డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ స్ఫూర్తికి తూట్లు పొడిచేలా బాధిత పరిహార చట్టాల అమలు నత్తనడకన సాగుతోంది. వారంలో నాలుగు రోజులు న్యాయ విజ్ఞాన సదస్సులు నిర్వహించే జిల్లా న్యాయ సేవాధికార సంస్థలు సైతం క్షేత్రస్థాయిలో ఈ చట్టంలో గల పరిహారాలు, వాటిని పొందే విధానాలను గురించిన సమాచారాన్ని ప్రజలకు చేరవేయడం లేదు. మరి పాలకులు ఎప్పుడు దీనిపై దృష్టి పెడతారు?ప్రతి నేర సంఘటన ఒక బాధితుడిని లేదా బాధితులను సృష్టిస్తుంది. చాలా నేర సంఘటనల్లో బాధితులకు తగిన న్యాయం చేయడంలో మన ప్రభుత్వాలు ఉదాసీనంగా వ్యవహరిస్తున్నాయనేది గత కొద్దికాలంగా సమాజంలో చర్చనీయాంశంగా ఉంది. బాధితులకు పునరావాసం, పరిహారం అందించాలని అనేక సందర్భాలలో సుప్రీంకోర్టు, అనేక తీర్పుల్లో పేర్కొన్నప్పటికీ ఆశించిన స్థాయిలో ఆ దిశగా అడుగులు పడటంలేదన్నది వాస్తవం. అందుకే సురేష్ అండ్ ఎనదర్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ హర్యానా కేసుకు సంబంధించిన తీర్పులో సుప్రీం కోర్టు క్షేత్రస్థాయి న్యాయస్థానాలకు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు ఖచ్చితమైన మార్గదర్శకాలను సూచించింది.శ్రేయోరాజ్యం గురించి జర్మన్ రాజనీతిజ్ఞుడు బిస్మార్క్ వివరణ ఇస్తూ, ‘తన పౌరులకు రక్షణ కల్పిస్తూ, వారి జీవన ప్రమాణాలను పెంపొందించడానికి తగిన రూపాలలో చేయూతనిచ్చేందుకు రాజ్యం సంస్కరణలు తీసుకు రావాలి’ అని చెప్పారు. అయితే బాధితులకు ఉపశమనం కలిగించేదుకు ఉన్న అనేక మార్గాలలో ఆర్థిక (నగదు) పరిహార చెల్లింపు అనేది ప్రధానమైంది. తద్వారా బాధితులకు కొంతలో కొంత ఊరట కలుగుతుంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా అన్ని దేశాలు నేర సంఘటనలతో బాధితులుగా మారే వ్యక్తులకు చేయవలసిన పరిహారాల శాసనాలు చేయడం ప్రారంభించాయి. ప్రపంచ దేశాలలో ఇంగ్లాండ్ క్రిమినల్ ఇంజురీస్ కాంపెన్సేషన్ స్కీమ్ 1964లో, క్రిమినల్ జస్టిస్ యాక్ట్ 1972 లో ముద్దాయి నుంచి బాధితుడికి పరిహారాన్ని రాబట్టే విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. అలాగే అమెరికా బాధితుల, సాక్ష్యుల రక్షణ చట్టం, 1982లో బాధితులకు నగదుగా పరిహారం చెల్లించేలా ఆదేశాలు జారీచేసే అధికారాన్ని ఫెడరల్ కోర్టుకు కట్టబెట్టింది. అదేబాటలో కెనడా, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్, నార్త్ ఐర్లాండ్, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలోని కొన్ని రాష్ట్రాలు ప్రత్యామ్నాయం లేదా పరిహారాల కోసం శాసనాలు చేశాయి. యునైటెడ్ నేషన్స్ జనరల్ అసెంబ్లీలో కూడా 2005లో విధివిధానాలను పేర్కొని, సభ్య దేశాలన్నీటికీ పంపిణీ చేసింది. మన దేశంలో లా కమిషన్ తన 152, 154 రిపోర్టులలో విక్టిమాలజీ అనే ఒక చాప్టరులో వివిధ అంశాలను కూలంకషంగా పొందుపరచి ప్రభుత్వానికి నివేదించిన తర్వాత, క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ ఎమెండ్మెంట్ యాక్ట్ 5 (2009)ను భారత ప్రభుత్వం అమలులోకి తెచ్చింది. అందులో 357(ఎ) సీఆర్పీసీ ప్రకారం బాధితులకు పరిహారం ఇచ్చేలా ప్రభుత్వాన్ని లీగల్ సర్వీస్ అధారిటీ ద్వారా ఆదేశించే అధికారాన్ని న్యాయ విచారణ చేసే న్యాయస్థానాలకు కట్టబెట్టింది.న్యాయకోవిదుడు డాక్టర్ ప్రియనాధ్ సేన్ తన జనరల్ ప్రిన్సిపల్స్ ఆఫ్ హిందూ జురుస్పిడెన్స్ అనే పుస్తకంలో బాధితులకు పరిహారం చెల్లించే విధానం ప్రాచీన భారతదేశంలో అమలులో ఉన్నట్లు, పౌరుల ప్రాణ, ఆస్తి రక్షణ రాజు బాధ్యతగా ఉండేదని, ఎవరి ఆస్తి అయిన దొంగిలించబడితే ఆ ఘటనకు పాల్పడ్డ దోషి నుంచి తిరిగి రాబట్టాలని, దోషిని నిర్ధారించలేకపోతే ఆ గ్రామాన్ని పర్యవేక్షించే గ్రామ అధికారి విధినిర్వహణ వైఫల్యంగా భావించి అతని నుంచి వసూలు చేసి బాధితులకు చెల్లించాలనే ఆజ్ఞ ఉండేదని పేర్కొన్నారు. న్యాయ కోవిదుడు, ఆంగ్ల తత్వవేత్త జెర్మి బెన్థమ్ ఈ  బాధిత  పరిహారాల గూర్చి తన రచనలలో ముద్దాయి నుంచి బాధితునికి పరిహారం ఇప్పించే పరిస్థితి లేనప్పుడు రాజ్యమే ఆ బాధ్యతను స్వీకరించాలని, పౌరుల సంక్షేమ బాధ్యత అనేది సాంఘిక బాధ్యత అని పేర్కొన్నారు. దురదృష్టవశాత్తు 12వ శతాబ్దంలో ఆంగ్ల చట్టాలలో సివిల్, క్రిమినల్ నేరాలను వేరు చేసిన తర్వాత క్రిమినల్ కేసులలో శిక్షలు మాత్రమే వేయాలని, పరిహారం అనేది సివిల్ సబ్జెక్ట్ అనే లోప భూయిష్టమైన ఆలోచనలు, భావనలతో చట్టాలు వచ్చాయి. ఆ క్రమంలో నేర సంఘటనలో బాధితుడి పాత్ర పరిమితమైపోయి కేవలం సంఘటన పై ఫిర్యాదు చేసి ఇంటికి పోయి దుఃఖించడం తప్ప ఆ కేసు ఎన్ని మలుపులు తిరిగినా, ఎందరు ముద్దాయిలను కేసులో చేర్చినా, తొలగించినా బాధితుడికి తెలిసే పరిస్థితి గాని, కల్పించుకునే అధికారం గాని లేకుండా క్రిమినల్ చట్టాలు రూపొందాయి. అనేక తీర్పుల కారణంగా, అనేక రిపోర్టుల కారణంగా మలిమత్ కమిషన్ బాధితుడు అనే పదానికి విశాల నిర్వచనం ఇస్తూ సీఆర్పీసీ ఎమెన్టేడ్ యాక్ట్ 2009లో పొందుపరిచిన తరువాత బాధితుల పరిస్థితి కొంత మెరుగు అయ్యిందనే చెప్పాలి. ఐతే ఇప్పటికీ పరిహారాల పథకం అనే సెక్షన్ గురించి బాధితులకు చేరవలసిన స్థాయిలో చేరలేదనే విషయం సుస్పష్టం. గతంలో కేసుల్లో ముద్దాయిని గుర్తించకపోయినా, అతనికి పరిహారం చెల్లించే ఆర్థిక పరిస్థితి లేకున్నా బాధితులకు న్యాయం జరిగే పరిస్థితి లేదు. ఇప్పటి 357ఎ సెక్షన్ ప్రకారం...దేశంలోని ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కేంద్ర ప్రభుత్వ సమన్వయంతో ఒక కార్పస్ ఫండ్ ఏర్పాటు చేసి నేర సంఘటనలోని బాధితులు, వారిపై ఆధారపడ్డ వ్యక్తుల పరిహారాల పునరావాసం గురించి మార్గదర్శకాలు పొందుపరచాలి.ఎప్పుడైతే న్యాయస్థానాలు ఫలానా కేసులో బాధితులు పరిహారానికి అర్హులని పేర్కొంటుందో ఆయా సందర్భాలలో జిల్లా న్యాయ సేవాధికారి సంస్థ లేదా రాష్ట్ర న్యాయ సేవాధికారి సంస్థ ఇవ్వదగ్గ పరిహార మొత్తాన్ని నిర్ణయించాలి.