ఉస్మానియా విద్యార్థిగా కేంపస్లో నేను నేర్చుకున్నది తరగతి గదిలో నేర్చుకున్న దానికంటే పదిరెట్లు ఎక్కువ. నా ప్రపంచ దృక్పథం విస్తృతమూ, విశాలమూ అయింది. నిస్సందేహంగా అది ఒక అద్వితీయ అనుభవం.ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం కేంపస్లోని యూనివర్శిటీ లా కళాశాలలో 1960వ దశకం చివరి సంవత్సరాలలో నేను విద్యార్థిగా వున్నాను. శ్రీవేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం నుంచి పట్టభద్రుణ్ణి అయిన తరువాత హైదరాబాద్లో లా కోర్సులో చేరాను. సహజంగానే కర్నూలు(మహబూబ్నగర్ జిల్లాలోని మా స్వగ్రామానికి సమీపంలో వున్న పట్టణమది)లో నేను చదువుకున్న కళాశాలలో నా అనుభవానికి, హైదరాబాద్లోని ఉస్మానియా యూనివర్శిటీ కేంపస్ వాతావరణానికి మధ్య చాలా వ్యత్యాసమున్నది.యూనివర్శిటీ లా కాలేజీలో చేరవల్సిందిగా నన్ను ప్రోత్సహించినవారు కామ్రేడ్ సి. రాఘవాచారి. నేను చేరిన కొద్దిరోజులకే విద్యార్థి సంఘం ఎన్నికలను ప్రకటించారు. విద్యార్థి సంఘం ప్రధాన కార్యదర్శి పదవికి నన్ను పోటీచేయమన్నారు. ఏఐఎస్ఎఫ్ తరపున పోటీచేసి గెలిచాను. కామ్రేడ్ రాఘవాచారి అదే కళాశాలలో ఎల్.ఎల్.ఎమ్. చదువుతున్నారు. నేను చేరక ముందు సంవత్సరం ఆయన విద్యార్థి సంఘం అధ్యక్షుడుగా వున్నారు.నేను ఆంధ్ర ప్రాంతం నుంచి వచ్చానని ఆరోపిస్తూ పోటీనుంచి విరమించుకోవల్సిందిగా నాకు బెదిరింపులు వచ్చాయి. నేను మహబూబ్నగర్ జిల్లావాడినన్న విషయం వారికి చెప్పలేదు. అయితే పోటీనుంచి విరమించుకోవాలన్న వారి డిమాండ్ను తిరస్కరించాను. యూనివర్శిటీ కేంపస్లో ఇతర కళాశాలల యూనియన్లలో ఎస్. జైపాల్ రెడ్డి నాయకత్వంలోని యువజన కాంగ్రెస్ ఆధిపత్యముండేది. బలమైన విద్యార్థి సంఘం ఉస్మానియా యూనివర్శిటీ స్టూడెంట్స్యూనియన్(ఓయూఎస్యూ)కి ఆయన అధ్యక్షుడుగా వుండేవారు.కేంపస్లో ‘గూండా గిరి’ వ్యవహారాలతో పాటు మేధో వాతావరణం వుండేది. అధ్యాపకులు, విద్యార్థులు స్వేచ్ఛగా కలిసిమెలిసి వుండేవారు. విద్యార్థి నాయకుల మధ్య స్వేచ్ఛగా చర్చలు జరుగుతుండేవి. కొన్నిసార్లు వివిధ అంశాలపై వేడివేడిగా చర్చలు జరిగేవి. యూనివర్శిటీ ఆర్ట్స్ కాలేజ్ క్యాంటీన్, ఆర్ట్స్ కాలేజ్ ఎదుట ఉన్న పచ్చిక బయళ్ళు ఈ చర్చలకు ప్రధాన కేంద్రాలుగా వుండేవి. కొన్నిసార్లు బస్సు అడ్డా వద్ద కూడా ఈ చర్చలు జరుగుతుండేవి. యువజన కాంగ్రెస్కు జైపాల్ రెడ్డి ప్రధాన నాయకుడుగా వ్యవహరించేవారు. ఆయనతో పాటు శ్రీధర్ రెడ్డి, పుల్లన్న, ఇతరులు ముఖ్య నాయకులుగా వుండేవారు. కేంపస్లో ఆరెస్సెస్ ప్రతినిధిగా (కొంతమంది ఏబీవీపీ నాయకులతో పాటు) నారాయణదాస్ వుండేవారు. ఇప్పుడు టీఆర్ఎస్ ప్రధాన కార్యదర్శిగా వున్న కె. కేశవరావు కేంపస్లో మాకు సీనియర్. ఆయన ఒక దినపత్రికకు ఎడిటర్. వరవరరావు అప్పటికి ఇంకా వామపక్షవాది కాలేదు. అయితే వర్థమాన కవిగా విద్యార్థిలోకానికి సుపరిచితుడు. ఆయన ‘ఎ’ హాస్టల్లో వుండేవారు. ఆయన కొత్త కవితలు వినడానికి మేము ఆయన రూమ్కి వెళుతుండేవాళ్ళం. రాయపాటి సాంబశివరావు న్యూసైన్స్ కాలేజ్ స్టూడెంట్స్ యూనియన్ అధ్యక్షుడు, స్టూడెంట్స్ యూనియన్ ఎన్నికలలో మేము ఆయనకు మద్దతునిచ్చాము. స్థానిక, జాతీయ, అంతర్జాతీయ అంశాలపై చర్చలు, వాదోపవాదాలు మామేధస్సును నిశితం చేశాయి. వివిధ దినపత్రికలు, మ్యాగజైన్లు చదవడం ద్వారా చర్చలకు సిద్ధమయ్యేవాళ్ళం. ఎప్పటికప్పుడు తాజా సంఘటనలు, పరిణామాలను తెలుసుకొంటూ మా అవగాహనను మెరుగుపరచుకుంటూ వుండేవాళ్ళం.కేంపస్లో వున్న చాలా పెద్ద లైబ్రరీ నన్ను బాగా ప్రభావితం చేసింది. ఒక కొండగుట్టపై కట్టిన పెద్ద భవనంలో అది వుండేది. ఉర్దూ, ఇంగ్లీషు, తెలుగు, హిందీతో సహా చాలా భాషలలో పుస్తకాలు వుండేవి. జాతీయ, అంతర్జాతీయ అకడమిక్ జర్నల్స్ ఎన్నో ఆ లైబ్రరీలో అందుబాటులో వుండేవి. అర్థరాత్రి వరకు లైబ్రరీలో కూర్చొని చదువుకొంటూ చర్చించుకొంటుండేవాళ్ళం. కొన్నిసార్లు రాత్రి భోజనానికి హాస్టల్ మెస్కు వెళ్ళలేక పోయేవాళ్ళం. మెస్ను రాత్రి ఎనిమిదిన్నర గంటలకే మూసివేసేవారు. భోజనం చేయనిరోజు కేంపస్కు బయట తార్నాక వద్దనున్న చాయ్ హోటల్కి వెళ్ళి బన్ మస్కా తిని, టీ తాగి ఆకలి తీర్చుకునేవాళ్ళం. మళ్ళీ అర్థరాత్రి దాకా అరడజన్ సార్లు చాయ్ తాగుతూ చర్చలు కొనసాగించేవాళ్ళం. డిపార్ట్మెంటల్ సెమినార్స్తో పాటు విద్యార్థి సంఘాలు వివిధ అంశాలపై సమావేశాలు నిర్వహిస్తుండేవి. ఆర్ట్స్ కాలేజీలో జరిగిన ఒక పెద్ద సమావేశంలో రామ్ మనోహర్ లోహియా ప్రసంగించడం నాకు బాగా గుర్తున్నది. ఆర్ట్స్ కాలేజీలో అటువంటి సమావేశాలు చాలా జరిగాయి.