 నాలోని కళావిషయకరమైన ప్రశ్నలకు శిల్పాచార్యులైన ఆ త్రివిష్టప బుద్థ భిక్షాచార్యులే సంశయం తీర్చాలి. పెట్టిన శుభముహూర్తమునుంచీ శిల్ప, చిత్రలేఖనాలు నేర్చుకోవడం ప్రారంభించాను. నేను జూను, జులై, ఆగస్టు నెలలు ద్యూపాంగు సంఘారామంలో ఉన్నాను. దారుఫలకంమీద సన్నని ఉల్లిపొరగుడ్డ అంటించి, అది చిత్రలేఖనానికి అనువుచేసి , దానిమీద చిత్రించడం ఒక విధానం. గుడ్డమీదనే చిత్రించడం రెండవ విధానం. నేపాలునుండి వచ్చిన చేతి తయారు కాగితాలమీద చిత్రించడం మూడవ రకం. ఈ విధానాలన్నీ నేర్చుకున్నాను. మా గురువుగారు శిల్ప గ్రంథాలు రెండు నాకు విపులంగా వ్యాఖ్యానంతో చెప్పారు. మా గురువు గారికి హిందీ రాదు. స్వామీజీ శిష్యులయిన ఒక స్వాములవారు మా ఇరువురి మధ్యా ద్విభాషి అయ్యారు.''

 దారుశిల్పం, లోహశిల్పం తిబెత్తు వాసులకు ఎక్కువ ఇష్టం. నేపాలులోనూ అంతే. స్వదేశంలోనే శిలాశిల్పం నేర్చుకోవాలి అని సంకల్పం చేశాను. మా గురువుగారు ఒక దినం నన్ను ముఖ్యాచార్యులైన కులపతి కడకు తీసుకొని వెళ్ళారు. వారు నాకు లలితకళలను గూర్చి ఉపదేశించారు!

 '' నాయనా! నువ్వా రోజున చెప్పినట్లుగా లలిత కళలు ఆనందం కోసం కదా మనుష్యునిలో ఉద్భవించాయి! సరే, ఆ ఆనందం కూడా మనుష్యునిలో ఊరికే ఉద్భవించలేదు అతని పురోభివృద్దికే అతనిలోవున్న సమస్త ఉత్తమ గుణాలూ తేజరిల్లుతున్నాయి. అట్టి అనందం అనేది పిచ్చివానికి మాత్రం వుంటుందేమో! తన జీవితంలో భాగమైన ఉత్తమ విషయాలు కళా స్వరూపంతో దర్శన మిచ్చినప్పుడు మనుష్యునికి నిజమైన ఆనందం కలుగుతుంది.

 '' ఆకలివేసి, ఆ ఆకలి తీర్చుకొనుటకు భోజనంచేస్తే, ఆనందం కలుగుతుంది. ఆ ఆనందం తుచ్ఛమే అగుగాక. కాని, ఆకలి తీరడం భౌతికాభివృద్ది కొరకేకదా! ఆనందమూ, భౌతికాభివృద్దీ రెండూ కలసి వున్నాయి ఆకలి తీరడంలో! అలాగే ఆనందం ప్రయోజనంలో పరమార్ధం కూడా వుండి తీరుతుంది. 

 '' కాబట్టి కళను ఉత్తమ ప్రయోజన స్వరూపంచేస్తే మానవ పురోభివృద్దికి ఎంతో మహోత్తమ కళ అవుతుంది.''

 '' స్వామీ! కళాస్రష్ట సర్వస్వతంత్రుడుకదా, అలాంటప్పుడు అతన్ని ఈ రకంగా కళ వుండాలి అని ఎవరైనా నిర్భంధింపగలరా? అన్న ప్రశ్న నన్ను బాధిస్తోంది'' అని అ లామాను ప్రశ్నించాను.

 అ వృద్ద సన్యాసి చిరునవ్వు నవ్వాడు. ఆ మందిరం అ నవ్వులతో వెలిగిపోయింది.
 
