 
 కైలాసపర్వత పాదమునందు నిశ్చలమై ప్రత్యక్షమయ్యే మానస సరోవరంలో స్నానాలు సలిపి, అక్కడినుండి బయలుదేరి మూడురోజులలో ద్యూపాంగు బౌద్ద సంఘారామం చేరాము. అచ్చటి లామాలు మాకు ఆతిథ్యమిచ్చారు. వచ్చిన రోజు సాయంకాలం శర్వరీభూషణ శ్రీనాథమూర్తిని కులపతికడకు తీసికొనిపోయి ఆయనకు నమస్కారం చేయించాను.
  
   11
 
 ద్యూపాంగు సంఘారామం ఆంధ్ర శాతవాహన సామ్రాజ్య రాజధానీ నగరమైన ధాన్యకటక సఘారామం పేరున నెలకొల్పబడింది. ద్యూపాంగు అంటే టిబెట్టు భాషలో ధాన్యకటకం అని అర్ధం. ద్యూపాంగు బహుశః ఆరవశతాబ్దంలో భారతీయులైన బౌద్దసన్యాసులు టిబెట్టు వలస బోయి అక్కడ నెలకొల్పి వుంటారు. ఆంధ్ర మహాయాన బౌద్ద సంప్రదాయం ఇక్కడ నుండే టిబెట్టు అంతా ప్రసరించింది. ఆంధ్రశిల్ప చిత్రలేఖన సంప్రదాయాలు ఇక్కడ నుండే త్రివిష్టప్రదేశం అంతా శాఖలల్లుకుపోయినవి. అనేక ఆంధ్ర గ్రంథాలు తిబెత్తుభాషలో అనువదించబడ్డాయి. అవన్నీ ద్యూపంగు సంఘారామంలో వున్నాయి. మా అద్వైత్వానికి పనికి వచ్చే గ్రంథాలెన్నో త్రివిష్టప భాషలో వున్నాయి అక్కడ.

 శ్రీనాథమూర్తి శిల్పి, చిత్రకారుడు, కవి. చక్కని కంఠంతో తాను రచించుకొన్న పాటలు పాడగలడు. ముఖ్యంగా శిల్పి పాశ్చాత్య విధానంలో అందమైన బొమ్మలెన్నో మైనంతో ప్లాస్టరు సుద్దతో విన్యాసం చేశాడు. అతనిలో ఆశక్తి వుత్తమ రూపంతో గర్భితమైవుంది. 

 పాశ్చాత్య విధానమూ, భారతీయ విధానమూ ఈ రెంటి విషయమై నాకూ శ్రీనాథమూర్తికీ చక్కని వాదోపవాదాలు జరిగాయి అతడు పాశ్చాత్య విధానమూర్తమైన శిల్ప, చిత్రలేఖన, వాస్తు శాస్త్రాలను గూర్చి అఖండంగా చదువుకొన్నాడు. ఆ చదువుకొన్న రోజులలో ఆ సంప్రదాయాల సంపూర్ణ భావం తెలియకపోయినా, ఈనాడీ కైలాసపర్వత నిశ్చల పవిత్రజ్యోత్స్నా స్నాతుడైన అతని మనస్సు అతినిశితమై, వెనుకటి చదువును ప్రతిభతో స్మృతికి తెచ్చుకొని, సూక్ష్మభావాలు కూడా సమన్వయం చేయించగలిగింది. అందుకనే అతణ్ణి భారతీయ విధానానికి మార్చగలను అనే నమ్మకం నాకు బాగా కలిగింది. ఒక సంప్రదాయంలో పండితుడైన వ్యక్తి వేఱొక సంప్రదాయం బాగా అర్థంచేసుకోగలడు. పాశ్చాత్య సంగీత విధానంలో పండితుడై స్వర, శ్రుతి, తాళ, లయలను బాగా అర్థంచేసుకోగలడు. మొదట పాశ్చాత్య శిల్పచిత్రకళాశయాల రహస్యం ఏమిటో చెప్పమని శ్రీనాథమూర్తిని కోరాను.

