
‘‘తెలువుల్గల్గియు లేని వారి వలె హృత్తేజంబు గోల్పోయి మూలల పన్నుండిన మా తెలుంగు కవులన్ లాలించి పాలించు తల్లుల ఠేవన్ మధురాంధ్ర కావ్య రసమున్ గ్రోలింపగా జేసి ముద్దుల పల్కుల్ బలికించి కుల్కెదవుగాదో సాహితీ మేఖలా’’- దేవులపల్లి రామానుజరావుఅది 1934వ సంవత్సరం. సురవరం ప్రతాపరెడ్డి ‘తెలంగాణలో కవులే లేరా?’ అన్నందుకు గోలకొండ కవుల సంచికను తెచ్చిన సంవత్సరం. ఒక ప్రక్క ఆచార్య వినోబా భావే భూదానోద్యమం, మరో ప్రక్క తెలంగాణ సాయుధ పోరాట ప్రభావాలు ప్రజలను బాగా ప్రభావితం చేస్తున్న రోజులు. అలాంటి పరిస్థితులలో తెలుగు భాషా సంస్కృతుల వికాసానికి ఎన్నో సాంఘిక, సాహిత్య సంస్థలు వెలిశాయి. అందులో తెలంగాణలో రచనా వ్యాసంగానికి దోహదపడిన సంస్థలు రెండు: ఒకటి సాహితీ మేఖల, రెండోది సాధన సమితి. సాహితీ మేఖల 1934లో చండూరులో ఏర్పడితే, సాధన సమితి 1936లో సికింద్రాబాద్లో ఏర్పడింది. ఈ రెండు సంస్థలు అటు ప్రాచీన సంప్రదాయాన్నీ ఇటు ఆధునిక నవ్యతను మేళవించుకొని ఆనాటి తెలంగాణలో సంచలనం కల్గించి ఉత్తమ సాహిత్యానికి బాటలు వేశాయి. ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు కంటే ముందే తెలంగాణ ప్రాంతంలో ‘సాహితీ మేఖల’ అనే ఒక సాహిత్య సంస్థ ఎంతో కృషి చేసిందనడానికి చారిత్రక ఆధారాలున్నాయి. శతావధాని వేలూరి శివరామశాస్త్రిగారి శిష్యుడైన అంబటిపూడి వెంకటరత్నం శాస్త్రి గుంటూరు జిల్లా ఏదుబాడుకు చెందినవారు. బీఏ చదివి పల్నాడంతా కాలి నడకన తిరుగుతూ చివరికి నల్లగొండ జిల్లా చండూరు చేరారు. అప్పుడాయన అర్పిరాల సుబ్బ రామయ్యశర్మ ఇంట్లో బస చేసి మొదటగా ‘దరిద్రనారాయణ సమితి’ పేరుతో ఒక సాంఘిక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. కుల మతాలకు అతీతంగా ధనిక, పేద తారతమ్యం లేకుండా సహపంక్తి భోజనాలు, హరిజనులకు విద్యాదానం, పేదలకు అన్నదానం, వస్త్రదానం వంటి సేవా కార్యక్రమాలను ఆనాటి ఎం.పి రావి నారాయణరెడ్డి సహకారంతో చేశారు. కృష్ణతత్త్వంపై ఉన్న ప్రేమతో ప్రతి శుక్రవారం ‘రాధే గోవింద కృష్ణ - రాధే గోపాలకృష్ణ’ అనే మంత్రాన్ని పఠిస్తూ కృష్ణ స్మరణ చేయించేవారు. జాతర ఉత్సవాలలో నిమ్న జాతులవారు పాల్గొనేటట్లు సంస్కరణ కార్యకలాపాలు చేశారు. ఇవన్నీ తెలుగు సంస్కృతీ వికాసానికి దోహదం చేస్తే, తెలుగు భాషాభివృద్ధికి ‘సాహితీ మేఖల’ ఆవిర్భావం తోవ చూపిందిఆనాడు గోలకొండ పత్రికా సంపాదకులు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి, కృష్ణా పత్రికా సంపాదకులైప ముట్నూరి కృష్ణారావు, ఆంధ్ర పత్రిక సంపాదకులైన కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు, ప్రజామిత్ర సంపాదకులైన గూడవల్లి రామబ్రహ్మం తదితరుల ప్రోత్సాహం వలన ‘సాహితీ మేఖల’ రచనల పరంపర కొనసాగింది. అప్పుడు భావ కవిత్యోద్యమ పితామహులైన రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారి ప్రభావం అంబటి పూడిపై బలంగా పడింది. ఫలితంగా ప్రణయ వాహిని, మైనాదేవి, మొరాన్ కన్య, వత్సలుగు, వనవాటి, మథురయాత్ర, వీరాంజలి, చంద్రశాల మొదలైన కావ్యాలు ధారాపాతంగా వెలువడ్డాయి. సాహితీ మేఖల రచనలపై ప్రసిద్ధ కవులైన రాయప్రోలు, జాషువా, విశ్వనాథ, వేలూరి, మధునాపంతుల, సురవరం తదితరుల పీఠికలూ, ప్రశంసలూ ఉన్నాయి. ‘సాహితీ మేఖల’ కృషిని గురించి ఆచార్య కురుగంటి సీతారామయ్య తమ నవ్య సాహితీ వీధుల్లోను, దేవులపల్లి రామానుజరావు తమ సారస్వత నవనీతములోనూ, గొల్లపూడి ప్రకాశరావు తమ ప్రకాశంజిల్లా సాహిత్య ప్రకాశికలోనూ వివరించారు.ఆంధ్రా యూనివర్సిటీవారు ఈ విధంగా ఆంగ్ల పత్రికలో ప్రశంసించారు:"Sahiti Mekhala deserves the gratitude of all Andhras and lovers of Telugu for publishing these sumless treasures in a little room''.‘సాహితీ మేఖల’కు  పట్టుగొమ్మల్లాంటి వారిలో ధవళ శ్రీని వాసరావు (కోటయ్యగూడెం), పులిజాల హనుమంతరావు (కొండాపురం), సిరిప్రెగడ భార్దవరావు (గండ్రేపల్లి), మద్దోజు సత్యనారాయణ (చండూరు), పులిజాల గోపాల్రావు (దోనిపా ముల)ల కృషి ఎంతో ఉంది.‘‘నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ’’ అని ఎలుగెత్తి చాటి చెప్పిన దాశరథి తొలి కావ్యమైన ‘అగ్నిధార’ను ‘సాహితీ మేఖల’ ప్రచురించింది. అలాగే దేవులపల్లి రామానుజరావు ‘తెలుగు దేశం’, ‘నెహ్రూ’ రచనలు; వేలూరి వారి ‘గుంటూరు కాలేజి శతావధానం’ మొదలైన ఉత్తమ రచనలే కాకుండా ఈ సంస్థ సభ్యులైన సిరిప్రెగడ భార్గవరావు ‘భార్గవానందలహరి’; ధవళా శ్రీనివా సరావు ‘ధవళశ్రీ’ కావ్యం; మద్దోజు సత్యనారాయణ ‘మధుర స్మృతులు’; పులిజాల గోపాలరావు ‘ఖడ్గ తిక్కన’, ‘తెలుగు పొలం’, ‘శతకమంజరి’; అంబటిపూడి నరసింహశర్మ రచించిన ‘తెలుగు సిరి’; వి.వి. చలపతిరావు ‘అహల్య’, ‘ఉన్మాది’, ‘కాశీవిశ్వనాథ శతకం’; చింతలపాటి వెంకట్రామశర్మ ‘ధర్మపథం’; డా. రామడుగు వీరనారాయణ శర్మ ‘రాగవీణ’; డా. తిరునగరి ‘వానా-వాడు’; పున్న అంజయ్య ‘నీలగిరి కవుల సంచిక’ మొదలైన అనేక రచనలు ఈ సంస్థ పక్షాన అచ్చయ్యాయి.‘తెలుగు దేశం’ గ్రంథకర్త అయిన దేవులపల్లి రామానుజరావు తన గ్రంథంలో ‘సాహితీ మేఖల’ను ఇలా ప్రస్తుతించారు:తెలువుల్గల్గియు లేని వారి వలె హృత్తేజంబు గోల్పోయి మూలల పన్నుండిన మా తెలుంగు కవులన్ లాలించి పాలించు తల్లుల ఠేవన్ మధురాంధ్ర కావ్య రసమున్ గ్రోలింపగా జేసి ముద్దుల పల్కుల్ బలికించి కుల్కెదవుగాదో సాహితీ మేఖలాచండూరులో 1946లో మూడు రోజుల పాటు సాహితీ తిరునాళ్ళలా జరిగిన ‘సాహితీ మేఖల’ దశమ వార్షికోత్సవాలు చరిత్రలో సువర్ణాక్షరాలతో నిలిచి పోతాయి. అవి పేరుకు సాహిత్య సభలే ఐనా రాజకీయ సభల కన్నా మిన్నగా జరిగాయంటే అతిశయోక్తి కాదు. మూడు రోజుల పాటు కవి సమ్మేళనాలు, కథక సమ్మేళనాలు, చర్చా గోష్టులు, అవధానాలు జరిగాయి.ఈ సభలకు అభినవ పోతన వానమామలై వరదాచార్యులు, దేవులపల్లి రామానుజరావు, సురవరం ప్రతాపరెడ్డి, మాడపాటి హనుమంతరావు, కాళోజీ, కాంచనపల్లి, కొప్పరపు కవులు, సత్యదుర్గేశ్వర కవులు, బిరుదురాజు రామరాజు తదితరులు హాజరయ్యారు. అంబటిపూడి అధ్యక్షతన కాళోజీకి ఘనసన్మానం జరిగింది. దాశరథి ప్రవాసంలో ఉండటం చేత ఈ సభలకు రాలేకపోయారు.‘సాహితీ మేఖల’ సాహిత్యాన్ని విషయపరంగా విభజిస్తే- సాహిత్య రచనలు, సాంఘిక రచనలు, ఆధ్మాత్మిక రచనలు, ఆంగ్ల రచనలు గాను; భాషా దృష్టితో పరిశీలిస్తే- ఆంధ్ర రచనలు, సంస్కృత రచనలు, ఆంగ్ల రచనలు గాను, అనువాద రచనలుగాను విభజింపవచ్చును. భారతీయ సంస్కృతిని ప్రతిబింబించే ‘శాంతి తీరాలు’, ‘తెలుగు సిరి కావ్యాలు’ 1975లో జరిగిన మొదటి ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల సందర్భంగా వెలువడటం విశేషం.ఈ విధంగా ‘సాహితీ మేఖల’ సంస్థ పుస్తక ప్రచురణల తోపాటు సారస్వత సభలు నిర్వహించి తెలంగాణలో సాహిత్యాభిరుచిని, తెలుగు భాషాభిమానమును రేకెత్తించింది. మరుగున పడిన ఈ సంస్థ సాహిత్య సంపదను భావితరాల కోసం భద్రపరచాల్సిన ఆవశ్యకత నేడెంతో ఉంది. పున్న అంజయ్య93966 10639

‘‘teluvulgalgiyu laeni vaari vale hruttejambu golpoi moolala pannundina maa telungu kavulan lalinchi paalinchu tallula thevan madhurandhra kaavya rasamun grolimpagaa jesi muddula palkul balikinchi kulkedavugado saahitii mekhala’’- devulapalli ramanujaraokaadi 1934va samvatsaram. suravaram pratapareddy ‘telamgaanalo kavule lera?’ annanduku golakonda kavula sanchikanu tecchina samvatsaram. oka prakka aachaarya vinoba bhave bhudaanoodyamam, maro prakka telamgaana saayudha porata prabhaavaalu prajalanu baga prabhaavitam chestunna rojulu. alanti paristhitulalo telugu bhasha samskrutula vikaasaaniki enno saanghika, saahitya samsthalu velisai. andulo telamgaanalo rachana vyaasamgaaniki dohadapadina samsthalu rendu: okati saahitii mekhala, rendodi saadhana samiti. saahitii mekhala 1934loo chandurulo erpadithe, saadhana samiti 1936loo sikindraabaadlo erpadindi. ee rendu samsthalu atu praacheena sampradaayaannii itu aadhunika navyatanu melavinchukoni aanaati telamgaanalo sanchalanam kalginchi uttama saahityaaniki baatalu vaesaayi. aandhra saarasvata parishattu kante munde telamgaana praantamlo ‘saahitii mekhala’ ane oka saahitya samstha entho krushi chesindanadaaniki chaaritraka aadhaaraalunnaayi. sataavadhaani veluri sivaraamasaastrigaari shishyudaina ambatipudi venkataratnam saastri gunturu jilla edubaduku chendinavaaru. bae chadivi palnadanta kaali nadakana tirugutuu chivariki nallagonda jilla chanduru cheraaru. appudaayana arpiraala subba ramayyasarma intlo basa chesi modatagaa ‘daridranaaraayana samiti’ paerutho oka saanghika vyavasthanu erpaatu chesaru. kula mataalaku ateetamgaa