నీరు, చెట్లు, ఇతర ప్రకృతి వనరులను పరిరక్షించే పురాతన జ్ఞానం తెలంగాణ సమాజనికి అనాదిగా ఉన్నది. తెలంగాణ ప్రభుత్వం ఆ సాంప్రదాయాన్ని సమున్నతంగా కొనసాగిస్తున్నది. నాలుగు నెలలు మాత్రమే నదుల్లో ప్రవహించే నీటిని ఒడిసిపట్టి నిల్వ చేసేందుకు చెరువుల పునరుద్ధరణ, దానితోపాటు వీలయినన్ని చోట్ల పెద్ద జలాశయాలని కూడా నిర్మించడానికి ప్రణాళికలు తయారు చేసింది. రాబోయే రోజుల్లో తెలంగాణలో నీటి కరువు లేని ప్రాంతంగా తీర్చిదిద్ద బోతున్నాం.నీటిని సంరక్షించుకోవడం మనందరి కర్తవ్యం. నీరు విస్తారంగా, అపరిమితంగా దొరికే వనరు కాదు. ఋతుపవనాల మీద ఆధారపడే భారత దేశం లాంటి దేశాల్లో వానాకాలం నాలుగు నెలల్లో కురిసే వర్షాన్ని ఒడిసిపట్టుకొని మన తాగు నీటి, సాగునీటి, పారిశామిక, ఇతర అవసరాలకు వాడుకోవడం తప్ప మరో మార్గం లేదు. మనం 65% నీరు వ్యవసాయానికి, 15% నీరు గృహావసరాలకు, 15% నీరు పారిశ్రామిక అవసరాలు, మిగిలిన నీరు ఇతర అవసరాలకు వినియోగిస్తాం.రోజు రోజుకు పెరుగుతున్న జనాభా అవసరాలకు ఈ నీటినే మనం వినియోగించుకోవాల్సి ఉన్నది. నాలుగు నెలల్లో కురిసే వాన నీటిని ఒడిసి పట్టి చెరువుల్లో నిల్వ చేసుకునే పద్ధతి పురాతన కాలం నుంచే తెలంగాణ సమాజానికి తెలుసు. దక్కన్ పీఠభూమిలో ఉన్న తెలంగాణ ఎగుడు దిగుడు ప్రాంతం కావడం, గోదావరి కృష్ణా నదులు తక్కువ ఎత్తులో ప్రవహిస్తున్నందున తెలంగాణలో చెరువుల నిర్మాణం అనివార్యంగా మారింది.దేశంలోనే అత్యధిక చెరువులున్న ప్రాంతం తెలంగాణ. తెలంగాణలో చెరువులు లేని గ్రామాలు లేవంటే అతిశయోక్తి కాదు. ఒకటి కంటె ఎక్కువ చెరువులు ఉన్న ఊర్లు ఎన్నో. ఒక ఊరి నుంచి మరో ఊరికి, ఒక చెరువు నుంచి మరో చెరువుకి నీరు ప్రవహించే గొలుసుకట్టు చెరువుల నిర్మాణం తెలంగాణలో అనాదిగా ఉన్న వ్యవస్థ. ఇంత పెద్ద సంఖ్యలో చెరువుల నిర్మాణం తెలంగాణలో ఎందుకు సాధ్యమైంది? సాధ్యమైంది అనే కంటే వ్యవసాయ విస్తరణకు చెరువు నిర్మాణం అనివార్యమైంది అని చెప్పాలి. వాగుకు ఎగువన గ్రామాల పొందిక, వాగుపై చెరువు నిర్మాణం, చెరువు కింద వ్యవసాయం, చెరువు చుట్టూ ఒక సామాజిక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక వికాసం తెలంగాణలో సాధ్యపడింది అంటే దానికి కారణం తెలంగాణ ప్రాంతం భౌగోళిక స్థితిగతులు దోహదం చేసినాయి. దక్కన్ పీఠభూమి మధ్యలో తెలంగాణ ఉన్నది. పీఠభూమి కనుక ఎత్తుపల్లాలు, కొండలు, గుట్టలు, వాటి నుంచి వాగులు, వంకలు పుట్టి దిగువకు ప్రవహించి, నదులుగా మారి సముద్రానికి దారిని వెతుక్కున్నాయి.దక్కన్ను పాలించిన పాలకులకు అనుకూలంగా కనిపించిన తెలంగాణ భౌగోళికత ఆంధ్రప్రదేశ్ ఉమ్మడి రాష్ట్ర పాలకులకు ఒక అననుకూల పరిస్థితిగా కనిపించింది. నీరు పల్లమెరుగు అనే నీతిని అనుసరించి మీరు ఎత్తు గడ్డ మీద ఉన్నారు, మేము పల్లానికి ఉన్నాము కాబట్టి నీరు సహజంగా పల్లానికి ప్రవహిస్తుంది, మేము చేయగలిగింది ఏమీ లేదు అని మన వాళ్ళ నోళ్ళు మూయించినారు. తెలంగాణ నేల మీద పడిన ప్రతి నీటిబొట్టును ఒడిసి పడుతున్న ఈ చెరువుల వ్యవస్థను పట్టించుకోక వాటి సహజ మరణానికి కారణమయినారు. నీరు పల్లానికి ప్రవహించాలంటే చెరువులు విధ్వంసం కాక తప్పదు. వారు అనుసరించిన సాగునీటి పాలసీ అంతా మైదాన ప్రాంత అవసరాలకు అనుగుణంగా పెద్ద ప్రాజెక్టులు, కాలువల వ్యవస్థను అభివృద్ధి పరచడానికి పనికి వచ్చింది.తెలంగాణ వ్యవసాయానికి, సామాజిక, ఆర్థిక జీవనానికి అధరువులుగా ఉన్న చెరువులు వారి కంటికి ఆనలేదు. తెలంగాణ వారికి వలస ప్రాంతం కనుక తెలంగాణ అవసరాలు వారి అవసరాలు కాలేకపోయినాయి. అసలు తెలంగాణ వారికి అర్థం కాలేదు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వంలో ఆర్థర్ కాటన్ తీరాంధ్ర కష్టాలను చూసి చలించి పోయి తీరాంధ్ర రూపురేఖలు మార్చే బ్యారేజీలు, డెల్టా కాలువల వ్యవస్థను నిర్మించినాడు. 1956 దాకా హైదరాబాద్ రాజ్యంలో కూడా సాగునీటిరంగ అభివృద్ధి జరిగింది. అటు చిన్న చెరువుల నిర్మాణం, ఇటు నిజాంసాగర్, కడెం, ఘన్పూర్ ఆనకట్ట లాంటి భారీ, మధ్యతరహా ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం కొనసాగింది. 1956కు ముందు హైదరాబాద్ రాజ్యంలో ఉన్న నవాబ్ అలి నవాజ్ జంగ్ బహాద్దూర్ లాంటి ఇంజనీరింగ్ నిపుణులు 1956లో ఏర్పడిన ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వంలో ఎవరూ లేకపోవడం చేత తెలంగాణకు ప్రాణాధారమైన చెరువులను పట్టించుకోలేదు. గోదావరి, కృష్ణా నీళ్ళు తెలంగాణకు అందలేదు. ‘‘నీరు కోస్తానెరుగు, నిజం దేవుడెరుగు, తెలుగు తల్లి కలశాన్ని తెలంగాణలో ఒంపనే లేదు, ఓ నీటి పారుదలా నీ రస్తా కోస్తాకే’’ అని తెలంగాణ నినదిస్తే గాని తెలంగాణకు ఎత్తిపోతల పథకాలు రాలేదు. అంతవరదాక నీరు పల్లమెరుగు సిద్ధాంతాన్నే వారు అనుసరించి తెలంగాణను ఆగం చేసినారు.86 భారీ మధ్య తరహా ప్రాజెక్టులను ప్రతిపాదించిన జలయజ్ఞం సిద్ధాంతకర్తలు తెలంగాణలో చెరువుల పునరుద్ధరణను మాత్రం మర్చిపోయినారు. తెలంగాణ ఆత్మ వారికి అర్థం అయి ఉంటే చెరువులను మర్చిపోయి ఉండేవారు కాదు. 60 ఏండ్ల ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో చెరువుల విధ్వంసం ఒక అంశం కాగా అది మొత్తం తెలంగాణని రైతుల ఆత్మహత్యల నేలగా, వలసల దేశంగా, కరువు పీడిత, ఫ్లోరైడ్ పీడిత ప్రాంతంగా మార్చివేసింది. తెలంగాణ ఉద్యమ కాలంలో సాగునీటి రంగంలో తెలంగాణకు ఉమ్మడి రాష్ట్ర పాలకులు చేసిన అన్యాయం, చూపిన వివక్ష గురించి చాలా చర్చించాం. ఆ చర్చలో ఉమ్మడి పాలకుల నిర్లక్ష్యం కారణంగా చెరువుల విధ్వంసం గురించి మధన పడ్డాం. చెరువుల విధ్వంసం వలన తెలంగాణ గ్రామీణ జనజీవితం ఏ విధంగా విధ్వంసం పాలయ్యిందో వలపోసుకున్నాం. తెలంగాణ ఏర్పడితే చెరువుల పునరుద్ధరణ జరగాలని కోరుకున్నాం.తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన వెంటనే తెలంగాణ ఉద్యమ ఆకాంక్ష అయిన చెరువుల పునరుద్ధరణ కార్యక్రమాన్ని మిషన్ కాకతీయ పేరుతో, మన ఊరు మన చెరువు ట్యాగ్లైన్తో బృహత్తరమైన ఫ్లాగ్ షిప్ ప్రోగ్రాంని ప్రకటించింది. ఆ ప్రోగ్రాంని కేవలం ప్రభుత్వ కార్యక్రమంగా కాక ప్రజల ప్రత్యక్ష భాగస్వామ్యంతో నడిచే ఒక ప్రజా ఉద్యమ కార్యక్రమంగా జరగాలని ప్రభుత్వం భావించింది. చెరువులు రెండు విలువైన ప్రకృతి వనరులని కాపాడే పనిచేస్తున్నాయి. ఒకటి ఎక్కడ పడిన వాన నీటిని అక్కడనే ఒడిసి పట్టి అక్కడ ప్రకృతి సమతుల్యతను కాపాడుతాయి. రెండోది పోషక విలువలు కలిగిన ఓండ్రు మట్టిని తిరిగి వినియోగించుకునేందుకు వీలుగా చెరువుల్లో నిలువ చేస్తున్నాయి. చెరువులే లేకపోయి ఉంటే నీరు, ఈ విలువైన ఓండ్రు మట్టి నదుల్లోకి, నదుల నుంచి సముద్రాలకి తరలిపోయేవి. అందుకే చెరువులు మన మెట్ట ప్రాంతాల మనుగడకు అధరువులుగా ఉన్నాయి. చెరువుల్లో పూడిక మట్టిని ఏండ్ల తరబడి తొలగించకపోవడం చేత చెరువుల నిల్వ సామర్థ్యం తగ్గిపోయింది. తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెరువుల కింద గోదావరి, కృష్ణ బేసిన్లలో మొత్తం 255 టీఎంసీల కేటాయింపులు ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం మనం 90 టీఎంసీలకు మించి చెరువుల కింద నీటిని వాడుకోలేకపోతున్నాము. కారణం చెరువుల్లో పూడిక పేరుకుపోవడం.ఉద్యమం సందర్భంగా అనేక సార్లు ముఖ్యమంత్రి కే‍సీఆర్ ఉటంకించిన మాట – గంగాళంలా ఉండే చెరువులు తాంబాళంలా మారినాయి. పూడికలు తీసి వాటిని తిరిగి గంగాళంలా మార్చాలి. ఓండ్రుమట్టి మొక్కల పెరుగుదలకు అనుకూలమని రైతులకు వేల సంవత్సరాల అనుభవ జ్ఞానం ద్వారా తెలుసు. ఆ అనుభవ జ్ఞానంతోనే చెరువుల నుంచి మట్టిగొట్టుకపోయే సాంప్రదాయం తెలంగాణలో రైతులు అమలు పరిచేవారు. అయితే ఆధునిక వ్యవసాయ పరిశోధనలు పూడిక మట్టిలోని పోషక విలువలు, పూడిక మట్టి వలన ఒనగూరే ప్రయోజనాలను శాస్త్రీయంగా పరిశోధించి నిర్ధారించినాయి. కాబట్టి నీరు, చెట్లు, ఇతర ప్రకృతి వనరులను పరిరక్షించే పురాతన జ్ఞానం తెలంగాణ సమాజనికి అనాదిగా ఉన్నది. తెలంగాణ ప్రభుత్వం ఆ సాంప్రదాయాన్ని సమున్నతంగా కొనసాగిస్తున్నది. నాలుగు నెలలు మాత్రమే నదుల్లో ప్రవహించే నీటిని ఒడిసిపట్టి నిల్వ చేసేందుకు చెరువుల పునరుద్ధరణ, దానితోపాటు వీలయినన్ని చోట్ల పెద్ద జలాశయాలని కూడా నిర్మించడానికి ప్రణాళికలు తయారు చేసింది. రాబోయే రోజుల్లో తెలంగాణలో నీటి కరువు లేని ప్రాంతంగా తీర్చిదిద్ద బోతున్నాం.నీటి సంరక్షణకు అవసరమైన అన్ని చర్యలు తీసుకుంటున్నది. మేఘాల్ని చల్లబరిచి వానలు కురిసేందుకు వీలుగా గ్రీన్ కవర్ ని ౩౩% పెంచేందుకు తెలంగాణాకు హరిత హారం కార్యక్రమం తీసుకున్నది. రాబోయే 5 సంవత్సరాల్లో 240 కోట్ల మొక్కలని నాటాలని ప్రభుత్వం సంకల్పించింది. ఇది మానవ చరిత్రలో మూడవ అతి పెద్ద ప్రయత్నం. ఈ ప్రయత్నం సఫలం కావాలంటే ప్రజలందరి సహకారం అవసరం. మిషన్ కాకతీయ ప్రజల భాగస్వామ్యంతో అద్భుతంగా సఫలం అయ్యింది. రెండు దశల్లో 17 వేల చేరువులని పునరుద్ధరించాం. 5 దశల్లో మొత్తం 46,500 చెరువులని పునరుద్ధరించాలని మా సంకల్పం. ప్రజలు స్వచ్ఛందంగా నీటిని పొదుపుగా వాడుకునే పద్ధతులని అవలంభించవలసి ఉన్నది. ప్రతీ ఇంట్లో తప్పని సరిగా ఇంకుడు గుంత నిర్మించి తీరాలి. ప్రతీ గ్రామంలో వాన నీరు చెరువుల్లోకి, కుంటల్లోకి ప్రవహించేందుకు కట్టు కాలువలని ధ్వంసం కాకుండా కాపాడుకోవాలి. చెరువుల్లో నిండిన పూడికని రైతులు ఎప్పటికప్పుడు తరలించుకపోయినట్లయితే ఎక్కువ నీటిని చెరువుల్లో నిల్వ చేసుకోవచ్చు. రైతులు సాగునీటి వినియోగం తగ్గించడానికి ఆరు తడి పంటలని వేసుకోవాలి. స్ప్రింక్లర్, డ్రిప్ పద్ధతులని అవలంభించాలి. నీటి దుబారాని అరికట్టాలి. నీటి వినియోగ సామర్థ్యం పెంచుకోవాలి. అత్యంత పరిమిత నీటి వనరులున్న ఇజ్రాయిల్ దేశాల్లో నీటి వినియోగ సామర్థ్యం 74% ఉంటే మన దేశంలో 40% ఉన్నది. మనం కూడా ఆ స్థాయికి చేరుకునే ప్రయత్నం చెయ్యకపోతే భవిష్యత్తులో కష్టాలని ఎదుర్కోక తప్పదు. ప్రపంచ నీటి దినోత్సవం సందర్భంగా ప్రతీ మండలంలో ఒక చెరువు వద్ద జల జాతర కార్యక్రమాన్ని ఏర్పాటు చేయమని సాగునీటి శాఖ ఇంజనీర్లకు ఆదేశాలిచ్చాం. ఈ సందర్భంగా చెరువులు, కుంటలు, జలాశయాలను కాలుష్యం బారిన పడకుండా కాపాడుకోవాల్సిన అవసరం, మనమందరం సమష్టిగా తీసుకోవాల్సిన చర్యల గురించి, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, పట్టణ ప్రాంతాల్లో మెరుగైన, సురక్షితమైన నీటి సరఫరా, భూగర్భ జలాల రీచార్జ్ గురించి అర్థవంతమైన చర్చలు జరగాలని ఆశిస్తున్న. చెరువుల వద్ద నీటిని పొదుపుగా వాడతామని, నీటి వనరులని రక్షించుకుంటామని ప్రజలు ప్రతిజ్ఞ చేయాలని విజ్ఞప్తి చేస్తున్న. సాగునీటి శాఖ, వాక్ ఫర్ వాటర్ సంస్థ సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తున్న జలజాతర కార్యక్రమం జయప్రదం కావాలని ఆశిస్తున్నాను.తన్నీరు హరీష్ రావుసాగునీరు, మార్కెటింగ్, శాసన సభా వ్యవహారాల శాఖ మంత్రి(నేడు ప్రపంచ నీటి దినోత్సవం)నీటిని సంరక్షించుకోవడం మనందరి కర్తవ్యం. నీరు విస్తారంగా, అపరిమితంగా దొరికే వనరు కాదు. ఋతుపవనాల మీద ఆధారపడే భారత దేశం లాంటి దేశాల్లో వానాకాలం నాలుగు నెలల్లో కురిసే వర్షాన్ని ఒడిసిపట్టుకొని మన తాగు నీటి, సాగునీటి, పారిశామిక, ఇతర అవసరాలకు వాడుకోవడం తప్ప మరో మార్గం లేదు. మనం 65% నీరు వ్యవసాయానికి, 15% నీరు గృహావసరాలకు, 15% నీరు పారిశ్రామిక అవసరాలు, మిగిలిన నీరు ఇతర అవసరాలకు వినియోగిస్తాం.