పరీక్షలు పాసు కాకపోతే బ్రతుకే లేదు అనే దుర్భర పరిస్థితి ఎందువలన? అవి జీవిత పరీక్షలు కావు కదా! చదువు అంటే ఒక ఆనందమైన అనుభూతి కదా, జ్ఞానార్జన ఒక గొప్ప జీవిత అనుభవం కదా! ఇవన్నీ వదలి ప్రాణాన్ని పరీక్షలకు కుదించి, ప్రాణం తీసుకునే ఈ అమానవీయ వ్యవస్థ పునాదుల గురించి ఆలోచించాలి, ప్రశ్నించాలి. దాన్ని మార్చే దిశగా పయనం సాగాలి.ఆత్మహత్యలు రోగగ్రస్థ సమాజపు లక్షణమని మార్క్స్ విశ్లేషించినట్టు గతంలో నా వ్యాసాల్లో ప్రస్తావించాను. సమకాలీన సమాజంలో ఆత్మహత్యలులేని జీవన రంగం లేదు. వ్యవసాయ రంగంలో రైతులు; వ్యాపార రంగంలో చిన్న వ్యాపారస్థులు; రియలెస్టేట్, చిట్ఫండ్ రంగాలలో హత్యలు, ఆత్మహత్యలు; అలాగే కుటుంబ వ్యవస్థ ఛిన్నాభిన్నం కావడంతో భార్యలు, భర్తలు, తల్లిదండ్రులు; ప్రేమ వ్యవహారాలలో వైఫల్యం పేరిట ప్రేమికులు... అత్యంత ఆధునిక రంగంగా పరిగణించే ఐటి రంగం కూడా దీనికి మినహాయింపు కాకుండా ఆత్మహత్యలు జరుగుతున్నాయి. అన్ని రంగాల్లో ఆత్మహత్యల సంఖ్య పెరుగుతూ పోతున్నది. ఇక విద్యారంగానికి వస్తే– హైస్కూలు విద్యార్థులు మొదలుకొని విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థుల దాకా ఈ విషాదం పేరుకుపోయింది. ఈ మధ్య కాలంలో (గత రెండు మూడు నెలల్లో) ఇంటర్మీడియట్ విద్యార్థులు, ముఖ్యంగా కార్పొరేట్ కాలేజీలలో చదువుతున్న దాదాపు యాభైమంది విద్యార్థులు ఆత్మహత్యలు చేసుకున్నట్టు లెక్కలు చెబుతున్నాయి. ఇంకా పూర్తి జీవితంలోకే ప్రవేశించని బాలబాలికలు ఆత్మహత్యలకు పాల్పడటం పట్ల సమాజం ఆందోళన పడుతున్నది. ఈ ఆత్మహత్యలు కార్పొరేటు హత్యలు అనేదాకా వెళ్ళింది. ఇది చాలావరకు నిజం. ప్రభుత్వ జూనియర్ కాలేజీలలో ఆత్మహత్యలు లేనే లేవనేది ఒక వాస్తవం. కార్పొరేటు కాలేజీలలోని ఆత్మహత్యలకు కారణాలను మారుతున్న సామాజిక విద్యారంగంలో సంక్షుభిత సామాజిక సంబంధాలలో ఆర్థిక అభివృద్ధి నమూనాలో వెతకవలసిన అవసరం ఉంది.మేం చదువుకునే కాలంలో ఆత్మహత్యల గురించి వినలేదు. చూడలేదు. గత ఏడు దశాబ్దాల స్వాతంత్ర్యానంతర భారత దేశంలో మొదటి మూడున్నర దశాబ్దాలలో ఈ వైపరీత్యం లేదు. ఇతర రంగాలలో ఆత్మహత్యలు అడపాదడపా విన్నా విద్యార్థులలో ఇలాంటి అసహజ మరణాలు లేవు. గత మూడున్నర దశాబ్దాలలో అంటే ఎనభైలలో ప్రారంభమై తొంభైలలో కొంత పెరిగి ఇరవై ఒకటవ దశాబ్దంలోకి ప్రవేశించాక ఇవి పరాకాష్ఠకు చేరుకుంటున్నాయి. ఒక వ్యవస్థ పరిణామక్రమంలో ఇలా మార్పు రావడానికి కారణాలను విశాల సామాజిక ఆర్థిక వ్యవస్థలలో, రాజ్యం పాత్రలో, మార్కెట్ మాయాజాలంలో, అంతర్జాతీయ పెట్టుబడి ఆకర్షణలో వెతకవలసి ఉంది. ఇప్పుడు జరుగుతున్న ఆత్మహత్యలకు కార్పొరేటు విద్య కారణం కాదు అని అనడం లేదు. కాని ఇలాంటి వ్యవస్థను అనుమతించి ప్రోత్సహించిన రాజకీయ వ్యవస్థ, రాజకీయ వ్యవస్థను శాసిస్తున్న మార్కెట్లు, అంతర్జాతీయ పెట్టుబడి, అంతకుమించి ఈ మూడు దశాబ్దాల కాలంలో ఊహించనంత పెరిగిన మాఫియా పాత్రలో కారణాలను వెతకవలసి ఉన్నది. ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో ఎనభైవ దశాబ్దంలో ప్రైవేటు మెడికల్ కాలేజీలకు అనుమతిస్తే, పెద్ద ఎత్తున ప్రతిఘటన వచ్చింది. న్యాయవ్యవస్థ అప్పట్లో ఎన్. జనార్దన్రెడ్డి ప్రభుత్వాన్ని తప్పుపడితే ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా చేశాడు. ఇప్పుడు పరిస్థితి సమూలంగా మారింది. ప్రైవేటు రంగంలో విద్య సాలెగూడులా పేరుకుంది. ఎక్కడ చూసినా ప్రైవేటు బళ్ళు, కాలేజీలు, విశ్వవిద్యాలయాలు మిస్సైల్స్లా దూసుకువస్తున్నాయి.కావలసినంత ప్రతిఘటన లేదు. న్యాయవ్యవస్థ స్పందన లేదు. దానికి మించి రాజకీయ నాయకులు ప్రైవేటు విద్యను బాహటంగా ప్రోత్సహించి తామే ప్రైవేటు విద్యాసంస్థల అధినేతలయ్యారు. లేదా అధినేతలు రాజకీయ నాయకులుగా అవతారమెత్తారు. పనికట్టుకొని ప్రభుత్వ విద్యాసంస్థలను నిర్వీర్యం చేశారు. ప్రైవేటు సంస్థల ప్రవేశంతో విద్య తీవ్ర సంక్షోభంలోకి నెట్టబడింది. ప్రభుత్వం ఏటా నిర్వహించే పరీక్షలు ప్రామాణికం కావని, ఎంసెట్ లాంటి పోటీ పరీక్షలు వచ్చాయి. ఈ పోటీతో జతగూడి కోచింగ్ సెంటర్లు వచ్చాయి. రెగ్యులర్ తరగతి ప్రాధాన్యత తగ్గి కోచింగ్ క్లాసులు కీలకమైపోయాయి. కోచింగ్ పేర కోట్లాది రూపాయలు కొల్లగొట్టే విధానం విషవృక్షంలా పెనవేసుకుపోయింది. ఒకవైపు మార్కెట్ మాయాజాలం–– అంటే ఇంజనీరింగ్ పూర్తిచేస్తే లక్షల రూపాయల జీతాలు, అమెరికన్ డాలర్లు మనని మతిపోయేలా మార్చాయి. ఒక దశలో మన చదువులు పిల్లలని అమెరికాకి ఎగుమతి చేయటానికే అన్నట్లుగా మారాయి. దీంతో విద్యారంగంలో రెండు ప్రపంచాలు ఏర్పడ్డాయి. ప్రైవేటు విద్య, ఆంగ్ల మీడియంలో బోధన విద్యార్థులని అమెరికాకు పంపడానికని భావిస్తే, ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థల పిల్లలు అడవి దారి పట్టే స్థితి వచ్చింది. కొలవుల కొట్లాట అంటే ప్రభుత్వం భుజాలు తడుముకుంటున్నది. కనీసం బహిరంగంగా చర్చజరిగితే కొంత విశ్వాసం పెరగవచ్చు. కొన్ని పరిష్కారాలు దొరకవచ్చు. నియామకాల కొరకు కొట్లాడి తెచ్చుకున్న తెలంగాణ కొత్త రాష్ట్రంలో ఎంప్లాయ్మెంట్ పాలసీ ప్రకటించకపోవడమేమిటి? కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పడుతూనే యుద్ధ ప్రాతిపదికన నిపుణుల కమిటీ వేసి ఒక సమగ్రమైన విధాన రూపకల్పన చేయకపోవడమేమిటి?