కేంపస్ లోపల బయటా వామపక్ష విద్యార్థుల మధ్య చాలా పెద్ద చర్చలు జరుగుతుండేవి. అవి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం చీలిపోయిన రోజులు. నక్సలైట్ ఉద్యమం అప్పుడే ప్రారంభమయింది. అయితే విద్యార్థిలోకంపై దాని ప్రభావం బాగా వుండేది. నక్సలైట్ ఉద్యమ మద్దతుదారు అయిన కిషోర్, ‍గాంధీ మెడికల్ కాలేజ్ విద్యార్థి సంఘం అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికయ్యాడు. నక్సలైట్ ఉద్యమ మద్దతుదారులతో తరచు తీవ్ర చర్చలు చేస్తుండేవాళ్ళం. ఉస్మానియా విద్యార్థిగా కేంపస్లో నేను నేర్చుకున్నది తరగతి గదిలో నేర్చుకున్న దానికంటే పదిరెట్లు ఎక్కువ అని నేను భావిస్తున్నాను. నా ప్రపంచ దృక్పథం విస్తృతమూ, విశాలమూ అయింది. ఉస్మానియా కేంపస్లో బస, చదువు, చర్చలు, వాదోపవాదాల ద్వారా నేను చాలా లబ్ధి పొందాను. నిస్సందేహంగా అది ఒక అద్వితీయ అనుభవం. హైదరాబాద్ నగరంలోని పెద్ద కళాశాలల్లో కామ్రేడ్లు అజీజ్ పాషా, సదానంద్లు విద్యార్థి నాయకులుగా వుండేవారు. ఆ తరువాత వారు యూనివర్శిటీ లా కాలేజ్లో చేరారు. జోస్యభట్ల కల్పన సైన్స్ కాలేజ్లో విద్యాభ్యాసం చేశారు. నారాయణగూడలోని వైఎంసీఏ హాలులోను, సుల్తాన్ బజార్లోని యంగ్మాన్స్ క్లబ్లోను మేము స్టడీ సర్కిల్స్, సెమినార్లు, విద్యార్థుల సమావేశాలు నిర్వహిస్తుండేవాళ్ళం. కామ్రేడ్ మోహిత్ సేన్ మా సమావేశాలలో వక్తగా వుండేవారు. ఆయన ప్రసంగాలను అందరూ చాలా ఆసక్తితో వినేవారు. ఆర్ట్స్ కాలేజ్ స్టూడెంట్స్ యూనియన్ అధ్యక్ష పదవికి మా అభ్యర్థిగా ప్రభాకరరావును నిలబెట్టాము. అయితే విజయం లభించలేదు. ఆసక్తికర విషయమేమిటంటే ఆ రోజుల్లో కేంపస్లో విద్యార్థి నాయకులుగా ఉన్న వారిలో పలువురు హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు, సివిల్ సర్వీస్ అధికారులు, శాసనసభ్యులు, పార్లమెంటు సభ్యులు, జర్నలిస్టులు అయ్యారు. సమాజంలో బృహత్తర పాత్ర నిర్వహించిన, ఇంకా నిర్వహిస్తోన్న వీరందరినీ ఓయూ రూపొందించింది. కేంపస్లోని స్వేచ్ఛాయుత వాతావరణానికి అప్పుడప్పుడూ హింసాత్మక ఆందోళనలు, ఘర్షణలతో భంగం కలుగుతుండేది.జైపాల్ రెడ్డి నాయకత్వంలోని ఓయూఎస్యూ నిర్వహించిన ఒక సమ్మెను మేము వ్యతిరేకించాము. అయితే సమ్మె నిర్వహణకు ఓయూఎస్యూ నిర్ణయం తీసుకున్నందున అందులో పాల్గొనేలా మమ్ములను బలవంతం చేశారు. ఆ సమ్మె మతతత్వ లక్షణం సంతరించుకొంటుందేమోనని భయపడ్డాం. అయితే అలా జరగలేదు. విశ్వవిద్యాలయం నిర్వహించిన ఒక సమావేశంలో హుమాయున్ కబీర్ ప్రసంగించారు. పశ్చిమ బెంగాల్లో ఒక వామపక్ష ప్రభుత్వం కూల్చివేతకు హుమాయున్ కబీర్ బాధ్యుడు అయిన కారణంగా ఆయన ప్రసంగానికి మేము తీవ్ర నిరసన తెలిపినప్పుడు మాపై లాఠీచార్జి జరిగింది. ఆ తరువాత, మహాప్రతిభావంతుడైన విద్యార్థినాయకుడు జార్జిరెడ్డి హత్యతో విద్యార్థి రాజకీయాలు హింసాత్మకంగా పరిణమించాయి. ప్రత్యేక తెలంగాణ ఉద్యమంలో మేము బెదిరింపులు, భౌతికదాడులను ఎదుర్కొన్నాము.ఏడవ నిజాం నవాబు ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఈ ప్రతిష్ఠాత్మక విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మానవీయ, సామాజిక, విజ్ఞాన, వాణిజ్య, శాస్త్రాలలోనేకాక ఇంజనీరింగ్ మెడిసిన్ కోర్సులలో కూడా ఇంగ్లీషుకు మారుగా ఉర్దూను బోధనా భాషగా ప్రవేశపెట్టారు. హైదరాబాద్ సంస్థానంలో పాలనా భాష అయిన ఉర్దూను విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలో కూడా బోధనా భాషగా ప్రవేశపెట్టడం ప్రశంసనీయమేగానీ సంస్థానప్రజల్లో అత్యధికుల మాతృభాషలు అయిన తెలుగు, మరాఠీ, కన్నడంలో విద్యాబోధనకు అది తీవ్ర అవరోధమైంది. హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత్లో విలీనమైన తరువాత, చరిత్రాత్మక తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం అనంతరం పరిస్థితులు మారడం ప్రారంభమయింది. నిజాం పాలనలో రాష్ట్ర పాలనా యంత్రాంగం అవసరాలకుగాను విశ్వవిద్యాలయం గ్రాడ్యుయేట్లు, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్లను ఉత్పత్తిచేసిందే గానీ మేధో వికాసాన్ని ప్రోత్సహించలేదు. విశ్వవిద్యాలయం గ్రాడ్యుయేట్లు, క్లర్కులు, ఇతర సిబ్బందిని ఉత్పత్తిచేసే ఫ్యాక్టరీ కాదు. తన విద్యార్థులను మేధావులుగా తీర్చిదిద్దే నెలవు అది. విజ్ఞానాన్ని శ్వాసించాలంటే అక్కడ స్వేచ్ఛా స్వాతంత్ర్యాలతో కూడిన వాతావరణముండాలి. భౌతిక ఘర్షణలకు కాకుండా భావ ఘర్షణలకు నెలవుగా వుండాలి.