నేరుగా యుద్ధం చేసి గెలవలేక పిరికితనంతో అర్ధరాత్రివేళ దాడి చేసిన అంబదేవుడే చరిత్రహీనుడుగా, హీనచరిత్రుడిగా నిలిచిపోయాడు తప్పరుద్రమ జీవితానికది కళంకం కానేరదు. రాజ్యరక్షణ కోసం వృద్ధాప్యాన్ని జయించి యుద్ధరంగంలో వీర మరణం పొందటంవల్లనే ఆమె చరిత్ర అత్యంత ప్రత్యేకమైనదని గ్రహించాలి. చరిత్ర రచన సంక్లిష్టమైనది. నిబద్ధత కలిగిన చరిత్రకారుడెప్పుడూ న్యాయవాదిలా కాకుండా న్యాయమూర్తిగా వ్యవహరించటానికి ప్రయత్నిస్తాడు. అదే తన రచనను నిలబెట్టే జీవగర్ర. రేపటిరోజున మనం చెప్పిన విషయం వక్రీకరణ అని తేలితే మన రచనల ప్రామాణికత దెబ్బ తింటుంది. చరిత్రకారుడు తాను సేకరించిన ఆధారాలకనుగుణంగా ఒకానొక సమయంలో తేల్చిచెప్పిన విషయం వాస్తవం కాదని సూచించే వేరొక ఆధారం దొరికినపుడు దాన్ని కూడా పరిగణనలోనికి తీసుకొని నిజాయితీగా, నిష్పాక్షికంగా విశ్లేషించి యదార్థ విషయాన్ని వివరించగల సద్ధర్మ నిరతుడు కావాలి. అంతేగాని ఆత్మరక్షణలోపడి పిడివాదం చేయటంవల్ల కాలపరీక్షకు అది నిలబడదు. ఇదొక పార్శ్వమైతే, ఇంకొందరు చారిత్రక పురుషులు/వ్యక్తులపై వారి విజయాల ఆధారంగానో, సద్గుణాలవల్లనో అభిమానం పెంచుకొని అన్ని కోణాల్లోనూ వారిని ఉన్నతులుగా నిలబెట్టాలని చూస్తూ కొన్ని ఆధారాలను చూసీచూడనట్లు వదిలివేస్తారు. ‘రుద్రమదేవి యుద్ధంలోనే మరణించిందా?’ శీర్షికతో ఆంధ్రజ్యోతిలో (18–-06–-2017) ప్రచురితమైన డా.ముప్పాళ్ళ హనుమంతరావుగారి వ్యాసం అచ్చంగా ఈ కోవకే చెందినదని అనలేంగాని ఆయన అసహనానికి కారణం అయితే ఉంది. పి. పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారి రచనా విధానం వారి నిబద్ధతను శంకించేటట్లుందని హనుమంతరావుగారే గాక ఇంకొందరు కూడా అన్నారు. ఎందుకో చూద్దాం.పుచ్చా పరబ్రహ్మశాస్త్రి సిద్ధాంత గ్రంథం ‘కాకతీయులు’ తర్వాత కొన్ని శాసనాలు, సాహిత్య గ్రంథాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి, వస్తూనే ఉన్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో ఇంతక్రితం చేసిన రచనల్లో పొరపాట్లు కన్పించినా వాటిని నేరాలుగానో, వక్రీకరణలుగానో పరిగణించకూడదు. సరిచేసి వాస్తవాలను నిరూపించి ప్రకటించటం ప్రస్తుత కర్తవ్యం.రుద్రమ మరణం గురించి చందుపట్ల శాసనం స్పష్టంగా చెప్పింది. క్రీ.శ.1289 నవంబరు 25 నాటి ఆ శాసనం ‘‘రుద్రమ మహాదేవి శివలోకానికి విచ్చేస్తే’’ అని స్పష్టంగా చెప్తూ ఆమెకు, ఆమె అంగరక్షణాధికారి మల్లికార్జున నాయకునికి శివలోకప్రాప్తికిగాను చందుపట్లలోని సోమనాథదేవరకు పువ్వుల ముమ్మడింగారు చేసిన దానాన్ని నమోదు చేసింది. పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారు చెప్పని మరికొన్ని శాసనాలు కూడా రుద్రమ యుద్ధరంగంలో మరణించిన విషయాన్ని స్పష్టంచేస్తున్నాయి. చందుపట్ల శాసనం బహుశా రుద్రమ, మల్లికార్జున నాయకుల వీరమరణం తర్వాత 11వ రోజు (దశదినకర్మ అనంతరం మర్నాడు) చేసినది కావచ్చు. ఆ తర్వాత మూడు రోజులకు అంటే 1289 నవంబరు 28వ తేదీన వేయించిన ఈపూరు (గుంటూరు జిల్లా) శాసనం రుద్రమకు, ఆమె చప్పరం అధికారి బొల్నేనింగారికి పుణ్య(లోక) ప్రాప్తి కోసం బొగ్గారపు ఎర్రంకేతినాయకుడు చేసిన దానాన్ని నమోదు చేసింది. చప్పరం రక్షకాధికారిగా బొల్నేనింగారు, నేటి తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని పలు జిల్లాలకు చెందిన శాసనాల్లో కన్పిస్తాడు. ‘‘చప్పరం’’ అంటే తాత్కాలిక సైనిక శిబిరం అని అర్థం. రుద్రమకాలంలో జరిగిన అనేక యుద్ధాల్లో బొల్నేనింగారు సైనిక శిబిర రక్షకాధికారిగా పనిచేశాడు. అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో రుద్రమ, ఆమె అంగరక్షకాధికారి మల్లికార్జున నాయకులతోపాటు సైనిక శిబిర రక్షకాధికారి అయిన బొల్నేనింగారు కూడా ప్రాణాలు కోల్పోయాడంటే అర్ధరాత్రివేళ శిబిరంపై జరిగిన కుట్రపూరితదాడిలో వీరు ముగ్గురూ వీరమరణం పొందారని స్పష్టమవుతుంది.అలాగే లామ్, ఇనుమెళ్ళ (గుంటూరు జిల్లా), సర్వేల్ (నల్గొండజిల్లా) శాసనాలు సైతం రుద్రమకు శివలోక ప్రాప్తి కలిగేందుకు చేసిన దానాల వివరాలను తెలుపుతున్నాయి. సాధారణంగా ఏ ప్రభువు పాలిస్తున్నాడో చెప్పి, ఆ తర్వాత దానవిశేషాలను పేర్కొనటం సాంప్రదాయంగా అన్ని శాసనాల్లోనూ చూస్తాం. కాని ఈ శాసనాల్లో ‘‘రుద్రమదేవ అమ్మంగారికి పుణ్యముగా’’ అనీ, మరో శాసనంలో ‘‘కాకతీయ రుద్రదేవ మహారాజులకు (రుద్రమకు) పున్నెముసే (స్తే) వారి భృత్యుడు గంగయదేవడు తన భార్య గంగసాని అమ్మంగారు సెవితే (చెబితే) సోమనాథ దేవరకు’’ దానం చేసినట్లు చెప్పి ఉంది. ‘‘మరణించింది’’ అని చెప్పటానికి ప్రత్యామ్నాయంగా ‘‘కాలం చేసింది’’ లేదా ‘‘పున్నెం చేసింది’’ అని చెప్పటం పూర్వకాలంలో వాడుకలో ఉండేది. ముఖ్యంగా తిథి, వార, శక సంవత్సరాల సహితంగా స్పష్టంగా ఉన్న చందుపట్ల, ఈపూరు శాసనాలను అనుమానించాల్సిన పనిలేదు. హనుమంతరావుగారు కాకతీయ శాసనాల్లోని పూర్తి పాఠాన్ని నిశితంగా పరిశీలించలేదనేది స్పష్టం అవుతుంది. రుద్రమదేవి క్రీ.శ.1295 వరకు పాలించినట్లు ఏ ఒక్క శాసనాధారం గాని, సాహిత్యాధారంగాని లేవు.క్రీ.శ.1261 నాటి త్రిపురాంతక శాసనంలో ముప్పిడినాయకుడు రుద్రమ తన పరిపాలనాకాలం రెండు సంవత్సరాలను విజయవంతంగా ముగించుకున్నందుకు దేవునికి కృతజ్ఞతగా దానశాసనం వేయించాడు. దీనినిబట్టి రుద్రమ పాలన క్రీ.శ. 1259లోనే ప్రారంభమైనదని గ్రహించాలి. దీన్ని వ్యతిరేకిస్తూ ఆమె సవతి సోదరులు హరిహర మురారి దేవులు చేసిన తిరుగుబాటును రుద్రమ విజయవంతంగా అణచివేసిన సందర్భంలో ఆమె భర్త వీరభద్రుని మంత్రి అయిన విష్ణువు వేయించిన 1259 నాటి శాసనం ఇక్కడ కీలకంగా ఉంది. క్రీ.శ.1261 నుండి రుద్రమ అనేక విషాదాలను చవిచూసింది. ఆ సంవత్సరంలో పెద్ద కుమార్తె ముమ్మడమ్మ మరణం, 1264లో సోదరి గణపాంబ మరణం, 1266లో భర్త వీరభద్రుని మరణం ఆమెను మానసికంగా కృంగదీశాయి. ఈ పరిస్థితుల్ని అవకాశంగా తీసుకుని మహిళాపాలనను వ్యతిరేకిస్తున్న అంబదేవుడు కుట్రలు ప్రారంభించాడు. 