సమాజం తాను అడగవలసిన మౌలిక ప్రశ్నలు అడగడానికి సాహసం చేయకపోవడం వలన పరిస్థితి చేయి దాటి పోతున్నది. ఇప్పటికైనా రాజకీయ వ్యవస్థ, తల్లిదండ్రులు, అధ్యాపకులు అడగవలసిన మౌలిక ప్రశ్నలున్నవి: జ్ఞానం దేని కొరకు? జీవితానికి అర్థం ఏమిటి? మనం ఉద్యోగాల కొరకు ఎందుకు ఎదురుచూస్తున్నాం. అసలు ఉద్యోగాలు ఎందుకు చేస్తున్నాం? రాత్రింబవళ్ళు విలువైన జీవిత కాలంలో కష్టపడి చదివినా లక్షలాది మంది యువతకు ఉద్యోగ అవకాశాలు రాకపోవడమేమిటి? వృద్ధిరేటు పెరిగి సూపర్ పవర్ అనే ప్రచారహోరులో ఉద్యోగాలు ఎందుకు సృష్టింపబడటం లేదు? పోటీ పరీక్షలు పాసు కాకపోతే బ్రతుకే లేదు అనే దుర్భర పరిస్థితి ఎందువలన? అవి జీవిత పరీక్షలు కావు కదా! చదువు అంటే ఒక ఆనందమైన అనుభూతి కదా, జ్ఞానార్జన ఒక గొప్ప జీవిత అనుభవం కదా! ఇవన్నీ వదలి ప్రాణాన్ని పరీక్షలకు కుదించి, ప్రాణం తీసుకునే ఈ అమానవీయ వ్యవస్థ పునాదుల గురించి ఆలోచించాలి, ప్రశ్నించాలి. దాన్ని మార్చే దిశగా పయనం సాగాలి.మేం చదివే రోజుల్లో జూనియర్ కాలేజీలు లేవు. హైస్కూలు విద్య తర్వాత ఒక్క సంవత్సరం పి.యు.సి కోర్సు ఉండేది. పి.యు.సిలో వచ్చే మార్కుల ఆధారంగా భిన్న ప్రొఫెషనల్ కోర్సులకి ప్రవేశముండేది. మాతో పి.యు.సి చదివిన వారు కొంతమంది మెడిసిన్లో, వ్యవసాయ విద్యలో, వెటర్నరీ కోర్సులలో చేరారు. ఇంజనీరింగ్ కోర్సులకు మార్కులను బట్టి నేరుగా ప్రవేశముండేది. మార్కులు తక్కువ వస్తేనో, లేదా తమ ఇష్టం కొద్దీనో సామాజిక మానవీయ శాస్త్రాల అధ్యయనంలో చేరేవారు. ఫలానా కోర్సులు చదవాలనే పట్టింపు లేదు. మెడిసిన్లో సీటు రాలేదనే నిరాశ ఏం లేదు. ఇప్పుడు పరిస్థితి చాలా తారుమారైంది. దీనికి కారణాలు సంక్లిష్టమైన రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ (Political Economy)లో వెతకాలి. ఇప్పుడు ఉద్యోగం వస్తే లక్షల రూపాయల ఆదాయం, రాకపోతే పస్తులు. ఈ అంతరం తీవ్రమైన అభద్రతకు దారితీసింది. ఉద్యోగం రాకపోతే ఎలా అన్న సమస్య మధ్యతరగతి, దిగువ మధ్య తరగతిని వేధిస్తున్నది. ఎందుకు రావడంలేదు అని అటు తల్లిదండ్రులు కాని, ఇటు చదువు పూర్తి చేసిన యువత కాని అడిగే ధైర్యాన్ని కోల్పోయారు. దీంతో చదువు మీద తీవ్ర ఒత్తిడి పెరిగింది. కొంత కాలం క్రితం నేను గుంటూరు వెళ్తున్నప్పుడు నా పక్క సీటులో కోచింగ్ కొరకు వెళ్తున్న ఒక అబ్బాయికి తండ్రి ఇస్తున్న సలహాలు సూచనలు విని తలతిరిగిపోయింది. ‘‘కాలేజీలో క్లాస్ ఐన తర్వాత క్లాస్ రూంలోనే కూర్చుని రాత్రిదాకా చదువు. స్నేహాలు చేయకు. ఆటలు ఆడటం, టీవీ చూడటం లాంటివి చేయకు. కేవలం మీ కోర్సుకు సంబంధించిన పుస్తకాలు మాత్రమే చదువు’’... ఇవీ ఆయన సలహాలు. తెలిసీ తెలియని వయసు పిల్లవాడికి ఇవ్వవలసిన సలహాలు కావివి. కాని దీంట్లో తండ్రి అభద్రత ఉన్నది. ఈ అభద్రత దేశ రాజకీయ నీతిలో, అభివృద్ధి నమూనాలో ఉన్నవనే కార్యకారణ సంబంధాలను అర్థం చేసుకోవడం కాని, అర్థం చేయించడం కాని చాలా శ్రమతో కూడిన కర్తవ్యం.మన రాజకీయార్థిక నమూనా రెండు భిన్నమైన ప్రపంచాలను సృష్టించింది. నేను ప్రస్తుతం బోధన చేస్తున్న బెంగళూరు లా విశ్వవిద్యాలయం జాతీయ ప్రతిష్ఠ కలిగిన సంస్థ. నేను బోధించే మాస్టర్ ఇన్ పబ్లిక్ పాలసీ (MPP) కోర్సులో యాభైమంది విద్యార్థులున్నారు. ఇందులో ఐఐటీ ఇంజనీరింగ్ గ్రాడ్యుయేట్స్ పదహారుమంది, ఇద్దరు మెడిసిన్ పూర్తిచేసినవారు, ఇద్దరు చార్టర్డ్ అకౌంటెంట్స్, ఆరుమంది లా పూర్తి చేసిన వారు, ఇద్దరు చార్టర్డ్ అకౌటెంట్స్, ఆరుమంది లా పూర్తి చేసినవారు, ఇతరులు ప్రకృతి శాస్త్రాల విద్యార్థులు ఉన్నారు. ఇందులో చాలామంది ‘‘మంచి మంచి’’ ఉద్యోగాలకు రాజీనామా చేసి వచ్చినవారున్నారు. జీతాలు బాగా ఉన్నా పనిలో సంతృప్తి లేదనీ, అలాంటి పనిని జీవిత కాలం ఎలా చేస్తాం అనీ అంటున్నారు. కోర్సు పూర్తి చేసిన తర్వాత కొన్ని రకాల ఉద్యోగాలను తిరస్కరిస్తున్నారు. రమ్మని అడిగినా ఇంటర్య్వూలకు వెళ్ళడం లేదు. మేం ఇచ్చే లెక్చర్స్కు స్పందిస్తూ ఇదొక గొప్ప జీవితానుభవం అంటున్నారు. మాకు నచ్చే ఉద్యోగాలే చేస్తామంటున్నారు. మరో వర్గం పిల్లలు ఏ ఉద్యోగమైనా సరే, ఉద్యోగం వస్తే చాలు అంటున్నారు. ఇదొక రెండు ధృవాల ప్రపంచం. సాధారణ కుటుంబాల నుండి వచ్చే పిల్లలు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల కొరకు తంపరలాడుతున్నారు. ప్రపంచ బ్యాంకు షరతుల పుణ్యమా అని గత రెండు దశాబ్దాలుగా 40 నుండి 50 లక్షల ఉద్యోగాలను ప్రభుత్వం రద్దు చేసింది. దీనిని వ్యతిరేకించిన దాఖలాలు లేవు.ఈ పరిస్థితి మారాలంటే మనం అభివృద్ధి నమూనా మూలాలలోకి వెళ్ళాలి. సంపద పెరిగినా, వృద్ధిరేటు పుంజుకున్నా కొందరికి విలాసవంతమైన జీవితం లభిస్తే, చాలామందికి జీవితం గడవడమే కష్టమైంది. అందరికీ అవకాశాలు కల్పించే వ్యవస్థను దానికి కావలసిన చదువులను, చదువు ఒక అందమైన అనుభవంగా ప్రత్యామ్నాయాన్ని, పరిష్కారాన్ని వెదకాలి. ఈలోపు కార్పొరేటు విద్యను, పోటీ పరీక్షలను రద్దుచేయాలి. విద్య సంపూర్ణంగా, తల్లితండ్రులకు భారం కాకుండా, ప్రభుత్వ ప్రజారంగంలో ఉండాలి. తల్లిదండ్రులు పిల్లలలో మానవతా విలువలను పెంపొందించాలి. జీవితాన్ని ప్రేమించే వాళ్ళు ఆత్మహత్యలు చేసుకోరు. వాళ్ళు ఒక ఆరోగ్యకర సమాజ నిర్మాణంలో భాగం కావాలి. చదువు, అవకాశాలకూ వ్యవస్థ మార్పునకూ ఉండే అవినాభావ సంబంధాన్ని అర్థం చేసుకునే దిశగా చర్చ జరగాలి. జి. హరగోపాల్ఆత్మహత్యలు రోగగ్రస్థ సమాజపు లక్షణమని మార్క్స్ విశ్లేషించినట్టు గతంలో నా వ్యాసాల్లో ప్రస్తావించాను. సమకాలీన సమాజంలో ఆత్మహత్యలులేని జీవన రంగం లేదు. వ్యవసాయ రంగంలో రైతులు; వ్యాపార రంగంలో చిన్న వ్యాపారస్థులు; రియలెస్టేట్, చిట్ఫండ్ రంగాలలో హత్యలు, ఆత్మహత్యలు; అలాగే కుటుంబ వ్యవస్థ ఛిన్నాభిన్నం కావడంతో భార్యలు, భర్తలు, తల్లిదండ్రులు; ప్రేమ వ్యవహారాలలో వైఫల్యం