చందుపట్ల శాసనంలో యుద్ధంలో మరణించారు అనే పదం లేదు. శివలోకానికి విచ్చేస్తే                 అనే పదాన్ని తీసుకొని ఆమె యుద్ధంలో మరణించిందని ఎందుకు నమ్ముతున్నారో                       అర్థం కావటం లేదు. శివలోక ప్రాప్తి అనే పదాలు సహజ మరణాన్ని సూచిస్తున్నాయి కానీ            యుద్ధ మరణాన్ని సూచించడం లేదు. ఒకవేళ అది యుద్ధమరణమే అయితే                            పువ్వుల ముమ్మడి తన తండ్రికి వీరగల్లు వేయించి ఉండేవాడు.రుద్రమదేవి 1289లో అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించిందని చెప్పటానికి శివనాగిరెడ్డి, ద్యావనపల్లి, హైమావతి ప్రస్తావించిన శాసనాలు ఆధారాలుగా పనికిరావు. క్రీ.శ. 1290 నుంచి ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యం చేస్తున్నాడని చెప్పటానికి మాత్రం ఉపయోగ పడతాయి. 1290 నుంచి ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యం చేసినంత మాత్రాన రుద్రమదేవి మరణించిందని అర్థం కాదు. గణపతిదేవుడు జీవించి ఉండగానే కూతురుకు పరిపాలన అప్పగించాడు. రుద్రమదేవి పరిపాలన చేపట్టిన తరువాత కూడా ఆయన 8 సంవత్సరాలు జీవించాడు. అదే విధంగా రుద్రమదేవి కూడా క్రీ.శ. 1290 తరువాత కూడా జీవించింది.రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందా?’ అనే శీర్షికతో నేను రాసిన వ్యాసానికి (జూన్ 18) ఈమని శివనాగిరెడ్డి, ద్యావనపల్లి సత్యనారాయణ, హైమావతి ప్రతి వ్యాసాలు రాశారు. ఈ చర్చనీయాంశంలో ముఖ్యంగా రెండు అంశాలున్నాయి. (1) రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందా (2) రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందా లేక క్రీ.శ. 1294 తర్వాత మరణించిందా అనేవి. మొదటి అంశానికొస్తే, రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించలేదని నేను చేసిన వాదనను ఖండిస్తూ పరబ్రహ్మ శాస్ర్తి గారి సిద్ధాంతాన్ని సమర్థిస్తూ ఈ ముగ్గురూ రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందని పేర్కొన్నారు.శివనాగిరెడ్డి వ్యాసానికొస్తే... (1) అంబదేవుడు తిరుగుబాటు చేసిన తరువాత అతనిని కట్టడి చేయడానికి జరిగిన యుద్ధంలో రుద్రమదేవి మరణించిందని చందుపట్ల శాసనం అవకాశం కల్పిస్తున్నది, (2) ఆమెతో పాటు ఆమె అంగరక్షకుడు ఒకేసారి చనిపోయారు కాబట్టి యుద్ధంలో మాత్రమే ఆమె, ఆమె అంగరక్షకుడు ఒకేసారి మరణించటానికి ఆస్కారం ఉన్నది అని రాశారు. ఈ రెండు మాటలు ఊహలే కదా. కాకతీయ అంగరక్షకులను లేంకలని అంటారు. అది ఒక దళం. ఈ దళం యుద్ధంలో రాజు చుట్టూ ఉండి శత్రువుతో పోరాడి రాజును కాపాడతారు. రాజు చుట్టూ ఎంతమంది లేంకలున్నారో అంతమంది మరణిస్తే తప్ప శత్రువు కాకతీయ రాజును సమీపించలేడు. అటువంటిది ఒక్క అంగరక్షకుడే మరణించాడని చెప్పే విషయాన్ని అంగీకరించటానికి వీలు లేదు. ఇక శివనాగిరెడ్డి నన్ను ఆక్షేపిస్తూ దశాబ్దాల నుంచి మీరు ఏం చేస్తున్నారని ప్రశ్నించారు. శాస్ర్తి గారి సిద్ధాంతం సిద్ధాంతాన్ని నేను 1997లోనే తిరస్కరించాను. ఈ విషయం నేను రచించిన సమగ్ర ఆంధ్రదేశ చరిత్ర రెండవ భాగం 181వ పేజీలో ఉన్నది.ద్యావనపల్లి సత్యనారాయణ వ్యాసానికొస్తే... (1) సమకాలీన సాహిత్య గ్రంథాలు రుద్రమదేవి మరణాన్ని ఎందుకు పేర్కొనలేదంటే అప్పటికే 82 సంవత్సరాలు పైబడిన వృద్ధ స్ర్తీ, అంబదేవుడు చంపటం వీరత్వంగా కాక, నీచత్వంగా భావించటమే అని, (2) అంబదేవుడు రుద్రమదేవిని చంపిన విషయాన్ని తన శాసనాల్లో ప్రకటించుకునే లోపే అతనిని ప్రతాప రుద్రుడు చంపాడు అనీ రాశారు. ఇవి ద్యావనపల్లి ఊహలే. ప్రతాపరుద్రుడు అంబదేవుని చంపలేదు. అతను క్రీ.శ. 1305 దాకా జీవించి ఉన్నాడు. క్రీ.శ. 1290 నుంచి 1305 వరకు అతడు వరుసగా వేయించిన శాసనాలు మనకు లభించాయి. క్రీ.శ. 1290 త్రిపురాంతక శాసనంలో అతడు వధించిన రాజుల పేర్లు, అతను సాధించిన విజయాలన్నీ రాయించాడు. అతని చేతిలో రుద్రమదేవి మరణించి ఉన్నట్లయితే ఈ శాసనంలోనే ఆ విషయాన్ని రాయించి ఉండేవాడు. హైమావతి గారి వ్యాసానికొస్తే.. ‘పిరికితనంతో అర్ధరాత్రి వేళ అంబదేవుడు శిబిరంపై చేసిన దాడిలో వీరు ముగ్గురు మరణించార’ని అన్నారు. ఇది ఎవరూ చేయని కొత్త ఊహ. శివనాగిరెడ్డి, ద్యావనపల్లి, హైమావతి రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందని ఒక్క ఆధారం చూపించలేదు. వీరి ఊహాగానాలకు ఒకదానికొకటి సంబంధం లేదు. వీరివే కాక పరబ్రహ్మ శాస్ర్తివి కూడా ఊహాగానాలే.రుద్రమదేవిని అంబదేవుడు చంపలేదు. అంబదేవుడు క్రీ.శ. 1305 దాకా జీవించి ఉన్నాడు. క్రీ.శ. 1290 యుద్ధంలో రుద్రమదేవిని అతడు సంహరించి ఉంటే అతనిని ప్రతాపరుద్రుడు క్రీ.శ. 1305 దాకా బ్రతకనిస్తాడా? అంబదేవుడు తన విజయాలతో శాసనం వేయించిన రెండు నెలలకే ప్రతాపరుద్రుడు అతనిని ఓడించి తరిమివేశాడని పరబ్రహ్మశాస్ర్తిగారే రాశారు. అతడు యుద్ధంలో ఓడిపోయిన తరువాత తన అమ్మమ్మను చంపినందుకు అంబదేవుని పట్టుకొని శిరచ్ఛేదన చేసి పగతీర్చుకుని ఉండేవాడు. కానీ ఆ యుద్ధం తరువాత అతనని వల్లూరు, గండికోటలను పాలించే సామంతునిగా కొనసాగించాడు. అంబదేవుడు క్రీ.శ. 1305 వరకు జీవించి ఉండటమే అతడు రుద్రమదేవిని చంపలేదని స్పష్టపరుస్తున్నది.చందుపట్ల శాసనంలో యుద్ధంలో మరణించారు అనే పదం లేదు. శివలోకానికి విచ్చేస్తే అనే పదాన్ని తీసుకొని ఆమె యుద్ధంలో మరణించిందని ఎందుకు నమ్ముతున్నారో అర్థం కావటం లేదు. శివలోక ప్రాప్తి అనే పదాలు సహజ మరణాన్ని సూచిస్తున్నాయి కానీ యుద్ధ మరణాన్ని సూచించడం లేదు. ఒకవేళ అది యుద్ధమరణమే అయితే పువ్వుల ముమ్మడి తన తండ్రికి వీరగల్లు వేయించి ఉండేవాడు. చందుపట్ల శాసనంలోని ‘విచ్చేస్తే’ అనే పదం గత సంఘటనను తెలియజేయటం లేదు. అది భవిష్యత్తును తెలుపుతున్నది. కనుక ఈ పదం అర్థాన్ని పరిశీలించవలసిన అవసరం ఉన్నది.