
కొండ లోయల మబ్బు నీడల్లో నడిచే దూడ మెడగంట చేసే చప్పుడు ఎంతది గనుక! అంతటిదే కవి గొంతు... కనులు మూసుకున్న జెన్ మౌని హుంకరించి చెబుతాడా ఏదయినా మన వెర్రిగానీ! దుఃఖం రుచి తెలిసిన కవీ అంతే. మోహన్ రుషీ ఇంతే. స్వాప్నికులకో, విదూషకులకో, కత్తిదూసే సామాజిక విశ్లేషకులకో వాల్ పోస్టర్లాగ ఏదేనా చెప్పడం మోహన్ రుషి పనయితే కాదు... మిలిటరీ పెరేడ్లో కృష్ణశాస్త్రిని చదివి వినిపిస్తున్నట్టు. నిజానికి దుర్మార్గ బాణహతులున్న చోట నోటి ముత్యాలో, విసిరే పూలగుత్తులో పనిచేయవని మన రుషికీ తెలుసు. తీరా యుద్ధానికి దిగాకా పూల బాణాలా ఎదురయేవి? తెలుసు... మన తెలుగు కవులందరికీ తెలుసు. అలాగని, తెలిసి తెలిసి లక్కపిడతల్లాటి హితవచనాలో, మొహం మీద కొట్టినట్టు కొన్ని మాటలేవో రాసి పడేసే పనయితే దానికి రుషి వంటి కవి దేనికి? ప్రతిదీ విడమరచి చెప్పుకొంటూపోతే అది తప్పకుండా వ్యాసమో, ‘పదకుండవ పత్ర’మో కావొచ్చుగానీ కవిత మాత్రం చచ్చిననూ కాదు. సరిగ్గా ఇక్కడే రుషి వంటి కవి ఆదేశాన్నయినా, అభ్యర్థననయినా ఆవేశపు చాటున అరిటాకు మాటున పచ్చిగెలలా కవితారూపంలో సలక్షణంగా చెప్పవలసిందే. కానిపక్షంలో చూస్తున్నాంగా... దారంతా విరుద్ధ దృశ్యంలో రాల్చిన వ్యర్థ పదాలు, వట్టి గావు కేకలూనూ... నయం... మోహన్ రుషి ఇలాటి పదాలు, కేకలూ పెట్టి కవిత్వమని మనల్ని భ్రమపెట్టే పనిలోకి దిగేడు కాదు. నా/ మనవంటి పాఠకులు, ముఖ్యంగా కవిత్వాన్ని మాత్రమే హత్తుకునేవారు ‘పారాహుషార్’ చెబుతూ నడుస్తున్నంత కాలం కవులకు సాయపడినవాళ్లం అవుతాం. రుషి పనితనం ఇదిగో మన చేతిలోని ‘జీరో డిగ్రీ’.రుషి ఒక మరణాన్నో, ఒక సంఘటననో, ఇంకెవరి అనుభవాన్నో సెంటిమెంటు చేర్చికూర్చి మనల్ని ఆ ఉచ్చులోకి లాగే పనిపెట్టుకోలేదు. తాను పలవరించని, స్వప్నించనిదేదీ కవితా వస్తువుగా దాదాపు తాకలేదు. ఔను, నిజమే... కొన్ని రాజకీయ, ప్రాంతీయపరమైనవి మినహాయిస్తే, తక్షణికమైనా, శాశ్వతమైనా ఒక జీవనదృశ్యం పూర్తి కవన రూపంలో ఇమడ్చడానికి రుషి కఠిన ప్రయత్నం చేయలేదు ఇక్కడ. ఒక జెన్ సూచన, ఒక హైకూ పదం, ఒక సూఫీ సూక్ష్మం సరళంగా ప్రత్యక్షం కావటంలోనే వాటి సత్తా వున్నట్టు అలా వచ్చి ఇలా ఆవిరికాని అంతర్ధ్వని, దాని సూక్ష్మం రుషి పట్టుకున్న దాఖలా అనేక కవితల్లో కనిపిస్తుంది. అనుభవాల తీరపు దుఃఖం, నిర్వేదం కళకు సంబంధించిన శైలిలో ఎంత పలకాలో అంతే పలికించటంలో కనబడని సంమయనం రుషి కవితల కవతల కనిపిస్తుంది. తాను పరితపించే వేదనను అవతలివాడి సహనం జోలికి పోకుండా తగినట్టుగా నిలువరించటం కవితల్లో పదాల బాధ్యత కదా. ఆ వొడుపు తెలిసినవాడే మోహన్ రుషి. వేట సఫలం చేసే బాణాలే అతని పదాలు. ‘‘బైటేం పన్లేదు, పోవాల్లోపలికే, లోపలికే ఇక’’ అన్నప్పుడు రుషి కవితలు కొన్ని బైరాగి తత్త్వాల్లాగే, పదాల్లాగే పాటలా పట్టుకుంటాయి మనల్ని. కవి చాలాసార్లు ‘‘ఏక్ అకేలా ఇస్ షెహరుమే - రాత్ మే దొపెహరు మే...’’