అర్ధ శతాబ్దానికిపైగా దాశరథి రంగాచార్య సుదీర్ఘ సాహిత్య జీవితం విభిన్నంగా సాగింది. ఉత్తర దక్షిణ ధ్రువాలుగా ఉండే సంప్రదాయవాదం, మార్క్సిస్టు సిద్ధాంతాలు రంగాచార్య రచనల్లో సహజీవనం చేశాయి. నిరుప మానమైన రచనాశక్తితో ఆయన ఉభయవర్గాలను సమంగా మెప్పించగలిగారు. సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని మార్క్సిస్టు దృక్పథంతో వ్యాఖ్యానించి, భారతీయ తాత్త్వికతకు కొత్త ఊపిరులూదారు. కాల్పనిక, ఆధ్యాత్మిక రచనలు, భిన్న ప్రక్రియల్లో సాహితీ సృజన చేసినా, రంగాచార్య జీవితమంతా ఒకే సైద్ధాంతిక దృక్పథంతో సాగింది. ఇంత సుదీర్ఘ కాలం ఒకే దృక్పథంతో రచ నలు చేసిన ప్రముఖ రచయితలు అరుదుగా కనిపిస్తారు.రంగాచార్య సంప్రదాయంలో పుట్టారు. విప్లవంలో పెరిగారు. మార్క్సిస్టు సిద్ధాంతాలను ఒంటబట్టించుకున్నారు. మార్క్సిస్టు సిద్ధాంత పరిచయంతో, వర్ణ వ్యవస్థ ముసుగులో దాగిఉన్న భారతీయ సంప్రదాయ సాహిత్యం బోధించే సర్వమానవ శ్రేయస్సును అర్థంచేసుకున్నారు. తొలినాళ్లలో ఆయన కమ్యూనిస్టుగా సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని వ్యతిరేకించినా, తర్వాతి రోజుల్లో సంప్రదాయ సాహిత్యపు గొప్పదనాన్ని, అది కాంక్షించే విశ్వమానవ శ్రేయస్సునూ అర్థం చేసుకోగలిగారు. అలాగని మార్క్సిస్టు దృక్పథాన్ని వదులుకోలేదు. మార్క్సిస్టు దృక్పథంతోనే సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని ఒక నూతన దృక్కోణంతో దర్శించారు. మార్క్సిజంలోని వర్గదృష్టిని, సంప్రదాయంలోని వర్ణ దృష్టిని త్యజించి, విశ్వమానవ శ్రేయస్సును తన రచనలకు లక్ష్యంగా మార్చుకున్నారు.విప్లవం నుంచి వేదం దాక సాగిన రంగాచార్య సాహిత్య ప్రస్థానాన్ని పరిశీలించినప్పుడు ఆయనలోని మార్క్సిస్టు దృక్పథాన్ని, తాత్త్విక చింతనను, వాటి ఆధారంగా ఆయన ప్రతిపాదించిన మానవతను ఎవరూ ప్రశ్నించే సాహసం చేయరు. కానీ, మార్స్కిస్టు దృక్పథం కలిగిన ఒక రచయిత, మానవుల మధ్య దేశ, భాష హద్దులు లేకుండా సర్వ మానవ శ్రేయస్సును, విశ్వజనీన మానవతను సాధించడం ఒక్క భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యం ద్వారా మాత్రమే సాధ్యమని నమ్మడం, ఆ సాహిత్యాన్ని అనువదించి ప్రచారం చేయడం అభ్యుదయ దృక్పథమా? కాదా? అనే సందేహం మాత్రం అందరి మెదళ్లను తొలుస్తుంది. అభ్యుదయ వాదులు ఇది అభ్యుదయ దృక్పథం కాదనీ, సంప్రదాయ సాహిత్యంపై అభిమానం ఉండేవారు ఇది ఘంటాపథంగా అభ్యుదయ దృక్పథమని అంటారు.రంగాచార్యకు మార్క్సిస్టు అవగాహన పుష్కలంగా ఉంది. భారతీయ తాత్త్వికచింతనపై పరిపూర్ణమైన అవగాహన, విశ్వాసం ఉంది. అయితే ఆయనకు భారతీయ తాత్త్వికతపై విశ్వాసం పెంపొందించింది మార్క్సిస్టు జ్ఞానమే. రంగాచార్యకు మార్క్సిస్టు పరిజ్ఞానమే లేకపోతే, భారతీయ తాత్త్వికతను, సాహిత్యాన్ని గుడ్డిగా అనుసరించడమో, వ్యతిరేకించడమో చేసేవారు. ఎందుకంటే ఉద్యమంలో ప్రవేశించిన తొలినాళ్లలో సంప్రదాయ సాహిత్యంపై విముఖత ఏర్పరుచుకున్నారు. కానీ మార్క్సిస్టు జ్ఞానం అలవడిన తర్వాత తప్పును తెలుసుకున్నారు. అయితే మార్క్సిజం, సంప్రదాయాల అంతస్సారం, అంతిమ లక్ష్యం మానవ శ్రేయస్సే. తమ లక్ష్య సాధనకు మార్క్సిజం వర్గవాదాన్ని ఆశ్రయిస్తే, సంప్రదాయం భక్తి మార్గాన్ని ఆశ్రయించింది. దురదృష్టవశాత్తు ఈ రెండూ అంతిమ లక్ష్యం మానవతను మరుగున పడేశాయి.