ఇక రెండవ అంశాన్ని చూద్దాం. రుద్రమ క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందా, లేక క్రీ.శ. 1294 తర్వాత మరణించిందా అనే విషయానికొస్తే... 1289లో మరణించలేదని చెప్పటానికి నేను మార్కొపోలో ఆగమనం, ఏకామ్రనాథుని ప్రతాపరుద్రుని చరిత్ర, గోనవిఠలుని రాయచూరు విజయాన్ని ఆధారాలుగా చూపాను. అయితే, పై ముగ్గురూ ఆమె క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందని చెప్పటానికి క్రీ.శ. 1290 తర్వాత శాసనాలను ఉదహరించారు. కారణమేమనగా క్రీ.శ. 1290లోనే ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యానికి వచ్చాడు కనుక ఆమె 1289లోనే మరణించి ఉండాలని వీరు భావించారు. వీరు ప్రస్తావించిన శాసనాలు రుద్రమదేవి 1289లో అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించిందని చెప్పటానికి ఆధారాలుగా పనికిరావు. క్రీ.శ. 1290 నుంచి ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యం చేస్తున్నాడని చెప్పటానికి మాత్రం ఉపయోగపడతాయి. 1290 నుంచి ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యం చేసినంత మాత్రాన రుద్రమదేవి మరణించిందని అర్థం కాదు. గణపతిదేవుడు జీవించి ఉండగానే కూతురుకు పరిపాలన అప్పగించాడు. రుద్రమదేవి పరిపాలన చేపట్టిన తరువాత కూడా ఆయన 8 సంవత్సరాలు జీవించాడు. అదే విధంగా రుద్రమదేవి కూడా క్రీ.శ. 1290 తరువాత కూడా జీవించింది. ఆమె వృద్ధాప్యంలో, అనగా ద్యావనపల్లి సత్యనారాయణ పేర్కొన్నట్లు 82 సంవత్సరాలు పైబడిన వృద్ధ దశలో అంబదేవుడు తిరుగుబాటు చేసి చాలా ప్రాంతాలు ఆక్రమించాడు. కనుక ఇక తాను యుద్ధాలు నడపలేనని, పరిపాలన చేయలేనని భావించి క్రీ.శ. 1290లో మనుమనికి యౌరాజ్యాభిషేకం చేసి రాజ్యాన్ని అప్పగించింది. రుద్రమదేవి మరణాన్ని ధ్రువీకరించడానికి సత్యనారాయణ గారు చూపించిన 7 శాసనాలలో 6 శాసనాలు ఆమె క్రీ.శ. 1294 వరకు జీవించి ఉన్నదని చెప్పడానికి బలమైన ఆధారాలుగా ఉపయోగపడుతున్నాయి. ఈ శాసనాలు నా వాదానికే ఎక్కువ బలం కలిగిస్తున్నాయి.ముఖ్యంగా 07–06–1294 నాటి నెల్లూరు జిల్లా వేంపాడు శాసనంలో పేర్కొన్న రుద్రదేవ మహారాజులకు అభివృద్ధికి గాను అనే పదం జీవించి ఉన్నవారికే చెందుతుంది. అంతేకాక 1289లో మరణించి ఉంటే 5 సంవత్సరాలు వరసగా అనగా 1294 వరకు ఆమె పుణ్యానికి, అభివృద్ధి కొరకు దానాలు చేయవలసిన అవసరం ఉండదు. ముఖ్యంగా వేంపల్లి శాసనం ఆనాటికి ఆమె జీవించి ఉన్నదని ఖచ్చితంగా తెలుపుతున్నది. అదే సమయంలో ప్రతాపరుద్రుని పుణ్యానికి కూడా సామంతులు ఆ శాసనాలు వేయించారు. ఇద్దరికీ పుణ్య శాసనాలు ఒకే కాలంలో వేయించారంటే ఆ కాలంలో ఆమె జీవించి ఉన్నదన్నమాట. సత్యనారాయణ గారు ఈ వేంపల్లి శాసనం క్రీ.శ. 1289లో ఆమె మరణించిందని చెప్పటానికి అడ్డు వస్తుందని కూడా గ్రహించినట్లున్నది. అందువలన అందులో రాసిన రుద్రదేవ మహారాజు రుద్రమదేవి కాదు ప్రతాపరుద్రునిదని మాట మార్చారు. రుద్రమదేవిని రుద్రదేవ మహారాజని అనేక శాసనాలు ఘోషిస్తున్నవి. ఆ శాసనం ప్రతాపరుద్రునికి చెందినదని మాటమార్చి వాస్తవాన్ని తప్పుపట్టిస్తున్నారు. ఈ శాసన ఆధారంతో రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1294 వరకు జీవించి ఆ తరువాతే మరణించిందని నేను గట్టిగా పునరుద్ఘాటిస్తున్నాను. క్రీ.శ. 1294 తరువాత ఆమె పేరుతో శాసనాలు లేవు. ఈ విషయం కూడా ఆమె అప్పటిదాకా జీవించి ఉన్నదని సమర్థిస్తున్నది. కనుక చందుపట్ల శాసనంలో పేర్కొన్న సంవత్సరం తప్పుగా నమోదు అయినట్లున్నది. ఆ శాసనం 1294 తర్వాత శాసనం అయి ఉంటుంది. అందువలననే నేను మొదటి నుంచి ఈ శాసన సంవత్సరాన్ని పునఃపరిశీలించాలని చెబుతున్నాను.హైమావతి గారు రుద్రమదేవి 1289లో మరణించిందని చెప్పటానికి లాం, ఇనుమెళ్ళ, సర్వేల్ శాసనాలు ఉదహరించారు. శివనాగిరెడ్డి గారు కూడా సర్వేల్ శాసనాన్ని ఉదహరించారు. ఈ శాసనాలలో రుద్రమదేవి అమ్మగారి పుణ్యంగా అని రాసి ఉన్నది. వాటిపై ఆ కాలంలో పాలించే పాలకుని పేరు లేదంటే ఆమె జీవించి ఉన్నదని, ఆ శాసనాల కాలం నాటికి ఆమే పరిపాలకురాలని అర్థం. హైమావతి గారు మార్కొపోలో క్రీ.శ. 1248–49లో వచ్చాడని అతడు ఉదహరించిన స్ర్తీ గణపతిదేవుని పెద్దకుమార్తె ఎనమదల పాలకురాలైన గణపాంబ అని ఆమె రాజ్యంలోనే మోటుపల్లి ఉన్నదని రాశారు. క్రీ.శ. 1248లో గణపతిదేవుడు పాలకుడు. క్రీ.శ. 1248లో అతడు మహావైభవంగా వెలుగుచున్నాడు. చందోలు, వెలనాటి చోడులను ఓడించిన తరువాత మోటుపల్లిలో అభయ శాసనం వేయించాడు. క్రీ.శ. 1248లో మోటుపల్లి పూర్తిగా గణపతి దేవుని ఆధిపత్యంలోనే ఉన్నది. ఆ విధంగా దక్షిణ దేశం మొత్తంలో గొప్పగా వెలిగే గణపతిదేవుని ప్రస్తావించకుండా ఒక స్ర్తీ రాజ్యాన్ని పరిపాలిస్తుందని వ్రాయగలడా. అది ఒక మూలన యనమదల ప్రాంతంలో కొన్ని గ్రామాలను పాలించే గణపాంబను ప్రస్తావించాడని చెప్పడం అర్థం లేని వాదన. ఈ వాదన కొత్తది కాదు. ఇంతకుముందే ఉన్నది. దాన్ని ఎవరూ విశ్వసించలేదు. ఆ వాదన పక్కన పెట్టబడింది. మార్కొపోలో రుద్రమదేవి కాలంలోనే వచ్చాడు. మార్కొపోలో వచ్చేనాటికి గణపాంబ మరణించింది. మార్కొపోలో పేర్కొన్న స్ర్తీ రుద్రమదేవే. అతడు క్రీ.శ. 1290 దశకంలోని ప్రథమ సంవత్సరాలలో వచ్చాడు. కనుక ఆమె క్రీ.శ. 1294 వరకు జీవించి ఆ తరువాత క్రీ.శ. 1295లో సహజమరణం చెందినదని ధ్రువపడుచున్నవి.డాక్టర్ ముప్పాళ్ళ హనుమంతరావుసమగ్ర ఆంధ్రదేశ చరిత్ర సంస్కృతి గ్రంథ రచయితరుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందా?’ అనే శీర్షికతో నేను రాసిన వ్యాసానికి (జూన్ 18) ఈమని శివనాగిరెడ్డి, ద్యావనపల్లి సత్యనారాయణ, హైమావతి ప్రతి వ్యాసాలు రాశారు. ఈ చర్చనీయాంశంలో ముఖ్యంగా రెండు అంశాలున్నాయి. (1) రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందా (2) రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందా లేక క్రీ.శ. 1294 తర్వాత మరణించిందా అనేవి. మొదటి అంశానికొస్తే, రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించలేదని నేను చేసిన వాదనను ఖండిస్తూ పరబ్రహ్మ శాస్ర్తి గారి సిద్ధాంతాన్ని సమర్థిస్తూ ఈ ముగ్గురూ రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందని పేర్కొన్నారు.శివనాగిరెడ్డి వ్యాసానికొస్తే... (1) అంబదేవుడు తిరుగుబాటు చేసిన తరువాత అతనిని కట్టడి చేయడానికి జరిగిన యుద్ధంలో రుద్రమదేవి మరణించిందని చందుపట్ల శాసనం అవకాశం కల్పిస్తున్నది, (2) ఆమెతో పాటు ఆమె అంగరక్షకుడు ఒకేసారి చనిపోయారు కాబట్టి యుద్ధంలో మాత్రమే ఆమె, ఆమె అంగరక్షకుడు ఒకేసారి మరణించటానికి ఆస్కారం ఉన్నది అని రాశారు. ఈ రెండు మాటలు ఊహలే కదా. కాకతీయ అంగరక్షకులను లేంకలని అంటారు. అది ఒక దళం. ఈ దళం యుద్ధంలో రాజు చుట్టూ ఉండి శత్రువుతో పోరాడి రాజును కాపాడతారు. రాజు చుట్టూ ఎంతమంది లేంకలున్నారో అంతమంది మరణిస్తే తప్ప శత్రువు కాకతీయ రాజును సమీపించలేడు. అటువంటిది ఒక్క అంగరక్షకుడే మరణించాడని చెప్పే విషయాన్ని అంగీకరించటానికి వీలు లేదు. ఇక శివనాగిరెడ్డి నన్ను ఆక్షేపిస్తూ దశాబ్దాల నుంచి మీరు ఏం చేస్తున్నారని ప్రశ్నించారు. శాస్ర్తి గారి సిద్ధాంతం సిద్ధాంతాన్ని నేను 1997లోనే తిరస్కరించాను. ఈ విషయం నేను రచించిన సమగ్ర ఆంధ్రదేశ చరిత్ర రెండవ భాగం 181వ పేజీలో ఉన్నది.ద్యావనపల్లి సత్యనారాయణ వ్యాసానికొస్తే... (1) సమకాలీన సాహిత్య గ్రంథాలు రుద్రమదేవి మరణాన్ని ఎందుకు పేర్కొనలేదంటే అప్పటికే 82 సంవత్సరాలు పైబడిన వృద్ధ స్ర్తీ, అంబదేవుడు చంపటం వీరత్వంగా కాక, నీచత్వంగా భావించటమే అని, (2) అంబదేవుడు రుద్రమదేవిని చంపిన విషయాన్ని తన శాసనాల్లో ప్రకటించుకునే లోపే అతనిని ప్రతాప రుద్రుడు చంపాడు అనీ రాశారు. ఇవి ద్యావనపల్లి ఊహలే. ప్రతాపరుద్రుడు అంబదేవుని చంపలేదు. అతను క్రీ.శ. 1305 దాకా జీవించి ఉన్నాడు. క్రీ.శ. 1290 నుంచి 1305 వరకు అతడు వరుసగా వేయించిన శాసనాలు మనకు లభించాయి. క్రీ.శ. 1290 త్రిపురాంతక శాసనంలో అతడు వధించిన రాజుల పేర్లు, అతను సాధించిన విజయాలన్నీ రాయించాడు. అతని చేతిలో రుద్రమదేవి మరణించి ఉన్నట్లయితే ఈ శాసనంలోనే ఆ విషయాన్ని రాయించి ఉండేవాడు. హైమావతి గారి వ్యాసానికొస్తే.. ‘పిరికితనంతో అర్ధరాత్రి వేళ అంబదేవుడు శిబిరంపై చేసిన దాడిలో వీరు ముగ్గురు మరణించార’ని అన్నారు. ఇది ఎవరూ చేయని కొత్త ఊహ. శివనాగిరెడ్డి, ద్యావనపల్లి, హైమావతి రుద్రమదేవి యుద్ధంలో మరణించిందని ఒక్క ఆధారం చూపించలేదు. వీరి ఊహాగానాలకు ఒకదానికొకటి సంబంధం లేదు. వీరివే కాక పరబ్రహ్మ శాస్ర్తివి కూడా ఊహాగానాలే.రుద్రమదేవిని అంబదేవుడు చంపలేదు. అంబదేవుడు క్రీ.శ. 1305 దాకా జీవించి ఉన్నాడు. క్రీ.శ. 1290 యుద్ధంలో రుద్రమదేవిని అతడు సంహరించి ఉంటే అతనిని ప్రతాపరుద్రుడు క్రీ.శ. 1305 దాకా బ్రతకనిస్తాడా? అంబదేవుడు తన విజయాలతో శాసనం వేయించిన రెండు నెలలకే ప్రతాపరుద్రుడు అతనిని ఓడించి తరిమివేశాడని పరబ్రహ్మశాస్ర్తిగారే రాశారు. అతడు యుద్ధంలో ఓడిపోయిన తరువాత తన అమ్మమ్మను చంపినందుకు అంబదేవుని పట్టుకొని శిరచ్ఛేదన చేసి పగతీర్చుకుని ఉండేవాడు. కానీ ఆ యుద్ధం తరువాత అతనని వల్లూరు, గండికోటలను పాలించే సామంతునిగా కొనసాగించాడు. అంబదేవుడు క్రీ.శ. 1305 వరకు జీవించి ఉండటమే అతడు రుద్రమదేవిని చంపలేదని స్పష్టపరుస్తున్నది.చందుపట్ల శాసనంలో యుద్ధంలో మరణించారు అనే పదం లేదు. శివలోకానికి విచ్చేస్తే అనే పదాన్ని తీసుకొని ఆమె యుద్ధంలో మరణించిందని ఎందుకు నమ్ముతున్నారో అర్థం కావటం లేదు. శివలోక ప్రాప్తి అనే పదాలు సహజ మరణాన్ని సూచిస్తున్నాయి కానీ యుద్ధ మరణాన్ని సూచించడం లేదు. ఒకవేళ అది యుద్ధమరణమే అయితే పువ్వుల ముమ్మడి తన తండ్రికి వీరగల్లు వేయించి ఉండేవాడు. చందుపట్ల శాసనంలోని ‘విచ్చేస్తే’ అనే పదం గత సంఘటనను తెలియజేయటం లేదు. అది భవిష్యత్తును తెలుపుతున్నది. కనుక ఈ పదం అర్థాన్ని పరిశీలించవలసిన అవసరం ఉన్నది.ఇక రెండవ అంశాన్ని చూద్దాం. రుద్రమ క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందా, లేక క్రీ.శ. 1294 తర్వాత మరణించిందా అనే విషయానికొస్తే... 1289లో మరణించలేదని చెప్పటానికి నేను మార్కొపోలో ఆగమనం, ఏకామ్రనాథుని ప్రతాపరుద్రుని చరిత్ర, గోనవిఠలుని రాయచూరు విజయాన్ని ఆధారాలుగా చూపాను. అయితే, పై ముగ్గురూ ఆమె క్రీ.శ. 1289లో మరణించిందని చెప్పటానికి క్రీ.శ. 1290 తర్వాత శాసనాలను ఉదహరించారు. కారణమేమనగా క్రీ.శ. 1290లోనే ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యానికి వచ్చాడు కనుక ఆమె 1289లోనే మరణించి ఉండాలని వీరు భావించారు. వీరు ప్రస్తావించిన శాసనాలు రుద్రమదేవి 1289లో అంబదేవునితో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించిందని చెప్పటానికి ఆధారాలుగా పనికిరావు. క్రీ.శ. 1290 నుంచి ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యం చేస్తున్నాడని చెప్పటానికి మాత్రం ఉపయోగపడతాయి. 