
తెలంగాణ త్యాగానికి, నిజాయితీకి మహాసంకేతం తుర్రెబాజ్ ఖాన్. వీరత్వానికి పర్యాయపదం తురుంఖాన్. ఆనాటి బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ చెప్పినట్లు కొద్దిపాటి ఆర్థిక వెన్నుదన్ను, ఒకింత ప్రణాళిక                     ఉండి ఉంటే బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యానికి ఉద్వాసన హైదరాబాద్ నుంచే ఆరంభమయి ఉండి ఉండేది.ఒక జాతి ఔన్నత్యాన్ని తెలిపే జీవనాడి లాంటి నానుడులుంటాయి. ఆ నానుడుల వెనుక ఉత్తేజపరిచే కథలుంటాయి, పోరాటాలుంటాయి. తెలంగాణ అంతటా వీరత్వం ప్రదర్శించే ధిక్కార స్వరం కనిపిస్తే ‘ఆయన ఏమన్నా తురుంఖానా?’ అని ప్రశ్నిస్తారు, తురుంఖాన్ అయితే మాత్రం ఎవరూ ఆపలేరు అనే అర్థంలో. ఇంతకీ ఎవరీ తురుం ఖాన్? ఆయన ధిక్కారమేమిటి? ఆయన వీరత్వమేమిటి? త్యాగమేమిటి?1857 జూలై 17న కోఠీలోని బ్రిటిష్ రెసినెడ్సీ మీద మెరుపు వేగంతో దాడిచేసి, పట్టుబడి, తప్పించుకొని, ఎన్కౌంటరై తల మొండెం వేరువేరు చేయబడి బ్రిటిష్ వాళ్ళచే భయంకరమైన హెచ్చరిక ప్రదర్శన చేయబడ్డ హైదరాబాద్ భూమిపుత్రుడు తుర్రెబాజ్ ఖాన్ది ఆ ధిక్కారం, వీరత్వం, అపురూపమైన త్యాగం.బేగంబజార్ వాస్తవ్యుడైన రుస్తుంఖాన్ కొడుకు తుర్రెబాజ్ ఖాన్. లభించిన ఆధారాలను బట్టి తుర్రెబాజ్ 1820–30ల మధ్య జన్మించి ఉంటాడు. అతడు జన్మించడాని కంటే ముందే ప్రజ్వరిల్లిన ‘వహబీ’ ఉద్యమ ప్రభావం తుర్రెబాజ్ మీద ఉన్నది. మహ్మదీయ మతానికి పూర్వ వైభవాన్ని తీసుకురావడం కోసం సౌదీ అరేబియాకు చెందిన అబ్దుల్ వాహెద్ నెజ్జీ అనే అతను ప్రారంభించిందే వహబీ ఉద్యమం. ఆ ఉద్యమ లక్ష్యం ఆంగ్లేయులకు, క్రైస్తవ ప్రచారానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడడం.1857 మే నెలలో ఉత్తర భారతదేశంలో చాలాచోట్ల బ్రిటిష్ వాళ్ళకు వ్యతిరేకంగా సైనిక తిరుగుబాట్లు జరిగాయన్న వార్తలు హైదరాబాద్ చేరాయి. ఆ వార్తలతో ప్రేరేపితుడైన తుర్రెబాజ్ బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీ మీద దాడిచేసి హైదరాబాద్ సంస్థానంలో ఆంగ్లేయుల పాలన అంతమొందించాలనుకున్నాడు. ఇదిలా ఉండగా జూన్ 10, 1857 నాడు బ్రిటిష్ వ్యతిరేక ప్రచారం చేస్తున్నాడనే నెపంతో మౌల్వీ ఇబ్రహీంను బెదిరించారు. నిఘా పెట్టారు. జూన్ 12 నాడు అతన్ని అరెస్టు చేసారు. 1857, జూన్ 23న గుపేదార్ మీర్ ఫిడాలీ కెప్టెన్ అబ్బాట్ను కాల్చివేయడానికి ప్రయత్నించాడు. ఆంగ్లేయులు మీర్ ఫిడాలీని పట్టుకొని ఉరితీసారు. బ్రిటిష్ వారిపై దాడిచేసినట్లు రికార్డయిన జమేదార్ చీతాఖాన్తో పాటు 13 మంది భారతీయ సైనికులు ఔరంగాబాద్ నుంచి తప్పించుకొని హైదరాబాద్ చేరుకొని నిజాంను శరణుజొచ్చారు. నిజాం తన దివాన్ సాలార్ జంగ్ సలహా ప్రకారం చీతాఖాన్ బృందాన్ని రెసిడెంటుకు అప్పజెప్పాడు. అలా వాళ్ళు రాకాసి ఒడికి చేరిపోయారు. కోఠీ రెసిడెన్సీలోని నేలమాళిగలో వాళ్ళను బందీ చేసి చిత్రహింసలకు గురిచేసారు. బ్రిటిష్ వాళ్ళకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం చేసిన దేశభక్తులు చిత్రహింసలకు గురికావడం తుర్రెబాజ్ ఖాన్ను కలచి వేసింది. ఆ దేశభక్తులను విడిపించడం కోసమైనా రెసిడెన్సీ మీద దాడి చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు తుర్రెబాజ్. మౌల్వీ అల్లా ఉద్దీన్తో చర్చించాడు. ఇతర రోహిల్లా వీరులను పోరాటానికి సంసిద్ధపరిచాడు. ముహూర్తం నిర్ణయంచబడిందో లేదో కాని దాడిచేయాలనే నిర్ణయం జరిగిపోయింది. రెసిడెన్సీ మీద దాడికి నాలుగురోజుల ముందు మొగిలిగిద్దకు వెళ్ళి కొన్ని ఆయుధాలను తెచ్చుకున్నాడు, గుర్రాలకు దానా కోసం వెళ్తున్న నెపంతో.