పోతనామాత్యుని ధిక్కారానికి వారసుడు రావిచెట్టు రంగారావు. తన ప్రజల భాషను నిర్లక్ష్యం చేసిన పాలకుడిని ధిక్కరించడంతో పాటు అమ్మ భాష పట్ల నిరాసక్తతతో దర్బారుకు వంధిమాగధులైన వారికి కనువిప్పు కలిగించాడు. దేశభక్తుడూ, మాతృభాషా పరిరక్షణ వికాసాలతో పాటు విజ్ఞాన విస్తరణ, సామాజిక సేవారంగాలలో కృషిచేసిన ఈ విస్మృత మేధో విప్లవకారుడి ఆశయాలను ఆచరించి, లక్ష్యాలను చేరుకోవడం ప్రతీ తెలుగు బిడ్డ కర్తవ్యం.1901లో శ్రీకృష్ణ దేవరాయాంధ్ర భాషా నిలయ స్థాపనకు పూర్వం అసఫి యా లైబ్రరీ, అల్బర్ట్ రీడింగ్రూం, సోమసుందరం లైబ్రరీ వంటివి గ్రంథాల యాలుగానే సేవలందంచాయి కానీ ఉద్యమాలకూ, సామాజిక మార్పులకూ కేంద్ర బిందువులు కాలేదు. హైదరాబాద్ రాజ్యంలో నాటి ప్రతికూల పరిస్థితుల మధ్య 25సంవత్సరాల్లో తెలంగాణ ప్రాంతమంతా వందకుపైగా భాషా నిలయా లు వ్యవస్థాపితమయ్యాయి. భాషా నిలయానికి కృష్ణదేవరాయల పేరు సూచిం చింది కొమర్రాజువారే ఐనా, భాషా నిలయ భావన మాత్రం రంగారావు గారిదే.నలుగురూ చేరి భాషా నిలయాన్ని ప్రారంభించారు కానీ అభివృద్ధిలోకి రాకపోతే పరువు భంగంగా భావించిన రంగారావుగారు ప్రతి ఉదయం తన పనివారలను వెంట తీసుకుని పరిచితుల ఇండ్లన్నీ తిరిగి భాషా నిలయ లక్ష్యా లను వివరించి వారిని సభ్యులుగా చేర్పించేవారని ఆదిరాజు వీరభద్రరావుగారు రాశారు. రంగారావుగారి మరణానంతరం మైలవరపు నర్సింహశాస్త్రిగారు సంస్మ రణ గీతంలో హృద్యంగా వివరించారు:సీ.	ప్రతిదినంబును తాను హితులయిండ్లకు నేగి భాషాభిమానంబు పాదుగొల్పి కొద్దివారలు వీరు గొప్పవారలు వీరలను మాట ఎంచక కనికరంబు మదిలోన నెలకొని మాట్లాడి నిలయావనార్థంబు తన బుద్ధి సార్థపరచి యనయంబునందఱు చనుదెంచి పొత్తముల్ చదువఁగా నేర్పాట్లు కుదురుపఱచి.--ఇలా ఇతరుల నుంచేగాక తన చేతి సొమ్ముకూడా ఖర్చుపెట్టి గ్రంథములు పెరిగేలా చేశారని రాశారు. మాతృభాషా పరిరక్షణతోబాటు భాషా నిలయాలు విజ్ఞాన కేంద్రాలుగా విలసిల్లాయి. ప్రభుత్వ గ్రంథాలయాలు లేని కాలంలో పౌరుల భాషా, విజ్ఞాన తృష్ణను తీర్చేవి. ప్రముఖ పరిశోధకులు కె. శ్రీనివాస్ ‘‘గ్రంథాలయ నిర్వహణకు సంబంధించి హైదరాబాద్ రాజ్యంలో పూర్వ ఉదాహరణలేవీ లేవని గుర్తుపెట్టుకుంటే రంగారావు పరిశ్రమం విలువ అవగతమౌతుంది’’ (తెలంగాణ సాహిత్య వికాసం) అన్నారు.గ్రంథాలయ నిర్వహణకు సంబంధించి గ్రంథాలయ శాస్త్ర పితామహుడు యస్.ఆర్. రంగనాథన్ 1931లో చేసిన ‘గ్రంథాలయ పంచసూత్రాల’ ప్రకటనకు (1. ఉపయోగం కోసం పుస్తకాలు, 2. ప్రతి చదువరికీ పుస్తకం, 3. ప్రతి పుస్తకా నికీ చదువరి, 4. పాఠకుడి సమయం వృథా కాకుండా చూడటం, 5. గ్రంథాల యం ఒక సజీవ వ్యవస్థ) మూడు దశాబ్దాల పూర్వమే రంగారావుగారు ఈ సూత్రాలను భాషా నిలయ వ్యవస్థాపనలో ఆచరించారు. సందేహాలు తీర్చి భాషా నిలయంలో సభ్యులుగా చేర్పించడమైనా, సభ్యత్వ రుసుము నిక్కచ్చిగా వసూలు చేయడమైనా, సభా నిర్వహణయైునా ఆయన మేధోమధనంలో నుంచి ఉద్భవించినవే.మాతృభాషలో విజ్ఞానార్జన జరిగినపుడే అభ్యాసం సజీవమౌతుందని భావించిన ఈ బృందం విజ్ఞాన గ్రంథాల ప్రచురణ కోసం ‘విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి’ని స్థాపించారు. విజ్ఞాన చంద్రిక ప్రచురణలకు గ్రంథ రచన, ప్రచు రణ, ఆర్థిక సహకారం వంటివి మిగతావారు చూసుకోగా రంగారావు గారు ఆర్థిక సహకారంతో పాటు చందాదారులకు వాటిని వి.