నిజాం పాలనను కేవలం మత కోణంలో చూడటాన్ని చారిత్రక ఆధారాలు సమర్థించవు. నిజాం వ్యతిరేకతను రాజకీయ ఆయుధంగా చేసుకోవడానికి తెలంగాణ చరిత్రను వక్రీకరించడానికి చేస్తున్న ప్రయత్నం ఆహ్వానించదగిన పరిణామం కాదు. అదేవిధంగా సంకుచిత దృష్టితో నిజాం పాలనను నిందించడం చారిత్రక వాస్తవాలను తిరస్కరించడమే అవుతుంది.ముఖ్యమంత్రి కేసీఆర్ ఈ మధ్య అసెంబ్లీలో నిజాం పాలనపై చేసిన వ్యాఖ్యలు వాదోపవాదాలకు, చర్చలకు దారితీశాయి. ఇది ఆహ్వానించదగిన అంశం. ఈ చర్చల్లో తెలంగాణ వారసత్వ విశ్లేషణకు సంబంధించి రెండు ప్రధాన ధోరణులు ప్రస్ఫుటంగా ముందుకు వచ్చాయి. మతతత్వవాదులు ఆసఫ్ జాహి పాలకులు ముస్లింలు కావడం వల్ల ఆధునిక తెలంగాణ చరిత్రను మత కోణంలో పరిశీలించి పాక్షిక యథార్థాలను ప్రచారం చేస్తున్నారు. అదేవిధంగా సాంప్రదాయ మార్క్సిస్టులు ‘మా రాజు తరతరాల బూజు’ విశ్లేషణ చట్రంలోనే నిరంకుశ భూస్వామ్య వ్యవస్థ తీరుతెన్నుల్ని బేరీజు వేసి ప్లస్, మైనస్ల ఆధారంగా అసమగ్ర చరిత్ర రచన చేస్తున్నారు. అయితే రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం చరిత్రను ఉపయోగించుకోవడం సరికాదు. మార్క్సిస్టు మేధావులు సాయుధపోరాట కాలాన్నే కేంద్రంగా చేసుకొని, మొత్తంగా తెలంగాణ చరిత్రను పరిశీలించడం, హిందూత్వ వాదులు రజాకార్ల దురాగతాల్ని ఎత్తిచూపి నిజాం పాలనను వక్రీకరించడం సబబు కాదు. ఏడవ నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ పాలనా కాలంలో చివరి దశలో (1946–48) సంభవించిన సంఘటనలు, ఉత్పన్నమైన పరిణామాల్ని మాత్రమే దృష్టిలో పెట్టుకొని ఆధునిక తెలంగాణ చరిత్రను విశ్లేషించడం సరైన పద్ధతి కాదు. ఈ మధ్య కాలంలో పౌర సమాజంలోని మేధావులు, రాజకీయ సిద్ధాంతకర్తలు, నాయకులు తెలంగాణ చారిత్రక, సాంస్కృతిక వారసత్వానికి సంబంధించిన అనేక అంశాలపై విభిన్న వ్యాఖ్యానాలు చేస్తున్నారు. ముఖ్యంగా తెలంగాణ ఉద్యమ కాలంలో మతం, వర్గం, కులం, లింగ భేదాలకు అతీతంగా ప్రాంతీయ అస్తిత్వం, ఉనికి, చైతన్యం ప్రాధాన్యాన్ని సంతరించుకున్నాయి. ఈ సందర్భంలోనే ఆసఫ్ జాహీల పాలనకు సంబంధించి ఇంతవరకు మరుగునపడి, వక్రీకరణలకు గురైన అంశాల్ని వెలికితీసే ప్రయత్నం జరుగుతోంది. ఒక ప్రముఖ తెలంగాణ రాజకీయ నాయకుడు నిజాం గురించి చేసిన ప్రకటనను ఈ నేపథ్యంలో అర్థం చేసుకోవాలి.తెలకపల్లి రవి (ఆంధ్రజ్యోతి, నవంబర్ 17) రాసిన వ్యాసంలో వామపక్ష దృక్పథం విశదీకరించబడింది. ఆయన ఉటంకించిన గేయాలు, నిజాం పాలనకు సంబంధించి పేర్కొన్న అంశాలు తెలంగాణ చరిత్రను పాక్షికంగానే తెలియచేస్తాయనేది నా అభిప్రాయం. సాంప్రదాయ మార్క్సిస్టుల రచనల్లో ఆలోచనలో నిజాం నిరంకుశ, భూస్వామ్య వ్యవస్థలు తెలంగాణ ప్రాంతంలో అనేక వైరుధ్యాలతో పాటు, పలు సామాజిక, ఆర్థిక, పాలనా సంబంధమైన మార్పులకు కూడా దోహదం చేశాయనే చారిత్రక సత్యం విస్మరించబడింది. ‘మారాజు బూజు’ చట్రపరిధిలో కొంతమంది వామపక్ష మేధావులు చరిత్ర పరిణామ క్రమాన్ని కుదించి, ఏకధోరణితో విశ్లేషిస్తున్నారు. అందుకే వారి వాదనల్లో ఎన్నుకొనబడిన కొన్ని అంశాలకు ప్రాధాన్యతనిచ్చి, మిగతా అంశాల్ని వదిలివేయడం జరుగుతోంది. వామపక్ష రాజకీయ నాయకుల రచనల్లో ఫ్యూడల్ దోపిడీ, వివక్ష, అణచివేతలు ‘పాడిందే పాటగా’ పేర్కొనబడినాయి. అలాంటి రచనల్లో మొత్తంగా నిజాం పాలనలో తెలంగాణ ప్రాంతం, సమాజం అంధకారమయమైందనే పాక్షిక విశ్లేషణ చేయబడింది. చారిత్రకంగా తెలంగాణ సమాజం, సంస్కృతులలో ప్రతిఘటనా చైతన్యం, ఆధిపత్య ధిక్కారం శతాబ్దాల పాటు అంతర్లీనంగా ఉన్నాయి. సమ్మక్క, సారక్క, సర్వాయి పాపన్న, పండుగ సాయన్నల వారసత్వం తెలంగాణ ప్రజాసంస్కృతిలో ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుంది. ఆ పోరాటాల పరంపర పరాకాష్ట మహత్తర తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం అనేది తిరుగులేని చారిత్రక వాస్తవం. పోరాట సంస్కృతితో పాటు ఆసఫ్ జాహీల పానలో తెలంగాణ ప్రాంతం ఆధునికీకరణ ప్రక్రియలకు, పరిణామాలకు లోనైంది. మార్క్సిస్టు చరిత్ర రచనా పద్ధతి ప్రకారం ఫ్యూడల్, నిరంకుశ వ్యవస్థ, ద్వంద్వ ప్రవృత్తిని కలిగి ఉంటుంది. ఆ వ్యవస్థలో విధ్వంసక, నిర్మాణాత్మక శక్తులు అంతర్భాగంగా ఉంటాయి. ఈ ప్రాథమిక సూత్రీకరణను తెలంగాణ చరిత్రకు అన్వయించడంలో సాంప్రదాయ మార్క్సిస్టు మేధావులు విఫలమైనారని చెప్పవచ్చు.మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ పాలనా కాలం (1911–48)లో హైదరాబాద్ రాజ్యంలోని పలు రంగాల్లో చెప్పుకోదగిన మార్పులు సంభవించాయి. తెలకపల్లి రవి వ్యాసంలో పేర్కొన్నట్లు నిజాం సాగర్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం యాదృచ్ఛికం కాదు. అది నిజాం అభివృద్ధి నమూనాలోని ఒక విశిష్ట అంశం. అదేమంటే కాకతీయ, కుతుబ్ షాహీల కాలంలో దక్కన్ ప్రాంతంలో రూపుదిద్దుకున్న నీటిపారుదల వ్యవస్థ. 1920 దశకంలో ప్రభుత్వ అజమాయిషీలో మధ్యతరగతి, భారీ నీటిపారుదల సౌకర్యాలు కల్పించబడ్డాయి. అదేవిధంగా జవహర్ లాల్ నెహ్రూ కంటే ముందుగానే నిజాం రాజ్యంలో ప్రభుత్వరంగ సంస్థలు ఏర్పాటు చేయబడినాయి. బొగ్గు గనులు, రైల్వేలు, రోడ్డు రవాణా సంస్థ, విమానయానంతో పాటు, ఆసియా ఖండంలోనే అతిపెద్ద నిజాం చక్కెర ఫ్యాక్టరీ, ఆజంజాహి, ఆల్విన్, పాగా టూల్స్, సిర్పూర్ కాగజ్ నగర్ మిల్లులు పబ్లిక్ రంగంలో స్థాపించబడినాయి. చివరి నిజాం పాలనలో హైదరాబాద్ సంస్థానం కొన్ని ప్రత్యేకతల్ని సంతరించుకుంది. ప్రభుత్వ రంగంలో పారిశ్రామికీకరణ, నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు, మరణశిక్ష రద్దు, కార్యనిర్వహణ శాఖ నుండి న్యాయ శాఖ విభజన, ప్రాంతీయ భాషలో విద్యాబోధన, ఆది హిందువుల (దళితులు) విద్యాభివృద్ధికి ఒక కోటి రూపాయల నిధి ఏర్పాటుచేయడం, స్వంత ద్రవ్య చలామణి, పబ్లిక్ రంగ బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ ఏర్పాటు నిజాంపాలనలో ప్రత్యేక అంశంగా చెప్పుకోవచ్చు.గత కొద్దికాలంగా చరిత్ర పరిశోధకులు ప్రామాణిక ఆధారాలతో ఆసఫ్జాహీ పాలకుల మత, సాంస్కృతిక విధానాలపై నూతన అంశాల్ని వెలికితీసినారు. స్థూలంగా చెప్పాలంటే నిజాం రాజులు, ముఖ్యంగా ఆరవ, ఏడవ నిజాంలు, దక్కన్ ప్రాంత మిశ్రమ సంస్కృతిని, మత సమ్మేళనాన్ని కొనసాగించినారు. మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ పరమత సహనాన్ని పాటించి ముస్లిమేతర సంస్థలకు విరాళాలిచ్చి ఆదరించినట్లు చారిత్రక ఆధారాలున్నాయి. ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ, మెడికల్ కాలేజీలతో పాటు, యునానీ, ఆయుర్వేద, ఆర్ధోపెడిక్, నిలోఫర్, క్షయ, క్యాన్సర్, ఫోరెన్సిక్, జిజిఖానా, కోరంటి ఆస్పత్రులు స్థాపించబడినాయి. పురావస్తు శాఖ డైరెక్టర్ గులాం యాజ్దాని పర్యవేక్షణలో వేయి స్తంభాల గుడి, రామప్ప దేవాలయం పరిరక్షింపబడినాయి. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ మసీదులు, దర్గాలతో పాటు దేవాలయాలకు, చర్చిలకు, గురుద్వారాలకు ప్రభుత్వ ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. ఆసఫ్ జాహీల కాలం నాటి కట్టడాలు, వాస్తుశిల్పం, శిల్ప కళలు మత సామరస్యాన్ని, మిశ్రమ సంస్కృతిని ప్రతిబింబించాయి. అందువల్ల నిజాం పాలనను కేవలం మత కోణంలో చూడటాన్ని చారిత్రక ఆధారాలు సమర్థించవు. హిందూత్వ వాదులు నిజాం వ్యతిరేకతను రాజకీయ ఆయుధంగా చేసుకోవడానికి తెలంగాణ చరిత్రను వక్రీకరించడానికి చేస్తున్న ప్రయత్నం ఆహ్వానించదగిన పరిణామం కాదు. అదేవిధంగా సంకుచిత దృష్టితో నిజాం పాలనను నిందించడం చారిత్రక వాస్తవాలను తిరస్కరించడమే అవుతుంది. చారిత్రకంగా పరిశీలించినట్లయితే నిజాం రాజు ముస్లిం మతస్థుడు, ప్రాజ్ఞ నిరంకుశుడైనప్పటికీ, ఆయన రాజ్యంలో పౌర హక్కులు, స్వేచ్ఛా స్వాతంత్ర్యాలు అణచివేయబడినప్పటికీ, హైదరాబాద్ సంస్థానంలో షరియత్ చట్టం అమలుకాలేదు. ఎందుకంటే ముస్లిమేతరులు (హిందువులు) ప్రధాన మంత్రి, తదితర ఉన్నత ఉద్యోగులుగా నియమించబడినారు. కార్యనిర్వహణ శాఖ, న్యాయ వ్యవస్థలో హిందువులు, పార్సీలు వగైరా వారు ఉన్నత పదవుల్లో నియమించబడ్డారు. నిజాం న్యాయవ్యవస్థ ఆధునిక న్యాయసూత్రాల ఆధారంగా పనిచేసింది. మరణ శిక్ష రద్దుచేయబడింది.ఏది ఏమైనప్పటికీ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ పాలనా కాలం చివరి దశలో తీవ్రస్థాయిలో మత వైషమ్యాలు, ఘర్షణలు, రజాకార్ల దౌర్జన్యాలు, రైతాంగ సాయుధ పోరాటం, సైనిక చర్య, ఆ తర్వాత ముస్లింలపై దాడులు జరిగినాయి. ఆధునిక తెలంగాణ చరిత్రలో 1946–48 సంవత్సరాల మధ్య సంభవించిన పరిణామాలపై చరిత్రకారుల్లో, మేధావుల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు, పరస్పర వ్యతిరేక ధోరణులు వ్యక్తమౌతున్నాయి. అందువల్ల ప్రామాణిక చారిత్రక ఆధారాలతో ఆధునిక తెలంగాణ చరిత్రను శాస్ర్తీయ దృక్పథంతో తిరిగి రాయాల్సిన అవసరం ఉంది.