ప్రపంచ చరిత్రలో ఒక దేశాన్ని పాలించిన తొలి రాణిగా క్లియ పాత్ర కీర్తి గడించినా, తొలి భారత రాణిగా రజియా సుల్తానా రాజ్యమేలినా వారి తరువాత అయ్యీ వారి కంటె ఘన కీర్తిని సంపాదించుకున్న తొలి తెలుగు రాణి రుద్రమదేవి. క్లియో పాత్ర, రజియా సుల్తానాలపై లైంగిక అనైతికతా ఆరోపణలు వచ్చాయి. కాని రుద్రమ వారి కంటె సుదీర్ఘ కాలం పరిపాలన చేసి కూడా ‘అంబ’ (తల్లి) అనే పేరు తెచ్చుకొంది. స్ర్తీ అన్న కారణంతో పాలనా పెద్దలు ద్వేషించగా రజియాపాలన ఐదేళ్ళలోనే ముగిసింది. రుద్రమకు అలాంటి విమర్శలే వచ్చినా యావత్ తెలుగుదేశ స్వతంత్రతను 30 సంవత్సరాలు కాపాడి సురక్షితంగా తనవారసుడు కాకతీయ ప్రతాపరుద్రునికి అప్పజెప్పింది.రుద్రమ దాయాదులు (సవతి తల్లి కొడుకులు) మహారాష్ట్రలోని దేవగిరి (ఈనాటి దౌలతాబాద్) రాజధానిగా యాదవ వంశ పరిపాలన కొనసాగిస్తూ తమ చెల్లి అయినా స్ర్తీ కదా అనే చులకన భావంతో కాకతీయ సామ్రాజ్యంపై దండెత్తి ఓరుగల్లు (వరంగల్)ను ముట్టడించారు. ఊహించని పరిణామానికి తలొగ్గకుండా రుద్రమదేవి దాయాదులను, వారి సైన్యాన్ని ఓరుగల్లులో ఓడించడమే కాకుండా వారిని కర్ణాటకలోని బీదర్ వరకు తరిమి తరిమి కొట్టింది. బీదర్లో సుదీర్ఘమైన విజయ శాసనం వేయించింది. దాయాదుల మీద విజయానికి గుర్తుగా ‘దాయ గజ కేసరి’ (ఏనుగులంతటి బలమైన దాయాదులకు సింహం వంటిది) అనే బిరుదు వహించింది. ఈ బిరుదును (ఏనుగు మీద సింహం) సంబంధించిన బొమ్మతో నాణేలు విడుదల చేసింది, శిల్పాలు చెక్కించింది – ప్రత్యేకించి వరంగల్ కోటలోని స్వయంభూ దేవాలయ మంటప స్తంభాలు, దూలాల మీద, పాలంపేట (రామప్ప) ఆలయ చూరుల్లోనైతే నిలువెత్తు దాయగజకేసరి శిల్పాలు చెక్కించింది.నిజానికి దాయాదుల మీద విజయం తరువాత రుద్రమదేవి ఓరుగల్లు కోటలో చాలా కట్టడాలు చేపట్టింది. స్వయంభూ దేవాలయం ముందు అత్యంత విశాలమైన రంగ మంటపం, ముఖ మంటపాలను కట్టించింది. ఈ మంటపాల్లో చెక్కించిన నల్లరాతి శిల్పాలు, కీర్తితోరణాలు శిల్పకళా జగత్తుకే మకుటాయమానాలుగా నిలుస్తాయి. స్వయంభూ దేవాలయం చుట్టూ నాలుగు తోరణాలను నిలిపింది. ఇంత ఎత్తైన శిల్పకళా శోభితమైన ఏకశిలా స్తంభ తోరణాలు ప్రపంచంలో ఎక్కడా లేవు. కాబట్టే స్వతంత్ర తెలంగాణ రాష్ట్రం అలాంటి కాకతీయ తోరణాన్ని రాష్ట్ర అధికారిక చిహ్నంగా అమలులోకి తెచ్చింది. స్వయంభూ దేవాలయాన్ని తదనంతర కాలపు ముస్లిం రాజులు ధ్వంసం చేయకపోతే దక్షిణ భారతదేశంలో అంత అందమైన దేవాలయం మరెక్కడా ఉండకపోయేది.దేవగిరి యాదవులలాగా భవిష్యత్తులో మరే రాజులైనా కాకతీయ కోటపై దాడి చేసినా వారికి వశం కాకుండా ఉండాలని రుద్రమ దేవి ఓరుగల్లులో అప్పటికే ఉన్న పుట్టకోట, మట్టికోటల లోపల ‘కంచుకోట’ కట్టించింది. కంచుకోట అంటే శత్రు దుర్భేద్యమైన రాతి కోటగోట. ఈ కోటగోడలను లోపల నుండి కాకతీయ సైనికులు మెట్ల ద్వారా ఎక్కి బయటి నుంచి వచ్చే సైనికులు ఎక్కలేనంత ఎత్తుగా కట్టిన కోటగోడలను ఎక్కే ప్రయత్నం చేస్తున్నప్పుడు వారి మీద సలసల కాగే నూనె, ఆయుధాలు కురిపించే విధంగా కట్టించింది.