‘మట్టిబండి’లో కన్యాశుల్క జైత్రయాత్ర’ శీర్షికన సోమవారం (ఆగస్టు 21) ‘వివిధ’ పేజీలో రామతీర్థ రాసిన వ్యాసం మా అందరికీ తీవ్రమైన మనస్తాపాన్ని కలిగించింది. అందుకు కారణాలు మేం ఇలా వివరించదలుచుకున్నాం.‘దరిద్ర చారుదత్తం’ పేరిట భాసుడు రాసిన నాటకాన్ని విస్తరించి మృచ్ఛకటికం (మట్టిబండి) నాటకాన్ని శూద్రకుడు మలిచాడని, దీనినిబట్టి రెండువేల ఏళ్ల కిందటే సామాన్య పౌరులు, కన్నం దొంగలు, జూదగాళ్లు, వేశ్యలు, అధికారం చెలాయించే రాజుగారి బావమరుదులు, విప్లవకారులు అందరూ భారతీయ నాటకంలోకి కదలివచ్చారని ఆ వ్యాసం చెప్పింది. అంతవరకూ బాగానే ఉంటే ఉండవచ్చు. ఆ తరువాత పేరాలో ‘‘ఇద్దరు స్రష్టల (భాసుడు, శూద్రకుడు..) నవ్యప్రియత్వ భూమిక అయిన ఈ నాటకం (మృచ్ఛకటికం) ప్రభావంలోనే, తెలుగువారి ఆధునిక నాటకం 1892లో మూడు పదుల యువకుడైన గురజాడ కలం నుంచి రూపుదిద్దుకున్నది’’ అని రాశారు. అంటే గురజాడవారు భాసుని ప్రభావంతోనే కన్యాశుల్కం నాటకాన్ని రాసినట్టుగా అర్థం వస్తోంది కదా. ఆ అభిప్రాయంతోనే మాకు పేచీ. పోనీ, మృచ్ఛకటికానికీ, కన్యాశుల్కానికీ నడుమ తులనాత్మక అధ్యయనం చేశారు వ్యాసకర్తగారు అని సరిపెట్టేసుకుందామంటే అలాంటిదేం లేదు. మృచ్ఛకటికం ప్రభావంలోనే అప్పారావుగారి కలం నుంచి రూపుదిద్దుకున్నది ‘కన్యాశుల్కం’ అంటూ రాసిపారేశారు. ఇదేం అధ్యయనం? ఇలా సిద్ధాంతీకరించేస్తే, అర్థం పర్థం లేని భావాల స్థిరీకరణ జరిగిపోతే, రానున్న తరాలు భాసనాటకాన్ని గురజాడ కాపీ కొట్టాడని అనుకునే ప్రమాదం లేదా! అలాంటప్పుడు ఇలాంటి రాతల్ని సాహిత్య మర్యాదా పద్దు కింద చూడగలమా? ఇది గురజాడకు జరిగిన మహాపచారం కాదా? ఇంతటితో వ్యాసకర్త ఆగిపోలేదు. ‘‘వాడుక వచన భాషలో గురజాడ ఒక పూర్తి నాటకాన్ని నిర్మించడానికి, ఈ నిర్మాణం కోసం పాత్రలకు తగిన మాటతీరు, వ్యవహారిక తెనుగు వాడడానికి తగిన ధైర్యం ఆయనకు కలగడానికి కారణం వేలఏళ్ల కిందటి ‘మట్టిబండి’లోనే ఉన్న’’దని వాక్రుచ్చారు. ఇది మరీ విడ్డూరం. తనకు భాసుడు స్ఫూర్తి ప్రదాత అనిగానీ, ఆయన రాసిన రాతలవల్లే తాను వాడుక భాష రాస్తున్నానని గానీ గురజాడ ఎక్కడా ప్రకటించుకోలేదే. అలాంటప్పుడు ఇలాంటి తప్పుడు రాతలు తప్పు కాదా? ఇక మరో విషయం: ‘మృచ్ఛకటికం’లో పాచికలాట ఉంటే, కన్యాశుల్కంలో పేకాట ఉందట. కాబట్టి ‘మృచ్ఛకటికం’ ప్రభావంలోనే కన్యాశుల్కం నాటకం గురజాడ మేధ నుంచి బయటకు వచ్చినట్టుగా ఈ మట్టీ మశానపు వ్యాసం చెబుతోంది. ఆ నాటకంలో రక్షక భటులు ఉంటే ఈ నాటకంలో పోలీసులు ఉన్నారట. ఇదో దిక్కుమాలిన పోలిక. ఇద్దరు రచయితల మధ్య, ఆ మాట కొస్తే ఇద్దరు మనుషుల మధ్య ఎక్కడో ఒక చోట భావాలు కలిేస్త కలవవచ్చు. అంతమాత్రాన ఒకరిని చూసి మరొకరు రాసీసేరనటం ఎంత దోషం? ఇదెలా ఉంటుందంటే, ‘గుండుసున్న గుండ్రంగా ఉంటుంది. నిండు చంద్రుడూ గుండ్రంగానే ఉంటాడు. కాబట్టి సున్నానున్నూ జాబిలినున్నూ సమానమే’’ అన్నట్టుగా. ఇక్కడే మరో మాటా చెప్పుకోవాలి.