జూలై 17న మక్కా మజీదులో ప్రార్థన సమయం ఉద్రిక్తంగా మారింది. ఇమామ్ చేస్తున్న శాంతి ప్రవచనాలను యువత అడ్డుకొంది. మక్కా మజీదు గోడల మీద పోస్టర్లు వెలిసాయి. మజీదు మీనార్ల నుంచి ఆకుపచ్చ జండాలు జారిపడ్డాయి. ప్రజలంతా ఆ జెండాలను చేతబూనారు. తుర్రెబాజ్ ఖాన్ చేతిలో జెండా పూని గుర్రం మీద ముందుభాగాన దౌడు తీసాడు. మక్కా మజీదు నుంచి బేగం బజారు దిశగా ప్రయాణించి మౌల్వీ అల్లా ఉద్దీన్ సిద్ధపరచిన 500 మంది రోహిల్లా వీరులను కలుసుకున్నాడు.మొదట తుర్రెబాజ్ ఇతర రోహిల్లా వీరులు పుత్లిబౌలీ దిశగా నడిచి అబ్బాన్ సాహెబ్ ఇంటి ముందుకు చేరారు. అబ్బాన్ సాహెబ్ ఇంటి ఎదురుగా ఉన్న రెసిడెన్సీ గేటు లోపల సైనికులు మర ఫిరంగులతో సిద్ధంగా ఉన్నారు. అంతలో మౌల్వీ్ అల్లా ఉద్దీన్ అతని అనుచరులతో సహా వచ్చి తుర్రెబాజ్ను కలుసుకున్నాడు. మక్కా మజీదు వద్ద జనసమూహం మాయమైంది. సాయంత్రం నాలుగు గంటల ప్రాంతంలో 5000 మంది ప్రజలు రెసిడెన్సీ నైరుతి గేటు వద్ద గుమిగూడారు. సమయం చూసుకుని రోహిల్లాలు రెసిడెన్సీ పడమటి గోడకు ఎదురుగా ఉన్న అబ్బాన్ సాహెబ్, జైగోపాల్ దాస్ల రెండంతస్తుల భవనాలను ఎక్కేసారు. అబ్బాన్ సాహెబ్ ఇంట్లోకి చేరుకోగానే మూమెంట్ కోసం అబ్బాన్ సాహెబ్, జైగోపాల్ దాస్, ఆజం అలీ ఖాన్ల ఇండ్ల మధ్య అడ్డుగోడల్ని కూలగొట్టారు. రెసిడెంటు నైరుతి గేటును పగులగొట్టి షావుకార్ల ఇండ్ల మీద నుంచి దాడిచేద్దామని తుర్రెబాజ్, అల్లా ఉద్దీన్ల పథకం. సాయంత్రం 6.30 గంటలకు తుర్రెబాజ్ నాయకత్వంలోని రోహిల్లాలు రెసిడెన్సీ గార్డెన్ గేటును కూలగొట్టారు. ఇంకొక గేటును అల్లాఉద్దీన్ ధ్వంసం చేసాడు. ఈ దశలో రెసిడెన్సీ నుంచి కమాండర్ బ్రీవెట్ కాల్పులు ప్రారంభించాడు. ఏడు రౌండ్లు కాల్చాడు. రోహిల్లాలు చెదిరిపోయారు. ఫైరింగ్ ఇరవై నిమిషాల పాటు నడిచింది. రాత్రి 8.30 గంటల వరకు దాదాపు తిరుగుబాటు దారులంతా చెదిరిపోయారు. తుర్రెబాజ్, అల్లాఉద్దీన్ మరికొద్దిమంది అనుచరులు షావుకార్ల ఇండ్లల్లో వేచి ఉన్నారు. చివరి కాల్పులు ఉదయం 4 గంటల దాకా సాగాయి. దాడి విఫలమైంది. 32 మంది చనిపోయారు. ఉదయం 5 గంటలకు మిగిలిన వీరులంతా బేగంబజార్లోని తుర్రెబాజ్ ఇంటికి చేరారు. నగరంలో ఉండడం ఎంతమాత్రం శ్రేయస్కరం కాదని ఒక్కొక్కరు ఒక్కో ప్రాంతానికి వెళ్ళిపోయారు.తుర్రెబాజ్ కొత్వాల్గూడ ద్వారా షాద్నగర్కు దగ్గరలో ఉన్న మొగిలిగిద్దకు పారిపోయాడు. అక్కడి నుంచి ఇతర రోహిల్లా వీరులు ఉంటున్న సాత్కల్వ ప్రాంతానికి చేరాడు. తుర్రెబాజ్, అల్లా ఉద్దీన్లను అరెస్టు చేయమని అందరు కలెక్టర్లకు, అధికారులకు ఆదేశాలు జారీఅయ్యాయి. జమేదార్ బుద్దఖాన్కు జవానులుగా ఉన్నవాళ్ళు తుర్రెబాజ్ను గుర్తించి కాల్పులు జరిపారు. ఒక తూటా తొడలో, మరొక తూటా మోకాలు పైభాగాన తగిలింది. తుర్రెబాజ్కు ఒక కంటి కింది మచ్చవల్ల ఆయనను గుర్తుపట్టి అరెస్టు చేయగలిగారని జూలై 22, 1857న సాలార్జంగ్ బ్రిటిష్ రెసిడెంటుకు రాసిన లేఖ నెం. 1061 ద్వారా తెలుస్తుంది.