మానవ వనరులను మన ఆర్థికాభివృద్ధికి కీలక చోదక శక్తిగా వినియోగించుకోగలగాలి. వస్తూత్పత్తి రంగం కంటే సంగీతం, సినిమా, ఆరోగ్య సంరక్షణ, యూనివర్సిటీ విద్య వంటి సేవా రంగ ఉత్పత్తులపై మనం దృష్టికేంద్రీకరించాలి. పెద్ద పెద్ద వాహనాలు, ఎయిర్ కండిషన్ల వంటి ఉత్పత్తులకు సమానంగా ఈ సేవల రంగ ఉత్పత్తి కూడా జీడీపీ అభివృద్ధికి దోహదం చేస్తుంది. వనరులపై క్రమబద్ధమైన ధర నిర్ణయం, అభివృద్ధి వ్యూహ కేంద్రీకరణ సేవల రంగం వైపు మళ్లించడం అనే విధానాలు వాతావరణహిత అభివృద్ధి నమూనాకు అవసరం.చికాగో నగరాన్ని 1971లో సందర్శించాను. ఆ సమయంలో ఆ నగరంలో కార్ల కారణంగా ఊపిరాడనంత పొగ అలుముకొని ఉండేది. 1996లో మరోసారి చికాగో వెళ్ళాను. అప్పుడు చికాగో నగరంలో గాలి చాలా స్వచ్ఛంగా ఉంది. శబ్దం కానీ, పొగ కానీ లేదు. కార్లలోని నూతన కాలుష్య నియంత్రణ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాల కారణంగా పరిశుభ్రమైన గాలి ఏర్పడింది. అలా సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఎల్లప్పుడూ వాతావరణహితమైన వృద్ధికి దారిచూపే మార్గదర్శిగా వ్యవహరిస్తుంది. అయితే ఈ వైఖరితో సమస్యలూ ఉన్నాయి. ఒకటి, కార్ల నుంచి వెలువడే సల్ఫర్, నైట్రోజన్ కాలుష్యాల పరిమాణం అదుపులోకి వచ్చిన్నప్పటికీ, కార్బన్ వెలువరింపులు అనేక రెట్లు పెరగడంతో అది భూతాపానికి దారితీసింది. రెండు, కాలుష్యాన్ని దేశాంతరాలకు తరలించి వేస్తున్నారు. గతంలో అమెరికాలోని డెట్రాయిట్ నగరంలోనే ఉక్కును తయారు చేసేవారు. అప్పుడు ఉక్కు పరిశ్రమ నుంచి వెలువడే కాలుష్యం అమెరికాలోనే ఉండేది. ప్రస్తుతం ఉక్కును, కార్లను చైనాలో తయారు చేసి అమెరికాకు దిగుమతి చేసుకుంటున్నారు. అలా కాలుష్యం చైనాకు ఎగుమతి అయింది.నిజంగా కాలుష్యం కట్టడి కావాలంటే వినియోగం స్థాయి మొత్తంగా తగ్గాలి. ఉదాహరణకు, సొంతంగా కారు కలిగి ఉండడమనే సంస్కృతి అమెరికాలో వృద్ధి చెందింది. ఒక చిన్న బ్రెడ్డు ముక్క కొనుగోలు చేయాలన్నా అమెరికాలో 4–5 కిలోమీటర్ల దూరం వెళ్ళవలసి ఉంటుంది. ఇలాంటి అనవసర రవాణా తగ్గిస్తేనే, ఇంధన వినియోగం తగ్గి కాలుష్యాల వెలువరింపు తగ్గుతుంది. అందువల్ల కార్లపై అధిక పన్ను వేసి, బస్సు, మెట్రో వంటి ప్రజా రవాణా వ్యవస్థకు సబ్సిడీ అందజేయాల్సి ఉంటుంది. అదే విధంగా, భారత దేశంలో విద్యుదుత్పత్తి ప్రధాన కాలుష్యకారకంగా ఉంది. ముంబయిలో ఒక పారిశ్రామిక వేత్త ఇంటి విద్యుత్తు వినియోగ బిల్లు రూ.74 లక్షలు అవుతోంది. ఆ పారిశ్రామిక వేత్త ఇంట్లో అత్యంత ఖరీదైన రెండు వేడినీళ్ళ స్విమ్మింగ్ పూల్స్ వంటి విలాసాలు ఉండడం వలన విద్యుత్తు భారీగా వినియోగమవుతోంది. విద్యుత్తు, పెట్రోలియంలపై మరింత క్రమబద్ధమైన ధరలను మనం నిర్ణయించాలి. ప్రస్తుతం, వంద యూనిట్ల కంటే తక్కువగా వినయోగిస్తున్న వ్యక్తి నుంచి యూనిట్కు రూ.6 లను వసూలు చేయవచ్చు. అదే విధంగా 250 యూనిట్ల కంటే ఎక్కువగా విద్యుత్ను వినియోగించినట్లయితే అలాంటి వారి నుంచి యూనిట్కు రూ.20 రూపాయలు వసూలు చేయాలి. అలాగే, చిన్న కార్లతో పోలిస్తే, ఇంజన్ సామర్థ్యం ఒక లీటరు కంటే ఎక్కువగా ఉండే కారు యజమానులకు పెట్రోలియంను అధిక ధరకు విక్రయించాలి. అలాగే, 