­­ఏడున్నర దశాబ్దాల క్రితం అహ్మదాబాద్లో మతకలహాలు సంభవించాయి. మూడు రోజుల పాటు హింసాకాండ చెలరేగింది. అనేక మంది చనిపోయారు. ఇంకెంతో మంది గాయపడ్డారు. వందలాది గృహాలు నేల మట్ట మయ్యాయి. మస్జీదులు, ఆలయాలు ధ్వంసమయ్యాయి.1941 ఏప్రిల్లో అహ్మదాబాద్లో జరిగిన మత ఘర్షణలు ఆనాడు దేశవ్యాప్తంగా పెచ్చరిల్లిపోతున్న మత విభేదాల పర్యవసానాలే. ముస్లింలీగ్ ప్రభావం అంతకంతకూ పెరిగిపోతోంది. కుల మతాలకతీతంగా యావత్ భారతీయులకు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుందన్న ఆ పార్టీ నాయకుల వాదనను ముస్లింలీగ్ సవాల్ చేసింది. 1937–39 సంవత్సరాల మధ్య రాష్ట్రాలలో అధికారంలో వున్న కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వాలు ముస్లిం వ్యతిరేక విధానాలను అనుసరించాయని జిన్నా ఆరోపించారు. ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమయినప్పుడు కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వాలు రాజీనామా చేశాయి. అయితే మత విభేదాలు పెచ్చరిల్లడం ఆగలేదు. 1940లో ముస్లింలకు ఒక ప్రత్యేక దేశాన్ని డిమాండ్ చేస్తూ ‘పాకిస్థాన్ తీర్మానం’ను ముస్లింలీగ్ ఆమోదించింది. హిందూ మహాసభ, ఆరెస్సెస్ మొదలైనవి మరింత ఘర్షణాత్మక వైఖరితో వ్యవహరిస్తున్నాయి.అహ్మదాబాద్ ఘటనలు మహాత్మా గాంధీని విచారగ్రస్తుడిని చేశాయి. వెన్వెంటనే తన కార్యదర్శి, ఆంతరంగిక మిత్రుడు గుజరాతీ భాషీయుడు అయిన మహదేవ్ దేశాయిని ఆ నగరానికి పంపించారు.మహదేవ్ పలు వారాల పాటు అహ్మదాబాద్లోనే వుండి అన్ని వర్గాల ప్రజలతో మాట్లాడారు. ఏప్రిల్ ఘటనలపై ఆయనొక సుదీర్ఘ నివేదికను రాశారు (సబర్మతీ ఆశ్రమంలోని చారిత్రక పత్రాల భాండాగారంలో నేను దాన్ని కనుగొన్నాను. ఇది ఇంతవరకు ఎక్కడా ప్రచురితం కాలేదు... మొట్ట మొదటిసారి దాన్ని నేనే ఇక్కడ వెలుగులోకి తీసుకువస్తున్నాను). మానవతా భావాలను ప్రేరేపిస్తున్న ఈ నివేదికలోని అంశాలు నేటి భారతదేశానికీ వర్తిస్తాయి.గాంధీకి సుదీర్ఘకాలంగా సన్నిహితుడుగా వున్న మహదేవ్ దేశాయిని అహ్మదాబాద్లో మస్జీదుల, ఆలయాల విధ్వంసం తీవ్రంగా కలచివేసింది. ‘ముస్లింలు పాల్పడిన విధ్వంసక చర్యలన్నీ దేశమంతటా మతపరమైన విద్వేషాగ్నులను రెచ్చ గొట్టేందుకు కొన్ని స్వార్థశక్తులు పన్నిన కుట్రలో భాగంగా జరిగాయి. నాకే గనుక అధికారాలు వుంటే కూలిపోయిన మస్జీదులు, సమాధులను పునరుద్ధరించడం ద్వారా ప్రాయశ్చితం చేసుకుంటాను. ఇది, రెండు మతాల వారి మధ్య పరస్పర అవగాహనకు తోడ్పడి మతసామరస్యాన్ని నెలకొల్పడానికి విశేషంగా దోహదం చేయగలదు’. అని మహదేవ్ దేశాయి రాశారు. ‘మనసా, వాచా, కర్మణా పశ్చాత్తాపాన్ని వ్యక్తంచేయకపోతే నిజమైన మతసామరస్యం నెలకొనదని’ ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. ఇందుకు పౌర సమాజమే చొరవ తీసుకోవాలని కూడా మహదేవ్ భావించారు. భిన్న మతాల మధ్య సమైక్యతను నెలకొల్పడంలోనేకాదు, ఉద్దేశపూర్వక విధ్వంసం, క్రూర చర్యలను అరికట్టడంలో కూడా తనను తాను శక్తిహీనురాలుగా ప్రభుత్వం