బ్రిటిష్ రాజకీయవేత్త, రచయిత ఎనోక్ పొవెల్దిగా భావిస్తున్న ఒక సుభాషితాన్ని కాలమిస్టులు తరచు ఉటంకిస్తుంటారు. ‘అన్ని రాజకీయ జీవితాలూ వైఫల్యంలో ముగుస్తాయి’ అనేది ఆ సూక్తి. నిజానికి దాని పూర్తి పాఠం ఇలా ఉంటుంది: ‘అన్ని రాజకీయ జీవితాలూ, ఉజ్వల దశలో వున్నప్పుడే ప్రజారంగం నుంచి నిష్క్రమించని పక్షంలో, వైఫల్యంలో ముగుస్తాయి. రాజకీయాల, మానవ వ్యవహారాల స్వభావమే అటువంటిది’.‍ఆ బ్రిటిష్ విజ్ఞుని వివేక వాక్యం సంక్షిప్త పాఠం భారతదేశపు నలుగురు మాజీ ప్రధానమంత్రుల– జవహర్లాల్ నెహ్రూ, పి.వి.నరసింహారావు, అటల్ బిహారీ వాజపేయి, మన్మోహన్ సింగ్–కు శక్తిమంతంగా వర్తిస్తుంది. ఆ నలుగురు రాజకీయవేత్తలూ విశేష విజయాలు సాధించినవారు. నెహ్రూ స్వాతంత్ర్య సమరపు మహాయోధుడు. 1947 అనంతరం దేశంలో బహుళ పార్టీ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థను నెలకొల్పడంలోనూ, దేశ పురోభివృద్ధికి వైజ్ఞానిక, సాంకేతిక ప్రాతిపదికలు నిర్మించడంలోనూ కీలక పాత్ర వహించిన రాజనీతిజ్ఞుడు. ప్రధానమంత్రిగా నరసింహారావు ఆర్థిక సరళీకరణ విధానాలను ప్రవేశపెట్టారు; కొత్త విదేశాంగ విధానాన్ని రూపొందించారు. వాజపేయి, ప్రతిపక్ష నాయకుడుగా, విదేశాంగ మంత్రిగా దేశ ప్రజలను విశేషంగా ఆకట్టుకున్న నాయకుడు. ఆ తరువాత ప్రధానమంత్రిగా కేంద్రంలో పూర్తిగా ఐదేళ్ళూ అధికారంలో వున్న తొలి కాంగ్రేసేతర ప్రభుత్వానికి సారథ్యం వహించారు. మన్మోహన్ సింగ్ ఆర్థిక మంత్రిగా ఆర్థిక సరళీకరణ విధానాల అమలును పర్యవేక్షించారు. ప్రధానమంత్రిగా దశాబ్దం పాటు దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను మరింతగా దృఢతరం చేశారు. అయినా ఈ నలుగురి రాజకీయ జీవితాలూ వైఫల్యంలో ముగిసాయి. చైనాతో యుద్ధం నెహ్రూ చరిత్రలో ఒక మచ్చగా మిగిలిపోయింది; నరసింహారావు సొంత పార్టీ నుంచే ఇంచుమించు గెంటివేతకు గురయ్యారు; తప్పక విజయం సాధిస్తారని భావించిన ఎన్నికలలో వాజపేయి పరాజయం పాలయ్యారు; మన్మోహన్ సింగ్, తన కేబినెట్ మంత్రుల అవినీతి బాగోతాలు బహిర్గతమయిన నేపథ్యంలో తీవ్ర విమర్శల వెల్లువలో పదవినుంచి నిష్ర్కమించారు. సోనియా ప్రధానమంత్రి కాకపోయినప్పటికీ ఒక దశాబ్దం పాటు దేశంలో అత్యంత శక్తిమంతమైన రాజకీయవేత్తగా వెలుగొందారు. ఇటీవలి ఉత్తరప్రదేశ్ ఎన్నికల్లో ఆమె పార్టీ దాదాపుగా తుడిచిపెట్టుకు పోయింది. తాను, సోనియా రాజకీయ జీవితం ఇప్పుడు ఇంచుమించు ముగిసినట్టే. కనుక ఇప్పుడు ఆమె రాజకీయ జీవితాన్ని మొత్తంగా దాని నిమ్నోన్నతాలు, విజయాలూ వైఫల్యాలను అంచనా వేయడం ఎంతైనా సముచితంగా ఉంటుంది.కాంగ్రెస్ అధినేత్రిగా సోనియా సాధించిన తొలి విజయాలకు మూడు అంశాలు విశేషంగా తోడ్పడ్డాయి. ఆమె పట్ల దేశవ్యాప్తంగా ప్రజలకు అపారమైన సానుభూతి వున్నది. ఎందుకంటే సోనియా కళ్ళ ముందే ఆమె అత్త ఇందిరాగాంధీ హత్యకు గురయ్యారు. ఆ తరువాత భర్త రాజీవ్ను శ్రీలంక తమిళ ఉగ్రవాదులు బలిగొన్నారు. అయినప్పటికీ ఈ పెను విషాదాలను పక్కన పెట్టి కఠోర, ప్రతికూల దయాదాక్షిణ్యాలు లేని భారత రాజకీయాలలోకి ఆమె ప్రవేశించారు.