     ఒకరోజు భోజనం చేస్తూండగా అతడికో అనుమానం వచ్చింది. అంతకుముందు అతడికోసం అయిదారు గరిటెల అన్నం వుండేది. ఇప్పుడు మరో గుప్పెడు పక్కన వుంటోంది. అయినా అదికాదు అతడి కొచ్చిన అనుమానం.
 
 ప్రతిరోజూ అంతే ఎలా మిగిలి వుంటుందా అని!
 
 ఒకరోజు ఒకరు ఎక్కువ తినవచ్చు ఒకరు తక్కువ తినవచ్చు ప్రతిరోజూ తనకోసం 'అంతే' అన్నం ఎలా మిగిలి వుంటుంది?
 
 అదే అడిగాడు.
 
 ఆమె నవ్వింది.
 
 "ముందు నీ కోసం కాస్త తీసి వుంచి, మిగతాది నేను తింటున్నాను బాబూ" అంది. అతడి అనుమానం తీరలేదు. "ఒకరోజు కూరలు బావుండి అంతా కాస్త కాస్త ఎక్కువ తింటే....." అన్నాడు అమాయకంగా.
 
 ఆమెనుంచి జవాబు రాకపోయేసరికి తలెత్తి చూసేడు. ఆమె మొహంలో నవ్వులేదు. జవాబు అర్ధమైంది. అతడి కంటిని సన్నటి నీటి పొర కమ్మేసింది. చేతిలో ముద్ద అలానే వుంచుకుని "ఎప్పటికైనా నీ ఋణం తీర్చుకుంటాను పిన్నీ. నువ్వు దయతో విసిరిన ఈ మెతుకులకు బదులుగా నేను పెద్దవాన్నయ్యాక బంగారు అతుకులు అద్దలేనేమోగానీ నిశ్చయంగా నువ్వు కాలు కదపకుండా అన్నీ అమరుస్తాను." అనుకున్నాడు.
 
 కానీ అలా జరగలేదు.
 
 ఆ రాత్రే ఆమె వెళ్ళిపోయింది.
 
 వెళ్ళిపోవటం ఒక్క సోమయాజికే తెలుసు.
 
 ఆ రాత్రి ఎందుకో అతడికి అకస్మాత్తుగా మెలకువ వచ్చింది. బైట అలికిడి వినిపించింది. తలుపు తీసి వుంది. అతడు అనుమానంగా బైటకి వెళ్ళాడు.
 
 చిన్న చేతి సంచితో - తలనిండా ముసుగు కప్పుకొని ఆమె బైటకి వెళ్తూంది. వీధిలో రాఘవరావు నిలబడి వున్నాడు. అతడు రెన్నెల్ల క్రితం వరకూ అదే సందులో వుండేవాడు. నెమ్మదస్తుడు తాలూకా కచేరిలో పని చేస్తున్నాడు. రెన్నెల్ల క్రితం అక్కడినుంచి బదిలీ అయింది.
 
 గుమ్మానికి ఆనుకుని నిలబడ్డాడు సోమయాజి. అతడేమీ మాట్లాడలేదు. కదల్లేదు. అతడి కిదంతా ఏదో కలలాగా వుంది. కనులని నమ్మలేక పోతున్నాడు. అన్నపూర్ణమ్మలాటి పిన్ని 'లేచిపోవటం.....'
 
 వెనుక చప్పుడు వినిపించి ఆమె తల తిప్పి చూసింది. వెనుకనున్న సోమయాజిని చూసి ఆమె బెదర్లేదు. భయంతో వణకలేదు. చేతిసంచి పక్కన రాఘవరావుకి అందించి వెనుతిరిగింది. ఆమె బాధ్యత అప్పుడే తనది అయిపోయినట్టూ అతడు దాన్ని పట్టుకుని నిలబడ్డాడు. ఆమె నెమ్మదిగా సోమయాజి దగ్గరకు వచ్చింది. మౌనం సేనాధిపతిగా నిశ్శబ్దం రాజ్యమేలింది. దాన్ని చేదిస్తూ ఆమె అన్నది. "వెళ్తున్నాను బాబూ" అని.
 