   
                                   2
 
 '' నాయనా! నిజంగా మనుష్యునికి సర్వ స్వాతంత్ర్యం వుందా? పుట్టిన దేశం, కుటుంబం, కాలం అతని స్వతంత్రాన్ని చాలా వరకూ అరికట్టలేదా? భారతీయుడైతే బానిసగానే పుట్టుతున్నాడుగదా, అప్పుడాతనికి స్వతంత్రం వుందా? మనుష్యుడు తన గుణగణాలకి తానే ఆనకట్ట కట్టుకోవాలి గదా? తన స్వాతంత్ర్యం ఇతరుల స్వాతంత్ర్యం దగ్గర ఆగాలి కదా? మానవ ధర్మం, ప్రేమ, దయ, సత్యమూ, శీలమూ తన స్వాతంత్ర్యాన్ని అరికట్టుతాయిగదా! మనుష్యుడు పిచ్చివాడయితే విషం పుచ్చుకుంటాడెమో? కట్టిపెట్టి నరుక్కుంటాడా మంచివాడు? కఱ్ఱ పెట్టి కొట్టుకుంటాడా? అల్లాగే తన కుటుంబానికి, తనకు, తన దేశానికి, సర్వధర్మాలకు వ్యతిరేకమయిన పనులు చేస్తాడా? అలాంటి కవిత్వం, చిత్రలేఖనం సృష్టించగలడా? ''

 '' స్వామీ! కేవల సౌందర్యారాధన రూపమయిన కవిత్వం ఎందుకు రాయకూడదు? సంపూర్ణ సౌందర్యారాధన మనుష్యునికి హాని కలిగిస్తుందా? ''

 '' సౌందర్యారాధన లేనిదే కళలు పుట్టనే పుట్టవుకదా బాబూజీ! కళాత్మకు సౌందర్యారాధనే మూలశక్తి. ఆ ఆరాధన ప్రకృతి సౌందర్యారాధనగా, మానవ సౌందర్యారాధనగా, మానవ సృష్టి సౌందర్యారాధనగా, మానవ చిత్త, గుణ, ఆత్మ సౌందర్యారాధనగా, మానస చరిత్ర సౌందర్యారాధనగా వుంటుందిగదా!''

 '' చిత్తం. నా వుద్దేశంలో, మానవుడు తన్నే నాయకుణ్నిగా చేసుకొని, తన ప్రేమ విధానాన్ని నాయికనుచేసి కావ్యం సృష్టించవచ్చునా? ''

 '' తప్పకుండా! తన మనస్సు లేనిది, లలితకళలే లేవుకదా! వస్తువు, దర్శనము చేయువాడు__ఈ ఇరువురి సంబంధంలో నుంచి కదా లలిత కళలు వచ్చేది. ఆ కళలు రెండు రకాలుగా సృష్టిస్తాడు. ఒక దానిలో వస్తువు వెనక తాను దాక్కొంటాడు. ఇంకొకదానిలో తానే ప్రత్యక్షమౌతాడు. వస్తుగుణ, మానవ భావ ప్రదర్శనాలు సంపూర్ణంగా శిల్పి హృదయ ప్రదర్శనాలే కదా!''

 ''శృంగారరసానికి స్థానం ఏదండీ? ''

 '' శృంగారరసం కళలో ప్రథమస్థానం వహిస్తుంది. సౌందర్యారాధనే శృంగారరసం. ఉత్తమ శృంగారం భక్తి. భగవంతుని అర్చించే భావము మనుష్యునిలో స్త్రీ భావము, భగవంతునిలో పురుషభావము ఆరోపించుకొని గదా భక్తియొక్క శిఖరిత భావం సృష్టించుకొన్నాడు మనుష్యుడు! ''