 శ్రీనాథమూర్తి వుపక్రమించాడు. మేమంతా సఘారామ మధ్య గృహంలో చేరాము. ఆశ్రమవాసుడైన శిల్ప చిత్రాచార్యులు, కొదరు పండిత లామాలు చేరారు. నాకు తిబెత్తు భాష బాగా వచ్చి వుండడం వల్ల శ్రీనాథమూర్తి సంభాషణ అంతా వారికి ఎప్పటికప్పుడు భాషాతరీకరణం చేసి చెప్పినాను.

 '' స్వామీజీ, మానవప్రకృతిలో జంతుప్రకృతి ' ఆహార నిద్రా భయమైధునాని' అన్నది ప్రథమ అనే తామన్నారుగదా. దానిపైన తనేమిటి, తనచుట్టూ ఉండే సమస్తమూ ఏమిటి అనే జిజ్ఞాన వస్తుంది మనుష్యునికి. అది మనస్సుకు సంబంధించింది. ఇదీ తామే అన్నారు. మనస్సు ఎలక్ట్రాను ప్రోటానుల నుండి వచ్చిందా? లేక భౌతిక పదార్ధము మనస్సు నుంచి వుద్భవించిందా? అనే విషయాన్ని గురించీ తామే చర్చించారు. ప్రాణశక్తి ఎలక్ట్రాన్ ప్రోటానుల కలయికవల్ల ఎలా రాదో, ప్రాణశక్తి మనస్సు యొక్క భౌతిక శక్తిపైన వచ్చిన రెండో రూపమైన శక్తిమాత్రమో అవన్నీ తామే సెలవిచ్చారు. మనస్సు యొక్క మూడోశక్తి, సౌందర్యదర్శనానందం. ఈ ప్రకృతిలో దృశ్యంగాని, మానవ చరిత్రలో సఘటనగాని సౌందర్య వంతమై ప్రత్యక్షమైతే, స్మృతికి వస్తే మనుష్యుడు ఆనందం పొందుతాడు. ఈ మూడోశక్తి సౌందర్యాధనశక్తి అని తామే సెలవిచ్చారు. ఈ మూడు శక్తులను గూర్చీ పాశ్చాత్య పండితులందరూ తమ భావాలను పూర్తిగా చెప్పారు.''

 '' అవును శ్రీనాథమూర్తీ! ప్లేటో, అరిస్ టాటిల్ దగ్గరనుంచి, అతి ఆధునిక రష్యాతత్త్వవేత్తలవరకు నిర్వచించిన వాదనలు మన రసవాదం అన్నీ పూర్తిగా విచారించి చెప్పవలసిన ముక్కలే!''

 '' చిత్తం. ఆవేశ రూపమైన సౌందర్యపూజ శాస్త్రాతీతమని జేమ్సునర్లీ అంటాడండీ. కాని సౌందర్య పూజ మానవ భౌతిక సంబంధమని వాదించేవారూ లేకపోలేదు. ఈ రోజులలో ముఖ్యంగా రాజకీయ, ఆర్ధిక, శాస్త్ర, పారిశ్రామిక వాతావరణాలు మనుష్యుని పూర్తిగా కమ్మివేసి ఉన్నప్పుడు, సౌందర్యానికీ, ఆర్థికోపయోగ భావానికీ, రాజకీయ భావాలకూ, శాస్త్రభావాలకూ ఎక్కువ చుట్టరికం వచ్చింది. ఎంత అయినా సౌందర్య విచారణా, ఆనందమూ మనస్సుకే అని అందరూ ఒప్పుకుంటారు. లలితకళ లెందుకు అన్న విషయం ఉద్భవిస్తుంది. అప్పుడే ఇది మానవ ప్రకృతి అని నిర్థారణ చేశారు.

 ఈ మానవ ప్రకృతికి మఖ్యమైన గుణం, తానే ఆ సౌందర్యాన్ని సృష్టించాలని ఇచ్చ కలగడం, అది సృష్టించడం. ఆ తర్వాత తానుగాని ఇతరులుగాని అలా సృష్టించిన సౌందర్యాన్ని దర్శించి ఆనందించడం. ఇంతవరకూ పాశ్చాత్య శాస్త్రజ్ఞులందరూ ఒప్పుకుంటారు స్వామీ!''