పి.పి ద్వారా చేరవేసే బాధ్యతను స్వీకరించారు. 1907, 1908 సంవత్సరాలలో మండలి ప్రచురించిన 5 పుస్తకాలు రంగారావు గారి ద్వారా 1200 మంది చందాదారులకు చేరాయి.ఈ భాషాభిమాని తన 33వ యేట (1910లో) అకస్మాత్తుగా మరణించారు. వీరితో కలసి నడిచిన వీరి ధర్మపత్ని లక్ష్మీనరసమ్మ తమ 36వ యేట కాలం చేశారు. ఈ ఆదర్శ దంపతుల గురించి తెలుగు ప్రజలకు తెలిసింది చాలా తక్కువ.విద్య సార్వజనీనం కావడంతో పాటు విజ్ఞానవంతమైన సమాజంకోసం రంగారావుగారు తపించారు. ఆయన ప్రత్యక్ష పర్యవేక్షణలో రూపుదిద్దుకొన్న శ్రీ కృష్ణదేవరాయాంధ్ర భాషానిలయం, శ్రీరాజరాజ నరేంద్రాంధ్ర భాషానిలయంతో పాటు నాటి ఉద్యమంలో భాగంగా నెలకొల్పబడ్డ భాషా నిలయాల్లో వంద సంవత్సరాల కిందటి గ్రంథాలనేకం ఉన్నాయి. వాటిని డిజిటలైజ్ చేసి ఇంటర్నెట్లో ఉంచితే సమాచారం ప్రజల పరమౌతుంది. రంగారావు వంటి వారి మరెందరో విస్మృత వీరుల గురించి సమాజం తెలుసుకోగలుగుతుంది1901లో శ్రీకృష్ణ దేవరాయాంధ్ర భాషా నిలయ స్థాపనకు పూర్వం అసఫి యా లైబ్రరీ, అల్బర్ట్ రీడింగ్రూం, సోమసుందరం లైబ్రరీ వంటివి గ్రంథాల యాలుగానే సేవలందంచాయి కానీ ఉద్యమాలకూ, సామాజిక మార్పులకూ కేంద్ర బిందువులు కాలేదు. హైదరాబాద్ రాజ్యంలో నాటి ప్రతికూల పరిస్థితుల మధ్య 25సంవత్సరాల్లో తెలంగాణ ప్రాంతమంతా వందకుపైగా భాషా నిలయా లు వ్యవస్థాపితమయ్యాయి. భాషా నిలయానికి కృష్ణదేవరాయల పేరు సూచిం చింది కొమర్రాజువారే ఐనా, భాషా నిలయ భావన మాత్రం రంగారావు గారిదే.నలుగురూ చేరి భాషా నిలయాన్ని ప్రారంభించారు కానీ అభివృద్ధిలోకి రాకపోతే పరువు భంగంగా భావించిన రంగారావుగారు ప్రతి ఉదయం తన పనివారలను వెంట తీసుకుని పరిచితుల ఇండ్లన్నీ తిరిగి భాషా నిలయ లక్ష్యా లను వివరించి వారిని సభ్యులుగా చేర్పించేవారని ఆదిరాజు వీరభద్రరావుగారు రాశారు. రంగారావుగారి మరణానంతరం మైలవరపు నర్సింహశాస్త్రిగారు సంస్మ రణ గీతంలో హృద్యంగా వివరించారు:సీ.	ప్రతిదినంబును తాను హితులయిండ్లకు నేగి భాషాభిమానంబు పాదుగొల్పి కొద్దివారలు వీరు గొప్పవారలు వీరలను మాట ఎంచక కనికరంబు మదిలోన నెలకొని మాట్లాడి నిలయావనార్థంబు తన బుద్ధి సార్థపరచి యనయంబునందఱు చనుదెంచి పొత్తముల్ చదువఁగా నేర్పాట్లు కుదురుపఱచి.--ఇలా ఇతరుల నుంచేగాక తన చేతి సొమ్ముకూడా ఖర్చుపెట్టి గ్రంథములు పెరిగేలా చేశారని రాశారు. మాతృభాషా పరిరక్షణతోబాటు భాషా నిలయాలు విజ్ఞాన కేంద్రాలుగా విలసిల్లాయి. ప్రభుత్వ గ్రంథాలయాలు లేని కాలంలో పౌరుల భాషా, విజ్ఞాన తృష్ణను తీర్చేవి. ప్రముఖ పరిశోధకులు కె. శ్రీనివాస్ ‘‘గ్రంథాలయ నిర్వహణకు సంబంధించి హైదరాబాద్ రాజ్యంలో పూర్వ ఉదాహరణలేవీ లేవని గుర్తుపెట్టుకుంటే రంగారావు పరిశ్రమం విలువ అవగతమౌతుంది’’ (తెలంగాణ సాహిత్య వికాసం) అన్నారు.గ్రంథాలయ నిర్వహణకు సంబంధించి గ్రంథాలయ శాస్త్ర పితామహుడు యస్.ఆర్. రంగనాథన్ 1931లో చేసిన ‘గ్రంథాలయ పంచసూత్రాల’ ప్రకటనకు (1. ఉపయోగం కోసం పుస్తకాలు, 2. ప్రతి చదువరికీ పుస్తకం, 3. ప్రతి పుస్తకా నికీ చదువరి, 4. పాఠకుడి సమయం వృథా కాకుండా చూడటం, 5. గ్రంథాల యం ఒక సజీవ వ్యవస్థ) మూడు దశాబ్దాల పూర్వమే రంగారావుగారు ఈ సూత్రాలను భాషా నిలయ వ్యవస్థాపనలో ఆచరించారు. సందేహాలు తీర్చి భాషా నిలయంలో సభ్యులుగా చేర్పించడమైనా, సభ్యత్వ రుసుము నిక్కచ్చిగా వసూలు చేయడమైనా, సభా నిర్వహణయైునా ఆయన మేధోమధనంలో నుంచి ఉద్భవించినవే.