
సి.పి. బ్రౌన్ రాకతో తెలుగు నేలలో మార్పు వచ్చింది. సూర్యుడు రాగానే ప్రకృతి పచ్చబడినట్లు తెలుగు సూర్యుని రాకతో తెలుగునేలంతా పచ్చదనాన్ని సంతరించుకుంది. ఆ వెలుగులో అక్షరాలా అందమైన భాష అయిన తెలుగు గొప్పతనాన్ని బ్రౌన్ రూపొందించిన నిఘంటువు చాటిచెప్పింది.తెలుగువాడు కాకపోయినా తెలుగు భాషా సాహిత్యాలను అభిమానించి, దురవస్థలో ఉన్న సాహిత్యాకృతులను పునరుద్ధరించి, తెలుగు తేజాన్ని శాశ్వతంగా నిలిపి, తెలుగువారిని తీరని ఋణగ్రస్తులను చేసిన మహనీయుడు సి.పి. బ్రౌన్గా పిలువబడే చార్లెస్ ఫిలిప్ బ్రౌన్. క్రైస్తవ మతప్రచారం కోసం వచ్చిన రెవరెండ్ డేవిడ్ బ్రౌన్, కౌలే దంపతులకు కలకత్తాలో 1798 నవంబర్ 10న జన్మించారు. సి.పి. బ్రౌన్ పుట్టుకతో భారతీయుడు, జాతి రీత్యా ఆంగ్లేయుడు.తెలుగు సాహిత్యాన్ని పునరుద్ధరించిన సి.పి.బ్రౌన్ను తెలుగువారు ‘తెలుగు సూర్యుడు’ అని పిలుచుకుంటున్నారు. ఈ విషయాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని సన్నిధానం నరసింహశర్మ సూర్యుడులేని మేఘావృతమైన ఆకాశంతో ఆనాటి ఆ దుస్థితిని పోల్చారు. నల్లని మేఘాలు దట్టంగా కప్పడం వల్ల తెలుగు సాహిత్యం వెలుగును కోల్పోయి జీర్ణావస్థలో ఉండి సమగ్రంగా నశిస్తుందేమోననే భయంకరమైన స్థితి అది. ‘‘కాలమేఘాళి క్రమ్ము సంఘటన కతన/ తెలుగు సాహిత్య సంపద వెలుగు లేక/ జీర్ణదుస్థితి మ్రగ్గి సంపూర్ణముగ న/ దృశ్యమగు భయమొకటి నర్తించువేళ’’తెలుగు సాహిత్యం మరుగును, దుస్థితిని కోల్పోయి శాశ్వతత్వాన్ని పొందడానికి వెలుగులు విరజిమ్మే సూర్యునిలా సి.పి.బ్రౌన్ ఒక్కడే లక్ష మంది కలసి రక్షించినట్లుగా తెలుగు సాహిత్యాన్ని కాపాడాడని, అలాంటి బ్రౌన్ను మనం మరచిపోకూడదని, ఇంత కృషిచేసిన బ్రౌన్ ఎన్నటికీ మరుగునపడడని అన్నారు.సి.పి. బ్రౌన్ రాకతో తెలుగు నేలలో మార్పు వచ్చింది. సూర్యుడు రాగానే ప్రకృతి పచ్చబడినట్లు తెలుగు సూర్యుని రాకతో తెలుగునేలంతా పచ్చదనాన్ని సంతరించుకుంది. ఆ వెలుగులో అక్షరాలా అందమైన భాష అయిన తెలుగు గొప్పతనాన్ని కావ్యభాషకు పరిమితం గాక సహజమైన వాడుక భాషకు ప్రాధాన్యమిచ్చి బ్రౌన్ రూపొందించిన నిఘంటువు చాటిచెబుతున్నది. అంతరిస్తున్న సాహిత్యాన్ని పునరుద్ధరించే మంచి పనికి పూనుకోవడం వల్ల తాటి ఆకులకు మూలమైన తాటి చెట్లలో కాంతి కనిపించింది. తెలుగువారికి ధైర్యం కలిగేలా గొప్పవాడైన ఆ తెలుగు సూర్యుడు పునరుద్ధరణ ఫలాలను చూపించాడని ‘ప్రథమా విభక్తి’లో కవి ఇలా చెప్పారు. ‘‘సూర్యుడు వచ్చె పచ్చలను జూడుడు, వెల్గుల నక్షరాల సౌం/ దర్యపు భాష బ్రాకృతిక ధన్య నిఘంటువు చాటిచెప్పు, స/ త్కార్య విజృంభణార్థ సుముఖ ప్రభగన్పడె తాటిచెట్టులన్,/ ధైర్యముగల్గ తెల్గుల కుదారుడు సూర్యుడె చూపు హేతువుల్’’మాటలతో పాటు చేతలకు ప్రాధాన్యమిచ్చే తండ్రి ప్రభావంతో సి.పి.బ్రౌన్ గ్రీకు, లాటిన్, ఫ్రెంచి, జర్మన్ మొదలైన భాషలు నేర్చుకోవడమే కాక గ్రంథ పరిష్కరణ కళలోనూ ఆరితేరిన తీరు ‘తృతీయా విభక్తి’లో ఇలా చిత్రింపబడింది. ‘‘బాసల చేత చేతలు సెబాసన సేయు కుటుంబమందు న/ భ్యాసముతోడ బ్రౌను పలుభాషల నేర్చె పితృప్రభావ వి/ ద్యా సముపేతుడై క్రమపథమ్మున గ్రంథ పరిష్కృతిన్ గళా/ ధీసవిశేషుడై బహుమతి ప్రముఖత్వ విభుత్వ సిద్ధితో’’... అలా బ్రౌన్ తండ్రి శిక్షణలో గ్రంథపరిష్కరణలో రాటుదేలడం వల్లనే ఆ తర్వాత తెలుగువారికి శాస్త్రీయమైన గ్రంథ పరిష్కరణ పద్ధతిని నేర్పి మార్గదర్శకుడయ్యారు.జ్ఞానం ద్వారానే మనిషి తరిస్తాడనే సత్యాన్ని బ్రౌన్ గ్రహించారు. అందువల్లనే సంస్కృతం, ఆంగ్లం వంటి భాషలను, సంస్కృతిని అధ్యయనం చేశారు. అరుదైన గ్రంథాలు ఎన్నో చదివి బ్రౌన్ జ్ఞానమనే కాంతితో వెలుగొందారని ‘తృతీయా విభక్తి తర్వాత కళిక’ తెలియజేస్తోంది. ‘‘సంస్కృతమ్మును వ్రాసి చదువంగ నేర్చెను/ సంస్కృతిన్ తర్కించి సారమ్ము జూచెను/ ఆంగ్లేయ సాహిత్యమందు నాసక్తిచే/ అందలి గ్రంథాల నాస్తిగ నాస్థతో/ అందైన నిందైన నార్జించె గోర్కెతో/ మానవుడు తరించుమాటది దేనిచే/ జ్ఞాన సూర్యప్రభా చాతుర్యమహిమచే’’ 14వ ఏట అంటే 1812లో తండ్రి మరణించడంతో ఇంగ్లండుకు వెళ్ళిపోయిన సి.