న్యాయస్థానాలు ప్రకటించబడ్డ పరిహారం సరిపోదని కేసు ముగింపు దశలో భావించిన పక్షంలో పరిహారాన్ని పెంచాలని సిఫార్సు చేయవచ్చు.ఏదైనా క్రైమ్లో నిందితుడిని గుర్తించలేకపోయినా, దొరకకపోయినా కేసు విచారణ లేకుండా ముగిసినా బాధితులు (ముఖ్యంగా హైవేలలో జరిగే హిట్ అండ్ రన్ యాక్సిడెంట్ కేసులు) వారిపై ఆధారపడ్డవారు లీగల్ సర్వీస్ అధారిటీలో పరిహారం కోసం అర్జీ పెట్టుకోవాలని, అట్టి అర్జీపై విచారణ జరిపి రెండు నెలలలోగా విచారణ పూర్తిచేసి సరిపడా పరిహారం ప్రకటించాలి.ప్రభుత్వం లేదా జిల్లా న్యాయ సేవాధికారి సంస్థ ఎఫ్ఐఆర్ జారీ చేసిన పోలీస్ వద్ద నుంచి కానీ, క్షేత్రస్థాయి న్యాయ విచారణ చేసే న్యాయమూర్తి నుంచి కానీ తాత్కాలిక పరిహారం గురించి రిపోర్ట్ స్వీకరించిన వెంటనే తక్షణ వైద్య సహాయం, తాత్కాలిక ఆర్థిక సహాయం బాధితులకు అందించాలి.అయితే... 2009 డిసెంబర్ 31న కేంద్ర ప్రభుత్వం చేసిన 357ఎ, సీఆర్పీసీ సెక్షన్ ద్వారా బాధితులకు ఏమేరకు పరిహారం అందుతోందనే విషయాలను అనేక కేసులను పరిశీలించిన మీదట ప్రభుత్వానికి గల బాధ్యతలను గుర్తు చేస్తూ సుప్రీంకోర్టు మరికొన్ని తీర్పులను ఇచ్చింది.ఇందులో భాగంగానే రెండేళ్ళ క్రితం సురేష్ కుమార్  వర్సెస్ హర్యానా కేసులో సుప్రీం కోర్టు వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు తమ రాష్ట్రాలలో అమలు చేస్తున్న బాధిత పరిహార స్కీంల వివరాలను కోర్టు ముందు ఉంచాలని ఆదేశించింది. ఈ సందర్భంగా ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రాలు తమ ప్రాంతాలలో అటువంటి స్కీంలకు కనీసం రూపకల్పన చేయలేదనే విషయాన్ని తీవ్రంగా పరిగణించింది. నెలలోగా ఆ స్కీంను నోటిఫై చేయాలని సుప్రీంకోర్టు సూచించింది. అంతేకాదు... గత యేడాది వివిధ రాష్ట్రాలలో అమలులో ఉన్న రేప్ కేసు బాధితుల పరిహారాల స్కీంలలో ఉన్న వ్యత్యాసాలను గుర్తించిన సుప్రీంకోర్టు ఒకే విధానాన్ని అమలు చేసేందుకు చర్యలు చేపట్టాలని సూచించింది. ఇందులో అతి తక్కువ పరిహారం ఇరవై వేల రూపాయలు మణిపూర్ రాష్ట్రం పొందుపరిస్తే, అతి ఎక్కువ మొత్తం గోవా ప్రభుత్వంలో పది లక్షల రూపాయలను పరిహారంగా పొందుపరచింది. కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రకటించిన మూడు లక్షల రూపాయలు కన్నా తక్కువగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ప్రకటించరాదని సుప్రీమ్ కోర్టు పేర్కొంది.  గోవా ప్రభుత్వం అమలు చేస్తున్న బాధిత పరిహారాల స్కీం విధి విధానాలను ఇతర రాష్ట్రాలు కూడా పరిశీలించి సాధ్యాసాధ్యాల మేరకు అమలు చేయాలని తెలిపింది. ఈ కేసును పరిశీలించే సమయానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆ స్కీంను ప్రకటించిన రాష్ట్రాల జాబితాలో లేకపోవటం గమనార్హం.భారత న్యాయస్థానాలు ఎప్పటికప్పుడు ఇలాంటి కేసులను పర్యవేక్షిస్తున్న కారణంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు మరింత సమర్థంగా బాధిత పరిహార పథకాన్ని అమలుచేయటానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 2015 జనవరిలో రూ. 200 కోట్లతో జాతీయ బాధిత పరిహార నిధిని ఏర్పాటు చేసింది.  దీని మార్గదర్శకాల ప్రకారం వార్షికాదాయం నాలుగున్నర లక్షల కన్నా తక్కువ ఉన్నవారే దీనికి అర్హులు. నేర సంఘటన ఏ రాష్ట్రంలో జరిగితే ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వమే దీనిని అమలు చేయాలి. అయితే యాక్సిడెంట్ కేసులో బాదితుల నివాస రాష్ట్రం నుండే పరిహారం పొందేలా చట్ట సవరణ చేయాల్సిన అవసరం ఉంది. విచిత్రం ఏమంటే ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం బాధిత పరిహార పథకాన్ని దేశంలోని అన్ని రాష్ట్రాలకన్నా ఆలస్యంగా ప్రకటించి కాగితాలపై మార్గదర్శక సూత్రాలను రూపొందించింది. ఇది గడిచి రెండేళ్ళు అయినా ఇవాళ్టికీ కార్యరూపంలోకి వచ్చిన దాఖలాలు లేవు. సదరు పథకంలోని సెక్షన్ 1 (3)లో పేర్కొన్న విధంగా గెజిట్ లో ముద్రణ అయ్యేవరకు ఈ పథకం అమలులోకి రాదని పేర్కొన్నారు. కేంద్ర చట్టాన్ని రాష్ట్రంలో ప్రవేశ పెట్టడానికి ఏడేళ్ళ సమయం తీసుకున్న ఆంధ్రపదేశ్ ప్రభుత్వం, స్కీమ్ అమలుకు అనేక ఆంక్షలు పెట్టడం శోచనీయం కాదు! తెలంగాణ ప్రభుత్వం సైతం 2015 ఏప్రిల్ మాసంలో ఈ పథకాన్ని ప్రవేశ పెట్టింది.భారత రాజ్యాంగ నిర్మాత డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ రాజ్యాంగాన్ని జాతికి అంకితం చేసే సందర్భంలో మొత్తం రాజ్యాంగంలో ఏ చాప్టర్ ప్రధానమైనదని పాత్రికేయులు అడిగిన ప్రశ్నకు ‘పౌరులకు పరిహారాలు అందించలేని రాజ్యం శ్రేయో రాజ్యం కాజాలదని, కాబట్టి కుల, మత, ప్రాంత, లింగ, భాషా వివక్ష లేకుండా దేశ పౌరులందరికీ పరిహారాలు అందించే ‘రాజ్యాంగ పరిహారాల చాప్టర్’ రాజ్యాంగానికి హృదయం లాంటిదని, అందుకే తనకు ఇష్టమైనద’ని సమాధానం ఇచ్చారు. కానీ మన తెలుగు రాష్ట్రాలలో మాత్రం డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ స్ఫూర్తికి తూట్లు పొడిచేలా బాధిత పరిహార చట్టాల అమలు నత్తనడకన సాగుతోంది. వారంలో నాలుగు రోజులు న్యాయ విజ్ఞాన సదస్సులు నిర్వహించే జిల్లా న్యాయ సేవాధికార సంస్థలు సైతం క్షేత్రస్థాయిలో ఈ చట్టంలో గల పరిహారాలు, వాటిని పొందే విధానాలను గురించిన సమాచారాన్ని ప్రజలకు చేరవేయటంలో ఆశించిన స్థాయిలో ప్రయత్నాలు చేయటం లేదు. మరి మన పాలకులు ఎప్పుడు దీనిపై దృష్టి పెడతారో చూడాలి!