పేరిట ప్రేమికులు... అత్యంత ఆధునిక రంగంగా పరిగణించే ఐటి రంగం కూడా దీనికి మినహాయింపు కాకుండా ఆత్మహత్యలు జరుగుతున్నాయి. అన్ని రంగాల్లో ఆత్మహత్యల సంఖ్య పెరుగుతూ పోతున్నది. ఇక విద్యారంగానికి వస్తే– హైస్కూలు విద్యార్థులు మొదలుకొని విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థుల దాకా ఈ విషాదం పేరుకుపోయింది. ఈ మధ్య కాలంలో (గత రెండు మూడు నెలల్లో) ఇంటర్మీడియట్ విద్యార్థులు, ముఖ్యంగా కార్పొరేట్ కాలేజీలలో చదువుతున్న దాదాపు యాభైమంది విద్యార్థులు ఆత్మహత్యలు చేసుకున్నట్టు లెక్కలు చెబుతున్నాయి. ఇంకా పూర్తి జీవితంలోకే ప్రవేశించని బాలబాలికలు ఆత్మహత్యలకు పాల్పడటం పట్ల సమాజం ఆందోళన పడుతున్నది. ఈ ఆత్మహత్యలు కార్పొరేటు హత్యలు అనేదాకా వెళ్ళింది. ఇది చాలావరకు నిజం. ప్రభుత్వ జూనియర్ కాలేజీలలో ఆత్మహత్యలు లేనే లేవనేది ఒక వాస్తవం. కార్పొరేటు కాలేజీలలోని ఆత్మహత్యలకు కారణాలను మారుతున్న సామాజిక విద్యారంగంలో సంక్షుభిత సామాజిక సంబంధాలలో ఆర్థిక అభివృద్ధి నమూనాలో వెతకవలసిన అవసరం ఉంది.మేం చదువుకునే కాలంలో ఆత్మహత్యల గురించి వినలేదు. చూడలేదు. గత ఏడు దశాబ్దాల స్వాతంత్ర్యానంతర భారత దేశంలో మొదటి మూడున్నర దశాబ్దాలలో ఈ వైపరీత్యం లేదు. ఇతర రంగాలలో ఆత్మహత్యలు అడపాదడపా విన్నా విద్యార్థులలో ఇలాంటి అసహజ మరణాలు లేవు. గత మూడున్నర దశాబ్దాలలో అంటే ఎనభైలలో ప్రారంభమై తొంభైలలో కొంత పెరిగి ఇరవై ఒకటవ దశాబ్దంలోకి ప్రవేశించాక ఇవి పరాకాష్ఠకు చేరుకుంటున్నాయి. ఒక వ్యవస్థ పరిణామక్రమంలో ఇలా మార్పు రావడానికి కారణాలను విశాల సామాజిక ఆర్థిక వ్యవస్థలలో, రాజ్యం పాత్రలో, మార్కెట్ మాయాజాలంలో, అంతర్జాతీయ పెట్టుబడి ఆకర్షణలో వెతకవలసి ఉంది. ఇప్పుడు జరుగుతున్న ఆత్మహత్యలకు కార్పొరేటు విద్య కారణం కాదు అని అనడం లేదు. కాని ఇలాంటి వ్యవస్థను అనుమతించి ప్రోత్సహించిన రాజకీయ వ్యవస్థ, రాజకీయ వ్యవస్థను శాసిస్తున్న మార్కెట్లు, అంతర్జాతీయ పెట్టుబడి, అంతకుమించి ఈ మూడు దశాబ్దాల కాలంలో ఊహించనంత పెరిగిన మాఫియా పాత్రలో కారణాలను వెతకవలసి ఉన్నది. ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో ఎనభైవ దశాబ్దంలో ప్రైవేటు మెడికల్ కాలేజీలకు అనుమతిస్తే, పెద్ద ఎత్తున ప్రతిఘటన వచ్చింది. న్యాయవ్యవస్థ అప్పట్లో ఎన్. జనార్దన్రెడ్డి ప్రభుత్వాన్ని తప్పుపడితే ముఖ్యమంత్రి రాజీనామా చేశాడు. ఇప్పుడు పరిస్థితి సమూలంగా మారింది. ప్రైవేటు రంగంలో విద్య సాలెగూడులా పేరుకుంది. ఎక్కడ చూసినా ప్రైవేటు బళ్ళు, కాలేజీలు, విశ్వవిద్యాలయాలు మిస్సైల్స్లా దూసుకువస్తున్నాయి.కావలసినంత ప్రతిఘటన లేదు. న్యాయవ్యవస్థ స్పందన లేదు. దానికి మించి రాజకీయ నాయకులు ప్రైవేటు విద్యను బాహటంగా ప్రోత్సహించి తామే ప్రైవేటు విద్యాసంస్థల అధినేతలయ్యారు. లేదా అధినేతలు రాజకీయ నాయకులుగా అవతారమెత్తారు. పనికట్టుకొని ప్రభుత్వ విద్యాసంస్థలను నిర్వీర్యం చేశారు. ప్రైవేటు సంస్థల ప్రవేశంతో విద్య తీవ్ర సంక్షోభంలోకి నెట్టబడింది. ప్రభుత్వం ఏటా నిర్వహించే పరీక్షలు ప్రామాణికం కావని, ఎంసెట్ లాంటి పోటీ పరీక్షలు వచ్చాయి. ఈ పోటీతో జతగూడి కోచింగ్ సెంటర్లు వచ్చాయి. రెగ్యులర్ తరగతి ప్రాధాన్యత తగ్గి కోచింగ్ క్లాసులు కీలకమైపోయాయి. కోచింగ్ పేర కోట్లాది రూపాయలు కొల్లగొట్టే విధానం విషవృక్షంలా పెనవేసుకుపోయింది. ఒకవైపు మార్కెట్ మాయాజాలం–– అంటే ఇంజనీరింగ్ పూర్తిచేస్తే లక్షల రూపాయల జీతాలు, అమెరికన్ డాలర్లు మనని మతిపోయేలా మార్చాయి. ఒక దశలో మన చదువులు పిల్లలని అమెరికాకి ఎగుమతి చేయటానికే అన్నట్లుగా మారాయి. దీంతో విద్యారంగంలో రెండు ప్రపంచాలు ఏర్పడ్డాయి. ప్రైవేటు విద్య, ఆంగ్ల మీడియంలో బోధన విద్యార్థులని అమెరికాకు పంపడానికని భావిస్తే, ప్రభుత్వ విద్యా సంస్థల పిల్లలు అడవి దారి పట్టే స్థితి వచ్చింది. కొలవుల కొట్లాట అంటే ప్రభుత్వం భుజాలు తడుముకుంటున్నది. కనీసం బహిరంగంగా చర్చజరిగితే కొంత విశ్వాసం పెరగవచ్చు. కొన్ని పరిష్కారాలు దొరకవచ్చు. నియామకాల కొరకు కొట్లాడి తెచ్చుకున్న తెలంగాణ కొత్త రాష్ట్రంలో ఎంప్లాయ్మెంట్ పాలసీ ప్రకటించకపోవడమేమిటి? కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పడుతూనే యుద్ధ ప్రాతిపదికన నిపుణుల కమిటీ వేసి ఒక సమగ్రమైన విధాన రూపకల్పన చేయకపోవడమేమిటి?సమాజం తాను అడగవలసిన మౌలిక ప్రశ్నలు అడగడానికి సాహసం చేయకపోవడం వలన పరిస్థితి చేయి దాటి పోతున్నది. ఇప్పటికైనా రాజకీయ వ్యవస్థ, తల్లిదండ్రులు, అధ్యాపకులు అడగవలసిన మౌలిక ప్రశ్నలున్నవి: జ్ఞానం దేని కొరకు? జీవితానికి అర్థం ఏమిటి? మనం ఉద్యోగాల కొరకు ఎందుకు ఎదురుచూస్తున్నాం. అసలు ఉద్యోగాలు ఎందుకు చేస్తున్నాం? రాత్రింబవళ్ళు విలువైన జీవిత కాలంలో కష్టపడి చదివినా లక్షలాది మంది యువతకు ఉద్యోగ అవకాశాలు రాకపోవడమేమిటి? వృద్ధిరేటు పెరిగి సూపర్ పవర్ అనే ప్రచారహోరులో ఉద్యోగాలు ఎందుకు సృష్టింపబడటం లేదు? పోటీ పరీక్షలు పాసు కాకపోతే బ్రతుకే లేదు అనే దుర్భర పరిస్థితి ఎందువలన? అవి జీవిత పరీక్షలు కావు కదా! చదువు అంటే ఒక ఆనందమైన అనుభూతి కదా, జ్ఞానార్జన ఒక గొప్ప జీవిత అనుభవం కదా! ఇవన్నీ వదలి ప్రాణాన్ని పరీక్షలకు కుదించి, ప్రాణం తీసుకునే ఈ అమానవీయ వ్యవస్థ పునాదుల గురించి ఆలోచించాలి, ప్రశ్నించాలి. దాన్ని మార్చే దిశగా పయనం సాగాలి.మేం చదివే రోజుల్లో జూనియర్ కాలేజీలు లేవు. హైస్కూలు విద్య తర్వాత ఒక్క సంవత్సరం పి.యు.సి కోర్సు ఉండేది. పి.యు.