ప్రొఫెసర్ అడపా సత్యనారాయణవిశ్రాంత ఆచార్యులు, ఓయూముఖ్యమంత్రి కేసీఆర్ ఈ మధ్య అసెంబ్లీలో నిజాం పాలనపై చేసిన వ్యాఖ్యలు వాదోపవాదాలకు, చర్చలకు దారితీశాయి. ఇది ఆహ్వానించదగిన అంశం. ఈ చర్చల్లో తెలంగాణ వారసత్వ విశ్లేషణకు సంబంధించి రెండు ప్రధాన ధోరణులు ప్రస్ఫుటంగా ముందుకు వచ్చాయి. మతతత్వవాదులు ఆసఫ్ జాహి పాలకులు ముస్లింలు కావడం వల్ల ఆధునిక తెలంగాణ చరిత్రను మత కోణంలో పరిశీలించి పాక్షిక యథార్థాలను ప్రచారం చేస్తున్నారు. అదేవిధంగా సాంప్రదాయ మార్క్సిస్టులు ‘మా రాజు తరతరాల బూజు’ విశ్లేషణ చట్రంలోనే నిరంకుశ భూస్వామ్య వ్యవస్థ తీరుతెన్నుల్ని బేరీజు వేసి ప్లస్, మైనస్ల ఆధారంగా అసమగ్ర చరిత్ర రచన చేస్తున్నారు. అయితే రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం చరిత్రను ఉపయోగించుకోవడం సరికాదు. మార్క్సిస్టు మేధావులు సాయుధపోరాట కాలాన్నే కేంద్రంగా చేసుకొని, మొత్తంగా తెలంగాణ చరిత్రను పరిశీలించడం, హిందూత్వ వాదులు రజాకార్ల దురాగతాల్ని ఎత్తిచూపి నిజాం పాలనను వక్రీకరించడం సబబు కాదు. ఏడవ నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ పాలనా కాలంలో చివరి దశలో (1946–48) సంభవించిన సంఘటనలు, ఉత్పన్నమైన పరిణామాల్ని మాత్రమే దృష్టిలో పెట్టుకొని ఆధునిక తెలంగాణ చరిత్రను విశ్లేషించడం సరైన పద్ధతి కాదు. ఈ మధ్య కాలంలో పౌర సమాజంలోని మేధావులు, రాజకీయ సిద్ధాంతకర్తలు, నాయకులు తెలంగాణ చారిత్రక, సాంస్కృతిక వారసత్వానికి సంబంధించిన అనేక అంశాలపై విభిన్న వ్యాఖ్యానాలు చేస్తున్నారు. ముఖ్యంగా తెలంగాణ ఉద్యమ కాలంలో మతం, వర్గం, కులం, లింగ భేదాలకు అతీతంగా ప్రాంతీయ అస్తిత్వం, ఉనికి, చైతన్యం ప్రాధాన్యాన్ని సంతరించుకున్నాయి. ఈ సందర్భంలోనే ఆసఫ్ జాహీల పాలనకు సంబంధించి ఇంతవరకు మరుగునపడి, వక్రీకరణలకు గురైన అంశాల్ని వెలికితీసే ప్రయత్నం జరుగుతోంది. ఒక ప్రముఖ తెలంగాణ రాజకీయ నాయకుడు నిజాం గురించి చేసిన ప్రకటనను ఈ నేపథ్యంలో అర్థం చేసుకోవాలి.తెలకపల్లి రవి (ఆంధ్రజ్యోతి, నవంబర్ 17) రాసిన వ్యాసంలో వామపక్ష దృక్పథం విశదీకరించబడింది. ఆయన ఉటంకించిన గేయాలు, నిజాం పాలనకు సంబంధించి పేర్కొన్న అంశాలు తెలంగాణ చరిత్రను పాక్షికంగానే తెలియచేస్తాయనేది నా అభిప్రాయం. సాంప్రదాయ మార్క్సిస్టుల రచనల్లో ఆలోచనలో నిజాం నిరంకుశ, భూస్వామ్య వ్యవస్థలు తెలంగాణ ప్రాంతంలో అనేక వైరుధ్యాలతో పాటు, పలు సామాజిక, ఆర్థిక, పాలనా సంబంధమైన మార్పులకు కూడా దోహదం చేశాయనే చారిత్రక సత్యం విస్మరించబడింది. ‘మారాజు బూజు’ చట్రపరిధిలో కొంతమంది వామపక్ష మేధావులు చరిత్ర పరిణామ క్రమాన్ని కుదించి, ఏకధోరణితో విశ్లేషిస్తున్నారు. అందుకే వారి వాదనల్లో ఎన్నుకొనబడిన కొన్ని అంశాలకు ప్రాధాన్యతనిచ్చి, మిగతా అంశాల్ని వదిలివేయడం జరుగుతోంది. వామపక్ష రాజకీయ నాయకుల రచనల్లో ఫ్యూడల్ దోపిడీ, వివక్ష, అణచివేతలు ‘పాడిందే పాటగా’ పేర్కొనబడినాయి. అలాంటి రచనల్లో మొత్తంగా నిజాం పాలనలో తెలంగాణ ప్రాంతం, సమాజం అంధకారమయమైందనే పాక్షిక విశ్లేషణ చేయబడింది. చారిత్రకంగా తెలంగాణ సమాజం, సంస్కృతులలో ప్రతిఘటనా చైతన్యం, ఆధిపత్య ధిక్కారం శతాబ్దాల పాటు అంతర్లీనంగా ఉన్నాయి. సమ్మక్క, సారక్క, సర్వాయి పాపన్న, పండుగ సాయన్నల వారసత్వం తెలంగాణ ప్రజాసంస్కృతిలో ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుంది. ఆ పోరాటాల పరంపర పరాకాష్ట మహత్తర తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం అనేది తిరుగులేని చారిత్రక వాస్తవం. పోరాట సంస్కృతితో పాటు ఆసఫ్ జాహీల పానలో తెలంగాణ ప్రాంతం ఆధునికీకరణ ప్రక్రియలకు, పరిణామాలకు లోనైంది. మార్క్సిస్టు చరిత్ర రచనా పద్ధతి ప్రకారం ఫ్యూడల్, నిరంకుశ వ్యవస్థ, ద్వంద్వ ప్రవృత్తిని కలిగి ఉంటుంది. ఆ వ్యవస్థలో విధ్వంసక, నిర్మాణాత్మక శక్తులు అంతర్భాగంగా ఉంటాయి. ఈ ప్రాథమిక సూత్రీకరణను తెలంగాణ చరిత్రకు అన్వయించడంలో సాంప్రదాయ మార్క్సిస్టు మేధావులు విఫలమైనారని చెప్పవచ్చు.మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ పాలనా కాలం (1911–48)లో హైదరాబాద్ రాజ్యంలోని పలు రంగాల్లో చెప్పుకోదగిన మార్పులు సంభవించాయి. తెలకపల్లి రవి వ్యాసంలో పేర్కొన్నట్లు నిజాం సాగర్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం యాదృచ్ఛికం కాదు. అది నిజాం అభివృద్ధి నమూనాలోని ఒక విశిష్ట అంశం. అదేమంటే కాకతీయ, కుతుబ్ షాహీల కాలంలో దక్కన్ ప్రాంతంలో రూపుదిద్దుకున్న నీటిపారుదల వ్యవస్థ. 1920 దశకంలో ప్రభుత్వ అజమాయిషీలో మధ్యతరగతి, భారీ నీటిపారుదల సౌకర్యాలు కల్పించబడ్డాయి. అదేవిధంగా జవహర్ లాల్ నెహ్రూ కంటే ముందుగానే నిజాం రాజ్యంలో ప్రభుత్వరంగ సంస్థలు ఏర్పాటు చేయబడినాయి. బొగ్గు గనులు, రైల్వేలు, రోడ్డు రవాణా సంస్థ, విమానయానంతో పాటు, ఆసియా ఖండంలోనే అతిపెద్ద నిజాం చక్కెర ఫ్యాక్టరీ, ఆజంజాహి, ఆల్విన్, పాగా టూల్స్, సిర్పూర్ కాగజ్ నగర్ మిల్లులు పబ్లిక్ రంగంలో స్థాపించబడినాయి. చివరి నిజాం పాలనలో హైదరాబాద్ సంస్థానం కొన్ని ప్రత్యేకతల్ని సంతరించుకుంది. ప్రభుత్వ రంగంలో పారిశ్రామికీకరణ, నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు, మరణశిక్ష రద్దు, కార్యనిర్వహణ శాఖ నుండి న్యాయ శాఖ విభజన, ప్రాంతీయ భాషలో విద్యాబోధన, ఆది హిందువుల (దళితులు) విద్యాభివృద్ధికి ఒక కోటి రూపాయల నిధి ఏర్పాటుచేయడం, స్వంత ద్రవ్య చలామణి, పబ్లిక్ రంగ బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ ఏర్పాటు నిజాంపాలనలో ప్రత్యేక అంశంగా చెప్పుకోవచ్చు.