 అతడు సమాధానం చెప్పలేదు. అతడికేదో కసిగా, ఎవరిమీదో ఉక్రోషంగా వుంది.
 
 "నామీద నీకు చాలా కోపంగా వుందికదూ. అసహ్యంగా కూడా వుండి వుండవచ్చు. అవునా!"
 
 దానికి కూడా అతను మాట్లాడలేదు. ఆమె దగ్గిరగా వచ్చి అతడి చుబుకం పట్టుకుని మొహం పైకెత్తి, "నా వైపునుంచి ఆలోచించు నాయనా" అంది.
 
 "సమాజమూ, కట్టుబాట్లూ లాంటి పెద్దమాటలు వాడను. నాకున్న ఆలోచనా పరిధిలో నేను ఆలోచించిన దేమిటంటే - ఎంతకాలం ఇలా వంటలు చేసుకుంటూ బ్రతకను? ఎంతకాలం పనిమనిషిగా పనిచెయ్యను? చిన్న సందు కనపడితేనే పంజరం నుంచి చిలుక ఎగిరిపోవటానికి ప్రయత్నిస్తుందే! అంతకన్నా నా స్థితి ఏ విధంగా గొప్పది? అతడు మంచివాడు. నన్ను మోసం చెయ్యడు. చేసేడే అనుకో, ణ అజీవిఒతం కుక్కలు చింపిన విస్తరి అవుతుంది. కానీ నా వంట్లో జవసత్వాలు పోయిన రోజు ఇక్కడా అదే అవుతుంది! ఇంతకన్నా అదే మంచిదికదా."
 
 పర్వతపు అడుగున మంచు కరిగితే పైన శిఖరం కదిలినట్టూ అతడి మనసు కదుల్తూంది. ఆ అట్టడుగు పొరల్లోంచి తాతయ్య స్మృతి బైటపడింది. ఒక సంక్రాంతి రోజు, తన మాస్టారుకి దేవుడన్నా పండగలన్నా నమ్మకం లేదని తను అన్నప్పుడు ఆయన అన్న మాటలు గుర్తొచ్చినయ్! '....మనిషి తనమీద తాను నమ్మకం పెంచుకుని దేవుణ్ణి కాదంటే తప్పు లేదు బాబూ, కానీ హేతువు లేకుండా పిడివాదంతో వాదించే మనిషి మాత్రం మూర్ఖుడు.'
 
 ఒక్కసారి అతడి ఆలోచన ఆ తర్కంలోకి వెళ్ళేసరికి, ఆమె తనకి అన్నం పెట్టిన పిన్నిలాగానే కనబడింది. 'లేచిపోవటం' అన్న పదానికి ప్రత్యామ్నాయంగా 'మరో గూడు కట్టుకోవటం' అన్న పదం వచ్చింది.
 
 తేటపడిన మొహంతో "వెళ్ళిరా పిన్నీ" అన్నాడు నిర్మలంగా.
 
 ఆమె విస్మయంగా అతడి మొహంలోకి చూసింది.
 
 "నా.....నాకూ పే....పెద్ద పెద్ద మాటలురావు పిన్నీ. నాకు తెలిసిన ప్రపంచమల్లా తాతయ్య ఒక్కడే. ఇప్పుడే తా.....తా...తాతయ్య వుంటే ఏమి చేసేవాడు. అదే, అలాగే ఆలోచిస్తాను నేనెప్పుడూ! వేదవేదాంగాలూ చదివిన పండితుడాయన. షడ్విధ వేదాంతవాది! మతాల్ని పుక్కిట పట్టిన వాడు. ఆయన ఏమిచేసి వుండేవాడు? ఈ ఇం.....ఇంటిలోనే పెళ్లిచేసి వుండేవాడు. అంతేకానీ సాంప్రదాయమూ, నుదుటి గీతా అని గోలచేసి వుండేవాడు కాదు. ఆయన దగ్గర్నుంచి అంతా నేర్చుకోలేదు పిన్నీ నేను! 'అ ఆ' లు మాత్రం నేర్పి, ఏదో పనున్నట్టూ వెళ్ళిపోయాడాయన. నేను నేర్చుకున్న కొద్దిలో నాకు అర్ధమైనదేమిటంటే విద్యకంటే జ్ఞానం గొప్పది. సాంప్రదాయం మంచిదే కానీ హేతువుకన్నా గొప్పది కాదు..... వెళ్ళిరా పిన్నీ....."
 