సిలో వచ్చే మార్కుల ఆధారంగా భిన్న ప్రొఫెషనల్ కోర్సులకి ప్రవేశముండేది. మాతో పి.యు.సి చదివిన వారు కొంతమంది మెడిసిన్లో, వ్యవసాయ విద్యలో, వెటర్నరీ కోర్సులలో చేరారు. ఇంజనీరింగ్ కోర్సులకు మార్కులను బట్టి నేరుగా ప్రవేశముండేది. మార్కులు తక్కువ వస్తేనో, లేదా తమ ఇష్టం కొద్దీనో సామాజిక మానవీయ శాస్త్రాల అధ్యయనంలో చేరేవారు. ఫలానా కోర్సులు చదవాలనే పట్టింపు లేదు. మెడిసిన్లో సీటు రాలేదనే నిరాశ ఏం లేదు. ఇప్పుడు పరిస్థితి చాలా తారుమారైంది. దీనికి కారణాలు సంక్లిష్టమైన రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ (Political Economy)లో వెతకాలి. ఇప్పుడు ఉద్యోగం వస్తే లక్షల రూపాయల ఆదాయం, రాకపోతే పస్తులు. ఈ అంతరం తీవ్రమైన అభద్రతకు దారితీసింది. ఉద్యోగం రాకపోతే ఎలా అన్న సమస్య మధ్యతరగతి, దిగువ మధ్య తరగతిని వేధిస్తున్నది. ఎందుకు రావడంలేదు అని అటు తల్లిదండ్రులు కాని, ఇటు చదువు పూర్తి చేసిన యువత కాని అడిగే ధైర్యాన్ని కోల్పోయారు. దీంతో చదువు మీద తీవ్ర ఒత్తిడి పెరిగింది. కొంత కాలం క్రితం నేను గుంటూరు వెళ్తున్నప్పుడు నా పక్క సీటులో కోచింగ్ కొరకు వెళ్తున్న ఒక అబ్బాయికి తండ్రి ఇస్తున్న సలహాలు సూచనలు విని తలతిరిగిపోయింది. ‘‘కాలేజీలో క్లాస్ ఐన తర్వాత క్లాస్ రూంలోనే కూర్చుని రాత్రిదాకా చదువు. స్నేహాలు చేయకు. ఆటలు ఆడటం, టీవీ చూడటం లాంటివి చేయకు. కేవలం మీ కోర్సుకు సంబంధించిన పుస్తకాలు మాత్రమే చదువు’’... ఇవీ ఆయన సలహాలు. తెలిసీ తెలియని వయసు పిల్లవాడికి ఇవ్వవలసిన సలహాలు కావివి. కాని దీంట్లో తండ్రి అభద్రత ఉన్నది. ఈ అభద్రత దేశ రాజకీయ నీతిలో, అభివృద్ధి నమూనాలో ఉన్నవనే కార్యకారణ సంబంధాలను అర్థం చేసుకోవడం కాని, అర్థం చేయించడం కాని చాలా శ్రమతో కూడిన కర్తవ్యం.మన రాజకీయార్థిక నమూనా రెండు భిన్నమైన ప్రపంచాలను సృష్టించింది. నేను ప్రస్తుతం బోధన చేస్తున్న బెంగళూరు లా విశ్వవిద్యాలయం జాతీయ ప్రతిష్ఠ కలిగిన సంస్థ. నేను బోధించే మాస్టర్ ఇన్ పబ్లిక్ పాలసీ (MPP) కోర్సులో యాభైమంది విద్యార్థులున్నారు. ఇందులో ఐఐటీ ఇంజనీరింగ్ గ్రాడ్యుయేట్స్ పదహారుమంది, ఇద్దరు మెడిసిన్ పూర్తిచేసినవారు, ఇద్దరు చార్టర్డ్ అకౌంటెంట్స్, ఆరుమంది లా పూర్తి చేసిన వారు, ఇద్దరు చార్టర్డ్ అకౌటెంట్స్, ఆరుమంది లా పూర్తి చేసినవారు, ఇతరులు ప్రకృతి శాస్త్రాల విద్యార్థులు ఉన్నారు. ఇందులో చాలామంది ‘‘మంచి మంచి’’ ఉద్యోగాలకు రాజీనామా చేసి వచ్చినవారున్నారు. జీతాలు బాగా ఉన్నా పనిలో సంతృప్తి లేదనీ, అలాంటి పనిని జీవిత కాలం ఎలా చేస్తాం అనీ అంటున్నారు. కోర్సు పూర్తి చేసిన తర్వాత కొన్ని రకాల ఉద్యోగాలను తిరస్కరిస్తున్నారు. రమ్మని అడిగినా ఇంటర్య్వూలకు వెళ్ళడం లేదు. మేం ఇచ్చే లెక్చర్స్కు స్పందిస్తూ ఇదొక గొప్ప జీవితానుభవం అంటున్నారు. మాకు నచ్చే ఉద్యోగాలే చేస్తామంటున్నారు. మరో వర్గం పిల్లలు ఏ ఉద్యోగమైనా సరే, ఉద్యోగం వస్తే చాలు అంటున్నారు. ఇదొక రెండు ధృవాల ప్రపంచం. సాధారణ కుటుంబాల నుండి వచ్చే పిల్లలు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల కొరకు తంపరలాడుతున్నారు. ప్రపంచ బ్యాంకు షరతుల పుణ్యమా అని గత రెండు దశాబ్దాలుగా 40 నుండి 50 లక్షల ఉద్యోగాలను ప్రభుత్వం రద్దు చేసింది. దీనిని వ్యతిరేకించిన దాఖలాలు లేవు.ఈ పరిస్థితి మారాలంటే మనం అభివృద్ధి నమూనా మూలాలలోకి వెళ్ళాలి. సంపద పెరిగినా, వృద్ధిరేటు పుంజుకున్నా కొందరికి విలాసవంతమైన జీవితం లభిస్తే, చాలామందికి జీవితం గడవడమే కష్టమైంది. అందరికీ అవకాశాలు కల్పించే వ్యవస్థను దానికి కావలసిన చదువులను, చదువు ఒక అందమైన అనుభవంగా ప్రత్యామ్నాయాన్ని, పరిష్కారాన్ని వెదకాలి. ఈలోపు కార్పొరేటు విద్యను, పోటీ పరీక్షలను రద్దుచేయాలి. విద్య సంపూర్ణంగా, తల్లితండ్రులకు భారం కాకుండా, ప్రభుత్వ ప్రజారంగంలో ఉండాలి. తల్లిదండ్రులు పిల్లలలో మానవతా విలువలను పెంపొందించాలి. జీవితాన్ని ప్రేమించే వాళ్ళు ఆత్మహత్యలు చేసుకోరు. వాళ్ళు ఒక ఆరోగ్యకర సమాజ నిర్మాణంలో భాగం కావాలి. చదువు, అవకాశాలకూ వ్యవస్థ మార్పునకూ ఉండే అవినాభావ సంబంధాన్ని అర్థం చేసుకునే దిశగా చర్చ జరగాలి. జి. హరగోపాల్
pareekshalu paasu kakapothe bratuke ledu ane durbhara paristhiti enduvalana? avi jeevita pareekshalu kaavu kada! chaduvu ante oka aanandamaina anubhooti kada, ghnaanaarjana oka goppa jeevita anubhavam kada! ivannee vadali praanaanni pareekshalaku kudinchi, praanam teesukune ee amanaveeya vyavastha punaadula gurinchi aalochinchaali, prasninchaali. daanni marche disagaa payanam saagaali.aatmahatyalu rogagrastha samajapu lakshanamani marks vislaeshinchinattu gatamlo naa vyaasaallo prastaavinchaanu. samakaaleena samaajamlo aatmahatyaluleni jeevana rangam ledu. vyavasaaya rangamlo raitulu; vyapara rangamlo chinna vyaapaarasthulu; realestate, chitfand rangaalalo hatyalu, aatmahatyalu; alaage kutumba vyavastha chinnabhinnam kaavadamtho bhaaryalu, bhartalu, tallidandrulu; prema vyavahaaraalalo vaiphalyam paerita premikulu... atyanta aadhunika rangamgaa pariganinche aiti rangam kuudaa deeniki minahaayimpu kakunda aatmahatyalu jarugutunnaayi. anni rangaallo aatmahatyala sankhya perugutuu potunnadi. ika vidyaaramgaaniki vaste– haiskuulu vidyaarthulu modalukoni vishwavidyaalaya vidyaarthula