గత కొద్దికాలంగా చరిత్ర పరిశోధకులు ప్రామాణిక ఆధారాలతో ఆసఫ్జాహీ పాలకుల మత, సాంస్కృతిక విధానాలపై నూతన అంశాల్ని వెలికితీసినారు. స్థూలంగా చెప్పాలంటే నిజాం రాజులు, ముఖ్యంగా ఆరవ, ఏడవ నిజాంలు, దక్కన్ ప్రాంత మిశ్రమ సంస్కృతిని, మత సమ్మేళనాన్ని కొనసాగించినారు. మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ పరమత సహనాన్ని పాటించి ముస్లిమేతర సంస్థలకు విరాళాలిచ్చి ఆదరించినట్లు చారిత్రక ఆధారాలున్నాయి. ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ, మెడికల్ కాలేజీలతో పాటు, యునానీ, ఆయుర్వేద, ఆర్ధోపెడిక్, నిలోఫర్, క్షయ, క్యాన్సర్, ఫోరెన్సిక్, జిజిఖానా, కోరంటి ఆస్పత్రులు స్థాపించబడినాయి. పురావస్తు శాఖ డైరెక్టర్ గులాం యాజ్దాని పర్యవేక్షణలో వేయి స్తంభాల గుడి, రామప్ప దేవాలయం పరిరక్షింపబడినాయి. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ మసీదులు, దర్గాలతో పాటు దేవాలయాలకు, చర్చిలకు, గురుద్వారాలకు ప్రభుత్వ ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. ఆసఫ్ జాహీల కాలం నాటి కట్టడాలు, వాస్తుశిల్పం, శిల్ప కళలు మత సామరస్యాన్ని, మిశ్రమ సంస్కృతిని ప్రతిబింబించాయి. అందువల్ల నిజాం పాలనను కేవలం మత కోణంలో చూడటాన్ని చారిత్రక ఆధారాలు సమర్థించవు. హిందూత్వ వాదులు నిజాం వ్యతిరేకతను రాజకీయ ఆయుధంగా చేసుకోవడానికి తెలంగాణ చరిత్రను వక్రీకరించడానికి చేస్తున్న ప్రయత్నం ఆహ్వానించదగిన పరిణామం కాదు. అదేవిధంగా సంకుచిత దృష్టితో నిజాం పాలనను నిందించడం చారిత్రక వాస్తవాలను తిరస్కరించడమే అవుతుంది. చారిత్రకంగా పరిశీలించినట్లయితే నిజాం రాజు ముస్లిం మతస్థుడు, ప్రాజ్ఞ నిరంకుశుడైనప్పటికీ, ఆయన రాజ్యంలో పౌర హక్కులు, స్వేచ్ఛా స్వాతంత్ర్యాలు అణచివేయబడినప్పటికీ, హైదరాబాద్ సంస్థానంలో షరియత్ చట్టం అమలుకాలేదు. ఎందుకంటే ముస్లిమేతరులు (హిందువులు) ప్రధాన మంత్రి, తదితర ఉన్నత ఉద్యోగులుగా నియమించబడినారు. కార్యనిర్వహణ శాఖ, న్యాయ వ్యవస్థలో హిందువులు, పార్సీలు వగైరా వారు ఉన్నత పదవుల్లో నియమించబడ్డారు. నిజాం న్యాయవ్యవస్థ ఆధునిక న్యాయసూత్రాల ఆధారంగా పనిచేసింది. మరణ శిక్ష రద్దుచేయబడింది.ఏది ఏమైనప్పటికీ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ పాలనా కాలం చివరి దశలో తీవ్రస్థాయిలో మత వైషమ్యాలు, ఘర్షణలు, రజాకార్ల దౌర్జన్యాలు, రైతాంగ సాయుధ పోరాటం, సైనిక చర్య, ఆ తర్వాత ముస్లింలపై దాడులు జరిగినాయి. ఆధునిక తెలంగాణ చరిత్రలో 1946–48 సంవత్సరాల మధ్య సంభవించిన పరిణామాలపై చరిత్రకారుల్లో, మేధావుల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు, పరస్పర వ్యతిరేక ధోరణులు వ్యక్తమౌతున్నాయి. అందువల్ల ప్రామాణిక చారిత్రక ఆధారాలతో ఆధునిక తెలంగాణ చరిత్రను శాస్ర్తీయ దృక్పథంతో తిరిగి రాయాల్సిన అవసరం ఉంది.ప్రొఫెసర్ అడపా సత్యనారాయణవిశ్రాంత ఆచార్యులు, ఓయూ
nijam paalananu kevalam matha konamlo chudataanni chaaritraka aadhaaraalu samarthinchavu. nijam vyatirekatanu rajakeeya aayudhamgaa chesukovadaniki telamgaana charitranu vakreekarinchadaaniki chestunna prayatnam aahvaaninchadagina parinaamam kaadu. adevidhamgaa sankuchita drushtitho nijam paalananu nindinchadam chaaritraka vaastavaalanu tiraskarinchadame avutundi.mukhyamantri kcr ee madhya assembleelo nijam paalanapai chesina vyaakhyalu vaadopavaadaalaku, charchalaku daariteesaayi. idhi aahvaaninchadagina amsam. ee charchallo telamgaana vaarasatva vislaeshanaku sambandhinchi rendu pradhaana dhoranulu prasphutamgaa munduku vachayi. matatatvavaadulu ausaf jahi paalakulu muslimlu kaavadam valla aadhunika telamgaana charitranu matha konamlo pariseelinchi paakshika yathaarthaalanu prachaaram chestunnaru. adevidhamgaa