
 "ఒక ఆడదానికి కొడుకును పెంచడం చేతకాక చెడగొడితే ఇంకో ఆడది భార్యగా వచ్చి దిద్దుకోవాలా? మగవాడికి లక్ష వ్యవహారాలుంటాయట. తానూ ఒక ఆడదై వుండి ఒక మగవాడిని ఎలా సమర్దిస్తుందో! కూతురిగా భార్యగా పురుషుడి వల్ల పడ్డకష్టాలు, అవమానాలు తల్లి అయ్యేసరికి ఒక్కసారిగా మరిచిపోయి అతడిని క్షమించడమే కాదు, సమర్దిస్తుంది కూడా! నీ ఇంటికి వచ్చే కోడలు ఏ మచ్చాలేని కడిగిన ముత్యంలా వుండాలి! మీ కొడుక్కి మాత్రం లక్ష వ్యవహారాలుండొచ్చు! ఇదేం, న్యాయం అత్తగారూ?"

 "చూశారు కదా? ప్రతీదానికి ఇదీ కుతర్కం! ఇదసలు కాపురం చేసే ఆడదా? దీనికసలు పెళ్లెందుకు చేశారు? దీనివల్ల నా కొడుకు జీవితం నాశనమైపోయేట్టుంది! ఇంట్లో సుఖశాంతులు కరువైతే మగవాళ్లు ఎలా తయారవుతారో, చదువుకొన్నది కదా, ఆ మాత్రం ఆలోచించక్కరలేదా?"

 "ఒక్క నావల్లే సుఖ శాంతులు కరువు కావడం లేదని మీరు గ్రహించాలి! సహృదయతా, సంస్కారం లోపించిన అతడి ప్రవర్తనవల్లే ఈ ఇంట్లో సుఖశాంతులు లోపిస్తున్నాయిగాని నా వల్ల కాదు! రేపు ఈ కాపురం కూలిపోవడమే జరిగితే ఈ మంటకు రెండు సమిధలు వేసిన పుణ్యం మీకూ దక్కుతుంది లెండి!"

 "అయ్యో, అయ్యో! నాకెందుకమ్మా ఈ అపవాదు? నీ కాపురం వుంచుకుంటావో, ఏట్లో కలుపుకుంటావో నాకెందుకు? రేపే మా వూరెళ్లిపోతాను!" ధుమధుమ లాడుతూ కదలబోతూ వియ్యపురాలికేసి తిరిగి, "ఆడపిల్లను ఇలాగేనా పెంచడం? కూతురిచేత కాపురం చేయించాలనుకొంటున్నావా? విడిపించి ఇంట్లో వుంచుకోవాలనుకుంటున్నావా? ఇంట్లో వుంచుకోవాలనుకొంటే నేను చెప్పేదేమీ లేదు! నీ ఖర్మకు నువ్వే అనుభవిస్తావు! కాని, కాపురం చేయించాలనుకొంటే మాత్రం ఆమెకింత గడ్డిపెట్టి పో!" అని, తన గదిలోకి వెళ్లిపోయింది. 

 హేమలతకు కూడా కూతురు కాపురం చేసేలా కనిపించలేదు! ఇంతా చేసింది కూతుర్ని కాపురం విడిపించి ఇంట్లో పెట్టుకోవడానికి కాదు కదా? "ఆడపిల్లను ఇలాగేనా పెంచడం?" అని ఇవాళ వియ్యపురాలు అన్నట్టే రేపు అందరూ అంటుంటే ఆ అవమానం తను భరించలేదు!

 "వ్యక్తిత్వమూ, స్వేచ్చా అన్నవి కాపురం నిలబెట్టుకొని తరువాత ఉపాయంగా అవి సాధించుకోవాలిగాని వాటి కోసమే కాపురం వదిలేసుకోవడం ఏం విజ్ఞత? ఇదే నీ చదువు, సంస్కారం చెప్పేట్టయితే వాటిని తగలేయాలి!" అంది హేమలత కోపంగా. 