సురవరం సుధాకర్ రెడ్డిభారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం కేంపస్లోని యూనివర్శిటీ లా కళాశాలలో 1960వ దశకం చివరి సంవత్సరాలలో నేను విద్యార్థిగా వున్నాను. శ్రీవేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం నుంచి పట్టభద్రుణ్ణి అయిన తరువాత హైదరాబాద్లో లా కోర్సులో చేరాను. సహజంగానే కర్నూలు(మహబూబ్నగర్ జిల్లాలోని మా స్వగ్రామానికి సమీపంలో వున్న పట్టణమది)లో నేను చదువుకున్న కళాశాలలో నా అనుభవానికి, హైదరాబాద్లోని ఉస్మానియా యూనివర్శిటీ కేంపస్ వాతావరణానికి మధ్య చాలా వ్యత్యాసమున్నది.యూనివర్శిటీ లా కాలేజీలో చేరవల్సిందిగా నన్ను ప్రోత్సహించినవారు కామ్రేడ్ సి. రాఘవాచారి. నేను చేరిన కొద్దిరోజులకే విద్యార్థి సంఘం ఎన్నికలను ప్రకటించారు. విద్యార్థి సంఘం ప్రధాన కార్యదర్శి పదవికి నన్ను పోటీచేయమన్నారు. ఏఐఎస్ఎఫ్ తరపున పోటీచేసి గెలిచాను. కామ్రేడ్ రాఘవాచారి అదే కళాశాలలో ఎల్.ఎల్.ఎమ్. చదువుతున్నారు. నేను చేరక ముందు సంవత్సరం ఆయన విద్యార్థి సంఘం అధ్యక్షుడుగా వున్నారు.నేను ఆంధ్ర ప్రాంతం నుంచి వచ్చానని ఆరోపిస్తూ పోటీనుంచి విరమించుకోవల్సిందిగా నాకు బెదిరింపులు వచ్చాయి. నేను మహబూబ్నగర్ జిల్లావాడినన్న విషయం వారికి చెప్పలేదు. అయితే పోటీనుంచి విరమించుకోవాలన్న వారి డిమాండ్ను తిరస్కరించాను. యూనివర్శిటీ కేంపస్లో ఇతర కళాశాలల యూనియన్లలో ఎస్. జైపాల్ రెడ్డి నాయకత్వంలోని యువజన కాంగ్రెస్ ఆధిపత్యముండేది. బలమైన విద్యార్థి సంఘం ఉస్మానియా యూనివర్శిటీ స్టూడెంట్స్యూనియన్(ఓయూఎస్యూ)కి ఆయన అధ్యక్షుడుగా వుండేవారు.కేంపస్లో ‘గూండా గిరి’ వ్యవహారాలతో పాటు మేధో వాతావరణం వుండేది. అధ్యాపకులు, విద్యార్థులు స్వేచ్ఛగా కలిసిమెలిసి వుండేవారు. విద్యార్థి నాయకుల మధ్య స్వేచ్ఛగా చర్చలు జరుగుతుండేవి. కొన్నిసార్లు వివిధ అంశాలపై వేడివేడిగా చర్చలు జరిగేవి. యూనివర్శిటీ ఆర్ట్స్ కాలేజ్ క్యాంటీన్, ఆర్ట్స్ కాలేజ్ ఎదుట ఉన్న పచ్చిక బయళ్ళు ఈ చర్చలకు ప్రధాన కేంద్రాలుగా వుండేవి. కొన్నిసార్లు బస్సు అడ్డా వద్ద కూడా ఈ చర్చలు జరుగుతుండేవి. యువజన కాంగ్రెస్కు జైపాల్ రెడ్డి ప్రధాన నాయకుడుగా వ్యవహరించేవారు. ఆయనతో పాటు శ్రీధర్ రెడ్డి, పుల్లన్న, ఇతరులు ముఖ్య నాయకులుగా వుండేవారు. కేంపస్లో ఆరెస్సెస్ ప్రతినిధిగా (కొంతమంది ఏబీవీపీ నాయకులతో పాటు) నారాయణదాస్ వుండేవారు. ఇప్పుడు టీఆర్ఎస్ ప్రధాన కార్యదర్శిగా వున్న కె. కేశవరావు కేంపస్లో మాకు సీనియర్. ఆయన ఒక దినపత్రికకు ఎడిటర్. వరవరరావు అప్పటికి ఇంకా వామపక్షవాది కాలేదు. అయితే వర్థమాన కవిగా విద్యార్థిలోకానికి సుపరిచితుడు. ఆయన ‘ఎ’ హాస్టల్లో వుండేవారు. ఆయన కొత్త కవితలు వినడానికి మేము ఆయన రూమ్కి వెళుతుండేవాళ్ళం. రాయపాటి సాంబశివరావు న్యూసైన్స్ కాలేజ్ స్టూడెంట్స్ యూనియన్ అధ్యక్షుడు, స్టూడెంట్స్ యూనియన్ ఎన్నికలలో మేము ఆయనకు మద్దతునిచ్చాము. స్థానిక, జాతీయ, అంతర్జాతీయ అంశాలపై చర్చలు, వాదోపవాదాలు మామేధస్సును నిశితం చేశాయి. వివిధ దినపత్రికలు, మ్యాగజైన్లు చదవడం ద్వారా చర్చలకు సిద్ధమయ్యేవాళ్ళం. ఎప్పటికప్పుడు తాజా సంఘటనలు, పరిణామాలను తెలుసుకొంటూ మా అవగాహనను మెరుగుపరచుకుంటూ వుండేవాళ్ళం.కేంపస్లో వున్న చాలా పెద్ద లైబ్రరీ నన్ను బాగా ప్రభావితం చేసింది. ఒక కొండగుట్టపై కట్టిన పెద్ద భవనంలో అది వుండేది. ఉర్దూ, ఇంగ్లీషు, తెలుగు, హిందీతో సహా చాలా భాషలలో పుస్తకాలు వుండేవి. జాతీయ, అంతర్జాతీయ అకడమిక్ జర్నల్స్ ఎన్నో ఆ లైబ్రరీలో అందుబాటులో వుండేవి. అర్థరాత్రి వరకు లైబ్రరీలో కూర్చొని చదువుకొంటూ చర్చించుకొంటుండేవాళ్ళం. కొన్నిసార్లు రాత్రి భోజనానికి హాస్టల్ మెస్కు వెళ్ళలేక పోయేవాళ్ళం. మెస్ను రాత్రి ఎనిమిదిన్నర గంటలకే మూసివేసేవారు. భోజనం చేయనిరోజు కేంపస్కు బయట తార్నాక వద్దనున్న చాయ్ హోటల్కి వెళ్ళి బన్ మస్కా తిని, టీ తాగి ఆకలి తీర్చుకునేవాళ్ళం. మళ్ళీ అర్థరాత్రి దాకా అరడజన్ సార్లు చాయ్ తాగుతూ చర్చలు కొనసాగించేవాళ్ళం. డిపార్ట్మెంటల్ సెమినార్స్తో పాటు విద్యార్థి సంఘాలు వివిధ అంశాలపై సమావేశాలు నిర్వహిస్తుండేవి. ఆర్ట్స్ కాలేజీలో జరిగిన ఒక పెద్ద సమావేశంలో రామ్ మనోహర్ లోహియా ప్రసంగించడం నాకు బాగా గుర్తున్నది. ఆర్ట్స్ కాలేజీలో అటువంటి సమావేశాలు చాలా జరిగాయి.