 "జాయిదారు, పట్వారిగిరీ ఆయనకీ ఇస్త."

 రెడ్డిగారికి ఏమీ తోచలేదు. పాణి ఇదివరకొకసారి తాయారును ధిక్కరించాడు. తాను వనజ నిచ్చి పెండ్లి చేద్దామనుకున్నారు. పంతులుకు వనజంటే ఇష్టంకూడా, అట్లాంటప్పుడు తాయారును పెళ్ళి చేసుకోవడానికి ఒప్పుకుంటాడా?

 "ఇంకేమన్న అడగరాదు?"

 "మంజర్ని పంతులుకిచ్చి చేస్తరా?"

 పిడుగు పడ్డది రెడ్డిగారి నెత్తిన! మరో సమయం అవుతే కరణం పీక నులిమి చంపేవాడు. కాని కోపాన్ని దిగమ్రింగాడు.

 "పంతులాడ? చిందొర్సానాడ? పంతులింటాడా అని!"

 "ఇనిపించాలె, ముంగల అందరు అట్లనే అంటరు. మూడు ముళ్ళు పడ్తె మూలకు పడుంటరు!"

 "ఇంకే మొద్దంటవులే?"

 "ఊహు!"

 "పంతుల్నడిగ చెప్త" అని చకచకా నడిచిపోయారు రెడ్డి. కరణం వికటపు నువ్వు గుండెలో ముళ్ళపొద మొలిపించింది.

 రెప్పవాల్తే ఉక్కిరిబిక్కిరై నోటితో గాలి పీల్చుకుంటున్న పీరిగాడు కనిపించాడు. వాని శవం కళ్ళల్లో ఆడసాగింది. కళ్ళు తెరిస్తే ఏ మూల నుంచో పీరిగాడు కర్ర పట్టుకొని వచ్చి బాదుతాడనిపిస్తూంది. కళ్ళు మూసుకుంటే ఆ దృశ్యం, కళ్ళు తెరిస్తే ఈ దృశ్యం, మరొక దృశ్యం పోలీసులు. సంకెళ్ళు, న్యాయస్థానం, ఉరికంబం - అవి తల్చుకుంటే ఒళ్ళు జలదరించింది. తప్పుకునే ఉపాయం? తన చావు బ్రతుకులు కరణం చేతుల్లో ఉన్నాయా? ఇన్నేళ్ళు అప్రతిహతంగా ప్రభుత్వం సాగించిన తాను, కరణంముందు చేతులు చాచి అడుగుతే షర్తులు పెడ్తాడా? పాణి వింటాడో? తాయారంటే అతనికి ఇష్టంలేదు. పిచ్చివాడు, పిల్లనుచూచి కాకుంటే ఆస్తిని చూచి పెళ్ళాడగూడదూ? పెళ్ళి తరువాత అది ఇష్టం కాకుంటే వందమంది వస్తారు! తాను ఎందరితో సుఖించలేదు? వనజ పాపం! వనజ తల్లి!! కొత్త పెళ్ళికూతుర్ని పట్టుకున్నాడు. ఇంకెంతో మంది ఆయన కళ్ళలో ఆడారు.

 తాను పొలం నుంచి వస్తున్నాడా సాయంకాలం. నీళ్ళ బిందెలు నెత్తిన పెట్టుకొని ఇండ్లకు వెళ్తున్న ఆడవారు "దొరవారు, దొరవారు" అని తప్పుకున్నారు. కాని కుమ్మరి మల్లి కుండ నెత్తిన పెట్టుకొని తన ముందు నుంచి వయ్యారంగా సాగిపోతూంది. ముందునుంచి వస్తున్న వాడెవడో "దొర, దొర" అనేసరికి బెదిరి పక్కకు తప్పుకుంది. వెనక ఇంటి చూరులోంచి పొడుచుకొని వచ్చిన వాసం గుచ్చుకొని కుండ పగిలిపోయింది. ఒంటినిండా స్నానం చేసినట్లు నీళ్ళు పడ్డాయి. తడి బట్టల్లోంచి పొంగిన అవయవాలు స్పష్టంగా కనిపించాయి. తానలాగే నుంచుండిపోయాడు. క్షణం సిగ్గుతో కుంచించుకుపోయి, చేతులు కప్పుకొని తల వంచుకొంది మల్లి. దగ్గు దగ్గి సాగివచ్చాడు తాను. ఆ దగ్గులోని అంతర్యం తెలుసు మదార్ సాబ్ కు. రాత్రి మల్లి వచ్చింది గడీకి - కుమ్మరి మల్లి.