200 చదరపు అడుగుల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంగల ఇంటి యజమానులపై అధికంగా ఇంటి పన్ను విధించాలి. ఇలాంటి విధానం ఇంధన వినియోగం తగ్గేందుకు దోహదం చేస్తుంది. ఈ క్షీణత వల్ల ఆర్థికవ్యవస్థ వృద్ధి రేటు తగ్గుతుందని భయపడనవసరంలేదు. ఆరోగ్యం, విద్య, ఆదాయం పునాదిగా అంచనా కట్టే మానవాభివృద్ధి సూచికకు అనుగుణంగా నేడు ఆర్థికాభివృద్ధిని గణించడానికి విశ్వజనీన ఆమోదం ఉంది. విద్యుత్తు అధికంగా ఖర్చయ్యే ఎయిర్ కండిషన్లు, పెట్రోలియంను బాగా తాగే పెద్ద కార్లను తక్కువగా వినియోగించడం వల్ల ప్రజా ఆరోగ్యం, విద్య, ప్రజల ఆదాయాల్లో ఏ మాత్రం మార్పూ ఉండదు. పన్నులను అధికంగా వసూలు చేసి, ఆ నిధుల ద్వారా అడవులు, నదుల సంరక్షణను చేపట్టి, తద్వారా వాతావరణ ఉష్ణోగ్రతను నియంత్రించవచ్చు. దాంతో ఎయిర్ కండిషన్ల వినియోగాన్ని గణనీయంగా తగ్గించవచ్చు. పన్నులు అధికంగా వేయడం ద్వారా వచ్చే ఆదాయాన్ని ప్రజా రవాణా అభివృద్ధికి వినియోగించవచ్చు. అది పెట్రోలియం వ్యక్తిగత వినియోగాన్ని బాగా తగ్గిస్తుంది. పెద్ద పెద్ద ప్రైవేటు వాహనాల కొనుగోలు వల్ల ఎంత పెరుగుతుందో బస్సుల కొనుగోలు ద్వారానూ అంతే స్థాయిలో జీడీపీ వృద్ధి చెందుతుంది.ప్రకృతి వనరుల సంరక్షణకు అనుగుణమైన ప్రాంతాల్లో సుస్థిర అభివృద్ధిని చేపట్టడమే రెండవ దశ కార్యక్రమం. హర్యానా వంటి నిర్జల ప్రాంతాల్లో వరిని పండించేందుకు డీజిల్ పంపు సెట్ల ద్వారా భూగర్బ జలాల్ని తోడడంతో కాలుష్యం ఏర్పడుతుంది. అదే సమయంలో భూగర్భ జలాలు క్రమంగా అడుగంటిపోతాయి. అదే కేరళ వంటి ప్రాంతాల్లో వరి పండిస్తే కాలుష్యం ఏర్పడదు. అందువలన, హర్యానాలో అక్కడి నేలకు సరిపోయే, నీటి లభ్యతకు అనుగుణమైన సజ్జలు, జొన్నలు వంటి పంటలు పండించాలి. భారత దేశ మొత్తంగా ఈ తర్కం వర్తిస్తుంది. భారీ స్థాయిల్లో విద్యుదుత్పత్తి చేసేందుకు అవసరమైన బొగ్గు, యురేనియం నిల్వలు మన దేశంలో లేవు. పెద్ద పెద్ద వాహనాల ఉత్పత్తికి అవసరమైన విస్తారమైన ఇనుప ఖనిజమూ ఇక్కడ లేదు. 12 లేన్ల అతి భారీ రహదారులు నిర్మించేందుకు అనువైన భూమి కూడా లేదు. ఇనుము వినియోగంలో ఆస్ట్రేలియాతోను, పెట్రోలియం వినయోగంలో సౌదీ అరేబియాతోను, హైవేల నిర్మాణంలో అమెరికాతోనూ మనం పోటీ పడినట్లయితే మన పరిమిత ప్రకృతి వనరులను మనమే విధ్వంసం చేసుకున్నట్లువుతుంది. అయినప్పటికీ మనకు పెద్ద ఎత్తున మానవ వనరుల సంపద ఉన్నది. ఈ మానవవనరులను మన ఆర్థికాభివృద్ధికి కీలక చోదక శక్తిగా వినియోగించుకోగలగాలి. వస్తూత్పత్తి రంగం కంటే సంగీతం, సినిమా, ఆరోగ్య సంరక్షణ, యూనివర్సిటీ విద్య వంటి సేవా రంగ ఉత్పత్తులపై మనం దృష్టి కేంద్రీకరించాలి. పెద్ద పెద్ద వాహనాలు, ఎయిర్ కండిషన్ల వంటి ఉత్పత్తులకు సమానంగా ఈ సేవల రంగ ఉత్పత్తి కూడా జీడీపీ అభివృద్ధికి దోహదం చేస్తుంది. వనరులపై క్రమబద్ధమైన ధర నిర్ణయం, అభివృద్ధి వ్యూహ కేంద్రీకరణ సేవల రంగం వైపు మళ్లించడం అనే విధానాలు వాతావరణహిత అభివృద్ధి నమూనాకు అవసరం.(వ్యాసకర్త ఆర్థికవేత్త, బెంగుళూరు ఐఐఎం రిటైర్డ్ ప్రొఫెసర్)చికాగో నగరాన్ని 1971లో సందర్శించాను. ఆ సమయంలో ఆ నగరంలో కార్ల కారణంగా ఊపిరాడనంత పొగ అలుముకొని ఉండేది. 