 సుందరమ్మకు ఆమెను చూస్తుంటే కడుపు తరుక్కుపోయినట్టుగా అయింది.

 'అన్యాయం, దుర్మార్గం. వాళ్ళకోసం నువ్వు పపెళ్ళిమానేశావు. నీ సుఖాన్ని వదులుకున్నావు. వాళ్ళను ప్రయోజకుల్ని చేశావు.'

 'నన్ను వాళ్ళు అలా చెయ్యమని అడగలేదుగా!'

 సుందరమ్మ శ్రీలక్ష్మి కళ్ళల్లోకి చూసింది. 'వాళ్ళు ఆమాటే అంటారు గదూ? కాదు. అన్నారు. అవునా?'

 'ఉన్నమాటేగా? వాళ్ళు నన్ను అడగలేదుగా?'

 'ఏమిటమ్మా ఉన్నమాట? కన్నవాళ్ళకు పెంచి పెద్ద చేసే బాధ్యత ఉంటుంది. తోడ బుట్టినందుకు బాధ్యతగా ఎందుకనుకోవాలి?'

 'తోడబుట్టినందుకే.'

 'ఆ కృతజ్ఞత వాళ్ళకుండొద్దా? వాళ్ళకోసం నీ జీవితాన్నే త్యాగం చేశావు. కృతజ్ఞత లేకుండా ఇలాంటి చోటుకు పంపిస్తారా?'

 'వాళ్ళు పంపించలేదు. నేనే వచ్చాను.'

 సుందరమ్మకు నవ్వు వచ్చింది.

 'ఎందుకు నవ్వుకుంటున్నావు నీలో నువ్వే! నేను అబద్ధం చెబుతాననుకుంటున్నావా?'

 సుందరమ్మ గాబరాగా 'అబ్బే! అది కాదమ్మా. చదువుకున్నదానివి. తెలివైన దానివి. ప్రపంచం పోకడ తెలిసిన దానివి'. అని ఓ క్షణం ఆగింది.

 'ఊ! చెప్పు అయితే ఏమిటి?'

 'అందుకే వాళ్ళు పంపించేదాకా వుండకుండానే వచ్చేశావు. నీ గౌరవం నిలుపుకున్నావు.' 

 శ్రీలక్ష్మి సుందరమ్మ ముఖంలోకి నిశితంగా చూసింది. ఆమె చూపుల్లో వున్న ప్రశ్నలకు తట్టుకోలేనట్టుగా చూపులు తిప్పుకుంది సుందరమ్మ.

 ఆ మాటకొస్తే తననూ ఎవరూ వెళ్ళమనలేదు. వెళ్ళమనలేదా? తన ముఖం మీద అనక పోవచ్చును. తన కోడళ్ళూ కొడుకులూ తను వినేలా మాట్లాడుకున్న మాటలకు అర్ధం ఏమిటి? వెళ్ళిపొమ్మని కాదూ? బిడ్డల నుంచి జన్మజన్మలకు సరిపోయినంత అవమానాన్ని పొందలేదూ!

 'అవునమ్మా! నేనే వచ్చేశాను. వాళ్ళెవరూ వెళ్ళమనలేదు. వాళ్ళ ఇబ్బందుకు వాళ్ళకుంటాయిగా?'

 'ఏమిటమ్మా ఆ ఇబ్బందులు? నువ్వూ అలాగే అనుకుంటే? వాళ్ళేమయ్యేవాళ్ళు? వాళ్ళ ఇబ్బందులు పెళ్ళాలకు చెప్పలేకపోవడమేగా? దద్దమ్మలు!' సుందరమ్మ కొడుకుల్ని తలచుకుంటూ కసిగా అంది.

 శ్రీలక్ష్మి ఆమె ముఖంలోకి జాలిగా చూసింది.

 'నీ కొడుకులు అలాంటి వాళ్ళేనా?'