రుజువు చేసుకుందని ఆయన విమర్శించారు. ‘ముస్లింలు ఈ రోజు నిర్భయంగా విధ్వంసకచర్యలకు పాల్పడితే ప్రభుత్వం మౌనంగా చూస్తుండిపోవచ్చు; మరి రేపు హిందువులు కూడా అదే విధంగా వ్యవహరించినా ప్రభుత్వంలో ఎటువంటి కదలిక ఉండబోదు’ అని ఆయన అన్నారు. భారతదేశంలో సామాజిక సామరస్యాన్ని నెలకొల్పడంకాక, బ్రిటిష్ పాలనను కొనసాగించుకోవడమే 1941లో ప్రభుత్వ లక్ష్యంగా వున్నది. ‘హిందువులు, ముస్లింల మధ్య పరస్పర అవగాహన ద్వారా మాత్రమే శాశ్వత శాంతి ఏర్పడగలదని’ మహదేవ్ దేశాయి విశ్వసించారు.‘పౌరసత్వ భావన పునరుద్ధరణ’ కూడా చాలా ముఖ్యమని మహదేవ్ దేశాయి భావించారు. సమాజంలో పనికిమాలిన వ్యక్తులు ఎప్పుడూ వుంటారు గనుక గూండాలను నిర్మూలించడం కష్టమని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. అయితే ‘గూండాలు తమ సొంతంగా గాక, సమాజంలోని దోపిడీ శక్తుల మద్దతుతోనే వ్యవహరిస్తారని’ మహాత్ముని కార్యదర్శి పేర్కొన్నారు. ‘దోపిడీ శక్తులే తమ స్వార్థ ప్రయోజనాలకు గూండాలను ఉపయోగించుకుంటాయి. ఈ శక్తులే యువజను లను ఆస్తుల విధ్వంసం, హత్యలకు పురిగొల్పుతాయని’ మహదేవ్ పేర్కొన్నారు. ‘తప్పుదోవపట్టిన, ఉద్రేక స్వభావులైన యువకులను, హింసాకాండను రెచ్చగొట్టడానికి ఉపయోగించుకోవడం ద్వారా వారికి, ఆ దోపిడీ శక్తులు అంచనాలకు అందని, కోల్పోయినదాన్ని తిరిగిపొందలేని విధంగా హాని చేస్తున్నాయని, పౌరసత్వాన్ని దాన్ని మూలాధారాలలోనే విషపూరితం చేస్తున్నాయని’ ఆయన రాశారు. మహదేవ్ దేశాయి ఇంకా ఇలా ప్రశ్నించారు: హిందువులు ముస్లింలను, ముస్లింలు హిందువులను ఎందుకు శత్రువులుగా చూస్తున్నారు? జాతులు, దేశాల మధ్య అడ్డుగోడలన్నీ కూలిపోతుండగా ఈ రెండు మతవర్గాలవారి మధ్య కూల్చివేయలేని గోడలు ఎందుకు వుండాలి? ఇరు వర్గాల వారి ఆరోపణలు, వాదనలను నిష్పాక్షికంగా పరిశీలించడం సాధ్యం కాదా? హిందువులు, ముస్లింల మధ్య సమైక్యత లేకుండా రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించడం వల్ల ప్రయోజనం లేదని, అసలు అటువంటి స్వాతంత్ర్యం అర్థరహితమని గాంధీ వలే మహదేవ్ దేశాయి కూడా విశ్వసించారు. అహ్మదాబాద్ సంఘటనలు ఆయన్ని విషాదంలో ముంచాయి. ‘స్వరాజ్యం కోసం సుదీర్ఘ, కఠోర పోరాటం చేశాము. అయితే ఇప్పుడు కన్పిస్తున్న విధంగా అది ఎప్పుడూ సుదీర్ఘమైనదిగా, కఠోరమైనదిగా కన్పించలేదని’ ఆయన వాపోయారు. కష్టాలు, సమస్యలు ఎదురయినప్పుడు లక్ష్యాన్ని విడనాడడమనేది మహదేవ్ దేశాయి స్వభావానికి విరుద్ధం. స్వరాజ్య సాధనకు తమకు తాము అంకితమైనవారు తమ లక్ష్యం, సూత్రాలలో సంపూర్ణ విశ్వాసంతో పోరాటాన్ని కొనసాగించాలని ఆయన అన్నారు.అహ్మదాబాద్ మత ఘర్షణలపై నివేదిక రాసిన ఏడాదికాలానికే మహదేవ్ దేశాయి కీర్తిశేషులయ్యారు. 