పి. బ్రౌన్ ఈస్టిండియా కంపెనీ ఉద్యోగిగా శిక్షణ కోసం తిరిగి 19వ ఏట అంటే 1817లో మద్రాసులో అడుగుపెట్టాడు. సివిల్ సర్వీస్ ఉద్యోగులు ప్రజలతో సత్సంబంధాల కోసం ఆయా ప్రాంతీయ భాషలను తప్పక నేర్చుకోవాలనే మద్రాసు గవర్నర్ సర్ థామస్ మన్రో ప్రసంగం బ్రౌన్పై చాలా ప్రభావాన్ని చూపింది. ‘‘ఉపయుక్త బోధమ్ము నుద్ఘాటనము జేసె/ విపరీత భావాల వెల్లువన్ సరిజేసె’’ (చతుర్థీ విభక్తి తర్వాత ఉత్కళిక). బ్రౌన్ ఉద్యోగరీత్యా తెలుగు నేర్చుకొంటూ ఆ తర్వాత దానిపై మక్కువ పెంచుకున్నాడు. అవసరం కోసం నేర్చుకున్న తెలుగు ఆ తర్వాత ఆయనకు ప్రాణప్రదమైంది, దిశానిర్దేశం చేసింది.1824లో తన 26వ ఏట వేమనను గురించి చదివి, వేమన పద్యాల కోసం తాళపత్ర గ్రంథ సేకరణ ప్రారంభించిన బ్రౌన్, ఆ తర్వాత తాను చేపట్టిన నిఘంటు నిర్మాణం కోసం కొన్ని వందల గ్రంథాలు (కావ్యాలు, పురాణాలు, శతకాలు మొదలైనవి) సేకరించారు. ఆయన 1826లో కడపలో బంగళాను కొని, అందులో తన సొంత డబ్బును వెచ్చించి పండితులను పోషించి తన పర్యవేక్షణలో సేకరించిన గ్రంథాలకు పాఠనిర్ణయం చేయించి పరిష్కరింపజేయడంతో పాటు శుద్ధప్రతులను, పదసూచికలను, వ్యాఖ్యానాలను రచింపజేసి, కొన్నింటిని ముద్రింపజేసి మన వారసత్వ సంపదను మనకు అందించారు. వందల అకాడమీలు చెయ్యాల్సిన పనిని ‘బ్రౌన్ కాలేజీ’గా పిలువబడే బంగళా ద్వారా ఆయనొక్కరే చేశారు. ఈ కార్యక్రమంలో ‘ఆ శాస్త్రి యీ రెడ్డి’ ఇలా అందరూ బ్రౌన్కు సహకరించారు. ‘‘కన్నులన్ దెరచెను కావ్య కన్యామణుల్/ ఎన్నికన్ బట్టియె యెన్నొ ప్రబంధముల్/ బహుపరిష్కరణలన్ బహుగ్రంథ ముద్రణల్/ బహుబాగు బహుబాగు బహుబాగు మెచ్చులన్/ తాళపత్రపు తెరల్ తప్పె, నావిష్కృతుల్/ కాల మహాచిత్ర గర్భదృశ్యమ్ములున్’’ (పంచమీ విభక్తి తర్వాత ఉత్కళిక) విదేశీయుడైన బ్రౌన్ తన జీవితాన్నంతా ధారపోసి మన ప్రాచీన సాహిత్యనిధిని మనకందించారు. అలాంటి మహనీయుని కృషిని తెలుగువారమైన మనం నిరంతరం తలచుకుంటూ మన జాతిసంపదను నిలబెట్టుకోవాలంటున్నారు నరసింహశర్మ. ‘‘దేశమునందు నొక్కడు విదేశ జనుండు విశాలభావనో/ ద్దేశములందు జీవితనిధిన్ మన తెల్గుకు ధారవోసె, సందేశము స్వేదబిందువులు తెల్పును సంపుట సంపుట స్వరూ/ పాశయ దీక్ష - రక్షణకు నాంధ్రుల గల్గెడి లోతలంపులే’’ (సప్తమీ విభక్తి).1884, డిసెంబర్ 12న సి.పి. బ్రౌన్ తెలుగుభాషా సేవచేస్తూ లండన్లో కన్నుమూయగా 56 అక్షరాలున్న తెలుగు సరస్వతి 56గా కన్నీరు కార్చింది. చివరగా ఓ బ్రౌన్ మహాశయా! ఇంత సేవ చేసిన నీ కథ తెలుగు నేలలో గానం చెయ్యబడాలని, తెలుగు సూర్యుడవైన నువ్వు దిక్కులు సంతోషపడేలా కనిపించాలని కోరుకుంటూ, నీ విరాట్ స్వరూపాన్ని చూసే స్ఫూర్తిని అనుగ్రహించమని నిన్ను నిరంతరం ప్రస్తుతి చేస్తామంటున్నారు కవి. ‘‘అనుపమైన నీ చరిత మాంధ్రులకున్ ఘనగానయోగ్యమై/ వినపడుగాక! దిక్కులకు విందులుగన్ మునుముందు బ్రొద్దులన్/ గనపడుమయ్య! ఓ మహితకాంతుల దాత! భవద్విరా ట్సుమూ/ ర్తిని గను స్ఫూర్తి మాకిడ నుతింతుము బ్రౌన్! నిను నెల్లవేళలన్’’భూతపురి గోపాలకృష్ణ శాస్త్రి సి.పి. బ్రౌన్ భాషా పరిశోధన కేంద్రం, కడప(డిసెంబరు 12న సి.పి. బ్రౌన్ వర్ధంతి)తెలుగువాడు కాకపోయినా తెలుగు భాషా సాహిత్యాలను అభిమానించి, దురవస్థలో ఉన్న సాహిత్యాకృతులను పునరుద్ధరించి, తెలుగు తేజాన్ని శాశ్వతంగా నిలిపి, తెలుగువారిని తీరని ఋణగ్రస్తులను చేసిన మహనీయుడు సి.పి. బ్రౌన్గా పిలువబడే చార్లెస్ ఫిలిప్ బ్రౌన్. క్రైస్తవ మతప్రచారం కోసం వచ్చిన రెవరెండ్ డేవిడ్ బ్రౌన్, కౌలే దంపతులకు కలకత్తాలో 1798 నవంబర్ 10న జన్మించారు. సి.