saampradaaya maarxistulu ‘maa raju tarataraala booju’ vislaeshana chatramlone nirankusa bhuswamya vyavastha teerutennulni bereeju vesi plus, mainasla aadhaaramgaa asamagra charitra rachana chestunnaru. ayithe rajakeeya prayojanaala kosam charitranu upayoginchukovadam sarikaadu. marksistu medhaavulu sayudhaporata kaalaanne kendramgaa chesukoni, mottamgaa telamgaana charitranu pariseelinchadam, hindutva vaadulu rajakarla duraagataalni ettichupi nijam paalananu vakreekarinchadam sababu kaadu. edava nijam meer usman aly khan palana kaalamlo chivari dasalo (1946–48) sambhavinchina sanghatanalu, utpannamaina parinaamaalni matrame drushtilo pettukoni aadhunika telamgaana charitranu visleshinchadam saraina paddhati kaadu. ee madhya kaalamlo poura samaajamlooni medhaavulu, rajakeeya siddhaantakartalu, naayakulu telamgaana chaaritraka, saamskrutika vaarasatvaaniki sambandhinchina aneka amsaalapai vibhinna vyaakhyaanaalu chestunnaru. mukhyamgaa telamgaana udyama kaalamlo matham, vargam, kulam, linga bhedaalaku ateetamgaa praantiiya astitvam, uniki, chaitanyam praadhaanyaanni santarinchukunnaayi. ee sandarbhamlone ausaf jahila paalanaku sambandhinchi intavaraku marugunapadi, vakreekaranalaku guraina amsaalni velikiteese prayatnam jarugutondi. oka pramukha telamgaana rajakeeya nayakudu nijam gurinchi chesina prakatananu ee nepathyamlo artham chesukovali.telakapalli ravi (aandhrajyoti, navambar 17) raasina vyaasamlo vamapaksha drukpatham visadeekarinchabadindi. aayana utankinchina geyalu, nijam paalanaku sambandhinchi perkonna amsaalu telamgaana charitranu paakshikamgaane teliyachestaayanedi naa abhiprayam. saampradaaya marksistula rachanallo aalochanalo nijam nirankusa, bhuswamya vyavasthalu telamgaana praantamlo aneka vairudhyaalatho paatu, palu saamaajika, aardhika, palana sambandhamaina maarpulaku kuudaa dohadam chesayane chaaritraka satyam vismarinchabadindi. ‘maraju booju’ chatraparidhilo kontamandi vamapaksha medhaavulu charitra parinaama kramaanni kudinchi, ekadhoranitho vislaeshistunnaaru. anduke vaari vaadanallo ennukonabadina konni amsaalaku praadhaanyatanichi, migata amsaalni vadiliveyadam jarugutondi. vamapaksha rajakeeya naayakula rachanallo fudel dopidi, vivaksha, anachivetalu ‘paadinde paatagaa’ perkonabadinaayi. alanti rachanallo mottamgaa nijam paalanalo telamgaana praantam, samajam andhakaaramayamaindane paakshika vislaeshana cheyabadindi. chaaritrakamgaa telamgaana samajam, samskrutulalo pratighatanaa chaitanyam, aadhipatya dhikkaram sataabdaala paatu antarleenamgaa unnaayi. sammakka, sarakka, sarvai paapanna, panduga saayannala vaarasatvam telamgaana prajaasamskrutilo praadhaanyatanu santarinchukundi. aa poraataala parampara parakashta mahattara telamgaana raitanga saayudha poratam anedi tiruguleni chaaritraka vaastavam. porata samskrutitoe paatu ausaf jahila paanalo telamgaana praantam aadhunikeekarana prakriyalaku, parinaamaalaku lonaindi. marksistu charitra rachana paddhati prakaaram fudel, nirankusa vyavastha, dwandva pravruttini kaligi untundi. aa vyavasthalo vidhvamsaka, nirmaanaatmaka saktulu antarbhaagamgaa untaayi. ee praathamika suutreekarananu telamgaana charitraku anvayinchadamlo saampradaaya marksistu medhaavulu viphalamainaarani cheppavachhu.meer usman alikhan palana kaalam (1911–48)loo hyderabad raajyamlooni palu rangaallo cheppukodagina maarpulu sambhavinchaayi. telakapalli ravi vyaasamlo perkonnatlu nijam sagar praajektu nirmaanam yaadrucchikam kaadu. adhi nijam abhivruddhi namuunaalooni oka visishta amsam. ademante kaakateeya, kutub shahila kaalamlo dakkan praantamlo roopudiddukunna neetipaarudala vyavastha. 