1945, 1947లో గనుక ఆయన సజీవుడుగా ఉన్నట్టయితే బెంగాల్, బిహార్, ఢిల్లీలో మత కలహాలను అరికట్టి శాంతి స్థాపనకు మహాత్ముడు చేసిన కృషిలో పాలు పంచుకునేవారు. స్వాతంత్ర్య భానూదయంలో చెలరేగిన మతోన్మాద హింసాకాండను అరికట్టి, హిందువుల – ముస్లింల మధ్య స్నేహ వారధులు నిర్మించి, వారిలో పరస్పర విశ్వాసాన్ని పునరుద్ధరించడానికి మహాత్ముడు సాహసోపేతమైన కృషి చేశారు. మహాత్ముని శాంతి ఉద్యమం, బలిదానంతో పాటు పాకిస్థాన్లో హిందువులు, సిక్కులపై జరిగిన హత్యాకాండ కు ప్రతీకారంగా భారత్లోని ముస్లింలపై కక్ష తీర్చుకోకూడదనే వైఖరికి నెహ్రూ ప్రభుత్వం దృఢంగా నిబద్ధమవ్వడం వల్లే స్వతంత్ర భారతం ప్రజాస్వామ్య, లౌకిక వ్యవస్థను నిర్మించుకోవడం సాధ్యమయిందనడంలో అతిశయోక్తి లేదు.స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తొలి పదిహేనేళ్ళ పాటు దేశంలో ఎక్కడా మతఘర్షణలు చోటు చేసుకోలేదు. 1960వ దశకం తొలి సంవత్సరాలలో మతతత్వ హింసాకాండ చోటుచేసుకోవడం ప్రారంభమయింది. క్రమేణా తరచు సంభవించడం పరిపాటి అయింది. స్వతంత్ర భారతం ఇప్పుడు 70వ సంవత్సరంలో వున్నది, అయినా సుస్థిరమైన మతసామరస్యం ఇంకా ఆచరణకురాని ఆశయంగానే వున్నది.మహదేవ్ దేశాయి తన నివేదికలో పేర్కొన్న అంశాలలో ముఖ్యంగా రెండు ముఖ్యమైనవి. నేటికీ అవి ఎంతో ఉపయుక్తమైనవి. సామాజిక శాంతి సామరస్యాలను కాపాడే బాధ్యతను పూర్తిగా ప్రభుత్వానికే వదిలివేయకూడదన్నది వాటిలో మొదటిది. మత సామరస్యాన్ని పెంపొందించడానికి చిత్తశుద్ధితో కొంతమంది రాజకీయ నాయకులు కృషి చేస్తున్నారు. అయితే మతాన్ని తమ స్వార్థ ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించుకుంటున్న రాజకీయ వేత్తలే వారికంటే అత్యధిక సంఖ్యలో ఉన్నారనేది ఒక కఠోర వాస్తవం. మైనారిటీల పట్ల కక్షపూరిత వైఖరితో వ్యవహరించడాన్ని నెహ్రూ పూర్తిగా అరికట్టారు. అయితే ఆయన మనవడు రాజీవ్ గాంధీ 1984లో సిక్కుల ఊచకోతను ప్రోత్సహించారు. అలాగే 1992–93లో మహారాష్ట్రలో, 2002లో గుజరాత్లో, 2012లో ఉత్తరప్రదేశ్లో మతతత్వ హింసాకాండ చెలరేగినప్పుడు ఆయా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు మౌనంగా చూస్తుండిపోయాయి. ముస్లింలకు వ్యతిరేకంగా హింసాకాండను రెచ్చగొట్టాయి కూడా. 1989–90లో తమను తాము ‘స్వాతంత్ర్య యోధులు’గా పిలుచుకుంటున్న వారు కశ్మీర్ లోయలో పండిట్లపై చాలా దారుణంగా దాడులు, హత్యాకాండకు పాల్పడ్డారు. కశ్మీర్లోయ నుంచి పండిట్లు పూర్తిగా వలసపోయేలా చేశారు. వ్యవస్థ పట్ల అసంతృప్తితోవున్న యువజనులను స్వార్థ, సంకుచిత, తరచు విద్వేషపూరిత రాజకీయ ప్రయోజనాలను సాధించుకోవడానికి ఉపయోగించుకోవడం మహదేవ్ దేశాయి ప్రస్తావించిన రెండో అంశం. వర్తమాన భారతదేశంలో యువ జనులను ఆస్తుల దగ్ధం, హత్యాకాండకు ఉపయోగించుకొంటున్న రాజకీయ సంస్థలు ఎన్నో వున్నాయి. హిందూ ఛాందసవాద సంస్థలైన భజరంగ్దళ్, విశ్వహిందూపరిషత్; ఇస్లామిక్ ఛాందసవాద సంస్థలు లష్కర్, హిజ్బుల్, కశ్మీర్లో చురుగ్గా వున్న ఇస్లామిక్ బృందాలు; ప్రాంతీయ దురహంకార పార్టీలు శివసేన, ఎమ్ఎన్ఎస్; మధ్య, తూర్పు భారత రాష్ట్రాలలో మావోయిస్టు విప్లవకారులు మొదలైన వారు ఈ కోవలోకే వస్తారు. 