పి. బ్రౌన్ పుట్టుకతో భారతీయుడు, జాతి రీత్యా ఆంగ్లేయుడు.తెలుగు సాహిత్యాన్ని పునరుద్ధరించిన సి.పి.బ్రౌన్ను తెలుగువారు ‘తెలుగు సూర్యుడు’ అని పిలుచుకుంటున్నారు. ఈ విషయాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని సన్నిధానం నరసింహశర్మ సూర్యుడులేని మేఘావృతమైన ఆకాశంతో ఆనాటి ఆ దుస్థితిని పోల్చారు. నల్లని మేఘాలు దట్టంగా కప్పడం వల్ల తెలుగు సాహిత్యం వెలుగును కోల్పోయి జీర్ణావస్థలో ఉండి సమగ్రంగా నశిస్తుందేమోననే భయంకరమైన స్థితి అది. ‘‘కాలమేఘాళి క్రమ్ము సంఘటన కతన/ తెలుగు సాహిత్య సంపద వెలుగు లేక/ జీర్ణదుస్థితి మ్రగ్గి సంపూర్ణముగ న/ దృశ్యమగు భయమొకటి నర్తించువేళ’’తెలుగు సాహిత్యం మరుగును, దుస్థితిని కోల్పోయి శాశ్వతత్వాన్ని పొందడానికి వెలుగులు విరజిమ్మే సూర్యునిలా సి.పి.బ్రౌన్ ఒక్కడే లక్ష మంది కలసి రక్షించినట్లుగా తెలుగు సాహిత్యాన్ని కాపాడాడని, అలాంటి బ్రౌన్ను మనం మరచిపోకూడదని, ఇంత కృషిచేసిన బ్రౌన్ ఎన్నటికీ మరుగునపడడని అన్నారు.సి.పి. బ్రౌన్ రాకతో తెలుగు నేలలో మార్పు వచ్చింది. సూర్యుడు రాగానే ప్రకృతి పచ్చబడినట్లు తెలుగు సూర్యుని రాకతో తెలుగునేలంతా పచ్చదనాన్ని సంతరించుకుంది. ఆ వెలుగులో అక్షరాలా అందమైన భాష అయిన తెలుగు గొప్పతనాన్ని కావ్యభాషకు పరిమితం గాక సహజమైన వాడుక భాషకు ప్రాధాన్యమిచ్చి బ్రౌన్ రూపొందించిన నిఘంటువు చాటిచెబుతున్నది. అంతరిస్తున్న సాహిత్యాన్ని పునరుద్ధరించే మంచి పనికి పూనుకోవడం వల్ల తాటి ఆకులకు మూలమైన తాటి చెట్లలో కాంతి కనిపించింది. తెలుగువారికి ధైర్యం కలిగేలా గొప్పవాడైన ఆ తెలుగు సూర్యుడు పునరుద్ధరణ ఫలాలను చూపించాడని ‘ప్రథమా విభక్తి’లో కవి ఇలా చెప్పారు. ‘‘సూర్యుడు వచ్చె పచ్చలను జూడుడు, వెల్గుల నక్షరాల సౌం/ దర్యపు భాష బ్రాకృతిక ధన్య నిఘంటువు చాటిచెప్పు, స/ త్కార్య విజృంభణార్థ సుముఖ ప్రభగన్పడె తాటిచెట్టులన్,/ ధైర్యముగల్గ తెల్గుల కుదారుడు సూర్యుడె చూపు హేతువుల్’’మాటలతో పాటు చేతలకు ప్రాధాన్యమిచ్చే తండ్రి ప్రభావంతో సి.పి.బ్రౌన్ గ్రీకు, లాటిన్, ఫ్రెంచి, జర్మన్ మొదలైన భాషలు నేర్చుకోవడమే కాక గ్రంథ పరిష్కరణ కళలోనూ ఆరితేరిన తీరు ‘తృతీయా విభక్తి’లో ఇలా చిత్రింపబడింది. ‘‘బాసల చేత చేతలు సెబాసన సేయు కుటుంబమందు న/ భ్యాసముతోడ బ్రౌను పలుభాషల నేర్చె పితృప్రభావ వి/ ద్యా సముపేతుడై క్రమపథమ్మున గ్రంథ పరిష్కృతిన్ గళా/ ధీసవిశేషుడై బహుమతి ప్రముఖత్వ విభుత్వ సిద్ధితో’’... అలా బ్రౌన్ తండ్రి శిక్షణలో గ్రంథపరిష్కరణలో రాటుదేలడం వల్లనే ఆ తర్వాత తెలుగువారికి శాస్త్రీయమైన గ్రంథ పరిష్కరణ పద్ధతిని నేర్పి మార్గదర్శకుడయ్యారు.జ్ఞానం ద్వారానే మనిషి తరిస్తాడనే సత్యాన్ని బ్రౌన్ గ్రహించారు. అందువల్లనే సంస్కృతం, ఆంగ్లం వంటి భాషలను, సంస్కృతిని అధ్యయనం చేశారు. అరుదైన గ్రంథాలు ఎన్నో చదివి బ్రౌన్ జ్ఞానమనే కాంతితో వెలుగొందారని ‘తృతీయా విభక్తి తర్వాత కళిక’ తెలియజేస్తోంది. ‘‘సంస్కృతమ్మును వ్రాసి చదువంగ నేర్చెను/ సంస్కృతిన్ తర్కించి సారమ్ము జూచెను/ ఆంగ్లేయ సాహిత్యమందు నాసక్తిచే/ అందలి గ్రంథాల నాస్తిగ నాస్థతో/ అందైన నిందైన నార్జించె గోర్కెతో/ మానవుడు తరించుమాటది దేనిచే/ జ్ఞాన సూర్యప్రభా చాతుర్యమహిమచే’’ 14వ ఏట అంటే 1812లో తండ్రి మరణించడంతో ఇంగ్లండుకు వెళ్ళిపోయిన సి.