
‘‘నీ ఉలిచూచి ప్రస్తరమునీరయి పారును; వెన్నముద్దపైచేయిడి యెత్తినట్టుల నిశీధములందభిసారికా పదాబ్జాయత రాగరంజిత నవారుణ కంటక పాళి గూర్చినేగేయము వ్రాసినట్లు, విలిఖింతువు లోతగు భావముల్ శిలన్’’ (అగ్నిధార - శిల్పి)- అంటూ శిలపై లోతయిన భావాన్ని లిఖించే ప్రతిభా శాలిగా శిల్పిని ప్రశంసించిన దాశరథి మహాకవి-‘సుత్తెల మ్రోతతో అలసిచొక్కిన కొండల పిండులెల్ల నోరెత్తి నినాదమిచ్చినవిఈ వెటువంటి మనోజ్ఞ రూపకంబెత్తు మటన్న నెత్తెదము;ఎందుల కిట్టుల మట్టిమట్టిగామొత్తెదవోయి శిల్పకులభూషణ! శైల శిల ప్రషేషణా!’- అని ఆక్రందిస్తున్న కొండల స్వగతాన్ని సైతం ఆలకిం చగలిగిన సహృదయుడు. అది హైదరాబాద్ సంస్థానం. అదొక జనారణ్యం. అందులో గూడూరు మంచి గంధపు మొక్క వంటి గ్రామం. అది ఆనాటి వరంగల్లు పరిధిలోనిది. ఆ ఊరిలో ఒక పండిత కుటుంబం. దాశరథి తండ్రి వేంకటాచార్యులు. సంస్కృతంలో గొప్ప పండితులు. మాతృమూర్తి వేంకటమ్మ. తెలుగులో పంచకావ్యాలు పఠించిన పండితురాలు. ఈ దంపతులకు తొలి సంతానంగా 22 జూలై 1925నాడు దాశరథి జన్మిం చారు. చిన్ననాడు తండ్రి సంస్కృతాన్ని నేర్పించారు. మృదు వైన పదజాలాన్ని కవిత్వంలో పొదగడం ఎట్లాగో ఆనాడే బాల దాశరథి నేర్చుకున్నారు. ఉర్దూతో ఏర్పడిన పరిచయం ఆ భాషా సాహిత్యపు మధురిమల్ని రుచి చూపింది. తేట తెనుగుపై ఏర్పడ్డ మమకారం ఆయన కవిత్వానికి నిర్మల మైన కాంతిని అందించింది. బాల దాశరథి పాఠశాల దశలోనే నిరంకుశ వ్యవస్థపై తిరుగుబాటును ప్రకటించాడు. అంతకంతకూ ఆయనలోని విప్లవతత్వం ఎదిగింది. ఆంధ్ర మహాసభల్లో పాల్గొన్నారు. ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు కవి సమ్మేళనం (మహబూబ్ నగర్-1946)లో నిజాంపై నిప్పులు చిమ్మిన కవితతో యావత్ తెలంగాణకు పరిచయమ య్యారు. కవితా సాధనను కొనసాగించారు. కవితల్ని విప్లవ గీతికలుగా తీర్చిదిద్దారు. పర్యవసానంగా కారాగారవాస జీవితాన్ని అనుభవించారు. సంస్కృతం, తెలుగు, ఉర్దూ సాహిత్యాలతో బలమైన అనుబంధాన్ని పెంచుకున్న దాశరథి స్వభావరీత్యా ప్రగాఢ మైన భావుకుడు. అందుకే ఆయన కవిత్వంలో అగ్నివర్షపు వేడి ఉంది. అమృత సరోవరాల చల్లదనమూ కనబడు తుంది. జైలు జీవితంలో దాశరథికి వేదనాభరిత అనుభవా లున్నాయి. ఇందుపుర దుర్గంగా ఒక కవితలో అభివర్ణించిన నిజామాబాదు కారాగారంలో నరకప్రాయమైన జీవితాన్ని అనుభవించారు. అయినా ఆయనలో స్వాభావికంగా ఉన్న భావుకత నిత్యహరితంగా నిలిచింది. ‘‘నేను జైల్లో ప్రవేశిం చినపుడు నా వయస్సు సుమారు ఇరవై. ఆకాశంలోకి తలెత్తి చూస్తే మేఘాలు అందమైన ఆడపిల్లల ఆకారాలు ధరించి పొంగిన వక్షస్థలాలతో నన్ను కవ్వించడానికి వచ్చేవి. తల దించి జైలు బ్యారక్ వైపు చూస్తే, నగ్న ఖడ్గం తళతళ మెరు స్తుండగా తుపాకీకి చిక్కి కవాతుచేసే భటుడు కనిపించే వాడు. వాణ్ణి నరికేసి, లేదా వానిచే నరకబడి అపుడు ఆకాశంలో కనిపించే మేఘభామిని వైపు వెళ్లాలనిపించేది’’ - --అని 1963లో ‘అగ్నిధార’ కావ్యానికి రాసిన ‘పురాస్మృతు’ల్లో దాశరథి పేర్కొన్నారు.  