నేటికి నూటా ఎనభై ఆరేళ్ళ క్రితం ఒక మార్గరద్శకురాలిగా మొదలైన సావిత్రి బాయి ఫూలే జీవితం నేటి తరానికి స్ఫూర్తిదాయకమైనది. ఆనాటి సమస్యలు కాస్త అటు ఇటుగా కొన్ని తేడాలతో ఇప్పటికీ భారతీయ సమాజాన్ని పీడిస్తున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో ఆమె సాధించిన విజయాల నుంచి, రూపొందించిన మార్గదర్శకాల నుంచి స్ఫూర్తి పొంది కార్యాచరణ రూపొందించుకోవలసిన తరుణమిది.మహారాష్ట్రలోని మాళీ రైతు కుటుంబంలో కుటుంబంలో పుట్టిన సావిత్రి బాల్యం కట్టుబాట్లతో కాకుండా క్రమశిక్షణతో సాగింది. ఆమెకు చిన్నతనంలోనే వ్యవహార దక్షత, నిర్ణయాత్మకత అలవడ్డాయి. జ్యోతి బా ఫూలేతో తొమ్మిదేళ్ళకే పెళ్లయిన తర్వాత సావిత్రి బాయి చదువుకోవడం ప్రారంభించింది. చదువు వల్ల ఆమె జీవితం క్రమంగా సామాజిక అంశాలపై దృష్టి సారించే వైపుకు మళ్లింది. గురువుగా ఉన్న తన భర్త జ్యోతి బా ఫూలేను ముద్దుగా ‘శేఠ్జీ’ అని ఆమె పిల్చుకునేవారు. శేఠ్జీ పాఠాలు, చదువు మాధ్యమంగా చుట్టూ ఉన్న సమాజ స్థితిగతులను సావిత్రి బాయి క్రమంగా ఆకళింపు చేసుకోగలిగారు. అహ్మద్నగర్లోని ఫరారా ఇనిస్టిట్యూట్లోను, పూణెలోని మిన్, మిచెల్ నార్మల్ స్కూల్లో టీచర్ ట్రైనింగ్ కోర్సు చేశారు. ఆ తర్వాత 1848లో ఫూణెలో భిడే అనే ఒక సజ్జనుడి ఇంటి వసారాలో ఫూలే దంపతులు మొదటి బాలికల పాఠశాల ప్రారంభించారు. అలాగే అతి శూద్రులైన మహర్, మాంగ్ (మాల, మాదిగ)లకు కూడా పాఠశాల ఆరంభించారు. వీటిని ‘నేటివ్ స్కూల్స్’గా అభివర్ణిస్తారు.భిడేవాడాలోని బడి కొంత విరామం తర్వాత మూడు శాఖలుగా ప్రారంభమైంది. ప్రధాన అధ్యాపకురాలిగా సావిత్రి బాయి ఫూలే బాధ్యతలు నిర్వహించారు. ఆడపిల్లకి ఇల్లూ, ఇంట్లోని పొయ్యి, పొయ్యిలోని కట్టెలు, అది ఊదేందుకు చేతిలో ఓ గొట్టం, దాని ద్వారా తమ ప్రాణాలను, జీవితాలను ఊదేసుకుంటున్న ఆడపిల్లలకు చదువు చెప్పడం తన జీవిత చర్యగా సావిత్రి బాయి దృఢంగా నిశ్చయించుకున్నారు. ఒక శూద్ర స్త్రీగా చదువు చెప్పడం సహించలేని బ్రాహ్మిణిస్టు సమాజం ఆమెను అనేక అవమానాలకు గురిచేసింది. అయినా పట్టువదలని సావిత్రి బాయి తనదైన లక్ష్యం కోసం నిర్విరామంగా కృషి చేశారు. ఆడపిల్లకి చదువు చెప్పడం తన కర్తవ్యం అనుకున్న సావిత్రి బాయి ఫూలే ఎన్నడూ వెరవలేదు. ఒక సైనికురాలి లాగా ముందుకు సాగారు. ‘సార్వజనిక్ శిక్షణ’, అందరికి విద్య పేరుతో ఫూలేలు చేస్తున్న ఈ విద్యాయజ్ఞంలో అవరోధం కలిగించే వ్యాఖ్యలు తిలక్ చేశారు. సర్కారు పన్ను కట్టే వర్గపు పిల్లలు మాత్రమే సర్కారు బళ్ళలో చదవాలని, పన్ను కట్టని వాళ్ళ పిల్లలకి ఆ బళ్లలో ప్రవేశం ఉండరాదని బ్రాహ్మణ సమాజం నుంచి పెద్ద అడ్డంకి ఎదురైంది. రైతు కుటుంబాలకి (కున్బీలకు) చదువు నష్టం చేస్తుందని, వాళ్ళకి కులపరమైన పనుల్లోనే శిక్షణనివ్వాలి తప్ప చదువు వాళ్ళ మానసిక ఆరోగ్యానికి సరైనది కాదని అనాడు అందరూ భావించేవారు. అయితే ‘చదువు పుట్టిన ప్రతి ఒక్కరి జన్మ హక్కు’ అని ఫూలేలు ఎలుగెత్తి చాటారు.