dhanika, pedha taaratamyam lekunda sahapankti bhojanaalu, harijanulaku vidyaadaanam, pedalaku annadaanam, vastradaanam vanti seva kaaryakramaalanu aanaati em.pi ravi narayanareddy sahakaaramtho chesaru. krushnatattvampai unna prematho prati sukravaaram ‘radhe govinda krishna - radhe gopalakrishna’ ane mantraanni pathistuu krishna smarana cheyinchevaaru. jaatara utsavaalalo nimna jaatulavaaru palgonetatlu samskarana kaaryakalaapaalu chesaru. ivannee telugu samskrutii vikaasaaniki dohadam cheste, telugu bhaashaabhivruddhiki ‘saahitii mekhala’ aavirbhaavam thova chupindiaanaadu golakonda patrika sampaadakulu suravaram pratapareddy, krishna patrika sampaadakulaipa mutnoori krishnarao, aandhra patrika sampaadakulaina kaasiinaadhuni nageshwararao, prajamitra sampaadakulaina goodavalli ramabrahmam taditarula prothsaaham valana ‘saahitii mekhala’ rachanala parampara konasagindi. appudu bhaava kavityodyama pitaamahulaina rayaprolu subbaraogari prabhaavam ambati poodipai balangaa padindi. phalitamgaa pranaya vaahini, mainadevi, moran kanya, vatsalugu, vanavati, mathurayaatra, veeranjali, chandrasaala modalaina kaavyaalu dhaaraapaatamgaa veluvaddaayi. saahitii mekhala rachanalapai prasiddha kavulaina rayaprolu, jashuva, vishwanaatha, veluri, madhunaapantula, suravaram taditarula peetikaluu, prasamsaluu unnaayi. ‘saahitii mekhala’ krushini gurinchi aachaarya kuruganti siitaaraamayya tama navya saahitii veedhullonu, devulapalli ramanujarao tama saarasvata navaneetamuloonuu, gollapudi prakaasaraavu tama prakasanjilla saahitya prakaasikaloonuu vivarinchaaru.andhra universitivaru ee vidhamgaa aangla patrikalo prasamsinchaaru:"Sahiti Mekhala deserves the gratitude of all Andhras and lovers of Telugu for publishing these sumless treasures in a little room''.‘saahitii mekhala’ku  pattugommallanti vaarilo dhavala srini vasarao (kotayyagudem), pulijaala hanumantarao (kondapuram), siripregada bhardavarao (gandrepalli), maddoju satyanarayana (chanduru), pulijaala gopalrao (donipa mula)la krushi entho undi.