1941లో మహదేవ్ దేశాయ తన నివేదికను, పెచ్చరిల్లుతున్న మతతత్వానికి వ్యతిరేకంగా కాంగ్రెస్పార్టీని జాగృతం చేయడానికి ఉద్దేశించారు. అప్పట్లో కాంగ్రె స్కు పూర్తి విశ్వసనీయత వుండేది. డెబ్బై ఐదు సంవత్సరాల అనంతరం ఇప్పుడు ఆ పార్టీ పూర్తిగా భ్రష్టుపట్టిపోయింది. పెరిగిపోతోన్న మతోన్మాదాన్ని అరికట్టే విషయంలో ఆ పార్టీ నుంచి ప్రభావశీలమైన నిర్ణయాలు, కార్యాచరణను ఆశించలేము. మరి నరేంద్రమోదీ, అమిత్షాలు నడుపుతున్న కేంద్ర ప్రభుత్వం కూడా ఆ ఇద్దరు మహోన్నత గుజరాతీల–మహాత్మా గాంధీ, మహదేవ్ దేశాయి– వలే ఆలోచించి, ఆచరణకు పూనుకోగలదని కూడా ఎవరూ భావించలేరు. సహనం, బహుళవాదం, పరస్పర అవగాహన, పరస్పర గౌరవం మొదలైన ఉన్నత భావాలను ప్రజల జీవన విధానంలో భాగంగా చేసే కృషిని ఎటువంటి సంకుచిత భావాలతో కళంకితంకాని పౌర సమాజ సంస్థలే నిర్వహించవలసివున్నది.(వ్యాసకర్త చరిత్రకారుడు)
­­edunnara dasaabdaala kritam ahmadaabaadlo matakalahaalu sambhavinchaayi. moodu rojula paatu himsakanda chelaregindi. aneka mandi chanipoyaru. inkentho mandi gayapaddaru. vandalaadi gruhalu neela matta mayyai. masjeedulu, aalayaalu dhvamsamayyaayi.1941 eprillo ahmadaabaadlo jarigina matha gharshanalu aanaadu desavyaaptamgaa peccharillipotunna matha vibhedaala paryavasanale. muslinlig prabhaavam antakantakuu perigipotondi. kula mataalakatiitamgaa yavat bhaaratheeyulaku bhaarata jaateeya congress praatinidhyam vahistundanna aa party naayakula vaadananu muslinlig sawal chesindi. 1937–39 samvatsaraala madhya rashtralalo adhikaaramlo vunna congress prabhutvaalu muslim vyatireka vidhaanaalanu anusarinchaayani jinna aaropinchaaru. dviteeya prapancha yuddham praarambhamayinappudu congress prabhutvaalu rajinama chesaayi. ayithe matha vibhedaalu peccharilladam aagaledu. 1940loo muslimlaku oka pratyeka deshaanni demand chestu ‘pakisthan teermaanam’nu muslinlig aamodinchindi. hindu mahasabha, auresses modalainavi marinta gharshanaatmaka vaikharitho vyavaharistunnaayi.ahmadabad ghatanalu mahatma gaandheeni vichaaragrastudini chesaayi. venventane tana kaaryadarsi, aantarangika mitrudu gujaraatii bhashiyudu ayina mahadev desaayini aa nagaraniki pampinchaaru.mahadev palu vaaraala paatu ahmadaabaadlone vundi anni vargala prajalatho matladaru. epril ghatanalapai aayanoka sudeergha nivedikanu raasaaru (sabarmati aasramamlooni chaaritraka patraala bhandagaramlo nenu daanni kanugonnanu. idhi intavaraku ekkada prachuritam kaaledu... motta modatisaari daanni nene ikkada veluguloki teesukuvastunnaanu). manavata bhaavaalanu prerepistunna ee nivedikalooni amsaalu neti bhaaratadesaanikii vartistaayi.gaandheeki sudiirghakaalamgaa sannihitudugaa