సావిత్రి బాయి ఫూలే బళ్ళలోని అమ్మాయిల సంఖ్య సర్కారీ బళ్ళలోని అబ్బాయిల సంఖ్య కన్నా ఎక్కువ. బోధనా విధానం సావిత్రి బాయి సృజనాత్మకత బోధనా విధానమే దీనికి కారణం. ఆమె రూపొందించిన సిలబస్, కరికులమ్ విద్యార్థుల మెదళ్లకు పదనుపెట్టేదిగా ఉండేది. డ్రాప్ అవుట్ పిల్లల విషయంలో వాళ్ళ పేదరికం కారణంగా ఏర్పడిన చదువుపట్ల నిరాసక్తతను సావిత్రిబాయి గుర్తించారు. డ్రాప్ అవుట్్సను తగ్గించడానికి అమె ‘అటెండెన్స్ అలవెన్స్’ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టింది. ఫూలేలకు వారి అగ్రవర్ణాల మిత్రులు సహాయ సహకారాలు అందించారు. అయితే ఫూలే వెనుక నిలబడిన దళిత బహుజనుల పేర్లు ఎక్కడా నమోదు కాలేదు. విద్యారంగంలో పరిపూర్ణమైన పథకాలు అమలు చేస్తూ వితంతువుల కోసం సావిత్రి బాయి భర్త సహకారంతో ‘బాల హత్య ప్రతిబంధక్ గృహ’ ఏర్పాటు చేసారు. బ్రాహ్మణ వితంతువులు తమ కుటుంబ సభ్యుల నుంచి అత్యాచారాలు ఎదుర్కొని, బిడ్డల్ని ప్రసవించిన సందర్భాల్లో వారి అవస్థ వర్ణనాతీతం. ఇలాంటి నిస్సహాయ పరిస్థితులలో బిడ్డను కని బావిలో వేసి చంపిన ఒక మహిళకు ‘కాలాపానీ’ శిక్ష వంటి ఘోరమైన శిక్ష పడిందంటే, ఆనాడు మహిళలు ఎంతటి దయనీయ స్థితిలో ఉన్నారో అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఈ నేపథ్యంలో రహస్యంగా ప్రసవించేందుకు, బాలింత పేరును గోప్యంగా ఉంచేందుకు అవకాశం కల్పిస్తూ బాల హత్య ప్రతిబంధక్ గృహాన్ని ఫూలే దంపతులు ఏర్పాటు చేశారు. 1873లో ఏర్పాటైన ‘సత్యశోధక్ సమాజ్’ సంస్థకు సావిత్రి బాయి ఫూలే మూల స్తంభంగా నిలిచారు. బ్రాహ్మణుడు లేకుండా, కట్నం లేకుండా, తక్కువ ఖర్చుతో జరిగే ఆదర్శ వివాహాలు ఈ సమాజం ప్రోత్సహించింది సమాజంలో పాతుకు పోయిన కొన్ని రూఢి వాదపు పోకడలను ఆమె ఎప్పటికప్పుడు తన చేతలతో అడ్డుకుంటూ వచ్చారు. ఈ పెళ్లి ప్రమాణాల్లో భాగంగా వరుడు స్త్రీలను గౌరవిస్తానని, సమానతని గుర్తిస్తానని ప్రమాణం చేయాలి.1890లో భర్త జ్యోతిబాఫూలే మరణించినపుడు దహన సంస్కారాలు ఎవరు చేయాలనే విషయంలో వివాదం చెలరేగింది. ఆ సందర్భంలో సావిత్రిబాయి స్వయంగా తన భర్తకి అంత్యక్రియలు నిర్వహించారు. ఆయన అస్థికల్ని ఒక తులసి కోటపై ఉంచి, దానిపై భర్త పాదుకుల బొమ్మను చెక్కించి, భర్తపై తన ప్రేమను సావిత్రిబా ఫూలే అలా అద్భుతంగా చాటుకున్నారు. జ్యోతి బా ఫూలే ఆశయాల్ని ఆయన తదనంతరం సావిత్రిబా ఫూలే క్రియాశీలంగా కొనసాగించారు. శూద్రులు, అతిశూద్రుల కోసం బావుల్ని తవ్వించారు. 1877లో కరువు వచ్చిన సమయంలో ఎన్నో కార్యక్రమాలు చేపట్టారు. 1897లో ప్లేగు వ్యాధి మహమ్మారి ప్రజల ప్రాణాల్ని హరిస్తున్నపుడు మహర్, మాంగ్ల పిల్లలను చంకనేసుకుని వైద్యం అందించే కార్యక్రమంలో సావిత్రి బాయి ఫూలే అహర్నిశలు కృషి చేశారు. ఆ సందర్భంలో సావిత్రిబాకు సైతం ప్లేగు వ్యాధి సోకి 1897 మార్చి 10న తేదిన మరణించారు. ఫూలే కుటుంబం అత్యంత దుర్భర దారిద్ర్యాన్ని, దయనీయమైన పరిస్థితుల్ని ఎదుర్కొనింది. సమాజం కోసం తపనలో తమకోసం ఏమీ మిగుల్చుకోకుండా నిస్వార్థంగా ఫూలే దంపతులు స్ఫూర్తిదాయకమైన జీవితం గడిపారు. ఒకటిన్నర శతాబ్దం తర్వాత ఫూలేల గురించి తిరిగి అధ్యయనం చేస్తున్న భారత సమాజం వాళ్ళ లక్ష్య సాధన వైపు మళ్ళుతుందా?-గూడూరు మనోజ(నేడు సావిత్రి బాయి ఫూలే జయంతి)