 ఎన్నో దృశ్యాలు ఆయన ముందు మసలాయి. ఒక్కొక్కటీ తల్చుకుంటుంటే గుండెను రంపం పెట్టి కోసినట్లనిపించింది. తానెన్ని పాపాలు చేశాడు? అవన్నీ ఊరికనే పోతాయా? ఛ - ఏమి ప్రభుత్వం! ఏం దొరతనం?

 ఉరిత్రాడు ఆయన ముందు వ్రేలాడింది.కేక పెడదామనుకున్నారు. గొంతు పెకలలేదు. ఎవరో గొంతును పట్టి నొక్కుతున్నట్లు అనిపించింది. ఉరిత్రాడు ఎలా తప్పాలి? సారంగపాణి. అతడు తనమాట వింటాడా? ఎందుకు వినాలి? ఎందుకు వినడూ? తాను అతనికి చేసిన మేలేమి? బెత్తంతో బాదాడు. సంగీతం వినిపించి తనను ఆనందపర్చాడు. మంజరిని బ్రతికించాడు. ప్రతిఫలంగా తాయారునా కట్టడం? ప్రతిఫలంగా కాదు, తనకు ప్రాణభిక్ష పెట్టమని వేడుకుంటాడు. వినడా? వినడా? ఎందుకు వినడూ? వింటాడు. వినకుంటే ఎక్కడ బ్రతుకుతాడు? అసలు బ్రతుకుతాడా?

 ఆలోచనలలోనే కోడి కూసింది. కోడికూత కోసరమే ఎదురు చూస్తున్నారు రెడ్డిగారు. చీకటిలోనే బయలుదేరారు పాణి గదికి. పాణి ఇంకా నిద్ర లేవలేదు. తలుపు తట్టారు రెడ్డిగారు. తలుపు తెరిచి చూస్తే రెడ్డిగారు! క్షణం చకితుడై చూచి నమస్కరించాడు పాణి. ప్రతినమస్కారం చేసి లోపలికి వచ్చి కూర్చున్నారు రెడ్డిగారు.

 "పంతులూ...నీతో ఒక మద్దతు (సహాయం) కావాలి."

 "నాతోనా? మీలాంటి వారికి నేనేం సహాయం చేయగలనండీ?"

 "చేయలేస్తె చేస్తనా?"

 "ఇన్నాళ్ళనుంచీ సుఖంగా మీ పంచన ఉంటున్నాను. చేతనయినప్పుడు సహాయం చేయకుంటే కృతజ్ఞుడ్ని మాంసం కుక్కలు తినవని సామెత ఉన్నది ఎరికేనా?"

 "తెలుసండీ!"

 "అయితే తప్పక చేస్తనంటవా?"

 "చేస్తానండీ. "విశ్వాసం లేదాండి నామీద. చేస్తానన్నాగా చెప్పండి."

 "అచ్చా ఇను. పీరిగాన్ని చంపాల్నని కొట్టలేదు. అయుప్పట్టున తగిలి వచ్చిండు."

 కొట్టాలని కొట్టలేదంటాడు? తాను చూస్తుండగానే నిండు ప్రాణాన్ని పొట్టన పెట్టుకున్నాడు. ఎన్నాళ్ళనుంచి అంటున్నాడు పీరిగాడు దొరికితే చావగొడతానని! ఇప్పుడేమో ఈ మాటలంటున్నాడు అనుకున్నాడు పాణి.

 'చాకలి నా కొడుకు చావు నా ప్రాణం మీది కొచ్చెటట్లున్నది.'