vunna mahadev desaayini ahmadaabaadlo masjeedula, aalayaala vidhvamsam teevramgaa kalachivesindi. ‘muslimlu paalpadina vidhvamsaka charyalanni deshamantata mataparamaina vidveshaagnulanu rechha gottenduku konni swaarthashakthulu pannina kutralo bhagamga jarigai. naake ganuka adhikaaraalu vunte koolipoyina masjeedulu, samaadhulanu punaruddharinchadam dwara praayaschitam chesukuntanu. idhi, rendu mataala vaari madhya paraspara avagaahanaku thodpadi matasaamarasyaanni nelakolpadaaniki visaeshamgaa dohadam cheyagaladu’. ani mahadev desaayi raasaaru. ‘manasa, wacha, karmana paschaattaapaanni vyaktamchaeyakapothe nijamaina matasaamarasyam nelakonadani’ aayana abhipraayapaddaaru. induku poura samajame chorava teesukovaalani kuudaa mahadev bhaavinchaaru. bhinna mataala madhya samaikyatanu nelakolpadamlonekadu, uddesapurvaka vidhvamsam, krura charyalanu arikattadamlo kuudaa tananu taanu saktiheenuraalugaa prabhutvam rujuvu chesukundani aayana vimarsinchaaru. ‘muslimlu ee roju nirbhayamgaa vidhvamsakacharyalaku paalpadithe prabhutvam mounamgaa chustundipovachhu; mari repu hinduvulu kuudaa adhe vidhamgaa vyavaharinchinaa prabhutvamlo etuvanti kadalika undabodu’ ani aayana annaru. bhaaratadesamlo saamaajika saamarasyaanni nelakolpadankaaka, british paalananu konasaginchukovadame 1941loo prabhutva lakshyamgaa vunnadi. ‘hinduvulu, muslimla madhya paraspara avagaahana dwara matrame saashwata saanti erpadagaladani’ mahadev desaayi vishwasinchaaru.‘pourasatva bhavana punaruddharana’ kuudaa chala mukhyamani mahadev desaayi bhaavinchaaru. samaajamlo panikimaalina vyaktulu eppuduu vuntaaru ganuka goondaalanu nirmoolinchadam kashtamani aayana abhipraayapaddaaru. ayithe ‘goondaalu tama sontamgaa gaaka, samaajamlooni dopidi saktula maddatutone vyavaharistaarani’ mahaatmuni kaaryadarsi perkonnaru. ‘dopidi saktule tama swaartha prayojanaalaku goondaalanu upayoginchukuntaayi. ee saktule yuvajanu lanu aastula vidhvamsam, hatyalaku purigolputaayani’ mahadev perkonnaru. ‘tappudovapattina, udreka swabhaavulaina yuvakulanu, himsaakaandanu rechchagottadaaniki upayoginchukovadam dwara vaariki, aa dopidi saktulu anchanaalaku andani, kolpoyinadaanni tirigipondaleni vidhamgaa haani chestunnayani, pourasatvaanni daanni muulaadhaaraalaloonee vishapuuritam chestunnayani’ aayana raasaaru. mahadev desaayi inka ilaa prasninchaaru: hinduvulu muslimlanu, muslimlu hinduvulanu enduku satruvulugaa