daka ee vishaadam perukupoyindi. ee madhya kaalamlo (gatha rendu moodu nelallo) intermediat vidyaarthulu, mukhyamgaa carporate collagylalo chaduvutunna daadaapu yabhaimandi vidyaarthulu aatmahatyalu chesukunnattu lekkalu chebutunnaayi. inka puurti jeevitamloke pravesinchani baalabaalikalu aatmahatyalaku palpadatam patla samajam aandolana padutunnadi. ee aatmahatyalu kaarporetu hatyalu anedaka vellindi. idhi chaalaavaraku nijam. prabhutva joonier collagylalo aatmahatyalu lene levanedi oka vaastavam. kaarporetu kaalejeelalooni aatmahatyalaku kaaranaalanu maarutunna saamaajika vidyaarangamlo sankshubhita saamaajika sambandhaalalo aardhika abhivruddhi namuunaaloo vetakavalasina avasaram undi.mem chaduvukune kaalamlo aatmahatyala gurinchi vinaledu. chudaledu. gatha edu dasaabdaala swaatantryaanantara bhaarata desamlo modati moodunnara dasaabdaalalo ee vaipareetyam ledu. itara rangaalalo aatmahatyalu adapadadapa vinna vidyaarthulalo ilanti asahaja maranaalu levu. gatha moodunnara dasaabdaalalo ante enabhailalo praarambhamai tombhailalo kontha perigi iravai okatava dasaabdamloki pravesinchaaka ivi paraakaashtaku cherukuntunnayi. oka vyavastha parinaamakramamlo ilaa maarpu raavadaaniki kaaranaalanu visaala saamaajika aardhika vyavasthalalo, rajyam paatralo, market mayajalamlo, antarjaatiiya pettubadi aakarshanalo vetakavalasi undi. ippudu jarugutunna aatmahatyalaku kaarporetu vidya kaaranam kaadu ani anadam ledu. kaani ilanti vyavasthanu anumatinchi prothsahinchina rajakeeya vyavastha, rajakeeya vyavasthanu saasistunna marketlu, antarjaatiiya pettubadi, antakuminchi ee moodu dasaabdaala kaalamlo oohinchananta perigina mafia paatralo kaaranaalanu vetakavalasi unnadi. ummadi rashtramlo enabhaiva dasaabdamlo praivetu medical kaalejeelaku anumatiste, pedda ettuna pratighatana vachindi. nyaayavyavastha appatlo en. janardanreddy prabhutvaanni tappupadithe mukhyamantri rajinama cheshaadu. ippudu paristhiti samuulamgaa maarindi. praivetu rangamlo vidya salegudula perukundi. ekkada chusina praivetu ballu, kaalejeelu, vishwavidyaalayaalu missilsla doosukuvastunnaayi.kaavalasinanta pratighatana ledu. nyaayavyavastha spandana ledu. daaniki minchi rajakeeya naayakulu praivetu vidyanu baahatamgaa prothsahinchi taame praivetu vidyaasamsthala adhinetalayyaaru. leda adhinetalu rajakeeya nayakuluga avataaramettaaru. panikattukoni prabhutva vidyaasamsthalanu nirveeryam chesaru. praivetu samsthala pravesamto vidya teevra sankshobhamloki nettabadindi. prabhutvam eta nirvahinche pareekshalu praamaanikam kaavani, emset lanti poty pareekshalu vachayi. ee potiitoe jatagudi koching centerlu vachayi. regular taragati praadhaanyata taggi koching klaasulu keelakamaipoyaayi. koching paera kotladi roopaayalu kollagotte vidhaanam vishavrukshamla penavesukupoyindi. okavaipu market mayajalam–– ante injaneering poortichesthe lakshala roopaayala jeetaalu, american daalarlu manani matipoyela marchayi. oka dasalo mana chaduvulu pillalani americaki egumati cheyatanike annatlugaa marai. deentho vidyaarangamlo rendu prapanchaalu erpaddai. praivetu vidya, aangla meediyamlo bodhana vidyaarthulani americaku pampadaanikani bhaviste, prabhutva vidya samsthala pillalu adavi daari patte sthiti vachindi. kolavula kotlata ante prabhutvam bhujalu tadumukuntunnadi. kaneesam bahirangamgaa charchajarigite kontha vishwaasam peragavacchu. konni parishkaaraalu dorakavachhu. niyaamakaala koraku kotladi tecchukunna telamgaana kotta rashtramlo employment polasy prakatinchakapovadamemiti? kotta rashtram erpadutune yuddha praatipadikana nipunula commity vesi oka samagramaina vidhaana roopakalpana cheyakapovadamemiti?samajam taanu adagavalasina moulika prasnalu adagadaaniki saahasam cheyakapovadam valana paristhiti cheyi daati potunnadi. ippatikaina rajakeeya vyavastha, tallidandrulu, adhyaapakulu adagavalasina moulika prasnalunnavi: ghnaanam deni koraku? jeevitaaniki artham emiti? manam udyogaala koraku enduku eduruchustunnam. asalu udyogaalu enduku chestunnam? raatrimbavallu viluvaina jeevita kaalamlo kashtapadi chadivina lakshalaadi mandi yuvataku udyoga avakaasaalu rakapovadamemiti? vruddhiretu perigi super paver ane prachaarahorulo udyogaalu enduku srushtimpabadatam ledu? poty pareekshalu paasu kakapothe bratuke ledu ane durbhara paristhiti enduvalana? avi jeevita pareekshalu kaavu kada! chaduvu ante oka aanandamaina anubhooti kada, ghnaanaarjana oka goppa jeevita anubhavam kada! ivannee