
 వీరయ్యగారి ఇంటికి సైతం అనేక గ్రామాల నుంచి జనం వచ్చేశారు. అక్కడ ఏవేవో చర్చలు జరుగుతున్నాయి. సమావేశాలు జరుగుతున్నాయి. చివరకు శిస్తులు కట్టాల్సిన అవసరం లేదన్నాడు రఘు, నాగేశ్ బలపర్చాడు. ఆకలితో చచ్చేవాని దగ్గర శిస్తులు అడగడం అన్యాయం అన్నది జానకి. జనం కుక్కల్లా చస్తుంటే కుక్కల పెళ్ళి చేస్తాడట నవాబు, వెక్కిరించాడు భీముడు. జనాన్ని చంపుతున్నారు. అందుకేం చేయాలి? ప్రశ్నించాడు రావఁడు. "విప్లవం వర్థిల్లాలె" పిడికిలి బిగించి, గొంతు చించుకొని కేకవేశాడు నాగేశ్. అతని కళ్ళు ఎర్రబడ్డాయి. రక్తం కక్కుతున్నాయి. వళ్ళు వణకుతూంది. వచ్చిన జనానికి ఏమి అర్థంకాలేదు. ఒకరి ముఖాలు ఒకరు చూచుకున్నారు. ఏవో గుసగుసలు బయలుదేరాయి. జనం గుంపులుగా విడిపోయారు. చర్చలు సాగాయి. ఏదో మార్గం కనిపెట్టాలి. జనం తాసిల్దారు ఇంటి ముందు చస్తున్నారు. వెంకయ్య ఇంట్లో గుల్ల అవుతున్నారు. వారి శిస్తులు ఎవరు కట్టాలి? అదీ రెండింతలు! తమ శిస్తులు. అసలు వీరయ్యగారు ఏమనుకుంటున్నారు? ఆయన్నే అడగాలనుకున్నారు. అంతా ముక్త కంఠంగా అడిగేశారు. "నేను శిస్తు కట్టను. ఇది అన్యాయం...' అనేశారు వీరయ్యగారు. అంతా వారి ముఖం చూచారు. కళ్ళలో దృఢనిశ్చయం కనిపించింది. గంభీరంగా ఉన్నారు వారు. నిశ్చలంగా ఉన్నారు. అది వారి ప్రతిన! ప్రతిజ్ఞ!! ఆ మాట ప్రజలతో పాటు శిస్తులు వసూలు చేయడానికి వచ్చిన మస్తాను బృందమూ విన్నది. తుపాకులతో పోలీసులు, దుడ్డుకర్రలతో దుర్మార్గులు, తలారులు గుమ్మందాటి లోనికి వచ్చేశారు. "తాసిల్దారు శిస్తు కట్టమన్నడు" మస్తాన్ అధికార స్వరం. "నేను కట్టను" వీరయ్యగారి దృఢనిశ్చయం. జనాన్ని చూచి జంకాడు మస్తాన్. అయినా అన్నాడు "గొడ్లను పట్క పోతం." "పట్కపోరి" వీరయ్యగారు అనుమతించారు. అంతా తెల్లబోయి చూచారు. "ఎట్ల పట్టుకపోతారో చూస్త. ఇయ్యాళ తేలిపోవాలె" అని గొడ్లకొట్టానికి ఎదురుగా నుంచున్నాడు నాగేశ్. జనం అంతా అతనని అనుసరించారు, జనకుడ్యం నిర్మించారు. "ఈణ్ణించి కదిలెడెదిలేదు. మేము చావాలె గొడ్లుపోవాలె" అన్నాడు భీముడు-కాదు-అరచాడు భీముడు. మస్తాన్ గుండె గుబ గుబలాడింది. అయినా ముందుకు అడుగు వేశాడు. నాగేశ్ ను లాగాడు. నాగేశ్ లాగి లెంపకాయ కొట్టాడు. తల గిర్రున తిరిగింది మస్తాన్ కు. తూలి పడబోయి నిలదొక్కుకున్నాడు. జనంలో ఉద్రేకం పెరిగింది. పోలీసులమీద పడ్డారు. పరిస్థితి విషమిస్తూంది, చేయిజారిపోతూంది. పరిగెత్తారు రఘు, జానకి ప్రజలను శాంతింపచేయడానికి, వినేట్టులేరు. రఘును నెట్టేశారు. జానకి పడిపోయింది. వీరయ్యగారు పరుగెత్తారు. గర్జించారు. "ఇది నా సొంత సంగతి. ఇందుల మీ జికర్ లేదు. జరుగుండి అడ్డం. పట్కపోనియ్యండి గొడ్లను" గర్జనతోపాటే రుద్రులై గుంపులో దూకాడు. జానకిని లేవదీసి పోలీసులను విడిపించారు. జనం పక్కకు తిరిగి రాతిబొమ్మల్లా నుంచున్నారు. విచిత్రం జరిగింది. మాయ జరిగింది. గారడి జరిగింది. ఒక్కడు కదల్లేదు. ఒక్కడు మసల్లేదు. చిత్రకారుడు గీసిన చిత్రంలా నుంచున్నారు. నాటకంలోని సన్నివేశంలా నుంచున్నారు. కనీసం ఊపిరి పీలుస్తున్న జాడ కనిపించలేదు. పోలీసులు