సోనియా నిరంతర శ్రమ, దీక్షా దక్షతల ఫలితంగా 2004 సార్వత్రక ఎన్నికలలో కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని యునైటెడ్ ప్రోగ్రెసివ్ అలయెన్స్ ఆశ్చర్యకరమైన విజయం సాధించింది. ఐదు సంవత్సరాల అనంతరం కాంగ్రెస్, యూపీఏ రెండూ తమ సీట్ల సంఖ్యను పెంచుకున్నాయి. ఎన్నికల విజయాలు సాధించడంతో పాటు ప్రజా వ్యవహారాలకు కూడా ఆమె విశేష సేవలు అందించారు. ఆమె నాయకత్వంలోనే సమచార హక్కు చట్టం, జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం రూపు దిద్దుకుని అమలులోకి వచ్చాయి. సమాచారహక్కుతో, అవినీతికి ఆలవాలమైన ప్రభుత్వ వ్యవస్థలో పారదర్శకత పెరిగింది. ఉపాధి హామీతో గ్రామీణ పేదల బతుకులకు ఒక భద్రత సమకూరింది.2009 సార్వత్రక ఎన్నికలలో కాంగ్రెస్ పార్టీ ఘన విజయం సాధించడం సోనియా రాజకీయ జీవితంలో ఒక ఉత్కృష్ట దశ. ఆ తరువాత ఆమె రాజకీయ జీవితంలో పతనం ప్రారంభమయింది. కామన్వెల్త్ క్రీడోత్సవాలలో చోటుచేసుక్ను అవినీతి బహిర్గతం కావడంతో ఆ పతనం ప్రారం‍భమయింది. దరిమిలా టెలికామ్, గనుల కుంభకోణాలు ఆ పతనాన్ని మరింత వేగవంతం చేశాయి. సోనియా మితభాషి. ఆమె సదా మౌనంగా వుంటారు. తొలినాళ్ళలో ఆమె మౌనం అందరికీ ఆశ్చర్యంగా వుండేది. అయితే సోనియా వైఖరిని ప్రతి ఒక్కరూ గౌరవించేవారు. కుంభకోణాలు బహిర్గతమవుతున్నప్పుడు కూడా మౌనంగా వుండిపోవడం పట్ల కొందరు సంశయాలు వ్యక్తంచేయసాగారు. మరికొంత మంది ఆ అవినీతి పనులలో ఆమెకు కూడా భాగస్వామ్యం వుందేమోనన్న అనుమానాలు వ్యక్తం చేయసాగారు.మీడియా తీవ్ర విమర్శలు చేసింది. అవినీతి నిర్మూలనకు ప్రజా ఉద్యమాలు ప్రజ్వరిల్లాయి. అన్నా హజారే ఈ ఉద్యమాలకు ఒక ప్రతీక. అదే తరుణంలో నరేంద్ర మోదీ జాతీయ రాజకీయాలలోకి ప్రవేశించారు. 2014 సార్వత్రక ఎన్నికలలో బీజేపీ ప్రధానమంత్రి అభ్యర్థిగా మోదీ దేశవ్యాప్తంగా ప్రచారం చేశారు. కాంగ్రెస్ పాలకుల అవినీతిపై పిడుగులు కురిపించారు. ఫలితంగా లోక్సభలో కాంగ్రెస్ సంఖ్యాబలం 44 సీట్లకు కుదించుకుపోయింది. ఆ తరువాత కాంగ్రెస్ పాలనలో వున్న హర్యానా, మహారాష్ట్ర, అసోం శాసనసభా ఎన్నికలలో బీజేపీ ఘన విజయాలు సాధించింది. ఉత్తరప్రదేశ్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో అవమానకరమైన పరాజయంతో కాంగ్రెస్ ప్రతిష్ఠ పూర్తిగా అడుగంటిపోయింది. భారతదేశపు అత్యంత పురాతన రాజకీయ పార్టీ ఒక మహాపతనంలోకి జారిపోయింది.ఇక సోనియా రాజకీయ పతనానికి దారితీసిన అంశాలను చూద్దాం. మొదటిది ఆమె కాంగ్రెస్లోకి మళ్ళీ హై కమాండ్ సంస్కృతిని తీసుకువచ్చారు. ప్రధాన ప్రాంతీయ నాయకులు, రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రులను కాకుండా న్యూఢిల్లీలో పార్టీ అధినేత్రి సలహాదారులనే అతిగా విశ్వసించడమనేది ఈ సంస్కృతి ప్రభావమే. దీనివల్ల ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీలలో సోనియా నాయకత్వ తీరుతెన్నుల పట్ల అసంతృప్తి పెరిగిపోయింది. పార్టీ కార్యకర్తలలో నైతిక స్థైర్యం సడలిపోయింది. దీనికి తోడు పార్టీలో ప్రథమ కుటుంబ ఆరాధనను సోనియా పెంపొందించారు. ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు సంబంధిత రాష్ట్రానికి చెందిన ప్రముఖ కాంగ్రెస్ నాయకుల స్మృత్యర్థం నామకరణం చేస్తే రాజకీయంగా సముచితంగా వుండేది. ప్రజలు హర్షించేవారు. అయితే దాదాపు ప్రతి ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టుకు నెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబానికి చెందిన ఎవరో ఒకరి పేరిట నామకరణం చేయడాన్ని సోనియా అనుమతించారు. సోనియా గాంధీ ఇప్పటికీ పార్లమెంటు సభ్యురాలుగా వున్నారు. అలాగే కాంగ్రెస్ పార్టీకి అధ్యక్షురాలుగా వున్నారు. అయితే 2014 సార్వత్రక ఎన్నికలు, మరీ ముఖ్యంగా 2017 ఉత్తరప్రదేశ్ శాసనసభా ఎన్నికల అనంతరం దేశ రాజకీయాలలో ఒక ప్రముఖ స్థానాన్ని ఆమె తిరిగి పొందడం అసాధ్యమని చెప్పడం యుక్తియుక్తమే అవుతుంది. అందుకే ఆమె రెండు దశాబ్దాల రాజకీయ జీవితంపై ఈ కాలమ్ ఒక తాత్కాలిక అంచనాను సమకూర్చింది. ఇంకా చెప్పవల్సినదేమిటంటే సోనియా రాజకీయ ప్రస్థానానికి, ఆమె కుటుంబానికి చెందిన ముగ్గురు ఇతర సభ్యుల రాజకీయ జీవితాల మధ్య ఆశ్చర్యకరమైన పోలికలు వున్నాయి.ప్రధాన మంత్రిగా నెహ్రూ చాలా సంవత్సరాల పాటు అద్భుత విజయాలను ఆస్వాదించారు. అయితే 1959 నుంచి ఆయన అదృష్టాలు తగ్గిపోవడం ప్రారంభమయింది. 1969–75 సంవత్సరాల మధ్య ఇందిరాగాంధీ తన ఆర్థిక, సైనిక విధానాలతో దేశప్రజల మన్ననలను పొందారు. అత్యవసర పరిస్థితిని విధించిన నాటినుంచి ఆమె ప్రతిష్ఠ మసక బారడం ప్రారంభమయింది. ప్రధానిగా రాజీవ్ గాంధీ తన తొలి సంవత్సరాలలో వేర్పాటువాదులతో ఒప్పందాలు కుదుర్చుకోవడం, అత్యాధునిక సాంకేతికతలను దేశ ప్రజలకు అందుబాటులోకి తీసుకురావడం ద్వారా ప్రతి ఒక్కరి ప్రశంసలు పొందారు. అయితే ఆ తరువాత ముస్లిం, హిందూ మతచాందసవాదులను బుజ్జగించడం, బోఫోర్స్ కుంభకోణంతో ఆయన పతనం ప్రారంభమయింది. నెహ్రూ, ఇందిర, రాజీవ్ల రాజకీయ జీవితాల తొలిదశలో విజయాలు, మలిదశలో వైఫల్యాలకు సోనియా రాజకీయ ప్రస్థానం కూడా అద్దం పట్టింది. భారత రాజకీయాలలో సోనియా జీవితంలో కుటుంబ ప్రభావం స్పష్టంగా ఉన్నది. అయితే ఎటువంటి రాజకీయ విజయాన్ని సాధించని తొలి నెహ్రూ– గాంధీ అయిన రాహుల్ను అందుకు మినహాయింపుగా చెప్పవచ్చు.(వ్యాసకర్త చరిత్రకారుడు)
british raajakeeyavetta, rachayita enoc poveldigaa bhaavistunna oka subhaashitaanni kaalamistulu tarachu utankistuntaaru. ‘anni rajakeeya jeevitaaluu vaiphalyamlo mugustaayi’ anedi aa suukti. nijaaniki daani puurti paatham ilaa untundi: ‘anni rajakeeya jeevitaaluu, ujwala dasalo vunnappude prajaarangam nunchi nishkraminchani pakshamlo, vaiphalyamlo mugustaayi. rajakeeyala, manava vyavahaaraala swabhavame atuvantidi’.