మాతృభాషలో విజ్ఞానార్జన జరిగినపుడే అభ్యాసం సజీవమౌతుందని భావించిన ఈ బృందం విజ్ఞాన గ్రంథాల ప్రచురణ కోసం ‘విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి’ని స్థాపించారు. విజ్ఞాన చంద్రిక ప్రచురణలకు గ్రంథ రచన, ప్రచు రణ, ఆర్థిక సహకారం వంటివి మిగతావారు చూసుకోగా రంగారావు గారు ఆర్థిక సహకారంతో పాటు చందాదారులకు వాటిని వి.పి.పి ద్వారా చేరవేసే బాధ్యతను స్వీకరించారు. 1907, 1908 సంవత్సరాలలో మండలి ప్రచురించిన 5 పుస్తకాలు రంగారావు గారి ద్వారా 1200 మంది చందాదారులకు చేరాయి.ఈ భాషాభిమాని తన 33వ యేట (1910లో) అకస్మాత్తుగా మరణించారు. వీరితో కలసి నడిచిన వీరి ధర్మపత్ని లక్ష్మీనరసమ్మ తమ 36వ యేట కాలం చేశారు. ఈ ఆదర్శ దంపతుల గురించి తెలుగు ప్రజలకు తెలిసింది చాలా తక్కువ.విద్య సార్వజనీనం కావడంతో పాటు విజ్ఞానవంతమైన సమాజంకోసం రంగారావుగారు తపించారు. ఆయన ప్రత్యక్ష పర్యవేక్షణలో రూపుదిద్దుకొన్న శ్రీ కృష్ణదేవరాయాంధ్ర భాషానిలయం, శ్రీరాజరాజ నరేంద్రాంధ్ర భాషానిలయంతో పాటు నాటి ఉద్యమంలో భాగంగా నెలకొల్పబడ్డ భాషా నిలయాల్లో వంద సంవత్సరాల కిందటి గ్రంథాలనేకం ఉన్నాయి. వాటిని డిజిటలైజ్ చేసి ఇంటర్నెట్లో ఉంచితే సమాచారం ప్రజల పరమౌతుంది. రంగారావు వంటి వారి మరెందరో విస్మృత వీరుల గురించి సమాజం తెలుసుకోగలుగుతుంది1901లో శ్రీకృష్ణ దేవరాయాంధ్ర భాషా నిలయ స్థాపనకు పూర్వం అసఫి యా లైబ్రరీ, అల్బర్ట్ రీడింగ్రూం, సోమసుందరం లైబ్రరీ వంటివి గ్రంథాల యాలుగానే సేవలందంచాయి కానీ ఉద్యమాలకూ, సామాజిక మార్పులకూ కేంద్ర బిందువులు కాలేదు. హైదరాబాద్ రాజ్యంలో నాటి ప్రతికూల పరిస్థితుల మధ్య 25సంవత్సరాల్లో తెలంగాణ ప్రాంతమంతా వందకుపైగా భాషా నిలయా లు వ్యవస్థాపితమయ్యాయి. భాషా నిలయానికి కృష్ణదేవరాయల పేరు సూచిం చింది కొమర్రాజువారే ఐనా, భాషా నిలయ భావన మాత్రం రంగారావు గారిదే.నలుగురూ చేరి భాషా నిలయాన్ని ప్రారంభించారు కానీ అభివృద్ధిలోకి రాకపోతే పరువు భంగంగా భావించిన రంగారావుగారు ప్రతి ఉదయం తన పనివారలను వెంట తీసుకుని పరిచితుల ఇండ్లన్నీ తిరిగి భాషా నిలయ లక్ష్యా లను వివరించి వారిని సభ్యులుగా చేర్పించేవారని ఆదిరాజు వీరభద్రరావుగారు రాశారు. రంగారావుగారి మరణానంతరం మైలవరపు నర్సింహశాస్త్రిగారు సంస్మ రణ గీతంలో హృద్యంగా వివరించారు:సీ.	ప్రతిదినంబును తాను హితులయిండ్లకు నేగి భాషాభిమానంబు పాదుగొల్పి కొద్దివారలు వీరు గొప్పవారలు వీరలను మాట ఎంచక కనికరంబు మదిలోన నెలకొని మాట్లాడి నిలయావనార్థంబు తన బుద్ధి సార్థపరచి యనయంబునందఱు చనుదెంచి పొత్తముల్ చదువఁగా నేర్పాట్లు కుదురుపఱచి.--ఇలా ఇతరుల నుంచేగాక తన చేతి సొమ్ముకూడా ఖర్చుపెట్టి గ్రంథములు పెరిగేలా చేశారని రాశారు. మాతృభాషా పరిరక్షణతోబాటు భాషా నిలయాలు విజ్ఞాన కేంద్రాలుగా విలసిల్లాయి. ప్రభుత్వ గ్రంథాలయాలు లేని కాలంలో పౌరుల భాషా, విజ్ఞాన తృష్ణను తీర్చేవి. ప్రముఖ పరిశోధకులు కె. శ్రీనివాస్ ‘‘గ్రంథాలయ నిర్వహణకు సంబంధించి హైదరాబాద్ రాజ్యంలో పూర్వ ఉదాహరణలేవీ లేవని గుర్తుపెట్టుకుంటే రంగారావు పరిశ్రమం విలువ అవగతమౌతుంది’’ (తెలంగాణ సాహిత్య వికాసం) అన్నారు.