పి. బ్రౌన్ ఈస్టిండియా కంపెనీ ఉద్యోగిగా శిక్షణ కోసం తిరిగి 19వ ఏట అంటే 1817లో మద్రాసులో అడుగుపెట్టాడు. సివిల్ సర్వీస్ ఉద్యోగులు ప్రజలతో సత్సంబంధాల కోసం ఆయా ప్రాంతీయ భాషలను తప్పక నేర్చుకోవాలనే మద్రాసు గవర్నర్ సర్ థామస్ మన్రో ప్రసంగం బ్రౌన్పై చాలా ప్రభావాన్ని చూపింది. ‘‘ఉపయుక్త బోధమ్ము నుద్ఘాటనము జేసె/ విపరీత భావాల వెల్లువన్ సరిజేసె’’ (చతుర్థీ విభక్తి తర్వాత ఉత్కళిక). బ్రౌన్ ఉద్యోగరీత్యా తెలుగు నేర్చుకొంటూ ఆ తర్వాత దానిపై మక్కువ పెంచుకున్నాడు. అవసరం కోసం నేర్చుకున్న తెలుగు ఆ తర్వాత ఆయనకు ప్రాణప్రదమైంది, దిశానిర్దేశం చేసింది.1824లో తన 26వ ఏట వేమనను గురించి చదివి, వేమన పద్యాల కోసం తాళపత్ర గ్రంథ సేకరణ ప్రారంభించిన బ్రౌన్, ఆ తర్వాత తాను చేపట్టిన నిఘంటు నిర్మాణం కోసం కొన్ని వందల గ్రంథాలు (కావ్యాలు, పురాణాలు, శతకాలు మొదలైనవి) సేకరించారు. ఆయన 1826లో కడపలో బంగళాను కొని, అందులో తన సొంత డబ్బును వెచ్చించి పండితులను పోషించి తన పర్యవేక్షణలో సేకరించిన గ్రంథాలకు పాఠనిర్ణయం చేయించి పరిష్కరింపజేయడంతో పాటు శుద్ధప్రతులను, పదసూచికలను, వ్యాఖ్యానాలను రచింపజేసి, కొన్నింటిని ముద్రింపజేసి మన వారసత్వ సంపదను మనకు అందించారు. వందల అకాడమీలు చెయ్యాల్సిన పనిని ‘బ్రౌన్ కాలేజీ’గా పిలువబడే బంగళా ద్వారా ఆయనొక్కరే చేశారు. ఈ కార్యక్రమంలో ‘ఆ శాస్త్రి యీ రెడ్డి’ ఇలా అందరూ బ్రౌన్కు సహకరించారు. ‘‘కన్నులన్ దెరచెను కావ్య కన్యామణుల్/ ఎన్నికన్ బట్టియె యెన్నొ ప్రబంధముల్/ బహుపరిష్కరణలన్ బహుగ్రంథ ముద్రణల్/ బహుబాగు బహుబాగు బహుబాగు మెచ్చులన్/ తాళపత్రపు తెరల్ తప్పె, నావిష్కృతుల్/ కాల మహాచిత్ర గర్భదృశ్యమ్ములున్’’ (పంచమీ విభక్తి తర్వాత ఉత్కళిక) విదేశీయుడైన బ్రౌన్ తన జీవితాన్నంతా ధారపోసి మన ప్రాచీన సాహిత్యనిధిని మనకందించారు. అలాంటి మహనీయుని కృషిని తెలుగువారమైన మనం నిరంతరం తలచుకుంటూ మన జాతిసంపదను నిలబెట్టుకోవాలంటున్నారు నరసింహశర్మ. ‘‘దేశమునందు నొక్కడు విదేశ జనుండు విశాలభావనో/ ద్దేశములందు జీవితనిధిన్ మన తెల్గుకు ధారవోసె, సందేశము స్వేదబిందువులు తెల్పును సంపుట సంపుట స్వరూ/ పాశయ దీక్ష - రక్షణకు నాంధ్రుల గల్గెడి లోతలంపులే’’ (సప్తమీ విభక్తి).1884, డిసెంబర్ 12న సి.పి. బ్రౌన్ తెలుగుభాషా సేవచేస్తూ లండన్లో కన్నుమూయగా 56 అక్షరాలున్న తెలుగు సరస్వతి 56గా కన్నీరు కార్చింది. చివరగా ఓ బ్రౌన్ మహాశయా! ఇంత సేవ చేసిన నీ కథ తెలుగు నేలలో గానం చెయ్యబడాలని, తెలుగు సూర్యుడవైన నువ్వు దిక్కులు సంతోషపడేలా కనిపించాలని కోరుకుంటూ, నీ విరాట్ స్వరూపాన్ని చూసే స్ఫూర్తిని అనుగ్రహించమని నిన్ను నిరంతరం ప్రస్తుతి చేస్తామంటున్నారు కవి. ‘‘అనుపమైన నీ చరిత మాంధ్రులకున్ ఘనగానయోగ్యమై/ వినపడుగాక! దిక్కులకు విందులుగన్ మునుముందు బ్రొద్దులన్/ గనపడుమయ్య! ఓ మహితకాంతుల దాత! భవద్విరా ట్సుమూ/ ర్తిని గను స్ఫూర్తి మాకిడ నుతింతుము బ్రౌన్! నిను నెల్లవేళలన్’’భూతపురి గోపాలకృష్ణ శాస్త్రి సి.పి. బ్రౌన్ భాషా పరిశోధన కేంద్రం, కడప(డిసెంబరు 12న సి.పి. బ్రౌన్ వర్ధంతి)

si.pi. broun raakatho telugu neelalo maarpu vachindi. suuryudu ragane prakruti pachchabadinatlu telugu suuryuni raakatho telugunelanta pachadanaanni santarinchukundi. aa velugulo aksharala andamaina bhasha ayina telugu goppatanaanni broun roopondinchina nighantuvu chaaticheppindi.teluguvaadu kakapoyina telugu bhasha saahityaalanu abhimaaninchi, duravasthalo unna saahityaakrutulanu punaruddharinchi, telugu tejaanni saasvatamgaa nilipi, teluguvaarini teerani runagrastulanu chesina mahaneeyudu si.pi. brounga piluvabade charles philip broun. kraistava mataprachaaram kosam vachina reverend david broun, kaule dampatulaku kalakattaalo 1798 navambar 10na janminchaaru. si.pi. broun puttukatho bhaarateeyudu, jaati reetya aangleyudu.telugu saahityaanni punaruddharinchina si.pi.brounnu teluguvaaru ‘telugu suuryudu’ ani piluchukuntunnaaru. ee vishayaanni drushtilo pettukoni sannidhaanam narasimhasarma suuryuduleeni