1290 నుంచి ప్రతాపరుద్రుడు రాజ్యం చేసినంత మాత్రాన రుద్రమదేవి మరణించిందని అర్థం కాదు. గణపతిదేవుడు జీవించి ఉండగానే కూతురుకు పరిపాలన అప్పగించాడు. రుద్రమదేవి పరిపాలన చేపట్టిన తరువాత కూడా ఆయన 8 సంవత్సరాలు జీవించాడు. అదే విధంగా రుద్రమదేవి కూడా క్రీ.శ. 1290 తరువాత కూడా జీవించింది. ఆమె వృద్ధాప్యంలో, అనగా ద్యావనపల్లి సత్యనారాయణ పేర్కొన్నట్లు 82 సంవత్సరాలు పైబడిన వృద్ధ దశలో అంబదేవుడు తిరుగుబాటు చేసి చాలా ప్రాంతాలు ఆక్రమించాడు. కనుక ఇక తాను యుద్ధాలు నడపలేనని, పరిపాలన చేయలేనని భావించి క్రీ.శ. 1290లో మనుమనికి యౌరాజ్యాభిషేకం చేసి రాజ్యాన్ని అప్పగించింది. రుద్రమదేవి మరణాన్ని ధ్రువీకరించడానికి సత్యనారాయణ గారు చూపించిన 7 శాసనాలలో 6 శాసనాలు ఆమె క్రీ.శ. 1294 వరకు జీవించి ఉన్నదని చెప్పడానికి బలమైన ఆధారాలుగా ఉపయోగపడుతున్నాయి. ఈ శాసనాలు నా వాదానికే ఎక్కువ బలం కలిగిస్తున్నాయి.ముఖ్యంగా 07–06–1294 నాటి నెల్లూరు జిల్లా వేంపాడు శాసనంలో పేర్కొన్న రుద్రదేవ మహారాజులకు అభివృద్ధికి గాను అనే పదం జీవించి ఉన్నవారికే చెందుతుంది. అంతేకాక 1289లో మరణించి ఉంటే 5 సంవత్సరాలు వరసగా అనగా 1294 వరకు ఆమె పుణ్యానికి, అభివృద్ధి కొరకు దానాలు చేయవలసిన అవసరం ఉండదు. ముఖ్యంగా వేంపల్లి శాసనం ఆనాటికి ఆమె జీవించి ఉన్నదని ఖచ్చితంగా తెలుపుతున్నది. అదే సమయంలో ప్రతాపరుద్రుని పుణ్యానికి కూడా సామంతులు ఆ శాసనాలు వేయించారు. ఇద్దరికీ పుణ్య శాసనాలు ఒకే కాలంలో వేయించారంటే ఆ కాలంలో ఆమె జీవించి ఉన్నదన్నమాట. సత్యనారాయణ గారు ఈ వేంపల్లి శాసనం క్రీ.శ. 1289లో ఆమె మరణించిందని చెప్పటానికి అడ్డు వస్తుందని కూడా గ్రహించినట్లున్నది. అందువలన అందులో రాసిన రుద్రదేవ మహారాజు రుద్రమదేవి కాదు ప్రతాపరుద్రునిదని మాట మార్చారు. రుద్రమదేవిని రుద్రదేవ మహారాజని అనేక శాసనాలు ఘోషిస్తున్నవి. ఆ శాసనం ప్రతాపరుద్రునికి చెందినదని మాటమార్చి వాస్తవాన్ని తప్పుపట్టిస్తున్నారు. ఈ శాసన ఆధారంతో రుద్రమదేవి క్రీ.శ. 1294 వరకు జీవించి ఆ తరువాతే మరణించిందని నేను గట్టిగా పునరుద్ఘాటిస్తున్నాను. క్రీ.శ. 1294 తరువాత ఆమె పేరుతో శాసనాలు లేవు. ఈ విషయం కూడా ఆమె అప్పటిదాకా జీవించి ఉన్నదని సమర్థిస్తున్నది. కనుక చందుపట్ల శాసనంలో పేర్కొన్న సంవత్సరం తప్పుగా నమోదు అయినట్లున్నది. ఆ శాసనం 1294 తర్వాత శాసనం అయి ఉంటుంది. అందువలననే నేను మొదటి నుంచి ఈ శాసన సంవత్సరాన్ని పునఃపరిశీలించాలని చెబుతున్నాను.హైమావతి గారు రుద్రమదేవి 1289లో మరణించిందని చెప్పటానికి లాం, ఇనుమెళ్ళ, సర్వేల్ శాసనాలు ఉదహరించారు. శివనాగిరెడ్డి గారు కూడా సర్వేల్ శాసనాన్ని ఉదహరించారు. ఈ శాసనాలలో రుద్రమదేవి అమ్మగారి పుణ్యంగా అని రాసి ఉన్నది. వాటిపై ఆ కాలంలో పాలించే పాలకుని పేరు లేదంటే ఆమె జీవించి ఉన్నదని, ఆ శాసనాల కాలం నాటికి ఆమే పరిపాలకురాలని అర్థం. హైమావతి గారు మార్కొపోలో క్రీ.శ. 1248–49లో వచ్చాడని అతడు ఉదహరించిన స్ర్తీ గణపతిదేవుని పెద్దకుమార్తె ఎనమదల పాలకురాలైన గణపాంబ అని ఆమె రాజ్యంలోనే మోటుపల్లి ఉన్నదని రాశారు. క్రీ.శ. 1248లో గణపతిదేవుడు పాలకుడు. క్రీ.శ. 1248లో అతడు మహావైభవంగా వెలుగుచున్నాడు. చందోలు, వెలనాటి చోడులను ఓడించిన తరువాత మోటుపల్లిలో అభయ శాసనం వేయించాడు. క్రీ.శ. 1248లో మోటుపల్లి పూర్తిగా గణపతి దేవుని ఆధిపత్యంలోనే ఉన్నది. ఆ విధంగా దక్షిణ దేశం మొత్తంలో గొప్పగా వెలిగే గణపతిదేవుని ప్రస్తావించకుండా ఒక స్ర్తీ రాజ్యాన్ని పరిపాలిస్తుందని వ్రాయగలడా. అది ఒక మూలన యనమదల ప్రాంతంలో కొన్ని గ్రామాలను పాలించే గణపాంబను ప్రస్తావించాడని చెప్పడం అర్థం లేని వాదన. ఈ వాదన కొత్తది కాదు. ఇంతకుముందే ఉన్నది. దాన్ని ఎవరూ విశ్వసించలేదు. ఆ వాదన పక్కన పెట్టబడింది. మార్కొపోలో రుద్రమదేవి కాలంలోనే వచ్చాడు. మార్కొపోలో వచ్చేనాటికి గణపాంబ మరణించింది. మార్కొపోలో పేర్కొన్న స్ర్తీ రుద్రమదేవే. అతడు క్రీ.శ. 1290 దశకంలోని ప్రథమ సంవత్సరాలలో వచ్చాడు. కనుక ఆమె క్రీ.శ. 1294 వరకు జీవించి ఆ తరువాత క్రీ.శ. 1295లో సహజమరణం చెందినదని ధ్రువపడుచున్నవి.డాక్టర్ ముప్పాళ్ళ హనుమంతరావుసమగ్ర ఆంధ్రదేశ చరిత్ర సంస్కృతి గ్రంథ రచయిత
chandupatla saasanamlo yuddhamlo maraninchaaru ane padam ledu. sivalokaaniki vicheste                 ane padaanni teesukoni aame yuddhamlo maraninchindani enduku nammutunnaro                       artham kaavatam ledu. sivaloka praapti ane padaalu sahaja maranaanni suuchistunnaayi cony            yuddha maranaanni suuchinchadam ledu. okavela adhi yuddhamaraname ayithe                            puvvula mummadi tana tandriki veeragallu veyinchi undevaadu.rudramadevi 1289loo ambadevunito jarigina yuddhamlo maraninchindani cheppataaniki sivanagireddy, dyavanapalli, haimavati prastaavinchina saasanaalu aadhaaraalugaa panikirao. cree.sha. 1290 nunchi prataaparudrudu rajyam chestunnadani cheppataaniki maatram upayoga padataayi. 1290 nunchi prataaparudrudu rajyam chesinanta maatraana rudramadevi maraninchindani artham kaadu. ganapatidevudu jeevinchi undagaane koothuruku paripaalana appaginchaadu. rudramadevi paripaalana chepattina taruvaata kuudaa aayana 8 samvatsaraalu jeevinchaadu. adhe vidhamgaa rudramadevi kuudaa cree.sha. 1290 taruvaata kuudaa jeevinchindi.rudramadevi yuddhamlo maraninchindaa?’ ane sheershikatho nenu raasina vyaasaaniki (joon 18) eemani sivanagireddy, dyavanapalli satyanarayana, haimavati prati vyaasaalu raasaaru. ee charchaneeyaamsamlo mukhyamgaa rendu amsaalunnaayi. (1) rudramadevi yuddhamlo maraninchindaa (2) rudramadevi cree.sha. 1289loo maraninchindaa leka cree.sha. 1294 tarvaata maraninchindaa anevi. modati amsaanikoste, rudramadevi yuddhamlo maraninchaledani nenu chesina vaadananu khandistu parabrahma saasrti gaari siddhaantaanni samarthistuu ee mugguru rudramadevi yuddhamlo maraninchindani perkonnaru.sivanagireddy vyaasaanikoste... (1) ambadevudu tirugubaatu chesina taruvaata atanini kattadi cheyadaaniki jarigina yuddhamlo rudramadevi maraninchindani chandupatla saasanam avakaasam kalpistunnadi, (2) aametho paatu aame angarakshakudu okesari chanipoyaru kabatti yuddhamlo matrame aame, aame angarakshakudu okesari maraninchataaniki askaram unnadi ani raasaaru. ee rendu maatalu oohale kada. kaakateeya angarakshakulanu lenkalani antaaru. adhi oka dalam. ee dalam yuddhamlo raju chuttu undi satruvuto poradi rajunu kaapaadataaru. raju chuttu entamandi lenkalunnaro antamandi maraniste tappa satruvu kaakateeya rajunu sameepinchaledu. atuvantidi okka angarakshakude maraninchaadani cheppe vishayaanni angeekarinchataaniki veelu ledu. ika sivanagireddy nannu aakshepistuu dasaabdaala nunchi meeru yem chestunnarani prasninchaaru. saasrti gaari siddhaantam siddhaantaanni nenu 1997lone tiraskarinchaanu. ee vishayam nenu rachinchina samagra aandhradesha charitra rendava bhagam 181va paejeelo unnadi.dyavanapalli satyanarayana vyaasaanikoste... (1) samakaaleena saahitya grandhaalu rudramadevi maranaanni enduku perkonaledante appatike 82 samvatsaraalu paibadina vruddha srti, ambadevudu champatam veeratvamgaa kaaka, neechatvamgaa bhavinchatame ani, (2) ambadevudu rudramadevini champina vishayaanni tana saasanaallo prakatinchukune lope atanini prataapa rudrudu champadu any raasaaru. ivi dyavanapalli oohale. prataaparudrudu ambadevuni champaledu. atanu cree.sha. 1305 daka jeevinchi unnaadu. cree.sha. 1290 nunchi 1305 varaku atadu varusagaa veyinchina saasanaalu manaku labhinchayi. cree.sha. 1290 tripuraantaka saasanamlo atadu vadhinchina rajula paerlu, atanu saadhinchina vijayaalannii raayinchaadu. athani chetilo rudramadevi maraninchi unnatlayithe ee saasanamlone aa vishayaanni raayinchi undevaadu. haimavati gaari vyaasaanikoste.. ‘pirikitanamto ardharaatri vaela ambadevudu sibirampai chesina daadilo veeru mugguru maraninchaara’ni annaru. idhi evaruu cheyani kotta ooha. sivanagireddy, dyavanapalli, haimavati rudramadevi yuddhamlo maraninchindani okka aadhaaram choopinchaledu. veeri oohaagaanaalaku okadaanikokati sambandham ledu. veerive kaaka parabrahma saasrtivi kuudaa oohaagaanaale.rudramadevini ambadevudu champaledu. ambadevudu cree.sha. 1305 daka jeevinchi unnaadu. cree.sha. 1290 yuddhamlo rudramadevini atadu samharinchi unte atanini prataaparudrudu cree.sha. 1305 daka bratakanistada? ambadevudu tana vijayaalato saasanam veyinchina rendu nelalake prataaparudrudu atanini odinchi tarimivesaadani parabrahmasaasrtigaara raasaaru. atadu yuddhamlo odipoyina taruvaata tana ammammanu champinanduku ambadevuni pattukoni sirachchedana chesi pagateerchukuni undevaadu. cony aa yuddham taruvaata atanani valluru, gandikotalanu paalinche saamantunigaa konasaginchadu. ambadevudu cree.sha. 1305 varaku jeevinchi undatame atadu rudramadevini champaledani spashtaparustunnadi.chandupatla saasanamlo yuddhamlo maraninchaaru ane padam ledu. sivalokaaniki vicheste ane padaanni teesukoni aame yuddhamlo maraninchindani enduku nammutunnaro artham kaavatam ledu. sivaloka praapti ane padaalu sahaja maranaanni suuchistunnaayi cony yuddha maranaanni suuchinchadam ledu. okavela adhi yuddhamaraname ayithe puvvula mummadi tana tandriki veeragallu veyinchi undevaadu. chandupatla saasanamlooni ‘vicheste’ ane padam gatha sanghatananu teliyajeyatam ledu. adhi bhavishyattunu teluputunnadi. kanuka ee padam arthaanni pariseelinchavalasina avasaram unnadi.ika rendava amsaanni chuddam. rudrama cree.sha. 1289loo maraninchindaa, leka cree.sha. 1294 tarvaata maraninchindaa ane vishayaanikoste... 