గ్రంథాలయ నిర్వహణకు సంబంధించి గ్రంథాలయ శాస్త్ర పితామహుడు యస్.ఆర్. రంగనాథన్ 1931లో చేసిన ‘గ్రంథాలయ పంచసూత్రాల’ ప్రకటనకు (1. ఉపయోగం కోసం పుస్తకాలు, 2. ప్రతి చదువరికీ పుస్తకం, 3. ప్రతి పుస్తకా నికీ చదువరి, 4. పాఠకుడి సమయం వృథా కాకుండా చూడటం, 5. గ్రంథాల యం ఒక సజీవ వ్యవస్థ) మూడు దశాబ్దాల పూర్వమే రంగారావుగారు ఈ సూత్రాలను భాషా నిలయ వ్యవస్థాపనలో ఆచరించారు. సందేహాలు తీర్చి భాషా నిలయంలో సభ్యులుగా చేర్పించడమైనా, సభ్యత్వ రుసుము నిక్కచ్చిగా వసూలు చేయడమైనా, సభా నిర్వహణయైునా ఆయన మేధోమధనంలో నుంచి ఉద్భవించినవే.మాతృభాషలో విజ్ఞానార్జన జరిగినపుడే అభ్యాసం సజీవమౌతుందని భావించిన ఈ బృందం విజ్ఞాన గ్రంథాల ప్రచురణ కోసం ‘విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి’ని స్థాపించారు. విజ్ఞాన చంద్రిక ప్రచురణలకు గ్రంథ రచన, ప్రచు రణ, ఆర్థిక సహకారం వంటివి మిగతావారు చూసుకోగా రంగారావు గారు ఆర్థిక సహకారంతో పాటు చందాదారులకు వాటిని వి.పి.పి ద్వారా చేరవేసే బాధ్యతను స్వీకరించారు. 1907, 1908 సంవత్సరాలలో మండలి ప్రచురించిన 5 పుస్తకాలు రంగారావు గారి ద్వారా 1200 మంది చందాదారులకు చేరాయి.ఈ భాషాభిమాని తన 33వ యేట (1910లో) అకస్మాత్తుగా మరణించారు. వీరితో కలసి నడిచిన వీరి ధర్మపత్ని లక్ష్మీనరసమ్మ తమ 36వ యేట కాలం చేశారు. ఈ ఆదర్శ దంపతుల గురించి తెలుగు ప్రజలకు తెలిసింది చాలా తక్కువ.విద్య సార్వజనీనం కావడంతో పాటు విజ్ఞానవంతమైన సమాజంకోసం రంగారావుగారు తపించారు. ఆయన ప్రత్యక్ష పర్యవేక్షణలో రూపుదిద్దుకొన్న శ్రీ కృష్ణదేవరాయాంధ్ర భాషానిలయం, శ్రీరాజరాజ నరేంద్రాంధ్ర భాషానిలయంతో పాటు నాటి ఉద్యమంలో భాగంగా నెలకొల్పబడ్డ భాషా నిలయాల్లో వంద సంవత్సరాల కిందటి గ్రంథాలనేకం ఉన్నాయి. వాటిని డిజిటలైజ్ చేసి ఇంటర్నెట్లో ఉంచితే సమాచారం ప్రజల పరమౌతుంది. రంగారావు వంటి వారి మరెందరో విస్మృత వీరుల గురించి సమాజం తెలుసుకోగలుగుతుంది
potanaamaatyuni dhikkaaraaniki vaarasudu ravichettu rangaarao. tana prajala bhashanu nirlakshyam chesina paalakudini dhikkarinchadamtho paatu amma bhasha patla niraasaktatatoe darbaaruku vandhimaagadhulaina vaariki kanuvippu kaliginchaadu. deshabhaktuduu, matrubhasha parirakshana vikaasaalatoe paatu vignaana vistarana, saamaajika sevaaramgaalalo krushichesina ee vismruta medho viplavakaarudi aasayaalanu aacharinchi, lakshyaalanu cherukovadam pratee telugu bidda kartavyam.1901loo srikrishna devarayandhra bhasha nilaya sthaapanaku puurvam asafi yaa librari, albert redingroom, somasundaram librari vantivi grandhaala yalugane sevalandanchaayi cony udyamaalakuu, saamaajika maarpulakuu kendra binduvulu kaaledu. hyderabad raajyamlo naati pratikuula paristhitula madhya 25samvatsaraallo telamgaana praantamantaa vandakupaigaa bhasha nilaya lu vyavasthaapitamayyaayi. bhasha nilayaaniki krishnadevaraayala paeru suuchim chindi komarrajuvare ina, bhasha nilaya bhavana maatram rangaarao gaaride.naluguru