రోజు రోజుకు పెరుగుతున్న జనాభా అవసరాలకు ఈ నీటినే మనం వినియోగించుకోవాల్సి ఉన్నది. నాలుగు నెలల్లో కురిసే వాన నీటిని ఒడిసి పట్టి చెరువుల్లో నిల్వ చేసుకునే పద్ధతి పురాతన కాలం నుంచే తెలంగాణ సమాజానికి తెలుసు. దక్కన్ పీఠభూమిలో ఉన్న తెలంగాణ ఎగుడు దిగుడు ప్రాంతం కావడం, గోదావరి కృష్ణా నదులు తక్కువ ఎత్తులో ప్రవహిస్తున్నందున తెలంగాణలో చెరువుల నిర్మాణం అనివార్యంగా మారింది.దేశంలోనే అత్యధిక చెరువులున్న ప్రాంతం తెలంగాణ. తెలంగాణలో చెరువులు లేని గ్రామాలు లేవంటే అతిశయోక్తి కాదు. ఒకటి కంటె ఎక్కువ చెరువులు ఉన్న ఊర్లు ఎన్నో. ఒక ఊరి నుంచి మరో ఊరికి, ఒక చెరువు నుంచి మరో చెరువుకి నీరు ప్రవహించే గొలుసుకట్టు చెరువుల నిర్మాణం తెలంగాణలో అనాదిగా ఉన్న వ్యవస్థ. ఇంత పెద్ద సంఖ్యలో చెరువుల నిర్మాణం తెలంగాణలో ఎందుకు సాధ్యమైంది? సాధ్యమైంది అనే కంటే వ్యవసాయ విస్తరణకు చెరువు నిర్మాణం అనివార్యమైంది అని చెప్పాలి. వాగుకు ఎగువన గ్రామాల పొందిక, వాగుపై చెరువు నిర్మాణం, చెరువు కింద వ్యవసాయం, చెరువు చుట్టూ ఒక సామాజిక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక వికాసం తెలంగాణలో సాధ్యపడింది అంటే దానికి కారణం తెలంగాణ ప్రాంతం భౌగోళిక స్థితిగతులు దోహదం చేసినాయి. దక్కన్ పీఠభూమి మధ్యలో తెలంగాణ ఉన్నది. పీఠభూమి కనుక ఎత్తుపల్లాలు, కొండలు, గుట్టలు, వాటి నుంచి వాగులు, వంకలు పుట్టి దిగువకు ప్రవహించి, నదులుగా మారి సముద్రానికి దారిని వెతుక్కున్నాయి.దక్కన్ను పాలించిన పాలకులకు అనుకూలంగా కనిపించిన తెలంగాణ భౌగోళికత ఆంధ్రప్రదేశ్ ఉమ్మడి రాష్ట్ర పాలకులకు ఒక అననుకూల పరిస్థితిగా కనిపించింది. నీరు పల్లమెరుగు అనే నీతిని అనుసరించి మీరు ఎత్తు గడ్డ మీద ఉన్నారు, మేము పల్లానికి ఉన్నాము కాబట్టి నీరు సహజంగా పల్లానికి ప్రవహిస్తుంది, మేము చేయగలిగింది ఏమీ లేదు అని మన వాళ్ళ నోళ్ళు మూయించినారు. తెలంగాణ నేల మీద పడిన ప్రతి నీటిబొట్టును ఒడిసి పడుతున్న ఈ చెరువుల వ్యవస్థను పట్టించుకోక వాటి సహజ మరణానికి కారణమయినారు. నీరు పల్లానికి ప్రవహించాలంటే చెరువులు విధ్వంసం కాక తప్పదు. వారు అనుసరించిన సాగునీటి పాలసీ అంతా మైదాన ప్రాంత అవసరాలకు అనుగుణంగా పెద్ద ప్రాజెక్టులు, కాలువల వ్యవస్థను అభివృద్ధి పరచడానికి పనికి వచ్చింది.తెలంగాణ వ్యవసాయానికి, సామాజిక, ఆర్థిక జీవనానికి అధరువులుగా ఉన్న చెరువులు వారి కంటికి ఆనలేదు. తెలంగాణ వారికి వలస ప్రాంతం కనుక తెలంగాణ అవసరాలు వారి అవసరాలు కాలేకపోయినాయి. అసలు తెలంగాణ వారికి అర్థం కాలేదు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వంలో ఆర్థర్ కాటన్ తీరాంధ్ర కష్టాలను చూసి చలించి పోయి తీరాంధ్ర రూపురేఖలు మార్చే బ్యారేజీలు, డెల్టా కాలువల వ్యవస్థను నిర్మించినాడు. 1956 దాకా హైదరాబాద్ రాజ్యంలో కూడా సాగునీటిరంగ అభివృద్ధి జరిగింది. అటు చిన్న చెరువుల నిర్మాణం, ఇటు నిజాంసాగర్, కడెం, ఘన్పూర్ ఆనకట్ట లాంటి భారీ, మధ్యతరహా ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం కొనసాగింది. 1956కు ముందు హైదరాబాద్ రాజ్యంలో ఉన్న నవాబ్ అలి నవాజ్ జంగ్ బహాద్దూర్ లాంటి ఇంజనీరింగ్ నిపుణులు 1956లో ఏర్పడిన ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వంలో ఎవరూ లేకపోవడం చేత తెలంగాణకు ప్రాణాధారమైన చెరువులను పట్టించుకోలేదు. గోదావరి, కృష్ణా నీళ్ళు తెలంగాణకు అందలేదు. ‘‘నీరు కోస్తానెరుగు, నిజం దేవుడెరుగు, తెలుగు తల్లి కలశాన్ని తెలంగాణలో ఒంపనే లేదు, ఓ నీటి పారుదలా నీ రస్తా కోస్తాకే’’ అని తెలంగాణ నినదిస్తే గాని తెలంగాణకు ఎత్తిపోతల పథకాలు రాలేదు. అంతవరదాక నీరు పల్లమెరుగు సిద్ధాంతాన్నే వారు అనుసరించి తెలంగాణను ఆగం చేసినారు.86 భారీ మధ్య తరహా ప్రాజెక్టులను ప్రతిపాదించిన జలయజ్ఞం సిద్ధాంతకర్తలు తెలంగాణలో చెరువుల పునరుద్ధరణను మాత్రం మర్చిపోయినారు. తెలంగాణ ఆత్మ వారికి అర్థం అయి ఉంటే చెరువులను మర్చిపోయి ఉండేవారు కాదు. 60 ఏండ్ల ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో చెరువుల విధ్వంసం ఒక అంశం కాగా అది మొత్తం తెలంగాణని రైతుల ఆత్మహత్యల నేలగా, వలసల దేశంగా, కరువు పీడిత, ఫ్లోరైడ్ పీడిత ప్రాంతంగా మార్చివేసింది. తెలంగాణ ఉద్యమ కాలంలో సాగునీటి రంగంలో తెలంగాణకు ఉమ్మడి రాష్ట్ర పాలకులు చేసిన అన్యాయం, చూపిన వివక్ష గురించి చాలా చర్చించాం. ఆ చర్చలో ఉమ్మడి పాలకుల నిర్లక్ష్యం కారణంగా చెరువుల విధ్వంసం గురించి మధన పడ్డాం. చెరువుల విధ్వంసం వలన తెలంగాణ గ్రామీణ జనజీవితం ఏ విధంగా విధ్వంసం పాలయ్యిందో వలపోసుకున్నాం. తెలంగాణ ఏర్పడితే చెరువుల పునరుద్ధరణ జరగాలని కోరుకున్నాం.తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన వెంటనే తెలంగాణ ఉద్యమ ఆకాంక్ష అయిన చెరువుల పునరుద్ధరణ కార్యక్రమాన్ని మిషన్ కాకతీయ పేరుతో, మన ఊరు మన చెరువు ట్యాగ్లైన్తో బృహత్తరమైన ఫ్లాగ్ షిప్ ప్రోగ్రాంని ప్రకటించింది. ఆ ప్రోగ్రాంని కేవలం ప్రభుత్వ కార్యక్రమంగా కాక ప్రజల ప్రత్యక్ష భాగస్వామ్యంతో నడిచే ఒక ప్రజా ఉద్యమ కార్యక్రమంగా జరగాలని ప్రభుత్వం భావించింది. చెరువులు రెండు విలువైన ప్రకృతి వనరులని కాపాడే పనిచేస్తున్నాయి. ఒకటి ఎక్కడ పడిన వాన నీటిని అక్కడనే ఒడిసి పట్టి అక్కడ ప్రకృతి సమతుల్యతను కాపాడుతాయి. రెండోది పోషక విలువలు కలిగిన ఓండ్రు మట్టిని తిరిగి వినియోగించుకునేందుకు వీలుగా చెరువుల్లో నిలువ చేస్తున్నాయి. చెరువులే లేకపోయి ఉంటే నీరు, ఈ విలువైన ఓండ్రు మట్టి నదుల్లోకి, నదుల నుంచి సముద్రాలకి తరలిపోయేవి. అందుకే చెరువులు మన మెట్ట ప్రాంతాల మనుగడకు అధరువులుగా ఉన్నాయి. చెరువుల్లో పూడిక మట్టిని ఏండ్ల తరబడి తొలగించకపోవడం చేత చెరువుల నిల్వ సామర్థ్యం తగ్గిపోయింది. తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెరువుల కింద గోదావరి, కృష్ణ బేసిన్లలో మొత్తం 255 టీఎంసీల కేటాయింపులు ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం మనం 90 టీఎంసీలకు మించి చెరువుల కింద నీటిని వాడుకోలేకపోతున్నాము. కారణం చెరువుల్లో పూడిక పేరుకుపోవడం.