కేంపస్ లోపల బయటా వామపక్ష విద్యార్థుల మధ్య చాలా పెద్ద చర్చలు జరుగుతుండేవి. అవి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం చీలిపోయిన రోజులు. నక్సలైట్ ఉద్యమం అప్పుడే ప్రారంభమయింది. అయితే విద్యార్థిలోకంపై దాని ప్రభావం బాగా వుండేది. నక్సలైట్ ఉద్యమ మద్దతుదారు అయిన కిషోర్, ‍గాంధీ మెడికల్ కాలేజ్ విద్యార్థి సంఘం అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికయ్యాడు. నక్సలైట్ ఉద్యమ మద్దతుదారులతో తరచు తీవ్ర చర్చలు చేస్తుండేవాళ్ళం. ఉస్మానియా విద్యార్థిగా కేంపస్లో నేను నేర్చుకున్నది తరగతి గదిలో నేర్చుకున్న దానికంటే పదిరెట్లు ఎక్కువ అని నేను భావిస్తున్నాను. నా ప్రపంచ దృక్పథం విస్తృతమూ, విశాలమూ అయింది. ఉస్మానియా కేంపస్లో బస, చదువు, చర్చలు, వాదోపవాదాల ద్వారా నేను చాలా లబ్ధి పొందాను. నిస్సందేహంగా అది ఒక అద్వితీయ అనుభవం. హైదరాబాద్ నగరంలోని పెద్ద కళాశాలల్లో కామ్రేడ్లు అజీజ్ పాషా, సదానంద్లు విద్యార్థి నాయకులుగా వుండేవారు. ఆ తరువాత వారు యూనివర్శిటీ లా కాలేజ్లో చేరారు. జోస్యభట్ల కల్పన సైన్స్ కాలేజ్లో విద్యాభ్యాసం చేశారు. నారాయణగూడలోని వైఎంసీఏ హాలులోను, సుల్తాన్ బజార్లోని యంగ్మాన్స్ క్లబ్లోను మేము స్టడీ సర్కిల్స్, సెమినార్లు, విద్యార్థుల సమావేశాలు నిర్వహిస్తుండేవాళ్ళం. కామ్రేడ్ మోహిత్ సేన్ మా సమావేశాలలో వక్తగా వుండేవారు. ఆయన ప్రసంగాలను అందరూ చాలా ఆసక్తితో వినేవారు. ఆర్ట్స్ కాలేజ్ స్టూడెంట్స్ యూనియన్ అధ్యక్ష పదవికి మా అభ్యర్థిగా ప్రభాకరరావును నిలబెట్టాము. అయితే విజయం లభించలేదు. ఆసక్తికర విషయమేమిటంటే ఆ రోజుల్లో కేంపస్లో విద్యార్థి నాయకులుగా ఉన్న వారిలో పలువురు హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు, సివిల్ సర్వీస్ అధికారులు, శాసనసభ్యులు, పార్లమెంటు సభ్యులు, జర్నలిస్టులు అయ్యారు. సమాజంలో బృహత్తర పాత్ర నిర్వహించిన, ఇంకా నిర్వహిస్తోన్న వీరందరినీ ఓయూ రూపొందించింది. కేంపస్లోని స్వేచ్ఛాయుత వాతావరణానికి అప్పుడప్పుడూ హింసాత్మక ఆందోళనలు, ఘర్షణలతో భంగం కలుగుతుండేది.జైపాల్ రెడ్డి నాయకత్వంలోని ఓయూఎస్యూ నిర్వహించిన ఒక సమ్మెను మేము వ్యతిరేకించాము. అయితే సమ్మె నిర్వహణకు ఓయూఎస్యూ నిర్ణయం తీసుకున్నందున అందులో పాల్గొనేలా మమ్ములను బలవంతం చేశారు. ఆ సమ్మె మతతత్వ లక్షణం సంతరించుకొంటుందేమోనని భయపడ్డాం. అయితే అలా జరగలేదు. విశ్వవిద్యాలయం నిర్వహించిన ఒక సమావేశంలో హుమాయున్ కబీర్ ప్రసంగించారు. పశ్చిమ బెంగాల్లో ఒక వామపక్ష ప్రభుత్వం కూల్చివేతకు హుమాయున్ కబీర్ బాధ్యుడు అయిన కారణంగా ఆయన ప్రసంగానికి మేము తీవ్ర నిరసన తెలిపినప్పుడు మాపై లాఠీచార్జి జరిగింది. ఆ తరువాత, మహాప్రతిభావంతుడైన విద్యార్థినాయకుడు జార్జిరెడ్డి హత్యతో విద్యార్థి రాజకీయాలు హింసాత్మకంగా పరిణమించాయి. ప్రత్యేక తెలంగాణ ఉద్యమంలో మేము బెదిరింపులు, భౌతికదాడులను ఎదుర్కొన్నాము.ఏడవ నిజాం నవాబు ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఈ ప్రతిష్ఠాత్మక విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మానవీయ, సామాజిక, విజ్ఞాన, వాణిజ్య, శాస్త్రాలలోనేకాక ఇంజనీరింగ్ మెడిసిన్ కోర్సులలో కూడా ఇంగ్లీషుకు మారుగా ఉర్దూను బోధనా భాషగా ప్రవేశపెట్టారు. హైదరాబాద్ సంస్థానంలో పాలనా భాష అయిన ఉర్దూను విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలో కూడా బోధనా భాషగా ప్రవేశపెట్టడం ప్రశంసనీయమేగానీ సంస్థానప్రజల్లో అత్యధికుల మాతృభాషలు అయిన తెలుగు, మరాఠీ, కన్నడంలో విద్యాబోధనకు అది తీవ్ర అవరోధమైంది. హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత్లో విలీనమైన తరువాత, చరిత్రాత్మక తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం అనంతరం పరిస్థితులు మారడం ప్రారంభమయింది. నిజాం పాలనలో రాష్ట్ర పాలనా యంత్రాంగం అవసరాలకుగాను విశ్వవిద్యాలయం గ్రాడ్యుయేట్లు, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్లను ఉత్పత్తిచేసిందే గానీ మేధో వికాసాన్ని ప్రోత్సహించలేదు. విశ్వవిద్యాలయం గ్రాడ్యుయేట్లు, క్లర్కులు, ఇతర సిబ్బందిని ఉత్పత్తిచేసే ఫ్యాక్టరీ కాదు. తన విద్యార్థులను మేధావులుగా తీర్చిదిద్దే నెలవు అది. విజ్ఞానాన్ని శ్వాసించాలంటే అక్కడ స్వేచ్ఛా స్వాతంత్ర్యాలతో కూడిన వాతావరణముండాలి. భౌతిక ఘర్షణలకు కాకుండా భావ ఘర్షణలకు నెలవుగా వుండాలి.సురవరం సుధాకర్ రెడ్డిభారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి
usmania vidyaarthigaa kempaslo nenu neerchukunnadi taragati gadilo nerchukunna daanikante padiretlu ekkuva. naa prapancha drukpatham vistrutamuu, visaalamuu ayindi. nissandehamgaa adhi oka adviteeya anubhavam.usmania vishwavidyaalayam kempasloni university laa kalaasaalalo 1960va dasakam chivari samvatsaraalalo nenu vidyaarthigaa vunnaanu. srivenkateshwara vishwavidyaalayam nunchi pattabhadrunni ayina taruvaata hyderabadlo laa korsulo cheraanu. sahajamgaane karnoolu(mahabubnagar jillaalooni maa swagraamaaniki sameepamlo vunna pattanamadi)loo nenu chaduvukunna kalaasaalalo naa anubhavaaniki, hyderabadloni usmania university kempas vaataavaranaaniki madhya chala vyatyaasamunnadi.university laa kaalejeelo cheravalsindigaa nannu prothsahinchinavaaru comrade si. raghavachari. nenu cherina koddirojulake vidyaarthi sangham ennikalanu prakatinchaaru. vidyaarthi sangham pradhaana kaaryadarsi padaviki nannu poticheyamannaru. aisf tarapuna potichesi gelichaanu. comrade raghavachari adhe kalaasaalalo el.el.em. chaduvutunnaru. nenu cheraka mundu samvatsaram aayana vidyaarthi sangham adhyakshudugaa vunnaru.nenu aandhra praantam nunchi vachanani aaropistuu potinunchi viraminchukovalsindiga naaku bedirimpulu vachayi. nenu mahabubnagar jillavadinanna vishayam vaariki cheppaledu. ayithe potinunchi viraminchukovalanna vaari demandnu tiraskarinchaanu. university kempaslo itara kalaasaalala unionlalo es. jaipal reddi naayakatvamloni yuvajana congress aadhipatyamundedi. balamaina vidyaarthi sangham usmania university studentseunian(ousu)ki aayana adhyakshudugaa vundevaaru.kempaslo ‘goonda giri’ vyavahaaraalato paatu medho vaataavaranam vundedi. adhyaapakulu, vidyaarthulu swechhagaa kalisimelisi vundevaaru. vidyaarthi naayakula madhya swechhagaa charchalu jarugutundevi. konnisaarlu vividha amsaalapai vedivedigaa charchalu jarigevi. university arts calage cantin, arts calage eduta unna pachika bayallu ee charchalaku pradhaana kendraalugaa vundevi. konnisaarlu bassu adda vadda kuudaa ee charchalu jarugutundevi. yuvajana congresku jaipal reddi pradhaana nayakuduga vyavaharinchevaaru. aayanatho paatu shreedhar reddi, pullanna, itarulu mukhya nayakuluga vundevaaru. kempaslo auresses pratinidhigaa (kontamandi abvp naayakulatho paatu) narayanadas vundevaaru. ippudu trs pradhaana kaaryadarsigaa vunna ke. keshavarao kempaslo maaku seanier. aayana oka dinapatrikaku editer. varavararao appatiki inka vaamapakshavaadi kaaledu. ayithe vardhamaana kaviga vidyaarthilokaaniki suparichitudu. aayana ‘e’ haastallo vundevaaru. aayana kotta kavitalu vinadaaniki memu aayana roomki velutundevallam. rayapati saambasivaraavu neusines calage students unian adhyakshudu, students unian ennikalalo memu aayanaku maddatunichamu. sthaanika, jaateeya, antarjaatiiya amsaalapai charchalu, vaadopavaadaalu mamedhassunu nisitam chesaayi. vividha dinapatrikalu, magagainlu chadavadam dwara charchalaku siddhamayyevallam. eppatikappudu taja sanghatanalu, parinaamaalanu telusukontu maa avagaahananu meruguparachukuntu vundevallam.kempaslo vunna chala pedda librari nannu baga prabhaavitam chesindi. oka kondaguttapai kattina pedda bhavanamlo adhi vundedi. urduu, ingleeshu, telugu, hindiitoe sahaa chala bhaashalalo pustakaalu vundevi. jaateeya, antarjaatiiya akadamik jarnals enno aa librarilo andubaatulo vundevi. ardharaathri varaku librarilo kuurchoni chaduvukontu charchinchukontundevala. konnisaarlu raatri bhojananiki hastla mesku vellaleka poyevallam. mesnu raatri enimidinnara gantalake moosivesevaaru. bhojanam cheyaniroju kempasku bayata taarnaaka vaddanunna chaay hotalki velli bun maska tini, t taagi aakali teerchukunevallam. mallee ardharaathri daka aradajan saarlu chaay taagutuu charchalu konasaginchevallam. departmental seminarsto paatu vidyaarthi sanghaalu vividha amsaalapai samavesalu nirvahistundevi. arts kaalejeelo jarigina oka pedda samavesamlo ram manohar lohia prasanginchadam naaku baga gurtunnadi. arts kaalejeelo atuvanti samavesalu chala jarigai.kempas lopala bayata vamapaksha vidyaarthula madhya chala pedda charchalu jarugutundevi. avi kamyuunistu udyamam cheelipoyina rojulu. naksalite udyamam appude praarambhamayindi. ayithe vidyaarthilokampai daani prabhaavam baga vundedi. naksalite