1271లో గణపతిదేవుని మరణంతో అడ్డూ, అదుపూ లేకుండాపోయింది. రుద్రమకు అత్యంత విధేయుడైన తన అన్న త్రిపురారిదేవుని 1272లో బంధించి తానే ములికినాటికి గవర్నర్ అయ్యాడు. త్రిపురాంతక శాసనంలోని అతని బిరుదులు ‘‘దేవగిరి రాయ ప్రతిష్ఠాపిత ప్రాభృత మణికనకభూషణ’’, ‘‘పాండ్యరాజన్య ప్రియపేషిత చండవేతండ’’ అనే బిరుదుల్ని గమనిస్తే రుద్రమకు శత్రువులైన పాండ్యులతోను, దేవగిరి సేవుణులతోను, మహారాష్ట్ర నుండి వచ్చిన కాయస్త నాయకుడు అంబదేవుడు కుట్రపన్నాడనేది స్పష్టం. క్రీ.శ. 1290నాటి ఈ శాసనంలో అంబదేవుడు రుద్రమను ఓడించి వధించానని చెప్పలేదని హనుమంతరావుగారన్నారు. డా. పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారు దాన్ని సహేతుకంగా వివరించారు. మల్లికార్జున నాయకుని స్వామి (రుద్రమ/ రుద్రదేవ మహారాజు)ని సప్తాంగాలతో సహా హరించానని అంబదేవుడు విర్రవీగాడు గదా! సప్తాంగాలంటే స్వామి (ప్రభువు), అమాత్య, సుహృత్ (స్నేహితుడు), కోశం (సంపద), రాష్ట్రం, దుర్గం (కోట), బలం (సైన్యం). ‘‘ఓ వృద్ధ స్త్రీని చంపానని చెప్పుకోవటం తనలాంటి యోధునికి పరువునష్టం కనుక ఆ విషయాన్ని స్పష్టంగా ప్రస్తావించకపోయి ఉండవచ్చు’’నని పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారు అభిప్రాయ పడ్డారు.అసలు మార్కొపోలో వివరించినది రుద్రమదేవిని సందర్శించిన విషయాన్ని కాదు. ఆమె సోదరి, యనమదల రాజధానిగా పాలించిన కోట గణపాంబను దర్శించి, ఆమె ప్రసన్న రూపాన్ని, ప్రవర్తనను, యనమదల రాజ్య సామాజిక, ఆర్థిక పరిస్థితుల్ని వర్ణించాడు. గణపాంబ భర్త బేతరాజు క్రీ.శ.1219 (మొగలుట్ల శాసనం)నాటికే చనిపోయాడు. అప్పటికామె వయస్సు 17సం.లకు మించి లేదు. ఆ తర్వాత క్రీ.శ.1264 వరకు ఆమె జీవించి ఉంది. తాను సందర్శించిన పాలకురాలు అంతకు క్రితం రాజ్యాన్ని పాలించిన ప్రభువు భార్య అని, మార్కొపోలో చెప్పటాన్ని బట్టి, తండ్రి తర్వాత (జీవించి ఉండగానే) రాజ్యానికి వచ్చిన రుద్రమ గురించిగాక భర్త మరణానంతరం పాలిస్తున్న గణపాంబ గురించే ఆయన చెప్పాడనేది స్పష్టం. ఆమె పాలిస్తున్న రాజ్యాన్ని మార్కొపోలో ‘‘మోటుపల్లి’’ అని పేర్కొన్నాడు. మోటుపల్లి యనమదల రాజ్యంలో ఉన్న కాకతీయుల ఓడరేవు పట్టణం.మార్కొపోలో క్రీ.శ.1293లో రుద్రమను చూశాడని ముప్పాళ్ళ హనుమంతరావుగారి అభిప్రాయం. కాని రుద్రమ 1289 నవంబరులోనే వీరమరణం పొందిందనేది స్పష్టం. అప్పటికామె భర్త మరణించి 23సం.లు. భర్త మరణం (1266) నాటికి ఆమె వయస్సు 60సం.లు పైబడినదే. అటువంటప్పుడు రుద్రమ గురించి, ఆమె పునర్వివాహం గురించి ప్రస్తావించే ప్రసక్తి ఉండదు. కాబట్టి మార్కొపోలో మొదటి సందర్శన క్రీ.శ. 1248-–49 ప్రాంతంలో చేసి ఉంటే అప్పటికి గణపాంబ భర్త మరణించి 30సం.లు. ఆమె 45 సంవత్సరాల మహిళామణి. వెనిస్ యాత్రికుడు మార్కొపోలో ఫ్రెంచిలో రాసిన గ్రంథం అసలు ప్రతి అదృశ్యమై పోగా వేర్వేరు రచయితలు అప్పుడప్పుడూ కాపీ చేసిన వాటిని కలిపి సంకలనం చేసిన తదనంతరం ఇటాలియన్, లాటిన్, ఆంగ్ల భాషల్లో అనువదించారు. అదే మనకు దొరుకుతున్నది.రుద్రమ హేమాహేమీలైన నాయకులు, ప్రతాపరుద్రుడు ఉండగానే స్వయంగా అంబదేవుని పైకి ఎందుకు యుద్ధానికి వెళ్ళాల్సి వచ్చిందన్నది హనుమంతరావుగారి మరో ప్రశ్న. ఈ యుద్ధంలో శత్రువుల (పాండ్య, సేవుణ, అంబదేవుడు)పై ముప్పేట దాడి జరిగింది. మిగిలిన యుద్ధరంగాల్లో ప్రతాపరుద్రుడు, అన్నమ దేవుడు, మనుమగన్నయ, రుద్రపెద్దింగారు, అడిదంమల్లు వంటి సేనానులుండగా, గుంటూరు, నల్గొండ జిల్లాల సరిహద్దు ప్రాంతంలో జరిగిన రణరంగంలో రుద్రమ అంబదేవునితో తలపడింది. అంబదేవుడు చిన్నపాలెగాడుగా ఒంటరిగా యుద్ధానికి రాలేదనేది స్పష్టం. అతిక్రూరులుగా పేరొందిన పాండ్యులతో చేతులు కలిపి నేరుగా యుద్ధం చేసి గెలవలేక పిరికితనంతో అర్ధరాత్రివేళ సైనిక శిబిరంపై దాడి చేసిన అంబదేవుడే చరిత్రహీనుడుగా, హీనచరిత్రుడిగా నిలిచిపోయాడు తప్ప రుద్రమ జీవితానికిది కళంకం కానేరదు. రాజ్యరక్షణ కోసం వృద్ధాప్యాన్ని జయించి యుద్ధరంగంలో వీరమరణం పొందటంవల్లనే ఆమె చరిత్ర అత్యంత ప్రత్యేకమైనదని గ్రహించాలి.అయితే పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారు రుద్రమ జీవిత విశేషాల్ని వివరించి చివరిగా, ‘‘మొత్తం మీద రాజ్యంలో గొప్ప తిరుగుబాటు, రాజకుటుంబానికి అప్రతిష్ట తెచ్చేటట్టుగా రుద్రమదేవి పాలన అంతమైంది’’ అన్నారు. అంటే రుద్రమ సైనిక విజయాలను గురించి (ప్రత్యేకంగా పుస్తకం వస్తున్నది) తెలిసిన వారు నొచ్చుకోకుండా ఉంటారా? అంత పరిశోధన చేసిన చరిత్రకారుడు ఆవిధంగా వ్యాఖ్యానించటం దారుణం. ఈ విషయమేగాక మరికొన్ని చోట్ల ఇచ్చిన వివరణలు వక్రీకరణలుగా భావింపబడిన పొరపాట్లు దొర్లటం వల్ల పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారి నిబద్ధతనే శంకించే స్థితి ఏర్పడింది. ఎంతో గొప్ప పరిశోధన చేసిన పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారు, ఎన్నో విషయాలను శాసనాల సాక్ష్యాధారాలతో సహా సానుకూల వివరణలిస్తూనే మరో ప్రక్క ప్రతికూల తీర్పులు చెప్పటంవల్లనే ఈ పరిస్థితి ఏర్పడింది. కాకయతీయ రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు కూడా దేవగిరి శ్రేణులతో తలపడి యుద్ధరంంగంలోనే మరణించారు. మరి అప్పుడు ఈ కళంకం మాట రాలేదే! (మహిళ కాబట్టి మరింత ‘నిశిత’ పరిశీలన జరిగిందా?) ప్రొ. దేవినేని హైమవతికాకతీయ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ ఆచార్యులురుద్రమ జీవితానికది కళంకం కానేరదు. రాజ్యరక్షణ కోసం వృద్ధాప్యాన్ని జయించి యుద్ధరంగంలో వీర మరణం పొందటంవల్లనే ఆమె చరిత్ర అత్యంత ప్రత్యేకమైనదని గ్రహించాలి. చరిత్ర రచన సంక్లిష్టమైనది. నిబద్ధత కలిగిన చరిత్రకారుడెప్పుడూ న్యాయవాదిలా కాకుండా న్యాయమూర్తిగా వ్యవహరించటానికి ప్రయత్నిస్తాడు. అదే తన రచనను నిలబెట్టే జీవగర్ర. రేపటిరోజున మనం చెప్పిన విషయం వక్రీకరణ అని తేలితే మన రచనల ప్రామాణికత దెబ్బ తింటుంది. చరిత్రకారుడు తాను సేకరించిన ఆధారాలకనుగుణంగా ఒకానొక సమయంలో తేల్చిచెప్పిన విషయం వాస్తవం కాదని సూచించే వేరొక ఆధారం దొరికినపుడు దాన్ని కూడా పరిగణనలోనికి తీసుకొని నిజాయితీగా, నిష్పాక్షికంగా విశ్లేషించి యదార్థ విషయాన్ని వివరించగల సద్ధర్మ నిరతుడు కావాలి. అంతేగాని ఆత్మరక్షణలోపడి పిడివాదం చేయటంవల్ల కాలపరీక్షకు అది నిలబడదు. ఇదొక పార్శ్వమైతే, ఇంకొందరు చారిత్రక పురుషులు/వ్యక్తులపై వారి విజయాల ఆధారంగానో, సద్గుణాలవల్లనో అభిమానం పెంచుకొని అన్ని కోణాల్లోనూ వారిని ఉన్నతులుగా నిలబెట్టాలని చూస్తూ కొన్ని ఆధారాలను చూసీచూడనట్లు వదిలివేస్తారు. ‘రుద్రమదేవి యుద్ధంలోనే మరణించిందా?’ శీర్షికతో ఆంధ్రజ్యోతిలో (18–-06–-2017) ప్రచురితమైన డా.ముప్పాళ్ళ హనుమంతరావుగారి వ్యాసం అచ్చంగా ఈ కోవకే చెందినదని అనలేంగాని ఆయన అసహనానికి కారణం అయితే ఉంది. పి. పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారి రచనా విధానం వారి నిబద్ధతను శంకించేటట్లుందని హనుమంతరావుగారే గాక ఇంకొందరు కూడా అన్నారు. ఎందుకో చూద్దాం.పుచ్చా పరబ్రహ్మశాస్త్రి సిద్ధాంత గ్రంథం ‘కాకతీయులు’ తర్వాత కొన్ని శాసనాలు, సాహిత్య గ్రంథాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి, వస్తూనే ఉన్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో ఇంతక్రితం చేసిన రచనల్లో పొరపాట్లు కన్పించినా వాటిని నేరాలుగానో, వక్రీకరణలుగానో పరిగణించకూడదు. సరిచేసి వాస్తవాలను నిరూపించి ప్రకటించటం ప్రస్తుత కర్తవ్యం.రుద్రమ మరణం గురించి చందుపట్ల శాసనం స్పష్టంగా చెప్పింది. క్రీ.శ.1289 నవంబరు 25 నాటి ఆ శాసనం ‘‘రుద్రమ మహాదేవి శివలోకానికి విచ్చేస్తే’’ అని స్పష్టంగా చెప్తూ ఆమెకు, ఆమె అంగరక్షణాధికారి మల్లికార్జున నాయకునికి శివలోకప్రాప్తికిగాను చందుపట్లలోని సోమనాథదేవరకు పువ్వుల ముమ్మడింగారు చేసిన దానాన్ని నమోదు చేసింది. పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారు చెప్పని మరికొన్ని శాసనాలు కూడా రుద్రమ యుద్ధరంగంలో మరణించిన విషయాన్ని స్పష్టంచేస్తున్నాయి. చందుపట్ల శాసనం బహుశా రుద్రమ, మల్లికార్జున నాయకుల వీరమరణం తర్వాత 11వ రోజు (దశదినకర్మ అనంతరం మర్నాడు) చేసినది కావచ్చు. ఆ తర్వాత మూడు రోజులకు అంటే 1289 నవంబరు 28వ తేదీన వేయించిన ఈపూరు (గుంటూరు జిల్లా) శాసనం రుద్రమకు, ఆమె చప్పరం అధికారి బొల్నేనింగారికి పుణ్య(లోక) ప్రాప్తి కోసం బొగ్గారపు ఎర్రంకేతినాయకుడు చేసిన దానాన్ని నమోదు చేసింది. చప్పరం రక్షకాధికారిగా బొల్నేనింగారు, నేటి తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని పలు జిల్లాలకు చెందిన శాసనాల్లో కన్పిస్తాడు. ‘‘చప్పరం’’ అంటే తాత్కాలిక సైనిక శిబిరం అని అర్థం. రుద్రమకాలంలో జరిగిన అనేక యుద్ధాల్లో బొల్నేనింగారు సైనిక శిబిర రక్షకాధికారిగా పనిచేశాడు. అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో రుద్రమ, ఆమె అంగరక్షకాధికారి మల్లికార్జున నాయకులతోపాటు సైనిక శిబిర రక్షకాధికారి అయిన బొల్నేనింగారు కూడా ప్రాణాలు కోల్పోయాడంటే అర్ధరాత్రివేళ శిబిరంపై జరిగిన కుట్రపూరితదాడిలో వీరు ముగ్గురూ వీరమరణం పొందారని స్పష్టమవుతుంది.అలాగే లామ్, ఇనుమెళ్ళ (గుంటూరు జిల్లా), సర్వేల్ (నల్గొండజిల్లా) శాసనాలు సైతం రుద్రమకు శివలోక ప్రాప్తి కలిగేందుకు చేసిన దానాల వివరాలను తెలుపుతున్నాయి. సాధారణంగా ఏ ప్రభువు పాలిస్తున్నాడో చెప్పి, ఆ తర్వాత దానవిశేషాలను పేర్కొనటం సాంప్రదాయంగా అన్ని శాసనాల్లోనూ చూస్తాం. కాని ఈ శాసనాల్లో ‘‘రుద్రమదేవ అమ్మంగారికి పుణ్యముగా’’ అనీ, మరో శాసనంలో ‘‘కాకతీయ రుద్రదేవ మహారాజులకు (రుద్రమకు) పున్నెముసే (స్తే) వారి భృత్యుడు గంగయదేవడు తన భార్య గంగసాని అమ్మంగారు సెవితే (చెబితే) సోమనాథ దేవరకు’’ దానం చేసినట్లు చెప్పి ఉంది. ‘‘మరణించింది’’ అని చెప్పటానికి ప్రత్యామ్నాయంగా ‘‘కాలం చేసింది’’ లేదా ‘‘పున్నెం చేసింది’’ అని చెప్పటం పూర్వకాలంలో వాడుకలో ఉండేది. ముఖ్యంగా తిథి, వార, శక సంవత్సరాల సహితంగా స్పష్టంగా ఉన్న చందుపట్ల, ఈపూరు శాసనాలను అనుమానించాల్సిన పనిలేదు. హనుమంతరావుగారు కాకతీయ శాసనాల్లోని పూర్తి పాఠాన్ని నిశితంగా పరిశీలించలేదనేది స్పష్టం అవుతుంది. రుద్రమదేవి క్రీ.శ.1295 వరకు పాలించినట్లు ఏ ఒక్క శాసనాధారం గాని, సాహిత్యాధారంగాని లేవు.క్రీ.శ.1261 నాటి త్రిపురాంతక శాసనంలో ముప్పిడినాయకుడు రుద్రమ తన పరిపాలనాకాలం రెండు సంవత్సరాలను విజయవంతంగా ముగించుకున్నందుకు దేవునికి కృతజ్ఞతగా దానశాసనం వేయించాడు. దీనినిబట్టి రుద్రమ పాలన క్రీ.శ. 1259లోనే ప్రారంభమైనదని గ్రహించాలి. దీన్ని వ్యతిరేకిస్తూ ఆమె సవతి సోదరులు హరిహర మురారి దేవులు చేసిన తిరుగుబాటును రుద్రమ విజయవంతంగా అణచివేసిన సందర్భంలో ఆమె భర్త వీరభద్రుని మంత్రి అయిన విష్ణువు వేయించిన 1259 నాటి శాసనం ఇక్కడ కీలకంగా ఉంది. క్రీ.శ.1261 నుండి రుద్రమ అనేక విషాదాలను చవిచూసింది. ఆ సంవత్సరంలో పెద్ద కుమార్తె ముమ్మడమ్మ మరణం, 1264లో సోదరి గణపాంబ మరణం, 1266లో భర్త వీరభద్రుని మరణం ఆమెను మానసికంగా కృంగదీశాయి. ఈ పరిస్థితుల్ని అవకాశంగా తీసుకుని మహిళాపాలనను వ్యతిరేకిస్తున్న అంబదేవుడు కుట్రలు ప్రారంభించాడు. 1271లో గణపతిదేవుని మరణంతో అడ్డూ, అదుపూ లేకుండాపోయింది. రుద్రమకు అత్యంత విధేయుడైన తన అన్న త్రిపురారిదేవుని 1272లో బంధించి తానే ములికినాటికి గవర్నర్ అయ్యాడు. త్రిపురాంతక శాసనంలోని అతని బిరుదులు ‘‘దేవగిరి రాయ ప్రతిష్ఠాపిత ప్రాభృత మణికనకభూషణ’’, ‘‘పాండ్యరాజన్య ప్రియపేషిత చండవేతండ’’ అనే బిరుదుల్ని గమనిస్తే రుద్రమకు శత్రువులైన పాండ్యులతోను, దేవగిరి సేవుణులతోను, మహారాష్ట్ర నుండి వచ్చిన కాయస్త నాయకుడు అంబదేవుడు కుట్రపన్నాడనేది స్పష్టం. క్రీ.