‘‘రాయ్ బహుద్దూర్ వీరేశలింగం పంతులుగారి బ్రాహ్మ వివాహం ఇటీవల నేను చదవటం తటస్థించింది’’ అని అంటూ గురజాడగారు ఏమంటారంటే, ‘‘మా ఉభయుల నాటకాల్లో ఒకే విధమైన భావాలున్నాయని గమనించాను. ఆయన నాటకం బ్రాహ్మల పెళ్లిళ్లకు సంబంధించిన వ్యవహారాన్నంతటినీ స్పృశించడం వల్ల ఇది సహజమే. కానీ, ఇది తప్ప ఈ నాటకాల మధ్య మరే సామ్యమూ లేదు’’ అని చెబుతూ కన్యాశుల్కం లోనేమో హాస్యం, పాత్రల చిత్రీకరణ, జఠిలమైన ఒక కొత్త కథాసంవిధానం కోసం ప్రయత్నించాను అంటారు.ఇంత స్పష్టంగా మహానుభావుడు గురజాడే ఇంకా అనేక చోట్ల కూడా ఈ నాటక రచన గురించి మరి కొన్ని విషయాలూ చెప్పారు. ముఖ్యంగా రెండో కూర్పులో కన్యాశుల్కం రచనకు రెండు కారణాలు చెప్పారు: ‘‘నేనీ నాటకం రాసినప్పుడు దాన్ని ప్రచురించాలనే ఉద్దేశ్యం లేదు. సమాజ సంస్కరణోద్యమానికి తోడ్పడేందుకు, తెలుగుభాష నాటకాలకు తగిందికాదనే దురభిప్రాయాన్ని తొలగించేందుకు రాశాను.’’ అన్నారు. కన్యాశుల్కం నాటకానికి ప్రేరణగా వర్తమాన సామాజిక సమస్యలే కారణమని చెప్పుకొచ్చారు. గతకాలపు సమాజము, సాహిత్యము, నాటకము ప్రేరణలని ఎక్కడా చెప్పలేదు. మహాకవి చెప్పని, మహాకవికి ప్రేరణకాని సాహిత్యాన్ని ప్రేరణగా చెప్పడం అపచారం.ఆధునిక సంస్కృతి, నాగరికత మొట్టమొదట మొదలైన యూరప్ ఖండపు దేశాల తర్వాత ఎంతో కాలానికి గానీ, అవి భారతదేశం వంటి దేశాల్లో తలెత్తలేదు. ఇంచుమించుగా మనదేశంలో ఈ ఆధునిక జీవనవిధానం మొలకెత్తుతున్న దశలోనే- కన్యాశుల్కం రంగస్థలం మీదికి వచ్చిందని ప్రఖ్యాత విమర్శకులు అనేకులు ఇప్పటిదాకా వివరించుకువస్తే, ఆధునికతను తీసుకువచ్చి వాటికి పురాతన గోతుల్లో పునాదులున్నాయని రామతీర్థ రాగం తీయడం మూర్ఖత్వం. భాసుడు, శూద్రకుని కాలపు సమాజానికీ, ఆ సమాజంలో చెలామణీ అయ్యే భాషా సంస్కృతులకు- కన్యాశుల్కపు నాటి కాలపు సమాజానికి, భాషా సంస్కృతులకూ చాలా తేడా ఉంది. మృచ్ఛ కటికం (మట్టిబండి)లోని పాత్రలను కన్యాశుల్కంలోని పాత్రలతో పోల్చడంలోనే రామతీర్థ అవగాహనారాహిత్యం ఉంది. (అప్పటికాలంలో శ్రామికులు, విప్లవకారులు ఉండరు. ఒక రాజు మీద తిరుగుబాటు చేసి మరొకరు రాజవుతారు. అది విప్లవం కాదు. విప్లవమంటే దోపిడీ చేసే వర్గం మీద దోపిడీకి గురయ్యే శ్రామికులు చేసే పోరాటం. అసలు సంస్కరణ అనే భావజాలానికి అప్పుడు చోటు లేదు. కానీ, రామతీర్థ ఇప్పటి పదజాలాన్ని అప్పటి భావాలకు అంటిస్తాడు.) కాగా, ఇది కేవలం అవగాహనలేమి అయితే ఫరవాలేదుగానీ- అన్నీ (ఆధునికతతో సహా) వేదాల్లో (పురాతనకాలంలో) ఉన్నాయష.. (అని గురజాడ వెక్కిరించినా) అంటూ ఇటీవల అధికార భావజాల సమూహం హడావుడి చేస్తోంది. కాదన్న వారిమీద కాలు దువ్వుతోంది. ఈ నేపథ్యంలో రామతీర్థను చూడాల్సి ఉంది. పురాణకథల్లోని