అలనాటి భాగీరథి సగరుడి పూర్వీకులను పునీతమొనర్చి నట్టే, ‘కన్యాశుల్క’ పావన జలాలు మానవాళి అడియాసలకు తిరిగి పొంగెత్తే ఆశల రంగులిస్తాయి. పాతకొత్తల మేలు కలయికగా గతాన్ని దట్టించి, వర్తమానాన్ని ముట్టించి, భవితను రెట్టింపుగా సుసాధ్యం చేస్తాయి. అందుకే ఇవాళ నూట పాతికో మైలురాయి దగ్గర    ఆ నాటకం, మన కన్నా ముందు నిలబడి, ‘‘నాతో రాగల ధీరులెవ్వరో తెల్పుడీ’’ అంటూ తెలుగు వారిని పేరు పేరునా పలకరిస్తున్నది.పురాణ ఇతిహాసాల పరికల్పనలు కేవలం పండిత లోకం ప్రజలకు చెప్పే గాథలుగానే ఉండే కాలం రెండువేల అయిదు వందల ఏళ్ల కిందటిది. ఇవి దృశ్యమానం అయితే ఎలా ఉంటాయి; ఆ రాముడు, ఆ కృష్ణుడు, ఆ రావణుడు, ఆ కౌరవ పాండవులు, ఎలా వీరిని శ్రవ్య గాథల లోంచి దృశ్యకోణంలోకి తీసుకు రావడం? భాస మహాకవి తొలిసారిగా రంగస్థలం అనేదాన్ని భారతీయ సాహిత్యంలో ఊహ చేశాడు. పెద్ద పెద్ద రచనల నుంచి చిన్న ఇతివృత్తాలను ప్రదర్శన యోగ్యంగా మలిచాడు. జన కోలాహలం ఉండే తీర్థాలు, క్షేత్రాలు, వారాంతపు సంతలు, ఇవన్నీ ఈ ప్రదర్శనలకు అనువైన ప్రదేశాలు. భాస నాటక చక్రం పేరిట- రామాయణంపై మూడు, భారతంపై ఏడు, తాను స్వయంగా చెప్పిన నాటక కథలు మూడు. ఈ మూడింటిలో రెండు- ‘ప్రతిజ్ఞా యౌగంధరాయణం’, ‘స్వప్న వాసవదత్తం’ కాగా, ఆఖరుది- సాదా సీదా ప్రజలకు చెందిన నాటకం. అదే ‘దరిద్ర చారుదత్తం’. అయిదు అంకాలుగా ఈ కథ చెప్పాడు భాస మహాకవి. అయితే ఇది అసంపూర్ణంగా ఉన్న కారణం చేత, తరువాతి శతాబ్దాల్లో శూద్రక మహాకవి ఈ నాటకాన్ని పది అంకాలుగా పూర్తిచేసి, దీనికి ‘మృచ్ఛ కటికం’ (మట్టిబండి)అని పేరుపెట్టాడు. పేరు దగ్గరి నుంచీ శూద్రకుని ఈ నాటకం భాసుడి కొత్తదనాలకు మరింత సంపన్నత తెచ్చి పెట్టింది. వెరసి రెండువేల ఏళ్ల కిందటే, సామాన్య పౌరులు, కన్నం దొంగలు, జూద గాళ్ళు, వేశ్యలు, అధికారం చెలాయించే రాజుగారి బావమరుదులు, విప్లవ కారులు, అందరూ భారతీయ నాటకంలోకి కదిలి వచ్చారు.శూద్రక కవి ‘మట్టి బండి’ నాటకం పేరు పెట్టడంలోనే, నాయికానాయకుల పేర్లు ఏవీ లేకుండా, కథలో ఒక కీలక అంశమైన ‘మట్టి బండి’ పేరు పెట్టి దీన్ని బతుకు మట్టి బండిగా చెక్కాడు. ఇద్దరు స్రష్టల నవ్య ప్రియత్వ భూమిక అయిన ఈ నాటకం ప్రభావంలోనే, తెలుగు వారి ఆధునిక నాటకం 1892లో మూడు పదుల యువకుడైన గురజాడ అప్పారావు కలం నుంచి రూపు దిద్దుకున్నది.19వ శతాబ్దంలో, వాడుక వచన భాషలో గురజాడ ఎలా ఒక పూర్తి నాటకాన్ని నిర్మించాడో, ఈ నిర్మాణం కోసం ఎలా పాత్రలకు తగిన మాట తీరు, వ్యవహరిక తెనుగు వాడాడో చూేస్త, తెలుగు మాట స్పెల్లింగ్ కూడా, గురజాడ రాసినంత కొత్తగా, తరు వాతి ఆధునిక రచయితలు రాయలేక పోయారని గ్రహిస్తాము. ఈ ధైర్యం ఆయనకు కలగడానికి కారణం వేలఏళ్ల కిందటి ‘మట్టి బండి’లోనే ఉన్నది. ‘‘కొన్ని మాటలు పలికినవి పలికినట్టు రాయడా నికి, నాకు తెలుగులో అక్షరాలు సరిపోవ డం లేదు, అటువంటి కొత్త అక్షరాలు కావాలి’’ అని తన కన్యాశుల్కం