ఉద్యమం సందర్భంగా అనేక సార్లు ముఖ్యమంత్రి కే‍సీఆర్ ఉటంకించిన మాట – గంగాళంలా ఉండే చెరువులు తాంబాళంలా మారినాయి. పూడికలు తీసి వాటిని తిరిగి గంగాళంలా మార్చాలి. ఓండ్రుమట్టి మొక్కల పెరుగుదలకు అనుకూలమని రైతులకు వేల సంవత్సరాల అనుభవ జ్ఞానం ద్వారా తెలుసు. ఆ అనుభవ జ్ఞానంతోనే చెరువుల నుంచి మట్టిగొట్టుకపోయే సాంప్రదాయం తెలంగాణలో రైతులు అమలు పరిచేవారు. అయితే ఆధునిక వ్యవసాయ పరిశోధనలు పూడిక మట్టిలోని పోషక విలువలు, పూడిక మట్టి వలన ఒనగూరే ప్రయోజనాలను శాస్త్రీయంగా పరిశోధించి నిర్ధారించినాయి. కాబట్టి నీరు, చెట్లు, ఇతర ప్రకృతి వనరులను పరిరక్షించే పురాతన జ్ఞానం తెలంగాణ సమాజనికి అనాదిగా ఉన్నది. తెలంగాణ ప్రభుత్వం ఆ సాంప్రదాయాన్ని సమున్నతంగా కొనసాగిస్తున్నది. నాలుగు నెలలు మాత్రమే నదుల్లో ప్రవహించే నీటిని ఒడిసిపట్టి నిల్వ చేసేందుకు చెరువుల పునరుద్ధరణ, దానితోపాటు వీలయినన్ని చోట్ల పెద్ద జలాశయాలని కూడా నిర్మించడానికి ప్రణాళికలు తయారు చేసింది. రాబోయే రోజుల్లో తెలంగాణలో నీటి కరువు లేని ప్రాంతంగా తీర్చిదిద్ద బోతున్నాం.నీటి సంరక్షణకు అవసరమైన అన్ని చర్యలు తీసుకుంటున్నది. మేఘాల్ని చల్లబరిచి వానలు కురిసేందుకు వీలుగా గ్రీన్ కవర్ ని ౩౩% పెంచేందుకు తెలంగాణాకు హరిత హారం కార్యక్రమం తీసుకున్నది. రాబోయే 5 సంవత్సరాల్లో 240 కోట్ల మొక్కలని నాటాలని ప్రభుత్వం సంకల్పించింది. ఇది మానవ చరిత్రలో మూడవ అతి పెద్ద ప్రయత్నం. ఈ ప్రయత్నం సఫలం కావాలంటే ప్రజలందరి సహకారం అవసరం. మిషన్ కాకతీయ ప్రజల భాగస్వామ్యంతో అద్భుతంగా సఫలం అయ్యింది. రెండు దశల్లో 17 వేల చేరువులని పునరుద్ధరించాం. 5 దశల్లో మొత్తం 46,500 చెరువులని పునరుద్ధరించాలని మా సంకల్పం. ప్రజలు స్వచ్ఛందంగా నీటిని పొదుపుగా వాడుకునే పద్ధతులని అవలంభించవలసి ఉన్నది. ప్రతీ ఇంట్లో తప్పని సరిగా ఇంకుడు గుంత నిర్మించి తీరాలి. ప్రతీ గ్రామంలో వాన నీరు చెరువుల్లోకి, కుంటల్లోకి ప్రవహించేందుకు కట్టు కాలువలని ధ్వంసం కాకుండా కాపాడుకోవాలి. చెరువుల్లో నిండిన పూడికని రైతులు ఎప్పటికప్పుడు తరలించుకపోయినట్లయితే ఎక్కువ నీటిని చెరువుల్లో నిల్వ చేసుకోవచ్చు. రైతులు సాగునీటి వినియోగం తగ్గించడానికి ఆరు తడి పంటలని వేసుకోవాలి. స్ప్రింక్లర్, డ్రిప్ పద్ధతులని అవలంభించాలి. నీటి దుబారాని అరికట్టాలి. నీటి వినియోగ సామర్థ్యం పెంచుకోవాలి. అత్యంత పరిమిత నీటి వనరులున్న ఇజ్రాయిల్ దేశాల్లో నీటి వినియోగ సామర్థ్యం 74% ఉంటే మన దేశంలో 40% ఉన్నది. మనం కూడా ఆ స్థాయికి చేరుకునే ప్రయత్నం చెయ్యకపోతే భవిష్యత్తులో కష్టాలని ఎదుర్కోక తప్పదు. ప్రపంచ నీటి దినోత్సవం సందర్భంగా ప్రతీ మండలంలో ఒక చెరువు వద్ద జల జాతర కార్యక్రమాన్ని ఏర్పాటు చేయమని సాగునీటి శాఖ ఇంజనీర్లకు ఆదేశాలిచ్చాం. ఈ సందర్భంగా చెరువులు, కుంటలు, జలాశయాలను కాలుష్యం బారిన పడకుండా కాపాడుకోవాల్సిన అవసరం, మనమందరం సమష్టిగా తీసుకోవాల్సిన చర్యల గురించి, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో, పట్టణ ప్రాంతాల్లో మెరుగైన, సురక్షితమైన నీటి సరఫరా, భూగర్భ జలాల రీచార్జ్ గురించి అర్థవంతమైన చర్చలు జరగాలని ఆశిస్తున్న. చెరువుల వద్ద నీటిని పొదుపుగా వాడతామని, నీటి వనరులని రక్షించుకుంటామని ప్రజలు ప్రతిజ్ఞ చేయాలని విజ్ఞప్తి చేస్తున్న. సాగునీటి శాఖ, వాక్ ఫర్ వాటర్ సంస్థ సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తున్న జలజాతర కార్యక్రమం జయప్రదం కావాలని ఆశిస్తున్నాను.తన్నీరు హరీష్ రావుసాగునీరు, మార్కెటింగ్, శాసన సభా వ్యవహారాల శాఖ మంత్రి(నేడు ప్రపంచ నీటి దినోత్సవం)
neeru, chetlu, itara prakruti vanarulanu parirakshinche puraatana ghnaanam telamgaana samaajaniki anaadigaa unnadi. telamgaana prabhutvam aa saampradaayaanni samunnatamgaa konasaagistunnadi. naalugu nelalu matrame nadullo pravahinche neetini odisipatti nilva chesenduku cheruvula punaruddharana, daanitopaatu veelayinanni chotla pedda jalaasayaalani kuudaa nirminchadaaniki pranaalikalu tayaaru chesindi. raboye rojullo telamgaanalo neeti karuvu laeni praantamgaa teerchididda botunnam.neetini samrakshinchukovadam manandari kartavyam. neeru vistaaramgaa, aparimitamgaa dorike vanaru kaadu. ruthupanala meeda aadhaarapade bhaarata desham lanti deshaallo vaanaakaalam naalugu nelallo kurise varshaanni odisipattukoni mana taagu neeti, saguneeti, paarisaamika, itara avasaraalaku vaadukovadam tappa maro maargam ledu. manam 65% neeru vyavasaayaaniki, 15% neeru gruhaavasaraalaku, 15% neeru paarisraamika avasaraalu, migilina neeru itara avasaraalaku viniyogistam.roju rojuku perugutunna janabha avasaraalaku ee neetine manam viniyoginchukovalsi unnadi. naalugu nelallo kurise vaana neetini