1996లో మరోసారి చికాగో వెళ్ళాను. అప్పుడు చికాగో నగరంలో గాలి చాలా స్వచ్ఛంగా ఉంది. శబ్దం కానీ, పొగ కానీ లేదు. కార్లలోని నూతన కాలుష్య నియంత్రణ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాల కారణంగా పరిశుభ్రమైన గాలి ఏర్పడింది. అలా సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఎల్లప్పుడూ వాతావరణహితమైన వృద్ధికి దారిచూపే మార్గదర్శిగా వ్యవహరిస్తుంది. అయితే ఈ వైఖరితో సమస్యలూ ఉన్నాయి. ఒకటి, కార్ల నుంచి వెలువడే సల్ఫర్, నైట్రోజన్ కాలుష్యాల పరిమాణం అదుపులోకి వచ్చిన్నప్పటికీ, కార్బన్ వెలువరింపులు అనేక రెట్లు పెరగడంతో అది భూతాపానికి దారితీసింది. రెండు, కాలుష్యాన్ని దేశాంతరాలకు తరలించి వేస్తున్నారు. గతంలో అమెరికాలోని డెట్రాయిట్ నగరంలోనే ఉక్కును తయారు చేసేవారు. అప్పుడు ఉక్కు పరిశ్రమ నుంచి వెలువడే కాలుష్యం అమెరికాలోనే ఉండేది. ప్రస్తుతం ఉక్కును, కార్లను చైనాలో తయారు చేసి అమెరికాకు దిగుమతి చేసుకుంటున్నారు. అలా కాలుష్యం చైనాకు ఎగుమతి అయింది.నిజంగా కాలుష్యం కట్టడి కావాలంటే వినియోగం స్థాయి మొత్తంగా తగ్గాలి. ఉదాహరణకు, సొంతంగా కారు కలిగి ఉండడమనే సంస్కృతి అమెరికాలో వృద్ధి చెందింది. ఒక చిన్న బ్రెడ్డు ముక్క కొనుగోలు చేయాలన్నా అమెరికాలో 4–5 కిలోమీటర్ల దూరం వెళ్ళవలసి ఉంటుంది. ఇలాంటి అనవసర రవాణా తగ్గిస్తేనే, ఇంధన వినియోగం తగ్గి కాలుష్యాల వెలువరింపు తగ్గుతుంది. అందువల్ల కార్లపై అధిక పన్ను వేసి, బస్సు, మెట్రో వంటి ప్రజా రవాణా వ్యవస్థకు సబ్సిడీ అందజేయాల్సి ఉంటుంది. అదే విధంగా, భారత దేశంలో విద్యుదుత్పత్తి ప్రధాన కాలుష్యకారకంగా ఉంది. ముంబయిలో ఒక పారిశ్రామిక వేత్త ఇంటి విద్యుత్తు వినియోగ బిల్లు రూ.74 లక్షలు అవుతోంది. ఆ పారిశ్రామిక వేత్త ఇంట్లో అత్యంత ఖరీదైన రెండు వేడినీళ్ళ స్విమ్మింగ్ పూల్స్ వంటి విలాసాలు ఉండడం వలన విద్యుత్తు భారీగా వినియోగమవుతోంది. విద్యుత్తు, పెట్రోలియంలపై మరింత క్రమబద్ధమైన ధరలను మనం నిర్ణయించాలి. ప్రస్తుతం, వంద యూనిట్ల కంటే తక్కువగా వినయోగిస్తున్న వ్యక్తి నుంచి యూనిట్కు రూ.6 లను వసూలు చేయవచ్చు. అదే విధంగా 250 యూనిట్ల కంటే ఎక్కువగా విద్యుత్ను వినియోగించినట్లయితే అలాంటి వారి నుంచి యూనిట్కు రూ.20 రూపాయలు వసూలు చేయాలి. అలాగే, చిన్న కార్లతో పోలిస్తే, ఇంజన్ సామర్థ్యం ఒక లీటరు కంటే ఎక్కువగా ఉండే కారు యజమానులకు పెట్రోలియంను అధిక ధరకు విక్రయించాలి. అలాగే, 200 చదరపు అడుగుల కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంగల ఇంటి యజమానులపై అధికంగా ఇంటి పన్ను విధించాలి. ఇలాంటి విధానం ఇంధన వినియోగం తగ్గేందుకు దోహదం చేస్తుంది. ఈ క్షీణత వల్ల ఆర్థికవ్యవస్థ వృద్ధి రేటు తగ్గుతుందని భయపడనవసరంలేదు. ఆరోగ్యం, విద్య, ఆదాయం పునాదిగా అంచనా కట్టే మానవాభివృద్ధి సూచికకు అనుగుణంగా నేడు ఆర్థికాభివృద్ధిని గణించడానికి విశ్వజనీన ఆమోదం ఉంది. విద్యుత్తు అధికంగా ఖర్చయ్యే ఎయిర్ కండిషన్లు, పెట్రోలియంను బాగా తాగే పెద్ద కార్లను తక్కువగా వినియోగించడం వల్ల ప్రజా ఆరోగ్యం, విద్య, ప్రజల ఆదాయాల్లో ఏ మాత్రం మార్పూ ఉండదు. పన్నులను అధికంగా వసూలు చేసి, ఆ నిధుల ద్వారా అడవులు, నదుల సంరక్షణను చేపట్టి, తద్వారా వాతావరణ ఉష్ణోగ్రతను నియంత్రించవచ్చు. దాంతో ఎయిర్ కండిషన్ల వినియోగాన్ని గణనీయంగా తగ్గించవచ్చు. పన్నులు అధికంగా వేయడం ద్వారా వచ్చే ఆదాయాన్ని ప్రజా రవాణా అభివృద్ధికి వినియోగించవచ్చు. అది పెట్రోలియం వ్యక్తిగత వినియోగాన్ని బాగా తగ్గిస్తుంది. పెద్ద పెద్ద ప్రైవేటు వాహనాల కొనుగోలు వల్ల ఎంత పెరుగుతుందో బస్సుల కొనుగోలు ద్వారానూ అంతే స్థాయిలో జీడీపీ వృద్ధి చెందుతుంది.ప్రకృతి వనరుల సంరక్షణకు అనుగుణమైన ప్రాంతాల్లో సుస్థిర అభివృద్ధిని చేపట్టడమే రెండవ దశ కార్యక్రమం. హర్యానా వంటి నిర్జల ప్రాంతాల్లో వరిని పండించేందుకు డీజిల్ పంపు సెట్ల ద్వారా భూగర్బ జలాల్ని తోడడంతో కాలుష్యం ఏర్పడుతుంది. అదే సమయంలో భూగర్భ జలాలు క్రమంగా అడుగంటిపోతాయి. అదే కేరళ వంటి ప్రాంతాల్లో వరి పండిస్తే కాలుష్యం ఏర్పడదు. అందువలన, హర్యానాలో అక్కడి నేలకు సరిపోయే, నీటి లభ్యతకు అనుగుణమైన సజ్జలు, జొన్నలు వంటి పంటలు పండించాలి. భారత దేశ మొత్తంగా ఈ తర్కం వర్తిస్తుంది. భారీ స్థాయిల్లో విద్యుదుత్పత్తి చేసేందుకు అవసరమైన బొగ్గు, యురేనియం నిల్వలు మన దేశంలో లేవు. పెద్ద పెద్ద వాహనాల ఉత్పత్తికి అవసరమైన విస్తారమైన ఇనుప ఖనిజమూ ఇక్కడ లేదు. 12 లేన్ల అతి భారీ రహదారులు నిర్మించేందుకు అనువైన భూమి కూడా లేదు. ఇనుము వినియోగంలో ఆస్ట్రేలియాతోను, పెట్రోలియం వినయోగంలో సౌదీ అరేబియాతోను, హైవేల నిర్మాణంలో అమెరికాతోనూ మనం పోటీ పడినట్లయితే మన పరిమిత ప్రకృతి వనరులను మనమే విధ్వంసం చేసుకున్నట్లువుతుంది. అయినప్పటికీ మనకు పెద్ద ఎత్తున మానవ వనరుల సంపద ఉన్నది. ఈ మానవవనరులను మన ఆర్థికాభివృద్ధికి కీలక చోదక శక్తిగా వినియోగించుకోగలగాలి. వస్తూత్పత్తి రంగం కంటే సంగీతం, సినిమా, ఆరోగ్య సంరక్షణ, యూనివర్సిటీ విద్య వంటి సేవా రంగ ఉత్పత్తులపై మనం దృష్టి కేంద్రీకరించాలి. పెద్ద పెద్ద వాహనాలు, ఎయిర్ కండిషన్ల వంటి ఉత్పత్తులకు సమానంగా ఈ సేవల రంగ ఉత్పత్తి కూడా జీడీపీ అభివృద్ధికి దోహదం చేస్తుంది. వనరులపై క్రమబద్ధమైన ధర నిర్ణయం, అభివృద్ధి వ్యూహ కేంద్రీకరణ సేవల రంగం వైపు మళ్లించడం అనే విధానాలు వాతావరణహిత అభివృద్ధి నమూనాకు అవసరం.(వ్యాసకర్త ఆర్థికవేత్త, బెంగుళూరు ఐఐఎం రిటైర్డ్ ప్రొఫెసర్)
manava vanarulanu mana aardhikaabhivruddhiki keelaka chodaka saktigaa viniyoginchukogalagaali. vastuutpatti rangam kante sangeetam, sinima, aarogya samrakshana, university vidya vanti seva ranga utpattulapai manam drushtikendrikarincha. pedda pedda vaahanaalu, air conditionla vanti utpattulaku samaanamgaa ee sevala ranga utpatti kuudaa gdp abhivruddhiki dohadam chestundi. vanarulapai kramabaddhamaina dhara nirnayam, abhivruddhi vyuha kendrikarana sevala rangam vaipu mallinchadam ane vidhaanaalu vaataavaranahita abhivruddhi namuunaaku avasaram.chikago nagaraanni 1971loo sandarsinchaanu. aa samayamlo aa nagaramlo kaarla kaaranamgaa oopiraadananta poga alumukoni undedi. 