రెండో పీఠికలో కోరిన అసాధ్యుడు గురజాడ. ఇదే పాత్రలకు తగిన మాట తీరు అలనాడు శూద్రకుడు ‘మట్టిబండి’లో వాడాడు. అప్పటికే, దేవనాగరి ఉత్తర భారత దేశంలో ఎన్నో పలుకుబళ్లలో ఉన్నది. ప్రజలే పాత్రలు అయిన ఈ నాటకంలో, శూద్రక కవి నాటకం పేరు నాయికా నాయకుల పేర్లను విస్మరించి, కొత్తగా పెట్టడం, నాటక ప్రదర్శన నియమావళి పాటించక పోవడం, జనసామాన్య కథను కళాత్మక బిగింపుతో ప్రదర్శన యోగ్య నాటకంగా మలచడం, హాస్య రీతిలో కథన పద్ధతిని ఎంచుకోవడం, తన పాత్రలచే భిన్న ప్రాంతీయ పలుకుబడు లను మాట్లాడించడం, ఆట ఎక్కడచూసినా, అక్కడి ప్రజలు నాటకంతో మమేకమయ్యేలా జాగ్రత్తలు తీసుకోవడం, ఇవన్నీ చేశాడు. పాత్రల పలుకుబళ్ళు ఆయా ప్రాంతాల పరిమళాలతో ఉండడం శూద్రక కవి చూపిన విశేషం.ఈ ప్రత్యేకతలను మనం కన్యాశుల్కం నాటకంలో కూడా చూస్తాము. ఒక్క గిరీశం మాత్రమే పట్టణీకరణ చెందిన తెలుగులో ఇంగ్లిష్ మాటలు కలిపి మాట్లాడతాడు. మిగతా పాత్రల మాటతీరు గురజాడ ఎంత జాగ్రత్తగా ఎంపికచేశారంటే, వైదిక బ్రాహ్మణుల మాట తీరు, మఠం శీనులో కలగలిసే భిన్నస్వరాలు చూస్తాము. నాటకం మొదటి దృశ్యాలలోనే, నాజూకు మాటలాడే నాగరికత లేనివాడు పొటిగరాప్పంతులు నౌకరు. ఇలా మాట్లాడేది ఎవరు? ఆ నౌకరే! అతని యజమాని కూడా కొంచెం నాగరికంగానే మాట్లాడుతాడు, ఎందుకంటే ఫోటో స్టుడియో నడుపుతున్నాడు కనుక. ఫోటోగ్రాఫ్లూ తీస్తున్నాడు కనుక. --నౌకరు పలికేది పొటిగరాపులు అనే. ఈ మాటల్లోనే ఆ పాత్రను పరిచయం చేశారు రచయిత. ఇది శూద్రక మహాకవి తీసుకున్న జాగ్రత్తలకు తీసిపోని విధానం.మృచ్ఛకటికంలో పాచికలాట ఉంటుంది, కన్యాశుల్కంలో పేకాట. శృంగారం రెండు వేల ఏళ్ల కిందట ఎలా జనులకు ఒక శక్తివంతమైన ధ్యాసో, పరిమితుల సరళత కూడా ఆ సమాజంలో ఎంతగా ఉన్నదో, శూద్రక కవి చూపుతాడు. ఆ నాటకంలో రక్షకభటులు ఉన్నారు, ఇక్కడా పోలీసు హెడ్, కనిపించని ఎస్.ఐ ఉన్నారు. శకారుడు, తన దురుసు ప్రవర్తనలో, మాటలను డాబుసరిగా లేనివి ఉన్నట్టుగా పలకడం అనే లక్షణం ఉన్నవాడు. కన్యాశుల్కంలో గిరీశం ఈ శకారుడి పోలికల్లో ఉంటాడు. శకారుడు పొరపాటున ఇతిహాసాల్లోని, పురాణాల్లోని పాత్రలను కలగాపులగంచేసి మాట్లాడేస్తూ ఉంటాడు. ఇదే, చాలా శతాబ్దాల తర్వాత ఇంగ్లిష్ నాటకల్లో కూడా ‘మాలప్రాపిజమ్’గా మిసెస్ మాలప్రాప్ అనే పాత్ర ఇలా కలగాపులగంగా మాట్లాడడం వలన ఏర్పడ్డది. శ్రీమతి ‘మాలాప్రోప్’ అనే పాత్ర 1755లో రిచర్డ్ షెరిడన్ రాసిన ‘ది రైవల్స్’ నాటకంలో దర్శనం ఇస్తుంది. ఇది భారతీయ నాటక రంగం దాదాపు పదిహేను వందల ఏళ్ల కిందటే, శూద్రక కవి రచనలో, శకారుడి ఒక సాకార లక్షణంగా చూపెట్టి, భారతీయ నాటక రంగ శక్తి ఏమిటో కాలానికి నిరూపణ వదిలిపెట్టింది. పాత గాథల పాత్రలను కలగాపులగం చేయకపోయినా, అడ్డమైన కోతలరాయుడిగా గిరీశం స్వభావ చిత్రణలో ఒక ప్రత్యేకతను చొప్పించారు గురజాడ. ఇందులో వేల ఏళ్ల కిందటి ఒక శకారుడు, తనకు నూట యాభై ఏళ్ల కాలం కిందటి ఒక ‘శ్రీమతి మాలప్రాప్’ కూడా కనిపిస్తారు. తన నాటక రచనా ప్రక్రియలో భాగంగా గురజాడ షెరిడన్ నాటకం ‘ది రైవల్స్’ చదివారు కూడా. ఈ దృష్టాంతాలు  గురజాడ వారి లైబ్రరీలోని ఈ పుస్తకంలోనే ఉన్నాయి.