meghaavrutamaina aakaasamto aanaati aa dusthitini polchaaru. nallani meghaalu dattamgaa kappadam valla telugu saahityam velugunu kolpoi jeernaavasthalo undi samagramgaa nasistundemonane bhayankaramaina sthiti adhi. ‘‘kaalameghaali krammu sanghatana katana/ telugu saahitya sampada velugu leka/ jeernadusthiti mraggi sampoornamuga na/ drushyamagu bhayamokati nartinchuvela’’telugu saahityam marugunu, dusthitini kolpoi saasvatatvaanni pondadaaniki velugulu virajimme suryunila si.pi.broun okkade laksha mandi kalasi rakshinchinatlugaa telugu saahityaanni kapadadani, alanti brounnu manam marachipokudadani, inta krushichesina broun ennatikee marugunapadadani annaru.si.pi. broun raakatho telugu neelalo maarpu vachindi. suuryudu ragane prakruti pachchabadinatlu telugu suuryuni raakatho telugunelanta pachadanaanni santarinchukundi. aa velugulo aksharala andamaina bhasha ayina telugu goppatanaanni kaavyabhaashaku parimitam gaaka sahajamaina vaaduka bhashaku praadhaanyamichi broun roopondinchina nighantuvu chaatichebutunnadi. antaristunna saahityaanni punaruddharinche manchi paniki poonukovadam valla taati aakulaku moolamaina taati chetlalo kaanti kanipinchindi. teluguvaariki dhairyam kaligela goppavaadaina aa telugu suuryudu punaruddharana phalaalanu chuupimchaadani ‘pradhamaa vibhakti’loo kavi ilaa cheppaaru. ‘‘suuryudu vache pachchalanu jududu, velgula naksharaala soum/ daryapu bhasha braakrutika dhanya nighantuvu chaaticheppu, sa/ tkaarya vijrumbhanartha sumukha prabhaganpade tatichettulan,/ dhairyamugalga telgula kudarudu suryude chuupu hetuvul’’maatalatho paatu chetalaku praadhaanyamichhe tandri prabhaavamtho si.pi.broun greeku, latin, frenchi, jarman modalaina bhashalu nerchukovadame kaaka grantha parishkarana kalaloonuu aaritherina teeru ‘trutiiyaa vibhakti’loo ilaa chitrimpabadindi. ‘‘basala chetha chetalu sebasana seyu kutumbamandu na/ bhyasamutoda brounu palubhashala nerche pitruprabhava vi/ dya samupetudai kramapathammuna grantha parishkrutin galaa/ dheesavisheshudai bahumati pramukhatva vibhutva siddhitho’’... alaa broun tandri shikshanalo grandhaparishkaranalo ratudeladam vallane aa tarvaata teluguvaariki saastreeyamaina grantha parishkarana paddhatini nerpi maargadarsakudayyaaru.ghnaanam dwarane manishi taristaadane satyaanni broun grahinchaaru. anduvallane samskrutam, aanglam vanti bhashalanu, samskrutini adhyayanam chesaru. arudaina grandhaalu enno chadivi broun ghnaanamane kaantitoe velugondaarani ‘trutiiyaa vibhakti tarvaata kalika’ teliyajestondi. ‘‘samskrutammunu vraasi chaduvanga nerchenu/ samskrutin tarkinchi saarammu juuchenu/ aangleya saahityamandu naasaktiche/ andali grandhaala naastiga naasthatho/ andaina nindaina narjinche gorketho/ manavudu tarinchumaatadi deniche/ ghnaana suryaprabha chaaturyamahimache’’ 14va eta ante 1812loo tandri maraninchadamtho inglanduku vellipoyina si.pi. broun eestindia company udyogigaa sikshana kosam tirigi 19va eta ante 1817loo madraasulo adugupettaadu. sivil survies udyogulu prajalatho satsambandhaala kosam aayaa praantiiya bhashalanu