 ప్రాణం - చాకలిది చౌకైంది, దొరది ప్రియమైందీ ఉంటుందా?

 "నిజామొద్దీన్ ఖతల్ అయిందని పోలీసులకు ఇత్తలా ఇస్తే నన్ను గిరిఫ్తార్ (అరెస్టు) చేస్తరు. ముకద్దను (కేసు) అయితది, ఉరి పడ్తది. నిజామొద్దీను తఖల్ను గురించి పోలీసులకు ఇత్తలా చేయకుంటే ముకద్దమ నడ్వదు. నిజామొద్దీను కరణం చేతులున్నడు. కరణం కాడికిపోతే ఒక్క కోర్కె కోరిండు, నీ చేతులున్నది అది తీరస్తవా?'

 "చెప్పండి."

 "కరణానికి శాన జమీనున్నది. ఊళ్ళ పట్వారి గిరి ఉన్నది. నువ్వు తాయార్ను పెండ్లిచేస్కోవాలే. ఆయన్ని నీకొస్తయి."

 గుండె ఆగినంత పనయింది పాణికి. రెడ్డిగారు సయితం జవాబు కోసం నిరీక్షించసాగారు. పాణికి ఇదంతా ఒక నాటకంగా కనిపించింది. తానీ ఊరికి వచ్చినప్పన్నుంచి ఇందును గురించి వాల పన్నుతున్నాడు కరణం. ఇప్పుడీ రీతిగా తనను ఇరికించాలని చూస్తున్నాడనుకొన్నాడు. అందుకే ఆస్తి అనే ఎరవేస్తున్నాడు అనుకున్నాడు. 

 "దొరవారూ! పెళ్ళి జీవితానికి సంబంధించినది. ప్రేమించనిది పెళ్ళి సాధ్యపడదు. ప్రేమ శరీరానికి సంబధించినది కాదు. అది మానసికం అయింది. మనసులు కలవంది పెళ్ళి సాధ్యపడదు. ప్రేమకూ రూపానికీ సంబంధం లేదు. ఒక్కొక్కరి దగ్గర ఒక్కొక్క రకమయిన ఆకర్షణ ఉంటుంది. అందమైన భార్యల్ని వదిలి అనాకారులైన వారి వెంటపడి తమ సర్వస్వం అర్పించే వారుంటారు. వారిలో వారికేదో ఆకర్షణ కనిపిస్తుంది. అలాగే మానవేతరములయిన సాహిత్యాదుల్ని ప్రేమించి జీవితాలను వాటికొరకై అర్పించినవారున్నారు. వారలా ఎందుకు చేస్తున్నారో వారి మనసుకు మాత్రమే తెలుస్తుంది. మరొకరికి తెలియదు. ప్రేమ వైయక్తికమైంది. సంఘంతోనూ, రాజకీయాలతోనూ దానికి ఆట్టే సంబంధం లేదు. ఎవరు ఎవరిని ఆకర్షిస్తారో చెప్పలేం, మనకు ఎంత అధికారం ఉన్నప్పటికీ సూర్యుడు లేనప్పుడు తామరలను వికసింపజేయలేం. చకోరం వెన్నెలకోసం నిరీక్షిస్తూ ఉంటుంది కానీ అన్యం భక్షించదు. ప్రేమకోసం రాజ్యాలను త్యజించినవారున్నారు.

 "నాకు తాయరులో ఏరకమైన ఆకర్షణా కనిపించడం లేదు. ఆమెలో వెర్రి కామం ఉంది. అసలామె పుటకే పాపఫలం. అలాంటిదాన్ని నేనెలా ప్రేమించేది? ఎలా పెండ్లి చేసుకొనేది? ఇక ఆస్తి విషయం. విషం తింటే లక్షరూపాయలిస్తామంటే తింటామా? అలాగే నాకు ఆస్తి అవసరం లేదు. కావలసింది ప్రశాంతమూ, ఆనందమయమూ అయిన జీవితం. అది నాకు తాయారు వలన లభించదు. కాబట్టి క్షమించాలి. నేనామెను పెళ్ళాడలేను" అన్నాడు పాణి.