udyama maddatudaaru ayina kishor, ‍gaandhi medical calage vidyaarthi sangham adhyakshudugaa ennikayyaadu. naksalite udyama maddatudaarulatoe tarachu teevra charchalu chestundevallam. usmania vidyaarthigaa kempaslo nenu neerchukunnadi taragati gadilo nerchukunna daanikante padiretlu ekkuva ani nenu bhaavistunnaanu. naa prapancha drukpatham vistrutamuu, visaalamuu ayindi. usmania kempaslo basa, chaduvu, charchalu, vaadopavaadaala dwara nenu chala labdhi pondaanu. nissandehamgaa adhi oka adviteeya anubhavam. hyderabad nagaramloni pedda kalaasaalallo comradelu ajij pasha, sadaanandlu vidyaarthi nayakuluga vundevaaru. aa taruvaata vaaru university laa kaalejlo cheraaru. josyabhatla kalpana sains kaalejlo vidyaabhyaasam chesaru. narayanagudaloni vimsa haaluloonu, sultan bajaarloni yangmans klablonu memu stady surkils, seminarlu, vidyaarthula samavesalu nirvahistundevalla. comrade mohit saen maa samavesalalo vaktagaa vundevaaru. aayana prasangaalanu andaruu chala aasaktito vinevaaru. arts calage students unian adhyaksha padaviki maa abhyardhigaa prabhaakararaavunu nilabettamu. ayithe vijayam labhinchaledu. aasaktikara vishayamemitante aa rojullo kempaslo vidyaarthi nayakuluga unna vaarilo paluvuru hycortu nyaayamuurtulu, sivil survies adhikaarulu, saasanasabhyulu, paarlamentu sabhyulu, jarnalistulu ayyaru. samaajamlo bruhattara paatra nirvahinchina, inka nirvahistoonna veerandarinee ooyuu roopondinchindi. kempasloni swechhaayuta vaataavaranaaniki appudappuduu himsaatmaka aandolanalu, gharshanalatho bhangam kalugutundedi.jaipal reddi naayakatvamloni ousu nirvahinchina oka sammenu memu vyatirekinchaamu. ayithe samme nirvahanaku ousu nirnayam teesukunnanduna andulo palgonela mammulanu balavantam chesaru. aa samme matatatva lakshanam santarinchukontundemona bhayapaddam. ayithe alaa jaragaledu. vishwavidyaalayam nirvahinchina oka samavesamlo humayun kabir prasanginchaaru. paschima bengaallo oka vamapaksha prabhutvam koolchivetaku humayun kabir badhyudu ayina kaaranamgaa aayana prasangaaniki memu teevra nirasana telipinappudu maapai laatiichaarji jarigindi. aa taruvaata, mahaapratibhaavanthudaina vidyaarthinaayakudu jarjireddy hatyatho vidyaarthi rajakeeyaalu himsaatmakamgaa parinaminchaayi. pratyeka telamgaana udyamamlo memu bedirimpulu, bhoutikadaadulanu edurkonnamu.edava nijam nawabu usman aly khan ee pratishtaatmaka vishwavidyaalayaanni sthaapinchaaru. manaveeya, saamaajika, vignaana, vaanijya, saastraalaloonakaaka injaneering medicin korsulalo kuudaa ingleeshuku maarugaa urduunu bodhana bhashaga pravesapettaaru. hyderabad samsthaanamlo palana bhasha ayina urduunu vishwavidyaalaya sthaayilo kuudaa bodhana bhashaga pravesapettadam prasamsaneeyamegaanii samsthaanaprajallo atyadhikula maatrubhaashalu ayina telugu, maraatii, kannadamlo vidyaabodhanaku adhi teevra avarodhamaindi. hyderabad samsthaanam bhaaratlo vileenamaina taruvaata, charitraatmaka telamgaana saayudha poratam anantaram paristhitulu maaradam praarambhamayindi. nijam paalanalo rashtra palana yantraangam avasaraalakugaanu vishwavidyaalayam graadyutlu, post graadyuetlanu utpattichesinde gaanee medho vikaasaanni prothsahinchaledu. vishwavidyaalayam graadyutlu, klarkulu, itara sibbandini utpattichese factory kaadu. tana vidyaarthulanu medhaavulugaa teerchididde nelavu adhi. vignaanaanni swaasinchaalante akkada swechha swaatantryaalato kuudina vaataavaranamundaali. bhautika gharshanalaku kakunda bhaava gharshanalaku nelavugaa vundaali.suravaram sudhakar reddibhaarata kamyuunistu party pradhaana karyadarsiuusmaaniyaa vishwavidyaalayam kempasloni university laa kalaasaalalo 1960va dasakam chivari samvatsaraalalo nenu vidyaarthigaa vunnaanu. srivenkateshwara