 ఆమె కదిలిపోయింది. పెద్దవాడయి వుంటే కాళ్ళకి నమస్కరించేదే, కన్నీళ్ళతో, తేలిక మనసుతో ఆమె వెనుదిరిగింది.
 
 అతడలాగే నిలబడి వున్నాడు.
 
 వాళ్ళు చీకటిలో కలిసిపోయారు.
 
           * * * * 
 
 అతడన్న మాటలు నిజమే! లత పూర్తిగా అల్లుకోకముందే చెట్టు కొట్టేసినట్టు అతడికి పూర్తిగా వ్యక్తిత్వం రాకముందే తాతయ్య వెళ్ళిపోయాడు. కానీ వర్తమాన ప్రపంచంలో మిగతావారితో పోటీచేయటానికి ఆ 'అ ఆ' లు చాలు. ఇప్పటి వారందరూ కేవలం మిడిమిడి చదువుల్తో కృత్రిమంగా ప్రకాశిస్తున్నారు. అతడితో సరిరారు.
 
 కానీ ప్రస్తుతం అతడు మసిపట్టిన నిప్పులా వున్నాడు. రోజులు గడుస్తున్న కొద్దీ ఆ మసి మరింత ఎక్కువ అవుతూందేకాని తగ్గటంలేదు. అతడి వయసు అలాటిది. పదహారేళ్ళ వయసు స్త్రీకి చెడ్డదంటారు. కానీ పురుషుడికి అంతకన్నా చెడ్డది. ఆ వయసులోనే వ్యక్తిత్వం ఒక రూపు దాల్చుకోవటం ప్రారంభమవుతుంది. కాలిన ఇనుము ఏ పోతలో పోస్తే ఆ రూపు దాల్చినట్టు, వ్యక్తిత్వం ఒక ఆకారం పొందటానికి ఆతృతపడుతూ వుంటుంది. వ్యసనం పాములా పక్కనే పొంచివుంటుంది. మిగతావారి కన్నా తను తక్కువ అన్న న్యూనతాభావాన్ని కుర్రవాడు పోగొట్టుకోవడానికీ వ్యసనాన్ని ఆహ్వానిస్తాడు. అది అలవాటు రూపంలో నంగనాచిలా వచ్చి తర్వాత అసలు రూపం చూపిస్తుంది.
 
 దమయంతి వెళ్ళిపోయిన రాత్రి-మామూలుగానే తెల్లవారింది. చిన్నక్కకాస్త ఆలస్యంగా లేస్తుంది. లేచిన అయిదు నిమిషాలకి ఆమెకి ఏదో అనుమానం వచ్చింది. భర్తని లేపింది. ఇద్దరూ వెతికారు. అంతలో రెండు మూడు చీరెలు కూడా లేని సంగతి వెల్లడయింది. దాంతో అనుమానం దృఢమైంది.
 
 పెద్దక్కరాగాలు పెట్టింది. ముసలాయన కాలు కాలిన పిల్లిలా ఈ ఇంటిలోంచి ఆ ఇంటిలోకి, అట్నుంచి ఇటూ తిరిగాడు. రంగారావు అన్న గారు కత్తి పుచ్చుకుని చంపేస్తానని బయల్దేరాడు.
 
 వెతకటం మొదలు పెట్టారు. కానీ ఎక్కడని వెతుకుతారు? ఎవరికీ రాఘవరావు మీద అనుమానం రాలేదు. అతను రెన్నెల్ల క్రితమే వెళ్ళిపోయినవాడు. గంటలో ఈ వార్త వీధంతా పాకింది.
 
