
పద్యం శతాబ్దాలుగా నిరక్షరాస్యులైన ప్రజల్లో కూడా జీవిస్తూనే వుంది. నలభై యాభైయేళ్ళ నాడు చదువుకున్న పద్యం పలుకరిస్తూనే వుంటుంది. ఒక్క చరణం తీగెను లాగితే డొంకంతా కదలివచ్చినట్టు పద్యమంతా ప్రత్యక్షమవుతుంది.పద్యం తెలీనివాళ్ళూ, తెలిసినవాళ్ళూ కూడా నా మాటకు ఒప్పుకోరని తెలుసు. ఆ ఒప్పుకోకపోవడంలో ఎవరి కారణాలు వాళ్ళవి. పద్యం (ఛందోబద్ధమని చెప్పనక్కర్లేదు) తెలీనివాళ్ళు పద్యంతో అవసరం లేదనుకోవడం సహజం. పద్యం తెలీకపోయినా కథ, నవల, కవిత్వమూ రాస్తున్నవాళ్ళు ‘‘మాకు తెలుగు తెలీదా; ఇది తెలుగు కాదా?’’ అని ప్రశ్నిస్తారు. ఆ ప్రశ్నలో ఆగ్రహమూ ఉంటుంది. ఆ ప్రశ్నా, ఆగ్రహమూ రావలసినవే. అందుకు అంగీకరిస్తూనే, చెబుతున్నది విని ఆలోచించమని కోరుకుందాం. ఇక, పద్యం తెలిసి, మొదట పద్య కవిత్వమే రాసి ఇప్పుడు వచన కవిత్వం రాస్తున్నవాళ్ళ కారణాలు వేరు: పద్యం భూస్వామ్య సమాజానికి చెందిన సాహిత్య ప్రక్రియ. ఇప్పటి సామాజిక జీవిత చిత్రణకు పనికిరాదు. అందరికీ అర్థమయ్యేలా మాట్లాడుతున్న భాషలోనే రాయడం ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థకు సరైన సాహిత్య రూపం. ఇవీ ఆ కారణాలు.ఈ కారణాలూ సరైనవే. ఇప్పటి సాహిత్య ప్రక్రియలకు ఛందోబద్ధ పద్యం అనువైనది కాదు. అయితే, భూస్వామ్య వ్యవస్థకు చెంది న సాహిత్యమంతా పనికిరానిదేనా? పద్యమంటే మాకు ఇప్పటికీ ఇష్టమేనని, పద్యం రాసినవాళ్ళు కూడా చెప్పుకోలేనంత అపకారం పద్యం చేసిందా? పద్య సాహిత్యంలో ఉపయోగాంశమనేదే లేదా?తెలుగువాళ్ళ బాల్యమూ, తెలుగు సాహిత్యం బాల్యమూ పద్యంతో ప్రారంభమైనదే. వెయ్యేళ్ళకు పైబడి తెలుగు సాహిత్య సామ్రాజ్యాన్ని పాలించింది పద్యమే. పోల్చవచ్చునో లేదో తెలీదు కానీ, రెండు వందల ఏళ్ళు దేశాన్ని పాలించిన విదేశీ భాషనూ, సాహిత్యాన్నీ ఇప్పటికీ నెత్తిన మోస్తూ, మన పద్య సాహిత్యం పనికి రాదనుకుంటున్నామంటే ఆశ్చర్యమూ, ఆవేదనా కలుగుతాయి. ‘‘పనికిరాని దాన్ని పనికిరాదనుకోవడం తప్పా?’’ ఈ ప్రశ్నకు జవాబు చెప్పాలంటే, పద్య సాహిత్యం ఏ విధంగా పనికొస్తుందో చెప్పాలి. ప్రత్యక్షంగా కాకపోయినా, పరోక్షంగా ఎలా పనికొస్తుందో చెప్పాలి. మన బాల్యం మనకిప్పుడు పనికిరాదు. అంటే మన బాల్య జీవితం వేరు, ఇప్పటి జీవితం వేరు. అయినా బాల్యాన్ని ఎవరూ ఎప్పటికీ మరచిపోలేరు. ఏ స్థితిలో వున్నవారికైనా బాల్యం ప్రియమైనదే. తెలుగువాళ్ళకు పద్యం అటువంటిది.  పద్యం తెలిసినవాళ్ళు బాల్యాన్ని మరచిపోనట్టే పద్యాన్ని మరచిపోరు.ఈ సంబంధాన్ని సాహిత్యపరంగా చెప్పాలంటే పద్య నిర్మాణం ఆ విధంగా మర చిపోవడానికి వీల్లేనంత పటిష్టమైనదనాలి. యతి ప్రాసలతో అనవసర వ్యర్థ పదాలతో వుండే పద్యానికి అంత పటిష్టమైన నిర్మాణం వుందా అనిపించవచ్చు. పద్యం శతాబ్దాలుగా నిరక్షరాస్యులైన ప్రజల్లో కూడా జీవిస్తూనే వుంది. నలభై యాభై యేళ్ళ నాడు చదువుకున్న పద్యం పలుకరిస్తూనే వుంటుంది. ఒక్క చరణం తీగెను లాగితే డొంకంతా కదలివచ్చినట్టు పద్యమంతా ప్రత్యక్షమవుతుంది. నిన్నా మొన్న చదివిన వచన కవిత్వం ఎంత బావున్నా సరే యథాతథంగా జ్ఞప్తికి వుండదు. పద్య నిర్మాణం పటిష్టమైనదంటే తప్పవుతుందామరి?