జైలు కిటికీ లోంచి బయట మామిడి కొమ్మ చిగిర్చి పూలు పూస్తున్న దృశ్యాన్ని చూసిన దాశరథి హృదయంలో ఒక్కసారిగా లక్ష ఉగాదులు దూకినట్లు ఉండేది: ‘‘ఏ పొలమున దొరకదొ నిరుపేదకు తిండి/ ఆ పొలమున గల పంటను కాల్చే యండి’’ - అంటూ మహా కవి ఇక్బాల్ రచించిన కవితా వాక్యాలు దాశరథికి బాగా ఇష్టమైనవి. ఈ స్మృతుల్ని తలచుకున్న ప్రతి సందర్భంలోను ఆయన హృదయం ఉద్రేకంతో ఊగిపోయేది. కొంచెం సేద తీరిన తరువాత ఆలోచిస్తే ‘‘ఆ పొలాన్ని కాపలాకాసే అందమైన అమ్మాయికి ఏ అపకారం జరగకుండా అక్కడి పంటను తగులబెట్టాలి సుమా!’’ అని దాశ రథి భావుక హృదయం సున్నితంగా హెచ్చరించేది.తన తొలి కావ్యానికి ‘అగ్నిధార’ అని నామకరణం చేశారు దాశరథి. ఇది ఆయన మిత్రులు కొంతమందికి రుచించలేదట. ‘‘అగ్ని ధారగా ప్రవహిస్తుందా?’’ అన్నది వాళ్ళ ప్రశ్న. దానికి దాశరథి సరియైున సమాధానం చెప్పారు: ‘‘విద్యుత్ అగ్ని కాదా? అది నీటిలో ప్రవహించదా? సముద్రంలోనిది బడబాగ్ని కాదా? అది నీటిలో అన్ని వైపులా సాగిపోదా?’’ అని ప్రశ్నిస్తూనే  వివరణ ఇచ్చారు మహాకవి. ‘అగ్ని’ని చైతన్యపు సంకేతంగా దాశరథి గుర్తించారు. అసలు అగ్నిధార అనే కావ్య శీర్షిక చాలు; దాశరథి లోతైన భావుక హృదయాన్ని అంచనా వేసేందుకు!తన కవిత్వంలో అనిర్వచనీయమైన విప్లవ సంకల్పాలతో పాటు అపూర్వ లాలిత్య వర్ణనలూ ఉండాలని దాశరథి కోరుకున్నారు. ఈ విషయంలో తన కంటే ముందు తరానికి చెందిన, తన సమకాలికులైన ఉర్దూ కవుల అభివ్యక్తిరీతుల్ని ఆయన ఆదర్శాలుగా స్వీకరించారు. అంగారం, శృంగారం రెండూ కలగలిసిన కవిత్వాన్ని సృజించారు. సైనికుడు యుద్ధరంగంలో పోరాడుతూ, అప్పుడప్పుడూ తన అంద మైన ప్రియురాలి కళ్ళను తలచుకోవడం స్వాభావికం కాదా? అన్నది దాశరథి ప్రశ్న. క్రాంతిని ప్రబోధించిన పలువురు విప్లవ కవులు కమ్మని శృంగార గీతాలు రచించారన్నది దాశరథి వాదన.ఉష, ఆమని, ఉగాది, ఋతుషట్కము, వాసంతిక, వసంత కుమారిరాక, చంద్రోదయం, వానలు, ఉషస్సుందరి, పచ్చని గడ్డిపై, తెలంగాణ తల్లి, పౌషలక్ష్మి, మధురథము, ఊర్వశి, ఇంకా మరెన్నో ఖండికలు దాశరథి భావుకతకు నిలువెత్తు దర్పణాలు. దాశరథి లేఖిని నుంచి వెలువడిన పలు పద్యాలు ఆయన అద్భుత శైలీ విన్యాసానికీ, నిరుప మానమైన భావుక హృదయానికీ ప్రబల ప్రతీకలు. ‘‘గతాన్ని కాదనలేను, వర్తమానం వద్దనబోను,భవిష్యత్తును వదులుకోను, కాలం కంఠమాల,నా పేరు ప్రజాకోటి’’ అన్న ప్రజాకవి దాశరథి. కంటికి కనిపించినదంతా కవితగా రాశాడు. ఆయనే రాసినట్టు మాట్లాడని మల్లెమొగ్గ వంటిది దాశరథి కవిత. ఆ సుమ గంథాలు తెలుగు కవిత నిలిచినంత కాలం శాశ్వతంగా ఉంటాయి. ఎస్వీ సత్యనారాయణ (జూలై 22 దాశరథి జయంతి)

‘‘nee ulichuchi prastaramuneerayi paarunu; vennamuddapaicheyidi yettinattula nisheedhamulandabhisaarika padaabjaayata ragaranjita navaaruna kantaka paali goorchinegeyamu vraasinatlu, vilikhintuvu lothagu bhavamul shilan’’ (agnidhaara - shilpi)- antuu shilapai lotayina bhaavaanni likhinche pratibha saaligaa shilpini prasamsinchina daasarathi mahakavi-‘suttela mrothatho alasichokkina kondala pindulella noretti ninaadamicchinaviii vetuvanti manogna roopakambettu matanna nettedamu;endula kittula mattimattigamotte silpakulabhushana! saila shila prasheshanhaa!’