1996loo marosari chikago vellaanu. appudu chikago nagaramlo gaali chala swachchamgaa undi. sabdam cony, poga cony ledu. kaarlalooni noothana kalushya niyantrana saanketika parignaanaala kaaranamgaa parisubhramaina gaali erpadindi. alaa saanketika parignaanam ellappuduu vaataavaranahitamaina vruddhiki daarichuupe maargadarsigaa vyavaharistundi. ayithe ee vaikharitho samasyaluu unnaayi. okati, kaarla nunchi veluvade sulfer, nitrogen kaalushyaala parimaanam adupuloki vachinnappatiki, carban veluvarimpulu aneka retlu peragadamtho adhi bhuutaapaaniki daariteesindi. rendu, kaalushyaanni deshaantaraalaku taralinchi vestunnaru. gatamlo americaloni detroit nagaramlone ukkunu tayaaru chesevaaru. appudu ukku parisrama nunchi veluvade kaalushyam americalone undedi. prastutam ukkunu, kaarlanu chainaalo tayaaru chesi americaku digumati chesukuntunnaru. alaa kaalushyam chainaaku egumati ayindi.nijamgaa kaalushyam kattadi kavalante viniyogam sthaayi mottamgaa taggaali. udaaharanaku, sontamgaa kaaru kaligi undadamane samskruti americalo vruddhi chendindi. oka chinna breddu mukka konugolu cheyalanna americalo 4–5 kilometerla dooram vellavalasi untundi. ilanti anavasara rawana taggistene, indhana viniyogam taggi kaalushyaala veluvarimpu taggutundi. anduvalla kaarlapai adhika pannu vesi, bassu, metro vanti praja rawana vyavasthaku subsidy andajeyalsi untundi. adhe vidhamgaa, bhaarata desamlo vidyudutpatti pradhaana kaalushyakaarakamgaa undi. mumbayilo oka paarisraamika vetta inti vidyuttu viniyoga billu roo.74 lakshalu avutondi. aa paarisraamika vetta intlo atyanta khareedaina rendu vaedineella swimming pools vanti vilaasaalu undadam valana vidyuttu bhariga viniyogamavutondi. vidyuttu, petroliamlapai marinta kramabaddhamaina dharalanu manam nirnayinchaali. prastutam, vanda unitla kante takkuvagaa vinayogistunna vyakti nunchi unitku roo.6 lanu vasulu cheyavachu. adhe vidhamgaa 250 unitla kante ekkuvagaa vidyutnu viniyoginchinatlayite alanti vaari nunchi unitku roo.20 roopaayalu vasulu cheyali. alaage, chinna kaarlatho poliste, injan saamarthyam oka leetaru kante ekkuvagaa unde kaaru yajamaanulaku petroliamnu adhika dharaku vikrayinchaali. alaage, 200 chadarapu adugula kante ekkuva visteernangala inti yajamaanulapai adhikamgaa inti pannu vidhinchaali. ilanti vidhaanam indhana viniyogam taggenduku dohadam chestundi. ee ksheenata valla aardhikavyavastha vruddhi retu taggutundani bhayapadanavasaramledu. aarogyam, vidya, aadaayam punaadigaa anchana katte maanavaabhivruddhi