ప్రముఖ రంగస్థల నటుడు, దర్శకుడు లంకా సత్యానంద్, స్టార్ మేకర్ గా ప్రసిద్ధుడు. అయినా నాటకం పట్ల ఆయనకున్న కమిట్మెంట్ అరుదైనది. స్టార్మేకర్గా తాను ఎంతమందిని సినీరంగానికి హీరోలుగా అందించినా, అది వృత్తి... కానీ ఆయన శ్వాస, ధ్యాస అంతా నాటకం గురించే. ఔత్సాహిక నాటక రంగం యవ్వన దశలో వుండగా, బాల నటుడుగా సత్యానంద్ రంగస్థల ప్రవేశం చేశారు. మేనమామ, విశాఖ పోర్టు ట్రస్టు ఉద్యోగి వై.యస్. రాజు ప్రోత్సాహంతో, ‘నాలుగిళ్ల చావిడి’ నాటికలో బాల నటుడిగా నటించారు. డాక్టర్ అత్తిలి కృష్ణారావుతో పరిచయం ఆయన రచించిన ‘యుగ సంధ్య’ నాటికలో ‘రాముడు’ పాత్ర పోషణ సత్యానంద నట జీవితాన్ని మేలు మలుపు తిప్పింది. సత్యానంద్ అదృష్టం. తన పిన్న వయసులోనే, ఔత్సాహిక నాటక రంగ నిష్ణాతులైన అంగర సూర్యారావు డాక్టర్ చాట్ల శ్రీరాములు, డాక్టర్ అత్తిలి కృష్ణారావు, డాక్టర్ అబ్బూరి గోపాలకృష్ణ (వీరంతా ఎ.యు. థియేటర్ ఆర్స్ట్ స్టేజి డైరెక్టర్లుగా వ్యవహరించినవారు) కొత్తుర్తి భాస్కర రావు, జె.వి. సోమయాజులు, రుద్రరాజ్ కుమార్ రాజా వంటి వారి శిష్యరికం, ప్రోత్సాహం సత్యానంద్కు పిన్నవయసులోనే లభించాయి.1979లో ‘కళాజ్యోత్స్న’ సంస్థను స్థాపించారు. రంగస్థల, సినీ నటుడు కొండవలస లక్ష్మణరావు రచించిన ‘స్వార్థం బలి తీసుకుంది’ నాటికతో దర్శకత్వం ప్రారంభించారు. తొలి నాటికతోనే దర్శకునిగా మంచి గుర్తింపు, బహుమతులు పొందడంతో, తన ముందు తరం వారితో సమానంగా దూసుకుపోయారు. ‘దర్శకుడినై పోయాను కదా’ అని నటనను వదులుకోలేదు. రాష్ట్ర స్థాయిలో మంచి దర్శకునిగా గుర్తింపు తెచ్చుకున్నా, జె.వి. రమణమూర్తి, జె.వి. సోమాయాజుల సారథ్యంలోని ‘నటరాజ కళా సమితి’ సంస్థ ద్వారా పదకొండేళ్ళ పాటు ‘కన్యాశుల్కం’లో ‘మహేశం’గా నటించారు. అలాగే రుద్రరాజ్ కుమార్ రాజా దర్శకత్వంలో ఆచార్య కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి రచించిన చారిత్రక నాటకం ‘పాండవుల మెట్ట’లో కుమార గజపతి పాత్ర అనేకసార్లు నటించారు. కొత్తుర్తి భాస్కరరావు వంటి రంగస్థల తపస్వి సరసన నటించి ప్రశంసలందుకున్నారు.దర్శకునిగా ‘మానవతా నెవ్వెక్కడ?’, ‘గారిడి’, ‘నాగులు తిరగే కోనలో’. ‘దర్పణం’, ‘మంచం మీద మనిషి’, ‘మనిషి నూతిలో పడ్డాడు’, ‘మనీ+షి’, ‘లెట్ ఇట్ బి వేకెంట్’ తోపాటు ప్రయోగాత్మక వీధి నాటికలు ‘రైలు బండి’, ‘ఊరేగింపు’, ‘శాంతి’ వంటివి దర్శకత్వం వహించి నాటక రంగ ప్రయోక్తల దృష్టి నాకర్షించారు. విశాఖలోని అన్ని పరిశ్రమల, ప్రభుత్వ రంగ స్థల, బ్యాంకులలోని కళాకారుల ప్రదర్శనలకు దర్శకత్వం వహించి, పలువురిని మంచి నటులుగా తీర్చిదిద్దారు. నటుడిగా, దర్శకునిగా దాదాపు రెండు దశాబ్దాల పాటు గడించిన అనుభవంతో పరిణతి చెందారు. తమిళ, మళయాళ, మరాఠీ, బెంగాలి, కన్నడ నాటక రంగాల తీరుతెన్నులను అవగాహన చేసుకున్నారు. ఎంతో శక్తిమంతమయిన నాటకం పరిషత్తుల పరిధికి లోబడి, జనసామాన్యం వద్దకు వెళ్ళడం లేదని స్థిరాభిప్రాయానికి వచ్చారు. ఆ అవగాహనతోనే పరిషత్తు పోటీలకు దూరంగా జరిగారు. తెలుగు నాటక రంగంలో ఏదైనా కొత్తదనం తీసుకురావాలన్న తపన అతనిలో మొదలైంది. నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్డ్రామా(న్యూఢిల్లీ) సంస్థ ఆధ్వర్యంలో తాను పొందిన శిక్షణానుభవం, అప్పటికే నాటక రంగ నిపుణులతో తనకున్న సాన్నిహిత్యం తోడై పెద్ద ప్రయోగానికి పూనుకున్నారు.