యాదవుల మీద విజయం తరువాతనే రుద్రమదేవి రామప్పలో పలు కట్టడాలు, శిల్పాలు చెక్కించిందని కాకతీయ చరిత్రకారుడు డాక్టర్ పుచ్ఛా వాసుదేవ పరబ్రహ్మ శాస్ర్తి అభిప్రాయపడ్డారు. అలాంటి శిల్పాల్లో దాయగజకేసరి శిల్పాలతోపాటు నర్తకీమణులు, నాగినులు, మానిని – మర్కటం శిల్పాలు శిల్పకళా జగత్తుకే గర్వకారణాలుగా నిలుస్తాయి. నల్లగా, నున్నగా, అద్దంలాగా నిండు యవ్వనంతో నిగనిగలాడే ఈ నిలువెత్తు శిల్పాలు తమ సౌందర్యంతో మౌనినైనా మర్కటంగా (కోతిలా) మార్చేస్తాయి. ఉల్లిపొర వంటి సన్నని పారదర్శక వస్ర్తాన్ని ధరించి నర్తిస్తున్న నాట్యకత్తె యొక్క ఆ కాస్త వస్ర్తాన్ని కూడా మర్కటం లాగుతుండగా ఆమె మర్మాంగాలు బయటపడుతున్నట్లు చెక్కిన మానిని–మర్కట శిల్పాలు ఒకశతాబ్దం క్రితమే (12వ శతాబ్దంలో) గుజరాత్లోని ఒకరాణి తను కట్టించిన ‘రాణి కీ వావ్’ అనే బావిలో చెక్కించినా వాటి కంటే రామప్ప శిల్పాలు సజీవ దృశ్యాలుగా కనినిపిస్తాయి. రామప్ప శిల్పాలను చూసి కైగట్టని కవి లేడు, మనసు కకావికలం కాని మనిషి లేడు – చరిత్రలో స్ర్తీ సౌందర్యాన్ని అనేక కోణాల్లో సమగ్రంగా మరో స్ర్తీమాత్రమే అభివ్యక్తీకరింపజేయగలదని రుద్రమ రామప్పలో చెక్కించిన శిల్పదర్శనం వల్ల అవగతమవుతుంది.రుద్రమదేవి శిల్పకళా పోషణను ఓర్వలేని ఆంధ్ర రచయితలు కొందరు రామప్ప అనే శిల్పి రుద్రమను ప్రేమించి ఆమె రూపాన్ని మనసులో ఆరాధిస్తూ శిల్పాలను చెక్కడం వల్లే అవి అంత అందంగా రూపొందాయని, కాని అతన్ని రుద్రమ తండ్రి గణపతిదేవుడు చంపించాడని, రుద్రమ భగ్న ప్రేమికురాలయిందని ఆధార రహిత, అనైతిక అభూత కల్పనలు చేశారు. నిజానికి ‘రామప్ప’ అనే మనిషే లేడు. అది ‘రామలింగే శ్వరుడు’ అనే ప్రధాన దేవున్ని సామాన్య ప్రజలు పిలిచే పేరు. ‘హరప్పా’ నగరాన్ని ఐదువేల సంవత్సరాల కిందట హరప్పా అనే వాస్తు శిల్పి నిర్మించాడని అనగలమా? అదీ ఏమాత్రం ఆధారం లేకుండా!యాదవ రాజులను ఓడించిన తరువాత రుద్రమ దేవి ఓరుగల్లును శృంగారించిందని ‘సిద్ధేశ్వర చరిత్ర’, ‘ప్రతాప చరిత్ర’ అనే గ్రంథాలు వర్ణించగా నగరమంతా ‘బతుకమ్మలాట’ ఆడించిందని ప్రముఖ సాహితీవేత్త ఆచార్య తిరుమల రామచంద్ర రాశారు. అలాగే అడవి తల్లులు సమ్మక్క– సారలమ్మల జాతరకై రుద్రమదేవి దానాలు చేసిందనే శాసనాధారాలున్నాయని దశరథ్ రాశారు. రుద్రమ మారు వేషంలో రాజ్యమంతా తిరుగుతూ ప్రజల కష్టాలను తీర్చేదని మాడపాటి రాశారు. వీటికి స్పష్టమైన ఆధారాలను ఇంకా వెలికి తీయవలసి ఉన్నా రుద్రమదేవి స్ర్తీ ప్రధాన పండుగలకు ప్రాముఖ్యాన్నించ్చిందనేది మాత్రం నిజం. రాజ్య ప్రజలను కన్నతల్లిలాగా పరిపాలించిందనేది నిజం. అందుకే ఆమె కాలంలో (13వ శతాబ్దంలో) ఆమె మీద ప్రేమతో తెలంగాణలో అనేక అంబ/అమ్మ పురాలు వెలిశాయి. రుద్రమ తన అత్తగారు నిడుదవోలు చాళుక్యుల ఇంట్లో నెలకొన్న అంతఃకలహాలను కూడా సానునయంగా పరిష్కరించింది.