 'ఆ...ఆ... నా కొడుకులు... లేరు... లేరు... నాకెవరూ లేరు. నీ సంగతి చెప్పు. నువ్వింత చేస్తే నీ చెల్లెలు తమ్ముళ్ళు ఏం చేశారు?'

 'ఇంతవరకు వాళ్ళు ప్రేమగానే వుంటారు.'

 'నువ్వు వాళ్ళకు బరువు కాదు కాబట్టి.'

 'కావచ్చు.' సాలోచనగా అంది శ్రీలక్ష్మి. ఓ క్షణం ఆలోచించి మళ్ళీ అన్నది. 'చిన్నప్పటి నుంచి నాకాళ్ళమీద నేను నిలబడ్డాను. నలుగురి బరువుని నా భుజాల మీద వేసుకుని మోసినదాన్ని. ఆఖరు రోజుల్లో మరొకరికి బరువు కాకూడదనే ఇక్కడకు వచ్చాను.'

 'అదేమిటమ్మా పసితనం నుంచే నువ్వు బరువు బాధ్యతలు నెత్తికెత్తుకున్నావు. వాళ్ళ బరువును మోసావు.'

 'భగవద్ గీతలో శ్రీకృష్ణుడు నిష్కామ కర్మ చెయ్యమన్నాడు.' వేదాంతధోరణిలో విరక్తిగా అన్నది శ్రీలక్ష్మి.

 'నేను భగవద్గీత చదవలేదు. మావారు కూడా అదే మాట అంటూ వుండేవారు. మావారూ నీలాగే టీచరు చేసి రిటైరు అయ్యారు. రెండేళ్ళయింది పోయి.' గద్గద కంఠంతో అన్నది సుందరమ్మ. 'మీవారికి పెన్ షన్ లేదా? ఆయన పోయాక మీకు రాలేదా?'

 'ఆయన ప్రయివేటు స్కూల్లో చేశారు. పెన్ షన్ లేదు. నీకు వస్తుందా?'

 'ఆ వస్తుంది పదిహేను వందలు. ఐదువందలు హోమ్ కు ఇస్తున్నాను. వెయ్యి నేను ఖర్చు పెట్టుకుంటాను. నేను ఈ హోం మీద దేనికి ఆధారపడక్కర్లేదు'.

 'ఇక్కడ ఉండడానికి డబ్బులు ఇవ్వాలా?' ఆశ్చర్యంగా అడిగింది సుందరమ్మ.

 'అక్కర్లేదు. నేను మాత్రం ఏం చేసుకుంటాను? నా అవసరాలు ఎన్ని? ఇంకా చేర్చి ఎవరికి పెట్టాలి? సాధారణంగా పెన్ షన్ వచ్చేవాళ్ళు ఎంతో కొంత తాము వుంటున్న వృద్దాశ్రమాలకు ఇస్తూనే వుంటారు. నా బట్టలకూ, మిగతా అవసరాలకు నేనే ఖర్చు పెట్టుకుంటాను.' 

 'మీ తమ్ముళ్ళకు మీరు ఇక్కడ వున్నట్టు తెలుసా?'

 'ఎందుకు తెలియదు? వాళ్ళకు చెప్పే వచ్చాను. వాళ్ళు వారానికి ఒకసారి వచ్చి పలకరించిపోతూ వుంటారు. వాళ్ళకు నేనంటే ప్రేమే! సరే! నీ సంగతి చెప్పు. నీకు ఎవరూ లేరా?'

 సుందరమ్మ అదోలా నవ్వింది.

 'ఎందుకమ్మా నవ్వుతున్నావ్?'

 'మరి నవ్వక ఏం చెయ్యమంటావమ్మా?

 ఇక్కడకు వచ్చేవాళ్ళంతా ఎవరూ లేని వాళ్ళు కారు. ఆ సంగతి నీకూ తెలుసు. నాకూ అందరూ వున్నారు. కాని ఏం ప్రయోజనం?' సుందరమ్మకు దుఃఖం పొర్లు కొచ్చింది.