suuchikaku anugunamgaa nedu aardhikaabhivruddhini ganinchadaaniki viswajaneena aamodam undi. vidyuttu adhikamgaa kharchayye air conditionlu, petroliamnu baga taage pedda kaarlanu takkuvagaa viniyoginchadam valla praja aarogyam, vidya, prajala aadaayaallo e maatram maarpuu undadu. pannulanu adhikamgaa vasulu chesi, aa nidhula dwara adavulu, nadula samrakshananu chepatti, tadwara vaataavarana ushnogratanu niyantrinchavachhu. daamto air conditionla viniyogaanni gananeeyamgaa tagginchavachhu. pannulu adhikamgaa veyadam dwara vache aadaayaanni praja rawana abhivruddhiki viniyoginchavacchu. adhi petrolium vyaktigata viniyogaanni baga taggistundi. pedda pedda praivetu vahanala konugolu valla entha perugutundo bassula konugolu dwaaraanuu anthe sthaayilo gdp vruddhi chendutundi.prakruti vanarula samrakshanaku anugunamaina praantaallo susthira abhivruddhini chepattadame rendava dasha kaaryakramam. haryana vanti nirjala praantaallo varini pandinchenduku deasil pampu setla dwara bhugarba jalaalni thodadamtho kaalushyam erpadutundi. adhe samayamlo bhugarbha jalaalu kramangaa adugantipotayi. adhe kerala vanti praantaallo vari pandiste kaalushyam erpadadu. anduvalana, haryanalo akkadi neelaku saripoye, neeti labhyataku anugunamaina sajjalu, jonnalu vanti pantalu pandinchaali. bhaarata desha mottamgaa ee tarkam vartistundi. bhari sthaayillo vidyudutpatti chesenduku avasaramaina boggu, uranium nilvalu mana desamlo levu. pedda pedda vahanala utpattiki avasaramaina vistaaramaina inupa khanijamu ikkada ledu. 12 lenla athi bhari rahadaarulu nirminchenduku anuvaina bhoomi kuudaa ledu. inumu viniyogamlo aastreliyaatoonu, petrolium vinayogamlo soudi arebiatonu, haivela nirmaanamlo amerikaathonuu manam poty padinatlayithe mana parimita prakruti vanarulanu maname vidhvamsam chesukunnatluvutunda. ayinappatiki manaku pedda ettuna manava vanarula sampada unnadi. ee maanavavanarulanu mana aardhikaabhivruddhiki keelaka chodaka saktigaa viniyoginchukogalagaali. vastuutpatti rangam kante sangeetam, sinima, aarogya samrakshana, university vidya vanti seva ranga utpattulapai manam drushti kendrikarinchaali. pedda pedda vaahanaalu, air conditionla vanti utpattulaku samaanamgaa ee sevala ranga utpatti kuudaa gdp abhivruddhiki dohadam chestundi. vanarulapai kramabaddhamaina dhara nirnayam, abhivruddhi vyuha kendrikarana sevala rangam vaipu mallinchadam ane vidhaanaalu vaataavaranahita abhivruddhi namuunaaku avasaram.(vyaasakarta aardhikavetta, benguluru iim retired professor)chikago nagaraanni 1971loo sandarsinchaanu. aa samayamlo aa nagaramlo kaarla kaaranamgaa oopiraadananta poga alumukoni undedi. 