రుద్రమ తనను స్ర్తీ కదా యని చులకనతో ఎదిరించిన సామంతులు, శత్రు రాజులను ఎన్నో యుద్ధాల్లో ఎదిరించి తన వీరత్వాన్ని చాటుకుంది. చివరికి 85 సంవత్సరాల వయసులో తన సామంతుడు కాయస్థ అంబదేవుడు, శత్రు రాజుల కూటమితో పోరాడుతూ 1289 నవంబర్ 25న వీరస్వర్గం పొందిందని పరబ్రహ్మశాస్ర్తి అభిప్రాయపడ్డారు. నల్గొండ జిల్లాలోని చందుపట్ల శాసనం కూడా ఆ సంవత్సరంలో రుద్రమ ‘శివలోక ప్రాప్తి’ పొందిందని ధ్రువీకరించింది. రుద్రమ ‘శివలోక ప్రాప్తి’ని గురించి సిద్ధేశ్వర చరిత్ర, ప్రతాప చరిత్రలు కూడా రాశాయి. అయినా కొందరు ఆంధ్ర ప్రాంత చరిత్రకారులు ఇప్పటికీ రుద్రమ 1294లోనో, 1296 లోనో మరణించి ఉంటుందని ఊహాగానాలు చేస్తున్నారు. నిజానికి రుద్రమ 1289 మార్చి 10 నాటికే కీర్తిశేషురాలైందని పాలకవీడు శాసనం స్పష్టం చేసింది. ప్రపంచ చరిత్రలో ఒక అరుదైన వ్యక్తి మన రుద్రమదేవి. కాబట్టి ఆమె జయంతి, వర్ధంతులను స్పష్టంగా తెలుసుకొని వాటిని వైభవంగా జరుపుకుంటూ స్ఫూర్తి పొందటం ఈనాటి చారిత్రక అవసరం.డాక్టర్ ద్యావనపల్లి సత్యనారాయణ(నవంబర్ 27న చందుపట్లలో రుద్రమదేవి             729వ వర్ధంతి కార్యక్రమం)
prapancha charitralo oka deshaanni paalinchina toli raanigaa clia paatra keerti gadinchinaa, toli bhaarata raanigaa rajia sultana rajyamelina vaari taruvaata ayyee vaari kante ghana keertini sampaadinchukunna toli telugu raani rudramadevi. clio paatra, rajia sultaanaalapai laingika anaitikataa aaropanalu vachayi. kaani rudrama vaari kante sudeergha kaalam paripaalana chesi kuudaa ‘amba’ (talli) ane paeru tecchukondi. srti anna kaaranamtho palana peddalu dveshinchagaa rajiyapalana aidellalone mugisindi. rudramaku alanti vimarsale vachina yavat telugudesa swatantratanu 30 samvatsaraalu kapadi surakshitamgaa tanavaarasudu kaakateeya prataaparudruniki appajeppindi.rudrama daayaadulu (savati talli kodukulu) mahaaraashtralooni devagiri (eenaati daulatabad) rajadhaniga yaadava vamsa paripaalana konasaagistuu tama chelli aina srti kada ane chulakana bhaavamto kaakateeya saamraajyampai dandetti orugallu (varangal)nu muttadinchaaru. oohinchani parinaamaaniki taloggakunda rudramadevi daayaadulanu, vaari sainyaanni orugallulo odinchadame kakunda vaarini karnaatakalooni beedar varaku tarimi tarimi kottindi. beedarlo sudeerghamaina vijaya saasanam veyinchindi. daayaadula meeda vijayaaniki gurtugaa ‘daaya gaja kesari’ (enugulantati balamaina daayaadulaku simham vantidi) ane birudu vahinchindi. ee birudunu (enugu meeda simham) sambandhinchina bommatho naanelu vidudala chesindi, shilpaalu chekkinchindi – pratyekinchi varangal kotaloni swayambhuu devalaya mantapa stambhaalu, doolaala meeda, palampeta (ramappa) aalaya chuurulloonaithee niluvettu dayagajakesari shilpaalu chekkinchindi.nijaaniki daayaadula meeda vijayam taruvaata rudramadevi orugallu kotalo chala kattadaalu chepattindi. swayambhuu devalayam mundu atyanta