1920 dasakamlo prabhutva ajamaayisheelo madhyataragati, bhari neetipaarudala soukaryaalu kalpinchabaddaayi. adevidhamgaa jawahar lal nehroo kante mundugaane nijam raajyamlo prabhutvaranga samsthalu erpaatu cheyabadinaayi. boggu ganulu, railvelu, roddu rawana samstha, vimaanayaanamtho paatu, asia khandamlone atipedda nijam chakkera factory, aajanjahi, alvin, paga tools, sirpur kagaz nagar millulu pablic rangamlo sthaapinchabadinaayi. chivari nijam paalanalo hyderabad samsthaanam konni pratyekatalni santarinchukundi. prabhutva rangamlo paarisraamikeekarana, neetipaarudala praajektulu, maranasiksha raddu, kaaryanirvahana saakha nundi nyaaya saakha vibhajana, praantiiya bhashalo vidyaabodhana, aadi hinduvula (dalitulu) vidyaabhivruddhiki oka koti roopaayala nidhi erpatucheyadam, swanta dravya chalamani, pablic ranga banking vyavastha erpaatu nijaampaalanalo pratyeka amsamgaa cheppukovachhu.gatha koddikaalamgaa charitra parisodhakulu praamaanika aadhaaraalato asafjahi paalakula matha, saamskrutika vidhaanaalapai noothana amsaalni velikiteesinaaru. sthoolamgaa cheppalante nijam rajulu, mukhyamgaa aarava, edava nijaamlu, dakkan praanta mishrama samskrutini, matha sammelanaanni konasaaginchinaaru. meer usman alikhan paramata sahanaanni paatinchi muslimetara samsthalaku viraalaalicchi aadarinchinatlu chaaritraka aadhaaraalunnaayi. usmania university, medical kaalejeelato paatu, unani, aayurveda, ardhopedic, nilopher, kshaya, cancer, forensic, jijikhana, koranti aaspatrulu sthaapinchabadinaayi. puraavastu saakha director gulam yajdani paryavekshanhalo veyi stambhaala gudi, ramappa devalayam parirakshimpabadinaayi. meer usman aly khan maseedulu, dargaalato paatu devalayalaku, charchilaku, gurudvaaraalaku prabhutva aardhika sahayam andinchaadu. ausaf jahila kaalam naati kattadaalu, vaastusilpam, shilpa kalalu matha saamarasyaanni, mishrama samskrutini pratibimbimchaayi. anduvalla nijam paalananu kevalam matha konamlo chudataanni chaaritraka aadhaaraalu samarthinchavu. hindutva vaadulu nijam vyatirekatanu rajakeeya aayudhamgaa chesukovadaniki telamgaana charitranu vakreekarinchadaaniki chestunna prayatnam aahvaaninchadagina parinaamam kaadu. adevidhamgaa sankuchita drushtitho nijam paalananu nindinchadam chaaritraka vaastavaalanu tiraskarinchadame avutundi. chaaritrakamgaa pariseelinchinatlayite nijam raju muslim matasthudu, praagna nirankusudainappatikii, aayana raajyamlo poura hakkulu, swechha swaatantryaalu anachiveyabadinappatiki, hyderabad samsthaanamlo shariyat chattam amalukaaledu. endukante muslimetarulu (hinduvulu) pradhaana mantri, taditara unnata udyogulugaa niyaminchabadinaaru. kaaryanirvahana saakha, nyaaya vyavasthalo hinduvulu, paarseelu vagaira vaaru unnata padavullo niyaminchabaddaaru. nijam nyaayavyavastha aadhunika nyaayasuutraala aadhaaramgaa panichesindi. marana shiksha radducheyabadindi.edhi emainappatiki usman alikhan palana kaalam chivari dasalo teevrasthaayilo matha vaishamyaalu, gharshanalu, rajakarla dourjanyaalu, raitanga saayudha poratam, sainika charya, aa tarvaata muslimlapai daadulu jariginaayi. aadhunika telamgaana charitralo 1946–48 samvatsaraala madhya sambhavinchina parinaamaalapai charitrakaarullo, medhaavullo bhinnabhiprayalu, paraspara vyatireka dhoranulu vyaktamoutunnaayi. anduvalla praamaanika chaaritraka aadhaaraalato aadhunika telamgaana charitranu saasrtiiya drukpathamtho tirigi raayaalsina avasaram undi.professor adapa satyanaaraayanavishraamta aachaaryulu, oyumukhyamantri kcr ee madhya assembleelo nijam paalanapai chesina vyaakhyalu vaadopavaadaalaku, charchalaku daariteesaayi. idhi aahvaaninchadagina amsam. ee charchallo telamgaana vaarasatva vislaeshanaku sambandhinchi rendu pradhaana