లా అనిపించడమే కాదు, కనిపిస్తాడు. నిజానికి ఒకటి మరొకటిని గుర్తు చేసి వేదనాష్టకాన్ని తవ్వి తోడినట్టుంటుంది. వంటరి ఊటబావి ఊరిన ఏదో వేదన జలం. అదీ అందీ అందనంత లోతుల్లో. కొన్ని కవితలయితే వంటరితనాన్ని పలికే గజల్లా అనిపించాయి. చింత, చింతనా అంతలోనే ఆశను దట్టించే వ్యూహాల్లా ధ్వనిస్తాయి. ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక, నైతిక విలువలు అంతటా చీకట్లో కూలుతున్న భవనంలా వున్నవేళ... ‘‘ఏమీ లేదు నీకూ, నాకూ మధ్య. ఎడతెగని దూరం తప్ప... కనుచూపుమేర ఆవరించిన శూన్యం తప్ప’’ అని నగర జీవితం నుంచీ తనను తాను పోగొట్టుకునే కృషి అనాయాసంగా కనిపిస్తుంది. విషాదపు మబ్బులు కప్పిన మనుగడ, దాదాపు సినిక్లా అనిపించే వంటరి కేక నిశ్శబ్దంగా ప్రతిధ్వనించటం ఈ కవితల్లో చాలాసార్లు కనిపిస్తుంది.సకల సిద్ధాంతాలకు, స్వీయ ప్రతిపాదనలనే సలహా, ఆదేశాలకు బహుదూరంగా నడిచిపోతుండే తత్త్వం రుషిది. ఐతే ఫలానా ‘ఇజం’లో ఇంప్రిజన్ కాకుండానే అన వలసిన నాలుగు మాటలూ అనటం, అదీ కవిత్వ భాషలో చెప్పకుండా పోడు రుషి. ఒక దుస్థితిని, ఒక మోదాన్ని యథాతథంగా వున్న స్థితిలో చూపెట్టడంలో కథలు, నవలలు, వాటి పాత్రలూ సాధించినట్టు కవితా ముఖం పలకలేదు. పలికితే అది కవిత్వం కాకుండాపోయే ప్రమాదం వుంది. పఠాభి వేళాకోళం చేసినా, శ్రీశ్రీ ఆకలేసి కేకలేసినా, కృష్ణశాస్త్రి దిగులు పడినా, ఇస్మాయిల్ కరుణ ముఖ్యమన్నా-- అన్నీ కవితామయమైనవేనని రుషికి తెలుసుననీ ఇందులోని కవితలు చెబుతాయి. ఉడుకుతున్న చేతగానితనపు మధ్య తరగతి ఉక్కపోత, ఆధునిక నగర జీవన నిర్మోహత్వం, అన్నీ వరసన స్పృశించి, చూసి, తలమునకలయి రాసిన విస్తృతి కవితల్లో కనిపిస్తాయి. బాధగానీ, ఈసడింపుగానీ తన తెలంగాణా పదాల్లో రాసినప్పుడూ అవి పరిచయం కాని వారికి సైతం శ్వాస తీసుకున్నంత సహజంగా గుండెల్లోకి చేరుతుంది. పడే వేదనకి, వినే హృదయానికి భాషలు ఎప్పుడూ నిజంగా అడ్డం కావు. విస్తృత విశ్వ యాత్రీకులు, నిశ్చల తత్త్వవేత్తలూ ఏ భాషలో ఎలా చెప్పానని చూడలేదు-- ఎవరికయినా మనోయానం ముఖ్యం. ఏదో ఒక వాదానికి కట్టుబడనట్టే రుషి ఏదో ఒక ప్రవచనమూ చేయడు. అంతరంగయానం, స్వీయసమీక్ష సమాజమే చేసుకోవాలన్నట్టు ఎదురీత ధ్వనినే ఎంచుకున్నాడు. వినే చెవులుంటే చాలుననే నమ్మిక అది. అలాగే సురేంద్రరాజు తన ‘ముందుమాట’లో అన్నట్టు రుషిలో ‘‘అర్బేనిటీ అంతస్సూత్రంగా వుంది. అదే అతని భావుకతని డిఫైన్ చేస్తున్నది’’. సిద్ధాంతాల వాస్తవాధీన రేఖలు దాటితే, కవిత్వపరం చేయబోతే అప్పుడది సామర్థ్యాన్ని, ప్రయోజనాన్ని, రెండిటినీ ప్రశ్నిస్తుందని మరిచే కవులే విఫల ప్రయత్నం చేయటం చూడటం లేదా మనం?! అక్కడే రుషి లక్ష్యం కోసం వ్యూహాన్నీ, మార్గాన్నీ అత్యవసరంగా భావించలేదు. సమాజ ధోరణి ప్రస్తావించిన ప్రతి కవితలో ఇది ఎర్రటి అండర్లైన్లా పలకరిస్తుంది. ఉసిగొల్పాలన్న ఊహే పెద్ద సాధనం. అకవితలు, డికన్స్ట్రక్షన్ సంగతులు మాటాడేవారికి, రాసేవారికి ఈ వైనం తెలుసు. రుషికీ తెలుసు. అందుకే... ‘‘పొద్దు పొద్దున్నే వాడి కళ్ల వాకిళ్లు చీపురుకట్టతో ఎంత ఊడ్చినా వాడి అహం నిద్ర విచ్చుకోదు’’ అన్నప్పుడు గంధక ధూపం వొదిలే మాటల అవసరం పడదు-- వేదన సారం తెలిసిన కవికి. ‘దూప’ అనే కవిత చూడండి. తన చెవిలో తనే మాట్లాడుతున్నట్టుంది. ఐనా గడ్డకడుతున్న ఒక సమాజపు వెర్రికేక అది. వినబడక మానదు.