దాని ఫలితమే... 1985 మార్చి నెలలో వంగపండు ప్రసాదరావు రచించిన ‘అడవి దివిటీలు’ నాటకాన్ని, విశాఖ గురజాడ కళామందిరంలో ఏభై ఒక్క రోజులు పాటు వరుసగా ప్రదర్శించారు. టిక్కెట్టు పెట్టి మరీ ఆ నాటకం ప్రదర్శించడం, అదీ ఏభై ఒక్క రోజులు ప్రదర్శించడం తెలుగు నాటక రంగ చరిత్రలో ఒక రికార్డు. ఏభై రోజుల తర్వాత ఉత్సవ సభను నిర్వహించి, తన ఆత్మస్థైర్యాన్ని, నాటకం పట్ల తన విశ్వాసాన్ని పునరుద్ఘాటించారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా నున్న తన సమకాలీనులైన నటులు, దర్శకులు హృదయపూర్వకంగా అభినందించి, ఆశీర్వదించారు. అయితే అదే స్ఫూర్తితో ఇతర సంస్థలు కూడా, ఆ ఒరవడిని కొనసాగిస్తాయని ఆశించానని, అలా జరగకపోవడం తననెంతో నిరుత్సాహపరిచిందని ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తుంటారు. దక్షిణ భారత దేశంలో గొప్ప చరిత్ర కలిగిన ‘తోలుబొమ్మలాట’ కళా ప్రక్రియ ఆధారంగా ప్రముఖ నాటక రచయిత నడిమింటి నరసింగరావు చేత ‘బొమ్మలాట’ నాటకం రాయించారు. ఆ నాటకాన్ని అదే గురజాడ కళామందిరంలో నూట రెండు రోజుల పాటు క్రమం తప్ప కుండా, ప్రవేశ రుసుము వసూలు చేసి ప్రదర్శించారు. అంతేకాదు జాతీయ నాటకోత్సవాలలో తొలిసారి ప్రదర్శించిన తొలి తెలుగు నాటకం ‘బొమ్మలాట’ కావడం సత్యానంద్ కృషికి, అవగాహనకు, ఆ నాటకం పట్ల అతనిలోని అంకితభావానికి నిదర్శనగా నిలిచింది. 1992లో కాలికట్లో సౌత్ జోన్ ఫెస్టివల్లో ప్రదర్శించిన తర్వాత తమిళ, మళయాళ, కన్నడ నాటక రంగ నిష్ణాతులు ఏకగ్రీవంగా ‘బొమ్మలాట’ నాటకాన్ని జాతీయ నాటకోత్సవాలకు ఎంపిక చేశారు. ఆ సందర్భంలో సుప్రసిద్ధ తమిళ రచయిత, కోమల స్వామినాథన్ చేసిన సూచనలు, విమర్శ తన దర్శక జీవితంలో మేలి మలుపు అంటారు. ‘అప్పటివరకు విమర్శను తట్టకోలేని బలహీనత తనలో వుండేదని, ఖచ్చితంగా నటుడు/ దర్శకుడు ఎదగాలంటే తగిన సద్విమర్శలను స్వీకరించవలసిందే’ అన్న జ్ఞానోదయం కలిగిందని నిజాయితీగా అంగీకరించారు. విశాఖలో ‘భారత రత్న ఇందిరమ్మ’ సాంగ్ అండ్ డ్రామా నాటకానికి దర్శకత్వం వహించారు. విశాఖ రైల్వే స్టేడియంలో జరిగిన ఈ అపురూప ప్రదర్శన 42 రోజుల పాటు జరిగింది. నాటి ప్రధాని రాజీవ్ గాంధి ఒకరోజు ప్రదర్శన చూసి సత్యానంద్ను, నటీ నట బృందాన్ని అభినదించారు. 1989 సెప్టెంబరు 3 నుంచి 17 వరకు న్యూఢిల్లీలో కేంద్ర సంగీత నాటక అకాడమీ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన ‘మేజర్ డ్రామా ఫెస్టివల్ నెహ్రూ శతాబ్ది నాట్య సమారోహ్’కు ప్రత్యేక ఆహ్వానితునిగా పాల్గొన్నారు.