దక్షిణా పథాన్ని ఏకచ్ఛత్రాధిపత్యంగా రెండు దశాబ్దాలు పాలించిన కృష్ణదేవరాయలు తన ఏకైక ఆంధ్ర ప్రబంధం ‘ఆముక్తమాల్యద’లో నాటి రైతు జీవితానికి అద్దం పట్టాడు. తడియారని రుధిర కరవాలంతో రణరంగంలో విజయహాసం చేస్తూ, మరోప్రక్క ప్రజారంజకంగా రాజ్య పాలన చేసేవాడు. విశ్రాంతి వేళల్లో నాటి సాహితీ వేత్తలు, కవులు, కళాకారులతో సరస సల్లాపాలాడుతూ ఈ విష్ణుచిత్తీయాన్ని రాశాడు. ఇతర ప్రబంధాలతో ఆముక్తమాల్యదకుగల వైలక్షణ్యాలలో అత్యంత మనోజ్ఞమైన ఈ రైతు చిత్రణ కూడా ఒకటని చెప్పవచ్చు.రైతు శ్రమజీవనం వర్షర్తువులో ప్రారంభమై శరదృతువులో పండుతుంది. ఈ కావ్యంలో రాయలు అధికంగా ఆ రెండు ఋతువులలోని రైతుజీవితాన్నే చిత్రీకరించాడు. ‘‘కాలుని నందిదున్ననయి గంటలు దున్నక మంటి, నా మహా/కాలుని నందిదున్ననయి కర్దమ మగ్నత లేకమంటి నా/ హాలికు లెన్నడుందెగని యౌరుల చేలును జౌకుమళ్ళు నుం/గా లలి నేరుసాగి రిలగల్గు పసింగొని పేద మున్నుగన్’’. యముడి వాహనం- నేను దున్నపోతుగా పుట్టడం వల్ల మెరక పొలంలోని అవురు దుబ్బులు దున్నవలసిన బాధ నాకు తప్పింది అని సంతోషించిందట. శివుని నంది తాను ఎద్దుగా పుట్టడం వల్ల బురదలో దిగబడవలసిన బాధ తప్పిందని ఆనందిస్తున్నదట. అధికంగా వర్షాలు పడడంవల్ల రైతులు పశువులన్నిటినీ దున్నడానికి తోలుకుపోయారట. ఆ సమయంలో దేవతల వాహనాలయిన దున్నపోతు, ఎద్దు కూడా తమనెక్కడ తీసుకు పొతారోనని భయపడ్డాయట. ఎద్దుల చేత మెరకలు, దున్నల చేత పల్లపుపొలాలూ దున్నిస్తారనేది సేద్యగాళ్లకు తెలిసిన నిజం. ఈ నిజాన్ని రాయలు ఎంత గ్రహించాడోగాని ఈ పద్యంలో చమత్కారంగా వినియోగించాడు.ఆ వెంటనే ‘‘వరజుబడి రొంపి ద్రొక్కం/జరణంబుల జుట్టి పసిడిచాయ కడుపులం/బొరి నీరుకట్టె లమరెను/బిరుదులు హాలికులు దున్నబెట్టిరొ యనగన్’’ అనిరాశాడు. రైతులు బురదను దున్నుతున్నప్పుడు వారి కాళ్ళకు నీరుకట్టెలు (మంటి బుక్కడాలు) అనే పాములు చుట్టుకున్నాయట. వాటి కడుపులు బంగారు రంగుతో ఉండడం వలన హాలికులకు బంగారు గండ పెండేరాల వలె అమరాయట. ఆ రైతులు దున్నడంలో మిక్కిలి నేర్పరులని, ఆ రోజుల్లో రైతులు కాళ్ళకు బంగారు కడియాలు తగిలించుకోగలిగినంత ధనవంతులని కవి భావన. ఆ పాములు కర్షకుల కాళ్ళకు చుట్టుకోవడం, వారు వాటిని విదిలించుకోవడం నేడూ పొలాల్లో చూస్తుంటాం.‘‘గురుగుంజెంచలి దుమ్మి లేదగిరిసాకుం దింత్రిణీ పల్లవో/త్కరముంగూడ బొరంటి నూని యలతో, గట్టావి కుట్టారు గో/గిరము ల్మెక్కి, తమిం బసుల్పొలమువో గ్రేపుల్మెయిన్నాక, మే/కెరువుం గుంపటి మంచమెక్కిరి ప్రభుత్వైకాప్తి రెడ్లజ్జడిన్’’ --అప్పటికి రైతులు ఊడ్పులు పూర్తిచేశారు. వర్షాలు అధికంగా పడుతున్నాయి. పొలంలో పెద్దగా పని లేదు. అలాంటి వర్ష కాలపు పగటివేళలను రెడ్లు (రైతులు) ఎలా గడుపుతున్నారో ఈ పద్యంలో కళ్ళకు కట్టిం చాడు. వ్యవసాయదారులు గురుగు ఆకు, చెంచలి ఆకు, తుమ్మి ఆకు, లేత తంటెపు ఆకులకు చింత చిగురు చేర్చి, అధికముగా నూనె పోసి వండిన కూరను ఆరుగ అన్నములో కలుపుకొని తిన్నారట. మేక పెంటికలతో మండుతున్న కుంపటి మంచం క్రింద పెట్టుకొని, వెచ్చగా పడుకున్నారట. పశువులు మేతకు పొలాలకు పోగా, వారి శరీరాలను దూడలు నాకుతున్నాయట. అలాంటి ఆనందాన్ని వారు ఎలా అనుభవిస్తున్నారో స్వభావోక్తిలో చెప్పాడు. ఈ పద్యంలో