 అజ్ఞానం, లౌల్యం, స్వార్థం, భయం, కాపట్యం, విషాదం ఇవన్నీ ఒక చారిత్రిక విభాత సంధ్యలో ఎట్లా వ్యక్తమయ్యాయో చెప్పింది కన్యాశుల్కం నాటకం. పాతికేళ్ల కిందట నాకు అర్థమయిన గురజాడ కన్యాశుల్కం వేరు. ఇప్పుడు అర్థమయ్యేది వేరు. నాతో పాటు, మీతోపాటు అది కూడా మారుతూ వస్తున్నది. వర్తమానంలో నూటపాతికేళ్లు జీవించిన నాటకం, చరిత్రగా వేల ఏళ్లు జీవించగలదు.అప్పుడే పాతికేళ్లయిందా అనిపిస్తున్నది. అప్పటికి తొలి ప్రదర్శనకు వందేళ్లు పూర్తిచేసుకున్న ఒక తెలుగునాటకం మరో పాతికేళ్ల తరువాత కూడా ప్రేమపూర్వక స్మరణకు, కృతజ్ఞతకు పాత్రం కావడం ఆశ్చర్యం గానూ ఉన్నది. గురజాడ అప్పారావు నాటకం ‘కన్యాశుల్కం’ను మొదటిసారి 1892లో విజయనగరంలో ‘జగన్నాథ విలాసినీ సభ’ వారు ప్రదర్శించారు. ప్రథమప్రదర్శన శతవార్షికోత్సవాలను ఏడాదిపాటు నెలనెలా 13 వ తేదీన నిర్వహించిన ‘వెలుగు’ సంస్థ 1992 ఆగస్టు 11, 12, 13 తేదీలలో ముగింపు కార్యక్రమాన్ని పెద్ద ఎత్తున జరిపింది. తెలుగు సాహిత్య కార్యక్రమాల కోవలో అత్యంత అరుదైన, అపురూపమైన ఉత్సవాలు అవి. ఆ సంరంభాన్ని ఆంధ్రజ్యోతికి రిపోర్టు చేయడానికి ప్రత్యేకంగా విజయవాడ నుంచి వెళ్లే అవకాశం నాకు దొరికింది.తెలుగునేల మూలమూలల నుంచి రచయితలు, కవులు విజయనగరాన్ని ముంచెత్తారు. అప్పటికింకా ఏ ఆదరణా లేకుండా శిథిలంగా ఉండిపోయిన గురజాడ నివాసగృహం మేడ మీద సాహిత్యసభల్లో పాల్గొనడం ఒక ప్రత్యేకమైన అనుభవం. గురజాడకు నిత్యవ్యాఖ్యాతగా ఉండిన కె.వి. రమణారెడ్డిని గురజాడ ఇంట్లో చూడడం, వినడం ఒక అద్భుతం. అప్పుడే, విజయనగరం కథల గురువు చాసోను మిత్రుడు రాజీవ్ వెలిచే టితో కలిసి ఇంటర్వ్యూ చేశాను. ఎప్పుడో చదివిన పాతకథల రచ యిత సోమంచి యజ్ఞన్నశాస్త్రిని అక్కడే చూశాను. 13వ తేదీన విజయనగరం వీథుల్లో రాచకొండ విశ్వనాథశాస్త్రి, పూసపాటి కృష్ణంరాజు, కాళీపట్నం రామారావు, శివారెడ్డి, ఓల్గా, ఇంకా అనేకమంది రచయితలతో కలిసి ఊరేగింపులో పాల్గొన్నాను. ఆధునిక స్త్రీ చరిత్రను పునర్లిఖిస్తుంది- అన్న గురజాడ మాటలను ప్లకార్డుపై నినాదంగా చూసి మురిసిపోయిన సందర్భం అది.మరి మూడునెలల కాలానికి గురజాడ జయంతి సంద ర్భంగా, కన్యాశుల్కం 13 గంటల పూర్తి నిడివి నాటకాన్ని విజయనగరంలోనే ప్రదర్శించినప్పుడు, దాన్ని వీక్షించే అవకాశం కూడా దక్కింది. ‘సాయంకాలమైంది నుంచి తెల్లారేదాకా’ అంటూ, ఆ నాటక ప్రదర్శనపై ఆంధ్రజ్యోతి సాహిత్యవేదికలో సుదీర్ఘమైన నివేదిక రాశాను కూడా.ఒక రచన తెలుగుసమాజం మీద గాఢమైన ప్రభావం వేయడం, ఆ ప్రభావాన్ని కాపాడుకుంటూ ముందుకు వెళ్లడం చిన్న విషయాలు కావు. ఒక రచయితనీ, అతని రచనలనీ నిరంతరం కొత్తగా అర్థం చేసుకోవడం, అతని భాష, పలుకుబడి, ఉటంకింపులు సాహిత్య, పత్రికాభాషల్లో భాగం కావడం, సాహిత్యస్పర్శ ఉన్న సమూహాల సంభాషణల్లో కూడా సర్వసాధా రణంగా వినిపించడం- అరుదైన ప్రత్యేకతలు. ప్రజాస్వామిక భావాలు, వాస్తవికతలోని అనేక పార్శ్వాలను విమర్శనాత్మకంగా వ్యాఖ్యానిస్తూ ఆధునికతలో సంలీనం చేయడం- గురజాడను అనేక తరాలకు సమకాలీనుడిని చేశాయి.సరిగ్గా కన్యాశుల్కం శతజయంతి సంరంభం జరుగుతున్న సమయంలోనే ‘కన్యాశుల్కం ఎందుకు చదవాలి’ అన్న చర్చ మొదలయింది. అప్పటికే దళిత, బహుజనవాదాల వైపు మరలిన బి.ఎస్. రాములు ఆ పేరుతో ఒక పెద్ద వ్యాసాన్ని రాశారు. కన్యాశుల్కం అందరికీ సంబంధించిన రచన కాదని, అందులో అనేక సామాజిక వర్గాలకు ప్రాతినిధ్యం లేదని, ప్రాబల్యవర్గాల సాహిత్య ఆధిపత్యం వల్లనే ఆ రచనకు బ్రహ్మరథం పడుతున్నారని రాములు విమర్శించారు. సమాజంలోను, సాహిత్యంలోను వీస్తున్న కొత్తగాలులతో పరిచయమూ, సంఘీభావమూ ఉన్నప్పటికీ, నాకు బి.ఎస్.రాములు వాదన షాకింగ్గా అనిపించింది. ఆయనతో నేను లేఖావ్యాసాల రూపంలో సుదీర్ఘంగా చర్చించాను కూడా. ఆ నాటి చర్చ ఫలితంగా, కన్యాశుల్కాన్ని కొత్త దృష్టితో చూడవలసిన అవసరం కనిపించింది.గురజాడ కానీ, ఆయన రచనలు కానీ వివాదరహితమైనవి కావు. విప్లవోద్యమం తొలినాటి ఉధృతిలో, విగ్రహవిధ్వంసన స్ఫూర్తితో, గురజాడ, కందుకూరి మొదలైనవారి రాజకీయవైఖరు లపై తీవ్రవిమర్శలే వచ్చాయి. వలసపాలకులపై సంఘసంస్కర్తలకు ఉండిన సదభిప్రాయం, ఆరాధన ఆ విమర్శలకు ప్రధాన ప్రాతిపదికలు. ఇక సంప్రదాయ శిబిరం నుంచి గురజాడ కవి కాదని, కన్యాశుల్కం నాటకం కాదని, అసలు ఆయన నాటకకర్తే కాదని- రకరకాల వాదాలు వచ్చాయి. వీటన్నిటిని తట్టుకుని కూడా గురజాడ, ఆయన రచనలు నిలబడగలిగాయి. సామాజికమైన తీవ్ర విమర్శ ముందు గురజాడ నిలబడతాడా- అన్నది ఆనాటి ప్రశ్న. తరువాతి కాలంలో తెలంగాణవాదం వచ్చిన తరువాత కూడా గురజాడ వైతాళికత్వం ప్రశ్నలను ఎదుర్కొన్నది. ప్రశ్నలన్నీ మంచివే. అవి చూపును విశాలం చేస్తాయి. మన దృష్టిని లోతులకు తీసుకువెడతాయి.