 "నా వ్యక్తిత్వాన్నే స్వేచ్చనూ బలిపెడితే తప్ప ఈ కాపురం నిలిచేస్థితి కనిపించడంలేదు! ఆలోచనలు లేకుండా ఒక మృగంలాగానో,ఒక బొమ్మలాగానో నేను కాపురం చేయలేను!" ఖండితంగా చెప్పింది హరిత. "కాపురం ఇబ్బందుల్లో పడి అసహాయంగా రోదించే ప్రతి ఆడపిల్లకూ ప్రతి తల్లీ యుగయుగాలుగా ఇదే వార్నింగ్ ఇచ్చి వుంటుందని నా నమ్మకం! ఇవాళా నిన్న ఆడపడుచులకు జరుగుతున్న ఇన్ని అవమానాలూ, ఇన్ని దారుణ మరణాలూ, హత్యలూ, ఆత్మహత్యలూ జరుగుతున్నాయంటే వాటి వెనుక వాళ్ల తల్లి రాతిగుండె తప్పకుండా వుంటుంది! ఇంత అపురూపంగా పెంచి పెద్దచేసి వీళ్ల చేతుల్లో పెట్టింది రాక్షసుల్లా బలి తీసుకోవడానికా అని ఒక్క నిముషం ఆలోచించగలగితే, పరువు, ప్రతిష్ట, సంప్రదాయం అన్నవి కొంచెం పక్కకు పెట్టి ఆలోచించ గలిగితే, ఆడపడుచుల ఆత్మహత్యల, హత్యల సంఖ్య ఎంతో తగ్గిపోయేదని నా నమ్మకం." విరక్తిగా నవ్వింది హరిత. "కాపురం వదిలేసి వచ్చి నేను మీ ఇంట్లో తిష్టవేస్తానని భయపడకు మమ్మీ. స్త్రీకి పుట్టిల్లు అత్తిల్లు లేకపోయినా మరోవిధంగా కూడా గౌరవంగా తన జీవితం తను గడపగలదు అని నిరూపిస్తాను!"

 "బ్రతకొచ్చే! పిడికెడు ముద్దా, జానెడు గుడ్డా సంపాదించుకోవడం అదో ఘనకార్యంకాదు. మొగుడూ మొద్దు లేని జీవితం అదీ ఒక జీవితమేనా?"

 "ఆ మొగుడే ఒక రాక్షసుడైనప్పుడు, ఆ మొగుడు లేకుండా తన జీవితం తను జీవించడం నేరమెలా అవుతుంది? సంప్రదాయ శృంఖలాలు త్రెంచుకుని నీ కూతురున్న పరిస్థితిని వాస్తవంగా చూడటం నేర్చుకో మమ్మీ! వరకట్నం లేని ఆదర్శవివాహాన్ని నేను కోరాను. మీరు ఏంచేశారు? లోపల్లోపల లక్ష కట్నం మాట్లాడుకొని నా ఆదర్శన్ని దారుణంగా అవమానించారు! నన్ను మోసం చేశారు. మీరిచ్చింది డెబ్బైవేలేనట! మిగతా ముప్పైవేలు నేను అడిగి తీసుకురాకపోతే ఆయన నన్ను చంపేస్తానన్నారు. ఆడపిల్లల్ని కని చితిలోకి నెడుతునన్నది మీరమ్మా! శక్తికి మించిన కట్న కానుకలు ఒప్పుకోవడం - ఇవ్వలేక అత్తింట్లో నరకం కల్పించడం! ఆమె జీవితంలో నిత్యాగ్ని రగిలించడం! ఆడపిల్లల చావుల వెనుక వున్నది నిజానికి మీ తల్లిదండ్రులు, మీ సంప్రదాయాలు -మీ కుటుంబ గౌరవాలు మీరూ, మీ కుటుంబ గౌరవాలూ నన్ను నిస్సహాయురాల్ని చేసి చంపేయకముందే నేను ఈ చితిలోంచి, ఈ నరకంలోంచి బయటపడాలనుకొంటున్నాను! మగడ చస్తే బతికున్న వాడి భార్యను కూడా వాడితోపాటు చితిలోకి నెట్టి బలవంతంగా చంపేసే ఆచారం వుండేదట! ఇప్పుడు మగడు బ్రతికివుండే ఆమెకోపం చితి రగిలిస్తున్నాడు. సమాజం. తలిదండ్రులు, సంప్రదాయాలు ఈ సతిని బలవంతంగా చితిలోకి నెట్టి కాల్చివేస్తున్నారు. అది కనిపించే చితి అయితే ఇది కనిపించని చితి! ఆ చితిలో సతి ఒక్కసారిగా తగలబడి చనిపోతే ఈ చితిలో రోజురోజుకింత చొప్పున తగలబడుతూ, చస్తూ వుందన్నమాట! నాకీ సతీత్వమొద్దు. ఈ చితిలో నేను చావను. నన్ను నన్నుగా బ్రతకనివ్వండి!" ఆవేశంతో, దుఃఖంతో మాట్లాడుతున్న కూతుర్ని మ్రాన్పడినట్టుగా చూడసాగారు కృష్ణారావు దంపతులు. 