శూద్రక కవి రచనలో ఎక్కడా నేరం ఉండదు. ఆర్యకుడి పరివారం అయిన విప్లవకారులు రాజుని చంపి వేసి, తామే రాజ్యాధికారం చేపట్టారన్న వార్త ఊరేగింపుగావచ్చే ఆర్యకుడి కోలాహలం ద్వారా తెలియడం తప్ప ఇంకో సంఘటన ఉండదు. ఇది నాటకంలో దృశ్యమానం కాదు. గురజాడ కన్యాశుల్కంలోనూ నేరం జరగదు, నేరం జరిగిందన్న భావన మాత్రమే రామచంద్రపురం వాసుల మూర్ఖత్వాలకు మంగళ గీతం పాడుతుంది. వారెవరూ కోర్ట్కు రారు. బుచ్చమ్మ విషయంలో గిరీశం ఎవరో ఏమీ చెప్పలేక పోతాడు కోపం తప్ప మరో తెలివి లేని అగ్నిహోత్రావధాన్లు, కేసు రాసుకోండి అంటూ ఎద్దేవాచేసి మూసేస్తాడు డిప్టీ కలెక్టర్. కోర్ట్లకు అందని గిరీశం మోసాన్ని మధురవాణి సాయంతో నిలుపుదల చేస్తాడు, తానూ ఒక ప్లీడరే అయిన సౌజన్యారావు.కన్యాశుల్క నాటకం నేడు నూట పాతికేళ్ళ ఏకైక ఆధునిక భారతీయ సజీవ నాటకంగా నిలిచిందీ అంటే, మనం చెప్పే ఎన్నో సహేతుకమైన కారణాలతో బాటు, ప్రజలే పాత్రలైన ప్రదర్శన రూపొందిద్దాం అన్న వేలఏళ్ల నాటి భాసుని జేగీయమాన జన చింతన తలకెత్తుకుని శూద్రక మహాకవి స్పర్శవేదిగా నిర్మించిన మృచ్ఛకటికం ప్రాణ తేజం అయిన పట్టిందల్లా బంగారం అయ్యే శక్తిని గురజాడ పొందటమూ ఒక కారణం. అందుకే, కన్యాశుల్క కోలాహలంలో దాగిఉన్న మహానది మృచ్ఛకటికం కూడా. నదులను కలపగలిగిన వారిని భగీరథులు అంటాము. ఆ కోవలో గురజాడ కూడా ఆధునిక మహాప్రవాహానికి దారులుతీసిన అక్షర భగీరథుడే. అలనాటి భాగీరథి సగరుడి పూర్వీకులను పునీతమొనర్చి నట్టే, కన్యాశుల్క పావన జలాలు మానవాళి అడియాసలకు తిరిగి పొంగెత్తే ఆశల రంగులిస్తాయి. పాతకొత్తల మేలు కలయికగా గతాన్ని దట్టించి, వర్తమానాన్ని ముట్టించి, భవితను రెట్టింపుగా సుసాధ్యం చేస్తాయి. అందుకే సాగుతున్నది మట్టి బండిలో, మట్టి గుండెల కన్యాశుల్క ధ్వన్యాలోక జైత్ర యాత్ర. ఇది జీవన పాత్రోచిత ఆకాంక్షా కేతనాలెత్తి నడిచే దరిద్ర చారుదత్తుల, ప్రేమ స్వరూపిణులైన వసంతసేన, మధుర వాణుల, పిచ్చి బుచ్చమ్మల, రదనికల, మీనాక్షుల, శర్విలకుల, వెర్రి వెంకటేశాల సౌజన్య చైతన్య ఉత్తుంగ కోలాహలం. దీనికే గురజాడ పెట్టిన పేరు, పాత కొత్తల మేలు కలయిక. 1910లో ముత్యాల సరాలలో ఈ లక్ష్యం తనది అని వాచ్యం చేశాడు కానీ, మహారాజా ఆనంద గజపతి ప్రేరణతో తాను యువకుడిగా రాసిన 1892 నాటి నాటక రచనలోనే, ఈ కళా ప్రమాణాల కోసమని వ్యవహారిక గంగావతరణానికి నడుం కట్టి, వ్యవహరికం అంటే కేవలం భాష కాదు అనీ మొత్తం జీవన వ్యవహారమే ప్రజానుకూల పథాల పయనిం చాలనీ అందుకేౖ సాహిత్య దీపాలు తాను వెలిగిస్తాననీ ముందుకొచ్చిన సృజన దీపక రాగం గురజాడ అప్పారావు. అందుకే ఇవాళ నూట పాతికో మైలు రాయి దగ్గర ఆయన నాటకం, మన కన్నా ముందు నిలబడి, ‘‘నేనింకా ముందుకు పోతాను, నాతో రాగల ధీరులెవ్వరో తెల్పుడీ’’ అంటూ తెలుగు వారిని పేరు పేరునా పలకరిస్తున్నది.