‍aa british vignuni viveka vaakyam sankshipta paatham bhaaratadesapu naluguru maji pradhaanamantrula– jawaharlal nehroo, pi.vi.narasimhaaraavu, atal bihari vajapeyi, manmohan sing–ku saktimantamgaa vartistundi. aa naluguru raajakeeyavettaluu visesha vijayaalu saadhinchinavaaru. nehroo swaatantrya samarapu mahayodhudu. 1947 anantaram desamlo bahula party prajaaswaamya vyavasthanu nelakolpadamlonu, desha purobhivruddhiki vaignaanika, saanketika praatipadikalu nirminchadamloonuu keelaka paatra vahinchina raajaneetignudu. pradhaanamantrigaa narasimhaaraavu aardhika saralikarana vidhaanaalanu pravesapettaaru; kotta videsaanga vidhaanaanni roopondinchaaru. vajapeyi, pratipaksha nayakuduga, videsaanga mantrigaa desha prajalanu visaeshamgaa aakattukunna nayakudu. aa taruvaata pradhaanamantrigaa kendramlo puurtigaa aidelluu adhikaaramlo vunna toli kangresetara prabhutvaaniki saarathyam vahinchaaru. manmohan sing aardhika mantrigaa aardhika saralikarana vidhaanaala amalunu paryaveekshinchaaru. pradhaanamantrigaa dasabdam paatu desha aardhika vyavasthanu marintagaa drudataram chesaru. aina ee naluguri rajakeeya jeevitaaluu vaiphalyamlo mugisai. chainatho yuddham nehroo charitralo oka machagaa migilipoyindi; narasimhaaraavu sonta party nunche inchuminchu gentivetaku gurayyaru; tappaka vijayam saadhistaarani bhaavinchina ennikalalo vajapeyi parajayam palayyaru; manmohan sing, tana kabinet mantrula avineeti bagotalu bahirgatamayina nepathyamlo teevra vimarsala velluvalo padavinunchi nishrkaminchaaru. sonia pradhaanamantri kakapoyinappatiki oka dasabdam paatu desamlo atyanta saktimantamaina raajakeeyavettagaa velugondaaru. iteevali uttarapradesh ennikallo aame party daadaapugaa tudichipettuku poyindi. taanu, sonia rajakeeya jeevitam ippudu inchuminchu mugisinatte. kanuka ippudu aame rajakeeya jeevitaanni mottamgaa daani nimnonnataalu, vijayaaluu vaiphalyaalanu anchana veyadam entainaa samuchitamgaa untundi.congress adhinetrigaa sonia saadhinchina toli vijayaalaku moodu amsaalu visaeshamgaa todpaddayi. aame patla desavyaaptamgaa prajalaku apaaramaina saanubhooti vunnadi. endukante sonia kalla munde aame atta indiraagaandhii hatyaku gurayyaru. aa taruvaata bharta raajeevnu srilanka tamila ugravaadulu baligonnaru. ayinappatiki ee penu vishaadaalanu pakkana petti kathora, pratikuula dayaadaakshinhyaalu laeni bhaarata raajakeeyaalaloki aame pravesinchaaru.sonia