dhoranulu prasphutamgaa munduku vachayi. matatatvavaadulu ausaf jahi paalakulu muslimlu kaavadam valla aadhunika telamgaana charitranu matha konamlo pariseelinchi paakshika yathaarthaalanu prachaaram chestunnaru. adevidhamgaa saampradaaya maarxistulu ‘maa raju tarataraala booju’ vislaeshana chatramlone nirankusa bhuswamya vyavastha teerutennulni bereeju vesi plus, mainasla aadhaaramgaa asamagra charitra rachana chestunnaru. ayithe rajakeeya prayojanaala kosam charitranu upayoginchukovadam sarikaadu. marksistu medhaavulu sayudhaporata kaalaanne kendramgaa chesukoni, mottamgaa telamgaana charitranu pariseelinchadam, hindutva vaadulu rajakarla duraagataalni ettichupi nijam paalananu vakreekarinchadam sababu kaadu. edava nijam meer usman aly khan palana kaalamlo chivari dasalo (1946–48) sambhavinchina sanghatanalu, utpannamaina parinaamaalni matrame drushtilo pettukoni aadhunika telamgaana charitranu visleshinchadam saraina paddhati kaadu. ee madhya kaalamlo poura samaajamlooni medhaavulu, rajakeeya siddhaantakartalu, naayakulu telamgaana chaaritraka, saamskrutika vaarasatvaaniki sambandhinchina aneka amsaalapai vibhinna vyaakhyaanaalu chestunnaru. mukhyamgaa telamgaana udyama kaalamlo matham, vargam, kulam, linga bhedaalaku ateetamgaa praantiiya astitvam, uniki, chaitanyam praadhaanyaanni santarinchukunnaayi. ee sandarbhamlone ausaf jahila paalanaku sambandhinchi intavaraku marugunapadi, vakreekaranalaku guraina amsaalni velikiteese prayatnam jarugutondi. oka pramukha telamgaana rajakeeya nayakudu nijam gurinchi chesina prakatananu ee nepathyamlo artham chesukovali.telakapalli ravi (aandhrajyoti, navambar 17) raasina vyaasamlo vamapaksha drukpatham visadeekarinchabadindi. aayana utankinchina geyalu, nijam paalanaku sambandhinchi perkonna amsaalu telamgaana charitranu paakshikamgaane teliyachestaayanedi naa abhiprayam. saampradaaya marksistula rachanallo aalochanalo nijam nirankusa, bhuswamya vyavasthalu telamgaana praantamlo aneka vairudhyaalatho paatu, palu saamaajika, aardhika, palana sambandhamaina maarpulaku kuudaa dohadam chesayane chaaritraka satyam vismarinchabadindi. ‘maraju booju’ chatraparidhilo kontamandi vamapaksha medhaavulu charitra parinaama kramaanni kudinchi, ekadhoranitho vislaeshistunnaaru. anduke vaari vaadanallo ennukonabadina konni amsaalaku praadhaanyatanichi, migata amsaalni vadiliveyadam jarugutondi. vamapaksha rajakeeya naayakula rachanallo fudel dopidi, vivaksha, anachivetalu ‘paadinde paatagaa’ perkonabadinaayi. alanti rachanallo mottamgaa nijam paalanalo telamgaana praantam, samajam andhakaaramayamaindane paakshika vislaeshana cheyabadindi. chaaritrakamgaa telamgaana samajam, samskrutulalo pratighatanaa chaitanyam, aadhipatya dhikkaram sataabdaala paatu antarleenamgaa unnaayi. sammakka, sarakka, sarvai paapanna, panduga saayannala vaarasatvam telamgaana prajaasamskrutilo praadhaanyatanu santarinchukundi. aa poraataala parampara parakashta mahattara telamgaana raitanga saayudha poratam anedi tiruguleni chaaritraka vaastavam. porata samskrutitoe paatu ausaf jahila paanalo telamgaana praantam aadhunikeekarana prakriyalaku, parinaamaalaku lonaindi. marksistu charitra rachana paddhati prakaaram fudel, nirankusa vyavastha, dwandva pravruttini kaligi untundi. aa vyavasthalo vidhvamsaka, nirmaanaatmaka saktulu antarbhaagamgaa untaayi. ee praathamika suutreekarananu telamgaana charitraku anvayinchadamlo saampradaaya marksistu medhaavulu viphalamainaarani cheppavachhu.meer usman alikhan palana kaalam (1911–48)loo hyderabad raajyamlooni palu rangaallo cheppukodagina maarpulu sambhavinchaayi. telakapalli ravi vyaasamlo perkonnatlu nijam sagar praajektu nirmaanam yaadrucchikam kaadu. adhi nijam abhivruddhi namuunaalooni oka visishta amsam. ademante kaakateeya, kutub shahila kaalamlo dakkan praantamlo roopudiddukunna neetipaarudala vyavastha. 