chustunnaru? jaatulu, deshaala madhya addugodalanni koolipotundagaa ee rendu matavargaalavaari madhya koolchiveyaleni godalu enduku vundaali? iru vargala vaari aaropanalu, vaadanalanu nishpaakshikamgaa pariseelinchadam saadhyam kaadaa? hinduvulu, muslimla madhya samaikyata lekunda rajakeeya swaatantryam siddhinchadam valla prayojanam ledani, asalu atuvanti swaatantryam ardharahitamani gaandhi vale mahadev desaayi kuudaa vishwasinchaaru. ahmadabad sanghatanalu aayanni vishaadamlo munchayi. ‘swarajyam kosam sudeergha, kathora poratam cheshamu. ayithe ippudu kanpistunna vidhamgaa adhi eppuduu sudeerghamainadigaa, katoramainadigaa kanpinchaledani’ aayana vaapoyaaru. kashtaalu, samasyalu edurayinappudu lakshyaanni vidanadadamanedi mahadev desaayi swabhaavaaniki viruddham. swarajya saadhanaku tamaku taamu ankitamainavaaru tama lakshyam, suutraalaloo sampuurna vishwaasamtho poraataanni konasaaginchaalani aayana annaru.ahmadabad matha gharshanalapai nivedika raasina edaadikaalaanike mahadev desaayi keertisheshulayyaaru. 1945, 1947loo ganuka aayana sajeevudugaa unnattayithe bengal, bihar, dhilleelo matha kalahaalanu arikatti saanti sthaapanaku mahatmudu chesina krushilo paalu panchukunevaaru. swaatantrya bhaanuudayamloo chelaregina matonmaada himsaakaandanu arikatti, hinduvula – muslimla madhya sneha vaaradhulu nirminchi, vaarilo paraspara vishwaasaanni punaruddharinchadaaniki mahatmudu saahasopetamaina krushi chesaru. mahaatmuni saanti udyamam, balidaanamto paatu paakisthaanlo hinduvulu, sikkulapai jarigina hatyakanda ku prateekaaramgaa bhaaratloni muslimlapai kaksha teerchukokudadane vaikhariki nehroo prabhutvam drudamgaa nibaddhamavvadam valle swatantra bhaaratam prajaaswaamya, loukika vyavasthanu nirminchukovadam saadhyamayindanadamlo atisayokti ledu.swaatantryam vachina toli padihenella paatu desamlo ekkada matagharshanalu chotu chesukoledu. 1960va dasakam toli samvatsaraalalo matatatva himsakanda chotuchesukovadam praarambhamayindi. kramena tarachu sambhavinchadam paripati ayindi. swatantra bhaaratam ippudu 70va samvatsaramlo vunnadi, aina susthiramaina matasaamarasyam inka aacharanakuraani aasayamgaane vunnadi.mahadev desaayi tana nivedikalo perkonna amsaalalo mukhyamgaa rendu mukhyamainavi. netiki avi entho upayuktamainavi. saamaajika saanti saamarasyaalanu kapade baadhyatanu puurtigaa prabhutvaanike vadiliveyakudadannadi vaatilo modatidi. matha