రైతులు దూడలను తమ సంతానంలా భావించడం, పశువులతో పాటు మేకలను అధికంగా కలిగి ఉండడం, ఇష్టంగా సరి పడినంత తిని ఆనందించడం తెలుస్తోంది. రాజనపు అన్నం మాని ఆరుగ అన్నం మెక్కారు అని రైతుల పిసినారితనాన్ని ఎగతాళి చేశాడని పండితుల అభిప్రాయం. ఈ కావ్యంలో రాయలు రాజనపు వరిని ఋతు వర్ణనలోను, రాజనీతిలోను, చివరికి గోదాదేవి యౌవనవర్ణనలోనూ ఉటంకించాడు. బ్రాహ్మ ణులు, రాజులు వంటి నాటి ఉన్నతవర్గాలవారు రాజనపు అన్నాన్ని, రైతులు ఆరుగ అన్నాన్ని తిన్నారని రాయలు అక్కడక్కడ రాశాడు. చివరిఆశ్వాసంలో కూడా ‘‘అల్ప విద్యా లబ్ధి విడువ, ముడువ వేసారని వీసంబుగల రెడ్డియుంబోలె’’ అంటూ రెడ్లు పేదలని హేళనచేశాడు. రాయలు ఈ కావ్యంలో రెడ్లు, కాపులు అనే పదాలను సమానార్థకంగా వాడాడు.ఇక శరదృతువు-- ‘‘గూండ్లకై శాలి మంజరుల్గొనుచు’’ అనే పద్యంలో చిలకలు నోట వరి ఎన్నులను కరచుకొని మందలుగా ఆకాశంలో ఎగిరిపోతున్నాయట. అప్పుడు అవి కాపులు త్వరలో కోత కోస్తారని భయపడి పసరుటాకుతో కూడిన వరి పొలాలు ఆకాశమార్గాన పోతున్నట్టు ఉన్నవట. చిలక మందలు ఎన్నులుకోసుకుపోవడం వరిపొలము వలసపోతున్నట్లు కవి ఉపమించాడు.‘‘క్రేపుదలచి పసి మేయుచు జేసిన పాల్గలయ’’, అనే పద్యంలో వర్షాలు బాగా పడడంవల్ల అంతటా పచ్చిక బలిసింది. నదిఒడ్డున మేస్తున్న ఆవులు దూడలు గుర్తుకు రాగానే పాలను చేపా యట. చేపు అధికమై పాలను ఏటి నీటిలో విడిచి పెట్టాయట. పాలతో కలసిన నీటిని తాగడం చేత ఆ పాలను తాగిన బాటసారులు జబ్బు పడతారని భావించిన బ్రహ్మదేవుడు నీటినుండి పాలను వేరుచేయడానికి తన వాహనా లయిన హంసలను పంపించాడన్నట్లు ఆ నదిలో హంసలు ఉన్నాయని రాయలు ఉత్ర్పేక్షించాడు.వర్ష ఋతువులో కాపు స్త్రీలు పొలం గట్ల మీదనున్న గుడిసెల(పొలం ఇల్లు) లోనున్న భర్తలకు అంబలి తీసుకు వెళతారట. సజ్జ కంకులను పిసుకుతున్న భర్తలు అంబలి తాగిన చేతులతో వారి స్తనాలను పిసుకుతున్నారట. ఇక్కడ శృంగారాన్ని సహజోక్తిలో కవి పచ్చిగా రాశాడు. ఈ శరదృతువులో వరిపొట్టలను కాలి పిక్కలతో పోల్చాడు.‘‘నైపుణి జందనాద్రి గహన ద్రుమ సౌరభవీచి...’’ అనే పద్యంలో వసంత ఋతువులో సువాసన గల పూమొగ్గలు అంతటా ఆహ్లాద పరుస్తున్నాయి. చందన పర్వతం నుండి తామ్రపర్ణీ నది పుట్టింది. దక్షిణ వాయువూ పుట్టింది. దక్షిణ వాయువు తామ్రపర్ణీ నదిలోని ముత్యాలను చందన వాసనల ప్రవాహంలో నానబెట్టి అంతటా వెదజల్లిందట. కనుకనే మొగ్గలకు సువాసన వచ్చిందట. ఈ పద్యంలో వెదను చెప్పాడు. వెద రెండు రకాలు. చల్లు వెద. గొర్తి వెద. రైతులు భూమిని దున్ని విత్తనాలను చేతితో పొలంలో చల్లుతారు. ఇది చల్లు వెద. వెదజల్లడం. అలా కాకుండా గొర్తి అనే సాధనంతో విత్తనాలను భూమిలో పడేటట్టు వేస్తారు. చాళ్లలో లెక్క మీద పడి, మొలకెత్తుతాయి. అది గొర్తివెద. ఈ రోజుల్లో విత్తనశుద్ధికి అనేక ద్రావణాలలో నానబెట్టడం చూస్తున్నాం. పూర్వం కూడా అవసరం మేరకు ద్రావణాల్లో నానబెట్టడం ఉందని దీనిని బట్టి తెలుస్తోంది.మాలదాసరి కథలో ‘‘బండికండ్లు’’ అనే మాట వాడాడు. దీనికి బండి చక్రాలు అని అర్థం. మాలదాసరి ప్రతిజ్ఞలు బండిచక్రాల వలె నిలకడలేనివని బ్రహ్మరాక్షసుడు ఉపమిస్తాడు. కవి రాజనీతిని చెబ్తూ ‘‘ప్రజనవసి చన్న బిలువకప్పసుల గొలుచు...’’ అనే పద్యంలో నష్టపోయిన రైతులు వ్యవసాయాన్ని మాని గ్రామాలు వదలిపోతారు. అలాంటి రైతులను రప్పించి సాయపడి సేద్యానికి తగిన సులువులు చెప్పి వారు కోలుకొనేటట్లు చేయాలన్నాడు. ఈ కావ్యం చదివితే ఐదు శతాబ్దాల క్రిందటి తెలుగు నేలనున్న రైతులకు, నేటి రైతుల జీవనానికి పెద్ద వ్యత్యాసం లేదని తెలుస్తోంది. రాయలకు ముందుగానీ తరువాతగానీ ప్రాచీన ఆంధ్ర సాహిత్యంలో రైతు జీవిత చిత్రణ ఇంతగా లేదు.కృష్ణదేవరాయలు తన బాల్యంలోను, యౌవనంలోనూ రాజ్యభారం పైబడకముందు కాపు (రెడ్లు) బిడ్డలతో స్నేహం చేస్తూ, వారితో తిరిగి, వారి ఇళ్లను, పంటపొలాలను గమనించి ఉంటాడని భావించవచ్చు. లేదా రాజుగా పాలన చేస్తున్నప్పుడు మారువేషంలో రాజ్యంలో సంచరిస్తూ కర్షకుల జీవితాలను పరిశీలనచేసి ఉండవచ్చు. ఏది ఏమైనా ఒక మతసంబంధి ప్రబంధంలో ఇంత సహజంగా రైతు జీవితానికి అద్దంపట్టడం అరుదైన విషయం. ఈ వర్ణనలు రాయల సృజనాత్మతకు నిలువుటద్దాలని చెప్పవచ్చు.
dakshina pathaanni ekachchatraadhipatyamgaa rendu dasaabdaalu paalinchina krishnadevaraayalu tana ekaika aandhra prabandham ‘aamuktamaalyada’loo naati raitu jeevitaaniki addam pattaadu. tadiyaarani rudhira karavaalamtho ranarangamlo vijayahasam chestu, maroprakka prajaaranjakamgaa rajya paalana chesevadu. vishraanti velallo naati saahitii vettalu, kavulu, kalaakaarulatoe sarasa sallaapaalaadutuu ee vishnuchittiiyaanni raasaadu. itara prabandhaalatho aamuktamaalyadakugala vailakshanhyaalalo atyanta manognamaina ee raitu chitrana kuudaa okatani cheppavachhu.raitu shramajeevanam varshartuvulo praarambhamai saradrutuvulo pandutundi. ee kaavyamlo rayalu adhikamgaa aa rendu rutuvulalooni raitujeevitaanne chitrikarinchaadu. ‘‘kaaluni nandidunnanayi gantalu dunnaka manti, naa mahaa/kaaluni nandidunnanayi kardama magnata lekamanti naa/ haaliku lennadundegani yourula chelunu jaukumallu num/gaa lali nerusaagi rilagalgu pasingoni pedha munnugan’’. yamudi vaahanam- nenu dunnapothugaa puttadam valla meraka polamlooni avuru dubbulu dunnavalasina baadha naaku tappindi ani santoshinchindata. shivuni nandi taanu eddugaa puttadam valla buradalo digabadavalasina baadha tappindani aanandistunnadata. adhikamgaa varshaalu padadamvalla raitulu pasuvulannitinii dunnadaaniki tholukupoyarata. aa samayamlo devatala vaahanaalayina dunnapothu, eddu kuudaa tamanekkada teesuku potaronani bhayapaddayata. eddula chetha merakalu, dunnala chetha pallapupolaaluu dunnistaranedi sedyagaallaku telisina nijam. ee nijaanni rayalu entha grahinchaadogaani ee padyamlo chamatkaaramgaa viniyoginchaadu.aa ventane ‘‘varajubadi rompi drokkam/jaranambula jutti pasidichaaya kadupulam/bori neerukatte lamarenu/birudulu haalikulu dunnabettiro yanagan’’ anirasadu. raitulu buradanu dunnutunnappudu vaari kaallaku neerukattelu (manti bukkadaalu) ane paamulu chuttukunnayata. vaati kadupulu bangaaru rangutho undadam valana haalikulaku bangaaru ganda penderaala vale amarayata. aa raitulu dunnadamlo mikkili nerparulani, aa rojullo raitulu kaallaku bangaaru kadiyalu tagilinchukogaliginamta dhanavantulani kavi bhavana. aa paamulu karshakula kaallaku chuttukovadam, vaaru vaatini vidilinchukovadam nedoo polaallo chustuntam.