కొట్టంలోకి దూరారు. పశువులను విప్పారు. ఒక్కొక్కదాన్నే లాక్కొనిపోతున్నారు. అంత జనం మధ్య నుంచి తీసికెళ్తున్నారు. వీరయ్యగారు గంభీరంగా నుంచున్నాడు. దుఃఖాన్ని గుండెలో దాచుకున్నాడు. అది ముఖంలో కనిపిస్తూనే వుంది. సావిత్రిని లాక్కోపోతున్నారు. తన భార్యపేరు పెట్టి పెంచుకున్న ఆవు అది. మోర ఎత్తి వీరయ్యగారిని చూచింది. అంబా అని అరిచింది. వారిముందు క్షణం నుంచుంది. దాన్ని లాక్కుపోయారు. వీరయ్యగారి కళ్ళనుంచి టపటపా కన్నీరు రాలింది. జనం యావత్తూ విలవిల్లాడారు. అమాంతంగా ఒక గాలితెర వచ్చింది. దుమ్మును గిరగిరా సుడితిప్పి ఆవు వెనుక వెళ్ళిపోయింది. ఆఖరి పశువు గంగమ్మ. అది లేగదూడ. తన చేతితో పచ్చిక మేపి పెంచింది జానకి. అది సావిత్రి బిడ్డ. గజ్జ గల్లు గల్లు మంటూండగా లాక్కుపోతున్నాడు మస్తాన్. అది ఒక్క గంతు వేసింది. జానకి కాళ్ళ దగ్గర వాలిపోయింది. జానకి గుండెల్లో సముద్రం పొంగింది. గంగమ్మను కావలించుకొని హోరుమని ఏడ్చేసింది. దాన్ని విడువలేదు. ఒళ్ళు నిమిరింది. తల ముద్దాడింది. గంగమ్మను వదలనన్నది. వీరయ్యగారు ప్రతిమలా నుంచున్నారు. కళ్ళల్లో నీళ్ళు నిండివున్నాయి. కదల్లేదు. రఘు వచ్చి దూడను విడిపించాడు. రఘు భుజం మీద వాలిపోయింది జానకి. పెద్దగా ఏడ్చింది. కన్నీరు జల జల రాల్చింది. ఇంక రాయడం కష్టం. గంగమ్మ వెళ్ళిపోయింది. దాని గజ్జెల చప్పుడు ఇంకా వినిపిస్తూనే ఉంది. అందరి గుండెలలో గల గలలాడింది. ఎందరి గుండెలు అగ్గిపర్వతాలైనాయో, ఎందరి గుండెలు మహాసముద్రాలైనాయో ఎలా చెప్పడం? సూర్యుడు మాత్రం సిగ్గుపడి క్రుంగిపోయాడు. ఆ రాత్రి జరిగిన సమావేశంలో వీరయ్యగారు పెదవి కదపలేదు. నాగేశ్ చాలా తీవ్రంగా మాట్లాడాడు. ప్రజలను రెచ్చగొట్టే బదులు వారిలోని ఉద్రేకాన్ని అణచివేయడం జరుగుతూందన్నాడు. తాసిల్దారు ఆడిన ఆటకల్లా తాళం వేయడానికి ఇంత అట్టహాసం ఎందుకు? అని అడిగాడు. జనమంతా కంటికి ఏకధారగా ఏడుస్తున్నప్పుడు తామూ ఏడ్చేందానికంటె సన్యాసం పుచ్చుకోవడం మంచిదన్నాడు. ఇది భూస్వాములకున్న లక్షణమే అన్నాడు. "నాగేశ్! మామయ్య మీద ఆరోపణ చెయ్యకు. ఒక హత్య జరిగి ఎంత గడగడ జరిగిందో చూచినవు. జనాన్ని బాధపెట్టిందానికంటే తానే బాధపడటం మంచిదనుకున్నారు. వారిని తప్పు పట్టటం మంచిదికాదు. ముందు మనం ఏమిచేయాలె అనే విషయం అలోచించాలె" అన్నాడు రఘు. "తిరుగుబాటు. అంతకుమించిన మందులేదు. ఊరంతా తాసిల్దారు ఇంటి మీద పడాలె...గొడ్లను విడిపించుకోవాలె, తాసిల్దారును ఖాతం చేయాలె, అంతే." "తెల్లవారి పోలీసుబలం దిగుతుంది. గొడ్లను మళ్ళ పట్టుకుంటది. ఊరంత తగలపెడ్తది. అప్పుడేం చేస్తం?" "ఏం చేస్తమా? పోలీసుల్ను ఖతం చేస్తం." "అది అంత తేలిక కాదు నాగేశ్! సరే నాకొక ఆలోచన వచ్చింది. జాగీర్దారుమీద కేసు పెడ్దాం...