రాజమహారాజుల గ్రంథాలయాల్లోనూ, జమీందారులపుస్తక భాండాగారాల్లోనూ, పండితుల ఇళ్లలోని చీకటి కొట్లల్లోనూ, ఆస్తిక మహాశయుల పూజామందిరాల్లోనూ పూజింపబడే గ్రంథాల్ని వెలికితెచ్చి పరిష్కరించి, వ్యయప్రయాసలకోర్చి ప్రచురించి, సాటి పండితుల వెటకారాలకూ, అవమానాలకూ లోనై పరిశోధనే ప్రాణంగా భావించిన మహనీయులు మానవల్లి రామకృష్ణ కవి.వాఙ్మయ శిఖరమైన మానవల్లి రామకృష్ణ కవి తెలుగు,సంస్కృత సాహిత్య పరిశోధకులకు దీపస్తంభం లాంటివారు.‘‘చీకటి కొట్లనుంచి ‘కుందమాల’ నాటకాన్ని వెలుగులోనికి తెచ్చిన యం.ఆర్.కవి సంస్కృత సాహిత్య ప్రపంచంలో శాశ్వతంగా నిలచిపోతారు’’ అని మహాపండిత, త్రిపిటకాచార్య రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ అన్నారు. ‘‘భరతముని నాట్య శాస్త్రాన్ని, అభినవ గుప్తపాదుల వ్యాఖ్యానంతో సహా పరిష్కరించిన మాటేమంటారు?’’ అన్నారు చరిత్రకారులు, సంస్కృత విద్వాంపసులు కాశీప్రసాద్ జయస్వాల్. ‘‘అలాగైతే నాట్యసంగీతశాస్త్ర నిఘంటువు‘భరత కోశం’ సంగతో?’’ ప్రకాండ పండితులు డా.లక్ష్మణ్ స్వరూప్ ఉవాచ.ఇలా కొమ్ములు తిరిగిన భారతీయ విద్వాంసులు ముక్తకంఠంతో ప్రశంసించిన, ఆ ఘనత వహించిన విద్వత్పరుడే మానవల్లి రామకృష్ణ కవి. ఆ మహానుభావుడు 1866 మార్చి 3 వ తేదీన మద్రాసులో జన్మించారు. 1957 సెప్టెంబరు 20వ తేదీన మరణించారు. ఆయన ‘వేదముల్ వోసిన గాదె’ అయిన మానవల్లి వంశంలో జన్మించారు. సంస్కృతం, తెలుగు, తమిళం, కన్నడం, ప్రాకృతం, ఇంగ్లీషు భాషల్లో పాండిత్యం గడిం చిన ఘనులు; ఆ తరం తెలుగు విద్వాంసులకు ప్రవేశంలేని ఆంగ్ల భాషా సాహిత్యాల్లో ప్రావీణ్యం పొందిన ఘనాపాఠి మానవల్లి రామకృష్ణ కవి. తెలుగు, సంస్కృత భాషల్లో యం.ఏ.పట్టా పొందిన తొలితరం పండితులాయన.రాజమహారాజుల గ్రంథాలయాల్లోనూ, జమీందారుల పుస్తక భాండాగారాల్లోనూ పండితుల ఇళ్లలోని చీకటి కొట్లల్లోనూ, ఆస్తిక మహాశయుల పూజామందిరాల్లో పూజింపబడే గ్రంథాల్ని వెలికితెచ్చి పరిష్కరించి, వ్యయప్రయాసలకోర్చి ప్రచురించి, సాటిపండితుల వెటకారాలకూ, అవమానాలకూ లోనై పరిశోధనే ప్రాణంగా భావించిన మహనీయులాయన. మానవల్లి వారు 1909లోను, 1914లోను నన్నెచోడుని ‘కుమారసంభం’ కావ్యాన్ని రెండు భాగాలుగా ప్రచురించి, పండితుల్ని సంభ్రమాశ్చార్యాలకు లోనుచేశారు. ఆరుద్రగారి మాటల్లో చెప్తే ‘మెరుపులాగా మెరిసిన ఈ గ్రంథం పిడుగులాగా కూడా పడింది’.మానవల్లి రామకృష్ణ కవి 1909లో వినుకొండ వల్లభరాయుని ‘క్రీడాభి రామము’ అనే వీధి నాటకం ప్రచురించారు. తర్వాత వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి ఆ కావ్యం శ్రీనాథుని రచన అని నిరూపించడం వేరే సంగతి. రావిపాటి త్రిపురాంతకుడు రాసిన ‘త్రిపురాంతకోదాహరణము’ అనే నవీన వాఙ్మయ ప్రక్రియకు చెందిన కావ్యాన్ని బయటికి తీసి, పరిష్కరించి ప్రచురించారు కవిగారు. ఇంకా ‘సకలనీతి సమ్మతము’, ‘ప్రబంధ మణిభూషణము’ మొదలైన పద్యగ్రంథాలు మానవల్లివారు వెలికితీసి, ప్రచురించిన రచనల్లో కొన్ని. కవిగారి పరిశోధనలు, ప్రచురణలు తర్వాతికాలంలో తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర రచనకు పునాదిరాళ్లయ్యాయి.