 'బాధపడకు సుందరమ్మా! తర్వాత మాట్లాడుకుందాంలే. ఇవ్వాళే వచ్చావ్. తొందరేముంది?'

 సుందరమ్మ కళ్ళు తుడుచుకుంది.

 'నా వయసెంతో చెప్పు చూద్దాం!'. మాట మార్చే ఉద్దేశంతో అడిగింది శ్రీలక్ష్మి.

 సుందరమ్మ శ్రీలక్ష్మిని తేరిపార చూసింది. అరవై కంటే ఎక్కువ ఉన్నట్టు లేదు. ముఖం చూస్తుంటే ఆరోగ్యంగానే కన్పిస్తున్నది. మరి మంచం ఎందుకు దిగదు?

 'అరవై ఉండొచ్చు.'

 'అరవై ఆరు'.

 'అంత ఉందా? ఆరోగ్యంగానే కన్పిస్తున్నావు. కాని...' 

 'అవును ఆరోగ్యం గానే వున్నాను. కాని మోకాళ్ళల్లో ఎముకలు అరిగిపోయాయి. నడవలేను. ఇదుగో ఈ స్టూలు చూడు. దీనికి చక్రాలు బిగించారు. దీనిమీద కూర్చునే బాత్ రూంకి వెళ్తాను.'

 'అయ్యో! ఎందుకలా అయింది?'

 'ఇంట్లో-బయటా చిన్నప్పట్నుంచి పరుగులు తీసి తీసి అలసిపోయాను. ఒంటరిగా పరుగులు తీసాను. నాకాళ్ళ ఎముకలు అరిగిపోయేలా పరుగులు తీసాను. ముగ్గురికి పెద్ద పెద్ద చదువులు చెప్పించాను. స్కూలు పని అయిపోయాక - ట్యూషన్లకని పరుగులు తీసాను. జీవితమంతా పరుగులు తీసిన నాకు ఆ పరుగులు ఆగిపోయే సమయం వచ్చిందని సంతృప్తి కలిగింది. ఇక పరుగులు తియ్యాల్సిన అవసరం లేదు. నా బాధ్యతలు తీరాయి అనుకున్నాను. కాని పరుగులే కాదు నడవడం కూడా అనవసరం అని జీవితం నన్ను శాశ్వతంగా కూర్చోబెట్టింది.' చిన్నగా తనకు తనే చెప్పుకుంటున్నట్టుగా అన్నది.

 'డాక్టరుకు చూపించలేదా?'

 'చూపించాను. ఎప్పుడు? అన్ని బాధ్యతలూ తీరాక. తీరిక చిక్కాక వెళ్ళాను. అప్పటికే ఎముకలు బాగా అరిగి పోయాయనీ, చెయ్యగలిగిందేమీ లేదని చెప్పేశారు.'

 'కాళ్ళు లేక చతికిల బడ్డ నిన్ను నీమానానికి వదిలేశారు నీ వాళ్ళు'.

 'వాళ్ళు నేను కన్న బిడ్డలు కారు'.

 'హూ! కన్నబిడ్డలు! అడ్డాలనాడే బిడ్డలు. గడ్డాలు వచ్చాక వాళ్ళు వట్టి మొగుళ్ళు మాత్రమే. ఇంకెవరికీ ఏమీ కారు. అడ్డాలనాడు బిడ్డ తల్లి గుండెలమీద తన పసిపాదాలతో తంతాడు పాలు తాగుతూ. ప్రతి తన్నుకూ ఆతల్లి గుండె క్షీర భాండమే అవుతుంది. వాడే గడ్డాలు వచ్చాక ఆ తల్లి గుండెల్ని కనిపించని తన్నులతో ముక్కలు చేస్తాడు.' సుందరమ్మ గొంతు దుఃఖంతో పూడిపోయింది. 
 sundarammaku aamenu chustunte kadupu tarukkupoyinattugaa ayindi.

