
సత్యంబాబు వ్యవహారంలో జరిగిన ఈ తప్పిదం వ్యక్తులది కాదు వ్యవస్థదే! ప్రజాస్వామ్య పునాదులపై నడిచే చిన్న చిన్న గణతంత్ర, ప్రజాతంత్ర వ్యవస్థల స్థానంలో, పెద్దపెద్ద ఏకీకృత రాచరిక వ్యవస్థలు రూపొందుతున్న వేళ వ్యక్తులకంటే వ్యవస్థల్లోనే ‘అధీకృత తప్పిదాలు’ ఎక్కువగా జరుగుతాయని – ఎప్పుడో రెండున్నర వేల సంవత్సరాల క్రితమే బుద్ధుడు పసిగట్టాడు: ఒక రోజున బుద్ధుడు మగధరాజు సమక్షంలో ఉన్నప్పుడు– మగధ రాజు అజాతశతృ తాను ఒక నేరం విషయంలో స్వయానా విచారణ జరిపానని, శిక్ష విషయంలో ఎటూ తేల్చుకోలేక పోతున్నానని బుద్ధునితో చెబుతాడు. ‘రాజా! విచారణ ఎన్ని దశల్లో జరిగింది?’ అని బుద్ధుడు అడిగాడు. ‘రెండు దశల్లో’ అంటాడు రాజు.అప్పుడు బుద్ధుడు న్యాయ విచారణ ఐదు దశల్లో జరగాలని చెప్తాడు: 1) సంఘటన జరిగిన గ్రామస్థాయిలో తొలి విచారణ జరగాలి. 2) తర్వాత గ్రామా లు కలసి ఏర్పడ్డ గణపరిషత్ స్థాయిలో విచారణ జరగాలి. 3) ప్రాంతీయ స్థాయిలో జరగాలి. 4) రాజుగారి న్యాయాధికారాల సమక్షంలో జరగాలి. 5) చివరికి రాజు విచారించాలి. ఈ ఐదు స్థాయిల్లో మొదటిదైన గ్రామ విచారణకి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. అక్కడ నిరపరాధిగా తేలితే ఇక అతనిపై ఇక ఎలాంటి పై స్థాయి విచారణలు జరపకూడదు. గ్రామ సభ అపరాధిగా తేల్చితే మిగిలిన స్థాయిల్లో విచారణ సాగాలి. ఈ విచారణ ఒక్కసారి ఇలా జరగగానే రాజు నిర్ణయం తీసుకోకూడదు. తిరిగి తన కింది వారిని మరోసారి విచారించమనాలి. వారు మరలా విచారణ చేసి, తమ కిందివారిని మరలా విచారణ చేయమనాలి. ఇలా మూడుసార్లు విచారణ జరిపాక ఏ దశలోనూ అతను ‘నిర్దోషి కాదు’ అని తేలితే రాజు చివరికి దండనాధికారం ప్రకటించాలి. ప్రకటించబోయే ముందు రాజు ఒక విషయాన్ని పరిగణించాలి. మానవీయ దృక్పథంతో శిక్ష అన్నది నేరస్తుడ్ని నైతికవర్తనుడిగా మార్చే శిక్షణగా ఉండాలి.  ఎంత పెద్ద నేరం అయినా మరణ దండన అనుచితం. బుద్ధుడు చెప్పిన ఈ విచారణా విధానం ప్రధాన ఉద్దేశమేమంటే ‘నిరపరాధి ఎట్టిపరిస్థితుల్లోనూ శిక్షింపబడకూడదు’ అని. బుద్ధుని తర్వాత బౌద్ధధర్మాన్ని అవలంబిస్తూ పాలన కొనసాగించిన అశోకుడు కూడా న్యాయవ్యవస్థని ప్రక్షాళన చేశాడు. ఇలా ప్రక్షాళనచేసిన తొలి చక్రవర్తిగా చరిత్ర కెక్కాడు. అశోకుడు మొత్తం న్యాయ వ్యవస్థను గ్రామ పెద్దల నుంచి చక్రవర్తి వరకు ఏడు స్థాయిల్లో ఏర్పాటు చేశాడు. బుద్ధుడు చెప్పినదానికి అదనంగా సేనాధిపతిని, యువరాజుల్ని కూడా ఈ విభాగంలోకి చేర్చాడు.శిక్షల విషయలో అప్పుడెప్పుడో రాచరిక వ్యవస్థల్లోనే ఇన్ని జాగ్రత్తలు తీసుకుం టే ఇంకా మనం... ఇప్పటికీ నిర్దోషుల్ని శిక్షిస్తున్నామంటే చరిత్ర గమనంలో మనం ఎక్కడున్నాం? ఎంత నష్టపరిహారం ఇస్తే నిర్దోషి అనుభవించిన శిక్షకు మూల్యం చెల్లిస్తాం! కాలానికి విలువకట్టగలమా మనోగాయాలకి మందులివ్వగలమా? నిజంగా ఈ విషయంలో ఎక్కువ దుఃఖాన్ని అనుభవించింది అయేషా తల్లిదం డ్రులే. వారు మూడు వేదనలకి గురయ్యారు. కుమార్తెను దూరం చేసుకోవడం. కూతురు విషయంలో నిర్దోషి శిక్ష అనుభవించడం. దోషులు దర్జాగా తిరగడం. ఒక వ్యవస్థ ఎంత వ్యవస్థీకృత తప్పిదం చేయగలదో సత్యంబాబు ఉదంతం ఒక నిదర్శనం. అశోక ధర్మచక్రాన్ని, అశోకుని సింహాల్ని రాజముద్రలుగా పెట్టుకు న్న మనం, ఆ సింహాలు సిగ్గుతో తలదించుకునేలా చేయడం న్యాయమా? – బొర్రా గోవర్ధన్

