 మొదట తన్ను గజనీ మొహమ్మదు తన రాజసభా కవిరత్నాలలో ఒకణ్ణిగా తీసుకున్నప్పుడు పిరదౌసీ ఆ సుల్తాన్ పై ఆత్యద్భుతమైన పద్యాలల్లాడు. నేడు కోపంలో ఆ భాగం అంతా షానామా నుంచి తీసివేశాడు. పైగా గజనీని హేళనచేస్తూ భయంకర హాస్యకావ్యం ఒకటి రచించాడు. పదేళ్ళు నిలువనీడలేక తిరిగి చివరకు లూబరిస్తాను సుల్తాను సభాకవిగా అతడు చేరాడు. ' యూసుఫ్ జులైఖా' అనే కావ్యం రచించి ఆ సుల్తానుకు అంకితం చేశాడు. తన ప్రాణం టస్ నగరంచేరి అక్కడ దుఃఖంతో ప్రాణాలు విడిచాడు. 

 అక్కడ గజనీమొహమ్మదు పారిపోయినప్పటినుంచీ కించపడి తన మంత్రిన్నీ, పిరదౌసీ ప్రాణస్నేహితుడూ అయిన ఆల్ మియమాందీ సలహా పాటించి తనకడనుండి పారిపోయిన ఇరవై ఏళ్ళకు అరవై వేల బంగారు దీనారాలు ఒంటెలపై ఎక్కించి ససైన్యంగా పంపించాడు. ఆ సమయంలోనే పిరదౌసీ శవాన్ని తీసుకుపోతున్నారు. పిరదౌసీని అతని తోటలోనే సమాధిచేశారు. షియా అవడంవల్ల సాధారణ ముస్లిం సమాధి స్థలంలో కొందరు మతకర్తలు అడ్డం పెట్టారట.

 ఎక్కడ ఉన్నదీ మహాకవి గోరీ? నగరం అంతా హంపీ శిథిలాలకన్న పాడైన స్థితిలో వున్నది. అక్కడ కొందరు ఇది అని నగరపు గోడల దగ్గర ఒక స్థలం చూపించారు. ఆ ప్రదేశమేనని జనశ్రుతివస్తూ వుంది. ఓ మహాకవీ! నీ కవిత్వమే ఆకాశాన్ని అంటే దివ్యభవనం నీకు నీ దేశస్థులే ఒక భవనం కట్టలేకపోయారా? నువ్వు సర్వదేశాలకు వినిపించిన ఉత్తమ కావ్యం మసక మసకలాడక దెసలన్నీ నింపే కాంతై వెలుగుతూ వుంది. ఆ సాయంకాలం ఆ శిధిలాలలో కూరుచుండి పిరదౌసీకి నా హృదయాంజలి అర్పించాను.

   
 1935 డిశంబరు నెలాఖరుకు ఈజిప్టు చేరాను. పిరమిడ్లు, తీబ్సు, కొనారక, మొపిస్ పట్టణాలలో ఉన్న ప్రాచీన ఈజిప్టుదేశ సంస్కృతి దర్శించి, 1936 జనవరిలో గ్రీసుదేశం చేరాను. ఏథెన్సు, స్పార్టా, ఒలింపను, కారిస్తు, డెల్ఫీ మొదలయిన ప్రదేశాలు చూచి ఇస్తంబోలు పట్టణం చూచాను. అక్కడ నుంచి బెల్ గ్రేడ్, సోఫియా పట్టణాలు చూచి, ఇటలీ చేరుకున్నాను. ఇటలీలో రోము, వెనీసు, ప్లారిన్సు, నేపిల్సు మొదలయిన శిల్పక్షేత్రాలు దర్శించి ఉత్తరాఫ్రికా మొరాకో 1936 మార్చిలో చేరాను. ఫెజ్, ట్యూనిస్, సహారాలో చాలా కొద్ది భాగం చూచుకొని, అక్కడ నుండి స్పెయిను వెళ్ళి మాడ్రిడ్ పట్టణం, అల్హంబ్రా మొదలయిన ప్రదేశాలన్నీ చూచాను. 

 1936 ఏప్రిల్ నెలాఖరున పారిస్ పట్టణము చేరాను. పారిస్ లో లోవరి ప్రదర్శనశాలలో రోజులు గడిపి, మార్సలే, వార్సైల్, రీమ్సు దేవాలయం మొదలయినవి దర్శించాను. 