మనుషులందరూ చరిత్ర సృష్టించిన వ్యక్తులే. మానవప్రమేయంతో చరిత్ర నిరంతరం తనను తాను సవరించుకుంటూ ఉంటుంది. వ్యక్తిగత అభిమానాల కంటె, చరిత్ర నిగ్గుదేలిన వ్యక్తిత్వాలే మిగులుతాయి. ఆ కాలంలో జరిగిన అనేక చర్చల మాదిరిగానే గురజాడ మీది చర్చ కూడా తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర గురించి స్థిరపడిన అంచనాలను పునస్సమీక్షించుకోవడానికి కారణమయింది. భిన్న అస్తిత్వాలున్న తెలుగు సమాజానికి, లేదా, అనేక సమాజాలుగా ఉన్న తెలుగువారికి ఒకే చరిత్ర, ఒకే సాహిత్యచరిత్ర, ఒకే కోవలోని వైతాళికులు అసాధ్యమన్న గ్రహింపు కూడా వచ్చింది. గురజాడ వారసత్వాన్ని ఆవాహన చేసుకుని, ఎదిగి వచ్చిన సాహిత్య స్రవంతులు కానీ, ఆయన ఆధునికతను, ప్రజాస్వామ్యభావాలను ప్రేరణగా తీసుకుని పైపైకి వెళ్లిన సామాజికార్థిక వర్గాలు కానీ- అనంతర కాలంలో ప్రశ్నలను ఎదుర్కొనడానికి ఆయా శ్రేణుల మధ్య ప్రయోజనాల వైరుధ్యం ఏర్పడడమే కారణమనుకోవాలి. నిజానికి గురజాడ ఏ ప్రాంతానికి చెందినవాడో ఆ ప్రాంతానికి, ఆయన వారసత్వాన్ని అమితంగా సొంతం చేసుకున్నవారికీ నడుమ కూడా వైరుధ్యం ఉన్నది.గురజాడ అప్పారావుకు ముందూ వెనుకా చేర్చే విశేషణాలను నిరాకరించినా, అప్రధానం చేసినా కూడా, ఆయన రచనలలోని పాఠ్యం మిగిలే ఉంటుంది. ఆ పాఠ్యంలో కూడా విస్మరణలూ, పాక్షికతలూ ఉండవచ్చు. కానీ ఆయన కవిత్వం, కథలు, నాట కాలు వ్యక్తం చేసిన వాస్తవికత, అందులో ఆయన ప్రతిభావంతంగా దర్శించిన వైరుధ్యాలూ తెలుగుసాహిత్యానికి విశేషమైనవి. ఆంగ్లేయపాలన తీసుకువచ్చిన కొత్త పరిస్థితులతో, సంప్రదాయ వాతావరణం ఘర్షణ పడుతూ, ఒదిగిపోతూ ఉన్న కాలం అది. సంప్రదాయ శిష్ట వర్గం నుంచే ఆధునిక ప్రాబల్య వర్గం రూపొందుతున్న సందర్భం. ఆచారాలు, సంప్రదాయాల విషయంలో ఆ వర్గం నిష్ఠను వదిలిపెట్టి లౌక్యాన్ని ఆశ్రయించింది. గిరీశం రాబోతున్న యుగం దూత. అతనికీ అగ్నిహోత్రావధాన్లుకీ పెద్ద తేడా లేదు. ఇంట్లో విధవ కూతురును పెట్టుకుని కూడా చిన్న కూతురును ముసలివాడికి కట్టబెట్టాలనుకున్న ఆ ఆచారమంతుడికి, కొడుకు వల్లెవేసే ఇంగ్లీషు ముక్కలంటే ఎంతో మురిపెం. ధర్మాన్నీ, కులం నిర్దేశించిన వ్యక్తిత్వాలను ఇంగ్లీషు పోలీసు వ్యవస్థకు, న్యాయవ్యవస్థకు లోబరచడానికి వారికి ఏ అభ్యంతరమూ లేదు. లిటిగెంటు రామప్పపంతులు అగ్రహారానికీ, కోర్టుకీ దళారీ అయితే, గిరీశం సంస్కారం పేరుతో స్వార్థం చూసుకునే జులాయి. ఈ మొత్తం రంగస్థలాన్ని తునాతునకలు చేయడానికి గురజాడ మధురవాణిని ఉపయోగించుకున్నాడు. దేనికీ కట్టుబాటు లేని, ఏ నైతికతా లేని మనుషులను మధురవాణి ప్రతి తుళ్లింతా, ప్రతి నవ్వూ నగ్నం చేశాయి. పాత్రలూ పాత్రధారులూ కాదిక్కడ, అజ్ఞానం, లౌల్యం, స్వార్థం, భయం, కాపట్యం, విషాదం ఇవన్నీ ఒక చారిత్రిక విభాత సంధ్యలో ఎట్లా వ్యక్తమయ్యాయో చెప్పింది కన్యాశుల్కం నాటకం. గురజాడ కాలంతోను, నాటి స్థానిక చారిత్రక పరిస్థితులతోను, పాత్రధారుల నేపథ్యాలతోను పరిచయమో, మమేకత్వమో ఉండనవసరం లేదు. ఆయా నిర్దిష్టతలనుంచి వ్యక్తమవుతున్న సర్వసామాన్య విలువలు కూడా ముఖ్యమే. ఏ కిరీటమూ అక్కరలేదు, ఏ యుగకర్తృత్వమూ అవసరం లేదు. గురజాడ పేరుతో ఏ ఆధిపత్యాలనూ స్థిరపరచనక్కరలేదు. ఒక రచనగా దానికి ప్రాసంగికత ఉన్నది. దాని నుంచి నేర్చుకు నేదీ ఇంకా ఉంటూనే ఉన్నది.పాతికేళ్ల కిందట నాకు అర్థమయిన గురజాడ కన్యాశుల్కం వేరు. ఇప్పుడు అర్థమయ్యేది వేరు. నాతో పాటు, మీతోపాటు అది కూడా మారుతూ వస్తున్నది. వర్తమానంలో నూటపాతికేళ్లు జీవించిన నాటకం, చరిత్రగా వేల ఏళ్లు జీవించగలదు.అప్పుడే పాతికేళ్లయిందా అనిపిస్తున్నది. అప్పటికి తొలి ప్రదర్శనకు వందేళ్లు పూర్తిచేసుకున్న ఒక తెలుగునాటకం మరో పాతికేళ్ల తరువాత కూడా ప్రేమపూర్వక స్మరణకు, కృతజ్ఞతకు పాత్రం కావడం ఆశ్చర్యం గానూ ఉన్నది. గురజాడ అప్పారావు నాటకం ‘కన్యాశుల్కం’ను మొదటిసారి 1892లో విజయనగరంలో ‘జగన్నాథ విలాసినీ సభ’ వారు ప్రదర్శించారు. ప్రథమప్రదర్శన శతవార్షికోత్సవాలను ఏడాదిపాటు నెలనెలా 13 వ తేదీన నిర్వహించిన ‘వెలుగు’ సంస్థ 1992 ఆగస్టు 11, 12, 13 తేదీలలో ముగింపు కార్యక్రమాన్ని పెద్ద ఎత్తున జరిపింది. తెలుగు సాహిత్య కార్యక్రమాల కోవలో అత్యంత అరుదైన, అపురూపమైన ఉత్సవాలు అవి. ఆ సంరంభాన్ని ఆంధ్రజ్యోతికి రిపోర్టు చేయడానికి ప్రత్యేకంగా విజయవాడ నుంచి వెళ్లే అవకాశం నాకు దొరికింది.