cheri bhasha nilayaanni praarambhinchaaru cony abhivruddhiloki rakapothe paruvu bhangamgaa bhaavinchina rangaaraavugaaru prati udayam tana panivaaralanu venta teesukuni parichitula indlanni tirigi bhasha nilaya lakshya lanu vivarinchi vaarini sabhyulugaa cherpinchevaarani aadiraaju veerabhadraraavugaaru raasaaru. rangaaraavugaari maranaanantaram mailavarapu narsimhasaastrigaaru samsma rana geetamlo hrudyamgaa vivarinchaaru:see.	pratidinambunu taanu hitulayindlaku negi bhashabhimanambu paadugolpi koddivaaralu veeru goppavaaralu veeralanu maata enchaka kanikarambu madiloona nelakoni matladi nilayaavanaarthambu tana buddhi saarthaparachi yanayambunandaru chanudenchi pottamul chadunga nerpaatlu kuduruparichi.--ilaa itarula nunchegaaka tana cheti sommukuda kharchupetti grandhamulu perigela chesarani raasaaru. matrubhasha parirakshanhatobaatu bhasha nilayaalu vignaana kendraalugaa vilasillaayi. prabhutva grandhaalayaalu laeni kaalamlo pourula bhasha, vignaana trushnanu teerchevi. pramukha parisodhakulu ke. srinivas ‘‘grandhaalaya nirvahanaku sambandhinchi hyderabad raajyamlo puurva udaharanalevi levani gurthupettukunte rangaarao parisramam viluva avagatamoutundi’’ (telamgaana saahitya vikasam) annaru.grandhaalaya nirvahanaku sambandhinchi grandhaalaya saastra pitamahudu yas.ar. ranganathan 1931loo chesina ‘grandhaalaya panchasuutraala’ prakatanaku (1. upayogam kosam pustakaalu, 2. prati chaduvariki pustakam, 3. prati pustaka nikee chaduvari, 4. paatakudi samayam vruthaa kakunda chudatam, 5. grandhaala yam oka sajeeva vyavastha) moodu dasaabdaala poorvame rangaaraavugaaru ee suutraalanu bhasha nilaya vyavasthaapanalo aacharinchaaru. sandehaalu teerchi bhasha nilayamlo sabhyulugaa cherpinchadamaina, sabhyatva rusumu nikkacchigaa vasulu cheyadamaina, sabhaa nirvahanayuinaa aayana medhomadhanamlo nunchi udbhavinchinave.maatrubhaashalo vignaanaarjana jariginapude abhyasam sajeevamoutundani bhaavinchina ee brundam vignaana grandhaala prachurana kosam ‘vignaana chandrika mandali’ni sthaapinchaaru. vignaana chandrika prachuranalaku grantha rachana, prachu rana, aardhika sahakaaram vantivi migataavaaru chusukoga rangaarao gaaru aardhika sahakaaramtho paatu chandaadaarulaku vaatini vi.pi.pi dwara cheravese baadhyatanu sweekarinchaaru. 