 ఆ తర్వాత దమయంతి కథ రకరకాల నోళ్ళలో రకరకాలుగా రంగుకు దిద్దుకుంది. మెరక వీధిలో చూశామని ఒకరంటే, కాదు ఇసుక వీధిలో చూశామని మరొకరన్నారు. సమాజపు కట్టుబాట్లని దాటిన స్త్రీ భవిష్యత్తు ఎలా వుండాలని తాము మనసులో కోరుకుంటున్నారో - అన్ని రకాలుగా ఆమె హీనస్థితిని వూహించి సంతృప్తిపడ్డారు.

 ఇంత జరుగుతున్నా సోమయాజి నోరు విప్పకుండా ఒక ప్రేక్షకుడిలా చూస్తూ వుండిపోయాడు. ఆమెకేమీ జరగదని అతడికి నమ్మకముంది. ఆమె అందించిన చేతి సంచిని రాఘవరావు ఎంత అపురూపంగా పట్టుకున్నాడో అతడు బాగా చూశాడు.
 
  * * * *
 
 దమయంతి వెళ్లిపోయిన ప్రభావం ఆ ఇంటిమీద చాలా కనపడింది. పని ఒత్తిడి అంతా చిన్నక్క మీద పడింది. అందులో సగం సోమయాజి మీదికి జారింది. ఒక రకంగా చెప్పాలంటే తనే మీద వేసుకున్నాడు. దాంతో చదవటానికి అసలు సమయముండేది కాదు. అప్పటి వరకూ అతడు ఇంకా పుస్తకాలు కొనలేదు. పెద్ద పరీక్షలు దగ్గిర పడుతున్నాయి.
 
 దమయంతి వెళ్ళిపోయిన తర్వాత వైదేహి కూడా వీళ్ళ గదిలోనే పడుకునేది. అంతకుముందు రాజా, సోమయాజి బైట వసారాకున్న గదిలో పడుకుంటే, వైదేహి, దమయంతి పక్కగదిలో పడుకునేవారు. ఆమె లేక పోయేసరికి వైదేహి తనకి భయమంటూ అన్న గది వసారాలో పక్క వేసుకుంది. సోమయాజి లోపలి గదిలో చదువుకుని, పడుకోవటానికి వసారాలోకి వచ్చేవాడు. వేసవికాలం అప్పుడే ప్రతాపం చూపిస్తూంది.
     okaroju bhojanam chestundagaa atadiko anumanam vachindi. antakumundu atadikosam ayidaru garitela annam vundedi. ippudu maro guppedu pakkana vuntondi. aina adikaadu atadi kochina anumanam.
 
 pratiroju anthe ela migili vuntundaa ani!
 
 okaroju okaru ekkuva tinavacchu okaru takkuva tinavacchu pratiroju tanakosam 'anthe' annam ela migili vuntundi?
 
 adhe adigaadu.
 
 aame navvindi.
 
 "mundu nee kosam kaasta teesi vunchi, migataadi nenu tintunnaanu baaboo" andi. atadi anumanam teeraledu. "okaroju kuuralu bavundi antaa kaasta kaasta ekkuva tinte....." annadu amaayakamgaa.
 
 aamenunchi jawabu rakapoyesariki taletti chusedu. aame mohamlo navvuledu. jawabu ardhamaindi. atadi kantini sannati neeti pora kammesindi. chetilo mudda alaane vunchukuni "eppatikaina nee runam teerchukuntaanu pinni. nuvvu dayatho visirina ee metukulaku badulugaa nenu peddavaannayyaaka bangaaru atukulu addalenemogani nischayamgaa nuvvu kaalu kadapakunda annee amarustaanu." anukunnadu.
 
 cony alaa jaragaledu.
 
 aa ratre aame vellipoyindi.
 
 vellipovatam okka somayajike telusu.
 
 aa raatri enduko atadiki akasmaattugaa melakuva vachindi. baita alikidi vinipinchindi. talupu teesi vundi. atadu anumaanamgaa baitaki vellaadu.
 