vadali praanaanni pareekshalaku kudinchi, praanam teesukune ee amanaveeya vyavastha punaadula gurinchi aalochinchaali, prasninchaali. daanni marche disagaa payanam saagaali.mem chadive rojullo joonier kaalejeelu levu. haiskuulu vidya tarvaata okka samvatsaram pi.yu.si korsu undedi. pi.yu.silo vache maarkula aadhaaramgaa bhinna professional korsulaki pravesamundedi. maatho pi.yu.si chadivina vaaru kontamandi medicinlo, vyavasaaya vidyalo, veternary korsulalo cheraaru. injaneering korsulaku maarkulanu batti nerugaa pravesamundedi. maarkulu takkuva vasteno, leda tama ishtam koddino saamaajika manaveeya saastraala adhyayanamlo cherevaaru. falana korsulu chadavalane pattimpu ledu. medicinlo seetu raledane niraasa yem ledu. ippudu paristhiti chala taarumaaraindi. deeniki kaaranaalu sanklishtamaina rajakeeya aardhika vyavastha (Political Economy)loo vetakaali. ippudu udyogam vaste lakshala roopaayala aadaayam, rakapothe pastulu. ee antaram teevramaina abhadrataku daariteesindi. udyogam rakapothe ela anna samasya madhyataragati, diguva madhya taragatini vedhistunnadi. enduku ravadamledu ani atu tallidandrulu kaani, itu chaduvu puurti chesina yuvata kaani adige dhairyanni kolpoyaru. deentho chaduvu meeda teevra ottidi perigindi. kontha kaalam kritam nenu gunturu veltunnappudu naa pakka seetulo koching koraku veltunna oka abbaiki tandri istunna salahalu suuchanalu vini talatirigipoyindi. ‘‘kaalejeelo class aina tarvaata class roomlone kuurchuni ratridaka chaduvu. snehaalu cheyaku. aatalu aadatam, tv chudatam lantivi cheyaku. kevalam mee korsuku sambandhinchina pustakaalu matrame chaduvu’’... ivee aayana salahalu. telisi teliyani vayasu pillavaadiki ivvavalasina salahalu kavivi. kaani deentlo tandri abhadrata unnadi. ee abhadrata desha rajakeeya neetilo, abhivruddhi namuunaaloo unnavane kaaryakaarana sambandhaalanu artham chesukovadam kaani, artham cheyinchadam kaani chala shramatho kuudina kartavyam.mana raajakeeyaarthika namuunaa rendu bhinnamaina prapanchaalanu srushtinchindi. nenu prastutam bodhana chestunna bengaluru laa vishwavidyaalayam jaateeya pratishta kaligina samstha. nenu bodhinche master in pablic polasy (MPP) korsulo yabhaimandi vidyaarthulunnaaru. indulo iit injaneering graduates padahaarumandi, iddaru medicin poortichesinavaaru, iddaru charterd accountants, aarumandi laa puurti chesina vaaru, iddaru charterd acoutents, aarumandi laa puurti chesinavaaru, itarulu prakruti saastraala vidyaarthulu unnaaru. indulo chaalaamandi ‘‘manchi manchi’’ udyogaalaku rajinama chesi vachinavaarunnaaru. jeetaalu baga unna panilo santrupti ledanee, alanti panini jeevita kaalam ela chestam any antunnaru. korsu puurti chesina tarvaata konni rakala udyogaalanu tiraskaristunnaaru. rammani adigina intarywoolaku velladam ledu. mem iche lectursku spandistuu idoka goppa jeevitaanubhavam antunnaru. maaku nache udyogale chestaamantunnaaru. maro vargam pillalu e udyogamaina sare, udyogam vaste chaalu antunnaru. idoka rendu dhruwala prapancham. saadhaarana kutumbala nundi vache pillalu prabhutva udyogaala koraku tamparalaadutunnaaru. prapancha byaanku sharatula punyama ani gatha rendu dasaabdaalugaa 40 nundi 50 lakshala udyogaalanu prabhutvam raddu chesindi. deenini vyatirekinchina daakhalaalu levu.ee paristhiti maralante manam abhivruddhi namuunaa moolaalaloki vellaali. sampada perigina, vruddhiretu punjukunna kondariki vilaasavantamaina jeevitam labhiste, chaalaamandiki jeevitam gadavadame kashtamaindi. andarikee avakaasaalu kalpinche vyavasthanu daaniki kaavalasina chaduvulanu, chaduvu oka andamaina anubhavamgaa pratyaamnaayaanni, parishkaaraanni vedakaali. eelopu kaarporetu vidyanu, poty pareekshalanu radducheyaali. vidya sampuurnamgaa, tallitandrulaku bharam kakunda, prabhutva prajaarangamlo undaali. tallidandrulu pillalalo manavata viluvalanu pempondinchaali. jeevitaanni preminche vaallu aatmahatyalu chesukoru. vaallu oka aarogyakara samaja nirmaanamlo bhagam kavali. chaduvu, avakaasaalakuu vyavastha maarpunakuu unde avinabhava sambandhaanni artham chesukune disagaa charcha jaragali. ji. haragopaaltamahtaylu rogagrastha samajapu lakshanamani marks vislaeshinchinattu gatamlo naa vyaasaallo prastaavinchaanu. samakaaleena samaajamlo aatmahatyaluleni jeevana rangam ledu. vyavasaaya rangamlo raitulu; vyapara rangamlo chinna vyaapaarasthulu; realestate, chitfand rangaalalo hatyalu, aatmahatyalu; alaage kutumba vyavastha chinnabhinnam kaavadamtho