 'పంతులూ! తాయారు కోసం కాదు, నా ప్రాణం కాపాడటానికి పెండ్లిచేసుకో. ఇందనుక నేనెవరినీ ఏదీ అడగలే. నిన్ను చేతులు చాచి అడుగుతున్న, కాదనకు' అని చేతులు పట్టుకొని' ఇవి చేతులు కావు. కాళ్ళనుకొ' అన్నాడు.

 పాణికి అసహ్యం అనిపించింది. ఒకసారి కరణం సరిగ్గా ఇలాగే బ్రతిమాలాడు. అప్పుడతడున్న పరిస్థితిలో ఇప్పుడితడున్నాడు. అప్పుడు చేతులు పట్టుకున్న కరణమే ఇప్పుడు తనను మొదలంటూ నాశనం చెయ్యటానికి చూస్తున్నాడు. ఇప్పుడు రెడ్డిగారి వంతు వచ్చింది అనుకున్నాడు పాణి.

 'ఈ పెళ్ళికాక నా ప్రాణం ఇమ్మన్నా ఇస్తాను' అన్నాడు పాణి కాస్త కరుకుగానే.

 "నీ ప్రాణం చిల్లిగవ్వకు కొరగాదు. నే నేం చేసుకోను?"

 "నాకు ఉన్నది అదొక్కటే."

 "అయితే తాయార్ను చేసుకోవు?"

 "అవును. చేసుకోను."

 "ఆలోచించి అంటున్నావా?" గట్టిగా అడిగారు రెడ్డిగారు.

 "అవును."

 "అయితే ఎళ్ళు నా ఇంట్లనుంచి." గర్జించారు రెడ్డిగారు. ముఖం ఎర్రబారింది. వణికిపోయారు. 

 "మంచిది" అని కండువా వేసుకొని ఫిడేలు పెట్టె తీసుకొని "ఇన్నాళ్ళూ మీరు నాకు ఆశ్రయం ఇచ్చారు కృతజ్ఞున్ని. ఇప్పుడు మీరు వెళ్ళమంటున్నారు. వెళుతున్నాను. కాని, మంజరి....."

 మాట పూర్తికాకముందే చెంప చెళ్ళుమంది. 'మొనగాడు నీతులు చెప్పుతాండు' అని చక చక మెట్లు దిగి వెళ్ళిపోయారు రెడ్డిగారు. 
 "jaayidaaru, patwarigiri aayanaki ista."

 reddigaariki emi thochaledu. paani idivarakokasaari taayaarunu dhikkarinchaadu. taanu vanaja nicchi pendli cheddaamanukunnaaru. pantuluku vanajante ishtamkuda, atlantappudu taayaarunu pelli chesukovadaniki oppukuntada?

 "inkemanna adagaraadu?"

 "manjarni pantulukicchi chestara?"

 pidugu paddadi reddigaari nettina! maro samayam avute karanam peeka nulimi champevadu. kaani kopanni digamringaadu.

 "pantulada? chindorsanada? pantulintada ani!"

 "inipinchaale, mungala andaru atlane antaru. moodu mullu padte moolaku paduntaru!"

 "inke moddantavule?"

 "oohu!"

 "pantulnadiga chepta" ani chakachaka nadichipoyaaru reddi. karanam vikatapu nuvvu gundelo mullapoda molipinchindi.

 reppavalte ukkiribikkirai notitho gaali peelchukuntunna peerigaadu kanipinchaadu. vaani shavam kallallo aadasaagindi. kallu teriste e muula nuncho peerigaadu karra pattukoni vachi baadutaadanipistuundi. kallu moosukunte aa drushyam, kallu teriste ee drushyam, maroka drushyam poliisulu. sankellu, nyaayasthaanam, urikambam - avi talchukunte ollu jaladarinchindi. tappukune upaayam? tana chaavu bratukulu karanam chetullo unnaya? innellu apratihatamgaa prabhutvam saaginchina taanu, karanammundu chetulu chaachi adugute shartulu pedtada? paani vintado? tayarante ataniki ishtamledu. picchivaadu, pillanuchuuchi kakunte aastini chuuchi pellaadagudaduu? pelli taruvaata adhi ishtam kakunte vandamandi vastaaru! taanu endaritho sukhinchaledu? vanaja paapam! vanaja talli!! kotta pellikuuturni pattukunnadu. inkentho mandi aayana kallalo aadaaru.