‘మల్లెపందిరి’, ‘మంచుపల్లకి’ ‘శ్రీమతి కావాలి’, ‘చైతన్యం’ ‘కళ్ళు’ ‘కలికాలం’, ‘ఆడది’ సినిమాలకు అసోసియేట్ డైరెక్టర్గా పనిచేశారు. ‘మంచుపల్లకి’ చిత్రం నిర్మాణం సందర్భంగా సినీ హీరో చిరంజీవితో మంచి సాన్నిహిత్యం ఏర్పడింది. సత్యానంద్లోని దర్శకత్వ మెళుకువలు, ప్రతిభను గుర్తించిన చిరంజీవి సలహా మేరకు, సత్యానంద్ యాక్టింగ్ ఇన్స్టిట్యూట్ను ప్రారంభించారు. పవన్ కళ్యాణ్ తొలి విద్యార్థిగా నట జీవితాన్ని ప్రారంభించారు. ఆ విధంగా స్టార్ మేకర్గా తన రెండో ఇన్నింగ్స్ ప్రారంభం కావడానికి చిరంజీవి కారణమంటారు. దాదాపు వందమంది హీరోలను, పదిమంది నాయికలను తయారు చేశారు. నాటక, సినీరంగాలలో నటుడు దర్శకుడుగా, స్టార్ మేకర్గా విజయాలు సాధించినా ఈనాటికీ నాటకమే తన ఆరో ప్రాణంగా నిజాయితీగా ప్రకటించే తెలుగు ఔత్సాహిక నాటక రంగ మణిపూస. – బి.వి. అప్పారావు (నేడు ‘అప్పాజోస్యుల విష్ణుభొట్ల కందాళం ఫౌండేషన్’ 24వ నాటకోత్సవాల సందర్భంగా ‘సరిలేదు నీకెవ్వరు’ పేరిట సత్యానంద్కు సత్కారం)
pramukha rangasthala natudu, darsakudu lanka satyanand, star maker gaa prasiddhudu. aina naatakam patla aayanakunna commitment arudainadi. starmakerga taanu entamandini sineerangaaniki heerolugaa andinchinaa, adhi vrutti... cony aayana shwasa, dhyasa antaa naatakam gurinche. autsaahika naataka rangam yavvana dasalo vundagaa, baala natudugaa satyanand rangasthala pravesam chesaru. menamama, visakha portu trustu udyogi vai.yas. raju prothsaahamtho, ‘naalugilla chavidi’ naatikalo baala natudigaa natinchaaru. dactor attili krishnaaraavuto parichayam aayana rachinchina ‘yuga sandhya’ naatikalo ‘ramudu’ paatra poshana satyaananda nata jeevitaanni melu malupu tippindi. satyanand adrushtam. tana pinna vayasulone, autsaahika naataka ranga nishnaatulaina angara suryarao dactor chaatla sriraamulu, dactor attili krishnarao, dactor abburi gopalakrishna (veerantaa e.yu. theater arst stagi directorluga vyavaharinchinavaaru) kotturti bhaskara raavu, je.vi. somayajulu, rudraraj kumar raja vanti vaari shishyarikam, prothsaaham satyaanandku pinnavayasulone labhinchayi.1979loo ‘kalajyotsna’ samsthanu sthaapinchaaru. rangasthala, cinee natudu kondavalasa lakshmanarao rachinchina ‘swaartham bali teesukundi’ naatikatho darsakatvam praarambhinchaaru. toli naatikathone darsakunigaa manchi gurtimpu, bahumatulu pondadamtho, tana mundu taram vaaritho samaanamgaa doosukupoyaaru. ‘darsakudinai poyanu kada’ ani natananu vadulukoledu. rashtra sthaayilo manchi darsakunigaa gurtimpu tecchukunna, je.vi. ramanamurthy, je.vi. somayajula saarathyamlooni ‘nataraja kalaa samiti’ samstha dwara padakondella paatu ‘kanyasulkam’loo ‘mahesam’gaa natinchaaru. alaage rudraraj kumar raja darsakatvamlo aachaarya korlapati sriramamurthy rachinchina chaaritraka naatakam ‘paandavula metta’loo kumara gajapati paatra anekasaarlu natinchaaru. kotturti bhaskararao vanti rangasthala tapasvi sarasana natinchi prasamsalandukunnaaru.darsakunigaa ‘manavata nevvekkada?’, ‘garidi’, ‘naagulu tirage konalo’. ‘darpanam’, ‘mancham meeda manishi’, ‘manishi noothilo paddaadu’, ‘manee+shi’, ‘lett it bi vakent’ thopaatu prayogaatmaka veedhi naatikalu ‘railu bandi’, ‘ooregimpu’, ‘saanti’ vantivi darsakatvam vahinchi naataka ranga prayoktala drushti naakarshinchaaru. visaakhalooni anni parisramala, prabhutva ranga sthala, byaankulalooni kalaakaarula pradarsanalaku darsakatvam vahinchi, paluvurini manchi natulugaa teerchididdaaru. natudigaa, darsakunigaa daadaapu rendu dasaabdaala paatu gadinchina anubhavamtho parinati chendaaru. tamila, malayaala, maraatii, bengali, kannada naataka rangaala teerutennulanu avagaahana chesukunnaru. entho saktimantamayina naatakam parishattula paridhiki lobadi, janasamanyam vaddaku velladam ledani sthiraabhipraayaaniki vachaaru. aa avagaahanathone parishattu potiilaku dooramgaa jarigaaru. telugu naataka rangamlo edaina kottadanam teesukuraavaalanna tapana athanilo modalaindi. neshanal scool afdrama(newdhilly) samstha aadhvaryamlo taanu pondina sikshanaanubhavam, appatike naataka ranga nipunulatho tanakunna saannihityam thodai pedda prayogaaniki poonukunnaaru.daani phalitame... 1985 marchi nelalo vangapandu prasaadaraavu rachinchina ‘adavi diviteelu’ naatakaanni, visakha gurajada kalamandiramlo ebhai okka rojulu paatu varusagaa pradarsinchaaru. tikkettu petti mari aa naatakam pradarsinchadam, adhee ebhai okka rojulu pradarsinchadam telugu naataka ranga charitralo oka rikaardu. ebhai rojula tarvaata utsava sabhanu nirvahinchi, tana aatmasthairyaanni, naatakam patla tana vishwaasaanni punarudghaatinchaaru. raashtravyaaptamgaa nunna tana samakaaleenulaina natulu, darsakulu hrudayapuurvakamgaa abhinandinchi, aasiirvadimchaaru. ayithe adhe sphuurtithoo itara samsthalu kuudaa, aa oravadini konasaagistaayani aasinchaanani, alaa jaragakapovadam tananentho nirutsaahaparichindani aavedana vyaktam chestuntaaru. dakshina bhaarata desamlo goppa charitra kaligina ‘tholubommalata’ kalaa prakriya aadhaaramgaa pramukha naataka rachayita nadiminti narasingarao