 మే ఉత్సవాలకు రష్యా చేరాను. రష్యా దేశంలో శిల్పక్షేత్రాలను చూడడానికి, నవీన సాహిత్యం, శిల్పం దర్శించడానికి పూర్తిగా ఒక నెలా ఇరవై రెండు రోజులు పుచ్చుకున్నది. 

 జూను నెలాఖరుకు నార్వేచేరి జూలై పదవతారీఖువరకు నార్వే, స్వీడనులు చూచి, ఇంగ్లండు, స్కాట్లండు, వేల్సు, ఐర్లండులు దర్శించడంలో ఆగస్టు పూర్తయింది. సెప్టెంబరు మూడవ తారీఖున బెల్జియంలో దిగాను. బెల్జియం, హాలెండు, డెన్మార్కులు చూచేసరికి అక్టోబరు పదిహేనవ తారీఖు వచ్చింది. మళ్ళీ లండను మహానగరంపోయి, అక్కడ అక్టోబరు ఇరవై తారీఖున ఏర్పాటు చేసిన నా చిత్ర లేఖన ప్రదర్శన సమయంలో వున్నాను. ప్రదర్శన విషయంలో అనేక పత్రికలు అనేక రకాలుగా మెచ్చుకుంటూ వ్రాశాయి.

 1936 డిశంబరు నెలలో మళ్ళీ నా దేశం చేరుకున్నాను. దేశాలు తిరగడం ప్రారంభిస్తే, అది నల్లమందలవాటైపోతుంది. 1937-38 సంవత్సరాలు రెండూ మా అమ్మగారితో భారతదేశ క్షేత్రాలన్నీ దర్శించాను.

 ఇన్ని దేశాలు తిరిగినది నన్ను కర్మవీరుణ్ణి చేసుకొనేందుకే కాదూ? ఏదో నాలో అసంతృప్తి బయలుదేరింది. ఒక్కొక్క మహాశిల్పమే దర్శించి నా అల్పత్వాన్ని తలచికొని నిట్టూర్పులు పుచ్చాను. నాలో శిల్పం శక్తి ఎంత? ఏమి నేను రచించాలి? ఏ మహాభావ్యం మూర్తించగలను? యూరపులో ఈ ఆవేదనే అనేక వెర్రితలలు వేసింది. డాడాయిజము, సర్ రియలిజము, క్యూబిజము, సింబాలిజము, ప్రిమిటిజము ఇలా అని, వారికేమీ తెలియని, స్థిమిత హృదయంకాని స్థాయి చిక్కని ఆరాటంలో అన్ని వైపులకూ శిల్పులూ, చిత్రకారులూ పరుగులిడుతున్నారు. దేశకాల పాత్రలను పట్టి మార్పులు రావచ్చును. శిల్పంఅంతా ఒకేనది కావాలి. ఆ నందికొండల్లో ఒకవిధంగా ప్రవహిస్తుంది. బయళ్ళలో ఇంకోవిధంగా యానం చేస్తుంది. వేసవికాలంలో నీలజలాలతో కృశాంగి అవుతుంది. వానాకాలంలో మహావేగియై గట్టులుపొర్లి ప్రవహిస్తుంది, అంతేకాని సంవత్సరానికో కొత్తనది వానచూరుకాల్వలా బయలుదేరదు. అసంతృప్తి, ఆవేదనా కళలలో సిద్ధిని ప్రసాదించవు. నా దేశం తిరగటములోనే నా జీవియొక్క స్థాయీ భావం ప్రత్యక్షం అయింది. అది దూరదూరాననే! ఆ స్థాయిని నాకు సన్నిహితం చేసుకోవడం ఎలాగు? యూరపునుంచి వచ్చినప్పటినుండీ ఈ అసంతృప్తి నన్ను హత్తుకుపోయింది. ఒక చిత్రము పూర్తిగా రచింపలేను, ఒక శిల్పమూ పూర్తిగా విన్యాసం చేయలేదు. గీతాలుగా కొన్ని, రంగులు పులుముడులుగా కొన్ని, రూపం తేలని మూర్తులు, భావం తేలని కలయికలు, స్పుటత్వం తాల్చని కుంచెసారింవులైపోయినవి.