‘‘naa telamgaana koti ratanaala veena’’ ani elugetti chaati cheppina daasarathi toli kaavyamaina ‘agnidhaara’nu ‘saahitii mekhala’ prachurinchindi. alaage devulapalli ramanujarao ‘telugu desham’, ‘nehroo’ rachanalu; veluri vaari ‘gunturu kaleji sataavadhaanam’ modalaina uttama rachanale kakunda ee samstha sabhyulaina siripregada bhargavarao ‘bhargavanandalahari’; dhawla sriniva sarao ‘dhavalashree’ kaavyam; maddoju satyanarayana ‘madhura smrutulu’; pulijaala gopalarao ‘khadga tikkana’, ‘telugu polam’, ‘satakamanjari’; ambatipudi narasimhasarma rachinchina ‘telugu siri’; vi.vi. chalapatirao ‘ahalya’, ‘unmaadi’, ‘kaasiiviswanaatha satakam’; chintalapati venkatramasarma ‘dharmapatham’; daa. ramadugu veeranaaraayana sharma ‘raagaveena’; daa. tirunagari ‘vana-vaadu’; punna anjayya ‘neelagiri kavula sanchika’ modalaina aneka rachanalu ee samstha pakshaana achayyaayi.‘telugu desham’ grandhakarta ayina devulapalli ramanujarao tana grandhamlo ‘saahitii mekhala’nu ilaa prastutinchaaru:teluvulgalgiyu laeni vaari vale hruttejambu golpoi moolala pannundina maa telungu kavulan lalinchi paalinchu tallula thevan madhurandhra kaavya rasamun grolimpagaa jesi muddula palkul balikinchi kulkedavugado saahitii mekhalachandurulo 1946loo moodu rojula paatu saahitii tirunallala jarigina ‘saahitii mekhala’ dasama vaarshikotsavaalu charitralo suvarnaaksharaalato nilichi potayi. avi peruku saahitya sabhale ina rajakeeya sabhala kanna minnagaa jarigayante atisayokti kaadu. moodu rojula paatu kavi sammelanaalu, kathaka sammelanaalu, charcha goshtulu, avadhaanaalu jarigai.ee sabhalaku abhinava potana vaanamaamalai varadaachaaryulu, devulapalli ramanujarao, suravaram pratapareddy, madapati hanumantarao, kaaloji, kanchanapalli, kopparapu kavulu, satyadurgeshwara kavulu, biruduraju ramaraju taditarulu haajarayyaaru. ambatipudi adhyakshatana kaalojeeki ghanasanmanam jarigindi. daasarathi pravaasamlo undatam chetha ee sabhalaku ralekapoyaru.‘saahitii mekhala’ saahityaanni vishayaparamgaa vibhajiste- saahitya rachanalu, saanghika rachanalu, aadhmaatmika rachanalu, aangla rachanalu gaanu; bhasha drushtitho pariseeliste- aandhra rachanalu, samskruta rachanalu, aangla rachanalu gaanu, anuvaada rachanalugaanu vibhajimpavachhunu. bhaarateeya samskrutini pratibimbimche ‘saanti tiiraalu’, ‘telugu siri kaavyaalu’ 1975loo jarigina modati prapancha telugu mahasabhala sandarbhamgaa veluvadatam visesham.ee vidhamgaa ‘saahitii mekhala’ samstha pustaka prachuranala thopaatu saarasvata sabhalu nirvahinchi telamgaanalo saahityaabhiruchini, telugu bhaashaabhimaanamunu rekettinchindi. maruguna padina ee samstha saahitya sampadanu bhaavitaraala kosam bhadraparachaalsina aavasyakata nedentho undi. punna anjayya93966 10639