1996loo marosari chikago vellaanu. appudu chikago nagaramlo gaali chala swachchamgaa undi. sabdam cony, poga cony ledu. kaarlalooni noothana kalushya niyantrana saanketika parignaanaala kaaranamgaa parisubhramaina gaali erpadindi. alaa saanketika parignaanam ellappuduu vaataavaranahitamaina vruddhiki daarichuupe maargadarsigaa vyavaharistundi. ayithe ee vaikharitho samasyaluu unnaayi. okati, kaarla nunchi veluvade sulfer, nitrogen kaalushyaala parimaanam adupuloki vachinnappatiki, carban veluvarimpulu aneka retlu peragadamtho adhi bhuutaapaaniki daariteesindi. rendu, kaalushyaanni deshaantaraalaku taralinchi vestunnaru. gatamlo americaloni detroit nagaramlone ukkunu tayaaru chesevaaru. appudu ukku parisrama nunchi veluvade kaalushyam americalone undedi. prastutam ukkunu, kaarlanu chainaalo tayaaru chesi americaku digumati chesukuntunnaru. alaa kaalushyam chainaaku egumati ayindi.nijamgaa kaalushyam kattadi kavalante viniyogam sthaayi mottamgaa taggaali. udaaharanaku, sontamgaa kaaru kaligi undadamane samskruti americalo vruddhi chendindi. oka chinna breddu mukka konugolu cheyalanna americalo 4–5 kilometerla dooram vellavalasi untundi. ilanti anavasara rawana taggistene, indhana viniyogam taggi kaalushyaala veluvarimpu taggutundi. anduvalla kaarlapai adhika pannu vesi, bassu, metro vanti praja rawana vyavasthaku subsidy andajeyalsi untundi. adhe vidhamgaa, bhaarata desamlo vidyudutpatti pradhaana kaalushyakaarakamgaa undi. mumbayilo oka paarisraamika vetta inti vidyuttu viniyoga billu roo.74 lakshalu avutondi. aa paarisraamika vetta intlo atyanta khareedaina rendu vaedineella swimming pools vanti vilaasaalu undadam valana vidyuttu bhariga viniyogamavutondi. vidyuttu, petroliamlapai marinta kramabaddhamaina dharalanu manam nirnayinchaali. prastutam, vanda unitla kante takkuvagaa vinayogistunna vyakti nunchi unitku roo.6 lanu vasulu cheyavachu. adhe vidhamgaa 250 unitla kante ekkuvagaa vidyutnu viniyoginchinatlayite alanti vaari nunchi unitku roo.20 roopaayalu vasulu cheyali. alaage, chinna kaarlatho poliste, injan saamarthyam oka leetaru kante ekkuvagaa unde kaaru yajamaanulaku petroliamnu adhika dharaku vikrayinchaali. alaage, 200 chadarapu adugula kante ekkuva visteernangala inti yajamaanulapai adhikamgaa inti pannu vidhinchaali. ilanti vidhaanam indhana viniyogam taggenduku dohadam chestundi. ee ksheenata valla aardhikavyavastha vruddhi retu taggutundani bhayapadanavasaramledu. aarogyam, vidya, aadaayam