tappaka nerchukovalane madrasu gavarnar sar thamas manro prasangam brounpy chala prabhaavaanni chuupindi. ‘‘upayukta bodhammu nudghaatanamu jese/ vipareeta bhavala velluvan sarijese’’ (chaturthi vibhakti tarvaata utkalika). broun udyogareetyaa telugu nerchukontu aa tarvaata daanipai makkuva penchukunnaadu. avasaram kosam nerchukunna telugu aa tarvaata aayanaku praanapradamaindi, disanirdesam chesindi.1824loo tana 26va eta vemananu gurinchi chadivi, vemana padyaala kosam taalapatra grantha sekarana praarambhinchina broun, aa tarvaata taanu chepattina nighantu nirmaanam kosam konni vandala grandhaalu (kaavyaalu, puraanaalu, satakaalu modalainavi) sekarinchaaru. aayana 1826loo kadapalo bangalaanu koni, andulo tana sonta dabbunu vecchinchi panditulanu pooshinchi tana paryavekshanhalo sekarinchina grandhaalaku paatanirnayam cheyinchi parishkarimpajeyadamtho paatu suddhapratulanu, padasuuchikalanu, vyaakhyaanaalanu rachimpajesi, konnintini mudrimpajesi mana vaarasatva sampadanu manaku andinchaaru. vandala akaadameelu cheyyalsina panini ‘broun callagy’gaa piluvabade bangalaa dwara aayanokkare chesaru. ee kaaryakramamlo ‘aa saastri yee reddi’ ilaa andaruu brounku sahakarinchaaru. ‘‘kannulan derachenu kaavya kanyamanul/ ennikan battiye yenno prabandhamul/ bahuparishkaranalan bahugrantha mudranal/ bahubagu bahubagu bahubagu mechulan/ taalapatrapu teral tappe, navishkritul/ kaala mahachitra garbhadrushyammulun’’ (panchamee vibhakti tarvaata utkalika) videseeyudaina broun tana jeevitaannantaa dharaposi mana praacheena saahityanidhini manakandinchaaru. alanti mahaneeyuni krushini teluguvaaramaina manam nirantaram talachukuntu mana jaatisampadanu nilabettukovalantun narasimhasarma. ‘‘desamunandu nokkadu videsha janundu visaalabhaavano/ ddesamulandu jeevitanidhin mana telguku dharavose, sandesamu swedabinduvulu telpunu samputa samputa swaroo/ paasaya deeksha - rakshanaku naandhrula galgedi lothalampule’’ (saptamee vibhakti).1884, dissember 12na si.pi. broun telugubhasha sevachestu landanlo kannumuyaga 56 aksharaalunna telugu saraswati 56gaa kanneeru kaarchindi. chivaragaa oo broun mahasaya! inta seva chesina nee katha telugu neelalo gaanam cheyyabadaalani, telugu suuryudavaina nuvvu dikkulu santoshapadela kanipinchaalani korukuntu, nee virat swaroopaanni chuse sphuurtini anugrahinchamani ninnu nirantaram prastuti chestaamantunnaaru kavi. ‘‘anupamaina nee charita mandhrulakun ghanagaanayogyamai/ vinapadugaaka! dikkulaku vindulugan munumundu broddulan/ ganapadumayya! oo mahitakaantula daata! bhavadvira tsumoo/ rtini ganu sphurthy makida nutintumu broun! ninu nellavelalan’’bhutapuri gopalakrishna saastri si.pi. broun bhasha parisodhana kendram, kadapa(disembaru 12na si.pi. broun vardhanti)teluguvaadu kakapoyina telugu bhasha saahityaalanu abhimaaninchi, duravasthalo unna saahityaakrutulanu punaruddharinchi, telugu tejaanni saasvatamgaa nilipi, teluguvaarini teerani runagrastulanu chesina mahaneeyudu si.pi. brounga piluvabade charles philip broun. kraistava mataprachaaram kosam vachina reverend david