saamarasyaanni pempondinchadaaniki chittasuddhito kontamandi rajakeeya naayakulu krushi chestunnaru. ayithe mataanni tama swaartha prayojanaalaku upayoginchukuntunna rajakeeya vettale vaarikante atyadhika sankhyalo unnaranedi oka kathora vaastavam. minorityla patla kakshapurita vaikharitho vyavaharinchadaanni nehroo puurtigaa arikattaaru. ayithe aayana manavadu rajiv gaandhi 1984loo sikkula oochakotanu prothsahinchaaru. alaage 1992–93loo maharashtralo, 2002loo gujaraatlo, 2012loo uttarapradeshlo matatatva himsakanda chelareginappudu aayaa rashtra prabhutvaalu mounamgaa chustundipoyayi. muslimlaku vyatirekamgaa himsaakaandanu rechagottaayi kuudaa. 1989–90loo tamanu taamu ‘swaatantrya yodhulu’gaa piluchukuntunna vaaru kashmir loyalo panditlapai chala daarunamgaa daadulu, hatyaakaandaku palpaddaru. kashmeerloya nunchi panditlu puurtigaa valasapoyela chesaru. vyavastha patla asantruptitovunna yuvajanulanu swaartha, sankuchita, tarachu vidveshapoorita rajakeeya prayojanaalanu saadhinchukoovadaaniki upayoginchukovadam mahadev desaayi prastaavinchina rendo amsam. vartamaana bhaaratadesamlo yuva janulanu aastula dagdham, hatyaakaandaku upayoginchukontunna rajakeeya samsthalu enno vunnayi. hindu chhandasavada samsthalaina bhajarangdal, vishwahindooparishat; islamic chhandasavada samsthalu lashkar, hizbul, kashmeerlo churugga vunna islamic brundaalu; praantiiya durahankara paarteelu sivasena, mns; madhya, thoorpu bhaarata rashtralalo mavoistu viplavakaarulu modalaina vaaru ee kovaloke vastaaru. 1941loo mahadev desaaya tana nivedikanu, peccharillutunna matatatvaaniki vyatirekamgaa congrespartyni jaagrutam cheyadaaniki uddesinchaaru. appatlo kangre sku puurti viswasaneeyata vundedi. debbai aidu samvatsaraala anantaram ippudu aa party puurtigaa bhrashtupattipoyindi. perigipothonna matonmaadaanni arikatte vishayamlo aa party nunchi prabhaavaseelamaina nirnayaalu, kaaryaacharananu aasinchalemu. mari narendramodi, amitshaalu naduputunna kendra prabhutvam kuudaa aa iddaru mahonnata gujaraatiila–mahatma gaandhi, mahadev desaayi– vale aalochinchi, aacharanaku poonukogaladani kuudaa evaruu bhavinchaleru. sahanam, bahulavaadam, paraspara avagaahana, paraspara gowravam modalaina unnata bhaavaalanu prajala jeevana vidhaanamlo bhagamga chese krushini etuvanti sankuchita bhaavaalato kalankitankaani poura samaja samsthale nirvahinchavalasivunnada.(vyaasakarta charitrakaarudu)