అలాగే ఎన్నో, ఎన్నెన్నో స్వగతాలు పరగతం, సమాజగతం కావటం నేర్పుగా స్పందించటంలో వుంది...‘‘ఎన్నో వున్నా ఏడ్వడం అలవాటయిన నేను, ఏమున్నా లేకపోయినా నవ్వటం తప్ప తెలీని నువ్వు.అదే అదే పదేపదే. అయినప్పటికీ పాతదైపోదే?! గుండెల్లోని తియతియ్యని అనుభూతికి అంతమనేదే లేదే?!’’‘‘చూసినవా, ఎన్నడన్న, నిజంగ ఒక విషాద క్షణం రంగూ, రుచీ, వాసనా?అది ఒక ఉల్కాపాతం కావచ్చు, లేదా ఎల్లెల్కల నువు తలవాల్చే మెత్త కిందే ఉండి ఉండొచ్చు...’’‘నేర్చుకున్నప్పటికీ’, ‘8పిఎం’, ‘పెళ్లాంపిల్లల్ని ప్రేమించేవాళ్లు’ మొదలయిన కవితల్లో పెద్ద పెద్ద విషాదాంతపు నవల్ని సంగ్రహంగా, అతిసులువుగా చెప్పినట్టు చెప్పాడు రుషి. ‘‘నువు బతికున్నావని చెప్పే బండ గుర్తు నీ నిర్లక్ష్యం’’ అనే స్వస్వరూపం మనం వుంటూనే అసలు లేనేలేనట్టు బతికే జీవన వ్యాఖ్యలా అనిపించేలా చేయడం మన కవి చాకచక్యం. నిర్భీతి. ‘మార్చురీ రూం లాంటి హోం’, ‘గాయం కాలాన్ని మాపుతుంది’, ‘రేపటెల్లుండ్లలోకి నిన్ను తరలిస్తూ’ వంటి మాటలు డాస్టోవ్స్కీ, చెహోవ్ పాత్రలు మాట్టాడినంత నైరూప్యం కనిపించే నైరాస్యం స్వీయ విశ్లేషణలా చెవికి చేరుతుంది. రుషి ఆధునికానంతరపు నవల రాయగలడన్న ఆశ వస్తుంది ‘సాయంత్రం’, ‘కిసీ సె అబ్ క్యా కెహ్నా’ వంటి కవితలు చదువుతోంటే. ‘బతికిన మనుషులు’ చదువుతోంటే ‘దిమాగ్ ఖరాబ్’కు ఊతం కావచ్చనిపించింది.‘‘ఒకరినొకరు బాగా అర్థం చేసుకొని/ అప్పట్నించి వాళ్లు/ కలిసి మెలిసి జీవించలేదు’’- అన్న ముగింపు నూతన జీవనారంభం అన్నంత చిరునవ్వు ఇచ్చి విషాదాన్ని ధ్వనించకపోదు. ఇక, రాజకీయ నాయకుల స్టేట్మెంట్లకు రుషి స్పందించటం అనవసర కాలక్షేపం అనిపిస్తుంది. అట్లాంటివి ఈ సంకలనానికి అవసరమా నేస్తమా?! ఐనను అభినందించి తీరవలె-- హత్తుకొనవలె. శివాజీ99591 78453

konda loyala mabbu needallo nadiche dhooda medaganta chese chappudu entadi ganuka! antatide kavi gontu... kanulu moosukunna jen mouni hunkarinchi chebutada edayina mana verrigaanii! dukkham ruchi telisina kavi anthe. mohan rushee inthe. swaapnikulako, viduushakulakoo, kattiduse saamaajika vislaeshakulako wal postarlaga edena cheppadam mohan rushi panayithe kaadu... military peradelo krushnasaastrini chadivi vinipistunnattu. nijaaniki durmarga baanahatulunna chota noti mutyaalo, visire poolaguttulo panicheyavani mana rushiki telusu. tiiraa