పతివ్రత కోవకి చెందిన ఒకానొక వేశ్య వసంతసేన. మధురవాణి ఆ కోవకు చెందదు. పురాణ పాతివ్రత్యం పట్ల ఏ మాత్రమూ గౌరవం లేని వ్యక్తి ఆమె. సరికదా, ఆధునికత ముసుగేసుకున్న వ్యక్తులను కనిపెట్టి తగురీతిలో బుద్ధిచెప్పగల నాయకి. ఆధునిక స్త్రీ చరిత్రను తిరగరాస్తుందన్న గురజాడ మాటను మనం గౌరవిస్తే- మధురవాణి వారసులు రాస్తా రు తప్ప, వసంతసేన వారసులు ఎప్పటికీ రాయలేరు. నూటపాతికేళ్లు బతికిన కన్యాశు ల్కాన్ని మృత మృచ్ఛకటికంతో పోల్చవద్దు. గుర జాడకు అపకారం చేయవద్దు. నూట పాతికేళ్ల సంబరాల్లో అపకీర్తిని ఆయనకు అంటగట్టవద్దు.‘‘కన్యాశుల్క నాటకం నూటపాతికేళ్ల ఏకైక ఆధునిక భారతీయ సజీవ నాటకంగా నిలిచిందీ అంటే, భాసుని జేగీయమాన జన చింతన, శూద్రకుని మృచ్ఛకటికం ప్రాణతేజాన్ని గురజాడ పొందడమూ ఒక కారణం’’ అని వ్యాసకర్త సూత్రీకరించడం- యుగకర్త అయిన గురజాడ, భాసుడు, శూద్రకుని దయవల్లనే కన్యాశుల్కం వంటి మహానాటకాన్ని నిర్మించాడని చెప్పకనే చెప్పడం. ఇంకా ఈ వ్యాసంలో అనేక విషయాల మీద కూడా చర్చించవచ్చు గానీ, ‘దేశమంటే మట్టి కాదోయ్.. దేశమంటే మనుషులోయ్..’ అంటూ ఆధునికతను చాటి చెప్పిన గురజాడను మాటిమాటికీ సంప్రదాయ భాసునితో పోల్చి చూపడం మా మనసును నొప్పిస్తున్న అంశం గనుక ఇక్కడే ఆపేస్తున్నాం. ఈ వ్యాసాన్ని పూర్తిగా ఖండిస్తున్నాం. గురజాడ కన్యాశుల్కం తొలి ప్రదర్శన జరిగి 125 ఏళ్లు అయిన వేళ ఒకవైపు విశాఖ, విజయనగరాల్లో ఉత్సవాలు జరుగుతున్న సమయంలోనే ఇలాంటి అవాంఛనీయ విశ్లేషణతో వ్యాసం వెలువడటం దురదృష్టకరం. దయచేసి మట్టిబండిలోనూ, తొట్టి బండిలోనూ కన్యాశుల్కాన్ని ఊరేగించ వద్దని, ప్రజారథంలో ఈ నాటకం జైత్రయాత్ర చేసేలా చర్యలు తీసుకోవాలని వ్యాసకర్తకు హితవు పలుకుతున్నాం.- అట్టాడ అప్పలనాయుడు, చింతకింది శ్రీనివాసరావు, చందు సుబ్బారావు, వెలుగురామినాయుడు, బి.వి.ఎ. రామారావు నాయుడు, బమ్మిడి జగదీశ్వరరావు, దాసరి రామచంద్రరావు, చింతాడ తిరుమలరావు, బల్లెడ నారాయణమూర్తి, ఉప్పల అప్పలరాజు, విరియాల గౌతమ్... ఇంకా మరికొందరు.
‘mattibandi’loo kanyasulka jaitrayaatra’ sheershikana somavaram (aagastu 21) ‘vividha’ paejeelo ramatirtha raasina vyaasam maa andarikee teevramaina manastaapaanni kaliginchindi. anduku kaaranaalu mem ilaa vivarinchadaluchukunnaam.‘daridra chaarudattam’ paerita bhasudu raasina naatakaanni vistarinchi mruchchakatikam (mattibandi) naatakaanni shoodrakudu malichaadani, deeninibatti renduvela ella kindate saamaanya pourulu, kannam dongalu, juudagaallu, vaesyalu, adhikaaram chelaayinche rajugari baavamarudulu, viplavakaarulu andaruu bhaarateeya naatakamloki kadalivachaarani aa vyaasam cheppindi. antavarakuu