vishwavidyaalayam nunchi pattabhadrunni ayina taruvaata hyderabadlo laa korsulo cheraanu. sahajamgaane karnoolu(mahabubnagar jillaalooni maa swagraamaaniki sameepamlo vunna pattanamadi)loo nenu chaduvukunna kalaasaalalo naa anubhavaaniki, hyderabadloni usmania university kempas vaataavaranaaniki madhya chala vyatyaasamunnadi.university laa kaalejeelo cheravalsindigaa nannu prothsahinchinavaaru comrade si. raghavachari. nenu cherina koddirojulake vidyaarthi sangham ennikalanu prakatinchaaru. vidyaarthi sangham pradhaana kaaryadarsi padaviki nannu poticheyamannaru. aisf tarapuna potichesi gelichaanu. comrade raghavachari adhe kalaasaalalo el.el.em. chaduvutunnaru. nenu cheraka mundu samvatsaram aayana vidyaarthi sangham adhyakshudugaa vunnaru.nenu aandhra praantam nunchi vachanani aaropistuu potinunchi viraminchukovalsindiga naaku bedirimpulu vachayi. nenu mahabubnagar jillavadinanna vishayam vaariki cheppaledu. ayithe potinunchi viraminchukovalanna vaari demandnu tiraskarinchaanu. university kempaslo itara kalaasaalala unionlalo es. jaipal reddi naayakatvamloni yuvajana congress aadhipatyamundedi. balamaina vidyaarthi sangham usmania university studentseunian(ousu)ki aayana adhyakshudugaa vundevaaru.kempaslo ‘goonda giri’ vyavahaaraalato paatu medho vaataavaranam vundedi. adhyaapakulu, vidyaarthulu swechhagaa kalisimelisi vundevaaru. vidyaarthi naayakula madhya swechhagaa charchalu jarugutundevi. konnisaarlu vividha amsaalapai vedivedigaa charchalu jarigevi. university arts calage cantin, arts calage eduta unna pachika bayallu ee charchalaku pradhaana kendraalugaa vundevi. konnisaarlu bassu adda vadda kuudaa ee charchalu jarugutundevi. yuvajana congresku jaipal reddi pradhaana nayakuduga vyavaharinchevaaru. aayanatho paatu shreedhar reddi, pullanna, itarulu mukhya nayakuluga vundevaaru. kempaslo auresses pratinidhigaa (kontamandi abvp naayakulatho paatu) narayanadas vundevaaru. ippudu trs pradhaana kaaryadarsigaa vunna ke. keshavarao kempaslo maaku seanier. aayana oka dinapatrikaku editer. varavararao appatiki inka vaamapakshavaadi kaaledu. ayithe vardhamaana kaviga vidyaarthilokaaniki suparichitudu. aayana ‘e’ haastallo vundevaaru. aayana kotta kavitalu vinadaaniki memu aayana roomki velutundevallam. rayapati saambasivaraavu neusines calage students unian adhyakshudu, students unian ennikalalo memu aayanaku maddatunichamu. sthaanika, jaateeya, antarjaatiiya amsaalapai charchalu, vaadopavaadaalu mamedhassunu nisitam chesaayi. vividha dinapatrikalu, magagainlu chadavadam dwara charchalaku siddhamayyevallam. eppatikappudu taja sanghatanalu, parinaamaalanu telusukontu maa avagaahananu meruguparachukuntu vundevallam.kempaslo vunna chala pedda librari nannu baga prabhaavitam chesindi. oka kondaguttapai kattina pedda bhavanamlo adhi vundedi. urduu, ingleeshu, telugu, hindiitoe sahaa chala bhaashalalo pustakaalu vundevi. jaateeya, antarjaatiiya akadamik jarnals enno aa librarilo andubaatulo vundevi. ardharaathri varaku librarilo kuurchoni chaduvukontu charchinchukontundevala. konnisaarlu raatri bhojananiki hastla mesku vellaleka poyevallam. mesnu raatri enimidinnara gantalake moosivesevaaru. bhojanam cheyaniroju kempasku bayata taarnaaka vaddanunna chaay hotalki velli bun maska tini, t taagi aakali teerchukunevallam. mallee ardharaathri daka aradajan saarlu chaay taagutuu charchalu konasaginchevallam. departmental seminarsto paatu vidyaarthi sanghaalu vividha amsaalapai samavesalu nirvahistundevi. arts kaalejeelo jarigina oka pedda samavesamlo ram manohar lohia prasanginchadam naaku baga gurtunnadi. arts kaalejeelo atuvanti samavesalu chala jarigai.kempas lopala bayata vamapaksha vidyaarthula madhya chala pedda charchalu