‘హిందూ మత గ్రం థాలు భారత సమాజంలో సర్వత్రా వర్ణదృష్టిని నింపివేసినై. మార్క్సిస్టు గ్రంథాలు వాటి గాలి సోకినంతవరకు వర్గ దృష్టిని నిం పివేసినై. రెండూ మనుషుల్ని ముఠాలుగా చీ ల్చివేసినై. మనం మనిషిని మనిషిగా చూడాలంటే వర్ణదృష్టితోపాటు, వర్గదృష్టి త్యజించాలి’ అంటారు రావిపూడి వెంకటాద్రి. రంగాచార్య అదే చేశారు. ఆయన మార్క్సిజం, వర్గవాదం నేపథ్యంతో నవలలు రాసినా, అందులో వాటి పాత్రను మితిమీరి వర్ణించే ప్రయత్నంచేయలేదు. అన్నింటా మానవతకే ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. రంగాచార్య తాత్త్వికతకు, మతానికి సంబంధం లేదని గ్రహించారు. అందుకే నవలల్లో కూడా భగవద్గీతను, వేదాలను, రామాయణ, భారత కథలను ప్రస్తావించగలిగారు. గీత చేసే ప్రబోధం మతపరమైనది కాదనీ, అది జీవిత విధానానికీ జీవిత తాత్వీకరణకు సంబంధించినదని గ్రహించిన అతికొద్దిమంది రచయితల్లో రంగాచార్య ఒకరు.వర్ణ దృష్టిని తొలిగించి సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని మరోమారు అధ్యయనం చేశారు రంగాచార్య. ఆయనకు భారత తాత్త్వికత చాలా ఉన్నతంగా దర్శనమిచ్చింది. తాను దర్శించిన తాత్త్వికతను తన దృక్పథంతో పాఠకులకు అందించారు. భారతీయ తాత్త్వికత– పాపం, పుణ్యం, ధర్మం, అధర్మాల పేరుతో మానవుని మనీషిగా చేసేందుకు ప్రయత్నించింది. ఆధునిక శాస్త్రవేత్తల ప్రయత్నాలు కూడా ఆ పురుషార్థాలకు ఆ శక్తి ఉందని నిరూపిస్తున్నాయి. నేటి మనస్తత్త్వ శాస్త్రజ్ఞులు వ్యక్తి స్వధర్మాన్ని గుర్తెరగటమే అతని మనస్తత్వానికి కీలకమైన విషయంగా భావిస్తున్నారు. అది ఎరక్కపోవడమే అతని క్లేశానికి కారణం అంటున్నారు. రంగాచార్య సంప్రదాయ సాహిత్యం ఉద్దేశం కూడా ఇదే. అయితే ఆయన సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని, ఆనాటి సమకాలీన పరిస్థితులు, నేటి పరిస్థితుల నేపథ్యంలో వివరిస్తూ దాని గొప్పదనాన్ని, నేటి వ్యవస్థకు దాన్ని అవసరాన్ని నిరూపించే ప్రయత్నం చేశారు. ఆ ప్రయత్నంలో ఆయన పూర్తిగా సఫలీకృతుడయ్యాడు. ఏ విప్లవమైనా, ఉద్యమమైనా, సిద్ధాంతమైనా, లోకంలో తలెత్తే మరే అంశమైనా మానవునికి న్యాయం జరగాలన్న తలంపుతోనే బయల్దేరుతుంది. మానవుని శ్రేయస్సును కాంక్షిస్తుంది. అయితే రంగాచార్య ప్రపంచ మానవుల శ్రేయస్సు కోసం భారతీయ తాత్త్వికతను ఆధారంగా చేసుకున్నారు. వేల సంవత్సరాలుగా భారతీయులను ఏకతాటిపై ఐక్యంగా నిలిపింది, మనమనుకుంటున్న సనాతన ధర్మమే. అయితే విదేశీయుల పాలనతో భారతీయ తాత్త్వికత అంధకారంలోకి నెట్టివేయబడింది. దాన్ని మరలా చైతన్యవంతం చేసే ప్రయత్నం చేశారు రంగాచార్య. కేవలం సంప్రదాయ గ్రంథాల రచన, అధ్యాత్మిక చింతన, దేవుడిపై విశ్వాసం ఉన్నంత మాత్రాన అది అభ్యుదయం కాదని చెప్పలేం. రష్యన్ విప్లవంలో కూడా తజికిస్థాన్ ప్రాంతంలో ముస్లిం రైతులు అల్లా పేరుతోనూ, ఖురాన్పేరుతోనూ జమీందారులపై తిరుగుబాటు చేశారు.భూమిని పంచుకున్నారు. ఆ ముస్లిం రైతులకు మతంపైనా, అల్లాపైనా విశ్వాసంఉంది కాబట్టి అది అభ్యుదయం కాదనటం పొరపాటని అంటారు ప్రసిద్ధ మార్క్సిస్టు విమర్శకులు మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు. అభ్యుదయ దృక్పథమంటే అనుక్షణం అభివృద్ధి కాముకమైన ఉన్నతస్థాయిని చేరుకోవడానికి ప్రయత్నించడమే. రంగాచార్య రచనలన్నింటా మనిషి ఉన్నత స్థాయిని చేరుకోవాలనే ప్రయత్నం కనిపిస్తుంది. అందుకే, రంగాచార్యది మార్క్సిజం, సంప్రదాయం, మానవత కలగలిసిన అభ్యుదయ దృక్పథమని, విప్లవం నుంచి వేదం దాకా సాగిన ఆయన సాహిత్య జీవిత ప్రస్థానం పురోగమనం దిశగా సాగిందని ఘంటాపథంగా చెప్పవచ్చు.డాక్టర్ వి. జయప్రకాష్(నేడు దాశరథి రంగాచార్య జయంతి)