nirantara shrama, deeksha dakshatala phalitamgaa 2004 saarvatraka ennikalalo congress netrutvamloni unaited progressiv alayens aascharyakaramaina vijayam saadhinchindi. aidu samvatsaraala anantaram congress, upa rendoo tama seatla sankhyanu penchukunnaayi. ennikala vijayaalu saadhinchadamtho paatu praja vyavahaaraalaku kuudaa aame visesha sevalu andinchaaru. aame naayakatvamlone samachara hakku chattam, jaateeya graameena upaadhi haami pathakam roopu diddukuni amaluloki vachayi. samaachaarahakkutho, avineetiki aalavaalamaina prabhutva vyavasthalo paaradarsakata perigindi. upaadhi haameetho graameena pedala batukulaku oka bhadrata samakuurindi.2009 saarvatraka ennikalalo congress party ghana vijayam saadhinchadam sonia rajakeeya jeevitamlo oka utkrushta dasha. aa taruvaata aame rajakeeya jeevitamlo patanam praarambhamayindi. comanvelth kreedotsavaalalo chotuchesuknu avineeti bahirgatam kaavadamtho aa patanam praaram‍bhamayindi. darimila telicam, ganula kumbhakonalu aa patanaanni marinta vegavantam chesaayi. sonia mitabhashi. aame sadaa mounamgaa vuntaaru. tolinaallalo aame mounam andarikee aascharyamgaa vundedi. ayithe sonia vaikharini prati okkaruu gouravinchevaaru. kumbhakonalu bahirgatamavutunnappu kuudaa mounamgaa vundipovadam patla kondaru samsayaalu vyaktamchaeyasaagaaru. marikonta mandi aa avineeti panulalo aameku kuudaa bhagaswamyam vundemonanna anumaanaalu vyaktam cheyasagaru.media teevra vimarsalu chesindi. avineeti nirmuulanaku praja udyamaalu prajvarillaayi. anna hajare ee udyamaalaku oka prateeka. adhe tarunamlo narendra modii jaateeya raajakeeyaalaloki pravesinchaaru. 2014 saarvatraka ennikalalo bgfa pradhaanamantri abhyardhigaa modii desavyaaptamgaa prachaaram chesaru. congress paalakula avineetipai pidugulu kuripinchaaru. phalitamgaa loksabhalo congress sankhyaabalam 44 seetlaku kudinchukupoyindi. aa taruvaata congress paalanalo vunna haryana, maharashtra, asom sasanasabha ennikalalo bgfa ghana vijayaalu saadhinchindi. uttarapradesh assembley ennikalalo avamaanakaramaina paraajayamtho congress pratishta puurtigaa adugantipoyindi. bhaaratadesapu atyanta puraatana rajakeeya party oka mahaapatanamloki jaaripoyindi.ika sonia rajakeeya patanaaniki daariteesina amsaalanu chuddam. modatidi aame congressloki mallee hai command samskrutini teesukuvacchaaru. pradhaana praantiiya naayakulu, rashtra mukhyamantrulanu kakunda