 నేను స్వామీజీ దగ్గరకుపోయి, '' స్వామీజీ! నాలోవున్న కళ నాశనం అవుతున్నదా? '' అని అడిగాను.

 '' ఓయి శిల్పి! నీలో సగం లోటుగా ఉంది. నువ్వు పాశ్చాత్యకళలు దర్శించావు. విల్హె ల్మినా, సుశీలతో చేసిన స్నేహచరిత్ర రహస్యం కొంచెం నాతో చెప్పావు. నీలో లోటయిన ఆ సగమేమిటో నువ్వు గ్రహించలేకపోయావా? నీ యూరపు యాత్రలలో, ఏదో వాంఛ నిన్ను వెంబడిస్తూన్నట్లు భావించాను అని నాతో చెప్పావు. అంగకరువాటులోని నాట్యస్త్రీ శిల్పం దగ్గర కన్నులు నీరు తిరిగినవి అన్నావు. పాలం పేట నృత్యమూర్తి దగ్గర ఏదో మహత్తరమైన బాధ అనుభవించానన్నావు. శ్రీనాథమూర్తీ! నీ పరీక్షా సమయం ఇంకా దాటలేదోయి, నువ్వు నీ అర్ధభాగాన్ని వెదికి వెదికి ప్రత్యక్షం చేసుకో! ఆ తపస్సుతో, ఆ దర్శనంతో నీకు సిద్ది సంభవిస్తుంది'' అని స్వామీజీ నాకు ఉపదేశించారు. ఆయన మాటలు నాకేమీ అర్థంకాలేదు.


 modata tannu gajanee mohammadu tana rajasabha kaviratnaalalo okannigaa teesukunnappudu piradausi aa sultan pai aatyadbhutamaina padyaalallaadu. nedu kopamlo aa bhagam antaa shanama nunchi teesivesaadu. paiga gajaneeni helanachestu bhayankara hasyakavyam okati rachinchaadu. padellu niluvaneedaleka tirigi chivaraku lubaristaanu sultaanu sabhakaviga atadu cheraadu. ' eusuf julaikha' ane kaavyam rachinchi aa sultaanuku ankitam cheshaadu. tana praanam tus nagarancheri akkada dukkhamto praanaalu vidichaadu. 

 akkada gajaneemohammadu paaripoyinappatinunchi kinchapadi tana mantrinni, piradausi praanasnehituduu ayina al miyamandi salaha paatinchi tanakadanundi paaripoyina iravai ellaku aravai vela bangaaru deenaaraalu ontelapai ekkinchi sasainyamgaa pampinchaadu. aa samayamlone piradausi shavaanni teesukupotunnaru. piradauseeni athani thotalone samaadhichesaaru. shia avadamvalla saadhaarana muslim samadhi sthalamlo kondaru matakartalu addam pettarata.

 ekkada unnadee mahakavi gory? nagaram antaa hampi sithilaalakanna paadaina sthitilo vunnadi. akkada kondaru idhi ani nagarapu godala daggara oka sthalam chuupimchaaru. aa pradesamenani janashrutivastuu vundi. oo mahakavi! nee kavitvame aakaasaanni ante divyabhavanam neeku nee deshasthule oka bhavanam kattalekapoyara? nuvvu sarvadesaalaku vinipinchina uttama kaavyam masaka masakaladaka desalannee nimpe kaantai velugutuu vundi. aa saayankaalam aa sidhilaalalo kooruchundi piradauseeki naa hrudayanjali arpinchaanu.

   
 1935 disambaru nelaakharuku eejiptu cheraanu. piramidlu, teebsu, konaraka, mopis pattanaalalo unna praacheena eejiptudesa samskruti darsinchi, 1936 janavarilo greesudesam cheraanu. ethensu, sparta, olimpanu, kaaristu, delfi modalayina pradesaalu chuuchi istambolu pattanam chuuchaanu. akkada nunchi bel grade, sophia pattanaalu chuuchi, italy cherukunnanu. italeelo romu, veneesu, plarinsu, nepilsu modalayina silpakshetraalu darsinchi uttaraafrikaa moraco 1936 maarchilo cheraanu. fez, tunis, saharalo chala koddi bhagam chuuchukoni, akkada nundi speyinu velli madrid pattanam, alhambra modalayina pradesaalannii chuuchaanu. 