1907, 1908 samvatsaraalalo mandali prachurinchina 5 pustakaalu rangaarao gaari dwara 1200 mandi chandaadaarulaku cherayi.ee bhashabhimani tana 33va yeta (1910loo) akasmaattugaa maraninchaaru. veeritho kalasi nadichina veeri dharmapatni lakshminarasamma tama 36va yeta kaalam chesaru. ee aadarsa dampatula gurinchi telugu prajalaku telisindi chala takkuva.vidya saarvajaneenam kaavadamtho paatu vignaanavantamaina samajankosam rangaaraavugaaru tapinchaaru. aayana pratyaksha paryavekshanhalo roopudiddukonna shree krishnadevarayandhra bhashanilayam, srirajaraja narendrandhra bhaashaanilayamtho paatu naati udyamamlo bhagamga nelakolpabadda bhasha nilayaallo vanda samvatsaraala kindati grandhaalanekam unnaayi. vaatini disitalise chesi internetlo unchithe samacharam prajala paramoutundi. rangaarao vanti vaari marendaro vismruta veerula gurinchi samajam telusukogalugutundi1901loo srikrishna devarayandhra bhasha nilaya sthaapanaku puurvam asafi yaa librari, albert redingroom, somasundaram librari vantivi grandhaala yalugane sevalandanchaayi cony udyamaalakuu, saamaajika maarpulakuu kendra binduvulu kaaledu. hyderabad raajyamlo naati pratikuula paristhitula madhya 25samvatsaraallo telamgaana praantamantaa vandakupaigaa bhasha nilaya lu vyavasthaapitamayyaayi. bhasha nilayaaniki krishnadevaraayala paeru suuchim chindi komarrajuvare ina, bhasha nilaya bhavana maatram rangaarao gaaride.naluguru cheri bhasha nilayaanni praarambhinchaaru cony abhivruddhiloki rakapothe paruvu bhangamgaa bhaavinchina rangaaraavugaaru prati udayam tana panivaaralanu venta teesukuni parichitula indlanni tirigi bhasha nilaya lakshya lanu vivarinchi vaarini sabhyulugaa cherpinchevaarani aadiraaju veerabhadraraavugaaru raasaaru. rangaaraavugaari maranaanantaram mailavarapu narsimhasaastrigaaru samsma rana geetamlo hrudyamgaa vivarinchaaru:see.	pratidinambunu taanu hitulayindlaku negi bhashabhimanambu paadugolpi koddivaaralu veeru goppavaaralu veeralanu maata enchaka kanikarambu madiloona nelakoni matladi nilayaavanaarthambu tana buddhi saarthaparachi yanayambunandaru chanudenchi pottamul chadunga nerpaatlu kuduruparichi.--ilaa itarula nunchegaaka tana cheti sommukuda kharchupetti grandhamulu perigela chesarani raasaaru. matrubhasha parirakshanhatobaatu bhasha nilayaalu vignaana kendraalugaa vilasillaayi. prabhutva grandhaalayaalu laeni kaalamlo pourula bhasha, vignaana trushnanu teerchevi. pramukha parisodhakulu ke. srinivas ‘‘grandhaalaya nirvahanaku sambandhinchi hyderabad raajyamlo puurva udaharanalevi levani gurthupettukunte rangaarao parisramam viluva avagatamoutundi’’ (telamgaana saahitya vikasam) annaru.grandhaalaya nirvahanaku sambandhinchi grandhaalaya saastra pitamahudu yas.ar. ranganathan 1931loo chesina ‘grandhaalaya panchasuutraala’ prakatanaku (1. upayogam kosam pustakaalu, 2. prati chaduvariki pustakam, 3. prati pustaka nikee chaduvari, 4. paatakudi samayam vruthaa kakunda chudatam, 5. grandhaala yam oka sajeeva vyavastha) moodu dasaabdaala