jarugutundevi. avi kamyuunistu udyamam cheelipoyina rojulu. naksalite udyamam appude praarambhamayindi. ayithe vidyaarthilokampai daani prabhaavam baga vundedi. naksalite udyama maddatudaaru ayina kishor, ‍gaandhi medical calage vidyaarthi sangham adhyakshudugaa ennikayyaadu. naksalite udyama maddatudaarulatoe tarachu teevra charchalu chestundevallam. usmania vidyaarthigaa kempaslo nenu neerchukunnadi taragati gadilo nerchukunna daanikante padiretlu ekkuva ani nenu bhaavistunnaanu. naa prapancha drukpatham vistrutamuu, visaalamuu ayindi. usmania kempaslo basa, chaduvu, charchalu, vaadopavaadaala dwara nenu chala labdhi pondaanu. nissandehamgaa adhi oka adviteeya anubhavam. hyderabad nagaramloni pedda kalaasaalallo comradelu ajij pasha, sadaanandlu vidyaarthi nayakuluga vundevaaru. aa taruvaata vaaru university laa kaalejlo cheraaru. josyabhatla kalpana sains kaalejlo vidyaabhyaasam chesaru. narayanagudaloni vimsa haaluloonu, sultan bajaarloni yangmans klablonu memu stady surkils, seminarlu, vidyaarthula samavesalu nirvahistundevalla. comrade mohit saen maa samavesalalo vaktagaa vundevaaru. aayana prasangaalanu andaruu chala aasaktito vinevaaru. arts calage students unian adhyaksha padaviki maa abhyardhigaa prabhaakararaavunu nilabettamu. ayithe vijayam labhinchaledu. aasaktikara vishayamemitante aa rojullo kempaslo vidyaarthi nayakuluga unna vaarilo paluvuru hycortu nyaayamuurtulu, sivil survies adhikaarulu, saasanasabhyulu, paarlamentu sabhyulu, jarnalistulu ayyaru. samaajamlo bruhattara paatra nirvahinchina, inka nirvahistoonna veerandarinee ooyuu roopondinchindi. kempasloni swechhaayuta vaataavaranaaniki appudappuduu himsaatmaka aandolanalu, gharshanalatho bhangam kalugutundedi.jaipal reddi naayakatvamloni ousu nirvahinchina oka sammenu memu vyatirekinchaamu. ayithe samme nirvahanaku ousu nirnayam teesukunnanduna andulo palgonela mammulanu balavantam chesaru. aa samme matatatva lakshanam santarinchukontundemona bhayapaddam. ayithe alaa jaragaledu. vishwavidyaalayam nirvahinchina oka samavesamlo humayun kabir prasanginchaaru. paschima bengaallo oka vamapaksha prabhutvam koolchivetaku humayun kabir badhyudu ayina kaaranamgaa aayana prasangaaniki memu teevra nirasana telipinappudu maapai laatiichaarji jarigindi. aa taruvaata, mahaapratibhaavanthudaina vidyaarthinaayakudu jarjireddy hatyatho vidyaarthi rajakeeyaalu himsaatmakamgaa parinaminchaayi. pratyeka telamgaana udyamamlo memu bedirimpulu, bhoutikadaadulanu edurkonnamu.edava nijam nawabu usman aly khan ee pratishtaatmaka vishwavidyaalayaanni sthaapinchaaru. manaveeya, saamaajika, vignaana, vaanijya, saastraalaloonakaaka injaneering medicin korsulalo kuudaa ingleeshuku maarugaa urduunu bodhana bhashaga pravesapettaaru. hyderabad samsthaanamlo palana bhasha ayina urduunu vishwavidyaalaya sthaayilo kuudaa bodhana bhashaga pravesapettadam prasamsaneeyamegaanii samsthaanaprajallo atyadhikula maatrubhaashalu ayina telugu, maraatii, kannadamlo vidyaabodhanaku adhi teevra avarodhamaindi. hyderabad samsthaanam bhaaratlo vileenamaina taruvaata, charitraatmaka telamgaana saayudha poratam anantaram paristhitulu maaradam praarambhamayindi. nijam paalanalo rashtra palana yantraangam avasaraalakugaanu vishwavidyaalayam graadyutlu, post graadyuetlanu utpattichesinde gaanee medho vikaasaanni prothsahinchaledu. vishwavidyaalayam graadyutlu, klarkulu, itara sibbandini utpattichese factory kaadu. tana vidyaarthulanu medhaavulugaa teerchididde nelavu adhi. vignaanaanni swaasinchaalante akkada swechha swaatantryaalato kuudina vaataavaranamundaali. bhautika gharshanalaku kakunda bhaava gharshanalaku nelavugaa vundaali.suravaram sudhakar reddibhaarata kamyuunistu party pradhaana kaaryadarsi