తెలుగునేల మూలమూలల నుంచి రచయితలు, కవులు విజయనగరాన్ని ముంచెత్తారు. అప్పటికింకా ఏ ఆదరణా లేకుండా శిథిలంగా ఉండిపోయిన గురజాడ నివాసగృహం మేడ మీద సాహిత్యసభల్లో పాల్గొనడం ఒక ప్రత్యేకమైన అనుభవం. గురజాడకు నిత్యవ్యాఖ్యాతగా ఉండిన కె.వి. రమణారెడ్డిని గురజాడ ఇంట్లో చూడడం, వినడం ఒక అద్భుతం. అప్పుడే, విజయనగరం కథల గురువు చాసోను మిత్రుడు రాజీవ్ వెలిచే టితో కలిసి ఇంటర్వ్యూ చేశాను. ఎప్పుడో చదివిన పాతకథల రచ యిత సోమంచి యజ్ఞన్నశాస్త్రిని అక్కడే చూశాను. 13వ తేదీన విజయనగరం వీథుల్లో రాచకొండ విశ్వనాథశాస్త్రి, పూసపాటి కృష్ణంరాజు, కాళీపట్నం రామారావు, శివారెడ్డి, ఓల్గా, ఇంకా అనేకమంది రచయితలతో కలిసి ఊరేగింపులో పాల్గొన్నాను. ఆధునిక స్త్రీ చరిత్రను పునర్లిఖిస్తుంది- అన్న గురజాడ మాటలను ప్లకార్డుపై నినాదంగా చూసి మురిసిపోయిన సందర్భం అది.మరి మూడునెలల కాలానికి గురజాడ జయంతి సంద ర్భంగా, కన్యాశుల్కం 13 గంటల పూర్తి నిడివి నాటకాన్ని విజయనగరంలోనే ప్రదర్శించినప్పుడు, దాన్ని వీక్షించే అవకాశం కూడా దక్కింది. ‘సాయంకాలమైంది నుంచి తెల్లారేదాకా’ అంటూ, ఆ నాటక ప్రదర్శనపై ఆంధ్రజ్యోతి సాహిత్యవేదికలో సుదీర్ఘమైన నివేదిక రాశాను కూడా.ఒక రచన తెలుగుసమాజం మీద గాఢమైన ప్రభావం వేయడం, ఆ ప్రభావాన్ని కాపాడుకుంటూ ముందుకు వెళ్లడం చిన్న విషయాలు కావు. ఒక రచయితనీ, అతని రచనలనీ నిరంతరం కొత్తగా అర్థం చేసుకోవడం, అతని భాష, పలుకుబడి, ఉటంకింపులు సాహిత్య, పత్రికాభాషల్లో భాగం కావడం, సాహిత్యస్పర్శ ఉన్న సమూహాల సంభాషణల్లో కూడా సర్వసాధా రణంగా వినిపించడం- అరుదైన ప్రత్యేకతలు. ప్రజాస్వామిక భావాలు, వాస్తవికతలోని అనేక పార్శ్వాలను విమర్శనాత్మకంగా వ్యాఖ్యానిస్తూ ఆధునికతలో సంలీనం చేయడం- గురజాడను అనేక తరాలకు సమకాలీనుడిని చేశాయి.సరిగ్గా కన్యాశుల్కం శతజయంతి సంరంభం జరుగుతున్న సమయంలోనే ‘కన్యాశుల్కం ఎందుకు చదవాలి’ అన్న చర్చ మొదలయింది. అప్పటికే దళిత, బహుజనవాదాల వైపు మరలిన బి.ఎస్. రాములు ఆ పేరుతో ఒక పెద్ద వ్యాసాన్ని రాశారు. కన్యాశుల్కం అందరికీ సంబంధించిన రచన కాదని, అందులో అనేక సామాజిక వర్గాలకు ప్రాతినిధ్యం లేదని, ప్రాబల్యవర్గాల సాహిత్య ఆధిపత్యం వల్లనే ఆ రచనకు బ్రహ్మరథం పడుతున్నారని రాములు విమర్శించారు. సమాజంలోను, సాహిత్యంలోను వీస్తున్న కొత్తగాలులతో పరిచయమూ, సంఘీభావమూ ఉన్నప్పటికీ, నాకు బి.ఎస్.రాములు వాదన షాకింగ్గా అనిపించింది. ఆయనతో నేను లేఖావ్యాసాల రూపంలో సుదీర్ఘంగా చర్చించాను కూడా. ఆ నాటి చర్చ ఫలితంగా, కన్యాశుల్కాన్ని కొత్త దృష్టితో చూడవలసిన అవసరం కనిపించింది.గురజాడ కానీ, ఆయన రచనలు కానీ వివాదరహితమైనవి కావు. విప్లవోద్యమం తొలినాటి ఉధృతిలో, విగ్రహవిధ్వంసన స్ఫూర్తితో, గురజాడ, కందుకూరి మొదలైనవారి రాజకీయవైఖరు లపై తీవ్రవిమర్శలే వచ్చాయి. వలసపాలకులపై సంఘసంస్కర్తలకు ఉండిన సదభిప్రాయం, ఆరాధన ఆ విమర్శలకు ప్రధాన ప్రాతిపదికలు. ఇక సంప్రదాయ శిబిరం నుంచి గురజాడ కవి కాదని, కన్యాశుల్కం నాటకం కాదని, అసలు ఆయన నాటకకర్తే కాదని- రకరకాల వాదాలు వచ్చాయి. వీటన్నిటిని తట్టుకుని కూడా గురజాడ, ఆయన రచనలు నిలబడగలిగాయి. సామాజికమైన తీవ్ర విమర్శ ముందు గురజాడ నిలబడతాడా- అన్నది ఆనాటి ప్రశ్న. తరువాతి కాలంలో తెలంగాణవాదం వచ్చిన తరువాత కూడా గురజాడ వైతాళికత్వం ప్రశ్నలను ఎదుర్కొన్నది. ప్రశ్నలన్నీ మంచివే. అవి చూపును విశాలం చేస్తాయి. మన దృష్టిని లోతులకు తీసుకువెడతాయి.మనుషులందరూ చరిత్ర సృష్టించిన వ్యక్తులే. మానవప్రమేయంతో చరిత్ర నిరంతరం తనను తాను సవరించుకుంటూ ఉంటుంది. వ్యక్తిగత అభిమానాల కంటె, చరిత్ర నిగ్గుదేలిన వ్యక్తిత్వాలే మిగులుతాయి. ఆ కాలంలో జరిగిన అనేక చర్చల మాదిరిగానే గురజాడ మీది చర్చ కూడా తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర గురించి స్థిరపడిన అంచనాలను పునస్సమీక్షించుకోవడానికి కారణమయింది. భిన్న అస్తిత్వాలున్న తెలుగు సమాజానికి, లేదా, అనేక సమాజాలుగా ఉన్న తెలుగువారికి ఒకే చరిత్ర, ఒకే సాహిత్యచరిత్ర, ఒకే కోవలోని వైతాళికులు అసాధ్యమన్న గ్రహింపు కూడా వచ్చింది. గురజాడ వారసత్వాన్ని ఆవాహన చేసుకుని, ఎదిగి వచ్చిన సాహిత్య స్రవంతులు కానీ, ఆయన ఆధునికతను, ప్రజాస్వామ్యభావాలను ప్రేరణగా తీసుకుని పైపైకి వెళ్లిన సామాజికార్థిక వర్గాలు కానీ- అనంతర కాలంలో ప్రశ్నలను ఎదుర్కొనడానికి ఆయా శ్రేణుల మధ్య ప్రయోజనాల వైరుధ్యం ఏర్పడడమే కారణమనుకోవాలి. నిజానికి గురజాడ ఏ ప్రాంతానికి చెందినవాడో ఆ ప్రాంతానికి, ఆయన వారసత్వాన్ని అమితంగా సొంతం చేసుకున్నవారికీ నడుమ కూడా వైరుధ్యం ఉన్నది.