తుర్రెబాజ్ను హైదరాబాద్కు తరలించి విచారణ చేసి అండమాన్లో యావజ్జీవ కారాగార వాస శిక్ష విధించాలని నిర్ణయించారు. యావజ్జీవ శిక్షను ఉరిశిక్షగా మార్చమని రెసిడెంటు డేవిడ్సన్ గవర్నర్ జనరల్ను కోరాడు. గవర్నర్ జనరల్కు ఆ అధికారం ఉన్నా హైదరాబాద్ కోర్టు విధించిన శిక్షను తాను మార్చబోనన్నాడు. అండమాన్కు తరలించక ముందు హైదరాబాద్లో కస్టడీ నుంచి జనవరి 18, 1859న తుర్రెబాజ్ తప్పించుకోగలిగాడు. తుర్రెబాజ్ తలకు రూ. 5000 నజరానా ప్రకటించింది ప్రభుత్వం. తుర్రెబాజ్ మెదక్ జిల్లా తూప్రాన్లో ఖుర్బాన్ అలీ, జమేదార్ మహ్మద్ ఖాన్ల కంటబడి తప్పించుకోబోయాడు. కత్తితో పోరాటం చేయబోగా ఖుర్బాన్ అలీ తుపాకీతో కాల్చి చంపాడు తుర్రెబాజ్ను. అలా 1859, జనవరి 23న తుర్రెబాజ్ ఖాన్ చనిపోయారు. ఆయన మృతదేహాన్ని హైదరాబాద్ తీసుకువచ్చి తలను మొండాన్నీ వేరుచేసి కోఠీలో బీభత్సంగా కొన్ని రోజుల పాటు ప్రదర్శనకు పెట్టారు. తెలంగాణ త్యాగానికి, నిజాయితీకి మహాసంకేతం తుర్రెబాజ్ ఖాన్. వీరత్వానికి పర్యాయపదం తురుంఖాన్.ఆనాటి బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ చెప్పినట్లు కొద్దిపాటి ఆర్థిక వెన్నుదన్ను, ఒకింత ప్రణాళిక ఉండి ఉంటే బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యానికి ఉద్వాసన హైదరాబాద్ నుంచే ఆరంభమయి ఉండి ఉండేది.డాక్టర్ ఏనుగు నరసింహారెడ్డి(జూలై 17– కోఠిలోని బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీపై తుర్రెబాజ్ ఖాన్ దాడి జరిపిన రోజు)

telamgaana tyaagaaniki, nijaayiteeki mahasanketam turrebaj khan. veeratvaaniki paryaayapadam turunkhan. aanaati british resident cheppinatlu koddipati aardhika vennudannu, okinta pranaalika                     undi unte british saamraajyaaniki udvaasana hyderabad nunche aarambhamayi undi undedi.oka jaati aunnatyaanni telipe jeevanadi lanti naanuduluntaayi. aa naanudula venuka uttejapariche kathaluntaayi, poraataaluntaayi. telamgaana antataa veeratvam pradarsinche dhikkara swaram kanipiste ‘aayana emanna turunkhana?’ ani prasnistaaru, turunkhan ayithe maatram evaruu aapaleru ane ardhamlo. intakee everi turum khan? aayana dhikkaramemiti? aayana veeratvamemiti? tyagamemiti?1857 juulai 17na kotheelooni british resinedsy meeda merupu vegamtho daadichesi, pattubadi, tappinchukoni, encountari tala mondem veruveru cheyabadi british vallache bhayankaramaina hecharika pradarsana cheyabadda hyderabad bhoomiputrudu turrebaj khandi aa dhikkaram, veeratvam, apuroopamaina tyaagam.begambajar vaastavyudaina rustunkhan koduku turrebaj khan. labhinchina aadhaaraalanu batti turrebaj 1820–30la madhya janminchi untaadu. atadu janminchadaani kante munde prajvarillina ‘vahabi’ udyama prabhaavam turrebaj meeda unnadi. mahmadiya mataaniki puurva vaibhavaanni teesukuraavadam kosam soudi arebiaku chendina abdul vahed nejji ane atanu praarambhinchinde vahabi udyamam. aa udyama lakshyam aangleyulaku, kraistava prachaaraaniki vyatirekamgaa poradadam.1857 mee nelalo uttara bhaaratadesamlo chalachotla british vaallaku vyatirekamgaa sainika tirugubaatlu jarigayanna vaartalu hyderabad cherayi. aa vaartalatoe prerepitudaina turrebaj british residency meeda daadichesi hyderabad samsthaanamlo aangleyula paalana antamondinchaalanukunna. idila undagaa joon 10, 1857 naadu british vyatireka prachaaram chestunnadane nepamtho moulvi ibraheemnu bedirinchaaru. nigha pettaaru. joon 12 naadu atanni arestu chesaru. 