‘‘gurugunjenchali dummi ledagirisakum dintrinii pallavo/tkaramunguda boranti nooni yalatho, gattavi kuttaru goo/giramu lmekki, tamim basulpolamuvo grepulmeyinnaka, mee/keruvum gumpati manchamekkiri prabhutvaikaapti redlajjadin’’ --appatiki raitulu oodpulu puurtichaesaaru. varshaalu adhikamgaa padutunnaayi. polamlo peddagaa pani ledu. alanti varsha kaalapu pagativelalanu redlu (raitulu) ela gaduputunnaro ee padyamlo kallaku kattim chaadu. vyavasaayadaarulu gurugu aaku, chenchali aaku, tummi aaku, letha tantepu aakulaku chinta chiguru cherchi, adhikamugaa noone posi vandina kuuranu aaruga annamulo kalupukoni tinnarata. meka pentikalatho mandutunna kumpati mancham krinda pettukoni, vecchagaa padukunnarata. pasuvulu metaku polaalaku poga, vaari sareeraalanu doodalu naakutunnaayata. alanti aanandaanni vaaru ela anubhavistunnaro swabhaavoktilo cheppaadu. ee padyamlo raitulu doodalanu tama santanamla bhavinchadam, pasuvulatoe paatu mekalanu adhikamgaa kaligi undadam, ishtamgaa sari padinanta tini aanandinchadam telustondi. rajanapu annam maani aaruga annam mccaru ani raitula pisinaaritanaanni egataali chesadani panditula abhiprayam. ee kaavyamlo rayalu rajanapu varini ruthu varnanaloonu, raajaneetiloonu, chivariki godadevi youvanavarnanaloonuu utankinchaadu. brahma nulu, rajulu vanti naati unnatavargaalavaaru rajanapu annaanni, raitulu aaruga annaanni tinnarani rayalu akkadakkada raasaadu. chivariaaswaasamlo kuudaa ‘‘alpa vidya labdhi viduva, muduva vesaarani veesambugala reddiumbole’’ antuu redlu pedalani helanachesadu. rayalu ee kaavyamlo redlu, kaapulu ane padaalanu samaanaarthakamgaa vaadaadu.ika saradrutuvu-- ‘‘goondlakai saali manjarulgonuchu’’ ane padyamlo chilakalu nota vari ennulanu karachukoni mandalugaa aakaasamlo egiripotunnayata. appudu avi kaapulu twaralo kotha kostarani bhayapadi pasarutaakuto kuudina vari polaalu aakaasamaargaana pothunnattu unnavata. chilaka mandalu ennulukosukupovadam varipolamu valasapotunnatlu kavi upaminchaadu.