 '' అవును, ఈనాటి వారి ఉపయోగవాదం త్రివిష్టపశిల్పులైన సన్యాసులకు చిట్టచివర నువ్వు చెప్పితీరాలి. ఆ తర్వాత త్రివిష్టప పండితుల అభిప్రాయా లేమిటో తెలుసుకుందాము. 

 '' చిత్తం, పాశ్చాత్య సౌందర్యతత్వం మనవి చేసుకుంటాను. ఈలోగా లలితకళలంటే పాశ్చాత్యుల భావమూ, సిద్దాంతాలూ మనవి చేసుకుంటాను. కళ మనుష్యుని పని. ప్రకృతిలోని వస్తువును మనుష్యుని ఉపయోగం కోసంగాని, మనుష్యుని సంతోషం కోసంగాని, మనుష్యుని వెఱ్ఱికోసం కాని మార్చడం, కలపడం కళ అని పాశ్చాత్యులు పేరు పెట్టారు. ఇక్కడ కూడా తత్త్వవేత్తలు ఇప్పటివరకు రెండు పక్షాలుగా వాదిస్తున్నారు. ప్రకృతిలో లేని పని ఏదయ్యా అని కొందరు అంటారు. అవి వేదాంత విషయాలుగా రావచ్చును అంటారు కొందరు. కాని పనిని గూర్చి ఆలోచించి, విధానం నిర్థారణ చేసికొనిగానీ, కొంతవరకూ నిర్థారణ చేసికొనిగానీ మనుష్యుడు చేసే పని కళే.'' 

 
 kailasaparvata paadamunandu nischalamai pratyakshamayye maanasa sarovaramlo snaanaalu salipi, akkadinundi bayaluderi moodurojulalo dyoopaangu boudda sanghaaraamam cheramu. achati laamaalu maaku aatidhyamichaaru. vachina roju saayankaalam sarvaribhushana srinaathamuurthini kulapatikadaku teesikonipoyi aayanaku namaskaram cheyinchaanu.
  
   11
 
 dyoopaangu sanghaaraamam aandhra saatavaahana samrajya rajadhani nagaramaina dhaanyakataka saghaaraamam paeruna nelakolpabadindi. dyoopaangu ante tibettu bhashalo dhaanyakatakam ani ardham. dyoopaangu bahusah aaravasataabdamlo bhaaratheeyulaina bouddasanyaasulu tibettu valasa boi akkada nelakolpi vuntaaru. aandhra mahayana boudda sampradaayam ikkada nunde tibettu antaa prasarinchindi. aandhrasilpa chitralekhana sampradaayaalu ikkada nunde trivishtapradesham antaa saakhalallukupoyinavi. aneka aandhra grandhaalu tibettubhaashalo anuvadinchabaddaayi. avannee dyoopangu sanghaaraamamlo vunnayi. maa advaitvaaniki paniki vache grandhaalenno trivishtapa bhashalo vunnayi akkada.

 srinathamurthy shilpi, chitrakaarudu, kavi. chakkani kanthamtho taanu rachinchukonna paatalu paadagaladu. mukhyamgaa shilpi paaschaatya vidhaanamlo andamaina bommalenno mainamtho plaastaru suddato vinyaasam cheshaadu. athanilo aasakti vuttama roopamtho garbhitamaivundi. 

 paaschaatya vidhaanamuu, bhaarateeya vidhaanamuu ee renti vishayamai naakuu srinathamurthiki chakkani vaadopavaadaalu jarigai atadu paaschaatya vidhaanamuurtamaina shilpa, chitralekhana, vaastu saastraalanu goorchi akhandamgaa chaduvukonnadu. aa chaduvukonna rojulalo aa sampradaayaala sampuurna bhavam teliyakapoyina, eenaadii kailasaparvata nischala pavitrajyotsna snaatudaina athani manassu atinisitamai, venukati chaduvunu pratibhatho smrutiki tecchukoni, suukshmabhaavaalu kuudaa samanvayam cheyinchagaligindi. andukane atanni bhaarateeya vidhaanaaniki maarchagalanu ane nammakam naaku baga kaligindi. oka sampradaayamlo panditudaina vyakti veroka sampradaayam baga ardhamchesukogaladu. paaschaatya sangeeta vidhaanamlo panditudai swara, shruthi, taala, layalanu baga ardhamchesukogaladu. modata paaschaatya silpachitrakalaasaayaala rahasyam emito cheppamani srinaathamuurthini koranu.

 srinathamurthy vupakraminchaadu. memanta sagharama madhya gruhamlo cheramu. aasramavaasudaina shilpa chitraachaaryulu, kodaru pandita laamaalu cheraaru. naaku tibettu bhasha baga vachi vundadam valla srinathamurthy sambhaashana antaa vaariki eppatikappudu bhaashaatareekaranam chesi cheppinaanu.