పద్యం ఇప్పటి వస్తువుకు పనికిరాదంటూనే వచన కవిత్వం కన్నా బలమైనదనడం ఏమిటి? నిర్మాణం వరకూ పరిమితమై అన్నమాటే అది. ఆ పోలిక తెచ్చింది పద్యం ఇప్పుడు అవసరం లేకపోయినా అందులో వున్న బలాన్ని గుర్తించడం అవసరం అని చెప్పడానికే. ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో సాహిత్యం ప్రజల వద్దకు వెళ్ళాలంటున్నప్పుడు అటువంటి గుర్తింపు వుండటం అవసరం అనడానికే. ‘‘సరే.. పద్యం బలమైనదే ఒప్పుకుంటాం. అవసరం లేని దాని బలం ఎంతుంటే ఏం ఉపయోగం?’’ అది చెప్పడానికే ఈ గొడవంతా. పద్య సాహిత్యంలో ఉపయోగాంశమే లేదా అని ప్రశ్నించిందీ, ప్రత్యక్షంగా కాకపోయినా పరోక్షంగా ఉపయోగిస్తుందన్నదీ... అందుకే. పద్య సాహిత్యమూ, పద్య రచనా తెలిసినవాళ్ళు ఏది రాసినా ప్రత్యేకత కనిపిస్తూ ఉంటుందని తెలుసుకునేందుకు పెద్ద పరిశోధన అక్కర్లేదు. ఈ మాటకు పద్య రచన తెలీనివాళ్ళు మంచి రచన చెయ్యలేరని అంటున్నట్టు అర్థం కాదు. ‘‘ప్రత్యేకత’’ అన్న మాటని ప్రత్యేకంగా అర్థం చేసుకోవాలి. ఉదాహరణకు- కృష్ణశాస్త్రి, దాశరథి, శ్రీశ్రీ, సినారె సినిమా పాటల్లో కూడా ప్రత్యేకత కనిపిస్తుంది. వాళ్ళకు పద్య సాహిత్యం తెలిసినందువల్ల వచ్చిందే ఆ ప్రత్యేకత. పద్యంలో కేవలం యతిప్రాసలు, ఛందోబద్ధమైన కట్టుబాట్లే లేవు. విస్తారమైన, విశిష్టమైన సాహిత్యమూ, భాషా ఉన్నాయి. ఈ మాటకు నేనేదో శిష్ట భాషను కోరుతున్నట్టు అర్థం చేసుకోరాదు.ప్రస్తుతం తెలుగు భాష అంతరిస్తున్న దశలో వుందని తెలిసి మనం ఆందోళన పడుతున్నాం. తెలుగు మాట్లాడేవాళ్ళు వుండరని మాత్రం కాదు. ఇందువల్ల తెలిసేదేమిటి? తెలుగు మాట్లాడటమూ, తెలుగు భాష తెలియడమూ ఒకటి కాదని. తెలుగు భాషను బతికించుకోవాలంటే తెలుగు సాహిత్యాన్ని ప్రేమించాలనీ, సాహిత్యం తెలీకపోతే భాషను ప్రేమించలేమనీ, మనకున్న సాహిత్యం చాలా వరకూ పద్యమేననీ. ఆ రీత్యానూ పద్య సాహిత్యం పనికిరానిదనుకోవడానికి వీల్లేదు. ఏ సాహిత్యప్రక్రియ ప్రయోజనమైనా భావ వ్యక్తీకరణ సమర్థత మీద ఆధారపడవలసిందేగదా! సమర్థతే పద్య సాహిత్యంలో ఉన్న ఉపయోగాంశం. నువ్వు మాకిప్పుడు అవసరం లేదని అవ మానించినా పద్యం చేసే సహాయమూ అదే. ‘‘అయితే మేమిప్పుడు పద్య సాహిత్యం తెలుసుకొని ఆ తర్వాత రాయాలా?’’ అంటే, ‘‘తెలుసుకున్నవాళ్ళకు తెలుసుకున్నంత ఉపయోగం’’ అన్నదే జవాబు. పి. రామకృష్ణ