 ద్యూపాంగు ఆంధ్రసంప్రదాయ పరంపరాను గతస్వరూపం తాల్చింది. ఆంధ్రుణ్ణయిన నేను అక్కడి విద్యార్ది నయ్యాను. నా ఆంధ్రదేశంలో ఇప్పుడు శిల్ప చిత్రకళలు అధోగతిలోవున్నాయి. అవి పునరుద్దరించడం నా ధర్మము. దామెర్ల రామరాయుని చిత్రలేఖనాలు అనేకం చూచాను. ఆ ఉత్తమ పురుషుడు ఆంధ్రసంప్రదాయం పునరుద్దరింప ప్రయత్నం చేశాడు. ఆ ప్రయత్నంలో కొంతవరకూ జయంపొందినాడు. కాని సిద్ది లంభింపకుండా అవతారం చాలించాడు. అందుకనే అతని చిత్రాలలో పరిపూర్ణత వచ్చే స్థితి ద్యోతకం అవుతుంది. వర్ణాలు ప్రాథమిక స్థితి దాటుతున్నాయి. రేఖలలో కర్కశత్వం వీడుతూవుంది. అంగవిక్షేపాలు లాలిత్యం తాల్చబోతున్నాయి. భావమేళనము పూర్ణత వహించబోతున్నది. చిత్రాలకు వ్యక్తిత్వం వస్తూ ఉన్నది. ఎంత రసవత్తరమైనా చిత్రానికీ, చిత్రంలోని పాత్రలకూ వ్యక్తిత్వం ఉండాలి. రామావతారం, కృష్ణావతారం ఎంత సంపూర్ణ వ్యక్తిత్వ చిత్రాలు! కాళిదాసుని మేఘసందేశం వేరు, రఘువంశం వేరు. అలాగే మనుచరిత్ర వ్యక్తిత్వం వేరు, పారిజాతాపహరణ వ్యక్తిత్వం వేరు. ప్రవరాఖ్యుడు, మాయాప్రవరాఖ్యుడు, సర్వోచి ముగ్గురూ మూడు వ్యక్తులు అలాంటి వ్యక్తిత్వం రామారాయుని చిత్రాలలో తేర వెనకనుంచి అవతరిస్తున్నది. అతనికి కృష్ణలీలచిత్రము, సిద్దార్థ యశోధర చిత్రము రెండూ ఒకటే. కృష్ణుడికీ, సిద్దార్థుడికీ ఏమీ తేడాలేదు. యశోధరకూ ఆమె చెలి కత్తెలకూ ఏమీ తేడాలేదు. ఆ దోషం అతని చిత్రాలన్నింటిలోనూ మాయం కావడం ప్రారభించిన మహోత్తమ క్షణాల్లో ఆంధ్రుల దురదృష్టం వల్ల ఆతడావతారం చాలించాడు. రవివర్మలో ఇంకా ఎన్నో దోషాలున్నాయి. రామారాయుని చిత్రకళ అంతా కలిపితే ఒక వ్యక్తిత్వం ఉంది. ఒక మహాతపస్సు అతని కళ.

 naloni kalaavishayakaramaina prasnalaku silpaachaaryulaina aa trivishtapa budtha bhikshaachaaryule samsayam teerchaali. pettina subhamuhurtamununchi shilpa, chitralekhanaalu nerchukovadam praarambhinchaanu. nenu joonu, julai, aagastu nelalu dyoopaangu sanghaaraamamlo unnaanu. daaruphalakammeeda sannani ulliporagudda antinchi, adhi chitralekhanaaniki anuvuchesi , daanimeeda chitrinchadam oka vidhaanam. guddameedane chitrinchadam rendava vidhaanam. nepalunundi vachina cheti tayaaru kaagitaalameeda chitrinchadam moodava rakam. ee vidhaanaalannii neerchukunnaanu. maa guruvugaaru shilpa grandhaalu rendu naaku vipulangaa vyaakhyaanamtho cheppaaru. maa guruvu gaariki hindi raadu. swamiji shishyulayina oka swaamulavaaru maa iruvuri madhya dwibhashi ayyaru.''

 daarusilpam, lohashilpam tibettu vaasulaku ekkuva ishtam. nepaaluloonuu anthe. swadesamlone silasilpam nerchukovali ani sankalpam cheshaanu. maa guruvugaaru oka dinam nannu mukhyaachaaryulaina kulapati kadaku teesukoni vellaaru. vaaru naaku lalitakalalanu goorchi upadesinchaaru!

 '' nayana! nuvwa rojuna cheppinatlugaa lalita kalalu aanandam kosam kada manushyunilo udbhavinchaayi! sare, aa aanandam kuudaa manushyunilo oorike udbhavinchaledu athani purobhivruddike atanilovunna samasta uttama gunaaluu tejarillutunnayi. atti anandam anedi picchivaaniki maatram vuntundemo! tana jeevitamlo bhagamaina uttama vishayaalu kalaa swaroopamtho darsana micchinappudu manushyuniki nijamaina aanandam kalugutundi.

 '' aakalivesi, aa aakali teerchukonutaku bhojanancheste, aanandam kalugutundi. aa aanandam tuchchame agugaaka. kaani, aakali teeradam bhoutikaabhivruddi korakekada! aanandamuu, bhoutikaabhivruddii rendoo kalasi vunnayi aakali teeradamlo! alaage aanandam prayojanamlo paramaardham kuudaa vundi teerutundi. 

 '' kabatti kalanu uttama prayojana swaroopanchesthe manava purobhivruddiki entho mahottama kala avutundi.''

 '' swami! kalasrashta sarvasvatantrudukadaa, alantappudu atanni ee rakamgaa kala vundaali ani evaraina nirbhandhimpagalara? anna prasna nannu baadhistondi'' ani a lamanu prasninchaanu.

 a vrudda sanyasi chirunavvu navvaadu. aa mandiram a navvulatho veligipoyindi.
 