శ. 1290నాటి ఈ శాసనంలో అంబదేవుడు రుద్రమను ఓడించి వధించానని చెప్పలేదని హనుమంతరావుగారన్నారు. డా. పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారు దాన్ని సహేతుకంగా వివరించారు. మల్లికార్జున నాయకుని స్వామి (రుద్రమ/ రుద్రదేవ మహారాజు)ని సప్తాంగాలతో సహా హరించానని అంబదేవుడు విర్రవీగాడు గదా! సప్తాంగాలంటే స్వామి (ప్రభువు), అమాత్య, సుహృత్ (స్నేహితుడు), కోశం (సంపద), రాష్ట్రం, దుర్గం (కోట), బలం (సైన్యం). ‘‘ఓ వృద్ధ స్త్రీని చంపానని చెప్పుకోవటం తనలాంటి యోధునికి పరువునష్టం కనుక ఆ విషయాన్ని స్పష్టంగా ప్రస్తావించకపోయి ఉండవచ్చు’’నని పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారు అభిప్రాయ పడ్డారు.అసలు మార్కొపోలో వివరించినది రుద్రమదేవిని సందర్శించిన విషయాన్ని కాదు. ఆమె సోదరి, యనమదల రాజధానిగా పాలించిన కోట గణపాంబను దర్శించి, ఆమె ప్రసన్న రూపాన్ని, ప్రవర్తనను, యనమదల రాజ్య సామాజిక, ఆర్థిక పరిస్థితుల్ని వర్ణించాడు. గణపాంబ భర్త బేతరాజు క్రీ.శ.1219 (మొగలుట్ల శాసనం)నాటికే చనిపోయాడు. అప్పటికామె వయస్సు 17సం.లకు మించి లేదు. ఆ తర్వాత క్రీ.శ.1264 వరకు ఆమె జీవించి ఉంది. తాను సందర్శించిన పాలకురాలు అంతకు క్రితం రాజ్యాన్ని పాలించిన ప్రభువు భార్య అని, మార్కొపోలో చెప్పటాన్ని బట్టి, తండ్రి తర్వాత (జీవించి ఉండగానే) రాజ్యానికి వచ్చిన రుద్రమ గురించిగాక భర్త మరణానంతరం పాలిస్తున్న గణపాంబ గురించే ఆయన చెప్పాడనేది స్పష్టం. ఆమె పాలిస్తున్న రాజ్యాన్ని మార్కొపోలో ‘‘మోటుపల్లి’’ అని పేర్కొన్నాడు. మోటుపల్లి యనమదల రాజ్యంలో ఉన్న కాకతీయుల ఓడరేవు పట్టణం.మార్కొపోలో క్రీ.శ.1293లో రుద్రమను చూశాడని ముప్పాళ్ళ హనుమంతరావుగారి అభిప్రాయం. కాని రుద్రమ 1289 నవంబరులోనే వీరమరణం పొందిందనేది స్పష్టం. అప్పటికామె భర్త మరణించి 23సం.లు. భర్త మరణం (1266) నాటికి ఆమె వయస్సు 60సం.లు పైబడినదే. అటువంటప్పుడు రుద్రమ గురించి, ఆమె పునర్వివాహం గురించి ప్రస్తావించే ప్రసక్తి ఉండదు. కాబట్టి మార్కొపోలో మొదటి సందర్శన క్రీ.శ. 1248-–49 ప్రాంతంలో చేసి ఉంటే అప్పటికి గణపాంబ భర్త మరణించి 30సం.లు. ఆమె 45 సంవత్సరాల మహిళామణి. వెనిస్ యాత్రికుడు మార్కొపోలో ఫ్రెంచిలో రాసిన గ్రంథం అసలు ప్రతి అదృశ్యమై పోగా వేర్వేరు రచయితలు అప్పుడప్పుడూ కాపీ చేసిన వాటిని కలిపి సంకలనం చేసిన తదనంతరం ఇటాలియన్, లాటిన్, ఆంగ్ల భాషల్లో అనువదించారు. అదే మనకు దొరుకుతున్నది.రుద్రమ హేమాహేమీలైన నాయకులు, ప్రతాపరుద్రుడు ఉండగానే స్వయంగా అంబదేవుని పైకి ఎందుకు యుద్ధానికి వెళ్ళాల్సి వచ్చిందన్నది హనుమంతరావుగారి మరో ప్రశ్న. ఈ యుద్ధంలో శత్రువుల (పాండ్య, సేవుణ, అంబదేవుడు)పై ముప్పేట దాడి జరిగింది. మిగిలిన యుద్ధరంగాల్లో ప్రతాపరుద్రుడు, అన్నమ దేవుడు, మనుమగన్నయ, రుద్రపెద్దింగారు, అడిదంమల్లు వంటి సేనానులుండగా, గుంటూరు, నల్గొండ జిల్లాల సరిహద్దు ప్రాంతంలో జరిగిన రణరంగంలో రుద్రమ అంబదేవునితో తలపడింది. అంబదేవుడు చిన్నపాలెగాడుగా ఒంటరిగా యుద్ధానికి రాలేదనేది స్పష్టం. అతిక్రూరులుగా పేరొందిన పాండ్యులతో చేతులు కలిపి నేరుగా యుద్ధం చేసి గెలవలేక పిరికితనంతో అర్ధరాత్రివేళ సైనిక శిబిరంపై దాడి చేసిన అంబదేవుడే చరిత్రహీనుడుగా, హీనచరిత్రుడిగా నిలిచిపోయాడు తప్ప రుద్రమ జీవితానికిది కళంకం కానేరదు. రాజ్యరక్షణ కోసం వృద్ధాప్యాన్ని జయించి యుద్ధరంగంలో వీరమరణం పొందటంవల్లనే ఆమె చరిత్ర అత్యంత ప్రత్యేకమైనదని గ్రహించాలి.అయితే పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారు రుద్రమ జీవిత విశేషాల్ని వివరించి చివరిగా, ‘‘మొత్తం మీద రాజ్యంలో గొప్ప తిరుగుబాటు, రాజకుటుంబానికి అప్రతిష్ట తెచ్చేటట్టుగా రుద్రమదేవి పాలన అంతమైంది’’ అన్నారు. అంటే రుద్రమ సైనిక విజయాలను గురించి (ప్రత్యేకంగా పుస్తకం వస్తున్నది) తెలిసిన వారు నొచ్చుకోకుండా ఉంటారా? అంత పరిశోధన చేసిన చరిత్రకారుడు ఆవిధంగా వ్యాఖ్యానించటం దారుణం. ఈ విషయమేగాక మరికొన్ని చోట్ల ఇచ్చిన వివరణలు వక్రీకరణలుగా భావింపబడిన పొరపాట్లు దొర్లటం వల్ల పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారి నిబద్ధతనే శంకించే స్థితి ఏర్పడింది. ఎంతో గొప్ప పరిశోధన చేసిన పరబ్రహ్మశాస్త్రిగారు, ఎన్నో విషయాలను శాసనాల సాక్ష్యాధారాలతో సహా సానుకూల వివరణలిస్తూనే మరో ప్రక్క ప్రతికూల తీర్పులు చెప్పటంవల్లనే ఈ పరిస్థితి ఏర్పడింది. కాకయతీయ రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు కూడా దేవగిరి శ్రేణులతో తలపడి యుద్ధరంంగంలోనే మరణించారు. మరి అప్పుడు ఈ కళంకం మాట రాలేదే! (మహిళ కాబట్టి మరింత ‘నిశిత’ పరిశీలన జరిగిందా?) ప్రొ. దేవినేని హైమవతికాకతీయ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ ఆచార్యులు
nerugaa yuddham chesi gelavaleka pirikitanamto ardharaathrivela daadi chesina ambadevude charitraheenudugaa, heenacharitrudigaa nilichipoyaadu tapparudrama jeevitaanikadi kalankam kaaneradu. rajyarakshana kosam vruddhaapyaanni jayinchi yuddharangamlo veera maranam pondatamvallane aame charitra atyanta pratyekamainadani grahinchaali. charitra rachana sanklishtamainadi. nibaddhata kaligina charitrakaarudeppuduu nyayavadila kakunda nyaayamuurtigaa vyavaharinchataaniki prayatnistaadu. adhe tana rachananu nilabette jeevagarra. repatirojuna manam cheppina vishayam vakreekarana ani telithe mana rachanala praamaanikata debba tintundi. charitrakaarudu taanu sekarinchina aadhaaraalakanugunamgaa okanoka samayamlo telchicheppina vishayam vaastavam kaadani suchinche veroka aadhaaram dorikinapudu daanni kuudaa parigananalooniki teesukoni nijaayitiigaa, nishpaakshikamgaa vislaeshinchi yadartha vishayaanni vivarinchagala saddharma niratudu kavali. antegaani aatmarakshanalopadi pidivaadam cheyatamvalla kaalapareekshaku adhi nilabadadu. idoka paarshwamaithe, inkondaru chaaritraka purushulu/vyaktulapai vaari vijayaala aadhaaramgaano, sadgunaalavallano abhimanam penchukoni anni konaalloonuu vaarini unnatulugaa nilabettaalani chustuu konni aadhaaraalanu chusichudanatlu vadilivestaaru. ‘rudramadevi yuddhamlone maraninchindaa?’ sheershikatho aandhrajyotilo (18–-06–-2017) prachuritamaina daa.muppalla hanumantaraavugaari vyaasam achangaa ee kovake chendinadani analengaani aayana asahanaaniki kaaranam ayithe undi. pi. parabrahmasaastrigaara rachana vidhaanam vaari nibaddhatanu sankinchetatlundani hanumantaraogare gaaka inkondaru kuudaa annaru. enduko chuddam.puchha parabrahmasaastri siddhaanta grandham ‘kaakateeyulu’ tarvaata konni saasanaalu, saahitya grandhaalu veluguloki vachayi, vastune unnaayi. ee nepathyamlo intakritam chesina rachanallo porapaatlu kanpinchinaa vaatini neralugano, vakreekaranalugaano pariganinchakudadu. sarichesi vaastavaalanu niroopinchi prakatinchatam prastuta kartavyam.rudrama maranam gurinchi chandupatla saasanam spashtamgaa cheppindi. cree.sha.1289 navambaru 25 naati aa saasanam ‘‘rudrama mahadevi sivalokaaniki vicheste’’ ani spashtamgaa cheptuu aameku, aame angarakshanaadhikaari mallikaarjuna naayakuniki sivalokapraaptikigaanaa chandupatlaloni somanathadevaraku puvvula mummadingaaru chesina daanaanni namodu chesindi. parabrahmasaastrigaara cheppani marikonni saasanaalu kuudaa rudrama yuddharangamlo maraninchina vishayaanni spashtamchestunnaayi. chandupatla saasanam bahusa rudrama, mallikaarjuna naayakula veeramaranam tarvaata 11va roju (dasadinakarma anantaram marnadu) chesinadi kaavachhu. aa tarvaata moodu rojulaku ante 1289 navambaru 28va tedeena veyinchina eepuru (gunturu jilla) saasanam rudramaku, aame chapparam adhikari bolneningaariki punya(loka) praapti kosam boggaarapu erranketinaayakudu chesina daanaanni namodu chesindi. chapparam rakshakaadhikaarigaa bolneningaaru, neti telugu rashtralloni palu jillalaku chendina saasanaallo kanpistaadu. ‘‘chapparam’’ ante taatkaalika sainika sibiram ani artham. rudramakaalamlo jarigina aneka yuddhaallo bolneningaaru sainika sibira rakshakaadhikaarigaa panichesaadu. ambadevunito jarigina yuddhamlo rudrama, aame angarakshakaadhikaari mallikaarjuna naayakulatopaatu sainika sibira rakshakaadhikaari ayina bolneningaaru kuudaa praanaalu kolpoyadante ardharaathrivela sibirampai jarigina kutrapuritadaadilo veeru mugguru veeramaranam pondaarani spashtamavutundi.alaage lam, inumella (gunturu jilla), sarvel (nalgondajilla) saasanaalu saitam rudramaku sivaloka praapti kaligenduku chesina daanaala vivaraalanu teluputunnaayi. saadhaaranamgaa e prabhuvu palistunnado cheppi, aa tarvaata daanavisheshaalanu perkonatam saampradaayamgaa anni saasanaalloonuu chustam. kaani ee saasanaallo ‘‘rudramadeva ammangaariki punyamugaa’’ any, maro saasanamlo ‘‘kaakateeya rudradeva maharajulaku (rudramaku) punnemuse (ste) vaari bhrutyudu gangayadevadu tana bharya gangasani ammangaaru sevithe (chebithe) somanatha devaraku’’ daanam chesinatlu cheppi undi. ‘‘maraninchindi’’ ani cheppataaniki pratyaamnaayamgaa ‘‘kaalam chesindi’’ leda ‘‘punnem chesindi’’ ani cheppatam poorvakaalamlo vaadukalo undedi. mukhyamgaa tithi, vaara, saka samvatsaraala sahitamgaa spashtamgaa unna chandupatla, eepuru saasanaalanu anumaaninchaalsina paniledu. hanumantaraavugaaru kaakateeya saasanaallooni puurti paataanni nisitamgaa pariseelinchaledanedi spashtam avutundi. rudramadevi cree.sha.1295 varaku paalinchinatlu e okka saasanaadhaaram gaani, saahityaadhaaramgaani levu.cree.sha.1261 naati tripuraantaka saasanamlo muppidinaayakudu rudrama tana paripalanakalam rendu samvatsaraalanu vijayavantamgaa muginchukunnanduku devuniki krutagnatagaa daanasaasanam veyinchaadu. deeninibatti rudrama paalana cree.sha. 1259lone praarambhamainadani grahinchaali. deenni vyatirekistuu aame savati sodarulu harihara murari devulu chesina tirugubaatunu rudrama vijayavantamgaa anachivesina sandarbhamlo aame bharta veerabhadruni mantri ayina vishnuvu veyinchina 1259 naati saasanam ikkada keelakamgaa undi. cree.sha.1261 nundi rudrama aneka vishaadaalanu chavichusindi. aa samvatsaramlo pedda kumarte mummadamma maranam, 1264loo sodari ganapamba maranam, 1266loo bharta veerabhadruni maranam aamenu maanasikamgaa krungadeesaayi. ee paristhitulni avakaasamgaa teesukuni mahilaapaalananu vyatirekistunna ambadevudu kutralu praarambhinchaadu. 