 '' swamiji, maanavaprakrutilo jantuprakruti ' aahaara nidra bhayamaidhunani' annadi prathama ane taamannaarugadaa. daanipaina tanemiti, tanachuttuu unde samastamuu emiti ane jignaana vastundi manushyuniki. adhi manassuku sambandhinchindi. idhee taame annaru. manassu electraanu protaanula nundi vachinda? leka bhautika padaardhamu manassu nunchi vudbhavinchindaa? ane vishayaanni gurinchi taame charchinchaaru. praanasakti electron protaanula kalayikavalla ela rado, praanasakti manassu yokka bhautika saktipaina vachina rendo roopamaina saktimaatramo avannee taame selavicchaaru. manassu yokka moodoshakti, soundaryadarsanaanandam. ee prakrutilo drushyamgaani, manava charitralo saghatanagaani soundarya vantamai pratyakshamaite, smrutiki vaste manushyudu aanandam pondutaadu. ee moodoshakti soundaryaadhanashakti ani taame selavicchaaru. ee moodu saktulanu goorchi paaschaatya panditulandaruu tama bhaavaalanu puurtigaa cheppaaru.''

 '' avunu srinathamurthy! plato, aris tatil daggaranunchi, athi aadhunika rashyaatattvavettalavara nirvachinchina vaadanalu mana rasavaadam annee puurtigaa vichaarinchi cheppavalasina mukkale!''

 '' chittam. aavesa roopamaina soundaryapooja saastraatiitamani jemsunarli antadandi. kaani soundarya pooja manava bhautika sambandhamani vaadinchevaaruu lekapoledu. ee rojulalo mukhyamgaa rajakeeya, aardhika, saastra, paarisraamika vaataavaranaalu manushyuni puurtigaa kammivesi unnappudu, soundaryaanikii, aardhikopayoga bhaavaanikii, rajakeeya bhaavaalakuu, saastrabhaavaalakuu ekkuva chuttarikam vachindi. entha aina soundarya vichaaranaa, aanandamuu manassuke ani andaruu oppukuntaaru. lalitakala lenduku anna vishayam udbhavistundi. appude idhi manava prakruti ani nirthaarana chesaru.

 ee manava prakrutiki makhyamaina gunam, taane aa soundaryaanni srushtinchaalani ichha kalagadam, adhi srushtinchadam. aa tarvaata taanugaani itarulugaani alaa srushtinchina soundaryaanni darsinchi aanandinchadam. intavarakuu paaschaatya saastrajnulandaruu oppukuntaaru swami!''

 '' avunu, eenaati vaari upayogavaadam trivishtapasilpulaina sanyaasulaku chittachivara nuvvu cheppitiiraali. aa tarvaata trivishtapa panditula abhipraya lamito telusukundaamu. 

 '' chittam, paaschaatya soundaryatatvam manavi chesukuntanu. eelogaa lalitakalalante paaschaatyula bhaavamuu, siddaantaaluu manavi chesukuntanu. kala manushyuni pani. prakrutilooni vastuvunu manushyuni upayogam kosamgani, manushyuni santosham kosamgani, manushyuni vearikosam kaani marchadam, kalapadam kala ani paaschaatyulu paeru pettaaru. ikkada kuudaa tattvavettalu ippativaraku rendu pakshaalugaa vaadistunnaaru. prakrutilo laeni pani edayya ani kondaru antaaru. avi vedaanta vishayaalugaa raavacchunu antaaru kondaru. kaani panini goorchi aalochinchi, vidhaanam nirthaarana chesikonigaanii, kontavarakuu nirthaarana chesikonigaanii manushyudu chese pani kale.'' 