   
                                   2
 
 '' nayana! nijamgaa manushyuniki sarva swaatantryam vunda? puttina desham, kutumbam, kaalam athani swatantraanni chala varakuu arikattaleda? bhaaratheeyudaithe baanisagaane puttutunnadugadaa, appudaataniki swatantram vunda? manushyudu tana gunaganaalaki taane anakatta kattukovali gadaa? tana swaatantryam itarula swaatantryam daggara aagaali kada? manava dharmam, prema, daya, satyamuu, sheelamuu tana swaatantryaanni arikattutaayigadaa! manushyudu picchivaadayithe visham puchukuntademo? kattipetti narukkuntada manchivaadu? kay petti kottukuntada? allage tana kutumbaaniki, tanaku, tana deshaniki, sarvadharmaalaku vyatirekamayina panulu chestada? alanti kavitvam, chitralekhanam srushtinchagaladaa? ''

 '' swami! kevala soundaryaaraadhana roopamayina kavitvam enduku rayakudadu? sampuurna soundaryaaraadhana manushyuniki haani kaligistundaa? ''

 '' soundaryaaraadhana lenide kalalu puttane puttavukadaa babuji! kalaatmaku soundaryaaraadhane moolasakti. aa aaraadhana prakruti soundaryaaraadhanagaa, manava soundaryaaraadhanagaa, manava srushti soundaryaaraadhanagaa, manava chitta, guna, aatma soundaryaaraadhanagaa, maanasa charitra soundaryaaraadhanagaa vuntundigadaa!''

 '' chittam. naa vuddesamlo, manavudu tanne naayakunnigaa chesukoni, tana prema vidhaanaanni naayikanuchesi kaavyam srushtinchavachhunaa? ''

 '' tappakunda! tana manassu lenidi, lalitakalale levukada! vastuvu, darsanamu cheyuvaadu__ee iruvuri sambandhamlo nunchi kada lalita kalalu vachedi. aa kalalu rendu rakaluga srushtistaadu. oka daanilo vastuvu venaka taanu daakkontaadu. inkokadaanilo taane pratyakshamoutaadu. vastuguna, manava bhaava pradarsanaalu sampuurnamgaa shilpi hrudaya pradarsanaale kada!''

 ''srungaararasaaniki sthaanam edandi? ''

 '' shrungaararasam kalalo pradhamasthaanam vahistundi. soundaryaaraadhane shrungaararasam. uttama shrungaaram bhakti. bhagavantuni archinche bhavamu manushyunilo stree bhavamu, bhagavantunilo purushabhaavamu aaropinchukoni gadaa bhaktiyokka sikharita bhavam srushtinchukonnadu manushyudu! ''

 dyoopaangu aandhrasampradaaya paramparaanu gtaswaroopam taalchindi. aandhrunnayina nenu akkadi vidyaardi nayyanu. naa aandhradesamlo ippudu shilpa chitrakalalu adhogatilovunnayi. avi punaruddarinchadam naa dharmamu. damerla ramarayuni chitralekhanaalu anekam chuuchaanu. aa uttama purushudu aandhrasampradaayam punaruddarimpa prayatnam cheshaadu. aa prayatnamlo kontavarakuu jayampondinaadu. kaani siddi lambhimpakunda avataaram chaalinchaadu. andukane athani chitraalalo paripuurnata vache sthiti dyotakam avutundi. varnaalu praathamika sthiti daatutunnaayi. rekhalalo karkasatvam veedutuuvundi. angavikshepaalu lalityam taalchabotunnaayi. bhavamelanamu puurnata vahinchabotunnadi. chitraalaku vyaktitvam vastuu unnadi. entha rasavattaramainaa chitraanikii, chitramloni paatralakuu vyaktitvam undaali. ramavataram, krishnaavataaram entha sampuurna vyaktitva chitraalu! kaalidaasuni meghasandesam vaeru, raghuvamsam vaeru. alaage manucharitra vyaktitvam vaeru, paarijaataapaharana vyaktitvam vaeru. pravaraakhyudu, mayapravarakhyudu, sarvochi mugguru moodu vyaktulu alanti vyaktitvam ramarayuni chitraalalo tera venakanunchi avataristunnadi. ataniki krushnaleelachitramu, siddartha yasodhara chitramu rendoo okate. krushnudiki, siddaarthudikii emi tedaledu. yasodharakuu aame cheli kattelakuu emi tedaledu. aa dosham athani chitraalannintiloonuu maayam kaavadam praarabhinchina mahottama kshanaallo aandhrula duradrushtam valla aatadaavataaram chaalinchaadu. ravivarmalo inka enno doshalunnayi. ramarayuni chitrakala antaa kalipithe oka vyaktitvam undi. oka mahatapassu athani kala.