padyam sataabdaalugaa niraksharaasyulaina prajallo kuudaa jeevistune vundi. nalabhai yaabhaiyella naadu chaduvukunna padyam palukaristune vuntundi. okka charanam teegenu lagithe donkanta kadalivachinattu padyamanta pratyakshamavutundi.padyam teleenivaalluu, telisinavaalluu kuudaa naa maataku oppukorani telusu. aa oppukokapovadamlo evari kaaranaalu vaallavi. padyam (chandobaddhamani cheppanakkarledu) teleenivaallu padyamtho avasaram ledanukovadam sahajam. padyam telikapoyina katha, navala, kavitvamuu raastunnavaallu ‘‘maaku telugu teleedaa; idhi telugu kaadaa?’’ ani prasnistaaru. aa prasnalo aagrahamuu untundi. aa prasna, aagrahamuu ravalasinave. anduku angeekaristune, chebutunnadi vini aalochinchamani korukundam. ika, padyam telisi, modata padya kavitvame rasi ippudu vachana kavitvam raastunnavaalla kaaranaalu vaeru: padyam bhuswamya samaajaaniki chendina saahitya prakriya. ippati saamaajika jeevita chitranaku panikiraadu. andarikee arthamayyela maatlaadutunna bhashalone rayadam prajaaswaamya vyavasthaku saraina saahitya roopam. ivee aa kaaranaalu.ee kaaranaaluu sarainave. ippati saahitya prakriyalaku chandobaddha padyam anuvainadi kaadu. ayithe, bhuswamya vyavasthaku chendi na saahityamantaa panikiraanideenaa? padyamante maaku ippatikee ishtamenani, padyam raasinavaallu kuudaa cheppukolenanta apakaaram padyam chesinda? padya saahityamlo upayogaamsamanede leda?teluguvalla baalyamuu, telugu saahityam baalyamuu padyamtho praarambhamainade. veyyellaku paibadi telugu saahitya saamraajyaanni paalinchindi padyame. polchavachhuno ledho teleedu cony, rendu vandala ellu deshaanni paalinchina videshee bhashanuu, saahityaannii ippatikee nettina mostu, mana padya saahityam paniki radanukuntunnamante aascharyamuu, aavedana kalugutaayi. ‘‘panikiraani daanni panikiraadanukovadam tappa?’’ ee prasnaku jawabu cheppalante, padya saahityam e vidhamgaa panikostundo cheppali. pratyakshamgaa kakapoyina, parokshamgaa ela panikostundo cheppali. mana balyam manakippudu panikiraadu. ante mana balya jeevitam vaeru, ippati jeevitam vaeru. aina balyanni evaruu eppatiki marachipoleru. e sthitilo vunnavaarikainaa balyam priyamainade. teluguvaallaku padyam atuvantidi.  padyam telisinavaallu balyanni marachiponatte padyaanni marachiporu.ee sambandhaanni saahityaparamgaa cheppalante padya nirmaanam aa vidhamgaa mara chipovadaaniki veellenanta patishtamainadanaali. yathi praasalatho anavasara vyartha padaalatoe vunde padyaaniki anta patishtamaina nirmaanam vunda anipinchavacchu. padyam sataabdaalugaa niraksharaasyulaina prajallo kuudaa jeevistune vundi. nalabhai yabhai yella naadu chaduvukunna padyam palukaristune vuntundi. okka charanam