
తెలంగాణ ఒక తరగని సాహిత్య గని. తెలంగాణా సాహిత్యం ఇతర భాషా కవులు, కళాకారులను ఎంతగానో కదిలించింది. ఈ నేల కీర్తిని, చరి త్రను పొగడనివారెవ్వరు? తెలంగాణ, తెలంగాణ సాయుధపోరాటం ప్రపంచ చరిత్రలోనే ఎన్నదగినది. మట్టి చరిత్రే మనిషి చరిత్ర, మట్టి మినహా మనిషికి చరిత్రే లేదు. ముందుగా ఈ మట్టికి మొక్కుదాం. ఈ తెలంగాణ నేల పోరాట పటిమ ప్రపంచ మేధావుల, పోరాట యోధుల మెప్పు పొందింది. లెనిన్ లాంటి విప్లవ మహా యోధులచే కొనియాడబడింది. నెరుడాలాంటి కవులచే కీర్తించబడింది. ఆంధ్ర ప్రాంతపు ఆరుద్ర లాంటి ప్రసిద్ధ కవిచేత ‘త్వమే వాహం’ కావ్యం రాయించుకొంది. అభ్యుదయవాది సోమసుందర్ చేత ‘వజ్రాయుధం’ కావ్యం రాయించుకొంది. శేషేంద్ర శర్మ లాంటి కవుల చేత 1947, 1948లలో ‘విశాలాంధ్ర’ పత్రికలో తెలంగాణపై కవిత్వం రాయించుకొంది. కుందుర్తి ‘తెలంగాణ’ కావ్యం రాసారు. సుద్దాల హనుమంతు, యాదగిరి లాంటి ఎందరో విప్లవ యోధులు స్వయంగా పోరాటంలో పాల్గొని అమూల్యమైన పాటలు రాశారు. సాహిత్యాన్ని సృష్టించారు. ‘మా భూమి’ లాంటి నాటకాలు పుట్టాయి.బౌద్ధం, జైనం పరిఢవిల్లిన ఈ నేల చరిత్ర లోకానికి తెలి యాల్సినంతగా తెలియ లేదు. క్రీస్తు పూర్వం మగధులు, నందులు, మౌర్యులు ఈ నేలను పరిపాలించిన ఆధారాలు ఉన్నాయి. పూర్వ శాతవాహనులైన సమగోప, నారన, గోబధలు పరిపాలించిన ఆధారాలు నాణాలతో సహా దొరికిన ప్రాంతమిది. ఇందుకు కరీంనగర్ జిల్లా లోని పెద్దబొంకూర్ తవ్వకాలే సాక్ష్యం. శాతవాహనుల తొలి రాజధాని అయిన కోటిలింగాల నేటి కరీంనగర్ జిల్లాలో గోదావరి నది ఒడ్డున ఉంది. శాతవాహనుల తరువాత ఇక్ష్వాకులు, త్రైకూటకులు, బాదామి చాళుఖ్యులు, వేములవాడ చాళుఖ్యులు, కళ్యాణి చాళుఖ్యులు, ముదిగొండ చాళుఖ్యులు, కుందూరు చోడులు, విష్ణుకుండినులు, వాకాటకులు, కాకతీయులు, పద్మ నాయకులు, విజయనగర రాజులు, బహమనీలు, కుతుబ్ షాహీలు, మొగలులు, నిజాం ప్రభువులు ఈ నేలను పరిపాలించారు.త్రిలింగ దేశమైన ఈ తెలంగాణం – కాళేశ్వరం, శ్రీశైలం, ద్రాక్షారామం అనే మూడు లింగాల మధ్యనున్న ప్రదేశం. ఆ త్రిలింగ దేశాన్ని తొలి శాతవాహనులు నేటి కరీంనగర్ జిల్లాలో గోదావరి నది ఒడ్డున ఉన్న ‘కోటిలింగాల’ను రాజధానిగా చేసుకొని పాలించారు. అంతకు పూర్వం శాతవాహనులైన సమగోప, నారన, గోబధలు పాలించారు.క్రీస్తు పూర్వం ఇక్కడే బౌద్ధం, జైన మతాలూ వర్ధిల్లాయి. వేములవాడ గుళ్ళు గోపురాలు, దూళికట్ట బౌద్ధ చైత్యాలే ఇందుకు ప్రత్యక్ష ఉదాహరణలు. బౌద్ధ గురువు బావరి నేటి కరీంనగర్, నిజామాబాద్ సరిహద్దు గ్రామం బాదనకుర్తి వాసి అని, జైన మత గురువు ఋషబునికి, బాహుబలికి బోధన్ తో సంబంధాలున్నాయనీ ఆధారాలున్నాయి. శాతవాహన రాజ్యం అస్మక జనపదం అని, అస్మకులు, మూలకులు ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించారని చరిత్ర చెబుతోంది.భారత ప్రభుత్వం అధికారికంగా తీసుకున్న క్యాలెండర్ శక సంవత్సరం శాతవాహన, శాలివాహన కాలం ఆధారంగా రూపుదిద్దబడినది. హాలుడి గాథా సప్త శతి, గుణాఢ్యుడి బృహత్కథ, సోమ దేవసూరి కథా సరిత్సాగారం, పంపకవి సోదరుడు జినవల్లభుడి కురిక్యాల శాసనాలు, కోనసముద్రం ఇనుము ఉక్కు పరిశ్రమలు, అజంతా, ఎల్లోరా, శిల్ప చిత్ర కళలు తెలంగాణ చరిత్రకు నిలువెత్తు సాక్ష్యాధారాలు.