- ani aakrandistunna kondala swagataanni saitam aalakim chagaligina sahrudayudu. adhi hyderabad samsthaanam. adoka janaaranyam. andulo guduru manchi gandhapu mokka vanti graamam. adhi aanaati varangallu paridhiloonidi. aa oorilo oka pandita kutumbam. daasarathi tandri venkataachaaryulu. samskrutamlo goppa panditulu. maatrumuurti venkatamma. telugulo panchakaavyaalu pathinchina pandituraalu. ee dampatulaku toli santaanamgaa 22 juulai 1925naadu daasarathi janmim chaaru. chinnanadu tandri samskrutaanni neerpinchaaru. mrudu vaina padajaalaanni kavitvamlo podagadam etlago aanade baala daasarathi neerchukunnaaru. urduutoe erpadina parichayam aa bhasha saahityapu madhurimalni ruchi chuupindi. theta tenugupai erpadda mamakaram aayana kavitvaaniki nirmala maina kaantini andinchindi. baala daasarathi paatasaala dasalone nirankusa vyavasthapai tirugubaatunu prakatinchaadu. antakantakuu aayanaloni viplavatatvam edigindi. aandhra mahasabhallo paalgonnaaru. aandhra saarasvata parishattu kavi sammelanam (mahaboob nagar-1946)loo nijampai nippulu chimmina kavitatho yavat telangaanaku parichayama yyaaru. kavita saadhananu konasaaginchaaru. kavitalni viplava geetikalugaa teerchididdaaru. paryavasaanamgaa karagaravasa jeevitaanni anubhavinchaaru. samskrutam, telugu, urduu saahityaalato balamaina anubandhaanni penchukunna daasarathi swabhaavareetyaa pragaada maina bhavukudu. anduke aayana kavitvamlo agnivarshapu vedi undi. amruta sarovarala challadanamuu kanabadu tundi. jailu jeevitamlo daasarathiki vedanaabharita anubhava lunnai. indupura durgamgaa oka kavitalo abhivarninchina nijamabadu kaaraagaaramlo narakapraayamaina jeevitaanni anubhavinchaaru. aina aayanalo swaabhaavikamgaa unna bhaavukata nityaharitamgaa nilichindi. ‘‘nenu jaillo pravesim chinapudu naa vayassu sumaru iravai. aakaasamloki taletti chuste meghaalu andamaina aadapillala aakaaraalu dharinchi pongina vakshasthalaalatho nannu kavvinchadaaniki vachevi. tala dinchi jailu byarak vaipu chuste, nagna khadgam talatala meru stundagaa tupaakeeki chikki kavatuchese bhatudu kanipinche vaadu. vaanni narikesi, leda vaaniche narakabadi apudu aakaasamlo kanipinche meghabhamini vaipu vellaalanipinchedi’’ - --ani 1963loo ‘agnidhaara’ kaavyaaniki raasina ‘puraasmrutu’llo daasarathi perkonnaru.  