visaalamaina ranga mantapam, mukha mantapaalanu kattinchindi. ee mantapaallo chekkinchina nallaraati shilpaalu, keertitoranaalu silpakalaa jagattuke makutayamanaluga nilustaayi. swayambhuu devalayam chuttu naalugu thoranaalanu nilipindi. inta ettaina silpakalaa sobhitamaina ekasila stambha thoranaalu prapanchamlo ekkada levu. kabatte swatantra telamgaana rashtram alanti kaakateeya thoranaanni rashtra adhikaarika chihnamgaa amaluloki tecchindi. swayambhuu devalayanni tadanantara kaalapu muslim rajulu dhwamsam cheyakapothe dakshina bhaaratadesamlo anta andamaina devalayam marekkada undakapoyedi.devagiri yaadavulalaagaa bhavishyattulo mare rajulaina kaakateeya kotapai daadi chesina vaariki vasham kakunda undaalani rudrama devi orugallulo appatike unna puttakota, mattikotala lopala ‘kanchukota’ kattinchindi. kanchukota ante shatru durbhedyamaina raati kotagota. ee kotagodalanu lopala nundi kaakateeya sainikulu metla dwara ekki bayati nunchi vache sainikulu ekkalenanta ettugaa kattina kotagodalanu ekke prayatnam chestunnappudu vaari meeda salasala kaage noone, aayudhaalu kuripinche vidhamgaa kattinchindi.yaadavula meeda vijayam taruvaatane rudramadevi ramappalo palu kattadaalu, shilpaalu chekkinchindani kaakateeya charitrakaarudu dactor puchcha vasudeva parabrahma saasrti abhipraayapaddaaru. alanti shilpaallo dayagajakesari silpaalatopaatu nartakeemanulu, naaginulu, maanini – markatam shilpaalu silpakalaa jagattuke garvakaaranaalugaa nilustaayi. nallagaa, nunnagaa, addamlaagaa nindu yavvanamtho niganigalade ee niluvettu shilpaalu tama soundaryamtho mouninainaa markatamgaa (kotila) maarchestaayi. ullipora vanti sannani paaradarsaka vasrtaanni dharinchi nartistunna naatyakatte yokka aa kaasta vasrtaanni kuudaa markatam laagutundagaa aame marmaamgaalu bayatapadutunnatlu chekkina maanini–markata shilpaalu okasataabdam kritame (12va sataabdamlo) gujaraatloni okaraani tanu kattinchina ‘raani kee wav’ ane baavilo chekkinchinaa vaati kante ramappa shilpaalu sajeeva drushyaalugaa kaninipistaayi. ramappa silpaalanu chusi kaigattani kavi ledu, manasu kakavikalam kaani manishi ledu – charitralo srti soundaryaanni aneka konaallo samagramgaa maro srtimatrame abhivyakteeekarimpajeyaga rudrama ramappalo chekkinchina silpadarsanam valla avagatamavutundi.rudramadevi silpakalaa poshananu orvaleni aandhra rachayitalu kondaru ramappa ane shilpi rudramanu preminchi aame roopaanni manasulo aaraadhistuu silpaalanu chekkadam valle avi