వడ్డి జితేంద్రమోహన్ లోహియాన్యాయవాది పరిషత్, కార్యవర్గ సభ్యుడుప్రతి నేర సంఘటన ఒక బాధితుడిని లేదా బాధితులను సృష్టిస్తుంది. చాలా నేర సంఘటనల్లో బాధితులకు తగిన న్యాయం చేయడంలో మన ప్రభుత్వాలు ఉదాసీనంగా వ్యవహరిస్తున్నాయనేది గత కొద్దికాలంగా సమాజంలో చర్చనీయాంశంగా ఉంది. బాధితులకు పునరావాసం, పరిహారం అందించాలని అనేక సందర్భాలలో సుప్రీంకోర్టు, అనేక తీర్పుల్లో పేర్కొన్నప్పటికీ ఆశించిన స్థాయిలో ఆ దిశగా అడుగులు పడటంలేదన్నది వాస్తవం. అందుకే సురేష్ అండ్ ఎనదర్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ హర్యానా కేసుకు సంబంధించిన తీర్పులో సుప్రీం కోర్టు క్షేత్రస్థాయి న్యాయస్థానాలకు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు ఖచ్చితమైన మార్గదర్శకాలను సూచించింది.శ్రేయోరాజ్యం గురించి జర్మన్ రాజనీతిజ్ఞుడు బిస్మార్క్ వివరణ ఇస్తూ, ‘తన పౌరులకు రక్షణ కల్పిస్తూ, వారి జీవన ప్రమాణాలను పెంపొందించడానికి తగిన రూపాలలో చేయూతనిచ్చేందుకు రాజ్యం సంస్కరణలు తీసుకు రావాలి’ అని చెప్పారు. అయితే బాధితులకు ఉపశమనం కలిగించేదుకు ఉన్న అనేక మార్గాలలో ఆర్థిక (నగదు) పరిహార చెల్లింపు అనేది ప్రధానమైంది. తద్వారా బాధితులకు కొంతలో కొంత ఊరట కలుగుతుంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా అన్ని దేశాలు నేర సంఘటనలతో బాధితులుగా మారే వ్యక్తులకు చేయవలసిన పరిహారాల శాసనాలు చేయడం ప్రారంభించాయి. ప్రపంచ దేశాలలో ఇంగ్లాండ్ క్రిమినల్ ఇంజురీస్ కాంపెన్సేషన్ స్కీమ్ 1964లో, క్రిమినల్ జస్టిస్ యాక్ట్ 1972 లో ముద్దాయి నుంచి బాధితుడికి పరిహారాన్ని రాబట్టే విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. అలాగే అమెరికా బాధితుల, సాక్ష్యుల రక్షణ చట్టం, 1982లో బాధితులకు నగదుగా పరిహారం చెల్లించేలా ఆదేశాలు జారీచేసే అధికారాన్ని ఫెడరల్ కోర్టుకు కట్టబెట్టింది. అదేబాటలో కెనడా, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్, నార్త్ ఐర్లాండ్, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలోని కొన్ని రాష్ట్రాలు ప్రత్యామ్నాయం లేదా పరిహారాల కోసం శాసనాలు చేశాయి. యునైటెడ్ నేషన్స్ జనరల్ అసెంబ్లీలో కూడా 2005లో విధివిధానాలను పేర్కొని, సభ్య దేశాలన్నీటికీ పంపిణీ చేసింది. మన దేశంలో లా కమిషన్ తన 152, 154 రిపోర్టులలో విక్టిమాలజీ అనే ఒక చాప్టరులో వివిధ అంశాలను కూలంకషంగా పొందుపరచి ప్రభుత్వానికి నివేదించిన తర్వాత, క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ ఎమెండ్మెంట్ యాక్ట్ 5 (2009)ను భారత ప్రభుత్వం అమలులోకి తెచ్చింది. అందులో 357(ఎ) సీఆర్పీసీ ప్రకారం బాధితులకు పరిహారం ఇచ్చేలా ప్రభుత్వాన్ని లీగల్ సర్వీస్ అధారిటీ ద్వారా ఆదేశించే అధికారాన్ని న్యాయ విచారణ చేసే న్యాయస్థానాలకు కట్టబెట్టింది.న్యాయకోవిదుడు డాక్టర్ ప్రియనాధ్ సేన్ తన జనరల్ ప్రిన్సిపల్స్ ఆఫ్ హిందూ జురుస్పిడెన్స్ అనే పుస్తకంలో బాధితులకు పరిహారం చెల్లించే విధానం ప్రాచీన భారతదేశంలో అమలులో ఉన్నట్లు, పౌరుల ప్రాణ, ఆస్తి రక్షణ రాజు బాధ్యతగా ఉండేదని, ఎవరి ఆస్తి అయిన దొంగిలించబడితే ఆ ఘటనకు పాల్పడ్డ దోషి నుంచి తిరిగి రాబట్టాలని, దోషిని నిర్ధారించలేకపోతే ఆ గ్రామాన్ని పర్యవేక్షించే గ్రామ అధికారి విధినిర్వహణ వైఫల్యంగా భావించి అతని నుంచి వసూలు చేసి బాధితులకు చెల్లించాలనే ఆజ్ఞ ఉండేదని పేర్కొన్నారు. న్యాయ కోవిదుడు, ఆంగ్ల తత్వవేత్త జెర్మి బెన్థమ్ ఈ  బాధిత  పరిహారాల గూర్చి తన రచనలలో ముద్దాయి నుంచి బాధితునికి పరిహారం ఇప్పించే పరిస్థితి లేనప్పుడు రాజ్యమే ఆ బాధ్యతను స్వీకరించాలని, పౌరుల సంక్షేమ బాధ్యత అనేది సాంఘిక బాధ్యత అని పేర్కొన్నారు. దురదృష్టవశాత్తు 12వ శతాబ్దంలో ఆంగ్ల చట్టాలలో సివిల్, క్రిమినల్ నేరాలను వేరు చేసిన తర్వాత క్రిమినల్ కేసులలో శిక్షలు మాత్రమే వేయాలని, పరిహారం అనేది సివిల్ సబ్జెక్ట్ అనే లోప భూయిష్టమైన ఆలోచనలు, భావనలతో చట్టాలు వచ్చాయి. ఆ క్రమంలో నేర సంఘటనలో బాధితుడి పాత్ర పరిమితమైపోయి కేవలం సంఘటన పై ఫిర్యాదు చేసి ఇంటికి పోయి దుఃఖించడం తప్ప ఆ కేసు ఎన్ని మలుపులు తిరిగినా, ఎందరు ముద్దాయిలను కేసులో చేర్చినా, తొలగించినా బాధితుడికి తెలిసే పరిస్థితి గాని, కల్పించుకునే అధికారం గాని లేకుండా క్రిమినల్ చట్టాలు రూపొందాయి. అనేక తీర్పుల కారణంగా, అనేక రిపోర్టుల కారణంగా మలిమత్ కమిషన్ బాధితుడు అనే పదానికి విశాల నిర్వచనం ఇస్తూ సీఆర్పీసీ ఎమెన్టేడ్ యాక్ట్ 2009లో పొందుపరిచిన తరువాత బాధితుల పరిస్థితి కొంత మెరుగు అయ్యిందనే చెప్పాలి. ఐతే ఇప్పటికీ పరిహారాల పథకం అనే సెక్షన్ గురించి బాధితులకు చేరవలసిన స్థాయిలో చేరలేదనే విషయం సుస్పష్టం. గతంలో కేసుల్లో ముద్దాయిని గుర్తించకపోయినా, అతనికి పరిహారం చెల్లించే ఆర్థిక పరిస్థితి లేకున్నా బాధితులకు న్యాయం జరిగే పరిస్థితి లేదు. ఇప్పటి 357ఎ సెక్షన్ ప్రకారం...దేశంలోని ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కేంద్ర ప్రభుత్వ సమన్వయంతో ఒక కార్పస్ ఫండ్ ఏర్పాటు చేసి నేర సంఘటనలోని బాధితులు, వారిపై ఆధారపడ్డ వ్యక్తుల పరిహారాల పునరావాసం గురించి మార్గదర్శకాలు పొందుపరచాలి.ఎప్పుడైతే న్యాయస్థానాలు ఫలానా కేసులో బాధితులు పరిహారానికి అర్హులని పేర్కొంటుందో ఆయా సందర్భాలలో జిల్లా న్యాయ సేవాధికారి సంస్థ లేదా రాష్ట్ర న్యాయ సేవాధికారి సంస్థ ఇవ్వదగ్గ పరిహార మొత్తాన్ని నిర్ణయించాలి.న్యాయస్థానాలు ప్రకటించబడ్డ పరిహారం సరిపోదని కేసు ముగింపు దశలో భావించిన పక్షంలో పరిహారాన్ని పెంచాలని సిఫార్సు చేయవచ్చు.ఏదైనా క్రైమ్లో నిందితుడిని గుర్తించలేకపోయినా, దొరకకపోయినా కేసు విచారణ లేకుండా ముగిసినా బాధితులు (ముఖ్యంగా హైవేలలో జరిగే హిట్ అండ్ రన్ యాక్సిడెంట్ కేసులు) వారిపై ఆధారపడ్డవారు లీగల్ సర్వీస్ అధారిటీలో పరిహారం కోసం అర్జీ పెట్టుకోవాలని, అట్టి అర్జీపై విచారణ జరిపి రెండు నెలలలోగా విచారణ పూర్తిచేసి సరిపడా పరిహారం ప్రకటించాలి.