 1936 epril nelaakharuna paris pattanamu cheraanu. paris loo lovari pradarsanasaalalo rojulu gadipi, marsale, warsile, reemsu devalayam modalayinavi darsinchaanu. 

 mee utsavaalaku rashya cheraanu. rashya desamlo silpakshetraalanu chudadaniki, naveena saahityam, shilpam darsinchadaaniki puurtigaa oka nela iravai rendu rojulu puchukunnadi. 

 joonu nelaakharuku narvecheri juulai padavataareekuvaraku narve, sweedanulu chuuchi, inglandu, skaatlandu, velsu, airlandulu darsinchadamlo aagastu poortayindi. septembaru moodava taareekhuna beljiyamlo digaanu. beljium, halendu, denmarkulu chuchesariki aktobaru padihenava taareekhu vachindi. mallee landanu mahanagarampoyi, akkada aktobaru iravai taareekhuna erpaatu chesina naa chitra lekhana pradarsana samayamlo vunnaanu. pradarsana vishayamlo aneka patrikalu aneka rakaluga mecchukuntu vraasaayi.

 1936 disambaru nelalo mallee naa desham cherukunnanu. deshaalu tiragadam praarambhiste, adhi nallamandalavataipotundi. 1937-38 samvatsaraalu rendoo maa ammagaaritho bharatadesa kshetraalannii darsinchaanu.

 inni deshaalu tiriginadi nannu karmaveerunni chesukonenduke kaaduu? edho naalo asantrupti bayaluderindi. okkokka mahasilpame darsinchi naa alpatvaanni talachikoni nittoorpulu puchanu. naalo shilpam sakti entha? emi nenu rachinchaali? e mahabhavyam moortinchagalanu? eurapulo ee aavedane aneka verritalalu vesindi. dadayijamu, sar realijamu, cubisiomu, symbalism, premitismu ilaa ani, vaarikemi teliyani, sthimita hrudayankaani sthaayi chikkani aaraatamlo anni vaipulakuu silpuluu, chitrakaaruluu parugulidutunnaaru. deshakaala paatralanu patti maarpulu raavacchunu. silpamantaa okenadi kavali. aa nandikondallo okavidhamgaa pravahistundi. bayallalo inkovidhamgaa yaanam chestundi. vesavikaalamlo neelajalaalato krushangi avutundi. vaanaakaalamlo mahavegiyai gattuluporli pravahistundi, antekaani samvatsaraaniko kottanadi vanachurukalvala bayaluderadu. asantrupti, aavedana kalalalo siddhini prasaadinchavu. naa desham tiragatamulone naa jeeviyokka sthaayee bhavam pratyaksham ayindi. adhi dooraduuraananee! aa sthaayini naaku sannihitam chesukovadam elaagu? yoorapununchi vachinappatinundi ee asantrupti nannu hattukupoyindi. oka chitramu puurtigaa rachimpalenu, oka silpamuu puurtigaa vinyaasam cheyaledu. geetaalugaa konni, rangulu pulumudulugaa konni, roopam telani moorthulu, bhavam telani kalayikalu, sputatvam taalchani kunchesaarimvulaipoyina.

 nenu swamiji daggarakupoyi, '' swamiji! nalovunna kala naasanam avutunnada? '' ani adigaanu.

 '' oyi shilpi! neelo sagam lotugaa undi. nuvvu paaschaatyakalalu darsinchaavu. vilhe lmina, susheelatho chesina snehacharitra rahasyam konchem naatho cheppavu. neelo lotayina aa sagamemito nuvvu grahinchalekapoyava? nee yoorapu yaatralalo, edho vaancha ninnu vembadistuunnatlu bhaavinchaanu ani naatho cheppavu. angakaruvaatuloni naatyastrii shilpam daggara kannulu neeru tiriginavi annavu. paalam peta nrutyamurthy daggara edho mahattaramaina baadha anubhavinchaanannaavu. srinathamurthy! nee pariksha samayam inka daataledoyi, nuvvu nee ardhabhaagaanni vediki vediki pratyaksham chesuko! aa tapassuto, aa darsanamto neeku siddi sambhavistundi'' ani swamiji naaku upadesinchaaru. aayana maatalu nakemi ardhamkaaledu.