 taanu polam nunchi vastunnada saayankaalam. neella bindelu nettina pettukoni indlaku veltunna aadavaaru "doravaaru, doravaaru" ani tappukunnaru. kaani kummari malli kunda nettina pettukoni tana mundu nunchi vayyaaramgaa saagipotuundi. mundununchi vastunna vadevado "dora, dora" anesariki bediri pakkaku tappukundi. venaka inti chuuruloonchi poduchukoni vachina vasam guchukoni kunda pagilipoyindi. ontininda snaanam chesinatlu neellu paddai. tadi battallonchi pongina avayavaalu spashtamgaa kanipinchaayi. taanalaage nunchundipoyaadu. kshanam siggutho kunchinchukupoyi, chetulu kappukoni tala vanchukondi malli. daggu daggi saagivachaadu taanu. aa dagguloni antaryam telusu madar sab ku. raatri malli vachindi gadeeki - kummari malli.

 enno drushyaalu aayana mundu masalai. okkokkati talchukuntunte gundenu rampam petti kosinatlanipinchindi. taanenni paapaalu cheshaadu? avannee oorikane potaya? cha - emi prabhutvam! yem doratanam?

 uritraadu aayana mundu vrelaadindi.keka pedadaamanukunnaaru. gontu pekalaledu. evaro gontunu patti nokkutunnatlu anipinchindi. uritraadu ela tappali? saarangapaani. atadu tanamata vintada? enduku vinaali? enduku vinaduu? taanu ataniki chesina melemi? bettamto baadaadu. sangeetam vinipinchi tananu aanandaparchaadu. manjarini bratikinchaadu. pratiphalamgaa tayaruna kattadam? pratiphalamgaa kaadu, tanaku praanabhiksha pettamani vedukuntaadu. vinada? vinada? enduku vinaduu? vintaadu. vinakunte ekkada bratukutaadu? asalu bratukutada?

 aalochanalalone kodi kuusindi. kodikuta kosarame eduru chustunnaru reddigaaru. cheekatilone bayaluderaaru paani gadiki. paani inka nidra levaledu. talupu tattaaru reddigaaru. talupu terichi chuste reddigaaru! kshanam chakitudai chuuchi namaskarinchaadu paani. pratinamaskaaram chesi lopaliki vachi kuurchunnaaru reddigaaru.

 "pantuluu...neetho oka maddatu (sahayam) kavali."

 "natona? meelanti vaariki nenem sahayam cheyagalanandi?"

 "cheyaleste chestana?"

 "innaallanunchii sukhamgaa mee panchana untunnaanu. chetanayinappudu sahayam cheyakunte krutagnudni maamsam kukkalu tinavani saameta unnadi erikena?"

 "telusandi!"

 "ayithe tappaka chestanantava?"

 "chestanandi. "vishwaasam ledandi naameeda. chestaanannaagaa cheppandi."

 "achha inu. peerigaanni champalnani kottaledu. ayuppattuna tagili vachindu."

 kottaalani kottaledantadu? taanu chustundagaane nindu praanaanni pottana pettukunnadu. ennaallanunchi antunnadu peerigaadu dorikithe chaavagodataanani! ippudemo ee matalantunnadu anukunnadu paani.

 'chaakali naa koduku chaavu naa praanam meedi kochetatlunnadi.'

 praanam - chaakalidi choukaindi, doradi priyamaindii untundaa?

 "nijamoddin khatal ayindani polisulaku ittalaa iste nannu giriftar (arestu) chestaru. mukaddanu (kesu) ayitadi, uri padtadi. nijaamoddiinu takhalnu gurinchi polisulaku ittalaa cheyakunte mukaddama nadvadu. nijaamoddiinu karanam chetulunnadu. karanam kaadikipothe okka korke korindu, nee chetulunnadi adhi tiirastavaa?'