ప్రభుత్వం లేదా జిల్లా న్యాయ సేవాధికారి సంస్థ ఎఫ్ఐఆర్ జారీ చేసిన పోలీస్ వద్ద నుంచి కానీ, క్షేత్రస్థాయి న్యాయ విచారణ చేసే న్యాయమూర్తి నుంచి కానీ తాత్కాలిక పరిహారం గురించి రిపోర్ట్ స్వీకరించిన వెంటనే తక్షణ వైద్య సహాయం, తాత్కాలిక ఆర్థిక సహాయం బాధితులకు అందించాలి.అయితే... 2009 డిసెంబర్ 31న కేంద్ర ప్రభుత్వం చేసిన 357ఎ, సీఆర్పీసీ సెక్షన్ ద్వారా బాధితులకు ఏమేరకు పరిహారం అందుతోందనే విషయాలను అనేక కేసులను పరిశీలించిన మీదట ప్రభుత్వానికి గల బాధ్యతలను గుర్తు చేస్తూ సుప్రీంకోర్టు మరికొన్ని తీర్పులను ఇచ్చింది.ఇందులో భాగంగానే రెండేళ్ళ క్రితం సురేష్ కుమార్  వర్సెస్ హర్యానా కేసులో సుప్రీం కోర్టు వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు తమ రాష్ట్రాలలో అమలు చేస్తున్న బాధిత పరిహార స్కీంల వివరాలను కోర్టు ముందు ఉంచాలని ఆదేశించింది. ఈ సందర్భంగా ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రాలు తమ ప్రాంతాలలో అటువంటి స్కీంలకు కనీసం రూపకల్పన చేయలేదనే విషయాన్ని తీవ్రంగా పరిగణించింది. నెలలోగా ఆ స్కీంను నోటిఫై చేయాలని సుప్రీంకోర్టు సూచించింది. అంతేకాదు... గత యేడాది వివిధ రాష్ట్రాలలో అమలులో ఉన్న రేప్ కేసు బాధితుల పరిహారాల స్కీంలలో ఉన్న వ్యత్యాసాలను గుర్తించిన సుప్రీంకోర్టు ఒకే విధానాన్ని అమలు చేసేందుకు చర్యలు చేపట్టాలని సూచించింది. ఇందులో అతి తక్కువ పరిహారం ఇరవై వేల రూపాయలు మణిపూర్ రాష్ట్రం పొందుపరిస్తే, అతి ఎక్కువ మొత్తం గోవా ప్రభుత్వంలో పది లక్షల రూపాయలను పరిహారంగా పొందుపరచింది. కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రకటించిన మూడు లక్షల రూపాయలు కన్నా తక్కువగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ప్రకటించరాదని సుప్రీమ్ కోర్టు పేర్కొంది.  గోవా ప్రభుత్వం అమలు చేస్తున్న బాధిత పరిహారాల స్కీం విధి విధానాలను ఇతర రాష్ట్రాలు కూడా పరిశీలించి సాధ్యాసాధ్యాల మేరకు అమలు చేయాలని తెలిపింది. ఈ కేసును పరిశీలించే సమయానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆ స్కీంను ప్రకటించిన రాష్ట్రాల జాబితాలో లేకపోవటం గమనార్హం.భారత న్యాయస్థానాలు ఎప్పటికప్పుడు ఇలాంటి కేసులను పర్యవేక్షిస్తున్న కారణంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు మరింత సమర్థంగా బాధిత పరిహార పథకాన్ని అమలుచేయటానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 2015 జనవరిలో రూ. 200 కోట్లతో జాతీయ బాధిత పరిహార నిధిని ఏర్పాటు చేసింది.  దీని మార్గదర్శకాల ప్రకారం వార్షికాదాయం నాలుగున్నర లక్షల కన్నా తక్కువ ఉన్నవారే దీనికి అర్హులు. నేర సంఘటన ఏ రాష్ట్రంలో జరిగితే ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వమే దీనిని అమలు చేయాలి. అయితే యాక్సిడెంట్ కేసులో బాదితుల నివాస రాష్ట్రం నుండే పరిహారం పొందేలా చట్ట సవరణ చేయాల్సిన అవసరం ఉంది. విచిత్రం ఏమంటే ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం బాధిత పరిహార పథకాన్ని దేశంలోని అన్ని రాష్ట్రాలకన్నా ఆలస్యంగా ప్రకటించి కాగితాలపై మార్గదర్శక సూత్రాలను రూపొందించింది. ఇది గడిచి రెండేళ్ళు అయినా ఇవాళ్టికీ కార్యరూపంలోకి వచ్చిన దాఖలాలు లేవు. సదరు పథకంలోని సెక్షన్ 1 (3)లో పేర్కొన్న విధంగా గెజిట్ లో ముద్రణ అయ్యేవరకు ఈ పథకం అమలులోకి రాదని పేర్కొన్నారు. కేంద్ర చట్టాన్ని రాష్ట్రంలో ప్రవేశ పెట్టడానికి ఏడేళ్ళ సమయం తీసుకున్న ఆంధ్రపదేశ్ ప్రభుత్వం, స్కీమ్ అమలుకు అనేక ఆంక్షలు పెట్టడం శోచనీయం కాదు! తెలంగాణ ప్రభుత్వం సైతం 2015 ఏప్రిల్ మాసంలో ఈ పథకాన్ని ప్రవేశ పెట్టింది.భారత రాజ్యాంగ నిర్మాత డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ రాజ్యాంగాన్ని జాతికి అంకితం చేసే సందర్భంలో మొత్తం రాజ్యాంగంలో ఏ చాప్టర్ ప్రధానమైనదని పాత్రికేయులు అడిగిన ప్రశ్నకు ‘పౌరులకు పరిహారాలు అందించలేని రాజ్యం శ్రేయో రాజ్యం కాజాలదని, కాబట్టి కుల, మత, ప్రాంత, లింగ, భాషా వివక్ష లేకుండా దేశ పౌరులందరికీ పరిహారాలు అందించే ‘రాజ్యాంగ పరిహారాల చాప్టర్’ రాజ్యాంగానికి హృదయం లాంటిదని, అందుకే తనకు ఇష్టమైనద’ని సమాధానం ఇచ్చారు. కానీ మన తెలుగు రాష్ట్రాలలో మాత్రం డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ స్ఫూర్తికి తూట్లు పొడిచేలా బాధిత పరిహార చట్టాల అమలు నత్తనడకన సాగుతోంది. వారంలో నాలుగు రోజులు న్యాయ విజ్ఞాన సదస్సులు నిర్వహించే జిల్లా న్యాయ సేవాధికార సంస్థలు సైతం క్షేత్రస్థాయిలో ఈ చట్టంలో గల పరిహారాలు, వాటిని పొందే విధానాలను గురించిన సమాచారాన్ని ప్రజలకు చేరవేయటంలో ఆశించిన స్థాయిలో ప్రయత్నాలు చేయటం లేదు. మరి మన పాలకులు ఎప్పుడు దీనిపై దృష్టి పెడతారో చూడాలి!వడ్డి జితేంద్రమోహన్ లోహియాన్యాయవాది పరిషత్, కార్యవర్గ సభ్యుడు
dactor bi.ar. ambedker sphuurtiki thootlu podichela baadhita parihara chattala amalu nattanadakana saagutondi. vaaramlo naalugu rojulu nyaaya vignaana sadassulu nirvahinche jilla nyaaya sevadhikara samsthalu saitam kshetrasthaayilo ee chattamlo gala parihaaraalu, vaatini ponde vidhaanaalanu gurinchina samaachaaraanni prajalaku cheraveyadam ledu. mari paalakulu eppudu deenipai drushti pedataaru?prati nera sanghatana oka baadhitudini leda baadhitulanu srushtistundi. chala nera sanghatanallo baadhitulaku tagina nyaayam cheyadamlo mana prabhutvaalu udaaseenamgaa vyavaharistunnaayaneda gatha koddikaalamgaa samaajamlo charchaneeyaamsamgaa undi. baadhitulaku punaravasam, pariharam andinchaalani