 "ఈ మగాళ్ళకి ఇంకేం పని."

 "అవును మరదళ్ళను పెళ్ళాడుతూ పోవడమే పని!" తెచ్చి పెట్టుకొన్న కోపంతో అన్నాడు అజిత్.

 యశోదమ్మ ఊరుకోలేకపోతున్నట్టుగా, "ప్రపంచంలో నువ్వొక్క దానివే ఉన్నావేమిటి? కో అంటే కోటిమంది నా మనుమడికి ఏం తక్కువమ్మా? అందంలేదా? అంతస్తులేదా? ఆస్తిలేదా" అడిగింది అభిమానంగా, దర్పంగా.

 "లేనిదీ ఒక్కటే! అమ్మాయిల మనసుకు తగినట్టుగా నడుచుకోలేక పోవడం."

 "వ్యక్తిత్వం, ఆత్మగౌరవం అని మీ ఆడవాళ్ళందరూ గోలపెడుతూంటే అది మాకేనా ఉండకూడనిది?" అడిగాడు అజిత్, నవ్వులాటగా.

 "చూడడానికి చాలా సౌమ్యులుగా కనిపిస్తూనే చురకలు బాగానే తగిలించగలరే, అజిత్ బాబూ!" నవ్వాడు ప్రభాకరం. "స్త్రి హక్కులు, స్త్రి స్వేచ్చ అని వీళ్ళు పోరాడుతున్నారు. నెగ్గుతున్నారు. కొన్నాళ్ళకి వీళ్ళు మనమీద ఆదిత్యం సంపాదించుకొని మనల్ని అణగద్రొక్కేసినా మనం ఆశ్చర్య పోనక్కరలేదు. అప్పుడు మన హక్కుల కోసం మనం పోరాటం మొదలు పెట్టాల్ని వస్తుందేమో!" అని గొల్లున నవ్వాడు. మనసు నిర్మలమ్తెతే తప్ప అలా నిండుగా, హృదయం ఊగిపోయేట్టుగా నవ్వలేరేమో!

 సాధన వాచీ చూచుకోంది. "నేనిక వెళ్ళాలి. పిలువాల్సిన ఇళ్ళు చాలాఉన్నాయి....రేపు సాయంత్రం ఆరుగంతలకి నా బర్త్ డే ఫంక్షన్ ఉంది. మీరిద్దరు కూడా రేపు రావాలి. మీరు వచ్చేట్టయితే బావ మిమ్మల్ని తీసుకువస్తాడు." 

 "మంచిది" మర్యాద కోసం అన్నట్టుగా అంది నీరజ.

 "ఊరికే మంచిదంటే కాధు! తప్పకుండా రావాలి మీరిద్దరు..... వాళ్ళని తీసుకువచ్చే బాధ్యత నిధే, బావా! నేనికవస్తాను" జోళ్ళు టకటక చప్పుడు చేసుకుంటూ వెళ్ళిపోయింది సాధన.

 "కాలం ఎంత తమాషాగా మారిపోయిందో! దోమ్మల పేరంటాలు, తులసి పేరంటాలు, నోములు వ్రతాలు మొరటు, అనాగరికం అయ్యాయి. వాటిస్ధానంలోకి పుట్టిరోజు పండగలు, పెళ్ళిరోజు పండుగలు వచ్చేశాయి. ఏమిటో సంప్రదాయలన్ని కళ్ళముందే అడుగంటిపోతున్నాయి" యశోదమ్మ బాధగా అంది.

 "మీ ఇంట్లో పాతికేళ్ళ క్రిందటే సంప్రదాయాలకు మంగళం పాడేశాడు కదా మీ అబ్బాయి?" అన్నాడు ప్రభాకరం.

 "నిజమే, బాబూ! పాతికేళ్ళనాడే ఈ చిచ్చు మా ఇంట్లోనే రగిలింది నా కొడుకు వల్ల! ఇంగ్లిష్ వాళ్ళని చూసి ఇంగ్లీష్ వాళ్ళలాచేస్తే మనం ఇంగ్లీష్ వాళ్ళం ఏం అయిపోము. నక్క పులిలా కనిపించాలని వాతలు పెట్టుకోన్నట్టుగా కనిపించడం తప్పితే!"

 "నిరజకి రేపు పెళ్ళిచూపులు! మా పిన్ని వాళ్ళింట్లోనే! పెళ్ళి చూపులు చాలా నిరాడంబరంగా జరగాలన్నాడు పెళ్ళి కొడుకు. పెళ్ళి చూపుల పేరుతో అట్టహాసం ఏం చేయొద్ధన్నాడు. మరి అలా రోడ్డుమీద చూసి, జీవిత భాగస్వాములుగా నిర్ణయిచడం ఏమిటి, మా పిఉంనివాళ్ళింట్లో పెళ్ళి చూపులకు ఏర్పాటు చేస్తానన్నాను. టి తప్ప ఇంకేం ఇవ్వం అని చెప్పాను!"

 "పెళ్ళి చూపులు ఒక్కటేనా నిరాడంబరం? పెళ్ళి కూడానా?" అడిగాడు అజిత్.