odisi patti cheruvullo nilva chesukune paddhati puraatana kaalam nunche telamgaana samaajaaniki telusu. dakkan peethabhoomilo unna telamgaana egudu digudu praantam kaavadam, godavari krishna nadulu takkuva ettulo pravahistunnanduna telamgaanalo cheruvula nirmaanam anivaaryamgaa maarindi.desamlone atyadhika cheruvulunna praantam telamgaana. telamgaanalo cheruvulu laeni graamaalu levante atisayokti kaadu. okati kante ekkuva cheruvulu unna oorlu enno. oka oori nunchi maro ooriki, oka cheruvu nunchi maro cheruvuki neeru pravahinche golusukattu cheruvula nirmaanam telamgaanalo anaadigaa unna vyavastha. inta pedda sankhyalo cheruvula nirmaanam telamgaanalo enduku saadhyamaindi? saadhyamaindi ane kante vyavasaaya vistaranaku cheruvu nirmaanam anivaaryamaindi ani cheppali. vaaguku eguvana gramala pondika, vaagupai cheruvu nirmaanam, cheruvu kinda vyavasaayam, cheruvu chuttu oka saamaajika, aardhika, saamskrutika vikasam telamgaanalo saadhyapadindi ante daaniki kaaranam telamgaana praantam bhougolika sthitigatulu dohadam chesinayi. dakkan peethabhoomi madhyalo telamgaana unnadi. peethabhoomi kanuka ettupallaalu, kondalu, guttalu, vaati nunchi vaagulu, vankalu putti diguvaku pravahinchi, nadulugaa maari samudraaniki daarini vetukkunnaayi.dakkannu paalinchina paalakulaku anukuulamgaa kanipinchina telamgaana bhougolikata andhrapradesh ummadi rashtra paalakulaku oka ananukuula paristhitigaa kanipinchindi. neeru pallamerugu ane neetini anusarinchi meeru ettu gadda meeda unnaaru, memu pallaaniki unnaamu kabatti neeru sahajamgaa pallaaniki pravahistundi, memu cheyagaligindi emi ledu ani mana vaalla nollu mooyinchinaaru. telamgaana neela meeda padina prati neetibottunu odisi padutunna ee cheruvula vyavasthanu pattinchukoka vaati sahaja maranaaniki kaaranamayinaaru. neeru pallaaniki pravahinchaalante cheruvulu vidhvamsam kaaka tappadu. vaaru anusarinchina saguneeti polasy antaa maidaana praanta avasaraalaku anugunamgaa pedda praajektulu, kaaluvala vyavasthanu abhivruddhi parachadaaniki paniki vachindi.telamgaana vyavasaayaaniki, saamaajika, aardhika jeevanaaniki adharuvulugaa unna cheruvulu vaari kantiki aanaledu. telamgaana vaariki valasa praantam kanuka telamgaana avasaraalu vaari avasaraalu kalekapoyinayi. asalu telamgaana vaariki artham kaaledu. british prabhutvamlo arther catan tiirandhra kashtaalanu chusi chalinchi poyi tiirandhra roopurekhalu marche byaarejeelu, delta kaaluvala vyavasthanu nirminchinaadu. 1956 daka hyderabad raajyamlo kuudaa saaguneetiranga abhivruddhi jarigindi. atu chinna cheruvula nirmaanam, itu nijamsagar, kadem, ghanpur anakatta lanti bhari, madhyataraha praajektula nirmaanam konasagindi. 1956ku mundu hyderabad raajyamlo unna nawab ali nawaj jang bahaddur lanti injaneering nipunulu 1956loo erpadina andhrapradesh prabhutvamlo evaruu lekapovadam chetha telangaanaku praanaadhaaramaina cheruvulanu pattinchukoledu. godavari, krishna neellu telangaanaku andaledu. ‘‘neeru kostanerugu, nijam devuderugu, telugu talli kalasaanni telamgaanalo ompane ledu, oo neeti parudala nee rasta kostake’’ ani telamgaana ninadiste gaani telangaanaku ettipotala pathakaalu raledu. antavaradaaka neeru pallamerugu siddhaantaanne vaaru anusarinchi telangaananu aagam chesinaru.86 bhari madhya taraha praajektulanu pratipaadinchina jalayagnam siddhaantakartalu telamgaanalo cheruvula punaruddharananu maatram marchipoyinaaru. telamgaana aatma vaariki artham ayi unte cheruvulanu marchipoyi undevaaru kaadu. 60 endla ummadi rashtramlo cheruvula vidhvamsam oka amsam kaga adhi mottam telangaanani raitula aatmahatyala neelagaa, valasala desangaa, karuvu peedita, floride peedita praantamgaa maarchivesindi. telamgaana udyama kaalamlo saguneeti rangamlo telangaanaku ummadi rashtra paalakulu chesina anyayam, chuupina vivaksha gurinchi chala charchincham. aa charchalo ummadi paalakula nirlakshyam kaaranamgaa cheruvula vidhvamsam gurinchi madhana paddam. cheruvula vidhvamsam valana telamgaana graameena janajeevitam e vidhamgaa vidhvamsam paalayyindo valaposukunnam. telamgaana erpadithe cheruvula punaruddharana jaragaalani korukunnam.telamgaana rashtram erpadina ventane telamgaana udyama aakanksha ayina cheruvula punaruddharana kaaryakramaanni mishan kaakateeya paerutho, mana ooru mana cheruvu taglinetho bruhattaramaina flag ship prograamni prakatinchindi. aa prograamni kevalam prabhutva kaaryakramamgaa kaaka prajala pratyaksha bhaagaswaamyamtho nadiche oka praja udyama kaaryakramamgaa jaragaalani prabhutvam bhaavinchindi. cheruvulu