 'anyayam, durmargam. vallakosam nuvvu papellimaanesaavu. nee sukhanni vadulukunnavu. vaallanu prayojakulni chesavu.'

 'nannu vaallu alaa cheyyamani adagaledugaa!'

 sundaramma srilakshmi kallalloki chusindi. 'vaallu aamate antaaru gadhuu? kaadu. annaru. avuna?'

 'unnamaategaa? vaallu nannu adagaledugaa?'

 'emitamma unnamaata? kannavaallaku penchi pedda chese baadhyata untundi. thoda buttinanduku baadhyatagaa endukanukovali?'

 'todabuttinanduke.'

 'aa krutagnata vallakundodda? vallakosam nee jeevitaanne tyaagam chesavu. krutagnata lekunda ilanti chotuku pampistara?'

 'vaallu pampinchaledu. nene vachanu.'

 sundarammaku navvu vachindi.

 'enduku navvukuntunnavu neelo nuvve! nenu abaddham chebutananukuntunnava?'

 sundaramma gabaraga 'abbe! adhi kadamma. chaduvukunnadanivi. telivaina daanivi. prapancham pokada telisina daanivi'. ani oo kshanam aagindi.

 'oo! cheppu ayithe emiti?'

 'anduke vaallu pampinchedaakaa vundakundaane vachesavu. nee gowravam nilupukunnavu.' 

 srilakshmi sundaramma mukhamloki nisitamgaa chusindi. aame choopullo vunna prasnalaku tattukolenattugaa chuupulu tippukundi sundaramma.

 aa matakoste tananuu evaruu vellamanaledu. vellamanaleda? tana mukham meeda anaka povachunu. tana kodalluu kodukuluu tanu vinela matladukunna maatalaku ardham emiti? vellipommani kaaduu? biddala nunchi janmajanmalaku saripoyinanta avamaanaanni pondaleduu!

 'avunamma! nene vachesaanu. vaallevaruu vellamanaledu. vaalla ibbanduku vallakuntayiga?'

 'emitamma aa ibbandulu? nuvvuu alaage anukunte? vaallemayyevaallu? vaalla ibbandulu pellaalaku cheppalekapovadamega? daddammalu!' sundaramma kodukulni talachukuntu kasiga andi.

 srilakshmi aame mukhamloki jaaligaa chusindi.

 'nee kodukulu alanti vallena?'

 'aa...aa... naa kodukulu... leru... leru... naakevaruu leru. nee sangati cheppu. nuvvinta cheste nee chellelu tammullu yem chesaru?'

 'intavaraku vaallu premagaane vuntaaru.'

 'nuvvu vaallaku baruvu kaadu kabatti.'

 'kaavachhu.' saalochanagaa andi srilakshmi. oo kshanam aalochinchi mallee annadi. 'chinnappati nunchi naakaallameeda nenu nilabaddaanu. naluguri baruvuni naa bhujala meeda vesukuni mosinadaanni. aakharu rojullo marokariki baruvu kakudadane ikkadaku vachanu.'

 'ademitamma pasitanam nunche nuvvu baruvu baadhyatalu nettikettukunnava. vaalla baruvunu mosavu.'

 'bhagavad geetalo srikrishnudu nishkaama karma cheyyamannadu.' vedaantadhoranilo viraktigaa annadi srilakshmi.

 'nenu bhagavadgeeta chadavaledu. maavaaru kuudaa adhe maata antuu vundevaaru. maavaaruu neelaage teacharu chesi ritairu ayyaru. rendellayindi poyi.' gadgada kanthamtho annadi sundaramma. 'meevaariki pen shan leda? aayana poyaka meeku raleda?'

 'aayana prayivetu schoollo chesaru. pen shan ledu. neeku vastundaa?'

