారాధన ఉందనడానికి చిహ్నంగా వెంపలి చెట్టును నాటి చుట్టూ బతుకమ్మలను పెట్టి ఆడుకుంటారు. పెత్ర మాసంలో తొలి రోజు నుంచి ప్రారంభించి తొమ్మిది రోజులుగా ఆడుకునే బతుకమ్మ పండుగకు ముందు రోజు పిల్లలు ప్రత్యేకంగా ‘బొడ్రాయి’ వద్ద బొడ్డెమ్మ పండుగ చేస్తారు. ఆ రోజు నుంచి ఒక్కో రోజును ఒక్కో పేరుతో పిలుస్తారు. కానీ ఇప్పుడు సాంప్రదాయాలు మారిపోయాయి. బతుకమ్మ పండుగలో పాటలది ప్రత్యేక స్థానం. ఆడపడుచులు పాడే పాటల్లో కాకతీయరాజుల చరిత్ర గాని, రాణి రుద్రమదేవి, సమ్మక్క సారక్కల గురించి గానీ పాడుకోవడం కనిపించడం లేదు. పైగా బతుకమ్మలపైనా కాళికా రూపాలను పెట్టడం, చెరువుల మధ్య బతుకమ్మ విగ్రహాలు ప్రతిష్టించడం ప్రారంభమైంది. అలాగే జానపద దేవతలైన పోచమ్మ, మైసమ్మ, మారెమ్మ, ముత్యాలమ్మ వంటి దేవతలకు ఇప్పటికీ విగ్రహాలు ఉండవన్న విషయాన్ని గమనించాలి. వృక్షారాధనతో కూడి, విగ్రహారాధన లేని పండుగలు జరుపడంలో ఆదివాసీల పాత్ర అమోఘం. కాబట్టి బతుకమ్మ లాంటి ప్రకృతి పండుగలపై లోతైన పరిశోధనలు జరగాల్సిన అవసరమున్నది.గుమ్మడి లక్ష్మీనారాయణఆదివాసీ రచయితల సంఘం వ్యవస్థాపక కార్యదర్శి
konni vela samvatsaraala puurva charitralo aadivaaseela nammakaalato puruduposukunna prakruti panduge ‘batukamma’. prati manishi korukune batukuderuvu teliyajese batukamma prakrutini preminche gunam kaligina aadima prajala aachaaraalloonchi puttindi. paadi pantalatho tulatuugutuu, pilla jella aayuraarogyaalato batuku (praanam), deruvu (jeevanam)thoo prakruti maata (adavi) odilo andaruu challangundaalani naati nunchi aadima prajalu poojinche toli panduga batukamma nedu telamgaana rashtra pandugagaa avatarinchindi. aadivaaseelu prakruti samrakshakulugaa, chetlanu devatagaa (gottu, gotrala aadhaaramgaa) gurtistuu mukhyamgaa ippa, moduga, paaretaakulanu; raela, gummadi, ippa poolanu pavitramaina saamskrutika chihnaluga aaraadhistuu, nemali eekalu, konni jantu charmalanu, kommulanu dharinchi pandugalu nirvahinchadam tarataraalugaa vastunna aachaaram. nedu veeriki vyavasaayame pradhaana jeevana vanarugaa ‘vittanapu panduga’thoo aarambhamai sankraanti lakshmitho dhanarasi (panta) intiki cherutundi.andarikee batukuderuvulanu prasaadistunna batukamma tallini aakulu, poolu, pandlu, paalatho chitrinchi sumaru padivela samvatsaraala kindati kottaraati yugam nunche kolustuu vastunnaaru. kaalchina mattitho chesina batukamma pratimalu peddapalli jillaalooni – pedda eleshwaram praantaallo labhinchayi. ee pratimalu cree.poo. 3va sataabdaaniki chendinavi. ante batukamma aaraadhana telamgaanalo saatavaahana raajyavyavastha erpadaka mundati nunche aachaaramlo unnadani cheppavachhu.puurvam batukamma ante maatrumuurti aaraadhana, maatrumuurti ante gouramma (paarvati). paarvati annapurna devi. sakala sampadalu prasaadinche soubhaagyavati. paadi–panta, goddu–goda, pilla–jella challangundaalani adavilo dorike tangedu, gunugu, gummadi, taamara, alli, seetamma poolu vantivi tecchi, poolanu perchi pasuputho gouramma pratimanu teerchididdi pethramaasamlo poojinchadame anaadigaa vastunna aadivaaseela aachaaram. godavari nadi uttara jillaallo nivasistunna gondu girijanulu jarupukune batukammalo vishnurangu neelaaniki prateekagaa katlapoolu, brahmarangu telupunaku prateekagaa gunugupuulanu, shivuni bharya paarvatiki prateekagaa gummadi poolanu perchadam puurvam aadivaaseelu jarupukune poola panduga nunche samaajaaniki telisinadi. gondulu batukamma panduga naadu pasuvula pedanu perchi andulo pasupu rangu poolane guchi poojistaaru. aa parisaraallone jeevinche nayakapodu girijanulemo pasupu poolatho paatu itara rangu poolanuu viniyogistaaru. pavitra godavari jalaalanu tecchi poojinche gondula ‘nagoba’ jaatara prakruti aaraadhanalo bhagame. aadivaaseelu sivabhaktulu anadaaniki nidarsanam nallamala adavullo velisina srisailam mallannanu toluta chenchulu poojinchina tarvate sivaalayaalu erpaddai.batukamma ane maatanu nirakshyaraasyulaina saamaanya prajalu saatavaahanula, kaakateeyula kaalam nundi upayogistunnaru. ippudu unnata vargala prajala gouridevigaa roopaantaram chendi telamgaana nunchi dakkanu rashrtallo vistarinchindi. vrukshaaraadhanaku prateekayaina batukamma telamgaana praantamlo srteelu bhaktishraddhalatho jarupukuntunnaru. idhi vigrahaaraadhana laeni panduga. puurvam vrukshaaraadhana undanadaaniki chihnamgaa vempali chettunu naati chuttu batukammalanu petti aadukuntaaru. petra maasamlo toli roju nunchi praarambhinchi tommidi rojulugaa aadukune batukamma pandugaku mundu roju pillalu pratyekamgaa ‘bodrai’ vadda boddemma panduga chestaaru. aa roju nunchi okko rojunu okko paerutho pilustaaru. cony ippudu saampradaayaalu maripoyayi. batukamma pandugalo paataladi pratyeka sthaanam. aadapaduchulu pade paatallo kaakateeyaraajula charitra gaani, raani rudramadevi, sammakka saarakkala gurinchi gaanee padukovadam kanipinchadam ledu. paiga batukammalapaina kalika roopaalanu pettadam, cheruvula madhya batukamma vigrahaalu pratishtinchadam praarambhamaindi. alaage jaanapada devatalaina pochamma, maisamma, maremma, mutyalamma vanti devatalaku ippatikee vigrahaalu undavanna vishayaanni gamaninchaali. vrukshaaraadhanatho kuudi, vigrahaaraadhana laeni pandugalu jarupadamlo aadivaaseela paatra amogham. kabatti batukamma lanti prakruti pandugalapai lotaina parisodhanalu jaragaalsina avasaramunnadi.gummadi lakshminarayanadivasavaasa rachayitala sangham vyavasthaapaka kaaryadarsi