netiki noota enabhai aarella kritam oka maargaradsakuraaligaa modalaina saavitri baayi phoole jeevitam neti taraaniki sphuurtidaayakamainadi. aanaati samasyalu kaasta atu itugaa konni tedaalato ippatikee bhaarateeya samaajaanni peedistunnaayi. ee nepathyamlo aame saadhinchina vijayaala nunchi, roopondinchina maargadarsakaala nunchi sphurthy pondi kaaryaacharana roopondinchukovalasina tarunamidi.mahaaraashtralooni maalii raitu kutumbamlo kutumbamlo puttina saavitri balyam kattubaatlatho kakunda kramasikshanato saagindi. aameku chinnatanamlone vyavahara dakshata, nirnayaatmakata alavaddai. jyoti baa phooletho tommidellake pellayina tarvaata saavitri baayi chaduvukovadam praarambhinchindi. chaduvu valla aame jeevitam kramangaa saamaajika amsaalapai drushti saarinche vaipuku mallindi. guruvugaa unna tana bharta jyoti baa phoolenu muddugaa ‘shetji’ ani aame pilchukunevaaru. shetji paataalu, chaduvu maadhyamamgaa chuttu unna samaja sthitigatulanu saavitri baayi kramangaa aakalimpu chesukogaligaru. ahmadnagarloni farara inistituitloonu, pooneloni min, michel narmal schoollo teacher trining korsu chesaru. aa tarvaata 1848loo phoonelo bhide ane oka sajjanudi inti vasaaraalo phoole dampatulu modati balikala paatasaala praarambhinchaaru. alaage athi shoodrulaina mahar, mang (maala, maadiga)laku kuudaa paatasaala aarambhinchaaru. veetini ‘nativ schools’gaa abhivarnistaaru.bhidevadaloni badi kontha viraamam tarvaata moodu saakhalugaa praarambhamaindi. pradhaana adhyapakuraliga saavitri baayi phoole baadhyatalu nirvahinchaaru. aadapillaki illu, intlooni poyyi, poyyilooni kattelu, adhi oodenduku chetilo oo gottam, daani dwara tama praanaalanu, jeevitaalanu oodesukuntunna aadapillalaku chaduvu cheppadam tana jeevita charyaga saavitri baayi drudamgaa nischayinchukunnaaru. oka shoodra streegaa chaduvu cheppadam sahinchaleni brahministu samajam aamenu aneka avamaanaalaku gurichesindi. aina pattuvadalani saavitri baayi tanadaina lakshyam kosam nirviraamamgaa krushi chesaru. aadapillaki chaduvu cheppadam tana kartavyam anukunna saavitri baayi phoole ennaduu veravaledu. oka sainikuraali laga munduku saagaaru. ‘sarvajanik sikshana’, andariki vidya paerutho phoolelu chestunna ee vidyaayagnlamlo avarodham kaliginche vyaakhyalu tilak chesaru. sarkaaru pannu katte vargapu pillalu matrame sarkaaru ballalo chadavalani, pannu kattani vaalla pillalaki aa ballalo pravesam undaraadani brahmana samajam nunchi pedda addanki eduraindi. raitu kutumbaalaki (kunbeelaku) chaduvu nashtam chestundani, vaallaki kulaparamaina panullone sikshananivvaali tappa chaduvu vaalla maanasika aarogyaaniki sarainadi kaadani anaadu andaruu bhaavinchevaaru. ayithe ‘chaduvu puttina prati okkari janma hakku’ ani phoolelu elugetti chaataaru.saavitri baayi phoole ballalooni ammayila sankhya sarkari ballalooni abbaila sankhya kanna ekkuva. bodhana vidhaanam saavitri baayi srujanaatmakata bodhana vidhaaname deeniki kaaranam. aame roopondinchina silabas, karikulam vidyaarthula medallaku padanupettedigaa undedi. drap avut pillala vishayamlo vaalla pedarikam