మహాకవి మనకిచ్చిన మహత్తర కానుక పట్ల కృతజ్ఞతా భారంతో మరిన్ని ఆచరణల దారులుతీస్తూ, నవీన సృజనతో ఎదురెళ్లడమే వర్తమానతరాలుగా మనం చేయవలసిన పని. రామతీర్థ98492 00385(గురజాడ ‘కన్యాశుల్కం’ తొలి ప్రదర్శన జరిగి 125 ఏళ్లయిన సందర్భంగా ఆగస్ట్ 25 నుంచి 27 వరకు విజయనగరం, విశాఖపట్నం వేదికల్లో జాతీయ ఉత్సవాలు జరుగుతాయి.)
alanati bhagirathi sagarudi puurveekulanu puneetamonarchi natte, ‘kanyasulka’ paavana jalaalu maanavaali adiyasalaku tirigi pongette aasala rangulistaayi. paatakottala melu kalayikagaa gataanni dattinchi, vartamaanaanni muttinchi, bhavitanu rettimpugaa susaadhyam chestayi. anduke ivaala noota paatiko mailurai daggara    aa naatakam, mana kanna mundu nilabadi, ‘‘naatho raagala dheerulevvaro telpudi’’ antuu telugu vaarini paeru peruna palakaristunnadi.puraana itihaasaala parikalpanalu kevalam pandita lokam prajalaku cheppe gaathalugaane unde kaalam renduvela ayidu vandala ella kindatidi. ivi drushyamaanam ayithe ela untaayi; aa ramudu, aa krishnudu, aa ravanudu, aa kaurava paandavulu, ela veerini shravya gaathala lonchi drushyakonamloki teesuku ravadam? bhasa mahakavi tolisaarigaa rangasthalam anedaanni bhaarateeya saahityamlo ooha cheshaadu. pedda pedda rachanala nunchi chinna itivruttaalanu pradarsana yogyamgaa malichaadu. jana kolahalam unde teerthaalu, kshetraalu, vaaraantapu santalu, ivannee ee pradarsanalaku anuvaina pradesaalu. bhasa naataka chakram paerita- ramayanampai moodu, bhaaratampai edu, taanu swayamgaa cheppina naataka kathalu moodu. ee moodintilo rendu- ‘pratignaa yougandharaayanam’, ‘swapna vaasavadattam’ kaga, aakharudi- saadaa seeda prajalaku chendina naatakam. adhe ‘daridra chaarudattam’. ayidu ankaalugaa ee katha cheppaadu bhasa mahakavi. ayithe idhi asampuurnamgaa unna kaaranam chetha, taruvaati sataabdaallo shoodraka mahakavi ee naatakaanni padi ankaalugaa poortichesi, deeniki ‘mruchcha katikam’ (mattibandi)ani perupettaadu. paeru daggari nunchi shoodrakuni ee naatakam bhasudi kottadanaalaku marinta sampannata tecchi pettindi. verasi renduvela ella kindate, saamaanya pourulu, kannam dongalu, juda gaallu, vaesyalu, adhikaaram chelaayinche rajugari baavamarudulu, viplava kaarulu, andaruu bhaarateeya naatakamloki kadili vachaaru.shoodraka kavi ‘matti bandi’ naatakam paeru