jailu kitiki lonchi bayata mamidi komma chigirchi poolu poostunna drushyaanni chusina daasarathi hrudayamlo okkasariga laksha ugaadulu dookinatlu undedi: ‘‘e polamuna dorakado nirupedaku tindi/ aa polamuna gala pantanu kalche yandi’’ - antuu mahaa kavi ikbal rachinchina kavita vaakyaalu daasarathiki baga ishtamainavi. ee smrutulni talachukunna prati sandarbhamlonu aayana hrudayam udrekamtho oogipoyedi. konchem sedha teerina taruvaata aalochiste ‘‘aa polaanni kapalakase andamaina ammayiki e apakaaram jaragakunda akkadi pantanu tagulabettaali suma!’’ ani daasha rathi bhavuka hrudayam sunnitamgaa hecharinchedi.tana toli kaavyaaniki ‘agnidhaara’ ani namakaranam chesaru daasarathi. idhi aayana mitrulu kontamandiki ruchinchaledata. ‘‘agni dharaga pravahistundaa?’’ annadi vaalla prasna. daaniki daasarathi sariyuina samadhanam cheppaaru: ‘‘vidyut agni kaadaa? adhi neetilo pravahinchadaa? samudramlonidi badabagni kaadaa? adhi neetilo anni vaipula sagipoda?’’ ani prasnistune  vivarana icharu mahakavi. ‘agni’ni chaitanyapu sanketamgaa daasarathi gurtinchaaru. asalu agnidhaara ane kaavya sheershika chaalu; daasarathi lotaina bhavuka hrudayaanni anchana vesenduku!tana kavitvamlo anirvachaneeyamaina viplava sankalpaalato paatu apurva lalitya varnanaluu undaalani daasarathi korukunnaru. ee vishayamlo tana kante mundu taraaniki chendina, tana samakaalikulaina urduu kavula abhivyaktireetulni aayana aadarsaalugaa sweekarinchaaru. angaaram, shrungaaram rendoo kalagalisina kavitvaanni srujinchaaru. sainikudu yuddharangamlo poraadutuu, appudappuduu tana anda maina priyuraali kallanu talachukovadam swaabhaavikam kaadaa? annadi daasarathi prasna. kraantini prabodhinchina paluvuru viplava kavulu kammani shrungaara geetaalu rachinchaarannadi daasarathi vaadana.usha, aamani, ugaadi, rutushatkamu, vaasantika, vasanta kumariraka, chandrodayam, vaanalu, ushassundari, pachani gaddipai, telamgaana talli, poushalakshmi, madhurathamu, oorvasi, inka marenno khandikalu daasarathi bhaavukataku niluvettu darpanaalu. daasarathi lekhini nunchi veluvadina palu padyaalu aayana adbhuta saili vinyaasaanikii, nirupa maanamaina bhavuka hrudayaanikii prabala prateekalu. ‘‘gataanni kaadanalenu, vartamaanam vaddanabonu,bhavishyattunu vadulukonu, kaalam kanthamaala,naa paeru prajakoti’’ anna prajaakavi daasarathi. kantiki kanipinchinadantaa kavitagaa raasaadu. aayane rasinattu matladani mallemogga vantidi daasarathi kavita. aa suma ganthaalu telugu kavita nilichinanta kaalam saasvatamgaa untaayi. eswy satyanarayana (juulai 22 daasarathi jayanti)