మానవల్లి రామకృష్ణ కవి యం.ఏ పట్టా పొందినా, ప్రతిభకు తగ్గ ఉద్యోగానికి నోచుకోలేని నష్టజాతకులు. తిరుపతిలోని శ్రీవేంకటేశ్వర ప్రాచ్యభాషా పరిశోధనాలయంలో కొంతకాలం పనిచేసి అక్కడి గ్రంథాలయాన్ని వృద్ధిచేశారు కవిగారు. పైగా ‘జర్నల్ ఆఫ్ శ్రీ వేంకటేశ్వర ఓరియంటల్ ఇన్స్టిట్యూట్’ అనే పత్రికను స్థాపించి సంస్కృతం, తెలుగు భాషలకు సంబంధించిన ఎన్నో వ్యాసాల్ని ప్రచురించారు. మానవల్లి రామకృష్ణ కవి గారు తెలుగు, ఇంగ్లీషు భాషల్లో రచించిన పరిశోధనాత్మక వ్యాసాలు, ఆయా కవుల నాటకకర్తల వాఙ్మయ విశేషాల్ని తెలుపడంతో పాటు, ఆ కాలం నాటి రాజకీయ సాంఘిక పరిస్థితులపై కూడా వెలుగు చల్లేవి. మానవల్లి రామకృష్ణ కవి గారి రచనల్ని ‘మానవల్లికవి–రచనలు’ అనే సుమారు 700 పేజీల బృహత్ సంపుటంగా ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ వెలువరించింది. కుర్రా జితేంద్రబాబు ఇదే పేరుతో ఈ అమూల్యగ్రంథాన్ని 2015లో మళ్లీ అందంగా ముద్రించి మానవల్లి వారి ప్రతిభా విశేషాల్ని ఈ తరం వాళ్లకు అందించారు. మానవల్లి రామకృష్ణ కవి తెలుగు, సంస్కృత సాహిత్య పరిశోధకులకు దీపస్తంభం లాంటివారు. ఘట్టమరాజు (నేడు మానవల్లి 60వ వర్ధంతి)‘‘చీకటి కొట్లనుంచి ‘కుందమాల’ నాటకాన్ని వెలుగులోనికి తెచ్చిన యం.ఆర్.కవి సంస్కృత సాహిత్య ప్రపంచంలో శాశ్వతంగా నిలచిపోతారు’’ అని మహాపండిత, త్రిపిటకాచార్య రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ అన్నారు. ‘‘భరతముని నాట్య శాస్త్రాన్ని, అభినవ గుప్తపాదుల వ్యాఖ్యానంతో సహా పరిష్కరించిన మాటేమంటారు?’’ అన్నారు చరిత్రకారులు, సంస్కృత విద్వాంపసులు కాశీప్రసాద్ జయస్వాల్. ‘‘అలాగైతే నాట్యసంగీతశాస్త్ర నిఘంటువు‘భరత కోశం’ సంగతో?’’ ప్రకాండ పండితులు డా.లక్ష్మణ్ స్వరూప్ ఉవాచ.ఇలా కొమ్ములు తిరిగిన భారతీయ విద్వాంసులు ముక్తకంఠంతో ప్రశంసించిన, ఆ ఘనత వహించిన విద్వత్పరుడే మానవల్లి రామకృష్ణ కవి. ఆ మహానుభావుడు 1866 మార్చి 3 వ తేదీన మద్రాసులో జన్మించారు. 1957 సెప్టెంబరు 20వ తేదీన మరణించారు. ఆయన ‘వేదముల్ వోసిన గాదె’ అయిన మానవల్లి వంశంలో జన్మించారు. సంస్కృతం, తెలుగు, తమిళం, కన్నడం, ప్రాకృతం, ఇంగ్లీషు భాషల్లో పాండిత్యం గడిం చిన ఘనులు; ఆ తరం తెలుగు విద్వాంసులకు ప్రవేశంలేని ఆంగ్ల భాషా సాహిత్యాల్లో ప్రావీణ్యం పొందిన ఘనాపాఠి మానవల్లి రామకృష్ణ కవి. తెలుగు, సంస్కృత భాషల్లో యం.ఏ.పట్టా పొందిన తొలితరం పండితులాయన.