aneka sandarbhaalalo supreenkortu, aneka teerpullo perkonnappatiki aasinchina sthaayilo aa disagaa adugulu padatamledannadi vaastavam. anduke suresh and enadar verses state af haryana kesuku sambandhinchina teerpulo supreem kortu kshetrasthaayi nyaayasthaanaalaku, rashtra prabhutvaalaku khachitamaina maargadarsakaalanu suuchimchimdi.sreyorajyam gurinchi jarman raajaneetignudu bismark vivarana istuu, ‘tana pourulaku rakshana kalpistuu, vaari jeevana pramaanaalanu pempondinchadaaniki tagina roopaalalo cheyuutanicheenduku rajyam samskaranalu teesuku ravali’ ani cheppaaru. ayithe baadhitulaku upasamanam kaligincheduku unna aneka maargaalalo aardhika (nagadu) parihara chellimpu anedi pradhaanamaindi. tadwara baadhitulaku kontalo kontha oorata kalugutundi. prapanchavyaaptamgaa anni deshaalu nera sanghatanalatho baadhitulugaa mare vyaktulaku cheyavalasina parihaaraala saasanaalu cheyadam praarambhinchaayi. prapancha deshaalalo ingland criminal injuries compensation skeem 1964loo, criminal justis act 1972 loo muddaayi nunchi baadhitudiki parihaaraanni rabatte vidhaanaanni pravesapettindi. alaage america baadhitula, saakshyula rakshana chattam, 1982loo baadhitulaku nagadugaa pariharam chellinchela aadesaalu jarichese adhikaaraanni federal kortuku kattabettindi. adebaatalo kenada, australia, neusiland, narth irland, america samyukta raashtraalaloni konni rashtralu pratyaamnaayam leda parihaaraala kosam saasanaalu chesaayi. unaited neshans janaral assembleelo kuudaa 2005loo vidhividhaanaalanu perkoni, sabhya desalannitiki pampinee chesindi. mana desamlo laa kamishan tana 152, 154 reportulalo victimalogy ane oka chaaptarulo vividha amsaalanu koolankashamgaa ponduparachi prabhutvaaniki nivedinchina tarvaata, criminal prociser emendment act 5 (2009)nu bhaarata prabhutvam amaluloki tecchindi. andulo 357(e) crpc prakaaram baadhitulaku pariharam ichela prabhutvaanni leagal survies adharity dwara aadesinche adhikaaraanni nyaaya vichaarana chese nyaayasthaanaalaku kattabettindi.nyaayakovidudu dactor priyanadh saen tana janaral prinsipals af hindu juruspidens ane pustakamlo baadhitulaku pariharam chellinche vidhaanam praacheena bhaaratadesamlo amalulo unnatlu, pourula praana, aasti rakshana raju baadhyatagaa undedani, evari aasti ayina dongilinchabadite aa ghatanaku palpadda doshi nunchi tirigi raabattaalani, doshini nirdhaarinchalekapothe aa graamaanni paryavekshinche grama adhikari vidhinirvahana vaiphalyamgaa bhavinchi athani nunchi vasulu chesi baadhitulaku chellinchaalane aagna undedani perkonnaru. nyaaya kovidudu, aangla tatvavetta jermi bentham ee  baadhita  parihaaraala goorchi tana rachanalalo muddaayi nunchi baadhituniki pariharam ippinche paristhiti lenappudu rajyame aa baadhyatanu sweekarinchaalani, pourula sankshema baadhyata anedi saanghika baadhyata ani perkonnaru. duradrushtavasaattu 12va sataabdamlo aangla chattaalalo sivil, criminal neraalanu vaeru chesina tarvaata criminal kesulalo shikshalu matrame veyalani, pariharam anedi sivil subject ane lopa bhooyishtamaina aalochanalu, bhaavanalatho chattaalu vachayi. aa kramamlo nera sanghatanalo badhithudi paatra parimitamaipoyi kevalam sanghatana pai firyaadu chesi intiki poyi dukkinchadam tappa aa kesu enni malupulu tirigina, endaru muddaayilanu kesulo cherchina, tolaginchinaa baadhitudiki telise paristhiti gaani, kalpinchukune adhikaaram gaani lekunda criminal chattaalu roopondaayi. aneka teerpula kaaranamgaa, aneka reportula kaaranamgaa malimat kamishan badhithudu ane padaaniki visaala nirvachanam istuu crpc ementade act 2009loo ponduparichina taruvaata baadhitula paristhiti kontha merugu ayyindane cheppali. aithe ippatikee parihaaraala pathakam ane section gurinchi baadhitulaku cheravalasina sthaayilo cheraledane vishayam suspashtam. gatamlo kesullo muddaayini gurtinchakapoyina, ataniki pariharam chellinche aardhika paristhiti lekunna baadhitulaku nyaayam jarige paristhiti ledu. ippati 357e section prakaaram...desamloni prati rashtra prabhutvam kendra prabhutva samanvayamtho oka carpus fund erpaatu chesi nera sanghatanaloni baadhitulu, vaaripai aadhaarapadda vyaktula parihaaraala punaravasam gurinchi maargadarsakaalu ponduparachaali.eppudaithe nyaayasthaanaalu falana kesulo baadhitulu parihaaraaniki arhulani perkontundo aayaa sandarbhaalalo jilla nyaaya sevaadhikaari samstha leda rashtra nyaaya sevaadhikaari samstha ivvadagga parihara mottaanni nirnayinchaali.nyaayasthaanaalu prakatinchabadda pariharam saripodani kesu mugimpu dasalo bhaavinchina pakshamlo parihaaraanni penchaalani sifaarsu cheyavachu.edaina crimelo ninditudini gurtinchalekapoyina, dorakakapoyina kesu vichaarana lekunda mugisina baadhitulu (mukhyamgaa haivelalo jarige hit and run accident kesulu) vaaripai aadhaarapaddavaaru leagal survies adhaaritiiloo pariharam kosam arji pettukovaalani, atti arjeepai vichaarana jaripi rendu nelalalogaa vichaarana poortichesi saripada pariharam prakatinchaali.prabhutvam leda jilla nyaaya sevaadhikaari samstha efir jaarii chesina polies vadda nunchi cony, kshetrasthaayi nyaaya vichaarana chese nyaayamuurti nunchi cony taatkaalika pariharam gurinchi report sweekarinchina ventane takshana vaidya sahayam, taatkaalika aardhika sahayam baadhitulaku andinchaali.ayithe... 