kaaranamgaa erpadina chaduvupatla niraasaktatanu saavitribaayi gurtinchaaru. drap avutsanu tagginchadaaniki ame ‘attendens alavens’ paddhatini pravesapettindi. phoolelaku vaari agravarnaala mitrulu sahaya sahakaaraalu andinchaaru. ayithe phoole venuka nilabadina dalita bahujanula paerlu ekkada namodu kaaledu. vidyaarangamlo paripuurnamaina pathakaalu amalu chestu vitantuvula kosam saavitri baayi bharta sahakaaramtho ‘baala hatya pratibandhak gruha’ erpaatu chesaru. brahmana vitantuvulu tama kutumba sabhyula nunchi atyaachaaraalu edurkoni, biddalni prasavinchina sandarbhaallo vaari avastha varnanaatiitam. ilanti nissahaya paristhitulalo biddanu kani baavilo vesi champina oka mahilaku ‘kalapani’ shiksha vanti ghoramaina shiksha padindante, aanaadu mahilalu enthati dayaneeya sthitilo unnaro artham chesukovachhu. ee nepathyamlo rahasyamgaa prasavinchenduku, baalinta paerunu gopyamgaa unchenduku avakaasam kalpistuu baala hatya pratibandhak gruhanni phoole dampatulu erpaatu chesaru. 1873loo erpaataina ‘satyasodhak samaj’ samsthaku saavitri baayi phoole muula stambhamgaa nilichaaru. brahmanudu lekunda, katnam lekunda, takkuva kharchuto jarige aadarsa vivaahaalu ee samajam prothsahinchindi samaajamlo paatuku poyina konni roodhi vaadapu pokadalanu aame eppatikappudu tana chetalatho addukuntu vachaaru. ee pelli pramaanaallo bhagamga varudu streelanu gouravistaanani, samaanatani gurtistaanani pramaanam cheyali.1890loo bharta jyotibaphule maraninchinapudu dahana samskaaraalu evaru cheyalane vishayamlo vivaadam chelaregindi. aa sandarbhamlo saavitribaayi swayamgaa tana bhartaki antyakriyalu nirvahinchaaru. aayana asthikalni oka tulasi kotapai unchi, daanipai bharta paadukula bommanu chekkinchi, bhartapai tana premanu savitriba phoole alaa adbhutamgaa chaatukunnaaru. jyoti baa phoole aasayaalni aayana tadanantaram savitriba phoole kriyaaseelamgaa konasaaginchaaru. shoodrulu, atisudrula kosam baavulni tavvinchaaru. 1877loo karuvu vachina samayamlo enno kaaryakramaalu chepattaru. 1897loo plegu vyaadhi mahammari prajala praanaalni haristunnapudu mahar, mangla pillalanu chankanesukuni vaidyam andinche kaaryakramamlo saavitri baayi phoole aharnisalu krushi chesaru. aa sandarbhamlo saavitribaaku saitam plegu vyaadhi soki 1897 marchi 10na tedina maraninchaaru. phoole kutumbam atyanta durbhara daaridryaanni, dayaneeyamaina paristhitulni edurkonindi. samajam kosam tapanalo tamakosam emi migulchukokunda niswaarthamgaa phoole dampatulu sphuurtidaayakamaina jeevitam gadiparu. okatinnara sataabdam tarvaata phoolela gurinchi tirigi adhyayanam chestunna bhaarata samajam vaalla lakshya saadhana vaipu mallutundaa?-guduru manoja(nedu saavitri baayi phoole jayanti)