1271loo ganapatidevuni maranamtho addoo, adupuu lekundapoyindi. rudramaku atyanta vidheyudaina tana anna tripuraaridevuni 1272loo bandhinchi taane mulikinaatiki gavarnar ayyadu. tripuraantaka saasanamlooni athani birudulu ‘‘devagiri raaya pratishtaapita praabhruta manikanakabhuushana’’, ‘‘pandyarajanya priyapeshita chandavetanda’’ ane birudulni gamaniste rudramaku satruvulaina paandyulatoonu, devagiri sevunulatonu, maharashtra nundi vachina kaayasta nayakudu ambadevudu kutrapannadanedi spashtam. cree.sha. 1290naati ee saasanamlo ambadevudu rudramanu odinchi vadhinchaanani cheppaledani hanumantaraavugaarannaaru. daa. parabrahmasaastrigaara daanni sahetukamgaa vivarinchaaru. mallikaarjuna naayakuni swami (rudrama/ rudradeva maharaju)ni saptaamgaalato sahaa harinchaanani ambadevudu virraveegaadu gadaa! saptangalante swami (prabhuvu), amatya, suhrut (snehitudu), kosham (sampada), rashtram, durgam (kota), balam (sainyam). ‘‘oo vruddha streeni champanani cheppukovatam tanalanti yodhuniki paruvunashtam kanuka aa vishayaanni spashtamgaa prastaavinchakapoyi undavacchu’’nani parabrahmasaastrigaara abhipraya paddaaru.asalu markopolo vivarinchinadi rudramadevini sandarsinchina vishayaanni kaadu. aame sodari, yanamadala rajadhaniga paalinchina kota ganapambanu darsinchi, aame prasanna roopaanni, pravartananu, yanamadala rajya saamaajika, aardhika paristhitulni varninchaadu. ganapamba bharta betaraju cree.sha.1219 (mogalutla saasanam)naatike chanipoyadu. appatikame vayassu 17sam.laku minchi ledu. aa tarvaata cree.sha.1264 varaku aame jeevinchi undi. taanu sandarsinchina palakuralu antaku kritam rajyanni paalinchina prabhuvu bharya ani, markopolo cheppataanni batti, tandri tarvaata (jeevinchi undagaane) raajyaaniki vachina rudrama gurinchigaaka bharta maranaanantaram paalistunna ganapamba gurinche aayana cheppadanedi spashtam. aame paalistunna rajyanni markopolo ‘‘motupalli’’ ani perkonnadu. motupalli yanamadala raajyamlo unna kaakateeyula odarevu pattanam.markopolo cree.sha.1293loo rudramanu chusadani muppalla hanumantaraavugaari abhiprayam. kaani rudrama 1289 navambarulone veeramaranam pondindanedi spashtam. appatikame bharta maraninchi 23sam.lu. bharta maranam (1266) naatiki aame vayassu 60sam.lu paibadinade. atuvantappudu rudrama gurinchi, aame punarvivaaham gurinchi prastaavinche prasakti undadu. kabatti markopolo modati sandarsana cree.sha. 1248-–49 praantamlo chesi unte appatiki ganapamba bharta maraninchi 30sam.lu. aame 45 samvatsaraala mahilamani. venis yaatrikudu markopolo frenchilo raasina grandham asalu prati adrushyamai poga ververu rachayitalu appudappuduu kaapi chesina vaatini kalipi sankalanam chesina tadanantaram italian, latin, aangla bhaashallo anuvadinchaaru. adhe manaku dorukutunnadi.rudrama hemaahemeelaina naayakulu, prataaparudrudu undagaane swayamgaa ambadevuni paiki enduku yuddhaaniki vellalsi vachindannadi hanumantaraavugaari maro prasna. ee yuddhamlo satruvula (pandya, sevuna, ambadevudu)pai muppeta daadi jarigindi. migilina yuddharamgaallo prataaparudrudu, annama devudu, manumagannaya, rudrapeddingaaru, adidammallu vanti senaanulundagaa, gunturu, nalgonda jillala sarihaddu praantamlo jarigina ranarangamlo rudrama ambadevunito talapadindi. ambadevudu chinnapalegaduga ontarigaa yuddhaaniki raledanedi spashtam. atikruurulugaa perondina paandyulatho chetulu kalipi nerugaa yuddham chesi gelavaleka pirikitanamto ardharaathrivela sainika sibirampai daadi chesina ambadevude charitraheenudugaa, heenacharitrudigaa nilichipoyaadu tappa rudrama jeevitaanikidi kalankam kaaneradu. rajyarakshana kosam vruddhaapyaanni jayinchi yuddharangamlo veeramaranam pondatamvallane aame charitra atyanta pratyekamainadani grahinchaali.ayithe parabrahmasaastrigaara rudrama jeevita visaeshaalni vivarinchi chivarigaa, ‘‘mottam meeda raajyamlo goppa tirugubaatu, raajakutumbaaniki apratishta tecchetattugaa rudramadevi paalana antamaindi’’ annaru. ante rudrama sainika vijayaalanu gurinchi (pratyekamgaa pustakam vastunnadi) telisina vaaru nochukokunda untara? anta parisodhana chesina charitrakaarudu aavidhamgaa vyaakhyaaninchatam daarunam. ee vishayamegaaka marikonni chotla ichina vivaranalu vakreekaranalugaa bhaavimpabadina porapaatlu dorlatam valla parabrahmasaastrigaara nibaddhatane sankinche sthiti erpadindi. entho goppa parisodhana chesina parabrahmasaastrigaara, enno vishayaalanu saasanaala saakshyaadhaaraalatho sahaa saanukuula vivaranalistune maro prakka pratikuula teerpulu cheppatamvallane ee paristhiti erpadindi. kakayateeya rudradevudu, mahadevudu kuudaa devagiri shrenulatho talapadi yuddharanngamlone maraninchaaru. mari appudu ee kalankam maata ralede! (mahila kabatti marinta ‘nisita’ pariseelana jariginda?) pro. devineni haimavatikaakatiya vishwavidyaalaya puurva aachaaryulurudrama jeevitaanikadi kalankam kaaneradu. rajyarakshana kosam vruddhaapyaanni jayinchi yuddharangamlo veera maranam pondatamvallane aame charitra atyanta pratyekamainadani grahinchaali. charitra rachana sanklishtamainadi. nibaddhata kaligina charitrakaarudeppuduu nyayavadila kakunda nyaayamuurtigaa vyavaharinchataaniki prayatnistaadu. adhe tana rachananu nilabette jeevagarra. repatirojuna manam cheppina vishayam vakreekarana ani telithe mana rachanala praamaanikata debba tintundi. charitrakaarudu taanu sekarinchina aadhaaraalakanugunamgaa okanoka samayamlo telchicheppina vishayam vaastavam kaadani suchinche veroka aadhaaram dorikinapudu daanni kuudaa parigananalooniki teesukoni nijaayitiigaa, nishpaakshikamgaa vislaeshinchi yadartha vishayaanni vivarinchagala saddharma niratudu kavali. antegaani aatmarakshanalopadi pidivaadam cheyatamvalla kaalapareekshaku adhi nilabadadu. idoka paarshwamaithe, inkondaru chaaritraka purushulu/vyaktulapai vaari vijayaala aadhaaramgaano, sadgunaalavallano abhimanam penchukoni anni konaalloonuu vaarini unnatulugaa nilabettaalani chustuu konni aadhaaraalanu chusichudanatlu vadilivestaaru. ‘rudramadevi yuddhamlone maraninchindaa?’ sheershikatho aandhrajyotilo (18–-06–-2017) prachuritamaina daa.muppalla hanumantaraavugaari vyaasam achangaa ee kovake chendinadani analengaani aayana asahanaaniki kaaranam ayithe undi. pi. parabrahmasaastrigaara rachana vidhaanam vaari nibaddhatanu sankinchetatlundani hanumantaraogare gaaka inkondaru kuudaa annaru. enduko chuddam.puchha parabrahmasaastri siddhaanta grandham ‘kaakateeyulu’ tarvaata konni saasanaalu, saahitya grandhaalu veluguloki vachayi, vastune unnaayi. ee nepathyamlo intakritam chesina rachanallo porapaatlu kanpinchinaa vaatini neralugano, vakreekaranalugaano pariganinchakudadu. sarichesi vaastavaalanu niroopinchi prakatinchatam prastuta kartavyam.rudrama maranam gurinchi chandupatla saasanam spashtamgaa cheppindi. cree.sha.1289 navambaru 25 naati aa saasanam ‘‘rudrama mahadevi sivalokaaniki vicheste’’ ani spashtamgaa cheptuu aameku, aame angarakshanaadhikaari mallikaarjuna naayakuniki sivalokapraaptikigaanaa chandupatlaloni somanathadevaraku puvvula mummadingaaru chesina daanaanni namodu chesindi. parabrahmasaastrigaara cheppani marikonni saasanaalu kuudaa rudrama yuddharangamlo maraninchina vishayaanni spashtamchestunnaayi. chandupatla saasanam bahusa rudrama, mallikaarjuna naayakula veeramaranam tarvaata 11va roju (dasadinakarma anantaram marnadu) chesinadi kaavachhu. aa tarvaata moodu rojulaku ante 1289 navambaru 28va tedeena veyinchina eepuru (gunturu jilla) saasanam rudramaku, aame chapparam adhikari bolneningaariki punya(loka) praapti kosam boggaarapu erranketinaayakudu chesina daanaanni namodu chesindi. chapparam rakshakaadhikaarigaa bolneningaaru, neti telugu rashtralloni palu jillalaku chendina saasanaallo kanpistaadu. ‘‘chapparam’’ ante taatkaalika sainika sibiram ani artham. rudramakaalamlo jarigina aneka yuddhaallo bolneningaaru sainika sibira rakshakaadhikaarigaa panichesaadu. ambadevunito jarigina yuddhamlo rudrama, aame angarakshakaadhikaari mallikaarjuna naayakulatopaatu sainika sibira rakshakaadhikaari ayina bolneningaaru kuudaa praanaalu kolpoyadante ardharaathrivela sibirampai jarigina kutrapuritadaadilo veeru mugguru veeramaranam pondaarani spashtamavutundi.alaage lam, inumella (gunturu jilla), sarvel (nalgondajilla) saasanaalu saitam rudramaku sivaloka praapti kaligenduku chesina daanaala vivaraalanu teluputunnaayi. saadhaaranamgaa e prabhuvu palistunnado cheppi, aa tarvaata daanavisheshaalanu perkonatam saampradaayamgaa anni saasanaalloonuu chustam. kaani ee saasanaallo ‘‘rudramadeva ammangaariki punyamugaa’’ any, maro saasanamlo ‘‘kaakateeya rudradeva maharajulaku (rudramaku) punnemuse (ste) vaari bhrutyudu gangayadevadu tana bharya gangasani ammangaaru sevithe (chebithe) somanatha devaraku’’ daanam chesinatlu cheppi undi. ‘‘maraninchindi’’ ani cheppataaniki pratyaamnaayamgaa ‘‘kaalam chesindi’’ leda ‘‘punnem chesindi’’ ani cheppatam poorvakaalamlo vaadukalo undedi. mukhyamgaa tithi, vaara, saka samvatsaraala sahitamgaa spashtamgaa unna chandupatla, eepuru saasanaalanu anumaaninchaalsina paniledu. hanumantaraavugaaru kaakateeya saasanaallooni puurti paataanni nisitamgaa pariseelinchaledanedi spashtam avutundi. rudramadevi cree.sha.1295 varaku paalinchinatlu e okka saasanaadhaaram gaani, saahityaadhaaramgaani levu.cree.sha.1261 naati tripuraantaka saasanamlo muppidinaayakudu rudrama tana paripalanakalam rendu samvatsaraalanu vijayavantamgaa muginchukunnanduku devuniki krutagnatagaa daanasaasanam veyinchaadu. deeninibatti rudrama paalana cree.sha. 1259lone praarambhamainadani grahinchaali. deenni vyatirekistuu aame savati sodarulu harihara murari devulu chesina tirugubaatunu rudrama vijayavantamgaa anachivesina sandarbhamlo aame bharta veerabhadruni mantri ayina vishnuvu veyinchina 1259 naati saasanam ikkada keelakamgaa undi. cree.sha.1261 nundi rudrama aneka vishaadaalanu chavichusindi. aa samvatsaramlo pedda kumarte mummadamma maranam, 1264loo sodari ganapamba maranam, 1266loo bharta veerabhadruni maranam aamenu maanasikamgaa krungadeesaayi. ee paristhitulni avakaasamgaa teesukuni mahilaapaalananu vyatirekistunna ambadevudu kutralu praarambhinchaadu. 