2009 dissember 31na kendra prabhutvam chesina 357e, crpc section dwara baadhitulaku emeraku pariharam andutondane vishayaalanu aneka kesulanu pariseelinchina meedata prabhutvaaniki gala baadhyatalanu gurtu chestu supreenkortu marikonni teerpulanu ichindi.indulo bhagamgane rendella kritam suresh kumar  verses haryana kesulo supreem kortu vividha rashtra prabhutvaalu tama rashtralalo amalu chestunna baadhita parihara skeemla vivaraalanu kortu mundu unchaalani aadesinchindi. ee sandarbhamgaa andhrapradesh, telamgaana, madhyapradesh rashtralu tama praantaalalo atuvanti skeemlaku kaneesam roopakalpana cheyaledane vishayaanni teevramgaa pariganinchindi. nelalogaa aa skeemnu notifie cheyalani supreenkortu suuchimchimdi. antekaadu... gatha yedadi vividha rashtralalo amalulo unna rape kesu baadhitula parihaaraala skeemlalo unna vyatyaasaalanu gurtinchina supreenkortu oke vidhaanaanni amalu chesenduku charyalu chepattalani suuchimchimdi. indulo athi takkuva pariharam iravai vela roopaayalu manipur rashtram pondupariste, athi ekkuva mottam gova prabhutvamlo padi lakshala roopaayalanu parihaaramgaa ponduparachindi. kendra prabhutvam prakatinchina moodu lakshala roopaayalu kanna takkuvagaa rashtra prabhutvaalu prakatincharaadani supreem kortu perkondi.  gova prabhutvam amalu chestunna baadhita parihaaraala skeem vidhi vidhaanaalanu itara rashtralu kuudaa pariseelinchi saadhyaasaadhyaala meraku amalu cheyalani telipindi. ee kesunu pariseelinche samayaniki andhrapradesh aa skeemnu prakatinchina rashtrala jaabitaalo lekapovatam gamanarham.bhaarata nyaayasthaanaalu eppatikappudu ilanti kesulanu paryavekshistunna kaaranamgaa rashtra prabhutvaalu marinta samarthamgaa baadhita parihara pathakaanni amalucheyataaniki kendra prabhutvam 2015 janavarilo roo. 200 kotlatho jaateeya baadhita parihara nidhini erpaatu chesindi.  deeni maargadarsakaala prakaaram vaarshikaadaayam nalugunnara lakshala kanna takkuva unnavare deeniki arhulu. nera sanghatana e rashtramlo jarigithe aa rashtra prabhutvame deenini amalu cheyali. ayithe accident kesulo baaditula nivasa rashtram nunde pariharam pondela chatta savarana cheyalsina avasaram undi. vichitram emante andhrapradesh prabhutvam baadhita parihara pathakaanni desamloni anni rashtralakanna aalasyamgaa prakatinchi kaagitaalapai maargadarsaka suutraalanu roopondinchindi. idhi gadichi rendellu aina ivaaltikee kaaryaroopamloki vachina daakhalaalu levu. sadaru pathakamlooni section 1 (3)loo perkonna vidhamgaa gejit loo mudrana ayyevaraku ee pathakam amaluloki raadani perkonnaru. kendra chattaanni rashtramlo pravesha pettadaaniki edella samayam teesukunna andhrapadesh prabhutvam, skeem amaluku aneka aankshalu pettadam shochaneeyam kaadu! telamgaana prabhutvam saitam 2015 epril maasamlo ee pathakaanni pravesha pettindi.bhaarata raajyaamga nirmaata dactor bi.ar. ambedker raajyaamgaanni jaatiki ankitam chese sandarbhamlo mottam raajyaangamlo e chapter pradhaanamainadani paatrikeyulu adigina prasnaku ‘pourulaku parihaaraalu andinchaleni rajyam shreyo rajyam kaajaaladani, kabatti kula, matha, praanta, linga, bhasha vivaksha lekunda desha pourulandarikii parihaaraalu andinche ‘raajyaamga parihaaraala chapter’ raajyaamgaaniki hrudayam lantidani, anduke tanaku ishtamainada’ni samadhanam icharu. cony mana telugu rashtralalo maatram dactor bi.ar. ambedker sphuurtiki thootlu podichela baadhita parihara chattala amalu nattanadakana saagutondi. vaaramlo naalugu rojulu nyaaya vignaana sadassulu nirvahinche jilla nyaaya sevadhikara samsthalu saitam kshetrasthaayilo ee chattamlo gala parihaaraalu, vaatini ponde vidhaanaalanu gurinchina samaachaaraanni prajalaku cheraveyatamlo aasinchina sthaayilo prayatnaalu cheyatam ledu. mari mana paalakulu eppudu deenipai drushti pedataro chudali!vaddi jitendramohan lohiyanyayavadi parishat, karyavarga sabhyuduprati nera sanghatana oka baadhitudini leda baadhitulanu srushtistundi. chala nera sanghatanallo baadhitulaku tagina nyaayam cheyadamlo mana prabhutvaalu