 'aa vastundi padihenu vandalu. aiduvandalu hom ku istunnaanu. veyyi nenu kharchu pettukuntaanu. nenu ee homem meeda deniki aadhaarapadakkarledu'.

 'ikkada undadaaniki dabbulu ivwala?' aascharyamgaa adigindi sundaramma.

 'akkarledu. nenu maatram yem chesukuntanu? naa avasaraalu enni? inka cherchi evariki pettali? saadhaaranamgaa pen shan vachevaallu entho kontha taamu vuntunna vruddaashramaalaku istune vuntaaru. naa battalakuu, migata avasaraalaku nene kharchu pettukuntaanu.' 

 'mee tammullaku meeru ikkada vunnattu telusa?'

 'enduku teliyadu? vaallaku cheppe vachanu. vaallu vaaraaniki okasari vachi palakarinchipothu vuntaaru. vaallaku nenante preme! sare! nee sangati cheppu. neeku evaruu lera?'

 sundaramma adola navvindi.

 'endukamma navvutunnav?'

 'mari navvaka yem cheyyamantavamma?

 ikkadaku vachevallanta evaruu laeni vaallu kaaru. aa sangati neekuu telusu. naakuu andaruu vunnaru. kaani yem prayojanam?' sundarammaku dukkham porlu kochindi.

 'baadhapadaku sundaramma! tarvaata matladukundamle. ivvale vachav. tondaremundi?'

 sundaramma kallu tuduchukundi.

 'naa vayasentho cheppu chuddam!'. maata marche uddesamto adigindi srilakshmi.

 sundaramma srilakshmini teripara chusindi. aravai kante ekkuva unnattu ledu. mukham chustunte aarogyamgaane kanpistunnadi. mari mancham enduku digadu?

 'aravai undochu.'

 'aravai aaru'.

 'anta undaa? aarogyamgaane kanpistunnavu. kaani...' 

 'avunu aarogyam gaane vunnaanu. kaani mokallallo emukalu arigipoyayi. nadavalenu. idugo ee stoolu chudu. deeniki chakralu biginchaaru. deenimeeda koorchune bath roonki veltaanu.'

 'ayyo! endukala ayindi?'

 'intlo-bayata chinnappatnunchi parugulu teesi teesi alasipoyanu. ontarigaa parugulu teesaanu. naakaalla emukalu arigipoyela parugulu teesaanu. mugguriki pedda pedda chaduvulu cheppinchaanu. skoolu pani aipoyaka - tushanlakani parugulu teesaanu. jeevitamantaa parugulu teesina naaku aa parugulu aagipoye samayam vachindani santrupti kaligindi. ika parugulu tiyyaalsina avasaram ledu. naa baadhyatalu tiiraayi anukunnaanu. kaani parugule kaadu nadavadam kuudaa anavasaram ani jeevitam nannu saasvatamgaa koorchobettindi.' chinnagaa tanaku tane cheppukuntunnattuga annadi.

 'daaktaruku chupinchaleda?'

 'chuupimchaanu. eppudu? anni baadhyataluu tiiraaka. teerika chikkaka vellaanu. appatike emukalu baga arigi poyayani, cheyyagaligindemi ledani cheppesaaru.'

 'kaallu leka chatikila badda ninnu neemaanaaniki vadilesaaru nee vaallu'.

 'vaallu nenu kanna biddalu kaaru'.

 'hooo! kannabiddalu! addalanade biddalu. gaddaalu vachaka vaallu vatti mogullu matrame. inkevarikee emi kaaru. addalanadu bidda talli gundelameeda tana pasipaadaalatoe tantaadu paalu taagutuu. prati tannukuu aatalli gunde ksheera bhandame avutundi. vade gaddaalu vachaka aa talli gundelni kanipinchani tannulatho mukkalu chestaadu.' sundaramma gontu dukkhamto poodipoyindi. 