రాజమహారాజుల గ్రంథాలయాల్లోనూ, జమీందారుల పుస్తక భాండాగారాల్లోనూ పండితుల ఇళ్లలోని చీకటి కొట్లల్లోనూ, ఆస్తిక మహాశయుల పూజామందిరాల్లో పూజింపబడే గ్రంథాల్ని వెలికితెచ్చి పరిష్కరించి, వ్యయప్రయాసలకోర్చి ప్రచురించి, సాటిపండితుల వెటకారాలకూ, అవమానాలకూ లోనై పరిశోధనే ప్రాణంగా భావించిన మహనీయులాయన. మానవల్లి వారు 1909లోను, 1914లోను నన్నెచోడుని ‘కుమారసంభం’ కావ్యాన్ని రెండు భాగాలుగా ప్రచురించి, పండితుల్ని సంభ్రమాశ్చార్యాలకు లోనుచేశారు. ఆరుద్రగారి మాటల్లో చెప్తే ‘మెరుపులాగా మెరిసిన ఈ గ్రంథం పిడుగులాగా కూడా పడింది’.మానవల్లి రామకృష్ణ కవి 1909లో వినుకొండ వల్లభరాయుని ‘క్రీడాభి రామము’ అనే వీధి నాటకం ప్రచురించారు. తర్వాత వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి ఆ కావ్యం శ్రీనాథుని రచన అని నిరూపించడం వేరే సంగతి. రావిపాటి త్రిపురాంతకుడు రాసిన ‘త్రిపురాంతకోదాహరణము’ అనే నవీన వాఙ్మయ ప్రక్రియకు చెందిన కావ్యాన్ని బయటికి తీసి, పరిష్కరించి ప్రచురించారు కవిగారు. ఇంకా ‘సకలనీతి సమ్మతము’, ‘ప్రబంధ మణిభూషణము’ మొదలైన పద్యగ్రంథాలు మానవల్లివారు వెలికితీసి, ప్రచురించిన రచనల్లో కొన్ని. కవిగారి పరిశోధనలు, ప్రచురణలు తర్వాతికాలంలో తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర రచనకు పునాదిరాళ్లయ్యాయి.మానవల్లి రామకృష్ణ కవి యం.ఏ పట్టా పొందినా, ప్రతిభకు తగ్గ ఉద్యోగానికి నోచుకోలేని నష్టజాతకులు. తిరుపతిలోని శ్రీవేంకటేశ్వర ప్రాచ్యభాషా పరిశోధనాలయంలో కొంతకాలం పనిచేసి అక్కడి గ్రంథాలయాన్ని వృద్ధిచేశారు కవిగారు. పైగా ‘జర్నల్ ఆఫ్ శ్రీ వేంకటేశ్వర ఓరియంటల్ ఇన్స్టిట్యూట్’ అనే పత్రికను స్థాపించి సంస్కృతం, తెలుగు భాషలకు సంబంధించిన ఎన్నో వ్యాసాల్ని ప్రచురించారు. మానవల్లి రామకృష్ణ కవి గారు తెలుగు, ఇంగ్లీషు భాషల్లో రచించిన పరిశోధనాత్మక వ్యాసాలు, ఆయా కవుల నాటకకర్తల వాఙ్మయ విశేషాల్ని తెలుపడంతో పాటు, ఆ కాలం నాటి రాజకీయ సాంఘిక పరిస్థితులపై కూడా వెలుగు చల్లేవి. మానవల్లి రామకృష్ణ కవి గారి రచనల్ని ‘మానవల్లికవి–రచనలు’ అనే సుమారు 700 పేజీల బృహత్ సంపుటంగా ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ వెలువరించింది. కుర్రా జితేంద్రబాబు ఇదే పేరుతో ఈ అమూల్యగ్రంథాన్ని 2015లో మళ్లీ అందంగా ముద్రించి మానవల్లి వారి ప్రతిభా విశేషాల్ని ఈ తరం వాళ్లకు అందించారు. మానవల్లి రామకృష్ణ కవి తెలుగు, సంస్కృత సాహిత్య పరిశోధకులకు దీపస్తంభం లాంటివారు. ఘట్టమరాజు (నేడు మానవల్లి 60వ వర్ధంతి)
rajamaharajula grandhaalayaalloonuu, jameendaarulapustaka bhandagarallonu, panditula illalooni cheekati kotlalloonuu, aastika mahasayula poojaamandiraalloonuu poojimpabade grandhaalni velikitecchi parishkarinchi, vyayaprayaasalakorchi prachurinchi, saati panditula vetakaaraalakuu, avamaanaalakuu lonai parisodhane praanamgaa bhaavinchina mahaneeyulu manavalli ramakrishna kavi.vaamaya sikharamaina manavalli ramakrishna kavi telugu,samskruta saahitya parisodhakulaku deepastambham lantivaru.