satyambaabu vyavahaaramlo jarigina ee tappidam vyaktuladi kaadu vyavasthade! prajaaswaamya punaadulapai nadiche chinna chinna ganatantra, prajaatantra vyavasthala sthaanamlo, peddapedda ekikruta racharika vyavasthalu roopondutunna vaela vyaktulakante vyavasthallone ‘adheekruta tappidaalu’ ekkuvagaa jarugutaayani – eppudo rendunnara vela samvatsaraala kritame buddhudu pasigattaadu: oka rojuna buddhudu magadharaju samakshamlo unnappudu– magadha raju ajaatasatru taanu oka neram vishayamlo swayana vichaarana jaripaanani, shiksha vishayamlo etuu telchukoleka potunnanani buddhunitho chebutaadu. ‘raja! vichaarana enni dasallo jarigindi?’ ani buddhudu adigaadu. ‘rendu dasallo’ antaadu raju.appudu buddhudu nyaaya vichaarana aidu dasallo jaragaalani cheptaadu: 1) sanghatana jarigina graamasthaayilo toli vichaarana jaragali. 2) tarvaata grama lu kalasi erpadda ganaparishat sthaayilo vichaarana jaragali. 3) praantiiya sthaayilo jaragali. 4) rajugari nyayadhikarala samakshamlo jaragali. 5) chivariki raju vichaarinchaali. ee aidu sthaayillo modatidaina grama vichaaranaki praadhaanyata ivvali. akkada niraparaadhigaa telithe ika atanipai ika elanti pai sthaayi vichaaranalu jarapakudadu. grama sabha aparaadhigaa telchithe migilina sthaayillo vichaarana saagaali. ee vichaarana okkasari ilaa jaragagaane raju nirnayam teesukokudadu. tirigi tana kindi vaarini marosari vichaarinchamanaali. vaaru marala vichaarana chesi, tama kindivaarini marala vichaarana cheyamanali. ilaa moodusaarlu vichaarana jaripaka e dasaloonuu atanu ‘nirdoshi kaadu’ ani telithe raju chivariki dandanaadhikaaram prakatinchaali. prakatinchaboye mundu raju oka vishayaanni pariganinchaali. manaveeya drukpathamtho shiksha annadi nerastudni naitikavartanudigaa marche sikshanagaa undaali.  entha pedda neram aina marana dandana anuchitam. buddhudu cheppina ee vichaaranaa vidhaanam pradhaana uddesamemante ‘niraparadhi ettiparisthithulloona shikshimpabadakudadu’ ani. buddhuni tarvaata bouddhadharmaanni avalambistuu paalana konasaaginchina ashokudu kuudaa nyaayavyavasthani prakshaalana cheshaadu. ilaa prakshaalanachaesina toli chakravartigaa charitra kekkadu. ashokudu mottam nyaaya vyavasthanu grama peddala nunchi chakravarti varaku edu sthaayillo erpaatu cheshaadu. buddhudu cheppinadaaniki adanamgaa senaadhipatini, yuvarajulni kuudaa ee vibhaagamloki cherchaadu.shikshala vishayalo appudeppudo racharika vyavasthallone inni jaagrattalu teesukum tey inka manam... ippatikee nirdoshulni shikshistunnamante charitra gamanamlo manam ekkadunnam? entha nashtapariharam iste nirdoshi anubhavinchina shikshaku moolyam chellistam! kaalaaniki viluvakattagalama manogayalaki mandulivvagalama? nijamgaa ee vishayamlo ekkuva dukkhanni anubhavinchindi ayesha tallidam druley. vaaru moodu vedanalaki gurayyaru. kumaartenu dooram chesukovadam. koothuru vishayamlo nirdoshi shiksha anubhavinchadam. doshulu darjaga tiragadam. oka vyavastha entha vyavastheekruta tappidam cheyagalado satyambaabu udantam oka nidarsanam. ashoka dharmachakraanni, ashokuni simhaalni rajamudraluga pettuku nna manam, aa simhaalu siggutho taladinchukunela cheyadam nyayama? – borra govardhan