1857, joon 23na gupedar meer fidali kepten abbatnu kaalchiveyadaaniki prayatninchaadu. aangleyulu meer fidaaleeni pattukoni uriteesaaru. british vaaripai daadichesinatlu rikaardayina jamedar cheetaakhaanto paatu 13 mandi bhaarateeya sainikulu aurangabad nunchi tappinchukoni hyderabad cherukoni nijaamnu saranujochaaru. nijam tana divan salar jang salaha prakaaram chitakhan brundaanni residentuku appajeppadu. alaa vaallu rakasi odiki cheripoyaru. kothee residencyloni neelamaaligalo vaallanu bandee chesi chitrahimsalaku gurichesaru. british vaallaku vyatirekamgaa poratam chesina deshabhaktulu chitrahimsalaku gurikavadam turrebaj khannu kalachi vesindi. aa deshabhaktulanu vidipinchadam kosamaina residency meeda daadi cheyalani nirnayinchukunnaadu turrebaj. moulvi alla uddiinto charchinchaadu. itara rohilla veerulanu poraataaniki samsiddhaparichaadu. muhurtam nirnayanchabadindo ledho kaani daadicheyaalane nirnayam jarigipoyindi. residency meeda daadiki nalugurojula mundu mogiligiddaku velli konni aayudhaalanu tecchukunnadu, gurraalaku dana kosam veltunna nepamtho.juulai 17na makka majeedulo praarthana samayam udriktamgaa maarindi. imam chestunna saanti pravachanaalanu yuvata addukondi. makka majeedu godala meeda posterlu velisai. majeedu meenarla nunchi aakupaccha jandaalu jaripaddayi. prajalantaa aa jendaalanu chetabunaru. turrebaj khan chetilo jenda pooni gurram meeda mundubhaagaana daudu teesaadu. makka majeedu nunchi begam bajaru disagaa prayaaninchi moulvi alla uddin siddhaparachina 500 mandi rohilla veerulanu kalusukunnadu.modata turrebaj itara rohilla veerulu putlibouly disagaa nadichi abban saheb inti munduku cheraaru. abban saheb inti edurugaa unna residency getu lopala sainikulu mara phirangulatho siddamgaa unnaaru. antalo moulvee alla uddin athani anucharulatho sahaa vachi turrebajnu kalusukunnadu. makka majeedu vadda janasamuuham maayamaindi. saayantram naalugu gantala praantamlo 5000 mandi prajalu residency nairuti getu vadda gumigudaru. samayam chusukuni rohillaalu residency padamati godaku edurugaa unna abban saheb, jaigopal dasla rendantastula bhavanaalanu ekkesaaru. abban saheb intloki cherukogane mooment kosam abban saheb, jaigopal das, aajam aly khanla indla madhya addugodalni koolagottaaru. residentu