anta andamgaa roopondaayani, kaani atanni rudrama tandri ganapatidevudu champinchaadani, rudrama bhagna premikuraalayindani aadhaara rahita, anaitika abhoota kalpanalu chesaru. nijaaniki ‘ramappa’ ane manishe ledu. adhi ‘ramalinge swarudu’ ane pradhaana devunni saamaanya prajalu piliche paeru. ‘harappa’ nagaraanni aiduvela samvatsaraala kindata harappa ane vaastu shilpi nirminchaadani anagalama? adhee ematram aadhaaram lekunda!yaadava rajulanu odinchina taruvaata rudrama devi orugallunu srungaarinchindani ‘siddheshwara charitra’, ‘prataapa charitra’ ane grandhaalu varninchagaa nagaramanta ‘batukammalata’ aadinchindani pramukha saahitiivetta aachaarya tirumala ramachandra raasaaru. alaage adavi tallulu sammakka– saaralammala jaatarakai rudramadevi daanaalu chesindane saasanaadhaaraalunnaayani dasarath raasaaru. rudrama maaru veshamlo raajyamantaa tirugutuu prajala kashtaalanu teerchedani madapati raasaaru. veetiki spashtamaina aadhaaraalanu inka veliki teeyavalasi unna rudramadevi srti pradhaana pandugalaku praamukhyaanninchinchi maatram nijam. rajya prajalanu kannatallilaagaa paripalinchindanedi nijam. anduke aame kaalamlo (13va sataabdamlo) aame meeda prematho telamgaanalo aneka amba/amma puraalu velisai. rudrama tana attagaaru nidudavolu chaalukyula intlo nelakonna antahkalahaalanu kuudaa saanunayamgaa parishkarinchindi.rudrama tananu srti kada yani chulakanatho edirinchina saamantulu, shatru rajulanu enno yuddhaallo edirinchi tana veeratvaanni chaatukundi. chivariki 85 samvatsaraala vayasulo tana saamantudu kayastha ambadevudu, shatru rajula kootamitho poraadutuu 1289 navambar 25na veeraswargam pondindani parabrahmasaasrthi abhipraayapaddaaru. nalgonda jillaalooni chandupatla saasanam kuudaa aa samvatsaramlo rudrama ‘sivaloka praapti’ pondindani dhruveekarinchindi. rudrama ‘sivaloka praapti’ni gurinchi siddheshwara charitra, prataapa charitralu kuudaa rasai. aina kondaru aandhra praanta charitrakaarulu ippatikee rudrama 1294lono, 1296 lono maraninchi untundani oohaagaanaalu chestunnaru. nijaaniki rudrama 1289 marchi 10 naatike keertisheshuraalaindani palakaveedu saasanam spashtam chesindi. prapancha charitralo oka arudaina vyakti mana rudramadevi. kabatti aame jayanti, vardhantulanu spashtamgaa telusukoni vaatini vaibhavangaa jarupukuntu sphurthy pondatam eenaati chaaritraka avasaram.dactor dyavanapalli satyanarayana(navambar 27na chandupatlalo rudramadevi             729va vardhanti kaaryakramam)