yuddhaaniki digaka poola banala edurayevi? telusu... mana telugu kavulandariki telusu. alaagani, telisi telisi lakkapidatallati hitavachanaalo, moham meeda kottinattu konni matalevo rasi padese panayithe daaniki rushi vanti kavi deniki? pratidee vidamarachi cheppukontupothe adhi tappakunda vyaasamo, ‘padakundava patra’moo kaavochugaanii kavita maatram chachinanuu kaadu. sarigga ikkade rushi vanti kavi aadesaannayinaa, abhyardhananayinaa aavesapu chaatuna aritaaku maatuna pachigelalaa kavitaaroopamlo salakshanamgaa cheppavalasinde. kaanipakshamlo chustunnanga... daarantaa viruddha drushyamlo raalchina vyartha padaalu, vatti gaavu kekaluunuu... nayam... mohan rushi ilati padaalu, kekaluu petti kavitvamani manalni bhramapette paniloki digedu kaadu. naa/ manavanti paatakulu, mukhyamgaa kavitvaanni matrame hattukunevaaru ‘parahushar’ chebutuu nadustunnanta kaalam kavulaku saayapadinavaallam avtam. rushi panitanam idigo mana chetiloni ‘jeero digri’.rushi oka maranaanno, oka sanghatanano, inkevari anubhavaanno centimentu cherchikurchi manalni aa uchuloki lage panipettukoledu. taanu palavarinchani, swapninchanideedii kavita vastuvugaa daadaapu taakaledu. aunu, nijame... konni rajakeeya, praanteeyaparamainavi minahaayisthe, takshanikamainaa, saaswatamainaa oka jeevanadrushyam puurti kavana roopamlo imadchadaaniki rushi kathina prayatnam cheyaledu ikkada. oka jen suuchana, oka haikuu padam, oka suffi suukshmam saralamgaa pratyaksham kaavatamlone vaati satta vunnattu alaa vachi ilaa aavirikaani antardhvani, daani suukshmam rushi pattukunna dakhala aneka kavitallo kanipistundi. anubhavaala teerapu dukkham, nirvedam kalaku sambandhinchina saililo entha palakaalo anthe palikinchatamlo kanabadani sammayanam rushi kavitala kavatala kanipistundi. taanu paritapinche vedananu avatalivaadi sahanam joliki pokunda taginattugaa niluvarinchatam kavitallo padaala baadhyata kada. aa vodupu telisinavade mohan rushi. veta safalam chese baanaale athani padaalu. ‘‘baitem panledu, povallopalike, lopalike ika’’ annappudu rushi kavitalu konni bairagi tattvaallaage, padaallaage patala pattukuntaayi manalni. kavi chaalaasaarlu ‘‘ek akela is sheharume - rath mee dopeharu mee...’’laa anipinchadame kaadu, kanipistaadu. nijaaniki okati marokatini gurtu chesi vedanashtakanni tavvi todinattuntundi. vantari