pettadamlone, naayikaanaayakula paerlu evee lekunda, kathalo oka keelaka amsamaina ‘matti bandi’ paeru petti deenni batuku matti bandigaa chekkaadu. iddaru srashtala navya priyatva bhoomika ayina ee naatakam prabhaavamlone, telugu vaari aadhunika naatakam 1892loo moodu padula yuvakudaina gurajada apparao kalam nunchi roopu diddukunnadi.19va sataabdamlo, vaaduka vachana bhashalo gurajada ela oka puurti naatakaanni nirminchaado, ee nirmaanam kosam ela paatralaku tagina maata teeru, vyavaharika tenugu vadado chusta, telugu maata spelling kuudaa, gurajada raasinanta kottagaa, taru vaati aadhunika rachayitalu rayaleka poyarani grahistaamu. ee dhairyam aayanaku kalagadaaniki kaaranam velaella kindati ‘matti bandi’lone unnadi. ‘‘konni maatalu palikinavi palikinattu rayada niki, naaku telugulo aksharaalu saripova dam ledu, atuvanti kotta aksharaalu kavali’’ ani tana kanyasulkam rendo peethikalo korina asaadhyudu gurajada. ide paatralaku tagina maata teeru alanadu shoodrakudu ‘mattibandi’loo vaadaadu. appatike, devanagari uttara bhaarata desamlo enno palukuballalo unnadi. prajale paatralu ayina ee naatakamlo, shoodraka kavi naatakam paeru naika naayakula paerlanu vismarinchi, kottagaa pettadam, naataka pradarsana niyamavali paatinchaka povadam, janasamanya kathanu kalaatmaka bigimputho pradarsana yogya naatakamgaa malachadam, haasya reetilo kathana paddhatini enchukovadam, tana paatralachae bhinna praantiiya palukubadu lanu matladinchadam, aata ekkadachusina, akkadi prajalu naatakamtho mamekamayyela jaagrattalu teesukovadam, ivannee cheshaadu. paatrala palukuballu aayaa praantaala parimalaalatoe undadam shoodraka kavi chuupina visesham.ee pratyekatalanu manam kanyasulkam naatakamlo kuudaa chustamu. okka gireesam matrame pattaneekarana chendina telugulo inglish maatalu kalipi matladatadu. migata paatrala maatatiiru gurajada entha jaagrattagaa empikachesarante, vaidika brahmanula maata teeru, matham sheenulo kalagalise bhinnaswaraalu chustamu. naatakam modati drushyaalalone, naajuuku matalade naagarikata leniwadu potigaraappantulu naukaru. ilaa matladedi evaru? aa naukare! athani yajamani kuudaa konchem nagarikangane matladutadu, endukante photo studio naduputunnadu kanuka. photographloo teestunnadu kanuka. --naukaru palikedi potigaraapulu ane. ee matallone aa paatranu parichayam chesaru rachayita. idhi