bhaaryalu, bhartalu, tallidandrulu; prema vyavahaaraalalo vaiphalyam paerita premikulu... atyanta aadhunika rangamgaa pariganinche aiti rangam kuudaa deeniki minahaayimpu kakunda aatmahatyalu jarugutunnaayi. anni rangaallo aatmahatyala sankhya perugutuu potunnadi. ika vidyaaramgaaniki vaste– haiskuulu vidyaarthulu modalukoni vishwavidyaalaya vidyaarthula daka ee vishaadam perukupoyindi. ee madhya kaalamlo (gatha rendu moodu nelallo) intermediat vidyaarthulu, mukhyamgaa carporate collagylalo chaduvutunna daadaapu yabhaimandi vidyaarthulu aatmahatyalu chesukunnattu lekkalu chebutunnaayi. inka puurti jeevitamloke pravesinchani baalabaalikalu aatmahatyalaku palpadatam patla samajam aandolana padutunnadi. ee aatmahatyalu kaarporetu hatyalu anedaka vellindi. idhi chaalaavaraku nijam. prabhutva joonier collagylalo aatmahatyalu lene levanedi oka vaastavam. kaarporetu kaalejeelalooni aatmahatyalaku kaaranaalanu maarutunna saamaajika vidyaarangamlo sankshubhita saamaajika sambandhaalalo aardhika abhivruddhi namuunaaloo vetakavalasina avasaram undi.mem chaduvukune kaalamlo aatmahatyala gurinchi vinaledu. chudaledu. gatha edu dasaabdaala swaatantryaanantara bhaarata desamlo modati moodunnara dasaabdaalalo ee vaipareetyam ledu. itara rangaalalo aatmahatyalu adapadadapa vinna vidyaarthulalo ilanti asahaja maranaalu levu. gatha moodunnara dasaabdaalalo ante enabhailalo praarambhamai tombhailalo kontha perigi iravai okatava dasaabdamloki pravesinchaaka ivi paraakaashtaku cherukuntunnayi. oka vyavastha parinaamakramamlo ilaa maarpu raavadaaniki kaaranaalanu visaala saamaajika aardhika vyavasthalalo, rajyam paatralo, market mayajalamlo, antarjaatiiya pettubadi aakarshanalo vetakavalasi undi. ippudu jarugutunna aatmahatyalaku kaarporetu vidya kaaranam kaadu ani anadam ledu. kaani ilanti vyavasthanu anumatinchi prothsahinchina rajakeeya vyavastha, rajakeeya vyavasthanu saasistunna marketlu, antarjaatiiya pettubadi, antakuminchi ee moodu dasaabdaala kaalamlo oohinchananta perigina mafia paatralo kaaranaalanu vetakavalasi unnadi. ummadi rashtramlo enabhaiva dasaabdamlo praivetu medical kaalejeelaku anumatiste, pedda ettuna pratighatana vachindi. nyaayavyavastha appatlo en. janardanreddy prabhutvaanni tappupadithe mukhyamantri rajinama cheshaadu. ippudu paristhiti samuulamgaa maarindi. praivetu rangamlo vidya salegudula perukundi. ekkada chusina praivetu ballu, kaalejeelu, vishwavidyaalayaalu missilsla doosukuvastunnaayi.kaavalasinanta pratighatana ledu. nyaayavyavastha spandana ledu. daaniki minchi rajakeeya naayakulu praivetu vidyanu baahatamgaa prothsahinchi taame praivetu vidyaasamsthala adhinetalayyaaru. leda adhinetalu rajakeeya nayakuluga avataaramettaaru. panikattukoni prabhutva vidyaasamsthalanu nirveeryam chesaru. praivetu samsthala pravesamto vidya teevra sankshobhamloki nettabadindi. prabhutvam eta nirvahinche pareekshalu praamaanikam kaavani, emset lanti poty pareekshalu vachayi. ee potiitoe jatagudi koching centerlu vachayi. regular taragati praadhaanyata taggi koching klaasulu keelakamaipoyaayi. koching paera kotladi roopaayalu kollagotte vidhaanam vishavrukshamla penavesukupoyindi. okavaipu market mayajalam–– ante injaneering poortichesthe lakshala roopaayala jeetaalu, american daalarlu manani matipoyela marchayi. oka dasalo mana chaduvulu pillalani americaki egumati cheyatanike annatlugaa marai. deentho vidyaarangamlo rendu prapanchaalu erpaddai. praivetu vidya, aangla meediyamlo bodhana vidyaarthulani americaku pampadaanikani bhaviste, prabhutva vidya samsthala pillalu adavi daari patte sthiti vachindi. kolavula kotlata ante prabhutvam bhujalu tadumukuntunnadi. kaneesam bahirangamgaa charchajarigite kontha vishwaasam peragavacchu. konni parishkaaraalu dorakavachhu. niyaamakaala koraku kotladi tecchukunna telamgaana kotta rashtramlo employment polasy prakatinchakapovadamemiti? kotta rashtram erpadutune yuddha praatipadikana nipunula commity vesi oka samagramaina vidhaana roopakalpana cheyakapovadamemiti?samajam taanu adagavalasina moulika prasnalu adagadaaniki saahasam cheyakapovadam valana paristhiti cheyi daati potunnadi. ippatikaina rajakeeya vyavastha, tallidandrulu, adhyaapakulu adagavalasina moulika prasnalunnavi: ghnaanam deni koraku? jeevitaaniki artham emiti? manam udyogaala koraku enduku eduruchustunnam. asalu udyogaalu enduku chestunnam? raatrimbavallu viluvaina jeevita kaalamlo kashtapadi chadivina lakshalaadi mandi yuvataku