గురజాడ అప్పారావుకు ముందూ వెనుకా చేర్చే విశేషణాలను నిరాకరించినా, అప్రధానం చేసినా కూడా, ఆయన రచనలలోని పాఠ్యం మిగిలే ఉంటుంది. ఆ పాఠ్యంలో కూడా విస్మరణలూ, పాక్షికతలూ ఉండవచ్చు. కానీ ఆయన కవిత్వం, కథలు, నాట కాలు వ్యక్తం చేసిన వాస్తవికత, అందులో ఆయన ప్రతిభావంతంగా దర్శించిన వైరుధ్యాలూ తెలుగుసాహిత్యానికి విశేషమైనవి. ఆంగ్లేయపాలన తీసుకువచ్చిన కొత్త పరిస్థితులతో, సంప్రదాయ వాతావరణం ఘర్షణ పడుతూ, ఒదిగిపోతూ ఉన్న కాలం అది. సంప్రదాయ శిష్ట వర్గం నుంచే ఆధునిక ప్రాబల్య వర్గం రూపొందుతున్న సందర్భం. ఆచారాలు, సంప్రదాయాల విషయంలో ఆ వర్గం నిష్ఠను వదిలిపెట్టి లౌక్యాన్ని ఆశ్రయించింది. గిరీశం రాబోతున్న యుగం దూత. అతనికీ అగ్నిహోత్రావధాన్లుకీ పెద్ద తేడా లేదు. ఇంట్లో విధవ కూతురును పెట్టుకుని కూడా చిన్న కూతురును ముసలివాడికి కట్టబెట్టాలనుకున్న ఆ ఆచారమంతుడికి, కొడుకు వల్లెవేసే ఇంగ్లీషు ముక్కలంటే ఎంతో మురిపెం. ధర్మాన్నీ, కులం నిర్దేశించిన వ్యక్తిత్వాలను ఇంగ్లీషు పోలీసు వ్యవస్థకు, న్యాయవ్యవస్థకు లోబరచడానికి వారికి ఏ అభ్యంతరమూ లేదు. లిటిగెంటు రామప్పపంతులు అగ్రహారానికీ, కోర్టుకీ దళారీ అయితే, గిరీశం సంస్కారం పేరుతో స్వార్థం చూసుకునే జులాయి. ఈ మొత్తం రంగస్థలాన్ని తునాతునకలు చేయడానికి గురజాడ మధురవాణిని ఉపయోగించుకున్నాడు. దేనికీ కట్టుబాటు లేని, ఏ నైతికతా లేని మనుషులను మధురవాణి ప్రతి తుళ్లింతా, ప్రతి నవ్వూ నగ్నం చేశాయి. పాత్రలూ పాత్రధారులూ కాదిక్కడ, అజ్ఞానం, లౌల్యం, స్వార్థం, భయం, కాపట్యం, విషాదం ఇవన్నీ ఒక చారిత్రిక విభాత సంధ్యలో ఎట్లా వ్యక్తమయ్యాయో చెప్పింది కన్యాశుల్కం నాటకం. గురజాడ కాలంతోను, నాటి స్థానిక చారిత్రక పరిస్థితులతోను, పాత్రధారుల నేపథ్యాలతోను పరిచయమో, మమేకత్వమో ఉండనవసరం లేదు. ఆయా నిర్దిష్టతలనుంచి వ్యక్తమవుతున్న సర్వసామాన్య విలువలు కూడా ముఖ్యమే. ఏ కిరీటమూ అక్కరలేదు, ఏ యుగకర్తృత్వమూ అవసరం లేదు. గురజాడ పేరుతో ఏ ఆధిపత్యాలనూ స్థిరపరచనక్కరలేదు. ఒక రచనగా దానికి ప్రాసంగికత ఉన్నది. దాని నుంచి నేర్చుకు నేదీ ఇంకా ఉంటూనే ఉన్నది.పాతికేళ్ల కిందట నాకు అర్థమయిన గురజాడ కన్యాశుల్కం వేరు. ఇప్పుడు అర్థమయ్యేది వేరు. నాతో పాటు, మీతోపాటు అది కూడా మారుతూ వస్తున్నది. వర్తమానంలో నూటపాతికేళ్లు జీవించిన నాటకం, చరిత్రగా వేల ఏళ్లు జీవించగలదు.
 agnaanam, loulyam, swaartham, bhayam, kapatyam, vishaadam ivannee oka chaaritrika vibhaata sandhyalo etla vyaktamayyaayo cheppindi kanyasulkam naatakam. paatikella kindata naaku ardhamayina gurajada kanyasulkam vaeru. ippudu ardhamayyedi vaeru. naatho paatu, meethopaatu adhi kuudaa maarutuu vastunnadi. vartamaanamlo nootapaatikellu jeevinchina naatakam, charitragaa vela ellu jeevinchagaladu.appude paatikellayindaa anipistunnadi. appatiki toli pradarsanaku vandellu poortichesukunna oka telugunaatakam maro paatikella taruvaata kuudaa premapurvaka smaranaku, krutagnataku paatram kaavadam aascharyam gaanuu unnadi. gurajada apparao naatakam ‘kanyasulkam’nu modatisaari 1892loo vijayanagaramlo ‘jagannatha vilaasinii sabha’ vaaru pradarsinchaaru. pradhamapradarsana satavaarshikotsavaalanu edaadipaatu nelanela 13 va tedeena nirvahinchina ‘velugu’ samstha 1992 aagastu 11, 12, 13 tedeelalo mugimpu kaaryakramaanni pedda ettuna jaripindi. telugu saahitya kaaryakramaala kovalo atyanta arudaina, apuroopamaina utsavaalu avi. aa samrambhaanni aandhrajyotiki reportu cheyadaaniki pratyekamgaa vijayavada nunchi velle avakaasam naaku dorikindi.telugunela moolamoolala nunchi rachayitalu, kavulu vijayanagaraanni munchettaaru. appatikinka e aadaranaa lekunda sithilamgaa undipoyina gurajada nivasagruham meda meeda saahityasabhallo palgonadam oka pratyekamaina anubhavam. gurajadaku nityavyaakhyaatagaa undina ke.vi. ramanaareddini gurajada intlo chudadam, vinadam oka adbhutam. appude, vijayanagaram kathala guruvu chasonu mitrudu rajiv veliche titho kalisi intervio cheshaanu. eppudo chadivina paatakathala racha yita somanchi yagnannasaastrini akkade chushanu. 