 chinna cheti sanchitho - talaninda musugu kappukoni aame baitaki veltuundi. veedhilo raghavarao nilabadi vunnadu. atadu rennella kritam varakuu adhe sandulo vundevaadu. nemmadastudu taluka kacherilo pani chestunnadu. rennella kritam akkadinunchi badili ayindi.
 
 gummaniki aanukuni nilabaddadu somayaji. atademi matladaledu. kadalledu. atadi kidanta edho kalalaagaa vundi. kanulani nammaleka potunnadu. annapoornammalati pinni 'lechipovatam.....'
 
 venuka chappudu vinipinchi aame tala tippi chusindi. venukanunna somayajini chusi aame bedarledu. bhayamto vanakaledu. chetisanchi pakkana raghavaraoki andinchi venutirigindi. aame baadhyata appude tanadi aipoinattu atadu daanni pattukuni nilabaddadu. aame nemmadigaa somayaji daggaraku vachindi. mounam senaadhipatigaa nissabdam rajyamelindi. daanni chedistu aame annadi. "veltunnaanu baaboo" ani.
 
 atadu samadhanam cheppaledu. atadikedo kasiga, evarimeedo ukroshamgaa vundi.
 
 "naameeda neeku chala kopanga vundikaduu. asahyamgaa kuudaa vundi vundavacchu. avuna!"
 
 daaniki kuudaa atanu matladaledu. aame daggiragaa vachi atadi chubukam pattukuni moham paiketti, "naa vaipununchi aalochinchu nayana" andi.
 
 "samaajamuu, kattubaatluu lanti peddamaatalu vaadanu. naakunna alochana paridhilo nenu aalochinchina demitante - entakaalam ilaa vantalu chesukuntu bratakanu? entakaalam panimanishigaa panicheyyanu? chinna sandu kanapadithene panjaram nunchi chiluka egiripovataaniki prayatnistunde! antakanna naa sthiti e vidhamgaa goppadi? atadu manchivaadu. nannu mosam cheyyadu. chesede anuko, nha ajiviotam kukkalu chimpina vistari avutundi. cony naa vantlo javasatvaalu poyina roju ikkada adhe avutundi! intakanna adhe manchidikada."
 
 parvatapu aduguna manchu karigithe paina sikharam kadilinattu atadi manasu kadultundi. aa attadugu porallonchi taatayya smruti baitapadindi. oka sankraanti roju, tana mastaruki devudanna pandagalanna nammakam ledani tanu annappudu aayana anna maatalu gurtochinay! '....manishi tanameeda taanu nammakam penchukuni devunni kaadante tappu ledu baaboo, cony hetuvu lekunda pidivaadamtoe vaadinche manishi maatram moorkhudu.'
 
 okkasari atadi aalochana aa tarkamloki vellesariki, aame tanaki annam pettina pinnilaagaane kanabadindi. 'lechipovatam' anna padaaniki pratyaamnaayamgaa 'maro goodu kattukovatam' anna padam vachindi.
 
 thetapadina mohamto "vellira pinni" annadu nirmalamgaa.
 
 aame vismayamgaa atadi mohamloki chusindi.
 
 "naa.....naakuu pee....pedda pedda matalurao pinni. naaku telisina prapanchamalla taatayya okkade. ippude taama.....taama...taatayya vunte emi chesevadu. adhe, alaage aalochistaanu neneppuduu! vedavedaamgaaluu chadivina panditudaayana. shadvidha vedaantavaadi! mataalni pukkita pattina vaadu. aayana emichesi vundevaadu? ee im.....intilone pellichesi vundevaadu. antekani saampradaayamuu, nuduti geetaa ani golachesi vundevaadu kaadu. aayana daggarnunchi antaa nerchukoledu pinni nenu! 'a aa' lu maatram nerpi, edho panunnattuu vellipoyaadaayana. nenu nerchukunna koddilo naaku ardhamainademitante vidyakante ghnaanam goppadi. saampradaayam manchide cony hetuvukanna goppadi kaadu..... vellira pinni....."
 
 aame kadilipoyindi. peddavaadayi vunte kaallaki namaskarinchede, kanneellatho, telika manasutho aame venudirigindi.
 
 atadalaage nilabadi vunnadu.
 
 vaallu cheekatilo kalisipoyaru.
 