‘‘krepudalachi pasi meyuchu jesina palgalaya’’, ane padyamlo varshaalu baga padadamvalla antataa pachika balisindi. nadiodduna mestunna aavulu doodalu gurtuku ragane paalanu chepa yata. chepu adhikamai paalanu eta neetilo vidichi pettayata. paalatho kalasina neetini taagadam chetha aa paalanu taagina baatasaarulu jabbu padataarani bhaavinchina brahmadevudu neetinundi paalanu verucheyadaaniki tana vahana layina hamsalanu pampinchaadannatlu aa nadilo hamsalu unnaayani rayalu utrpekshinchaadu.varsha ruthuvulo kaapu streelu polam gatla meedanunna gudisela(polam illu) lonunna bhartalaku ambali teesuku velataarata. sajja kankulanu pisukutunna bhartalu ambali taagina chetulatho vaari stanaalanu pisukutunnarata. ikkada shrungaaraanni sahajoktilo kavi pacchigaa raasaadu. ee saradrutuvulo varipottalanu kaali pikkalatho polchaadu.‘‘naipuni jandanadri gahana druma sourabhaveechi...’’ ane padyamlo vasanta ruthuvulo suvasana gala poomoggalu antataa aahlaada parustunnaayi. chandana parvatam nundi tamraparni nadi puttindi. dakshina vaayuvuu puttindi. dakshina vaayuvu tamraparni nadilooni mutyaalanu chandana vaasanala pravaahamlo nanabetti antataa vedajallindata. kanukane moggalaku suvasana vachindata. ee padyamlo vedanu cheppaadu. veda rendu rakalu. challu veda. gorti veda. raitulu bhoomini dunni vittanaalanu chetito polamlo challutaaru. idhi challu veda. vedajalladam. alaa kakunda gorti ane saadhanamtho vittanaalanu bhoomilo padetattu vestaaru. chaallalo lekka meeda padi, molakettutaayi. adhi gortiveda. ee rojullo vittanasuddhiki aneka draavanaalalo nanabettadam chustunnam. puurvam kuudaa avasaram meraku draavanaallo nanabettadam undani deenini batti telustondi.maladasari kathalo ‘‘bandikandlu’’ ane maata vaadaadu. deeniki bandi chakralu ani artham. maladasari pratignalu bandichakraala vale nilakadalenivani brahmaraakshasudu upamistaadu. kavi raajaneetini chebtu ‘‘prajanavasi channa biluvakappasula goluchu...’’ ane padyamlo nashtapoyina raitulu vyavasaayaanni maani graamaalu vadalipotaru. alanti raitulanu rappinchi sayapadi sedyaaniki tagina suluvulu cheppi vaaru kolukonetatlu cheyalannadu. ee kaavyam chadivite aidu sataabdaala krindati telugu nelanunna raitulaku, neti raitula jeevanaaniki pedda vyatyaasam ledani telustondi. rayalaku mundugaanii taruvaatagaanii praacheena aandhra saahityamlo raitu jeevita chitrana intagaa ledu.krishnadevaraayalu tana baalyamloonu, youvanamloonuu rajyabharam paibadakamundu kaapu (redlu) biddalatho sneham chestu, vaaritho tirigi, vaari illanu, pantapolaalanu gamaninchi untaadani bhaavinchavachchu. leda rajuga paalana chestunnappudu maaruveshamlo raajyamlo sancharistuu karshakula jeevitaalanu pariseelanachesi undavacchu. edhi emaina oka matasambandhi prabandhamlo inta sahajamgaa raitu jeevitaaniki addampattadam arudaina vishayam. ee varnanalu rayala srujanaatmataku niluvutaddaalani cheppavachhu.