bagane unte undavacchu. aa taruvaata peraalo ‘‘iddaru srashtala (bhasudu, shoodrakudu..) navyapriyatva bhoomika ayina ee naatakam (mruchchakatikam) prabhaavamlone, teluguvaari aadhunika naatakam 1892loo moodu padula yuvakudaina gurajada kalam nunchi roopudiddukunnadi’’ ani raasaaru. ante gurajaadavaaru bhasuni prabhaavamtoonae kanyasulkam naatakaanni rasinattuga artham vastondi kada. aa abhipraayamtoone maaku paechee. ponee, mruchchakatikaanikii, kanyaasulkaanikii naduma tulanaatmaka adhyayanam chesaru vyaasakartagaaru ani saripettesukundamanta alantidem ledu. mruchchakatikam prabhaavamlone appaaraavugaari kalam nunchi roopudiddukunnadi ‘kanyasulkam’ antuu rasiparesaru. idem adhyayanam? ilaa siddhaantiikarincheste, artham partham laeni bhavala sthireekarana jarigipothe, raanunna taraalu bhasanatakanni gurajada kaapi kottadani anukune pramaadam leda! alantappudu ilanti raatalni saahitya maryada paddu kinda chudagalama? idhi gurajadaku jarigina mahapacharam kaadaa? intatitoe vyaasakarta aagipoledu. ‘‘vaaduka vachana bhashalo gurajada oka puurti naatakaanni nirminchadaaniki, ee nirmaanam kosam paatralaku tagina maatatiiru, vyavahaarika tenugu vaadadaaniki tagina dhairyam aayanaku kalagadaaniki kaaranam velaella kindati ‘mattibandi’lone unna’’dani vaakruchchaaru. idhi mari vidduram. tanaku bhasudu sphurthy pradaata anigani, aayana raasina ratalavalle taanu vaaduka bhasha raastunnaanani gaanee gurajada ekkada prakatinchukolede. alantappudu ilanti tappudu raatalu tappu kaadaa? ika maro vishayam: ‘mruchchakatikam’loo pachikalata unte, kanyaasulkamlo pekata undata. kabatti ‘mruchchakatikam’ prabhaavamlone kanyasulkam naatakam gurajada medha nunchi bayataku vachinattugaa ee matty masaanapu vyaasam chebutondi. aa naatakamlo rakshaka bhatulu unte ee naatakamlo poliisulu unnarata. idho dikkumaalina polika. iddaru rachayitala madhya, aa maata koste iddaru manushula madhya ekkado oka chota bhaavaalu kalista kalavavachhu. antamaatraana okarini chusi marokaru rasiceranatam entha dosham? idela untundante, ‘gundusunna gundramgaa untundi. nindu chandruduu gundramgaane untaadu. kabatti sunnaanunnuu jaabilinunnuu samaname’’ annattugaa. ikkade maro mata cheppukovali.