
 లారీ స్పీడు తగ్గింది. నడిరోడ్డుమీద రెండెడ్లబండి అడ్డం వచ్చింది. డ్రైవర్ గట్టిగా హారన్ కొడుతున్నాడు. వెనక దూరంనుంచి రెండు లైట్లు కన్పిస్తున్నాయ్. చంద్రం లారీలోనుంచి దూకాడు. రోడ్డుమీదనుంచి తుప్ప పొదల్లోకి దొర్లాడు. బండి తప్పుకోగానే లారీ వేగంగా లెవల్ క్రాసింగ్ దాటి పోయింది. చంద్రం లేచి, ప్రాణభయంతో తుప్పలు దాటి, సరివిచెట్ల మధ్య నుంచి పరుగులు తీసి, చెరువు గట్టూ, గుట్టలూ - పుట్టలూ దాటి, పరిగెత్తి పరిగెత్తి నాలుగురోడ్ల కూడలి చేరుకున్నాడు. శోషవచ్చి క్రాస్ రోడ్స్ మధ్య దిమ్మెమీదవున్న స్థంభం పట్టుకొని, జారి కూలబడిపోయాడు. నాలుక ఎండిపోతూ వుంది! చెవుల్లో హోరు! శరీరం పట్టుతప్పిపోతూవుంది! మెడ వెనక్కు విరుచుకుంటున్న చంద్రం కళ్ళకు ఒకవైపున "మహారాజపురం" అనే బోర్డు కన్పించింది.....                  * * * ఓ భద్రగజం తొండంతో పూలహారం పట్టుకొని కోటముందు నుంచి బయలుదేరింది. మంత్రులూ, సామంతులూ, పెద్దలూ - పిన్నలూ - అనేకమంది, ఒకర్నొకరు తోసుకుంటూ ముందుకు వస్తున్నారు, ప్రతివాడూ ఆ దండ తన మెళ్ళోనే పడుతుందనే ఆశతో గజంముందుకు వస్తున్నారు. జనాన్ని తోసుకొని వింతచూస్తున్న చంద్రం మెడలో భద్రగజం పూలహారం వేసింది. ఆ దేశపురాజుకి సంతానం లేదు. మరణించిన రాజుగారికోరిక ప్రకారం, భద్రగజం మాలవేసిన వాడికే పట్టాభిషేకం చెయ్యాలని నిర్ణయించబడింది.  ఆ గజం చంద్రం మెడలో పూలహారం వేసింది! "మహారాజుకూ జై, మహారాజపుర సామ్రాజ్యానికీ జై!" దిక్కులు పిక్కటిల్లేలా జయజయధ్వానాలు విన్పించసాగాయి. మంత్రులూ, సామంతులూ. చంద్రం చుట్టూ మూగారు. ఆనందంతో ఉక్కిరిబిక్కిరి అయిపోతున్నారు. భద్రగజం అమాంతంగా తొండాంతో చంద్రాన్ని ఎత్తి అంబారీలో కూర్చోబెట్టుకుంది. మరణించిన మహారాజుగారి కోర్కెప్రకారం చంద్రాన్ని సింహాసనంమీద ఆసీనుణ్ణి చేశారు మంత్రులు.  మహామంత్రి చంద్రం తలమీద కిరీటాన్ని అలంకరింపజేసి "చంద్రహాస చక్రవర్తికీ జై!" అన్నాడు. జయజయ ధ్వానాల మధ్య చంద్రహాస చక్రవర్తి ఠీవిగా కూర్చున్నాడు. మహామంత్రి దర్బారు తీర్చివున్న వారందర్నీ పరిచయం చేశాడు. అంతలో బయటినుంచి హాహాకారాలు విన్పించాయి. దర్బారులో వున్నవాళ్ళంతా కలవరపడ్డారు. "ఏమిటది మహామంత్రీ!" చంద్రహాసమహారాజు ప్రశ్నించారు. "ఆ - ఏముందీ! అపరాధుల్ని మన భటులు దండిస్తున్నారు ప్రభూ!" అన్నాడు మహామంత్రి. "సేనాపతీ! ఆ అపరాధుల్ని ప్రవేశపెట్టు. మేము స్వయంగా విని తీర్పు చెబుతాం!" అన్నాడు చంద్రహాసమహారాజు. "చిత్తం!" అంటూ సేనాపతి లేచి బయటికి వెళ్ళాడు. సభలో అందరూ గంభీరంగా కూర్చునివున్నారు. కొద్ది క్షణాల్లో దాదాపు ఓ పదిమంది నిందితులను సైనికులు బరబరా లాక్కొచ్చి మహారాజుముందు నిలబెట్టారు. చంద్రహాస మహారాజు నిందితుల వీపులు చిట్లి వుండటం చూశాడు. మహామంత్రికేసి చురచురా చూశాడు. "ఇటువంటి అపరాధుల్ని కోట ముందున్న చెట్టుకు కట్టి, ప్రజల ముందు, నలభై కొరడా దెబ్బలు కొట్టాలి. ఇది ఈ రాజ్యంలోని న్యాయం. అందుకే వీళ్ళంతా కేకలు పెడ్తున్నారు" అన్నాడు మహామంత్రి. మహారాజు నిందితుల్ని పరిశీలనగా చూశాడు. అందరికంటే చిన్నవాడైన ఓ పదేళ్ళ కుర్రవాణ్ణి ముందుకు పిల్చాడు.  "నువ్వుచేసిన అపరాధం ఏమిటి?" "అన్నం దొంగతనం చేశాను." "ఎందుకూ?" "ఆకలయింది, రెండు రోజుల నుంచి ఏమీ తినలేదు" అన్నాడు ఆ కుర్రవాడు ఏడుస్తూ. "నువ్వేం చేశావ్?" ఓ యువకునివైపుకు తిరిగి ప్రశ్నించాడు మహారాజు. "రాజభటులు చేస్తున్న దారుణమైన అన్యాయాలను ప్రజల దృష్టికి తెచ్చాను. వాళ్ళను చూసి భయపడవద్దన్నాను. అవసరం అయితే తిరగబడమన్నాను. న్యాయంకోసం ప్రాణాలను సహితం ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా వుండమని బోధించాను."  "ఎందుకలా చేశావ్!" "ఎందుకా? మీ భటులు చేసే దౌర్జన్యాలూ, దారుణాలూ చూడలేక! ఇళ్ళమీద పడి దోచుకు తింటున్నారు. వయసులోవున్న అందమైన ఆడపిల్ల కన్పిస్తే చాలు - తోడేళ్ళలాగ-" ఆ యువకుడు ఆవేశంతో ఊగిపోతున్నాడు. చదువు సంధ్యలు లేక మొరటుగా వున్న మరో యువకుడ్ని "నువ్వేం చేశావ్?" అని ప్రశ్నించాడు మహారాజు. "నేను మా యజమానిమీద తిరగబడ్డాను. చెరణాకోలతో బాగా కొట్టాను ప్రభూ!" "ఎందుకు?" "పది సంవత్సరాలు వారింట్లో పాలేరుగా పని చేశాను, నమ్మకంగా పని చేశాను. పశువులా పని చేశాను, కుక్కలా విశ్వాసంతో పని చేశాను, మా చిన్నమ్మగారి మెళ్ళో గొలుసు పోయిందట. అది నేనే తీసేనన్నారు. తియ్యలేదని మొరపెట్టుకున్నాను. కాళ్ళు పట్టుకున్నాను. అయినా నమ్మలేదు, 'దెబ్బలకు కాని దెయ్యం పలకదు' అంటూ మా యజమాని నన్ను చెరణాకోలతో గొడ్డును బాదినట్టు బాదాడు. దొంగతనం అంటగట్టినందుకే బాధ పడుతున్న నన్ను రక్తం కారేలా బాదాడు. దాంతో నాకు పిచ్చికోపం వచ్చింది. అందుకే ఎదురు తిరిగాను ప్రభూ! రక్షించండి ప్రభూ!" అన్నాడు. ఒక వృద్దుణ్ణి ఉద్దేశించి "నువ్వేం తప్పు చేశావ్?" అని అడిగాడు రాజు. "నేనా? ఒక చిన్నపిల్ల మెళ్ళో బంగారు గొలుసు దొంగిలించాను." "ఎందుకు చేశావ్?"  నాకు ఒకే కొడుకు. వయసులోవున్న నా కొడుకు జబ్బు పడ్డాడు. నేనూ, నా పెళ్ళాం, వాడి పిల్లలూ, వాడి పెళ్ళాం, అందరం వాడి సంపాదన మీదే ఆధారపడి బతుకుతున్నాం. డాక్టరు మందులు రాసి ఇచ్చాడు. కొనడానికి డబ్బులేదు, ఎక్కడా అప్పు పుట్టలేదు. జనరల్ ఆసుపత్రిలో మందులు లేవు, వున్నా మా బోటివాళ్ళకు అవి వాడరు. ఏం చెయ్యాలో తోచలేదు. దిగులుగా ఒక చెట్టుకింద కూర్చున్నాను. పిల్లలు ఆడుకుంటున్నారు. ఒక చిన్న పిల్లను ఓ పదేళ్ళ పిల్ల నా పక్కగా కూర్చోబెట్టి ఆటల్లో మునిగిపోయింది. చిన్నగా ఆ పిల్లను ఆడించినట్టే ఆడించి మెళ్ళో గొలుసు తీసుకొని వెళ్ళిపోయాను. ఆ గొలుసు కంసాలిదగ్గిర అమ్ముతూ వుండగా మీ భటులు చూశారు పట్టుకున్నారు." రాజుగారు ఆలోచనలో పడ్డారు. మంత్రులూ, సామంతులూ రాజుగారు వెయ్యిబోయే శిక్షలు వినడానికి కుతూహల పడుతున్నారు. "వీళ్ళందర్నీ వదిలెయ్యండి!" ఆజ్ఞాపించాడు రాజు. భటులు తెల్ల ముఖాలు వేశారు. మంత్రులూ, సామంతులూ రాజును వెర్రివాణ్ణి చూసినట్టు చూశారు. అందర్నీ వదిలేశారు. మరునాడు రాజుగారు ఒక శాసనం ప్రకటించారు నిండు కొలువులో - "దొంగల్ని శిక్షించి ప్రయోజనం లేదు. మనుషుల్ని దొంగల్ని చేస్తున్న బీదతనాన్ని నిర్మూలించాలి. ప్రతి వాడికీ పని చూపించాలి. ప్రతి వాడికీ ఉద్యోగం చేసే హక్కు వుంది. ఈ రాజ్యంలో నిరుద్యోగులు వుండటానికి వీల్లేదు. ఈ రాజ్యంలో సోమరి పోతులకు స్థానం లేదు. పనిచెయ్యని వాణ్ణీ, రెండోవాడి శ్రమను అనుభవించేవాణ్ణీ శిక్షించాలి. సైనికులు ప్రజల్ని పీడించడానికి వీల్లేదు. వృద్ధులకు వృద్ధాప్య వేతనాలు ఇవ్వాలి. వారికోసం విశ్రాంతి గృహాలు స్థాపించాలి, అనాథ పిల్లలకు శరణాలయాలు స్థాపించాలి. పడుపువృత్తిని నిర్మూలించాలి."