poorvame rangaaraavugaaru ee suutraalanu bhasha nilaya vyavasthaapanalo aacharinchaaru. sandehaalu teerchi bhasha nilayamlo sabhyulugaa cherpinchadamaina, sabhyatva rusumu nikkacchigaa vasulu cheyadamaina, sabhaa nirvahanayuinaa aayana medhomadhanamlo nunchi udbhavinchinave.maatrubhaashalo vignaanaarjana jariginapude abhyasam sajeevamoutundani bhaavinchina ee brundam vignaana grandhaala prachurana kosam ‘vignaana chandrika mandali’ni sthaapinchaaru. vignaana chandrika prachuranalaku grantha rachana, prachu rana, aardhika sahakaaram vantivi migataavaaru chusukoga rangaarao gaaru aardhika sahakaaramtho paatu chandaadaarulaku vaatini vi.pi.pi dwara cheravese baadhyatanu sweekarinchaaru. 1907, 1908 samvatsaraalalo mandali prachurinchina 5 pustakaalu rangaarao gaari dwara 1200 mandi chandaadaarulaku cherayi.ee bhashabhimani tana 33va yeta (1910loo) akasmaattugaa maraninchaaru. veeritho kalasi nadichina veeri dharmapatni lakshminarasamma tama 36va yeta kaalam chesaru. ee aadarsa dampatula gurinchi telugu prajalaku telisindi chala takkuva.vidya saarvajaneenam kaavadamtho paatu vignaanavantamaina samajankosam rangaaraavugaaru tapinchaaru. aayana pratyaksha paryavekshanhalo roopudiddukonna shree krishnadevarayandhra bhashanilayam, srirajaraja narendrandhra bhaashaanilayamtho paatu naati udyamamlo bhagamga nelakolpabadda bhasha nilayaallo vanda samvatsaraala kindati grandhaalanekam unnaayi. vaatini disitalise chesi internetlo unchithe samacharam prajala paramoutundi. rangaarao vanti vaari marendaro vismruta veerula gurinchi samajam telusukogalugutundi1901loo srikrishna devarayandhra bhasha nilaya sthaapanaku puurvam asafi yaa librari, albert redingroom, somasundaram librari vantivi grandhaala yalugane sevalandanchaayi cony udyamaalakuu, saamaajika maarpulakuu kendra binduvulu kaaledu. hyderabad raajyamlo naati pratikuula paristhitula madhya 25samvatsaraallo telamgaana praantamantaa vandakupaigaa bhasha nilaya lu vyavasthaapitamayyaayi. bhasha nilayaaniki krishnadevaraayala paeru suuchim chindi komarrajuvare ina, bhasha nilaya bhavana maatram rangaarao gaaride.naluguru cheri bhasha nilayaanni praarambhinchaaru cony abhivruddhiloki rakapothe paruvu bhangamgaa bhaavinchina rangaaraavugaaru prati udayam tana panivaaralanu venta teesukuni parichitula indlanni tirigi bhasha nilaya lakshya lanu vivarinchi vaarini sabhyulugaa cherpinchevaarani aadiraaju veerabhadraraavugaaru raasaaru. rangaaraavugaari maranaanantaram mailavarapu narsimhasaastrigaaru samsma rana geetamlo hrudyamgaa vivarinchaaru:see.	pratidinambunu taanu hitulayindlaku negi bhashabhimanambu paadugolpi koddivaaralu veeru goppavaaralu veeralanu maata enchaka kanikarambu madiloona nelakoni matladi nilayaavanaarthambu tana buddhi saarthaparachi yanayambunandaru chanudenchi pottamul chadunga nerpaatlu kuduruparichi.