 "ఆ అబ్బాయి కట్న కానుకలు తీసుకోవడానికి విరుద్ధమాట! పిల్ల నచ్చి పెద్ధలదాకా వెడితే వాళ్ళేమంటరో మరి?"

 "కట్నం ఏం ఇవ్వలేదుకదాని కానుకలు, లాంచనాలు అంటూ దండిగానే గుంజుతారులే, నాయనా ఊరికే వస్తూంటే ఎవరూ పోనివ్వరు? ఇంతకి అబ్బాయి ఏం చేస్తున్నాడు?" యశోదమ్మ అడిగింది.

 "ఇక్కడే రెడ్డికాలేజిలో లెక్చరర్ గా పని చేస్తున్నాడు! కట్నం లేదని కానుకల రూపంలో గుంజలనుకొన్నా, పెళ్ళి భారీగా 
చేయమన్నా, నిర్జకోసం మేం కేటాయించిన ఎబ్తేవేల నుండే ఏం ఖర్చు పెట్టినా! అంతకు మించి వెళ్ళడానీకి మాకు తాహతులేదు! ఎందుకంటే నాకు నలుగురు కూతుళ్ళు! నా తమ్ముడికి ముగ్గురు కూతుళ్ళు! మరో రెండేళ్ళు పోతే నా కూతురికి పెళ్ళి చేయాల్సిందే! నీరజ చదువుతూందిగాని, అది టెంత్ ఫేయిలయ్యి ఇంట్లోనే కూర్చొంది! వాళ్ళ పెళ్ళిళ్ళగురించి కూడా ఆలోచించాలి కదా?"

 "పిల్ల అందంగా ఉన్నా, చదువుకొన్నా ఈ కట్నం బాధ తప్పటం లేదంటే మనం ముందుకు వెడుతున్నామా, వెనుకకు వేడుతున్నమా అని పిస్తూంది!" అన్నాడు అజిత్.

 "మీ పెద్దవాళ్ళు కొంచెం కులం, వంశ గౌరవం, సంప్రదాయం అని మరిచిపో గలిగితే మేం మికి కట్న బాధ తప్పించే వాళ్ళం! ఎవరో నచ్చివాడిని పెళ్ళి చేసుకొని, రెండు పూలదండలతో పెళ్ళి చేసుకొని సింపుల్ కాపురం పెట్టేసేవాళ్ళం! ఈ వరకట్న సమస్య అస్సలుండేది కాదు!" అంది నీరజ.

 "కాటన్ బాధ ఒకటి పెద్దవాళ్ళకి తప్పిస్తారేమోగాని మీరు ఎంత ప్రమాదంలో పడిపోతారో ఆలోచించావా? ఈ మగవాళ్ళలో నమ్మించి మోసగించే వాళ్లెంత మందిలేరు?" అంది యశోదమ్మ.

 "ప్రేమించడం మొదలు పెట్టినప్పడే అవతలి మనిషి మంచి వాడో కాదో తెలుసుకోలేమా?"

 "ప్రేమే గుడ్డిది! ఇంకేం కనిపిస్తుంది?" అన్నాడు ప్రభాకరం. "రేపు మధ్యాహ్నం మూడుగంటలకి మీరు మా పిన్ని వాళ్లింటికి రావాలి, అజిత్ బాబూ! పిల్ల తరపున నాకు తోడుగా! మీరు కూడా పెద్ద తోడుగా రండి, యశోధత్తా!"

 "నేనూ అజిత్ రావడానికి బదులు, ఇక్కడే అమ్మాయికి పెళ్లి చూపులకు ఏర్పాటుచేయరాదూ? ఈ ఇంత శుభకార్యం జరుగక ఎన్ని రోజుల్తే పోయిందో!"

 మంచి మనసుతో నువ్విచ్చే ఈ అవకాశాన్ని నేను కాదనలేనత్తా! అలాగే జరుగని. అబ్బాయిని ఇక్కడికే తీసుకువస్తాను! నీరజ, అఖిల రేపు మధ్యాహ్నానికి ఇక్కడ వచ్చి ఉంటారు" కార్య క్రమం ఫిక్స్ చేసుకొని చెల్లెలితో, అఖిలతో వెళ్లిపోయాడు ప్రభాకరం.
 "ee magaallaki inkem pani."

 "avunu maradallanu pellaadutuu povadame pani!" tecchi pettukonna kopamtho annadu ajit.

 yasodamma oorukolekapotunnattu, "prapanchamlo nuvvokka daanive unnavemiti? koo ante kotimandi naa manumadiki yem takkuvamma? andamleda? antastuleda? aastileda" adigindi abhimaanamgaa, darpamgaa.

 "lenidi okkate! ammayila manasuku taginattugaa naduchukoleka povadam."

 "vyaktitvam, aatmagouravam ani mee aadavaallandaruu golapedutunte adhi makena undakuudanidi?" adigaadu ajit, navvulaatagaa.