           * * * * 
 
 atadanna maatalu nijame! latha puurtigaa allukokamunde chettu kottesinattu atadiki puurtigaa vyaktitvam rakamunde taatayya vellipoyaadu. cony vartamaana prapanchamlo migatavarito poticheyataniki aa 'a aa' lu chaalu. ippati vaarandaruu kevalam midimidi chaduvultho krutrimamgaa prakaasistunnaaru. atadito sariraru.
 
 cony prastutam atadu masipattina nippula vunnadu. rojulu gadustunna koddi aa masi marinta ekkuva avutuundeekaani taggatamledu. atadi vayasu alaatidi. padahaarella vayasu streeki cheddadantaaru. cony purushudiki antakanna cheddadi. aa vayasulone vyaktitvam oka roopu dalchukovatam praarambhamavutundi. kaalina inumu e pothalo poste aa roopu daalchinattu, vyaktitvam oka aakaaram pondataaniki aatrutapadutuu vuntundi. vyasanam pamula pakkane ponchivuntundi. migatavari kanna tanu takkuva anna nyoonataabhaavaanni kurravaadu pogottukovadaniki vyasanaanni aahvaanistaadu. adhi alavaatu roopamlo nanganachila vachi tarvaata asalu roopam choopistundi.
 
 damayanti vellipoyina raatri-maamuulugaane tellavaarindi. chinnakkakasta aalasyamgaa lestundi. lechina ayidu nimishaalaki aameki edho anumanam vachindi. bhartani lepindi. iddaruu vetikaaru. antalo rendu moodu cheerelu kuudaa laeni sangati velladayindi. daamto anumanam drudamaindi.
 
 peddakkaraagaalu pettindi. musalayana kaalu kaalina pillila ee intilonchi aa intiloki, atnunchi itoo tirigaadu. rangaarao anna gaaru katti puchukuni champestanani bayalderaadu.
 
 vetakatam modalu pettaaru. cony ekkadani vetukutaaru? evariki raghavarao meeda anumanam raledu. atanu rennella kritame vellipoyinavaadu. gantalo ee vaarta veedhantaa paakindi.
 
 aa tarvaata damayanti katha rakarakaala nollalo rakarakaalugaa ranguku diddukundi. meraka veedhilo chusamani okarante, kaadu isuka veedhilo chusamani marokarannaru. samajapu kattubaatlani daatina stree bhavishyattu ela vundaalani taamu manasulo korukuntunnaro - anni rakaluga aame heenasthitini vuuhimchi santruptipaddaaru.

 inta jarugutunna somayaji noru vippakunda oka prekshakudila chustuu vundipoyaadu. aamekemi jaragadani atadiki nammakamundi. aame andinchina cheti sanchini raghavarao entha apuruupamgaa pattukunnado atadu baga chushadu.
 
  * * * *
 
 damayanti vellipoyina prabhaavam aa intimeeda chala kanapadindi. pani ottidi antaa chinnakka meeda padindi. andulo sagam somayaji meediki jaarindi. oka rakamgaa cheppalante tane meeda vesukunnadu. daamto chadavataniki asalu samayamundedi kaadu. appati varakuu atadu inka pustakaalu konaledu. pedda pareekshalu daggira padutunnaayi.
 
 damayanti vellipoyina tarvaata vaidehi kuudaa veella gadilone padukunedi. antakumundu raja, somayaji baita vasaaraakunna gadilo padukunte, vaidehi, damayanti pakkagadilo padukunevaaru. aame leka poyesariki vaidehi tanaki bhayamantu anna gadi vasaaraalo pakka vesukundi. somayaji lopali gadilo chaduvukuni, padukovataniki vasaaraaloki vachevaadu. vesavikaalam appude prataapam chuupistuundi.