teegenu lagithe donkanta kadalivachinattu padyamanta pratyakshamavutundi. ninna monna chadivina vachana kavitvam entha bavunna sare yathaathathamgaa jnaptiki vundadu. padya nirmaanam patishtamainadante tappavutundaamari?padyam ippati vastuvuku panikiraadantuunee vachana kavitvam kanna balamainadanadam emiti? nirmaanam varakuu parimitamai annamate adhi. aa polika tecchindi padyam ippudu avasaram lekapoyina andulo vunna balaanni gurtinchadam avasaram ani cheppadaanike. prajaaswaamya vyavasthalo saahityam prajala vaddaku vellaalantunnappudu atuvanti gurtimpu vundatam avasaram anadaanike. ‘‘sare.. padyam balamainade oppukuntam. avasaram laeni daani balam enthunte yem upayogam?’’ adhi cheppadaanike ee godavanta. padya saahityamlo upayogaamsame leda ani prasninchindii, pratyakshamgaa kakapoyina parokshamgaa upayogistundannadii... anduke. padya saahityamuu, padya rachana telisinavaallu edhi rasina pratyekata kanipistuu untundani telusukunenduku pedda parisodhana akkarledu. ee maataku padya rachana teleenivaallu manchi rachana cheyyalerani antunnattu artham kaadu. ‘‘pratyekata’’ anna maatani pratyekamgaa artham chesukovali. udaaharanaku- krishnasastri, daasarathi, srishree, sinare sinima paatallo kuudaa pratyekata kanipistundi. vaallaku padya saahityam telisinanduvalla vachinde aa pratyekata. padyamlo kevalam yatipraasalu, chandobaddhamaina kattubatle levu. vistaaramaina, vishishtamaina saahityamuu, bhasha unnaayi. ee maataku nenedo shishta bhashanu korutunnattu artham chesukoradu.prastutam telugu bhasha antaristunna dasalo vundani telisi manam aandolana padutunnam. telugu matladevallu vundarani maatram kaadu. induvalla telisedemiti? telugu matladatamuu, telugu bhasha teliyadamuu okati kaadani. telugu bhashanu batikinchukovalante telugu saahityaanni preminchaalanii, saahityam teleekapothe bhashanu preminchalemanii, manakunna saahityam chala varakuu padyamenanee. aa reetyaanuu padya saahityam panikiraanidanukovadaani veelledu. e saahityaprakriya prayojanamaina bhaava vyakteekarana samarthata meeda aadhaarapadavalasindegaada! samarthathe padya saahityamlo unna upayogaamsam. nuvvu makippudu avasaram ledani ava maninchina padyam chese sahaayamuu adhe. ‘‘ayithe memippudu padya saahityam telusukoni aa tarvaata rayala?’’ ante, ‘‘telusukunnavallaku telusukunnanta upayogam’’ annade jawabu. pi. ramakrishna