rendu viluvaina prakruti vanarulani kapade panichestunnaayi. okati ekkada padina vaana neetini akkadane odisi patti akkada prakruti samatulyatanu kapadutayi. rendodi poshaka viluvalu kaligina ondru mattini tirigi viniyoginchukunenduka veelugaa cheruvullo niluva chestunnayi. cheruvule lekapoyi unte neeru, ee viluvaina ondru matti nadulloki, nadula nunchi samudraalaki taralipoyevi. anduke cheruvulu mana metta praantaala manugadaku adharuvulugaa unnaayi. cheruvullo poodika mattini endla tarabadi tolaginchakapovadam chetha cheruvula nilva saamarthyam taggipoyindi. telamgaana rashtraniki cheruvula kinda godavari, krishna besinlalo mottam 255 tmcla ketayimpulu unnaayi. prastutam manam 90 tmclalcu minchi cheruvula kinda neetini vaadukolekapotunnaamu. kaaranam cheruvullo poodika perukupovadam.udyamam sandarbhamgaa aneka saarlu mukhyamantri kee‍cr utankinchina maata – gangalamla unde cheruvulu tambalamla marinai. poodikalu teesi vaatini tirigi gangalamla marchali. ondrumatti mokkala perugudalaku anukuulamani raitulaku vela samvatsaraala anubhava ghnaanam dwara telusu. aa anubhava ghnaanamthone cheruvula nunchi mattigottukapoye saampradaayam telamgaanalo raitulu amalu parichevaaru. ayithe aadhunika vyavasaaya parisodhanalu poodika mattilooni poshaka viluvalu, poodika matti valana onagure prayojanaalanu saastreeyamgaa parisodhinchi nirdhaarinchinaayi. kabatti neeru, chetlu, itara prakruti vanarulanu parirakshinche puraatana ghnaanam telamgaana samaajaniki anaadigaa unnadi. telamgaana prabhutvam aa saampradaayaanni samunnatamgaa konasaagistunnadi. naalugu nelalu matrame nadullo pravahinche neetini odisipatti nilva chesenduku cheruvula punaruddharana, daanitopaatu veelayinanni chotla pedda jalaasayaalani kuudaa nirminchadaaniki pranaalikalu tayaaru chesindi. raboye rojullo telamgaanalo neeti karuvu laeni praantamgaa teerchididda botunnam.neeti samrakshanaku avasaramaina anni charyalu teesukuntunnadi. meghaalni challabarichi vaanalu kurisenduku veelugaa green kavar ni eay% penchenduku telamgaanaaku harita haaram kaaryakramam teesukunnadi. raboye 5 samvatsaraallo 240 kotla mokkalani naataalani prabhutvam sankalpinchindi. idhi manava charitralo moodava athi pedda prayatnam. ee prayatnam safalam kavalante prajalandari sahakaaram avasaram. mishan kaakateeya prajala bhaagaswaamyamtho adbhutamgaa safalam ayyindi. rendu dasallo 17 vela cheruvulani punaruddharinchaam. 5 dasallo mottam 46,500 cheruvulani punaruddharinchaalani maa sankalpam. prajalu swachchandamgaa neetini podupugaa vaadukune paddhatulani avalambhinchavalasi unnadi. pratee intlo tappani sarigaa inkudu gunta nirminchi tiiraali. pratee graamamlo vaana neeru cheruvulloki, kuntalloki pravahinchenduku kattu kaaluvalani dhwamsam kakunda kapadukovali. cheruvullo nindina poodikani raitulu eppatikappudu taralinchukapoyinatlayita ekkuva neetini cheruvullo nilva chesukovachhu. raitulu saguneeti viniyogam tagginchadaaniki aaru tadi pantalani vesukovali. sprinklar, drip paddhatulani avalambhinchaali. neeti dubarani arikattali. neeti viniyoga saamarthyam penchukovaali. atyanta parimita neeti vanarulunna izrail deshaallo neeti viniyoga saamarthyam 74% unte mana desamlo 40% unnadi. manam kuudaa aa sthaayiki cherukune prayatnam cheyyakapothe bhavishyattulo kashtalani edurkoka tappadu. prapancha neeti dinotsavam sandarbhamgaa pratee mandalamlo oka cheruvu vadda jala jaatara kaaryakramaanni erpaatu cheyamani saguneeti saakha injaneerlaku aadesalicham. ee sandarbhamgaa cheruvulu, kuntalu, jalaasayaalanu kaalushyam baarina padakunda kapadukovalsina avasaram, manamandaram samashtigaa teesukovaalsina charyala gurinchi, graameena praantaallo, pattana praantaallo merugaina, surakshitamaina neeti sarafara, bhugarbha jalaala recharge gurinchi ardhavantamaina charchalu jaragaalani aasistunna. cheruvula vadda neetini podupugaa vaadataamani, neeti vanarulani rakshinchukuntaamani prajalu pratigna cheyalani vignapti chestunna. saguneeti saakha, wack far water samstha samyuktamgaa nirvahistunna jalajaatara kaaryakramam jayapradam kaavaalani aasistunnaanu.tanneeru harish ravusaguniru, marcheting, saasana sabhaa vyavahaaraala saakha mantri(nedu prapancha neeti dinotsavam)neetini samrakshinchukovadam manandari kartavyam. neeru vistaaramgaa, aparimitamgaa dorike vanaru kaadu. ruthupanala meeda aadhaarapade bhaarata desham lanti deshaallo vaanaakaalam naalugu nelallo kurise varshaanni odisipattukoni mana taagu neeti, saguneeti, paarisaamika, itara avasaraalaku vaadukovadam