‘‘cheekati kotlanunchi ‘kundamaala’ naatakaanni velugulooniki tecchina yam.ar.kavi samskruta saahitya prapanchamlo saasvatamgaa nilachipotaaru’’ ani mahaapandita, tripitakaachaarya rahul sankrityayan annaru. ‘‘bharatamuni naatya saastraanni, abhinava guptapaadula vyaakhyaanamtho sahaa parishkarinchina matemantaru?’’ annaru charitrakaarulu, samskruta vidvaampasulu kashiprasad jayaswal. ‘‘alaagaithe naatyasangeetasaastra nighantuvu‘bharata kosham’ sangatho?’’ prakanda panditulu daa.lakshman swaroop uvaacha.ilaa kommulu tirigina bhaarateeya vidvaamsulu muktakantamto prasamsinchina, aa ghanata vahinchina vidvatparude manavalli ramakrishna kavi. aa mahanubhavudu 1866 marchi 3 va tedeena madraasulo janminchaaru. 1957 septembaru 20va tedeena maraninchaaru. aayana ‘vedamul vosina gaade’ ayina manavalli vamsamlo janminchaaru. samskrutam, telugu, tamilam, kannadam, praakrutam, ingleeshu bhaashallo paandityam gadim china ghanulu; aa taram telugu vidvaamsulaku pravesamleni aangla bhasha saahityaallo praaveenyam pondina ghanapati manavalli ramakrishna kavi. telugu, samskruta bhaashallo yam.e.patta pondina tolitaram panditulaayana.rajamaharajula grandhaalayaalloonuu, jameendaarula pustaka bhandagarallonu panditula illalooni cheekati kotlalloonuu, aastika mahasayula poojaamandiraallo poojimpabade grandhaalni velikitecchi parishkarinchi, vyayaprayaasalakorchi prachurinchi, saatipanditula vetakaaraalakuu, avamaanaalakuu lonai parisodhane praanamgaa bhaavinchina mahaneeyulaayana. manavalli vaaru 1909lonu, 1914lonu nannechoduni ‘kumarasambham’ kaavyaanni rendu bhagaluga prachurinchi, panditulni sambhramaaschaaryaalaku lonuchesaru. aarudragaari maatallo chepte ‘merupulaagaa merisina ee grandham pidugulaagaa kuudaa padindi’.manavalli ramakrishna kavi 1909loo vinukonda vallabharaayuni ‘kreedaabhi ramamu’ ane veedhi naatakam prachurinchaaru. tarvaata veturi prabhaakarasaastri aa kaavyam srinathuni rachana ani niroopinchadam vere sangati. ravipati tripuraantakudu raasina ‘tripuraantakodaahaaranamu’ ane naveena vaamaya prakriyaku chendina kaavyaanni bayatiki teesi, parishkarinchi prachurinchaaru kavigaaru. inka ‘sakalaneeti sammatamu’, ‘prabandha manibhuushanamu’ modalaina padyagranthaalu maanavallivaaru velikiteesi, prachurinchina rachanallo konni. kavigari parisodhanalu, prachuranalu tarvaatikaalamlo