13va tedeena vijayanagaram veedhullo rachakonda vishwanaathashaastri, poosapaati krishnamraju, kaaliipatnam ramarao, shivareddy, olgaa, inka anekamandi rachayitalatho kalisi ooregimpulo paalgonnaanu. aadhunika stree charitranu punarlikhistundi- anna gurajada maatalanu plakaardupai ninaadamgaa chusi murisipoyina sandarbham adhi.mari moodunelala kaalaaniki gurajada jayanti sanda rbhangaa, kanyasulkam 13 gantala puurti nidivi naatakaanni vijayanagaramlone pradarsinchinappudu, daanni veekshinche avakaasam kuudaa dakkindi. ‘saayamkaalamaindi nunchi tellaredaka’ antuu, aa naataka pradarsanapai aandhrajyoti saahityavedikalo sudeerghamaina nivedika raasaanu kuudaa.oka rachana telugusamajam meeda gaadamaina prabhaavam veyadam, aa prabhaavaanni kaapaadukuntuu munduku velladam chinna vishayaalu kaavu. oka rachayitanee, athani rachanalanee nirantaram kottagaa artham chesukovadam, athani bhasha, palukubadi, utankimpulu saahitya, patrikaabhaashallo bhagam kaavadam, saahityasparsa unna samuuhaala sambhaashanallo kuudaa sarvasadha ranamgaa vinipinchadam- arudaina pratyekatalu. prajaaswaamika bhaavaalu, vaastavikatalooni aneka paarshvaalanu vimarsanaatmakamgaa vyaakhyaanistuu aadhunikatalo samleenam cheyadam- gurajadanu aneka taraalaku samakaaleenudini chesaayi.sarigga kanyasulkam satajayanti samrambham jarugutunna samayamlone ‘kanyasulkam enduku chadavali’ anna charcha modalayindi. appatike dalita, bahujanavaadaala vaipu maralina bi.es. ramulu aa paerutho oka pedda vyaasaanni raasaaru. kanyasulkam andarikee sambandhinchina rachana kaadani, andulo aneka saamaajika vargaalaku praatinidhyam ledani, praabalyavargaala saahitya aadhipatyam vallane aa rachanaku brahmaratham padutunnarani ramulu vimarsinchaaru. samaajamlonu, saahityamloonu veestunna kottagaalulato parichayamuu, sangheebhaavamuu unnappatikii, naaku bi.es.ramulu vaadana shakingga anipinchindi. aayanatho nenu lekhavyasala roopamlo sudiirghamgaa charchinchaanu kuudaa. aa naati charcha phalitamgaa, kanyaasulkaanni kotta drushtitho chudavalasina avasaram kanipinchindi.gurajada cony, aayana rachanalu cony vivaadarahitamainavi kaavu. viplavodyamam tolinaati udhrutilo, vigrahavidhvamsana sphuurtithoo, gurajada, kandukuri modalainavaari rajakeeyavaikharu lapai teevravimarsale vachayi. valasapaalakulapai sanghasamskartalaku undina sadabhipraayam, aaraadhana aa vimarsalaku pradhaana praatipadikalu. ika sampradaaya sibiram nunchi gurajada kavi kaadani, kanyasulkam naatakam kaadani, asalu aayana natakakarte kaadani- rakarakaala vaadaalu vachayi. veetannitini tattukuni kuudaa gurajada, aayana rachanalu nilabadagaligaayi. saamaajikamaina teevra vimarsa mundu gurajada nilabadatada- annadi aanaati prasna. taruvaati kaalamlo telangaanavaadam vachina taruvaata kuudaa gurajada vaitalikatvam prasnalanu edurkonnadi. prasnalannii manchive. avi chuupunu visaalam chestayi. mana drushtini lothulaku teesukuvedataayi.manushulandaru charitra srushtinchina vyaktule. maanavaprameyamtho charitra nirantaram tananu taanu savarinchukuntu untundi. vyaktigata abhimaanaala kante, charitra niggudelina vyaktitvaale migulutaayi. aa kaalamlo jarigina aneka charchala maadirigaane gurajada meedi