udyoga avakaasaalu rakapovadamemiti? vruddhiretu perigi super paver ane prachaarahorulo udyogaalu enduku srushtimpabadatam ledu? poty pareekshalu paasu kakapothe bratuke ledu ane durbhara paristhiti enduvalana? avi jeevita pareekshalu kaavu kada! chaduvu ante oka aanandamaina anubhooti kada, ghnaanaarjana oka goppa jeevita anubhavam kada! ivannee vadali praanaanni pareekshalaku kudinchi, praanam teesukune ee amanaveeya vyavastha punaadula gurinchi aalochinchaali, prasninchaali. daanni marche disagaa payanam saagaali.mem chadive rojullo joonier kaalejeelu levu. haiskuulu vidya tarvaata okka samvatsaram pi.yu.si korsu undedi. pi.yu.silo vache maarkula aadhaaramgaa bhinna professional korsulaki pravesamundedi. maatho pi.yu.si chadivina vaaru kontamandi medicinlo, vyavasaaya vidyalo, veternary korsulalo cheraaru. injaneering korsulaku maarkulanu batti nerugaa pravesamundedi. maarkulu takkuva vasteno, leda tama ishtam koddino saamaajika manaveeya saastraala adhyayanamlo cherevaaru. falana korsulu chadavalane pattimpu ledu. medicinlo seetu raledane niraasa yem ledu. ippudu paristhiti chala taarumaaraindi. deeniki kaaranaalu sanklishtamaina rajakeeya aardhika vyavastha (Political Economy)loo vetakaali. ippudu udyogam vaste lakshala roopaayala aadaayam, rakapothe pastulu. ee antaram teevramaina abhadrataku daariteesindi. udyogam rakapothe ela anna samasya madhyataragati, diguva madhya taragatini vedhistunnadi. enduku ravadamledu ani atu tallidandrulu kaani, itu chaduvu puurti chesina yuvata kaani adige dhairyanni kolpoyaru. deentho chaduvu meeda teevra ottidi perigindi. kontha kaalam kritam nenu gunturu veltunnappudu naa pakka seetulo koching koraku veltunna oka abbaiki tandri istunna salahalu suuchanalu vini talatirigipoyindi. ‘‘kaalejeelo class aina tarvaata class roomlone kuurchuni ratridaka chaduvu. snehaalu cheyaku. aatalu aadatam, tv chudatam lantivi cheyaku. kevalam mee korsuku sambandhinchina pustakaalu matrame chaduvu’’... ivee aayana salahalu. telisi teliyani vayasu pillavaadiki ivvavalasina salahalu kavivi. kaani deentlo tandri abhadrata unnadi. ee abhadrata desha rajakeeya neetilo, abhivruddhi namuunaaloo unnavane kaaryakaarana sambandhaalanu artham chesukovadam kaani, artham cheyinchadam kaani chala shramatho kuudina kartavyam.mana raajakeeyaarthika namuunaa rendu bhinnamaina prapanchaalanu srushtinchindi. nenu prastutam bodhana chestunna bengaluru laa vishwavidyaalayam jaateeya pratishta kaligina samstha. nenu bodhinche master in pablic polasy (MPP) korsulo yabhaimandi vidyaarthulunnaaru. indulo iit injaneering graduates padahaarumandi, iddaru medicin poortichesinavaaru, iddaru charterd accountants, aarumandi laa puurti chesina vaaru, iddaru charterd acoutents, aarumandi laa puurti chesinavaaru, itarulu prakruti saastraala vidyaarthulu unnaaru. indulo chaalaamandi ‘‘manchi manchi’’ udyogaalaku rajinama chesi vachinavaarunnaaru. jeetaalu baga unna panilo santrupti ledanee, alanti panini jeevita kaalam ela chestam any antunnaru. korsu puurti chesina tarvaata konni rakala udyogaalanu tiraskaristunnaaru. rammani adigina intarywoolaku velladam ledu. mem iche lectursku spandistuu idoka goppa jeevitaanubhavam antunnaru. maaku nache udyogale chestaamantunnaaru. maro vargam pillalu e udyogamaina sare, udyogam vaste chaalu antunnaru. idoka rendu dhruwala prapancham. saadhaarana kutumbala nundi vache pillalu prabhutva udyogaala koraku tamparalaadutunnaaru. prapancha byaanku sharatula punyama ani gatha rendu dasaabdaalugaa 40 nundi 50 lakshala udyogaalanu prabhutvam raddu chesindi. deenini vyatirekinchina daakhalaalu levu.ee paristhiti maralante manam abhivruddhi namuunaa moolaalaloki vellaali. sampada perigina, vruddhiretu punjukunna kondariki vilaasavantamaina jeevitam labhiste, chaalaamandiki jeevitam gadavadame kashtamaindi. andarikee avakaasaalu kalpinche vyavasthanu daaniki kaavalasina chaduvulanu, chaduvu oka andamaina anubhavamgaa pratyaamnaayaanni, parishkaaraanni vedakaali. eelopu kaarporetu vidyanu, poty pareekshalanu radducheyaali. vidya sampuurnamgaa, tallitandrulaku bharam kakunda, prabhutva prajaarangamlo undaali. tallidandrulu pillalalo manavata viluvalanu pempondinchaali. jeevitaanni preminche vaallu aatmahatyalu chesukoru. vaallu oka aarogyakara samaja nirmaanamlo bhagam kavali. chaduvu, avakaasaalakuu vyavastha maarpunakuu unde avinabhava sambandhaanni artham chesukune disagaa charcha jaragali. ji. haragopal