కరువు వచ్చినపుడు రకాలు వసూలు చేయరాదని. ఏమంటావ్?" ఆ ఆలోచన నాగేశ్ కు తట్టలేదు. ఆలోచించాడు. అన్నాడు "నాకు కోర్టుల మీద విశ్వాసం లేదు. న్యాయం కలుగుతుందని నమ్మకం లేదు. అయినా ప్రయత్నించు." కోర్టుకు పోవాలనే విషయం నిర్ణయం అయింది. వీరయ్యగారి పేర దావా వేయాలి. వకీలు రఘు. సమావేశం నుంచి తిరిగివస్తున్నారు నాగేశ్, భీముడు. గస్తీ తిరుగుతున్న ఇద్దరు పోలీసులు కనిపించారు. ఇద్దరూ చీకట్లోకి నక్కారు పోలీసులు వారిని దాటి వెళ్ళిపోయారు మాట్లాడుకుంటూ. కాని వారికి ఏదో అలికిడి వినిపించింది. అక్కడే నిలిచి బీడీలు కాల్చుకున్నారు. అగ్గిపుల్ల వెలుగుకు ఏవో రూపాలు కనిపించాయి. అనుమానం కలిగింది. కరువుకు దొంగలు ఎక్కువైనారు. దొంగలే అనుకున్నారు. పట్టాలనుకున్నారు. తుపాకులు బుజాలకు ఉన్నదీ లేనిదీ చూచుకున్నారు. రెండడుగులు ముందుకు వేశారు. మళ్ళీ అడుగు వేయకుండానే "కౌన్ హై" అడిగారు ఇద్దరూ. మళ్ళీ ఏదో అలికిడి వినిపించింది. నాగేశ్, భీముడు కూర్చున్నారు. ఆ అలికిడికి జంకారు పోలీసులు. అయినా ముందుకు అడుగువేసి అగ్గిపుల్ల గీశారు. ఆ వెలుగుకు రెండు ఆకారాలు కనిపించాయి. "ఎవరు?" అని ఇంకా దగ్గరికి వచ్చారు. అప్పుడు గుర్తించారు "ఓహో లీడర్లా" అని మరీ దగ్గరికి వచ్చారు. కూర్చున్నవారు లేవలేదు. ఇద్దరూ ఇద్దరు పోలీసుల కాళ్ళమీద పడ్డారు. క్షమించమంటూ కాళ్ళు గట్టిగా పట్టుకున్నారు. పోలీసులు కదలలేకుండా అయిపోయారు. 'లేవండి-లేవండి. ఏమీ అనం' అంటూనే వున్నారు. ఇద్దరూ ఇద్దరు పోలీసుల కాళ్ళు పట్టుకొని లాగడమూ పోలీసులు కింద పడిపోవడమూ వారి రొమ్ములమీద కూర్చొని గొంతులు పిసకడమూ క్షణంలో జరిగిపోయాయి. ఇద్దరు పోలీసుల ప్రాణాలు ఆకాశంలో కలిసిపోయాయి. ఇద్దరి దగ్గరినుంచీ తుపాకులూ, తూటాలు తీసుకున్నారు. ఇద్దరూ తుపాకుల్లో తూటాలు దూర్చి రెండు కళేబరాల గుండెల్లో కాల్చారు. తుపాకులు తగిలించుకొని పారిపోయారు. తుపాకులు పేలిన ధ్వనికి చుట్టుపట్ల వాళ్ళు లేచారు. చూస్తే పోలీసులు రక్తపు మడుగులో పడివున్నారు. హడలిపోయి కేకలు పెట్టారు. క్షణంలో ఊరంతా ఏకం అయింది. అంతా అక్కడ కూడింది. రెండు పోలీసు శవాలు రక్తంలో తేలుతున్నాయి. అందరూ సంతోషించారు. అందరూ హడలిపోయారు. వీరయ్యగారూ, రఘు, జానకి కూడా వచ్చారు. వారి హృదయాలు పరితపించాయి. తెల్లవారింది. తాసిల్దారు గుండె గుబగుబ లాడింది. పోలీసుల శవాలను పూడ్పించాడు. పోలీసుల చావుకంటే పోయిన తుపాకులను గురించి ఆయనకు బెంగ పట్టుకుంది. తీసుకొని పోయిందెవరో అతనికే కాదు ఊరందరికీ తెలిసిపోయింది. కాని ఏం చేయాలో అర్థంకాలేదు. ఒకసారి ఊరంతటినీ హడలుకొట్టాలనుకున్నాడు. హడలుకొట్టాడు. పోయిన రెండు తుపాకుల ఖరీదు వూరిమీద వసూలు చేశాడు. తన ఇంటికి రోజూ పోలీసు కాపలా ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. ఇప్పుడు మస్తాన్ కూడా పోలీసు అయిపోయాడు. అతనికీ తుపాకి వచ్చేసింది.

 veerayyagaari intiki saitam aneka gramala nunchi janam vachesaaru. akkada evevo charchalu jarugutunnaayi. samavesalu jarugutunnaayi. chivaraku shistulu kattaalsina avasaram ledannadu raghu, nagesh balaparchaadu. aakalitho chachevani daggara shistulu adagadam anyayam annadi jaanaki. janam kukkalla chastunte kukkala pelli chestadata nawabu, vekkirinchaadu bheemudu. janaanni champutunnaru. andukem cheyali? prasninchaadu raavedu. "viplavam