udaaseenamgaa vyavaharistunnaayaneda gatha koddikaalamgaa samaajamlo charchaneeyaamsamgaa undi. baadhitulaku punaravasam, pariharam andinchaalani aneka sandarbhaalalo supreenkortu, aneka teerpullo perkonnappatiki aasinchina sthaayilo aa disagaa adugulu padatamledannadi vaastavam. anduke suresh and enadar verses state af haryana kesuku sambandhinchina teerpulo supreem kortu kshetrasthaayi nyaayasthaanaalaku, rashtra prabhutvaalaku khachitamaina maargadarsakaalanu suuchimchimdi.sreyorajyam gurinchi jarman raajaneetignudu bismark vivarana istuu, ‘tana pourulaku rakshana kalpistuu, vaari jeevana pramaanaalanu pempondinchadaaniki tagina roopaalalo cheyuutanicheenduku rajyam samskaranalu teesuku ravali’ ani cheppaaru. ayithe baadhitulaku upasamanam kaligincheduku unna aneka maargaalalo aardhika (nagadu) parihara chellimpu anedi pradhaanamaindi. tadwara baadhitulaku kontalo kontha oorata kalugutundi. prapanchavyaaptamgaa anni deshaalu nera sanghatanalatho baadhitulugaa mare vyaktulaku cheyavalasina parihaaraala saasanaalu cheyadam praarambhinchaayi. prapancha deshaalalo ingland criminal injuries compensation skeem 1964loo, criminal justis act 1972 loo muddaayi nunchi baadhitudiki parihaaraanni rabatte vidhaanaanni pravesapettindi. alaage america baadhitula, saakshyula rakshana chattam, 1982loo baadhitulaku nagadugaa pariharam chellinchela aadesaalu jarichese adhikaaraanni federal kortuku kattabettindi. adebaatalo kenada, australia, neusiland, narth irland, america samyukta raashtraalaloni konni rashtralu pratyaamnaayam leda parihaaraala kosam saasanaalu chesaayi. unaited neshans janaral assembleelo kuudaa 2005loo vidhividhaanaalanu perkoni, sabhya desalannitiki pampinee chesindi. mana desamlo laa kamishan tana 152, 154 reportulalo victimalogy ane oka chaaptarulo vividha amsaalanu koolankashamgaa ponduparachi prabhutvaaniki nivedinchina tarvaata, criminal prociser emendment act 5 (2009)nu bhaarata prabhutvam amaluloki tecchindi. andulo 357(e) crpc prakaaram baadhitulaku pariharam ichela prabhutvaanni leagal survies adharity dwara aadesinche adhikaaraanni nyaaya vichaarana chese nyaayasthaanaalaku kattabettindi.nyaayakovidudu dactor priyanadh saen tana janaral prinsipals af hindu juruspidens ane pustakamlo baadhitulaku pariharam chellinche vidhaanam praacheena bhaaratadesamlo amalulo unnatlu, pourula praana, aasti rakshana raju baadhyatagaa undedani, evari aasti ayina dongilinchabadite aa ghatanaku palpadda doshi nunchi tirigi raabattaalani, doshini nirdhaarinchalekapothe aa graamaanni paryavekshinche grama adhikari vidhinirvahana vaiphalyamgaa bhavinchi athani nunchi vasulu chesi baadhitulaku chellinchaalane aagna undedani perkonnaru. nyaaya kovidudu, aangla tatvavetta jermi bentham ee  baadhita  parihaaraala goorchi tana rachanalalo muddaayi nunchi baadhituniki pariharam ippinche paristhiti lenappudu rajyame aa baadhyatanu sweekarinchaalani, pourula sankshema baadhyata anedi saanghika baadhyata ani perkonnaru. duradrushtavasaattu 12va sataabdamlo aangla chattaalalo sivil, criminal neraalanu vaeru chesina tarvaata criminal kesulalo shikshalu matrame veyalani, pariharam anedi sivil subject ane lopa bhooyishtamaina aalochanalu, bhaavanalatho chattaalu vachayi. aa kramamlo nera sanghatanalo badhithudi paatra parimitamaipoyi kevalam sanghatana pai firyaadu chesi intiki poyi dukkinchadam tappa aa kesu enni malupulu tirigina, endaru muddaayilanu kesulo cherchina, tolaginchinaa baadhitudiki telise paristhiti gaani, kalpinchukune adhikaaram gaani lekunda criminal chattaalu roopondaayi. aneka teerpula kaaranamgaa, aneka reportula kaaranamgaa malimat kamishan badhithudu ane padaaniki visaala nirvachanam istuu crpc ementade act 2009loo ponduparichina taruvaata baadhitula paristhiti kontha merugu ayyindane cheppali. aithe ippatikee parihaaraala pathakam ane section gurinchi baadhitulaku cheravalasina sthaayilo cheraledane vishayam suspashtam. gatamlo kesullo muddaayini gurtinchakapoyina, ataniki pariharam chellinche aardhika paristhiti lekunna baadhitulaku nyaayam jarige paristhiti ledu. ippati 357e section prakaaram...desamloni prati rashtra prabhutvam kendra prabhutva samanvayamtho oka carpus fund erpaatu chesi nera sanghatanaloni baadhitulu, vaaripai aadhaarapadda vyaktula parihaaraala punaravasam gurinchi maargadarsakaalu ponduparachaali.eppudaithe nyaayasthaanaalu falana kesulo baadhitulu parihaaraaniki arhulani perkontundo aayaa sandarbhaalalo jilla nyaaya sevaadhikaari samstha leda rashtra nyaaya sevaadhikaari samstha ivvadagga parihara mottaanni nirnayinchaali.nyaayasthaanaalu prakatinchabadda pariharam