ootabaavi oorina edho vedana jalam. adhee andee andananta lothullo. konni kavitalayithe vantaritanaanni palike gajalla anipinchaayi. chinta, chintana antalone aashanu dattinche vyuhalla dhvanistaayi. aardhika, rajakeeya, saamaajika, naitika viluvalu antataa cheekatlo koolutunna bhavanamla vunnavela... ‘‘emi ledu neekuu, naakuu madhya. edategani dooram tappa... kanuchupumera aavarinchina shoonyam tappa’’ ani nagara jeevitam nunchi tananu taanu pogottukune krushi anayasanga kanipistundi. vishaadapu mabbulu kappina manugada, daadaapu sinikla anipinche vantari keka nissabdamgaa pratidhvaninchatam ee kavitallo chaalaasaarlu kanipistundi.sakala siddhaantaalaku, sweeya pratipaadanalane salaha, aadesaalaku bahuduuramgaa nadichipotunde tattvam rushidi. aithe falana ‘ijam’loo imprision kakundane ana valasina naalugu maataluu anatam, adhee kavitva bhashalo cheppakunda podu rushi. oka dusthitini, oka modaanni yathaathathamgaa vunna sthitilo chupettadamlo kathalu, navalalu, vaati paatraluu saadhinchinattu kavita mukham palakaledu. palikithe adhi kavitvam kakundapoye pramaadam vundi. pataabhi velakolam chesina, srishree aakalesi kekalesina, krishnasastri digulu padina, ismail karuna mukhyamanna-- annee kavitamayamainavenani rushiki telusunanee indulooni kavitalu chebutaayi. udukutunna chetagaanitanapu madhya taragati ukkapota, aadhunika nagara jeevana nirmohatvam, annee varasana sprusinchi, chusi, talamunakalayi raasina vistruti kavitallo kanipistaayi. baadhagaanii, eesadimpugaanii tana telamgaanaa padaallo rasinappuduu avi parichayam kaani vaariki saitam shwasa teesukunnanta sahajamgaa gundelloki cherutundi. pade vedanaki, vine hrudayaaniki bhashalu eppuduu nijamgaa addam kaavu. vistruta vishwa yaatreekulu, nischala tattvavettaluu e bhashalo ela cheppaanani chudaledu-- evarikayina manoyanam mukhyam. edho oka vaadaaniki kattubadanatte rushi edho oka pravachanamuu cheyadu. antarangayaanam, sweeyasameeksha samajame chesukovalannattu edureeta dhwanine enchukunnadu. vine chevulunte chaalunane nammika adhi. alaage surendraraju tana ‘mundumata’loo annattu rushilo ‘‘arbanity antassuutramgaa vundi. adhe athani bhaavukatani define chestunnadi’’. siddhaantaala vaastavaadheena rekhalu daatithe, kavitvaparam cheyabothe appudadi saamarthyaanni, prayojanaanni, renditinii prasnistundani mariche kavule