vardhillaale" pidikili biginchi, gontu chinchukoni kekavesadu nagesh. athani kallu errabaddaayi. raktam kakkutunnayi. vallu vanakutuundi. vachina jananiki emi ardhamkaaledu. okari mukhalu okaru chuuchukunnaaru. evo gusagusalu bayaluderaayi. janam gumpulugaa vidipoyaaru. charchalu saagaayi. edho maargam kanipettaali. janam taasildaaru inti mundu chastunnaru. venkayya intlo gulla avutunnaaru. vaari shistulu evaru kattali? adhee rendintalu! tama shistulu. asalu veerayyagaaru emanukuntunnaru? aayanne adagaalanukunnaaru. antaa mukta kanthamgaa adigesaaru. "nenu shistu kattanu. idhi anyayam...' anesaaru veerayyagaaru. antaa vaari mukham chuuchaaru. kallalo drudanischayam kanipinchindi. gambheeramgaa unnaaru vaaru. nischalamgaa unnaaru. adhi vaari pratina! pratigna!! aa maata prajalatho paatu shistulu vasulu cheyadaaniki vachina mastaanu brundamuu vinnadi. tupaakulatoe poliisulu, duddukarralato durmaargulu, talaarulu gummandati loniki vachesaaru. "taasildaaru shistu kattamannadu" mastan adhikara swaram. "nenu kattanu" veerayyagaari drudanischayam. janaanni chuuchi jankaadu mastan. aina annadu "godlanu patka potham." "patkapori" veerayyagaaru anumatinchaaru. antaa tellaboi chuuchaaru. "etla pattukapotaro chusta. iyyala telipovale" ani godlakottaniki edurugaa nunchunnaadu nagesh. janam antaa atanani anusarinchaaru, janakudyam nirminchaaru. "eenninchi kadiledediledu. memu chavale godlupovale" annadu bheemudu-kaadu-arachaadu bheemudu. mastan gunde guba gubaladindi. aina munduku adugu vaesaadu. nagesh nu lagadu. nagesh laagi lempakaya kottaadu. tala girruna tirigindi mastan ku. thooli padaboi niladokkukunnadu. janamlo udrekam perigindi. polisulameeda paddaaru. paristhiti vishamistuundi, cheyijaripotundi. parigettaaru raghu, jaanaki prajalanu saantimpachaeyadaaniki, vinettuleru. raghunu nettesaaru. jaanaki padipoyindi. veerayyagaaru parugettaaru. garjinchaaru. "idhi naa sonta sangati. indula mee jikar ledu. jarugundi addam. patkaponiyyandi godlanu" garjanathopate rudrulai gumpulo dookaadu. jaanakini levadeesi poliisulanu vidipinchaaru. janam pakkaku tirigi ratibommalla nunchunnaaru. vichitram jarigindi. maaya jarigindi. garadi jarigindi. okkadu kadalledu. okkadu masalledu. chitrakaarudu geesina chitramla nunchunnaaru. naatakamlooni sannivesamlaa nunchunnaaru. kaneesam oopiri peelustunna jaada kanipinchaledu. poliisulu kottamloki dooraaru. pasuvulanu vippaaru. okkokkadaanne lakkonipotunnaru. anta janam madhya nunchi teesikeltunnaru. veerayyagaaru