1920 dasakamlo prabhutva ajamaayisheelo madhyataragati, bhari neetipaarudala soukaryaalu kalpinchabaddaayi. adevidhamgaa jawahar lal nehroo kante mundugaane nijam raajyamlo prabhutvaranga samsthalu erpaatu cheyabadinaayi. boggu ganulu, railvelu, roddu rawana samstha, vimaanayaanamtho paatu, asia khandamlone atipedda nijam chakkera factory, aajanjahi, alvin, paga tools, sirpur kagaz nagar millulu pablic rangamlo sthaapinchabadinaayi. chivari nijam paalanalo hyderabad samsthaanam konni pratyekatalni santarinchukundi. prabhutva rangamlo paarisraamikeekarana, neetipaarudala praajektulu, maranasiksha raddu, kaaryanirvahana saakha nundi nyaaya saakha vibhajana, praantiiya bhashalo vidyaabodhana, aadi hinduvula (dalitulu) vidyaabhivruddhiki oka koti roopaayala nidhi erpatucheyadam, swanta dravya chalamani, pablic ranga banking vyavastha erpaatu nijaampaalanalo pratyeka amsamgaa cheppukovachhu.gatha koddikaalamgaa charitra parisodhakulu praamaanika aadhaaraalato asafjahi paalakula matha, saamskrutika vidhaanaalapai noothana amsaalni velikiteesinaaru. sthoolamgaa cheppalante nijam rajulu, mukhyamgaa aarava, edava nijaamlu, dakkan praanta mishrama samskrutini, matha sammelanaanni konasaaginchinaaru. meer usman alikhan paramata sahanaanni paatinchi muslimetara samsthalaku viraalaalicchi aadarinchinatlu chaaritraka aadhaaraalunnaayi. usmania university, medical kaalejeelato paatu, unani, aayurveda, ardhopedic, nilopher, kshaya, cancer, forensic, jijikhana, koranti aaspatrulu sthaapinchabadinaayi. puraavastu saakha director gulam yajdani paryavekshanhalo veyi stambhaala gudi, ramappa devalayam parirakshimpabadinaayi. meer usman aly khan maseedulu, dargaalato paatu devalayalaku, charchilaku, gurudvaaraalaku prabhutva aardhika sahayam andinchaadu. ausaf jahila kaalam naati kattadaalu, vaastusilpam, shilpa kalalu matha saamarasyaanni, mishrama samskrutini pratibimbimchaayi. anduvalla nijam paalananu kevalam matha konamlo chudataanni chaaritraka aadhaaraalu samarthinchavu. hindutva vaadulu nijam vyatirekatanu rajakeeya aayudhamgaa chesukovadaniki telamgaana charitranu vakreekarinchadaaniki chestunna prayatnam aahvaaninchadagina parinaamam kaadu. adevidhamgaa sankuchita drushtitho nijam paalananu nindinchadam chaaritraka vaastavaalanu tiraskarinchadame avutundi. chaaritrakamgaa pariseelinchinatlayite nijam raju muslim matasthudu, praagna nirankusudainappatikii, aayana raajyamlo poura hakkulu, swechha swaatantryaalu anachiveyabadinappatiki, hyderabad samsthaanamlo shariyat chattam amalukaaledu. endukante muslimetarulu (hinduvulu) pradhaana mantri, taditara unnata udyogulugaa niyaminchabadinaaru. kaaryanirvahana saakha, nyaaya vyavasthalo hinduvulu, paarseelu vagaira vaaru unnata padavullo niyaminchabaddaaru. nijam nyaayavyavastha aadhunika nyaayasuutraala aadhaaramgaa panichesindi. marana shiksha radducheyabadindi.edhi emainappatiki usman alikhan palana kaalam chivari dasalo teevrasthaayilo matha vaishamyaalu, gharshanalu, rajakarla dourjanyaalu, raitanga saayudha poratam, sainika charya, aa tarvaata muslimlapai daadulu jariginaayi. aadhunika telamgaana charitralo 1946–48 samvatsaraala madhya sambhavinchina parinaamaalapai charitrakaarullo, medhaavullo bhinnabhiprayalu, paraspara vyatireka dhoranulu vyaktamoutunnaayi. anduvalla praamaanika chaaritraka aadhaaraalato aadhunika telamgaana charitranu saasrtiiya drukpathamtho tirigi raayaalsina avasaram undi.professor adapa satyanaaraayanavishraamta aachaaryulu, ooyuu