1271loo ganapatidevuni maranamtho addoo, adupuu lekundapoyindi. rudramaku atyanta vidheyudaina tana anna tripuraaridevuni 1272loo bandhinchi taane mulikinaatiki gavarnar ayyadu. tripuraantaka saasanamlooni athani birudulu ‘‘devagiri raaya pratishtaapita praabhruta manikanakabhuushana’’, ‘‘pandyarajanya priyapeshita chandavetanda’’ ane birudulni gamaniste rudramaku satruvulaina paandyulatoonu, devagiri sevunulatonu, maharashtra nundi vachina kaayasta nayakudu ambadevudu kutrapannadanedi spashtam. cree.sha. 1290naati ee saasanamlo ambadevudu rudramanu odinchi vadhinchaanani cheppaledani hanumantaraavugaarannaaru. daa. parabrahmasaastrigaara daanni sahetukamgaa vivarinchaaru. mallikaarjuna naayakuni swami (rudrama/ rudradeva maharaju)ni saptaamgaalato sahaa harinchaanani ambadevudu virraveegaadu gadaa! saptangalante swami (prabhuvu), amatya, suhrut (snehitudu), kosham (sampada), rashtram, durgam (kota), balam (sainyam). ‘‘oo vruddha streeni champanani cheppukovatam tanalanti yodhuniki paruvunashtam kanuka aa vishayaanni spashtamgaa prastaavinchakapoyi undavacchu’’nani parabrahmasaastrigaara abhipraya paddaaru.asalu markopolo vivarinchinadi rudramadevini sandarsinchina vishayaanni kaadu. aame sodari, yanamadala rajadhaniga paalinchina kota ganapambanu darsinchi, aame prasanna roopaanni, pravartananu, yanamadala rajya saamaajika, aardhika paristhitulni varninchaadu. ganapamba bharta betaraju cree.sha.1219 (mogalutla saasanam)naatike chanipoyadu. appatikame vayassu 17sam.laku minchi ledu. aa tarvaata cree.sha.1264 varaku aame jeevinchi undi. taanu sandarsinchina palakuralu antaku kritam rajyanni paalinchina prabhuvu bharya ani, markopolo cheppataanni batti, tandri tarvaata (jeevinchi undagaane) raajyaaniki vachina rudrama gurinchigaaka bharta maranaanantaram paalistunna ganapamba gurinche aayana cheppadanedi spashtam. aame paalistunna rajyanni markopolo ‘‘motupalli’’ ani perkonnadu. motupalli yanamadala raajyamlo unna kaakateeyula odarevu pattanam.markopolo cree.sha.1293loo rudramanu chusadani muppalla hanumantaraavugaari abhiprayam. kaani rudrama 1289 navambarulone veeramaranam pondindanedi spashtam. appatikame bharta maraninchi 23sam.lu. bharta maranam (1266) naatiki aame vayassu 60sam.lu paibadinade. atuvantappudu rudrama gurinchi, aame punarvivaaham gurinchi prastaavinche prasakti undadu. kabatti markopolo modati sandarsana cree.sha. 1248-–49 praantamlo chesi unte appatiki ganapamba bharta maraninchi 30sam.lu. aame 45 samvatsaraala mahilamani. venis yaatrikudu markopolo frenchilo raasina grandham asalu prati adrushyamai poga ververu rachayitalu appudappuduu kaapi chesina vaatini kalipi sankalanam chesina tadanantaram italian, latin, aangla bhaashallo anuvadinchaaru. adhe manaku dorukutunnadi.rudrama hemaahemeelaina naayakulu, prataaparudrudu undagaane swayamgaa ambadevuni paiki enduku yuddhaaniki vellalsi vachindannadi hanumantaraavugaari maro prasna. ee yuddhamlo satruvula (pandya, sevuna, ambadevudu)pai muppeta daadi jarigindi. migilina yuddharamgaallo prataaparudrudu, annama devudu, manumagannaya, rudrapeddingaaru, adidammallu vanti senaanulundagaa, gunturu, nalgonda jillala sarihaddu praantamlo jarigina ranarangamlo rudrama ambadevunito talapadindi. ambadevudu chinnapalegaduga ontarigaa yuddhaaniki raledanedi spashtam. atikruurulugaa perondina paandyulatho chetulu kalipi nerugaa yuddham chesi gelavaleka pirikitanamto ardharaathrivela sainika sibirampai daadi chesina ambadevude charitraheenudugaa, heenacharitrudigaa nilichipoyaadu tappa rudrama jeevitaanikidi kalankam kaaneradu. rajyarakshana kosam vruddhaapyaanni jayinchi yuddharangamlo veeramaranam pondatamvallane aame charitra atyanta pratyekamainadani grahinchaali.ayithe parabrahmasaastrigaara rudrama jeevita visaeshaalni vivarinchi chivarigaa, ‘‘mottam meeda raajyamlo goppa tirugubaatu, raajakutumbaaniki apratishta tecchetattugaa rudramadevi paalana antamaindi’’ annaru. ante rudrama sainika vijayaalanu gurinchi (pratyekamgaa pustakam vastunnadi) telisina vaaru nochukokunda untara? anta parisodhana chesina charitrakaarudu aavidhamgaa vyaakhyaaninchatam daarunam. ee vishayamegaaka marikonni chotla ichina vivaranalu vakreekaranalugaa bhaavimpabadina porapaatlu dorlatam valla parabrahmasaastrigaara nibaddhatane sankinche sthiti erpadindi. entho goppa parisodhana chesina parabrahmasaastrigaara, enno vishayaalanu saasanaala saakshyaadhaaraalatho sahaa saanukuula vivaranalistune maro prakka pratikuula teerpulu cheppatamvallane ee paristhiti erpadindi. kakayateeya rudradevudu, mahadevudu kuudaa devagiri shrenulatho talapadi yuddharanngamlone maraninchaaru. mari appudu ee kalankam maata ralede! (mahila kabatti marinta ‘nisita’ pariseelana jariginda?) pro. devineni haimavatikaakatiya vishwavidyaalaya puurva aachaaryulu