 "chudadaniki chala soumyulugaa kanipistune churakalu bagane tagilinchagalare, ajit baaboo!" navvaadu prabhaakaram. "stri hakkulu, stri swechh ani veellu poraadutunnaaru. neggutunnaaru. konnaallaki veellu manameeda aadityam sampaadinchukoni manalni anagadrokkesina manam aascharya ponakkaraledu. appudu mana hakkula kosam manam poratam modalu pettalni vastundemo!" ani golluna navvaadu. manasu nirmalamtete tappa alaa nindugaa, hrudayam oogipoyettugaa navvaleremo!

 saadhana vaachii chuchukondi. "nenika vellaali. piluvaalsina illu chalanunnayi....repu saayantram aarugantalaki naa barth dee function undi. meeriddaru kuudaa repu ravali. meeru vachettayithe baava mimmalni teesukuvastaadu." 

 "manchidi" maryaada kosam annattugaa andi neeraja.

 "oorike manchidante kaadhu! tappakunda ravali meeriddaru..... vaallani teesukuvachhe baadhyata nidhe, bava! nenikavastaanu" jollu takataka chappudu chesukuntu vellipoyindi saadhana.

 "kaalam entha tamashaga maaripoyindo! dommala paerantaalu, tulasi paerantaalu, nomulu vrataalu moratu, anagarikam ayyai. vaatisdhaanamloki puttiroju pandagalu, pelliroju pandugalu vachesaayi. emito sampradaayalanni kallamunde adugantipotunnayi" yasodamma badhaga andi.

 "mee intlo paatikella krindate sampradaayaalaku mangalam paadesaadu kada mee abbai?" annadu prabhaakaram.

 "nijame, baaboo! paatikellanaade ee chichu maa intlone ragilindi naa koduku valla! inglish vaallani chusi ingleesh vallalacheste manam ingleesh vaallam yem aipomu. nakka pulila kanipinchaalani vaatalu pettukonnattugaa kanipinchadam tappite!"

 "nirajaki repu pellichoopulu! maa pinni vallintlone! pelli chuupulu chala niraadambaramgaa jaragalannadu pelli koduku. pelli chuupula paerutho attahasam yem cheyoddhannadu. mari alaa roddumeeda chusi, jeevita bhagaswamuluga nirnayichadam emiti, maa piunnivaallintlo pelli chuupulaku erpaatu chestaanannaanu. ti tappa inkem ivvam ani cheppaanu!"

 "pelli chuupulu okkatena niraadambaram? pelli kudana?" adigaadu ajit.

 "aa abbai katna kaanukalu teesukoovadaaniki viruddhamaata! pilla nachi peddaladaakaa vedithe vallemantaro mari?"

 "katnam yem ivvaledukadaani kaanukalu, laanchanaalu antuu dandigaane gunjutarule, nayana oorike vastunte evaruu ponivvaru? intaki abbai yem chestunnadu?" yasodamma adigindi.

 "ikkade reddicalagilo lecturer gaa pani chestunnadu! katnam ledani kaanukala roopamlo gunjalanukonna, pelli bhariga 
cheyamanna, nirjakosam mem ketayinchina ebtevela nunde yem kharchu pettina! antaku minchi velladaaneeki maaku taahatuledu! endukante naaku naluguru koothullu! naa tammudiki mugguru koothullu! maro rendellu pothe naa koothuriki pelli cheyalsinde! neeraja chaduvutuundigaani, adhi tenth fayilayyi intlone koorchondi! vaalla pellillagurinchi kuudaa aalochinchaali kada?"

 "pilla andamgaa unna, chaduvukonna ee katnam baadha tappatam ledante manam munduku vedutunnama, venukaku vedutunnama ani pistuundi!" annadu ajit.

 "mee peddavaallu konchem kulam, vamsa gowravam, sampradaayam ani marichipo galigithe mem miki katna baadha tappinche vaallam! evaro nachivaadini pelli chesukoni, rendu pooladandalatho pelli chesukoni simpul kapuram pettesevallam! ee varakatna samasya assalundedi kaadu!" andi neeraja.

 "catan baadha okati peddavaallaki tappistaaremogaani meeru entha pramaadamlo padipotaro alochinchava? ee magavaallalo namminchi mosaginche vaallenta mandileru?" andi yasodamma.

 "preminchadam modalu pettinappade avatali manishi manchi vado kaado telusukolema?"

 "preme guddidi! inkem kanipistundi?" annadu prabhaakaram. "repu madhyaahnam moodugantalaki meeru maa pinni vaallintiki ravali, ajit baaboo! pilla tarapuna naaku thodugaa! meeru kuudaa pedda thodugaa randi, yasodhatta!"

 "nenuu ajit raavadaaniki badulu, ikkade ammayiki pelli chuupulaku erpaatucheyaraaduu? ee inta subhakaaryam jarugaka enni rojulte poindo!"

 manchi manasutho nuvviche ee avakaasaanni nenu kaadanalenattaa! alaage jarugani. abbaini ikkadike teesukuvastaanu! neeraja, akhila repu madhyaahnaaniki ikkada vachi untaaru" kaarya kramam ficks chesukoni chellelitho, akhilatho vellipoyaadu prabhaakaram.