telugu saahitya charitra rachanaku punaadiraallayyaayi.manavalli ramakrishna kavi yam.e patta pondina, pratibhaku tagga udyogaaniki nochukoleni nashtajaatakulu. tirupatilooni srivenkateshwara prachyabhasha parisodhanaalayamlo kontakaalam panichesi akkadi grandhaalayaanni vruddhichesaaru kavigaaru. paiga ‘jarnal af shree venkateshwara oriyantal institute’ ane patrikanu sthaapinchi samskrutam, telugu bhashalaku sambandhinchina enno vyaasaalni prachurinchaaru. manavalli ramakrishna kavi gaaru telugu, ingleeshu bhaashallo rachinchina parisoedhanaatmaka vyaasaalu, aayaa kavula naatakakartala vaamaya visaeshaalni telupadamtho paatu, aa kaalam naati rajakeeya saanghika paristhitulapai kuudaa velugu challevi. manavalli ramakrishna kavi gaari rachanalni ‘maanavallikavi–rachanalu’ ane sumaru 700 paejeela bruhat samputamgaa andhrapradesh saahitya akadami veluvarinchindi. kurra jitendrababu ide paerutho ee amoolyagranthaanni 2015loo malli andamgaa mudrinchi manavalli vaari pratibha visaeshaalni ee taram vaallaku andinchaaru. manavalli ramakrishna kavi telugu, samskruta saahitya parisodhakulaku deepastambham lantivaru. ghattamaraju (nedu manavalli 60va vardhanti)‘‘cheekati kotlanunchi ‘kundamaala’ naatakaanni velugulooniki tecchina yam.ar.kavi samskruta saahitya prapanchamlo saasvatamgaa nilachipotaaru’’ ani mahaapandita, tripitakaachaarya rahul sankrityayan annaru. ‘‘bharatamuni naatya saastraanni, abhinava guptapaadula vyaakhyaanamtho sahaa parishkarinchina matemantaru?’’ annaru charitrakaarulu, samskruta vidvaampasulu kashiprasad jayaswal. ‘‘alaagaithe naatyasangeetasaastra nighantuvu‘bharata kosham’ sangatho?’’ prakanda panditulu daa.lakshman swaroop uvaacha.ilaa kommulu tirigina bhaarateeya vidvaamsulu muktakantamto prasamsinchina, aa ghanata vahinchina vidvatparude manavalli ramakrishna kavi. aa mahanubhavudu 1866 marchi 3 va tedeena madraasulo janminchaaru. 1957 septembaru 20va tedeena maraninchaaru. aayana ‘vedamul vosina gaade’ ayina manavalli vamsamlo janminchaaru. samskrutam, telugu, tamilam, kannadam, praakrutam, ingleeshu bhaashallo paandityam gadim china ghanulu; aa taram telugu vidvaamsulaku pravesamleni aangla bhasha saahityaallo praaveenyam pondina ghanapati manavalli ramakrishna kavi. telugu, samskruta bhaashallo yam.e.patta pondina tolitaram panditulaayana.rajamaharajula