punaadigaa anchana katte maanavaabhivruddhi suuchikaku anugunamgaa nedu aardhikaabhivruddhini ganinchadaaniki viswajaneena aamodam undi. vidyuttu adhikamgaa kharchayye air conditionlu, petroliamnu baga taage pedda kaarlanu takkuvagaa viniyoginchadam valla praja aarogyam, vidya, prajala aadaayaallo e maatram maarpuu undadu. pannulanu adhikamgaa vasulu chesi, aa nidhula dwara adavulu, nadula samrakshananu chepatti, tadwara vaataavarana ushnogratanu niyantrinchavachhu. daamto air conditionla viniyogaanni gananeeyamgaa tagginchavachhu. pannulu adhikamgaa veyadam dwara vache aadaayaanni praja rawana abhivruddhiki viniyoginchavacchu. adhi petrolium vyaktigata viniyogaanni baga taggistundi. pedda pedda praivetu vahanala konugolu valla entha perugutundo bassula konugolu dwaaraanuu anthe sthaayilo gdp vruddhi chendutundi.prakruti vanarula samrakshanaku anugunamaina praantaallo susthira abhivruddhini chepattadame rendava dasha kaaryakramam. haryana vanti nirjala praantaallo varini pandinchenduku deasil pampu setla dwara bhugarba jalaalni thodadamtho kaalushyam erpadutundi. adhe samayamlo bhugarbha jalaalu kramangaa adugantipotayi. adhe kerala vanti praantaallo vari pandiste kaalushyam erpadadu. anduvalana, haryanalo akkadi neelaku saripoye, neeti labhyataku anugunamaina sajjalu, jonnalu vanti pantalu pandinchaali. bhaarata desha mottamgaa ee tarkam vartistundi. bhari sthaayillo vidyudutpatti chesenduku avasaramaina boggu, uranium nilvalu mana desamlo levu. pedda pedda vahanala utpattiki avasaramaina vistaaramaina inupa khanijamu ikkada ledu. 12 lenla athi bhari rahadaarulu nirminchenduku anuvaina bhoomi kuudaa ledu. inumu viniyogamlo aastreliyaatoonu, petrolium vinayogamlo soudi arebiatonu, haivela nirmaanamlo amerikaathonuu manam poty padinatlayithe mana parimita prakruti vanarulanu maname vidhvamsam chesukunnatluvutunda. ayinappatiki manaku pedda ettuna manava vanarula sampada unnadi. ee maanavavanarulanu mana aardhikaabhivruddhiki keelaka chodaka saktigaa viniyoginchukogalagaali. vastuutpatti rangam kante sangeetam, sinima, aarogya samrakshana, university vidya vanti seva ranga utpattulapai manam drushti kendrikarinchaali. pedda pedda vaahanaalu, air conditionla vanti utpattulaku samaanamgaa ee sevala ranga utpatti kuudaa gdp abhivruddhiki dohadam chestundi. vanarulapai kramabaddhamaina dhara nirnayam, abhivruddhi vyuha kendrikarana sevala rangam vaipu mallinchadam ane vidhaanaalu vaataavaranahita abhivruddhi namuunaaku avasaram.(vyaasakarta aardhikavetta, benguluru iim retired professor)