ardha sataabdaanikipaigaa daasarathi rangacharya sudeergha saahitya jeevitam vibhinnamgaa saagindi. uttara dakshina dhruvaluga unde sampradaayavaadam, marksistu siddhaantaalu rangacharya rachanallo sahajeevanam chesaayi. nirupa maanamaina rachanasaktito aayana ubhayavargaalanu samangaa meppinchagaligaaru. sampradaaya saahityaanni marksistu drukpathamtho vyaakhyaaninchi, bhaarateeya taattvikataku kotta oopiruluudaaru. kaalpanika, aadhyaatmika rachanalu, bhinna prakriyallo saahitii srujana chesina, rangacharya jeevitamantaa oke saiddhaantika drukpathamtho saagindi. inta sudeergha kaalam oke drukpathamtho racha nalu chesina pramukha rachayitalu arudugaa kanipistaaru.rangacharya sampradaayamlo puttaaru. viplavamlo perigaaru. marksistu siddhaantaalanu ontabattinchukunnaru. marksistu siddhaanta parichayamtho, varna vyavastha musugulo daagiunna bhaarateeya sampradaaya saahityam bodhinche sarvamanava shreyassunu ardhamchaesukunnaaru. tolinaallalo aayana kamyuunistugaa sampradaaya saahityaanni vyatirekinchinaa, tarvaati rojullo sampradaaya saahityapu goppadanaanni, adhi kankshinche vishwamaanava sreyassunuu artham chesukogaligaru. alaagani marksistu drukpathaanni vadulukoledu. marksistu drukpathamthone sampradaaya saahityaanni oka noothana drukkonamto darsinchaaru. maarksijamloni vargadrushtini, sampradaayamloni varna drushtini tyajinchi, vishwamaanava shreyassunu tana rachanalaku lakshyamgaa maarchukunnaaru.viplavam nunchi vedam daaka saagina rangacharya saahitya prasthaanaanni pariseelinchinappudu aayanaloni marksistu drukpathaanni, taattvika chintananu, vaati aadhaaramgaa aayana pratipaadinchina maanavatanu evaruu prasninche saahasam cheyaru. cony, marskistu drukpatham kaligina oka rachayita, maanavula madhya desha, bhasha haddulu lekunda sarva manava shreyassunu, viswajaneena maanavatanu saadhinchadam okka bhaarateeya aadhyaatmika saahityam dwara matrame saadhyamani nammadam, aa saahityaanni anuvadinchi prachaaram cheyadam abhyudaya drukpathama? kaadaa? ane sandeham maatram andari medallanu tolustundi. abhyudaya vaadulu idhi abhyudaya drukpatham kaadanii, sampradaaya saahityampai abhimanam undevaaru idhi ghantaapathamgaa abhyudaya drukpathamani antaaru.rangaachaaryaku marksistu avagaahana pushkalamgaa undi. bhaarateeya taattvikachintanapai paripuurnamaina avagaahana, vishwaasam undi. ayithe aayanaku bhaarateeya taattvikatapai vishwaasam pempondinchindi marksistu ghnaaname. rangaachaaryaku marksistu parignaaname lekapothe, bhaarateeya taattvikatanu, saahityaanni guddiga anusarinchadamo, vyatirekinchadamo chesevaaru. endukante udyamamlo pravesinchina tolinaallalo sampradaaya saahityampai vimukhata yerparuchukunnaru. cony marksistu ghnaanam alavadina tarvaata tappunu telusukunnaru. ayithe marksism, sampradaayaala antassaaram, antima lakshyam manava shreyasse. tama lakshya saadhanaku marksism vargavaadaanni aashrayisthe, sampradaayam bhakti maargaanni aasrayinchindi. duradrushtavasaattu ee rendoo antima lakshyam maanavatanu maruguna padesai.