సాహిత్య, కళా, సాంస్కృతిక రంగాలలో రాణిస్తూ జాలువారే జాను తెనుగు ద్విపద కావ్యాల పాల్కురికి సోమన్నలు, సహజ కవితాధార మహాభాగవతం సృష్టికర్త బమ్మెర పోతన్నలు వెలసిన నేల ఇది. అచ్చ తెలుగు తొలి కావ్యం ‘యయాతి చరిత్ర’ రాసిన పొన్నెగంటి తెలుగన్న తెలంగాణ ప్రాంతపు నేటి పటాన్ చెరువు వాసి. నల్లగొండ ప్రాంతం సర్వజ్ఞ భూపాల సారస్వతపు నేల, ఓరుగల్లు కాకతీయుల కాలం నాటి జాయపసేనాని ‘పద రత్నావళులు’, మడికి సింగన, కందనామాత్యుడు, పోతన మహాకవి శిష్యుడు వెలగందుల నారయ, చరికొండ ధర్మన్నలు, కొరవి గోపరాజులు, దోమకొండ కవులు, పద్మపురాణాలు, గద్వాల సంస్థాన కవులు, గోన బుద్ధారెడ్డి తొలి రామాయణం, అప్ప కవీయం లాంటి లాక్షణిక గ్రంథాలు వెలసిన నేల ఇది. ఆధునిక తెలంగాణ సాహితీ సాంస్కృతిక, సామాజిక రంగాలలో దాశరథి సోదరులు, కాళోజి, వట్టికోట, సినారె తదితర ఎందరో గొప్ప కవులు పుట్టిన నేల ఇది. సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గోల్కొండ కవుల సంచిక, షబ్నవీస్ తొలి తెలుగు నీలగిరి పత్రిక, చర్విరాల భాగయ్య యక్షగానాలు వెలసిన నేల ఇది. భాగ్యరెడ్డి వర్మ, అరిగె రామస్వామి లాంటి సంఘ సంస్కర్తలు, పి.టి.రెడ్డి, కాపు రాజయ్య లాంటి చిత్రకారులు, శిల్పకారులు పుట్టిన నేల ఇది. ‘ఊరుమ్మడి బతుకులు’, ‘మా భూమి’, ‘రంగుల కల’ లాంటి ఉత్తమ సినిమాలు నిర్మించిన ప్రాంతమిది. జ్ఞానపీఠాలకు నిలయమై, దేశానికి ప్రధానిని అందించి, ఉద్యమాలకు ఊపిరై అందర్నీ అక్కున చేర్చుకొని ఆదరించే కన్నతల్లి ఈ తెలంగాణం.సబ్బని లక్ష్మీనారాయణ

telamgaana oka taragani saahitya gani. telamgaanaa saahityam itara bhasha kavulu, kalaakaarulanu entagaano kadilinchindi. ee neela keertini, chari tranu pogadanivaarevvaru? telamgaana, telamgaana saayudhaporaatam prapancha charitralone ennadaginadi. matti charitre manishi charitra, matti minaha manishiki charitre ledu. mundugaa ee mattiki mokkudam. ee telamgaana neela porata patima prapancha medhavula, porata yodhula meppu pondindi. lenin lanti viplava mahaa yodhulache koniyaadabadindi. nerudalanti kavulache keertinchabadindi. aandhra praantapu aarudra lanti prasiddha kavicheta ‘twame vaaham’ kaavyam raayinchukondi. abhyudayavaadi somasunder chetha ‘vajraayudham’ kaavyam raayinchukondi. seshendra sharma lanti kavula chetha 1947, 1948lalo ‘visalandhra’ patrikalo telangaanapai kavitvam raayinchukondi. kundurti ‘telamgaana’ kaavyam rasaru. suddaala hanumantu, yadagiri lanti endaro viplava yodhulu swayamgaa poraatamlo palgoni amoolyamaina paatalu raasaaru. saahityaanni srushtinchaaru. ‘maa bhoomi’ lanti naatakaalu puttayi.bouddham, jainam paridavillina ee neela charitra lokaniki teli yaalsinantagaa teliya ledu. kreestu puurvam magadhulu, nandulu, mouryulu ee neelanu paripaalinchina aadhaaraalu unnaayi. puurva saatavaahanulaina samagopa, naarana, gobadhalu paripaalinchina aadhaaraalu naanaalatoe sahaa dorikina praantamidi. induku karinnagar jilla loni peddabonkur tavvakaale saakshyam. saatavaahanula toli rajadhani ayina kotilingaala neti karinnagar jillaalo godavari nadi odduna undi. saatavaahanula taruvaata ikshvaakulu, traikuutakulu, badami chaalukhyulu, vemulavada chaalukhyulu, kalyani chaalukhyulu, mudigonda chaalukhyulu, kunduru chodulu, vishnukundinulu, vaakaatakulu, kaakateeyulu, padma