‘‘raay bahuddur veeresalingam pantulugaari brahma vivaham iteevala nenu chadavatam tatasthinchindi’’ ani antuu gurajaadagaaru emantarante, ‘‘maa ubhayula naatakaallo oke vidhamaina bhaavaalunnaayani gamaninchaanu. aayana naatakam brahmala pellillaku sambandhinchina vyavahaaraannantatinii sprusinchadam valla idhi sahajame. cony, idhi tappa ee naatakaala madhya mare saamyamuu ledu’’ ani chebutuu kanyasulkam lonemo haasyam, paatrala chitreekarana, jathilamaina oka kotta kathaasamvidhaanam kosam prayatninchaanu antaaru.inta spashtamgaa mahanubhavudu gurajade inka aneka chotla kuudaa ee naataka rachana gurinchi mari konni vishayaaluu cheppaaru. mukhyamgaa rendo koorpulo kanyasulkam rachanaku rendu kaaranaalu cheppaaru: ‘‘neenee naatakam rasinappudu daanni prachurinchaalane uddesyam ledu. samaja samskaranodyamaaniki todpadenduku, telugubhasha naatakaalaku tagindikaadane durabhipraayaanni tolaginchenduku raasaanu.’’ annaru. kanyasulkam naatakaaniki preranagaa vartamaana saamaajika samasyale kaaranamani cheppukochaaru. gtakalapu samajamu, saahityamu, naatakamu preranalani ekkada cheppaledu. mahakavi cheppani, mahakaviki preranakaani saahityaanni preranagaa cheppadam apachaaram.aadhunika samskruti, naagarikata mottamodata modalaina eurap khandapu deshaala tarvaata entho kaalaaniki gaanee, avi bharatadesam vanti deshaallo talettaledu. inchuminchugaa manadesamlo ee aadhunika jeevanavidhaanam molakettutunna dasalone- kanyasulkam rangasthalam meediki vachindani prakhyaata vimarsakulu anekulu ippatidaka vivarinchukuvaste, aadhunikatanu teesukuvacchi vaatiki puraatana gotullo punaadulunnaayani ramatirtha raagam teeyadam moorkhatvam. bhasudu, shoodrakuni kaalapu samaajaanikii, aa samaajamlo chelaamanii ayye bhasha samskrutulaku- kanyaasulkapu naati kaalapu samaajaaniki, bhasha samskrutulakuu chala teda undi. mruchcha katikam (mattibandi)loni paatralanu kanyaasulkamloni paatralatoe polchadamlone ramatirtha avagaahanaaraahityam undi. (appatikaalamlo shraamikulu, viplavakaarulu undaru. oka raju meeda tirugubaatu chesi marokaru raajavutaaru. adhi viplavam kaadu. viplavamante dopidi chese vargam meeda dopideeki gurayye shraamikulu chese poratam. asalu samskarana ane bhaavajaalaaniki appudu chotu ledu. cony, ramatirtha ippati padajaalaanni appati bhaavaalaku antistaadu.) kaga, idhi kevalam