charcha kuudaa telugu saahitya charitra gurinchi sthirapadina anchanaalanu punassameekshinchukavoda kaaranamayindi. bhinna astitvaalunna telugu samaajaaniki, leda, aneka samajaluga unna teluguvaariki oke charitra, oke saahityacharitra, oke kovaloni vaitaalikulu asaadhyamanna grahimpu kuudaa vachindi. gurajada vaarasatvaanni aavahana chesukuni, edigi vachina saahitya sravantulu cony, aayana aadhunikatanu, prajaaswaamyabhaavaalanu preranagaa teesukuni paipaiki vellina saamaajikaarthika vargaalu cony- anantara kaalamlo prasnalanu edurkonadaaniki aayaa shrenula madhya prayojanaala vairudhyam erpadadame kaaranamanukovaali. nijaaniki gurajada e praantaaniki chendinavado aa praantaaniki, aayana vaarasatvaanni amitamgaa sontam chesukunnavaariki naduma kuudaa vairudhyam unnadi.gurajada appaaraavuku munduu venuka cherche visaeshanhaalanu niraakarinchinaa, apradhaanam chesina kuudaa, aayana rachanalaloni paatyam migile untundi. aa paatyamlo kuudaa vismaranaluu, paakshikataluu undavacchu. cony aayana kavitvam, kathalu, naata kaalu vyaktam chesina vaastavikata, andulo aayana pratibhaavantamgaa darsinchina vairudhyaaluu telugusaahityaaniki visheshamainavi. aangleyapaalana teesukuvacchina kotta paristhitulatho, sampradaaya vaataavaranam gharshana paduthoo, odigipotu unna kaalam adhi. sampradaaya shishta vargam nunche aadhunika praabalya vargam roopondutunna sandarbham. aachaaraalu, sampradaayaala vishayamlo aa vargam nishtanu vadilipetti loukyaanni aasrayinchindi. gireesam rabotunna yugam dhootha. atanikee agnihotravadhaanluka pedda teda ledu. intlo vidhava koothurunu pettukuni kuudaa chinna koothurunu musalivaadiki kattabettaalanukunna aa aachaaramantudiki, koduku vallevese ingleeshu mukkalante entho muripem. dharmanni, kulam nirdesinchina vyaktitvaalanu ingleeshu polisu vyavasthaku, nyaayavyavasthaku lobarachadaaniki vaariki e abhyantaramuu ledu. litigentu ramappapantulu agrahaaraanikii, kortuki dalaarii ayithe, gireesam samskaaram paerutho swaartham chusukune julai. ee mottam rangasthalaanni tunaatunakalu cheyadaaniki gurajada madhuravaanini upayoginchukunnadu. denikee kattubaatu laeni, e naitikata laeni manushulanu madhuravani prati tullinta, prati navvuu nagnam chesaayi. paatraluu paatradhaaruluu kadikkada, agnaanam, loulyam, swaartham, bhayam, kapatyam, vishaadam ivannee oka chaaritrika vibhaata sandhyalo etla vyaktamayyaayo cheppindi kanyasulkam naatakam. gurajada kaalamtoonu, naati sthaanika chaaritraka paristhitulatoonu, paatradhaarula nepathyaalathonu parichayamo, mamekatvamo undanavasaram ledu. aayaa nirdishtatalanunchi vyaktamavutunna sarvasamanya viluvalu kuudaa mukhyame. e kireetamuu akkaraledu, e yugakartrutvamuu avasaram ledu. gurajada paerutho e aadhipatyaalanuu sthiraparachanakkaraledu. oka rachanaga daaniki praasangikata unnadi. daani nunchi nerchuku nedhee inka untoone unnadi.paatikella kindata naaku ardhamayina gurajada kanyasulkam vaeru. ippudu ardhamayyedi vaeru. naatho paatu, meethopaatu adhi kuudaa maarutuu vastunnadi. vartamaanamlo nootapaatikellu jeevinchina naatakam, charitragaa vela ellu jeevinchagaladu.appude paatikellayindaa anipistunnadi. appatiki toli pradarsanaku vandellu poortichesukunna oka telugunaatakam maro paatikella taruvaata kuudaa premapurvaka smaranaku, krutagnataku paatram kaavadam aascharyam gaanuu unnadi. gurajada apparao naatakam ‘kanyasulkam’nu modatisaari 1892loo vijayanagaramlo ‘jagannatha vilaasinii sabha’ vaaru pradarsinchaaru. pradhamapradarsana satavaarshikotsavaalanu edaadipaatu nelanela 13 va tedeena nirvahinchina ‘velugu’ samstha 1992 aagastu 11, 12, 13 tedeelalo mugimpu kaaryakramaanni pedda ettuna jaripindi. telugu saahitya kaaryakramaala kovalo atyanta arudaina, apuroopamaina utsavaalu avi. aa samrambhaanni aandhrajyotiki reportu cheyadaaniki pratyekamgaa vijayavada nunchi velle avakaasam naaku dorikindi.telugunela moolamoolala nunchi rachayitalu, kavulu vijayanagaraanni munchettaaru. appatikinka e aadaranaa lekunda sithilamgaa undipoyina gurajada nivasagruham meda meeda saahityasabhallo palgonadam oka pratyekamaina anubhavam. gurajadaku nityavyaakhyaatagaa undina ke.vi. ramanaareddini gurajada intlo chudadam, vinadam oka adbhutam. appude, vijayanagaram kathala guruvu chasonu mitrudu rajiv veliche titho kalisi intervio cheshaanu. eppudo chadivina paatakathala racha yita somanchi yagnannasaastrini akkade chushanu. 13va tedeena vijayanagaram veedhullo rachakonda vishwanaathashaastri, poosapaati krishnamraju, kaaliipatnam ramarao, shivareddy, olgaa, inka anekamandi rachayitalatho kalisi ooregimpulo paalgonnaanu. aadhunika stree charitranu punarlikhistundi- anna gurajada maatalanu plakaardupai ninaadamgaa chusi murisipoyina sandarbham adhi.mari moodunelala kaalaaniki gurajada jayanti sanda rbhangaa, kanyasulkam 13 gantala puurti nidivi naatakaanni vijayanagaramlone pradarsinchinappudu, daanni veekshinche avakaasam kuudaa dakkindi. ‘saayamkaalamaindi nunchi tellaredaka’ antuu, aa naataka pradarsanapai aandhrajyoti saahityavedikalo sudeerghamaina nivedika raasaanu kuudaa.oka rachana telugusamajam meeda gaadamaina prabhaavam veyadam, aa prabhaavaanni kaapaadukuntuu munduku velladam chinna vishayaalu kaavu. oka rachayitanee, athani rachanalanee nirantaram kottagaa artham chesukovadam, athani bhasha, palukubadi, utankimpulu saahitya, patrikaabhaashallo bhagam kaavadam, saahityasparsa unna samuuhaala sambhaashanallo kuudaa sarvasadha ranamgaa vinipinchadam- arudaina pratyekatalu. prajaaswaamika bhaavaalu, vaastavikatalooni aneka paarshvaalanu vimarsanaatmakamgaa vyaakhyaanistuu aadhunikatalo samleenam cheyadam- gurajadanu aneka taraalaku samakaaleenudini chesaayi.sarigga kanyasulkam satajayanti samrambham jarugutunna samayamlone ‘kanyasulkam enduku chadavali’ anna charcha modalayindi. appatike dalita, bahujanavaadaala vaipu maralina bi.es. ramulu aa paerutho oka pedda vyaasaanni raasaaru. kanyasulkam andarikee sambandhinchina rachana kaadani, andulo aneka saamaajika vargaalaku praatinidhyam ledani, praabalyavargaala saahitya aadhipatyam vallane aa rachanaku brahmaratham padutunnarani ramulu vimarsinchaaru. samaajamlonu, saahityamloonu veestunna kottagaalulato parichayamuu, sangheebhaavamuu unnappatikii, naaku bi.es.ramulu vaadana shakingga anipinchindi. aayanatho nenu lekhavyasala roopamlo sudiirghamgaa charchinchaanu kuudaa. aa naati charcha phalitamgaa, kanyaasulkaanni kotta drushtitho chudavalasina avasaram kanipinchindi.gurajada cony, aayana rachanalu cony vivaadarahitamainavi kaavu. viplavodyamam tolinaati udhrutilo, vigrahavidhvamsana sphuurtithoo, gurajada, kandukuri modalainavaari rajakeeyavaikharu lapai teevravimarsale vachayi. valasapaalakulapai sanghasamskartalaku undina sadabhipraayam, aaraadhana aa vimarsalaku pradhaana praatipadikalu. ika sampradaaya sibiram nunchi gurajada kavi kaadani, kanyasulkam naatakam kaadani, asalu aayana natakakarte kaadani- rakarakaala vaadaalu vachayi. veetannitini tattukuni kuudaa gurajada, aayana rachanalu nilabadagaligaayi. saamaajikamaina teevra vimarsa mundu gurajada nilabadatada- annadi aanaati prasna. taruvaati kaalamlo