nairuti getunu pagulagotti shavukarla indla meeda nunchi daadicheddaamani turrebaj, alla uddeenla pathakam. saayantram 6.30 gantalaku turrebaj naayakatvamloni rohillaalu residency garden getunu koolagottaaru. inkoka getunu allauuddin dhwamsam chesadu. ee dasalo residency nunchi commander breevet kaalpulu praarambhinchaadu. edu roundlu kaalchaadu. rohillaalu chediripoyaaru. firing iravai nimishaala paatu nadichindi. raatri 8.30 gantala varaku daadaapu tirugubaatu daarulantaa chediripoyaaru. turrebaj, allauuddin marikoddimandi anucharulu shavukarla indlallo vechi unnaaru. chivari kaalpulu udayam 4 gantala daka saagaayi. daadi viphalamaindi. 32 mandi chanipoyaru. udayam 5 gantalaku migilina veerulantaa begambajaarloni turrebaj intiki cheraaru. nagaramlo undadam entamaatram shreyaskaram kaadani okkokkaru okko praantaaniki vellipoyaaru.turrebaj kotwalguda dwara shaadnagarku daggaralo unna mogiligiddaku paaripoyaadu. akkadi nunchi itara rohilla veerulu untunna saatkalva praantaaniki cheraadu. turrebaj, alla uddeenlanu arestu cheyamani andaru kalektarlaku, adhikaarulaku aadesaalu jariayyayi. jamedar buddakhaanku javaanulugaa unnavaallu turrebajnu gurtinchi kaalpulu jariparu. oka thootaa todalo, maroka thootaa mokalu paibhaagaana tagilindi. turrebajku oka kanti kindi machavalla aayananu gurthupatti arestu cheyagaligaarani juulai 22, 1857na salarjang british residentuku raasina lekha nem. 1061 dwara telustundi.turrebajnu hyderabadku taralinchi vichaarana chesi andamaanlo yavajjeeva karagara vaasa shiksha vidhinchaalani nirnayinchaaru. yavajjeeva shikshanu urisikshagaa marchamani residentu davidson gavarnar janaralnu koradu. gavarnar janaralku aa adhikaaram unna hyderabad kortu vidhinchina shikshanu taanu marchabonannadu. andamaanku taralinchaka mundu hyderabadlo custady nunchi janavari 18, 1859na turrebaj tappinchukogaligaadu. turrebaj talaku roo. 5000 najarana prakatinchindi prabhutvam. turrebaj medak jilla thoopraanlo khurban aly, jamedar mahmad khanla kantabadi tappinchukoboyadu. kattito poratam cheyaboga khurban aly tupaakeeto kaalchi champadu turrebajnu. alaa 1859, janavari 23na turrebaj khan chanipoyaru. aayana mrutadehaanni hyderabad teesukuvacchi talanu mondaannii veruchesi kotheelo beebhatsamgaa konni rojula paatu pradarsanaku pettaaru. telamgaana tyaagaaniki, nijaayiteeki mahasanketam turrebaj khan. veeratvaaniki paryaayapadam turunkhan.aanaati british resident cheppinatlu koddipati aardhika vennudannu, okinta pranaalika undi unte british saamraajyaaniki udvaasana hyderabad nunche aarambhamayi undi undedi.dactor enugu narasimhareddy(juulai 17– kotiloni british residenseepy turrebaj khan daadi jaripina roju)