tappa maro maargam ledu. manam 65% neeru vyavasaayaaniki, 15% neeru gruhaavasaraalaku, 15% neeru paarisraamika avasaraalu, migilina neeru itara avasaraalaku viniyogistam.roju rojuku perugutunna janabha avasaraalaku ee neetine manam viniyoginchukovalsi unnadi. naalugu nelallo kurise vaana neetini odisi patti cheruvullo nilva chesukune paddhati puraatana kaalam nunche telamgaana samaajaaniki telusu. dakkan peethabhoomilo unna telamgaana egudu digudu praantam kaavadam, godavari krishna nadulu takkuva ettulo pravahistunnanduna telamgaanalo cheruvula nirmaanam anivaaryamgaa maarindi.desamlone atyadhika cheruvulunna praantam telamgaana. telamgaanalo cheruvulu laeni graamaalu levante atisayokti kaadu. okati kante ekkuva cheruvulu unna oorlu enno. oka oori nunchi maro ooriki, oka cheruvu nunchi maro cheruvuki neeru pravahinche golusukattu cheruvula nirmaanam telamgaanalo anaadigaa unna vyavastha. inta pedda sankhyalo cheruvula nirmaanam telamgaanalo enduku saadhyamaindi? saadhyamaindi ane kante vyavasaaya vistaranaku cheruvu nirmaanam anivaaryamaindi ani cheppali. vaaguku eguvana gramala pondika, vaagupai cheruvu nirmaanam, cheruvu kinda vyavasaayam, cheruvu chuttu oka saamaajika, aardhika, saamskrutika vikasam telamgaanalo saadhyapadindi ante daaniki kaaranam telamgaana praantam bhougolika sthitigatulu dohadam chesinayi. dakkan peethabhoomi madhyalo telamgaana unnadi. peethabhoomi kanuka ettupallaalu, kondalu, guttalu, vaati nunchi vaagulu, vankalu putti diguvaku pravahinchi, nadulugaa maari samudraaniki daarini vetukkunnaayi.dakkannu paalinchina paalakulaku anukuulamgaa kanipinchina telamgaana bhougolikata andhrapradesh ummadi rashtra paalakulaku oka ananukuula paristhitigaa kanipinchindi. neeru pallamerugu ane neetini anusarinchi meeru ettu gadda meeda unnaaru, memu pallaaniki unnaamu kabatti neeru sahajamgaa pallaaniki pravahistundi, memu cheyagaligindi emi ledu ani mana vaalla nollu mooyinchinaaru. telamgaana neela meeda padina prati neetibottunu odisi padutunna ee cheruvula vyavasthanu pattinchukoka vaati sahaja maranaaniki kaaranamayinaaru. neeru pallaaniki pravahinchaalante cheruvulu vidhvamsam kaaka tappadu. vaaru anusarinchina saguneeti polasy antaa maidaana praanta avasaraalaku anugunamgaa pedda praajektulu, kaaluvala vyavasthanu abhivruddhi parachadaaniki paniki vachindi.telamgaana vyavasaayaaniki, saamaajika, aardhika jeevanaaniki adharuvulugaa unna cheruvulu vaari kantiki aanaledu. telamgaana vaariki valasa praantam kanuka telamgaana avasaraalu vaari avasaraalu kalekapoyinayi. asalu telamgaana vaariki artham kaaledu. british prabhutvamlo arther catan tiirandhra kashtaalanu chusi chalinchi poyi tiirandhra roopurekhalu marche byaarejeelu, delta kaaluvala vyavasthanu nirminchinaadu. 1956 daka hyderabad raajyamlo kuudaa saaguneetiranga abhivruddhi jarigindi. atu chinna cheruvula nirmaanam, itu nijamsagar, kadem, ghanpur anakatta lanti bhari, madhyataraha praajektula nirmaanam konasagindi. 1956ku mundu hyderabad raajyamlo unna nawab ali nawaj jang bahaddur lanti injaneering nipunulu 1956loo erpadina andhrapradesh prabhutvamlo evaruu lekapovadam chetha telangaanaku praanaadhaaramaina cheruvulanu pattinchukoledu. godavari, krishna neellu telangaanaku andaledu. ‘‘neeru kostanerugu, nijam devuderugu, telugu talli kalasaanni telamgaanalo ompane ledu, oo neeti parudala nee rasta kostake’’ ani telamgaana ninadiste gaani telangaanaku ettipotala pathakaalu raledu. antavaradaaka neeru pallamerugu siddhaantaanne vaaru anusarinchi telangaananu aagam chesinaru.86 bhari madhya taraha praajektulanu pratipaadinchina jalayagnam siddhaantakartalu telamgaanalo cheruvula punaruddharananu maatram marchipoyinaaru. telamgaana aatma vaariki artham ayi unte cheruvulanu marchipoyi undevaaru kaadu. 60 endla ummadi rashtramlo cheruvula vidhvamsam oka amsam kaga adhi mottam telangaanani raitula aatmahatyala neelagaa, valasala desangaa, karuvu peedita, floride peedita praantamgaa maarchivesindi. telamgaana udyama kaalamlo saguneeti rangamlo telangaanaku ummadi rashtra paalakulu chesina anyayam, chuupina vivaksha gurinchi chala charchincham. aa charchalo ummadi paalakula nirlakshyam kaaranamgaa cheruvula vidhvamsam gurinchi madhana paddam. cheruvula vidhvamsam valana telamgaana graameena janajeevitam e vidhamgaa vidhvamsam paalayyindo valaposukunnam. telamgaana erpadithe cheruvula punaruddharana jaragaalani korukunnam.telamgaana rashtram erpadina ventane telamgaana udyama aakanksha ayina cheruvula punaruddharana