1289loo maraninchaledani cheppataaniki nenu markopolo aagamanam, ekaamranaadhuni prataaparudruni charitra, gonavitaluni rayachuru vijayaanni aadhaaraalugaa chuupaanu. ayithe, pai mugguru aame cree.sha. 1289loo maraninchindani cheppataaniki cree.sha. 1290 tarvaata saasanaalanu udaharinchaaru. kaaranamemanagaa cree.sha. 1290lone prataaparudrudu raajyaaniki vachaadu kanuka aame 1289lone maraninchi undaalani veeru bhaavinchaaru. veeru prastaavinchina saasanaalu rudramadevi 1289loo ambadevunito jarigina yuddhamlo maraninchindani cheppataaniki aadhaaraalugaa panikirao. cree.sha. 1290 nunchi prataaparudrudu rajyam chestunnadani cheppataaniki maatram upayogapadataayi. 1290 nunchi prataaparudrudu rajyam chesinanta maatraana rudramadevi maraninchindani artham kaadu. ganapatidevudu jeevinchi undagaane koothuruku paripaalana appaginchaadu. rudramadevi paripaalana chepattina taruvaata kuudaa aayana 8 samvatsaraalu jeevinchaadu. adhe vidhamgaa rudramadevi kuudaa cree.sha. 1290 taruvaata kuudaa jeevinchindi. aame vruddhaapyamlo, anagaa dyavanapalli satyanarayana perkonnatlu 82 samvatsaraalu paibadina vruddha dasalo ambadevudu tirugubaatu chesi chala praantaalu aakraminchaadu. kanuka ika taanu yuddhaalu nadapalenani, paripaalana cheyalenani bhavinchi cree.sha. 1290loo manumaniki yourajyabhishekam chesi rajyanni appaginchindi. rudramadevi maranaanni dhruveekarinchadaaniki satyanarayana gaaru chuupinchina 7 saasanaalalo 6 saasanaalu aame cree.sha. 1294 varaku jeevinchi unnadani cheppadaaniki balamaina aadhaaraalugaa upayogapadutunnaayi. ee saasanaalu naa vaadaanike ekkuva balam kaligistunnaayi.mukhyamgaa 07–06–1294 naati nelluru jilla vempaadu saasanamlo perkonna rudradeva maharajulaku abhivruddhiki gaanu ane padam jeevinchi unnavaarike chendutundi. antekaka 1289loo maraninchi unte 5 samvatsaraalu varasagaa anagaa 1294 varaku aame punyaaniki, abhivruddhi koraku daanaalu cheyavalasina avasaram undadu. mukhyamgaa vempalli saasanam aanaatiki aame jeevinchi unnadani khachitamgaa teluputunnadi. adhe samayamlo prataaparudruni punyaaniki kuudaa saamantulu aa saasanaalu veyinchaaru. iddarikee punya saasanaalu oke kaalamlo veyinchaarante aa kaalamlo aame jeevinchi unnadannamaata. satyanarayana gaaru ee vempalli saasanam cree.sha. 1289loo aame maraninchindani cheppataaniki addu vastundani kuudaa grahinchinatlunnadi. anduvalana andulo raasina rudradeva maharaju rudramadevi kaadu prataaparudrunidani maata maarchaaru. rudramadevini rudradeva maharajani aneka saasanaalu ghoshistunnavi. aa saasanam prataaparudruniki chendinadani matamarchi vaastavaanni tappupattistunnara. ee saasana aadhaaramtho rudramadevi cree.sha. 1294 varaku jeevinchi aa taruvathe maraninchindani nenu gattigaa punarudghaatistunnaa. cree.sha. 1294 taruvaata aame paerutho saasanaalu levu. ee vishayam kuudaa aame appatidaka jeevinchi unnadani samarthistunnadi. kanuka chandupatla saasanamlo perkonna samvatsaram tappugaa namodu ayinatlunnadi. aa saasanam 1294 tarvaata saasanam ayi untundi. anduvalanane nenu modati nunchi ee saasana samvatsaraanni punahpariseelinchaalani chebutunnaanu.haimavati gaaru rudramadevi 1289loo maraninchindani cheppataaniki laam, inumella, sarvel saasanaalu udaharinchaaru. sivanagireddy gaaru kuudaa sarvel saasanaanni udaharinchaaru. ee saasanaalalo rudramadevi ammagari punyamgaa ani rasi unnadi. vaatipai aa kaalamlo paalinche paalakuni paeru ledante aame jeevinchi unnadani, aa saasanaala kaalam naatiki aame paripaalakuraalani artham. haimavati gaaru markopolo cree.sha. 1248–49loo vachaadani atadu udaharinchina srti ganapatidevuni peddakumaarte enamadala paalakuraalaina ganapamba ani aame rajyamlone motupalli unnadani raasaaru. cree.sha. 1248loo ganapatidevudu palakudu. cree.sha. 1248loo atadu mahavaibhavamga veluguchunnaadu. chandolu, velanati chodulanu odinchina taruvaata motupallilo abhaya saasanam veyinchaadu. cree.sha. 1248loo motupalli puurtigaa ganapati devuni aadhipatyamlone unnadi. aa vidhamgaa dakshina desham mottamlo goppagaa velige ganapatidevuni prastaavinchakundaa oka srti rajyanni paripaalistundani vrayagalada. adhi oka moolana yanamadala praantamlo konni graamaalanu paalinche ganapambanu prastaavinchaadani cheppadam artham laeni vaadana. ee vaadana kottadi kaadu. intakumunde unnadi. daanni evaruu viswasinchaledu. aa vaadana pakkana pettabadindi. markopolo rudramadevi kaalamlone vachaadu. markopolo vachenaatiki ganapamba maraninchindi. markopolo perkonna srti rudramadeve. atadu cree.sha. 1290 dasakamloni prathama samvatsaraalalo vachaadu. kanuka aame cree.sha. 1294 varaku jeevinchi aa taruvaata cree.sha. 1295loo sahajamaranam chendinadani dhruvapaduchunnavi.dactor muppalla hanumantaraovasamagra aandhradesha charitra samskruti grantha rachayitarudramadevi yuddhamlo maraninchindaa?’ ane sheershikatho nenu raasina vyaasaaniki (joon 18) eemani sivanagireddy, dyavanapalli satyanarayana, haimavati prati vyaasaalu raasaaru. ee charchaneeyaamsamlo mukhyamgaa rendu amsaalunnaayi. (1) rudramadevi yuddhamlo maraninchindaa (2) rudramadevi cree.sha. 1289loo maraninchindaa leka cree.sha. 1294 tarvaata maraninchindaa anevi. modati amsaanikoste, rudramadevi yuddhamlo maraninchaledani nenu chesina vaadananu khandistu parabrahma saasrti gaari siddhaantaanni samarthistuu ee mugguru rudramadevi yuddhamlo maraninchindani perkonnaru.sivanagireddy vyaasaanikoste... (1) ambadevudu tirugubaatu chesina taruvaata atanini kattadi cheyadaaniki jarigina yuddhamlo rudramadevi maraninchindani chandupatla saasanam avakaasam kalpistunnadi, (2) aametho paatu aame angarakshakudu okesari chanipoyaru kabatti yuddhamlo matrame aame, aame angarakshakudu okesari maraninchataaniki askaram unnadi ani raasaaru. ee rendu maatalu oohale kada. kaakateeya angarakshakulanu lenkalani antaaru. adhi oka dalam. ee dalam yuddhamlo raju chuttu undi satruvuto poradi rajunu kaapaadataaru. raju chuttu entamandi lenkalunnaro antamandi maraniste tappa satruvu kaakateeya rajunu sameepinchaledu. atuvantidi okka angarakshakude maraninchaadani cheppe vishayaanni angeekarinchataaniki veelu ledu. ika sivanagireddy nannu aakshepistuu dasaabdaala nunchi meeru yem chestunnarani prasninchaaru. saasrti gaari siddhaantam siddhaantaanni nenu 1997lone tiraskarinchaanu. ee vishayam nenu rachinchina samagra aandhradesha charitra rendava bhagam 181va paejeelo unnadi.dyavanapalli satyanarayana vyaasaanikoste... (1) samakaaleena saahitya grandhaalu rudramadevi maranaanni enduku perkonaledante appatike 82 samvatsaraalu paibadina vruddha srti, ambadevudu champatam veeratvamgaa kaaka, neechatvamgaa bhavinchatame ani, (2) ambadevudu rudramadevini champina vishayaanni tana saasanaallo prakatinchukune lope atanini prataapa rudrudu champadu any raasaaru. ivi dyavanapalli oohale. prataaparudrudu ambadevuni champaledu. atanu cree.sha. 1305 daka jeevinchi unnaadu. cree.sha. 1290 nunchi 1305 varaku atadu varusagaa veyinchina saasanaalu manaku labhinchayi. cree.sha. 1290 tripuraantaka saasanamlo atadu vadhinchina rajula paerlu, atanu saadhinchina vijayaalannii raayinchaadu. athani chetilo rudramadevi maraninchi unnatlayithe ee saasanamlone aa vishayaanni raayinchi undevaadu. haimavati gaari vyaasaanikoste.. ‘pirikitanamto ardharaatri vaela ambadevudu sibirampai chesina daadilo veeru mugguru maraninchaara’ni annaru. idhi evaruu cheyani kotta ooha. sivanagireddy, dyavanapalli, haimavati rudramadevi yuddhamlo maraninchindani okka aadhaaram choopinchaledu. veeri oohaagaanaalaku okadaanikokati sambandham ledu. veerive kaaka parabrahma saasrtivi kuudaa oohaagaanaale.rudramadevini ambadevudu champaledu. ambadevudu cree.sha. 1305 daka jeevinchi unnaadu. cree.sha. 1290 yuddhamlo rudramadevini atadu samharinchi unte atanini prataaparudrudu cree.sha. 1305 daka bratakanistada? ambadevudu tana vijayaalato saasanam veyinchina rendu nelalake prataaparudrudu atanini odinchi tarimivesaadani parabrahmasaasrtigaara raasaaru. atadu yuddhamlo odipoyina taruvaata tana ammammanu champinanduku ambadevuni pattukoni sirachchedana chesi pagateerchukuni undevaadu. cony aa yuddham taruvaata atanani valluru, gandikotalanu paalinche saamantunigaa konasaginchadu. ambadevudu cree.sha. 1305 varaku jeevinchi undatame atadu rudramadevini champaledani spashtaparustunnadi.chandupatla saasanamlo yuddhamlo maraninchaaru ane padam ledu. sivalokaaniki vicheste ane padaanni teesukoni aame yuddhamlo maraninchindani enduku nammutunnaro artham kaavatam ledu. sivaloka praapti ane padaalu sahaja maranaanni suuchistunnaayi cony yuddha maranaanni suuchinchadam ledu. okavela adhi yuddhamaraname ayithe puvvula mummadi tana tandriki veeragallu veyinchi undevaadu. chandupatla saasanamlooni ‘vicheste’ ane padam gatha sanghatananu teliyajeyatam ledu. adhi bhavishyattunu teluputunnadi. kanuka ee padam arthaanni pariseelinchavalasina avasaram unnadi.ika rendava amsaanni chuddam. rudrama cree.sha. 1289loo maraninchindaa, leka cree.sha. 1294 tarvaata maraninchindaa ane vishayaanikoste... 