naayakulu, vijayanagara rajulu, bahamaneelu, kutub shahilu, mogalulu, nijam prabhuvulu ee neelanu paripaalinchaaru.trilinga desamaina ee telangaanam – kaleshwaram, srisailam, draakshaaraamam ane moodu lingaala madhyanunna pradesam. aa trilinga deshaanni toli saatavaahanulu neti karinnagar jillaalo godavari nadi odduna unna ‘kotilingaala’nu rajadhaniga chesukoni paalinchaaru. antaku puurvam saatavaahanulaina samagopa, naarana, gobadhalu paalinchaaru.kreestu puurvam ikkade bouddham, jaina mataaluu vardhillaayi. vemulavada gullu gopuralu, doolikatta bouddha chaityale induku pratyaksha udaaharanalu. bouddha guruvu bavari neti karinnagar, nijamabad sarihaddu graamam baadanakurti vaasi ani, jaina matha guruvu rushabuniki, bahubaliki bodhan thoo sambandhaalunnaayanii aadhaaraalunnaayi. saatavaahana rajyam asmaka janapadam ani, asmakulu, moolakulu ee praantaanni paripaalinchaarani charitra chebutondi.bhaarata prabhutvam adhikaarikamgaa teesukunna calender saka samvatsaram saatavaahana, saalivaahana kaalam aadhaaramgaa roopudiddabadinadi. haludi gatha sapta sati, gunadyudi bruhatkatha, soma devasuri kathaa saritsaagaaram, pampakavi sodarudu jinavallabhudi kurikyala saasanaalu, konasamudram inumu ukku parisramalu, ajanta, ellora, shilpa chitra kalalu telamgaana charitraku niluvettu saakshyaadhaaraalu.saahitya, kalaa, saamskrutika rangaalalo raanistuu jaluvare jaanu tenugu dvipada kaavyaala paalkuriki somannalu, sahaja kavitaadhaara mahaabhaagavatam srushtikarta bammera potannalu velasina neela idhi. acha telugu toli kaavyam ‘yayaati charitra’ raasina ponneganti teluganna telamgaana praantapu neti patan cheruvu vaasi. nallagonda praantam sarvagna bhupala saarasvatapu neela, orugallu kaakateeyula kaalam naati jayapasenani ‘pada ratnaavalulu’, madiki singana, kandanaamaatyudu, potana mahakavi shishyudu velagandula naraya, charikonda dharmannalu, koravi goparajulu, domakonda kavulu, padmapuraanaalu, gadwala samsthaana kavulu, gona buddareddy toli ramayanam, appa kaveeyam lanti laakshanika grandhaalu velasina neela idhi. aadhunika telamgaana saahitii saamskrutika, saamaajika rangaalalo daasarathi sodarulu, kaaloji, vattikota, sinare taditara endaro goppa kavulu puttina neela idhi. suravaram pratapareddy golkonda kavula sanchika, shabnavies toli telugu neelagiri patrika, charviraala bhagayya yakshagaanaalu velasina neela idhi. bhagyareddy varma, arige ramaswamy lanti sangha samskartalu, pi.ti.reddi, kaapu rajayya lanti chitrakaarulu, silpakaarulu puttina neela idhi. ‘oorummadi batukulu’, ‘maa bhoomi’, ‘rangula kala’ lanti uttama cinimaalu nirminchina praantamidi. ghnaanapeethaalaku nilayamai, deshaniki pradhaanini andinchi, udyamaalaku oopirai andarnee akkuna cherchukoni aadarinche kannatalli ee telangaanam.sabbani lakshminarayana