grandhaalayaalloonuu, jameendaarula pustaka bhandagarallonu panditula illalooni cheekati kotlalloonuu, aastika mahasayula poojaamandiraallo poojimpabade grandhaalni velikitecchi parishkarinchi, vyayaprayaasalakorchi prachurinchi, saatipanditula vetakaaraalakuu, avamaanaalakuu lonai parisodhane praanamgaa bhaavinchina mahaneeyulaayana. manavalli vaaru 1909lonu, 1914lonu nannechoduni ‘kumarasambham’ kaavyaanni rendu bhagaluga prachurinchi, panditulni sambhramaaschaaryaalaku lonuchesaru. aarudragaari maatallo chepte ‘merupulaagaa merisina ee grandham pidugulaagaa kuudaa padindi’.manavalli ramakrishna kavi 1909loo vinukonda vallabharaayuni ‘kreedaabhi ramamu’ ane veedhi naatakam prachurinchaaru. tarvaata veturi prabhaakarasaastri aa kaavyam srinathuni rachana ani niroopinchadam vere sangati. ravipati tripuraantakudu raasina ‘tripuraantakodaahaaranamu’ ane naveena vaamaya prakriyaku chendina kaavyaanni bayatiki teesi, parishkarinchi prachurinchaaru kavigaaru. inka ‘sakalaneeti sammatamu’, ‘prabandha manibhuushanamu’ modalaina padyagranthaalu maanavallivaaru velikiteesi, prachurinchina rachanallo konni. kavigari parisodhanalu, prachuranalu tarvaatikaalamlo telugu saahitya charitra rachanaku punaadiraallayyaayi.manavalli ramakrishna kavi yam.e patta pondina, pratibhaku tagga udyogaaniki nochukoleni nashtajaatakulu. tirupatilooni srivenkateshwara prachyabhasha parisodhanaalayamlo kontakaalam panichesi akkadi grandhaalayaanni vruddhichesaaru kavigaaru. paiga ‘jarnal af shree venkateshwara oriyantal institute’ ane patrikanu sthaapinchi samskrutam, telugu bhashalaku sambandhinchina enno vyaasaalni prachurinchaaru. manavalli ramakrishna kavi gaaru telugu, ingleeshu bhaashallo rachinchina parisoedhanaatmaka vyaasaalu, aayaa kavula naatakakartala vaamaya visaeshaalni telupadamtho paatu, aa kaalam naati rajakeeya saanghika paristhitulapai kuudaa velugu challevi. manavalli ramakrishna kavi gaari rachanalni ‘maanavallikavi–rachanalu’ ane sumaru 700 paejeela bruhat samputamgaa andhrapradesh saahitya akadami veluvarinchindi. kurra jitendrababu ide paerutho ee amoolyagranthaanni 2015loo malli andamgaa mudrinchi manavalli vaari pratibha visaeshaalni ee taram vaallaku andinchaaru. manavalli ramakrishna kavi telugu, samskruta saahitya parisodhakulaku deepastambham lantivaru. ghattamaraju (nedu manavalli 60va vardhanti)