gambheeramgaa nunchunnaadu. dukkhanni gundelo dachukunnadu. adhi mukhamlo kanipistune vundi. saavitrini lakkopotunnaru. tana bharyaperu petti penchukunna aavu adhi. mora etti veerayyagaarini chuuchindi. amba ani arichindi. vaarimundu kshanam nunchundi. daanni laakkupoyaaru. veerayyagaari kallanunchi tapatapa kanneeru ralindi. janam yaavattuu vilavillaadaaru. amaantamgaa oka galitera vachindi. dummunu giragira suditippi aavu venuka vellipoyindi. akhari pasuvu gangamma. adhi legaduda. tana chetito pachika mepi penchindi jaanaki. adhi saavitri bidda. gajja gallu gallu mantuundagaa lakkupotunnadu mastan. adhi okka gantu vesindi. jaanaki kaalla daggara vaalipoyindi. jaanaki gundello samudram pongindi. gangammanu kaavalinchukoni horumani edchesindi. daanni viduvaledu. ollu nimirindi. tala muddaadindi. gangammanu vadalanannadi. veerayyagaaru pratimalaa nunchunnaaru. kallallo neellu nindivunnaayi. kadalledu. raghu vachi doodanu vidipinchaadu. raghu bhujam meeda vaalipoyindi jaanaki. peddagaa edchindi. kanneeru jala jala ralchindi. inka rayadam kashtam. gangamma vellipoyindi. daani gajjela chappudu inka vinipistuunee undi. andari gundelalo gala galalaadindi. endari gundelu aggiparvatalainayo, endari gundelu mahasamudralainayo ela cheppadam? suuryudu maatram siggupadi krungipoyaadu. aa raatri jarigina samavesamlo veerayyagaaru pedavi kadapaledu. nagesh chala teevramgaa matladadu. prajalanu rechagotte badulu vaarilooni udrekaanni anachiveyadam jarugutuundannaadu. taasildaaru aadina atakalla taalam veyadaaniki inta attahasam enduku? ani adigaadu. janamanta kantiki ekadhaaragaa edustunnappudu taamuu edchendanikante sanyaasam puchukovadam manchidannadu. idhi bhuswamulakunna lakshaname annadu. "nagesh! mamayya meeda aaropana cheyyaku. oka hatya jarigi entha gadagada jarigindo chuuchinavu. janaanni badhapettindanikante taane badhapadatam manchidanukunnaru. vaarini tappu pattatam manchidikaadu. mundu manam emicheyale ane vishayam alochinchaale" annadu raghu. "tirugubaatu. antakuminchina manduledu. oorantaa taasildaaru inti meeda padale...godlanu vidipinchukovale, taasildaarunu khatam cheyale, anthe." "tellavaari polisubalam digutundi. godlanu malla pattukuntadi. ooranta tagalapedtadi. appudem chestam?" "yem chestama? poliisulnu khatam chestam." "adhi anta telika kaadu nagesh! sare nakoka aalochana vachindi. jaagiirdaarumeeda kesu peddam...karuvu vachinapudu rakalu vasulu cheyaraadani. emantav?" aa aalochana nagesh ku