newdhilleelo party adhinetri salahaadaarulane atigaa viswasinchadamanedi ee samskruti prabhavame. deenivalla pradesh congress kamiteelalo sonia nayakatva teerutennula patla asantrupti perigipoyindi. party kaaryakartalalo naitika sthairyam sadalipoyindi. deeniki thodu paartiiloo prathama kutumba aaraadhananu sonia pempondinchaaru. pratishtaatmaka praajektulaku sambandhita rashtraniki chendina pramukha congress naayakula smrutyartham namakaranam cheste raajakeeyamgaa samuchitamgaa vundedi. prajalu harshinchevaaru. ayithe daadaapu prati pratishtaatmaka praajektuku nehroo–gaandhi kutumbaaniki chendina evaro okari paerita namakaranam cheyadaanni sonia anumatinchaaru. sonia gaandhi ippatikee paarlamentu sabhyuraalugaa vunnaru. alaage congress paarteeki adhyakshuraalugaa vunnaru. ayithe 2014 saarvatraka ennikalu, mari mukhyamgaa 2017 uttarapradesh sasanasabha ennikala anantaram desha raajakeeyaalalo oka pramukha sthaanaanni aame tirigi pondadam asaadhyamani cheppadam yuktiyuktame avutundi. anduke aame rendu dasaabdaala rajakeeya jeevitampai ee kalam oka taatkaalika anchanaanu samakuurchindi. inka cheppavalsinademitante sonia rajakeeya prasthaanaaniki, aame kutumbaaniki chendina mugguru itara sabhyula rajakeeya jeevitaala madhya aascharyakaramaina polikalu vunnayi.pradhaana mantrigaa nehroo chala samvatsaraala paatu adbhuta vijayaalanu aasvaadinchaaru. ayithe 1959 nunchi aayana adrushtaalu taggipovadam praarambhamayindi. 1969–75 samvatsaraala madhya indiraagaandhii tana aardhika, sainika vidhaanaalatoe deshaprajala mannanalanu pondaaru. atyavasara paristhitini vidhinchina naatinunchi aame pratishta masaka baradam praarambhamayindi. pradhaanigaa rajiv gaandhi tana toli samvatsaraalalo verpaatuvaadulato oppandaalu kudurchukovadam, atyaadhunika saanketikatalanu desha prajalaku andubaatuloki teesukuraavadam dwara prati okkari prasamsalu pondaaru. ayithe aa taruvaata muslim, hindu matachaandasavaadulanu bujjaginchadam, bofors kumbhakonamto aayana patanam praarambhamayindi. nehroo, indira, rajivla rajakeeya jeevitaala tolidasalo vijayaalu, malidasalo vaiphalyaalaku sonia rajakeeya prasthaanam kuudaa addam pattindi. bhaarata raajakeeyaalalo sonia jeevitamlo kutumba prabhaavam spashtamgaa unnadi. ayithe etuvanti rajakeeya vijayaanni saadhinchani toli nehroo– gaandhi ayina rahulnu anduku minahaayimpugaa cheppavachhu.(vyaasakarta charitrakaarudu)