 "cheppandi."

 "karananiki shaana jameenunnadi. oolla patwari giri unnadi. nuvvu taayaarnu pendlicheskovale. aayanni neekostayi."

 gunde aaginanta panayindi paaniki. reddigaaru sayitam jawabu kosam nireekshinchasaagaaru. paaniki idantaa oka naatakamgaa kanipinchindi. taanee ooriki vachinappannunchi indunu gurinchi vaala pannutunnadu karanam. ippudi reethigaa tananu irikinchaalani chustunnadanukonna. anduke aasti ane eravestunnadu anukunnadu. 

 "doravaaruu! pelli jeevitaaniki sambandhinchinadi. preminchanidi pelli saadhyapadadu. prema sariiraaniki sambadhinchinadi kaadu. adhi maanasikam ayindi. manasulu kalavandi pelli saadhyapadadu. premakuu roopaanikee sambandham ledu. okkokkari daggara okkokka rakamayina aakarshana untundi. andamaina bhaaryalni vadili anaakaarulaina vaari ventapadi tama sarvaswam arpinche vaaruntaaru. vaarilo vaarikedo aakarshana kanipistundi. alaage maanavetaramulayina saahityaadulni preminchi jeevitaalanu vaatikorakai arpinchinavaarunnaaru. varala enduku chestunnaro vaari manasuku matrame telustundi. marokariki teliyadu. prema vaiyaktikamaindi. sanghamtoonuu, raajakeeyaalatoonuu daaniki autte sambandham ledu. evaru evarini aakarshistaaro cheppalem, manaku entha adhikaaram unnappatikii suuryudu lenappudu taamaralanu vikasimpajeyalem. chakoram vennelakosam nireekshistuu untundi cony anyam bhakshinchadu. premakosam raajyaalanu tyajinchinavaarunnaaru.

 "naaku taayarulo erakamaina aakarshanaa kanipinchadam ledu. aamelo verri kaamam undi. asalame putake papaphalam. alaantidaanni nenela preminchedi? ela pendli chesukonedi? ika aasti vishayam. visham tinte laksharoopaayalistaamante tintama? alaage naaku aasti avasaram ledu. kaavalasindi prasaantamuu, aanandamayamuu ayina jeevitam. adhi naaku taayaaru valana labhinchadu. kabatti kshaminchaali. nenaamenu pellaadalenu" annadu paani.

 'pantuluu! taayaaru kosam kaadu, naa praanam kaapaadataaniki pendlichesuko. indanuka nenevarinee edhee adagale. ninnu chetulu chaachi adugutunna, kaadanaku' ani chetulu pattukoni' ivi chetulu kaavu. kaallanuko' annadu.

 paaniki asahyam anipinchindi. okasari karanam sarigga ilaage bratimaladu. appudatadunna paristhitilo ippuditadunnadu. appudu chetulu pattukunna karaname ippudu tananu modalantu naasanam cheyyataaniki chustunnadu. ippudu reddigaari vantu vachindi anukunnadu paani.

 'ee pellikaaka naa praanam immanna istaanu' annadu paani kaasta karukugaane.

 "nee praanam chilligavvaku koragaadu. nee nem chesukonu?"

 "naaku unnadi adokkate."

 "ayithe taayaarnu chesukovu?"

 "avunu. chesukonu."

 "aalochinchi antunnava?" gattigaa adigaaru reddigaaru.

 "avunu."

 "ayithe ellu naa intlanunchi." garjinchaaru reddigaaru. mukham errabaarindi. vanikipoyaaru. 

 "manchidi" ani kanduwa vesukoni fidaelu pette teesukoni "innaalluu meeru naaku aashrayam icharu krutagnunni. ippudu meeru vellamantunnaaru. velutunnaanu. kaani, manjari....."

 maata poortikaakamunde chempa chellumandi. 'monagaadu neetulu chepputaandu' ani chaka chaka metlu digi vellipoyaaru reddigaaru. 