chetha ‘bommalata’ naatakam raayinchaaru. aa naatakaanni adhe gurajada kalamandiramlo noota rendu rojula paatu kramam tappa kunda, pravesha rusumu vasulu chesi pradarsinchaaru. antekaadu jaateeya natakotsavalalo tolisari pradarsinchina toli telugu naatakam ‘bommalata’ kaavadam satyanand krushiki, avagaahanaku, aa naatakam patla atanilooni ankitabhaavaaniki nidarsanagaa nilichindi. 1992loo kaalikatlo south jon festivallo pradarsinchina tarvaata tamila, malayaala, kannada naataka ranga nishnaatulu ekagreevangaa ‘bommalata’ naatakaanni jaateeya naatakotsavaalaku empika chesaru. aa sandarbhamlo suprasiddha tamila rachayita, komala swaminathan chesina suuchanalu, vimarsa tana darsaka jeevitamlo meli malupu antaaru. ‘appativaraku vimarsanu tattakoleni balaheenata tanalo vundedani, khachitamgaa natudu/ darsakudu edagalante tagina sadvimarsalanu sweekarinchavalasinde’ anna ghnaanodayam kaligindani nijaayitiigaa angeekarinchaaru. visaakhalo ‘bhaarata ratna indiramma’ sang and drama naatakaaniki darsakatvam vahinchaaru. visakha railve stadiumlo jarigina ee apurupa pradarsana 42 rojula paatu jarigindi. naati pradhaani rajiv gaandhi okaroju pradarsana chusi satyaanandnu, natii nata brundaanni abhinadinchaaru. 1989 septembaru 3 nunchi 17 varaku newdhilleelo kendra sangeeta naataka akadami aadhvaryamlo jarigina ‘mager drama festival nehroo satabdi naatya samaroh’ku pratyeka aahvaanitunigaa paalgonnaaru.‘mallepandiri’, ‘manchupallaki’ ‘srimati kavali’, ‘chaitanyam’ ‘kallu’ ‘kalikaalam’, ‘aadadi’ sinimaalaku asosiate directorga panichesaaru. ‘manchupallaki’ chitram nirmaanam sandarbhamgaa cinee heero chiranjeevito manchi saannihityam erpadindi. satyaanandlooni darsakatva melukuvalu, pratibhanu gurtinchina chiranjeevi salaha meraku, satyanand acting institutnu praarambhinchaaru. povan kalyan toli vidyaarthigaa nata jeevitaanni praarambhinchaaru. aa vidhamgaa star mekarga tana rendo innings praarambham kaavadaaniki chiranjeevi kaaranamantaaru. daadaapu vandamandi heerolanu, padimandi naayikalanu tayaaru chesaru. naataka, sineerangaalalo natudu darsakudugaa, star mekarga vijayaalu saadhinchinaa eenaatikee natakame tana aaro praanamgaa nijaayitiigaa prakatinche telugu autsaahika naataka ranga manipusa. – bi.vi. apparao (nedu ‘appajosyula vishnubhotla kandaalam foundation’ 24va natakotsavala sandarbhamgaa ‘sariledu neekevvaru’ paerita satyaanandku satkaaram)