‘hindu matha gram thalu bhaarata samaajamlo sarvatra varnadrushtini nimpivesinai. marksistu grandhaalu vaati gaali sokinantavaraku varga drushtini nim pivesinai. rendoo manushulni mutaalugaa chee lchivesinai. manam manishini manishigaa chudalante varnadrushtitopaatu, vargadrushti tyajinchaali’ antaaru ravipudi venkataadri. rangacharya adhe chesaru. aayana marksism, vargavaadam nepathyamtho navalalu rasina, andulo vaati paatranu mitimeeri varninche prayatnancheyaledu. anninta maanavatake praadhaanyata icharu. rangacharya taattvikataku, mataaniki sambandham ledani grahinchaaru. anduke navalallo kuudaa bhagavadgeetanu, vaedaalanu, ramayana, bhaarata kathalanu prastaavinchagaligaaru. geetha chese prabodham mataparamainadi kaadanii, adhi jeevita vidhaanaanikii jeevita taatveekaranaku sambandhinchinadani grahinchina atikoddimandi rachayitallo rangacharya okaru.varna drushtini toliginchi sampradaaya saahityaanni maromaru adhyayanam chesaru rangacharya. aayanaku bhaarata taattvikata chala unnatamgaa darsanamichindi. taanu darsinchina taattvikatanu tana drukpathamtho paatakulaku andinchaaru. bhaarateeya taattvikata– paapam, punyam, dharmam, adharmaala paerutho maanavuni maneeshigaa chesenduku prayatninchindi. aadhunika saastravettala prayatnaalu kuudaa aa purushaarthaalaku aa sakti undani niruupistunnaayi. neti manastattva saastrajnulu vyakti swadharmaanni gurteragatame athani manastatvaaniki keelakamaina vishayamgaa bhaavistunnaaru. adhi erakkapovadame athani klesaaniki kaaranam antunnaru. rangacharya sampradaaya saahityam uddesam kuudaa ide. ayithe aayana sampradaaya saahityaanni, aanaati samakaaleena paristhitulu, neti paristhitula nepathyamlo vivaristuu daani goppadanaanni, neti vyavasthaku daanni avasaraanni niroopinche prayatnam chesaru. aa prayatnamlo aayana puurtigaa safaleekrutudayyaadu. e viplavamainaa, udyamamainaa, siddhaantamainaa, lokamlo talette mare amsamainaa maanavuniki nyaayam jaragaalanna talamputhone bayalderutundi. maanavuni shreyassunu kaankshistundi. ayithe rangacharya prapancha maanavula shreyassu kosam bhaarateeya taattvikatanu aadhaaramgaa chesukunnaru. vela samvatsaraalugaa bhaaratheeyulanu ekataatipai aikyamgaa nilipindi, manamanukuntunna sanaatana dharmame. ayithe videsheeyula paalanatho bhaarateeya taattvikata andhakaaramloki nettiveyabadindi. daanni marala chaitanyavantam chese prayatnam chesaru rangacharya. kevalam sampradaaya grandhaala rachana, adhyaatmika chintana, devudipai vishwaasam unnanta maatraana adhi abhyudayam kaadani cheppalem. rashyan viplavamlo kuudaa tajikisthan praantamlo muslim raitulu alla paeruthoonuu, khuranperutonu jameendaarulapai tirugubaatu chesaru.bhoomini panchukunnaaru. aa muslim raitulaku matampainaa, allapaina vishwaasamundi kabatti adhi abhyudayam kaadanatam porapaatani antaaru prasiddha marksistu vimarsakulu maddukuri chandrasekhararao. abhyudaya drukpathamante anukshanam abhivruddhi kaamukamaina unnatasthaayini cherukovadaniki prayatninchadame. rangacharya rachanalanninta manishi unnata sthaayini cherukovalane prayatnam kanipistundi. anduke, rangaachaaryadi marksism, sampradaayam, maanavata kalagalisina abhyudaya drukpathamani, viplavam nunchi vedam daka saagina aayana saahitya jeevita prasthaanam purogamanam disagaa saagindani ghantaapathamgaa cheppavachhu.dactor vi. jayaprakash(nedu daasarathi rangacharya jayanti)