broun, kaule dampatulaku kalakattaalo 1798 navambar 10na janminchaaru. si.pi. broun puttukatho bhaarateeyudu, jaati reetya aangleyudu.telugu saahityaanni punaruddharinchina si.pi.brounnu teluguvaaru ‘telugu suuryudu’ ani piluchukuntunnaaru. ee vishayaanni drushtilo pettukoni sannidhaanam narasimhasarma suuryuduleeni meghaavrutamaina aakaasamto aanaati aa dusthitini polchaaru. nallani meghaalu dattamgaa kappadam valla telugu saahityam velugunu kolpoi jeernaavasthalo undi samagramgaa nasistundemonane bhayankaramaina sthiti adhi. ‘‘kaalameghaali krammu sanghatana katana/ telugu saahitya sampada velugu leka/ jeernadusthiti mraggi sampoornamuga na/ drushyamagu bhayamokati nartinchuvela’’telugu saahityam marugunu, dusthitini kolpoi saasvatatvaanni pondadaaniki velugulu virajimme suryunila si.pi.broun okkade laksha mandi kalasi rakshinchinatlugaa telugu saahityaanni kapadadani, alanti brounnu manam marachipokudadani, inta krushichesina broun ennatikee marugunapadadani annaru.si.pi. broun raakatho telugu neelalo maarpu vachindi. suuryudu ragane prakruti pachchabadinatlu telugu suuryuni raakatho telugunelanta pachadanaanni santarinchukundi. aa velugulo aksharala andamaina bhasha ayina telugu goppatanaanni kaavyabhaashaku parimitam gaaka sahajamaina vaaduka bhashaku praadhaanyamichi broun roopondinchina nighantuvu chaatichebutunnadi. antaristunna saahityaanni punaruddharinche manchi paniki poonukovadam valla taati aakulaku moolamaina taati chetlalo kaanti kanipinchindi. teluguvaariki dhairyam kaligela goppavaadaina aa telugu suuryudu punaruddharana phalaalanu chuupimchaadani ‘pradhamaa vibhakti’loo kavi ilaa cheppaaru. ‘‘suuryudu vache pachchalanu jududu, velgula naksharaala soum/ daryapu bhasha braakrutika dhanya nighantuvu chaaticheppu, sa/ tkaarya vijrumbhanartha sumukha prabhaganpade tatichettulan,/ dhairyamugalga telgula kudarudu suryude chuupu hetuvul’’maatalatho paatu chetalaku praadhaanyamichhe tandri prabhaavamtho si.pi.broun greeku, latin, frenchi, jarman modalaina bhashalu nerchukovadame kaaka grantha parishkarana kalaloonuu aaritherina teeru ‘trutiiyaa vibhakti’loo ilaa chitrimpabadindi. ‘‘basala chetha chetalu sebasana seyu kutumbamandu na/ bhyasamutoda brounu palubhashala nerche pitruprabhava vi/ dya samupetudai kramapathammuna grantha parishkrutin galaa/ dheesavisheshudai bahumati pramukhatva vibhutva siddhitho’’... alaa broun tandri shikshanalo grandhaparishkaranalo ratudeladam vallane aa tarvaata teluguvaariki saastreeyamaina grantha parishkarana paddhatini nerpi maargadarsakudayyaaru.ghnaanam dwarane manishi taristaadane satyaanni broun grahinchaaru. anduvallane samskrutam, aanglam vanti bhashalanu, samskrutini adhyayanam chesaru. arudaina grandhaalu enno chadivi broun ghnaanamane kaantitoe velugondaarani ‘trutiiyaa vibhakti tarvaata kalika’ teliyajestondi. ‘‘samskrutammunu vraasi chaduvanga nerchenu/ samskrutin tarkinchi saarammu juuchenu/ aangleya saahityamandu naasaktiche/ andali grandhaala naastiga naasthatho/ andaina nindaina narjinche gorketho/ manavudu tarinchumaatadi