--ilaa itarula nunchegaaka tana cheti sommukuda kharchupetti grandhamulu perigela chesarani raasaaru. matrubhasha parirakshanhatobaatu bhasha nilayaalu vignaana kendraalugaa vilasillaayi. prabhutva grandhaalayaalu laeni kaalamlo pourula bhasha, vignaana trushnanu teerchevi. pramukha parisodhakulu ke. srinivas ‘‘grandhaalaya nirvahanaku sambandhinchi hyderabad raajyamlo puurva udaharanalevi levani gurthupettukunte rangaarao parisramam viluva avagatamoutundi’’ (telamgaana saahitya vikasam) annaru.grandhaalaya nirvahanaku sambandhinchi grandhaalaya saastra pitamahudu yas.ar. ranganathan 1931loo chesina ‘grandhaalaya panchasuutraala’ prakatanaku (1. upayogam kosam pustakaalu, 2. prati chaduvariki pustakam, 3. prati pustaka nikee chaduvari, 4. paatakudi samayam vruthaa kakunda chudatam, 5. grandhaala yam oka sajeeva vyavastha) moodu dasaabdaala poorvame rangaaraavugaaru ee suutraalanu bhasha nilaya vyavasthaapanalo aacharinchaaru. sandehaalu teerchi bhasha nilayamlo sabhyulugaa cherpinchadamaina, sabhyatva rusumu nikkacchigaa vasulu cheyadamaina, sabhaa nirvahanayuinaa aayana medhomadhanamlo nunchi udbhavinchinave.maatrubhaashalo vignaanaarjana jariginapude abhyasam sajeevamoutundani bhaavinchina ee brundam vignaana grandhaala prachurana kosam ‘vignaana chandrika mandali’ni sthaapinchaaru. vignaana chandrika prachuranalaku grantha rachana, prachu rana, aardhika sahakaaram vantivi migataavaaru chusukoga rangaarao gaaru aardhika sahakaaramtho paatu chandaadaarulaku vaatini vi.pi.pi dwara cheravese baadhyatanu sweekarinchaaru. 1907, 1908 samvatsaraalalo mandali prachurinchina 5 pustakaalu rangaarao gaari dwara 1200 mandi chandaadaarulaku cherayi.ee bhashabhimani tana 33va yeta (1910loo) akasmaattugaa maraninchaaru. veeritho kalasi nadichina veeri dharmapatni lakshminarasamma tama 36va yeta kaalam chesaru. ee aadarsa dampatula gurinchi telugu prajalaku telisindi chala takkuva.vidya saarvajaneenam kaavadamtho paatu vignaanavantamaina samajankosam rangaaraavugaaru tapinchaaru. aayana pratyaksha paryavekshanhalo roopudiddukonna shree krishnadevarayandhra bhashanilayam, srirajaraja narendrandhra bhaashaanilayamtho paatu naati udyamamlo bhagamga nelakolpabadda bhasha nilayaallo vanda samvatsaraala kindati grandhaalanekam unnaayi. vaatini disitalise chesi internetlo unchithe samacharam prajala paramoutundi. rangaarao vanti vaari marendaro vismruta veerula gurinchi samajam telusukogalugutundi