shoodraka mahakavi teesukunna jaagrattalaku teesiponi vidhaanam.mruchchakatikamlo pachikalata untundi, kanyaasulkamlo pekata. shrungaaram rendu vela ella kindata ela janulaku oka saktivantamaina dhyaso, parimitula saralata kuudaa aa samaajamlo entagaa unnado, shoodraka kavi chuuputaadu. aa naatakamlo rakshakabhatulu unnaaru, ikkada polisu head, kanipinchani es.ai unnaaru. sakaarudu, tana durusu pravartanalo, maatalanu dabusariga lenivi unnattugaa palakadam ane lakshanam unnavaadu. kanyaasulkamlo gireesam ee sakarudi polikallo untaadu. sakaarudu porapaatuna itihaasaalloni, puraanaalloni paatralanu kalagaapulaganchesi matladestu untaadu. ide, chala sataabdaala tarvaata inglish naatakallo kuudaa ‘malaprapism’gaa misses malaprap ane paatra ilaa kalagaapulagamgaa matladadam valana erpaddadi. srimati ‘malaprope’ ane paatra 1755loo richerd sheridan raasina ‘dhi raivals’ naatakamlo darsanam istundi. idhi bhaarateeya naataka rangam daadaapu padihenu vandala ella kindate, shoodraka kavi rachanalo, sakarudi oka saakaara lakshanamgaa chuupetti, bhaarateeya naataka ranga sakti emito kaalaaniki niruupana vadilipettindi. paata gaathala paatralanu kalagaapulagam cheyakapoyina, addamaina kotalarayudiga gireesam swabhava chitranalo oka pratyekatanu choppinchaaru gurajada. indulo vela ella kindati oka sakaarudu, tanaku noota yabhai ella kaalam kindati oka ‘srimati malaprap’ kuudaa kanipistaaru. tana naataka rachana prakriyalo bhagamga gurajada sheridan naatakam ‘dhi raivals’ chadivaaru kuudaa. ee drushtaantaalu  gurajada vaari librariloni ee pustakamlone unnaayi.shoodraka kavi rachanalo ekkada neram undadu. aaryakudi parivaaram ayina viplavakaarulu rajuni champi vesi, taame rajyadhikaram chepattaranna vaarta ooregimpugaavacche aaryakudi kolahalam dwara teliyadam tappa inko sanghatana undadu. idhi naatakamlo drushyamaanam kaadu. gurajada kanyaasulkamloonuu neram jaragadu, neram jarigindanna bhavana matrame ramachandrapuram vaasula moorkhatvaalaku mangala geetam paadutundi. vaarevaruu kortku raaru. buchamma vishayamlo gireesam evaro emi cheppaleka potaadu kopam tappa maro telivi laeni agnihotravadhaanlu, kesu rasukondi antuu eddevachesi moosestaadu depty kalektar. kortlaku andani gireesam mosanni madhuravani saayamtho nilupudala chestaadu, taanuu oka pleedare ayina soujanyarao.kanyasulka naatakam nedu noota