viphala prayatnam cheyatam chudatam leda manam?! akkade rushi lakshyam kosam vyuhanni, maargaannii atyavasaramgaa bhavinchaledu. samaja dhorani prastaavinchina prati kavitalo idhi errati andarlinla palakaristundi. usigolpalanna oohe pedda saadhanam. akavitalu, deconstruction sangatulu matadevariki, rasevariki ee vainam telusu. rushiki telusu. anduke... ‘‘poddu poddunne vaadi kalla vaakillu cheepurukattato entha oodchinaa vaadi aham nidra vichukodu’’ annappudu gandhaka dhupam vodile maatala avasaram padadu-- vedana saaram telisina kaviki. ‘dhoopa’ ane kavita chudandi. tana chevilo tane matladutunnattunda. ina gaddakadutunna oka samajapu verrikeka adhi. vinabadaka maanadu.alaage enno, ennenno swagataalu paragatam, samaajagatam kaavatam nerpugaa spandinchatamlo vundi...‘‘enno vunna edvadam alavaatayina nenu, emunna lekapoyina navvatam tappa teleeni nuvvu.adhe adhe padepade. ayinappatiki paatadaipode?! gundelloni tiyatiyyani anubhootiki antamanede lede?!’’‘‘chusinava, ennadanna, nijanga oka vishaada kshanam rangoo, ruchee, vasana?adhi oka ulkaapaatam kaavachhu, leda ellellaka nuvu talavalche metta kinde undi undochu...’’‘neerchukunnappatiki’, ‘8pm’, ‘pellaampillalni preminchevaallu’ modalayina kavitallo pedda pedda vishaadaantapu navalni sangrahamgaa, atisuluvugaa cheppinattu cheppaadu rushi. ‘‘nuvu batikunnavani cheppe banda gurtu nee nirlakshyam’’ ane swaswaroopam manam vuntoone asalu lenelenattu batike jeevana vyakhyala anipinchela cheyadam mana kavi chaakachakyam. nirbheeti. ‘marchuri room lanti homem’, ‘gaayam kaalaanni maaputundi’, ‘repatellundlaloki ninnu taralistuu’ vanti maatalu dastovsky, chehov paatralu mattadinanta nairoopyam kanipinche nairasyam sweeya vislaeshanalaa cheviki cherutundi. rushi aadhunikaanantarapu navala rayagaladanna aasha vastundi ‘saayantram’, ‘kisi se ab kya kehna’ vanti kavitalu chaduvutonte. ‘batikina manushulu’ chaduvutonte ‘dimag kharab’ku ootham kaavachanipinchindi.‘‘okarinokaru baga artham chesukoni/ appatninchi vaallu/ kalisi melisi jeevinchaledu’’- anna mugimpu noothana jeevanaarambham annanta chirunavvu ichi vishaadaanni dhvaninchakapodu. ika, rajakeeya naayakula statementlaku rushi spandinchatam anavasara kalakshepam anipistundi. atlantivi ee sankalanaaniki avasarama nestama?! ainanu abhinandinchi teeravale-- hattukonavale. shivaji99591 78453