 lari speedu taggindi. nadiroddumeeda rendedlabandi addam vachindi. driver gattigaa haran kodutunnadu. venaka dooramnunchi rendu laitlu kanpistunnay. chandram laariiloonunchi dookaadu. roddumeedanunchi tuppa podalloki dorlaadu. bandi tappukogaane lari vegamgaa leval crassing daati poyindi. chandram lechi, praanabhayamtho tuppalu daati, sarivichetla madhya nunchi parugulu teesi, cheruvu gattoo, guttaluu - puttaluu daati, parigetti parigetti nalugurodla koodali cherukunnadu. shoshavachi crass rodes madhya dimmemeedavunna sthambham pattukoni, jaari koolabadipoyadu. naaluka endipothoo vundi! chevullo horu! sareeram pattutappipotuvundi! meda venakku viruchukuntunna chandram kallaku okavaipuna "maharajapuram" ane bordu kanpinchindi.....                  * * * oo bhadragajam tondamtho poolahaaram pattukoni kotamundu nunchi bayaluderindi. mantruluu, saamantuluu, peddaluu - pinnaluu - anekamandi, okarnokaru tosukuntu munduku vastunnaaru, prativaaduu aa danda tana mellone padutundane aasato gajammunduku vastunnaaru. janaanni tosukoni vintachuustunna chandram medalo bhadragajam poolahaaram vesindi. aa deshapurajuki santaanam ledu. maraninchina rajugarikorika prakaaram, bhadragajam malavesina vaadike pattabhishekam cheyyaalani nirnayinchabadindi.  aa gajam chandram medalo poolahaaram vesindi! "mahaaraajukuu jai, maharajapura saamraajyaanikii jai!" dikkulu pikkatillela jayajayadhvaanaalu vinpinchasaagaayi. mantruluu, saamantuluu. chandram chuttu moogaaru. aanandamtho ukkiribikkiri ayipotunnaru. bhadragajam amaantamgaa tondaamto chandraanni etti ambaariiloo koorchobettukundi. maraninchina maharajugari korkeprakaram chandraanni simhaasanammeeda aaseenunni chesaru mantrulu.  mahamantri chandram talameeda kiriitaanni alankarimpajesi "chandrahasa chakravartiki jai!" annadu. jayajaya dhwanala madhya chandrahasa chakravarti teevigaa kuurchunnaadu. mahamantri darbaru teerchivunna vaarandarnee parichayam cheshaadu. antalo bayatinunchi hahakaralu vinpinchaayi. darbaarulo vunnavaallantaa kalavarapaddaaru. "emitadi mahamantri!" chandrahasamaharaju prasninchaaru. "aa - emundi! aparaadhulni mana bhatulu dandistunnaru prabhoo!" annadu mahamantri. "senapati! aa aparaadhulni pravesapettu. memu swayamgaa vini teerpu chebutam!" annadu chandrahasamaharaju. "chittam!" antuu senapati lechi bayatiki vellaadu. sabhalo andaruu gambheeramgaa kuurchunivunnaaru. koddi kshanaallo daadaapu oo padimandi ninditulanu sainikulu barabara lakkochi mahaaraajumundu nilabettaaru. chandrahasa maharaju ninditula veepulu chitli vundatam chushadu. mahamantrikesi churachura chushadu. "ituvanti aparaadhulni kota mundunna chettuku katti, prajala mundu, nalabhai korada debbalu kottali. idhi ee raajyamlooni nyaayam. anduke veellantaa kekalu pedtunnaaru" annadu mahamantri. maharaju ninditulni pariseelanagaa chushadu. andarikante chinnavaadaina oo padella kurravaanni munduku pilchaadu.  "nuvvuchesina aparaadham emiti?" "annam dongatanam cheshaanu." "endukuu?" "aakalayindi, rendu rojula nunchi emi tinaledu" annadu aa kurravaadu edustu. "nuvvem cheshav?" oo yuvakunivaipuku tirigi prasninchaadu maharaju. "rajabhatulu chestunna daarunamaina anyaayaalanu prajala drushtiki tecchaanu. vaallanu chusi bhayapadavaddannaanu. avasaram ayithe tiragabadamannanu. nyayamkosam praanaalanu sahitam ivvadaaniki siddamgaa vundamani bodhinchaanu."  "endukala cheshav!" "enduka? mee bhatulu chese dourjanyaaluu, daarunaaluu chudaleka! illameeda padi dochuku tintunnaru. vayasulovunna andamaina aadapilla kanpiste chaalu - thodellalaaga-" aa yuvakudu aavesamto oogipotunnaadu. chaduvu sandhyalu leka moratugaa vunna maro yuvakudni "nuvvem cheshav?" ani prasninchaadu maharaju. "nenu maa yajamaanimeeda tiragabaddaanu. cheranakolato baga kottanu prabhoo!" "enduku?" "padi samvatsaraalu vaarintlo paalerugaa pani cheshaanu, nammakamgaa pani cheshaanu. pasuvula pani cheshaanu, kukkala vishwaasamtho pani cheshaanu, maa chinnammagaari mello golusu poyindata. adhi nene teesenannaru. tiyyaledani morapettukunnanu. kaallu pattukunnaanu. aina nammaledu, 'debbalaku kaani deyyam palakadu' antuu maa yajamani nannu cheranakolato goddunu baadinattu baadaadu. dongatanam antagattinanduke baadha padutunna nannu raktam karela baadaadu. daamto naaku pichikopam vachindi. anduke eduru tirigaanu prabhoo! rakshinchandi prabhoo!" annadu. oka vruddunni uddesinchi "nuvvem tappu cheshav?" ani adigaadu raju. "nena? oka chinnapilla mello bangaaru golusu dongilinchaanu." "enduku cheshav?"  naaku oke koduku. vayasulovunna naa koduku jabbu paddaadu. nenuu, naa pellaam, vaadi pillaluu, vaadi pellaam, andaram vaadi sampaadana meede aadhaarapadi batukutunnam. daaktaru mandulu rasi ichadu. konadaaniki dabbuledu, ekkada appu puttaledu. janaral aasupatrilo mandulu levu, vunna maa botivallaku avi vaadaru. yem cheyyaalo thochaledu. digulugaa oka chettukinda kuurchunnaanu. pillalu aadukuntunnaru. oka chinna pillanu oo padella pilla naa pakkaga koorchobetti aatallo munigipoyindi. chinnagaa aa pillanu aadinchinatte aadinchi mello golusu teesukoni vellipoyaanu. aa golusu kamsalidaggira ammutuu vundagaa mee bhatulu chusaru pattukunnaru." rajugaru aalochanalo paddaaru. mantruluu, saamantuluu rajugaru veyyiboye shikshalu vinadaaniki kutuhala padutunnaru. "veellandarnee vadileyyandi!" aagnaapinchaadu raju. bhatulu tella mukhalu vaesaaru. mantruluu, saamantuluu rajunu verrivaanni chusinattu chusaru. andarnee vadilesaaru. marunadu rajugaru oka saasanam prakatinchaaru nindu koluvulo - "dongalni sikshinchi prayojanam ledu. manushulni dongalni chestunna beedatanaanni nirmuulinchaali. prati vaadikii pani chuupimchaali. prati vaadikii udyogam chese hakku vundi. ee raajyamlo nirudyogulu vundataaniki veelledu. ee raajyamlo somari potulaku sthaanam ledu. panicheyyani vaannii, rendovadi shramanu anubhavinchevaannii sikshinchaali. sainikulu prajalni peedinchadaaniki veelledu. vruddhulaku vruddhaapya vetanaalu ivvali. vaarikosam vishraanti gruhalu sthaapinchaali, anatha pillalaku saranaalayaalu sthaapinchaali. padupuvruttini nirmuulinchaali."