deniche/ ghnaana suryaprabha chaaturyamahimache’’ 14va eta ante 1812loo tandri maraninchadamtho inglanduku vellipoyina si.pi. broun eestindia company udyogigaa sikshana kosam tirigi 19va eta ante 1817loo madraasulo adugupettaadu. sivil survies udyogulu prajalatho satsambandhaala kosam aayaa praantiiya bhashalanu tappaka nerchukovalane madrasu gavarnar sar thamas manro prasangam brounpy chala prabhaavaanni chuupindi. ‘‘upayukta bodhammu nudghaatanamu jese/ vipareeta bhavala velluvan sarijese’’ (chaturthi vibhakti tarvaata utkalika). broun udyogareetyaa telugu nerchukontu aa tarvaata daanipai makkuva penchukunnaadu. avasaram kosam nerchukunna telugu aa tarvaata aayanaku praanapradamaindi, disanirdesam chesindi.1824loo tana 26va eta vemananu gurinchi chadivi, vemana padyaala kosam taalapatra grantha sekarana praarambhinchina broun, aa tarvaata taanu chepattina nighantu nirmaanam kosam konni vandala grandhaalu (kaavyaalu, puraanaalu, satakaalu modalainavi) sekarinchaaru. aayana 1826loo kadapalo bangalaanu koni, andulo tana sonta dabbunu vecchinchi panditulanu pooshinchi tana paryavekshanhalo sekarinchina grandhaalaku paatanirnayam cheyinchi parishkarimpajeyadamtho paatu suddhapratulanu, padasuuchikalanu, vyaakhyaanaalanu rachimpajesi, konnintini mudrimpajesi mana vaarasatva sampadanu manaku andinchaaru. vandala akaadameelu cheyyalsina panini ‘broun callagy’gaa piluvabade bangalaa dwara aayanokkare chesaru. ee kaaryakramamlo ‘aa saastri yee reddi’ ilaa andaruu brounku sahakarinchaaru. ‘‘kannulan derachenu kaavya kanyamanul/ ennikan battiye yenno prabandhamul/ bahuparishkaranalan bahugrantha mudranal/ bahubagu bahubagu bahubagu mechulan/ taalapatrapu teral tappe, navishkritul/ kaala mahachitra garbhadrushyammulun’’ (panchamee vibhakti tarvaata utkalika) videseeyudaina broun tana jeevitaannantaa dharaposi mana praacheena saahityanidhini manakandinchaaru. alanti mahaneeyuni krushini teluguvaaramaina manam nirantaram talachukuntu mana jaatisampadanu nilabettukovalantun narasimhasarma. ‘‘desamunandu nokkadu videsha janundu visaalabhaavano/ ddesamulandu jeevitanidhin mana telguku dharavose, sandesamu swedabinduvulu telpunu samputa samputa swaroo/ paasaya deeksha - rakshanaku naandhrula galgedi lothalampule’’ (saptamee vibhakti).1884, dissember 12na si.pi. broun telugubhasha sevachestu landanlo kannumuyaga 56 aksharaalunna telugu saraswati 56gaa kanneeru kaarchindi. chivaragaa oo broun mahasaya! inta seva chesina nee katha telugu neelalo gaanam cheyyabadaalani, telugu suuryudavaina nuvvu dikkulu santoshapadela kanipinchaalani korukuntu, nee virat swaroopaanni chuse sphuurtini anugrahinchamani ninnu nirantaram prastuti chestaamantunnaaru kavi. ‘‘anupamaina nee charita mandhrulakun ghanagaanayogyamai/ vinapadugaaka! dikkulaku vindulugan munumundu broddulan/ ganapadumayya! oo mahitakaantula daata! bhavadvira tsumoo/ rtini ganu sphurthy makida nutintumu broun! ninu nellavelalan’’bhutapuri gopalakrishna saastri si.pi. broun bhasha parisodhana kendram, kadapa(disembaru 12na si.pi. broun vardhanti)