avagaahanalemi ayithe faravaledugani- annee (aadhunikatatho sahaa) vedaallo (puraatanakaalamlo) unnayasha.. (ani gurajada vekkirinchinaa) antuu iteevala adhikara bhavajala samuuham hadavudi chestondi. kaadanna vaarimeeda kaalu duvvutondi. ee nepathyamlo ramatirthanu chudalsi undi. puraanakathalloni pativrata kovaki chendina okanoka vaesya vasantasena. madhuravani aa kovaku chendadu. puraana paativratyam patla e maatramuu gowravam laeni vyakti aame. sarikada, aadhunikata musugesukunna vyaktulanu kanipetti tagureetilo buddhicheppagala nayaki. aadhunika stree charitranu tiragaraastundanna gurajada maatanu manam gowraviste- madhuravani vaarasulu rasta ru tappa, vasantasena vaarasulu eppatiki rayaleru. nootapaatikellu batikina kanyasu lkaanni mruta mruchchakatikamtho polchavaddu. gura jaadaku apakaaram cheyavaddu. noota paatikella sambaraallo apakeertini aayanaku antagattavaddu.‘‘kanyasulka naatakam nootapaatikella ekaika aadhunika bhaarateeya sajeeva naatakamgaa nilichindii ante, bhasuni jegeeyamaana jana chintana, shoodrakuni mruchchakatikam praanatejaanni gurajada pondadamuu oka kaaranam’’ ani vyaasakarta suutreekarinchadam- yugakarta ayina gurajada, bhasudu, shoodrakuni dayavallane kanyasulkam vanti mahaanaatakaanni nirminchaadani cheppakane cheppadam. inka ee vyaasamlo aneka vishayaala meeda kuudaa charchinchavachhu gaanee, ‘deshamante matti kadoy.. deshamante manushuloy..’ antuu aadhunikatanu chaati cheppina gurajadanu matimatiki sampradaaya bhasunito polchi chuupadam maa manasunu noppistunna amsam ganuka ikkade aapestunnam. ee vyaasaanni puurtigaa khandistunnam. gurajada kanyasulkam toli pradarsana jarigi 125 ellu ayina vaela okavaipu visakha, vijayanagaraallo utsavaalu jarugutunna samayamlone ilanti avaanchaneeya vislaeshanhatho vyaasam veluvadatam duradrushtakaram. dayachesi mattibandiloonuu, totti bandiloonuu kanyaasulkaanni ooregincha vaddani, prajaarathamlo ee naatakam jaitrayaatra chesela charyalu teesukovaalani vyaasakartaku hitavu palukutunnam.- attada appalanayudu, chintakindi srinivasarao, chandu subbarao, veluguraaminaayudu, bi.vi.e. ramarao nayudu, bammidi jagadeeswararao, dasari ramachandrarao, chintada tirumalarao, balleda narayanamurthy, uppala appalaraju, viriyaala gautam... inka marikondaru.