tattaledu. aalochinchaadu. annadu "naaku kortula meeda vishwaasam ledu. nyaayam kalugutundani nammakam ledu. aina prayatninchu." kortuku povalane vishayam nirnayam ayindi. veerayyagaari paera dava veyali. vakeelu raghu. samavesam nunchi tirigivastunnaaru nagesh, bheemudu. gastee tirugutunna iddaru poliisulu kanipinchaaru. iddaruu cheekatloki nakkaru poliisulu vaarini daati vellipoyaaru matladukuntu. kaani vaariki edho alikidi vinipinchindi. akkade nilichi beedeelu kaalchukunnaaru. aggipulla veluguku evo roopaalu kanipinchaayi. anumanam kaligindi. karuvuku dongalu ekkuvainaaru. dongale anukunnaru. pattaalanukunnaaru. tupaakulu bujaalaku unnadee lenidi chuuchukunnaaru. rendadugulu munduku vaesaaru. mallee adugu veyakundaane "coun hai" adigaaru iddaruu. mallee edho alikidi vinipinchindi. nagesh, bheemudu kuurchunnaaru. aa alikidiki jankaaru poliisulu. aina munduku aduguvesi aggipulla geesaaru. aa veluguku rendu aakaaraalu kanipinchaayi. "evaru?" ani inka daggariki vachaaru. appudu gurtinchaaru "oho leaderla" ani mari daggariki vachaaru. kuurchunnavaaru levaledu. iddaruu iddaru polisula kaallameeda paddaaru. kshaminchamantuu kaallu gattigaa pattukunnaru. poliisulu kadalalekunda aipoyaru. 'levandi-levandi. emi anam' antoone vunnaru. iddaruu iddaru polisula kaallu pattukoni laagadamuu poliisulu kinda padipovadamuu vaari rommulameeda kuurchoni gontulu pisakadamuu kshanamlo jarigipoyayi. iddaru polisula praanaalu aakaasamlo kalisipoyayi. iddari daggarinunchii tupaakuluu, thootaalu teesukunnaru. iddaruu tupaakullo thootaalu doorchi rendu kalebarala gundello kaalchaaru. tupaakulu tagilinchukoni paaripoyaaru. tupaakulu paelina dhwaniki chuttupatla vaallu lechaaru. chuste poliisulu raktapu madugulo padivunnaaru. hadalipoi kekalu pettaaru. kshanamlo oorantaa ekam ayindi. antaa akkada koodindi. rendu polisu savaalu raktamlo telutunnayi. andaruu santoshinchaaru. andaruu hadalipoyaru. veerayyagaaruu, raghu, jaanaki kuudaa vachaaru. vaari hrudayaalu paritapinchaayi. tellavaarindi. taasildaaru gunde gubaguba laadindi. polisula savaalanu poodpinchaadu. polisula chavukante poyina tupaakulanu gurinchi aayanaku benga pattukundi. teesukoni poindevaro atanike kaadu oorandarikee telisipoyindi. kaani yem cheyalo ardhamkaaledu. okasari oorantatinee hadalukottalanukunna. hadalukottadu. poyina rendu tupaakula khareedu voorimeeda vasulu cheshaadu. tana intiki roojoo polisu kapala erpaatu chesukunnadu. ippudu mastan kuudaa polisu aipoyadu. atanikee tupaki vachesindi.