telangaanavaadam vachina taruvaata kuudaa gurajada vaitalikatvam prasnalanu edurkonnadi. prasnalannii manchive. avi chuupunu visaalam chestayi. mana drushtini lothulaku teesukuvedataayi.manushulandaru charitra srushtinchina vyaktule. maanavaprameyamtho charitra nirantaram tananu taanu savarinchukuntu untundi. vyaktigata abhimaanaala kante, charitra niggudelina vyaktitvaale migulutaayi. aa kaalamlo jarigina aneka charchala maadirigaane gurajada meedi charcha kuudaa telugu saahitya charitra gurinchi sthirapadina anchanaalanu punassameekshinchukavoda kaaranamayindi. bhinna astitvaalunna telugu samaajaaniki, leda, aneka samajaluga unna teluguvaariki oke charitra, oke saahityacharitra, oke kovaloni vaitaalikulu asaadhyamanna grahimpu kuudaa vachindi. gurajada vaarasatvaanni aavahana chesukuni, edigi vachina saahitya sravantulu cony, aayana aadhunikatanu, prajaaswaamyabhaavaalanu preranagaa teesukuni paipaiki vellina saamaajikaarthika vargaalu cony- anantara kaalamlo prasnalanu edurkonadaaniki aayaa shrenula madhya prayojanaala vairudhyam erpadadame kaaranamanukovaali. nijaaniki gurajada e praantaaniki chendinavado aa praantaaniki, aayana vaarasatvaanni amitamgaa sontam chesukunnavaariki naduma kuudaa vairudhyam unnadi.gurajada appaaraavuku munduu venuka cherche visaeshanhaalanu niraakarinchinaa, apradhaanam chesina kuudaa, aayana rachanalaloni paatyam migile untundi. aa paatyamlo kuudaa vismaranaluu, paakshikataluu undavacchu. cony aayana kavitvam, kathalu, naata kaalu vyaktam chesina vaastavikata, andulo aayana pratibhaavantamgaa darsinchina vairudhyaaluu telugusaahityaaniki visheshamainavi. aangleyapaalana teesukuvacchina kotta paristhitulatho, sampradaaya vaataavaranam gharshana paduthoo, odigipotu unna kaalam adhi. sampradaaya shishta vargam nunche aadhunika praabalya vargam roopondutunna sandarbham. aachaaraalu, sampradaayaala vishayamlo aa vargam nishtanu vadilipetti loukyaanni aasrayinchindi. gireesam rabotunna yugam dhootha. atanikee agnihotravadhaanluka pedda teda ledu. intlo vidhava koothurunu pettukuni kuudaa chinna koothurunu musalivaadiki kattabettaalanukunna aa aachaaramantudiki, koduku vallevese ingleeshu mukkalante entho muripem. dharmanni, kulam nirdesinchina vyaktitvaalanu ingleeshu polisu vyavasthaku, nyaayavyavasthaku lobarachadaaniki vaariki e abhyantaramuu ledu. litigentu ramappapantulu agrahaaraanikii, kortuki dalaarii ayithe, gireesam samskaaram paerutho swaartham chusukune julai. ee mottam rangasthalaanni tunaatunakalu cheyadaaniki gurajada madhuravaanini upayoginchukunnadu. denikee kattubaatu laeni, e naitikata laeni manushulanu madhuravani prati tullinta, prati navvuu nagnam chesaayi. paatraluu paatradhaaruluu kadikkada, agnaanam, loulyam, swaartham, bhayam, kapatyam, vishaadam ivannee oka chaaritrika vibhaata sandhyalo etla vyaktamayyaayo cheppindi kanyasulkam naatakam. gurajada kaalamtoonu, naati sthaanika chaaritraka paristhitulatoonu, paatradhaarula nepathyaalathonu parichayamo, mamekatvamo undanavasaram ledu. aayaa nirdishtatalanunchi vyaktamavutunna sarvasamanya viluvalu kuudaa mukhyame. e kireetamuu akkaraledu, e yugakartrutvamuu avasaram ledu. gurajada paerutho e aadhipatyaalanuu sthiraparachanakkaraledu. oka rachanaga daaniki praasangikata unnadi. daani nunchi nerchuku nedhee inka untoone unnadi.paatikella kindata naaku ardhamayina gurajada kanyasulkam vaeru. ippudu ardhamayyedi vaeru. naatho paatu, meethopaatu adhi kuudaa maarutuu vastunnadi. vartamaanamlo nootapaatikellu jeevinchina naatakam, charitragaa vela ellu jeevinchagaladu.