kaaryakramaanni mishan kaakateeya paerutho, mana ooru mana cheruvu taglinetho bruhattaramaina flag ship prograamni prakatinchindi. aa prograamni kevalam prabhutva kaaryakramamgaa kaaka prajala pratyaksha bhaagaswaamyamtho nadiche oka praja udyama kaaryakramamgaa jaragaalani prabhutvam bhaavinchindi. cheruvulu rendu viluvaina prakruti vanarulani kapade panichestunnaayi. okati ekkada padina vaana neetini akkadane odisi patti akkada prakruti samatulyatanu kapadutayi. rendodi poshaka viluvalu kaligina ondru mattini tirigi viniyoginchukunenduka veelugaa cheruvullo niluva chestunnayi. cheruvule lekapoyi unte neeru, ee viluvaina ondru matti nadulloki, nadula nunchi samudraalaki taralipoyevi. anduke cheruvulu mana metta praantaala manugadaku adharuvulugaa unnaayi. cheruvullo poodika mattini endla tarabadi tolaginchakapovadam chetha cheruvula nilva saamarthyam taggipoyindi. telamgaana rashtraniki cheruvula kinda godavari, krishna besinlalo mottam 255 tmcla ketayimpulu unnaayi. prastutam manam 90 tmclalcu minchi cheruvula kinda neetini vaadukolekapotunnaamu. kaaranam cheruvullo poodika perukupovadam.udyamam sandarbhamgaa aneka saarlu mukhyamantri kee‍cr utankinchina maata – gangalamla unde cheruvulu tambalamla marinai. poodikalu teesi vaatini tirigi gangalamla marchali. ondrumatti mokkala perugudalaku anukuulamani raitulaku vela samvatsaraala anubhava ghnaanam dwara telusu. aa anubhava ghnaanamthone cheruvula nunchi mattigottukapoye saampradaayam telamgaanalo raitulu amalu parichevaaru. ayithe aadhunika vyavasaaya parisodhanalu poodika mattilooni poshaka viluvalu, poodika matti valana onagure prayojanaalanu saastreeyamgaa parisodhinchi nirdhaarinchinaayi. kabatti neeru, chetlu, itara prakruti vanarulanu parirakshinche puraatana ghnaanam telamgaana samaajaniki anaadigaa unnadi. telamgaana prabhutvam aa saampradaayaanni samunnatamgaa konasaagistunnadi. naalugu nelalu matrame nadullo pravahinche neetini odisipatti nilva chesenduku cheruvula punaruddharana, daanitopaatu veelayinanni chotla pedda jalaasayaalani kuudaa nirminchadaaniki pranaalikalu tayaaru chesindi. raboye rojullo telamgaanalo neeti karuvu laeni praantamgaa teerchididda botunnam.neeti samrakshanaku avasaramaina anni charyalu teesukuntunnadi. meghaalni challabarichi vaanalu kurisenduku veelugaa green kavar ni eay% penchenduku telamgaanaaku harita haaram kaaryakramam teesukunnadi. raboye 5 samvatsaraallo 240 kotla mokkalani naataalani prabhutvam sankalpinchindi. idhi manava charitralo moodava athi pedda prayatnam. ee prayatnam safalam kavalante prajalandari sahakaaram avasaram. mishan kaakateeya prajala bhaagaswaamyamtho adbhutamgaa safalam ayyindi. rendu dasallo 17 vela cheruvulani punaruddharinchaam. 5 dasallo mottam 46,500 cheruvulani punaruddharinchaalani maa sankalpam. prajalu swachchandamgaa neetini podupugaa vaadukune paddhatulani avalambhinchavalasi unnadi. pratee intlo tappani sarigaa inkudu gunta nirminchi tiiraali. pratee graamamlo vaana neeru cheruvulloki, kuntalloki pravahinchenduku kattu kaaluvalani dhwamsam kakunda kapadukovali. cheruvullo nindina poodikani raitulu eppatikappudu taralinchukapoyinatlayita ekkuva neetini cheruvullo nilva chesukovachhu. raitulu saguneeti viniyogam tagginchadaaniki aaru tadi pantalani vesukovali. sprinklar, drip paddhatulani avalambhinchaali. neeti dubarani arikattali. neeti viniyoga saamarthyam penchukovaali. atyanta parimita neeti vanarulunna izrail deshaallo neeti viniyoga saamarthyam 74% unte mana desamlo 40% unnadi. manam kuudaa aa sthaayiki cherukune prayatnam cheyyakapothe bhavishyattulo kashtalani edurkoka tappadu. prapancha neeti dinotsavam sandarbhamgaa pratee mandalamlo oka cheruvu vadda jala jaatara kaaryakramaanni erpaatu cheyamani saguneeti saakha injaneerlaku aadesalicham. ee sandarbhamgaa cheruvulu, kuntalu, jalaasayaalanu kaalushyam baarina padakunda kapadukovalsina avasaram, manamandaram samashtigaa teesukovaalsina charyala gurinchi, graameena praantaallo, pattana praantaallo merugaina, surakshitamaina neeti sarafara, bhugarbha jalaala recharge gurinchi ardhavantamaina charchalu jaragaalani aasistunna. cheruvula vadda neetini podupugaa vaadataamani, neeti vanarulani rakshinchukuntaamani prajalu pratigna cheyalani vignapti chestunna. saguneeti saakha, wack far water samstha samyuktamgaa nirvahistunna jalajaatara kaaryakramam jayapradam kaavaalani aasistunnaanu.tanneeru harish ravusaguniru, marcheting, saasana sabhaa vyavahaaraala saakha mantri(nedu prapancha neeti dinotsavam)