saripodani kesu mugimpu dasalo bhaavinchina pakshamlo parihaaraanni penchaalani sifaarsu cheyavachu.edaina crimelo ninditudini gurtinchalekapoyina, dorakakapoyina kesu vichaarana lekunda mugisina baadhitulu (mukhyamgaa haivelalo jarige hit and run accident kesulu) vaaripai aadhaarapaddavaaru leagal survies adhaaritiiloo pariharam kosam arji pettukovaalani, atti arjeepai vichaarana jaripi rendu nelalalogaa vichaarana poortichesi saripada pariharam prakatinchaali.prabhutvam leda jilla nyaaya sevaadhikaari samstha efir jaarii chesina polies vadda nunchi cony, kshetrasthaayi nyaaya vichaarana chese nyaayamuurti nunchi cony taatkaalika pariharam gurinchi report sweekarinchina ventane takshana vaidya sahayam, taatkaalika aardhika sahayam baadhitulaku andinchaali.ayithe... 2009 dissember 31na kendra prabhutvam chesina 357e, crpc section dwara baadhitulaku emeraku pariharam andutondane vishayaalanu aneka kesulanu pariseelinchina meedata prabhutvaaniki gala baadhyatalanu gurtu chestu supreenkortu marikonni teerpulanu ichindi.indulo bhagamgane rendella kritam suresh kumar  verses haryana kesulo supreem kortu vividha rashtra prabhutvaalu tama rashtralalo amalu chestunna baadhita parihara skeemla vivaraalanu kortu mundu unchaalani aadesinchindi. ee sandarbhamgaa andhrapradesh, telamgaana, madhyapradesh rashtralu tama praantaalalo atuvanti skeemlaku kaneesam roopakalpana cheyaledane vishayaanni teevramgaa pariganinchindi. nelalogaa aa skeemnu notifie cheyalani supreenkortu suuchimchimdi. antekaadu... gatha yedadi vividha rashtralalo amalulo unna rape kesu baadhitula parihaaraala skeemlalo unna vyatyaasaalanu gurtinchina supreenkortu oke vidhaanaanni amalu chesenduku charyalu chepattalani suuchimchimdi. indulo athi takkuva pariharam iravai vela roopaayalu manipur rashtram pondupariste, athi ekkuva mottam gova prabhutvamlo padi lakshala roopaayalanu parihaaramgaa ponduparachindi. kendra prabhutvam prakatinchina moodu lakshala roopaayalu kanna takkuvagaa rashtra prabhutvaalu prakatincharaadani supreem kortu perkondi.  gova prabhutvam amalu chestunna baadhita parihaaraala skeem vidhi vidhaanaalanu itara rashtralu kuudaa pariseelinchi saadhyaasaadhyaala meraku amalu cheyalani telipindi. ee kesunu pariseelinche samayaniki andhrapradesh aa skeemnu prakatinchina rashtrala jaabitaalo lekapovatam gamanarham.bhaarata nyaayasthaanaalu eppatikappudu ilanti kesulanu paryavekshistunna kaaranamgaa rashtra prabhutvaalu marinta samarthamgaa baadhita parihara pathakaanni amalucheyataaniki kendra prabhutvam 2015 janavarilo roo. 200 kotlatho jaateeya baadhita parihara nidhini erpaatu chesindi.  deeni maargadarsakaala prakaaram vaarshikaadaayam nalugunnara lakshala kanna takkuva unnavare deeniki arhulu. nera sanghatana e rashtramlo jarigithe aa rashtra prabhutvame deenini amalu cheyali. ayithe accident kesulo baaditula nivasa rashtram nunde pariharam pondela chatta savarana cheyalsina avasaram undi. vichitram emante andhrapradesh prabhutvam baadhita parihara pathakaanni desamloni anni rashtralakanna aalasyamgaa prakatinchi kaagitaalapai maargadarsaka suutraalanu roopondinchindi. idhi gadichi rendellu aina ivaaltikee kaaryaroopamloki vachina daakhalaalu levu. sadaru pathakamlooni section 1 (3)loo perkonna vidhamgaa gejit loo mudrana ayyevaraku ee pathakam amaluloki raadani perkonnaru. kendra chattaanni rashtramlo pravesha pettadaaniki edella samayam teesukunna andhrapadesh prabhutvam, skeem amaluku aneka aankshalu pettadam shochaneeyam kaadu! telamgaana prabhutvam saitam 2015 epril maasamlo ee pathakaanni pravesha pettindi.bhaarata raajyaamga nirmaata dactor bi.ar. ambedker raajyaamgaanni jaatiki ankitam chese sandarbhamlo mottam raajyaangamlo e chapter pradhaanamainadani paatrikeyulu adigina prasnaku ‘pourulaku parihaaraalu andinchaleni rajyam shreyo rajyam kaajaaladani, kabatti kula, matha, praanta, linga, bhasha vivaksha lekunda desha pourulandarikii parihaaraalu andinche ‘raajyaamga parihaaraala chapter’ raajyaamgaaniki hrudayam lantidani, anduke tanaku ishtamainada’ni samadhanam icharu. cony mana telugu rashtralalo maatram dactor bi.ar. ambedker sphuurtiki thootlu podichela baadhita parihara chattala amalu nattanadakana saagutondi. vaaramlo naalugu rojulu nyaaya vignaana sadassulu nirvahinche jilla nyaaya sevadhikara samsthalu saitam kshetrasthaayilo ee chattamlo gala parihaaraalu, vaatini ponde vidhaanaalanu gurinchina samaachaaraanni prajalaku cheraveyatamlo aasinchina sthaayilo prayatnaalu cheyatam ledu. mari mana paalakulu eppudu deenipai drushti pedataro chudali!vaddi jitendramohan lohiyanyayavadi parishat, karyavarga sabhyudu