paatikella ekaika aadhunika bhaarateeya sajeeva naatakamgaa nilichindii ante, manam cheppe enno sahetukamaina kaaranaalatoe baatu, prajale paatralaina pradarsana roopondiddaam anna velaella naati bhasuni jegeeyamaana jana chintana talakettukuni shoodraka mahakavi sparsavedigaa nirminchina mruchchakatikam praana tejam ayina pattindalla bangaram ayye saktini gurajada pondatamuu oka kaaranam. anduke, kanyasulka kolahalamlo daagiunna mahanadi mruchchakatikam kuudaa. nadulanu kalapagaligina vaarini bhagiirathulu antaamu. aa kovalo gurajada kuudaa aadhunika mahaapravaahaaniki daaruluteesina akshara bhagirathude. alanati bhagirathi sagarudi puurveekulanu puneetamonarchi natte, kanyasulka paavana jalaalu maanavaali adiyasalaku tirigi pongette aasala rangulistaayi. paatakottala melu kalayikagaa gataanni dattinchi, vartamaanaanni muttinchi, bhavitanu rettimpugaa susaadhyam chestayi. anduke saagutunnadi matti bandilo, matti gundela kanyasulka dhwanyaaloka jaitra yaatra. idhi jeevana paatrochita akanksha ketanaletti nadiche daridra chaarudattula, prema swaroopinulaina vasantasena, madhura vaanula, picchi buchammala, radanikala, meenaakshula, sarvilakula, verri venkatesala soujanya chaitanya uttunga kolahalam. deenike gurajada pettina paeru, paata kottala melu kalayika. 1910loo mutyaala saraalalo ee lakshyam tanadi ani vaachyam cheshaadu cony, maharaja aananda gajapati preranatho taanu yuvakudigaa raasina 1892 naati naataka rachanalone, ee kalaa pramaanaala kosamani vyavahaarika gangaavataranaaniki nadum katti, vyavaharikam ante kevalam bhasha kaadu any mottam jeevana vyavahaarame prajaanukuula pathaala payanim chaalanee anduke saahitya deepaalu taanu veligistaananii mundukochina srujana deepaka raagam gurajada apparao. anduke ivaala noota paatiko mailu raayi daggara aayana naatakam, mana kanna mundu nilabadi, ‘‘neninka munduku potaanu, naatho raagala dheerulevvaro telpudi’’ antuu telugu vaarini paeru peruna palakaristunnadi.mahakavi manakicchina mahattara kaanuka patla krutagnataa bhaaramtho marinni aacharanala daaruluteestuu, naveena srujanatho edurelladame vartamaanataraalugaa manam cheyavalasina pani. ramatirtha98492 00385(gurajada ‘kanyasulkam’ toli pradarsana jarigi 125 ellayina sandarbhamgaa august 25 nunchi 27 varaku vijayanagaram, visaakhapatnam vedikallo jaateeya utsavaalu jarugutaayi.)