1289loo maraninchaledani cheppataaniki nenu markopolo aagamanam, ekaamranaadhuni prataaparudruni charitra, gonavitaluni rayachuru vijayaanni aadhaaraalugaa chuupaanu. ayithe, pai mugguru aame cree.sha. 1289loo maraninchindani cheppataaniki cree.sha. 1290 tarvaata saasanaalanu udaharinchaaru. kaaranamemanagaa cree.sha. 1290lone prataaparudrudu raajyaaniki vachaadu kanuka aame 1289lone maraninchi undaalani veeru bhaavinchaaru. veeru prastaavinchina saasanaalu rudramadevi 1289loo ambadevunito jarigina yuddhamlo maraninchindani cheppataaniki aadhaaraalugaa panikirao. cree.sha. 1290 nunchi prataaparudrudu rajyam chestunnadani cheppataaniki maatram upayogapadataayi. 1290 nunchi prataaparudrudu rajyam chesinanta maatraana rudramadevi maraninchindani artham kaadu. ganapatidevudu jeevinchi undagaane koothuruku paripaalana appaginchaadu. rudramadevi paripaalana chepattina taruvaata kuudaa aayana 8 samvatsaraalu jeevinchaadu. adhe vidhamgaa rudramadevi kuudaa cree.sha. 1290 taruvaata kuudaa jeevinchindi. aame vruddhaapyamlo, anagaa dyavanapalli satyanarayana perkonnatlu 82 samvatsaraalu paibadina vruddha dasalo ambadevudu tirugubaatu chesi chala praantaalu aakraminchaadu. kanuka ika taanu yuddhaalu nadapalenani, paripaalana cheyalenani bhavinchi cree.sha. 1290loo manumaniki yourajyabhishekam chesi rajyanni appaginchindi. rudramadevi maranaanni dhruveekarinchadaaniki satyanarayana gaaru chuupinchina 7 saasanaalalo 6 saasanaalu aame cree.sha. 1294 varaku jeevinchi unnadani cheppadaaniki balamaina aadhaaraalugaa upayogapadutunnaayi. ee saasanaalu naa vaadaanike ekkuva balam kaligistunnaayi.mukhyamgaa 07–06–1294 naati nelluru jilla vempaadu saasanamlo perkonna rudradeva maharajulaku abhivruddhiki gaanu ane padam jeevinchi unnavaarike chendutundi. antekaka 1289loo maraninchi unte 5 samvatsaraalu varasagaa anagaa 1294 varaku aame punyaaniki, abhivruddhi koraku daanaalu cheyavalasina avasaram undadu. mukhyamgaa vempalli saasanam aanaatiki aame jeevinchi unnadani khachitamgaa teluputunnadi. adhe samayamlo prataaparudruni punyaaniki kuudaa saamantulu aa saasanaalu veyinchaaru. iddarikee punya saasanaalu oke kaalamlo veyinchaarante aa kaalamlo aame jeevinchi unnadannamaata. satyanarayana gaaru ee vempalli saasanam cree.sha. 1289loo aame maraninchindani cheppataaniki addu vastundani kuudaa grahinchinatlunnadi. anduvalana andulo raasina rudradeva maharaju rudramadevi kaadu prataaparudrunidani maata maarchaaru. rudramadevini rudradeva maharajani aneka saasanaalu ghoshistunnavi. aa saasanam prataaparudruniki chendinadani matamarchi vaastavaanni tappupattistunnara. ee saasana aadhaaramtho rudramadevi cree.sha. 1294 varaku jeevinchi aa taruvathe maraninchindani nenu gattigaa punarudghaatistunnaa. cree.sha. 1294 taruvaata aame paerutho saasanaalu levu. ee vishayam kuudaa aame appatidaka jeevinchi unnadani samarthistunnadi. kanuka chandupatla saasanamlo perkonna samvatsaram tappugaa namodu ayinatlunnadi. aa saasanam 1294 tarvaata saasanam ayi untundi. anduvalanane nenu modati nunchi ee saasana samvatsaraanni punahpariseelinchaalani chebutunnaanu.haimavati gaaru rudramadevi 1289loo maraninchindani cheppataaniki laam, inumella, sarvel saasanaalu udaharinchaaru. sivanagireddy gaaru kuudaa sarvel saasanaanni udaharinchaaru. ee saasanaalalo rudramadevi ammagari punyamgaa ani rasi unnadi. vaatipai aa kaalamlo paalinche paalakuni paeru ledante aame jeevinchi unnadani, aa saasanaala kaalam naatiki aame paripaalakuraalani artham. haimavati gaaru markopolo cree.sha. 1248–49loo vachaadani atadu udaharinchina srti ganapatidevuni peddakumaarte enamadala paalakuraalaina ganapamba ani aame rajyamlone motupalli unnadani raasaaru. cree.sha. 1248loo ganapatidevudu palakudu. cree.sha. 1248loo atadu mahavaibhavamga veluguchunnaadu. chandolu, velanati chodulanu odinchina taruvaata motupallilo abhaya saasanam veyinchaadu. cree.sha. 1248loo motupalli puurtigaa ganapati devuni aadhipatyamlone unnadi. aa vidhamgaa dakshina desham mottamlo goppagaa velige ganapatidevuni prastaavinchakundaa oka srti rajyanni paripaalistundani vrayagalada. adhi oka moolana yanamadala praantamlo konni graamaalanu paalinche ganapambanu prastaavinchaadani cheppadam artham laeni vaadana. ee vaadana kottadi kaadu. intakumunde unnadi. daanni evaruu viswasinchaledu. aa vaadana pakkana pettabadindi. markopolo rudramadevi kaalamlone vachaadu. markopolo vachenaatiki ganapamba maraninchindi. markopolo perkonna srti rudramadeve. atadu cree.sha. 1290 dasakamloni prathama samvatsaraalalo vachaadu. kanuka aame cree.sha. 1294 varaku jeevinchi aa taruvaata cree.sha. 1295loo sahajamaranam chendinadani dhruvapaduchunnavi.dactor muppalla hanumantaraovasamagra aandhradesha charitra samskruti grantha rachayita