   * * * *

 "oka aadadaaniki kodukunu penchadam chetakaka chedagodithe inko aadadi bharyaga vachi diddukovala? magavadiki laksha vyavahaaraaluntaayata. taanuu oka aadadai vundi oka magavaadini ela samardistundo! koothurigaa bharyaga purushudi valla paddakashtaalu, avamaanaalu talli ayyesariki okkasariga marichipoyi atadini kshaminchadame kaadu, samardistundi kuudaa! nee intiki vache kodalu e machaleni kadigina mutyamla vundaali! mee kodukki maatram laksha vyavahaaraalundochu! idem, nyaayam attagaaruu?"

 "chusaru kada? prateedaaniki idhee kutarkam! idasalu kapuram chese aadada? deenikasalu pellenduku chesaru? deenivalla naa koduku jeevitam naasanamaipoyettundi! intlo sukhasaantulu karuvaite magavaallu ela tayaaravutaaro, chaduvukonnadi kada, aa maatram aalochinchakkaraleda?"

 "okka navalle sukha saantulu karuvu kaavadam ledani meeru grahinchaali! sahrudayataa, samskaaram lopinchina atadi pravartanavalle ee intlo sukhasaantulu lopistunnayigani naa valla kaadu! repu ee kapuram koolipovadame jarigithe ee mantaku rendu samidhalu vesina punyam meekoo dakkutundi lendi!"

 "ayyo, ayyo! nakendukamma ee apavaadu? nee kapuram vunchukuntavo, etlo kalupukuntavo naakenduku? repe maa voorellipotaanu!" dhumadhuma laadutuu kadalabothu viyyapuraalikesi tirigi, "aadapillanu ilagena penchadam? koothuricheta kapuram cheyinchaalanukontunna? vidipinchi intlo vunchukovalanukuntun? intlo vunchukovalanukonte nenu cheppedemi ledu! nee kharmaku nuvve anubhavistaavu! kaani, kapuram cheyinchaalanukonte maatram aamekinta gaddipetti poo!" ani, tana gadiloki vellipoyindi. 

 hemalataku kuudaa koothuru kapuram chesela kanipinchaledu! intaa chesindi koothurni kapuram vidipinchi intlo pettukovadaaniki kaadu kada? "aadapillanu ilagena penchadam?" ani ivaala viyyapuraalu annatte repu andaruu antunte aa avamanam tanu bharinchaledu!

 "vyaktitvamuu, swechha annavi kapuram nilabettukoni taruvaata upaayamgaa avi saadhinchukoovaaligaani vaati kosame kapuram vadilesukovadam yem vignata? ide nee chaduvu, samskaaram cheppettayithe vaatini tagaleyaali!" andi hemalata kopanga. 

 "naa vyaktitvaanne swechhanuu balipedithe tappa ee kapuram nilichesthiti kanipinchadamledu! aalochanalu lekunda oka mrugamlaagaano,oka bommalagano nenu kapuram cheyalenu!" khanditamgaa cheppindi harita. "kapuram ibbandullo padi asahaayamgaa rodinche prati aadapillakuu prati talli yugayugaalugaa ide warning ichi vuntundani naa nammakam! ivala ninna aadapaduchulaku jarugutunna inni avamaanaaluu, inni daaruna maranaaluu, hatyaluu, aatmahatyaluu jarugutunnayante vaati venuka vaalla talli ratigunde tappakunda vuntundi! inta apuruupamgaa penchi peddachesi veella chetullo pettindi rakshasulla bali teesukovadaanikaa ani okka nimusham aalochinchagalagithe, paruvu, pratishta, sampradaayam annavi konchem pakkaku petti aalochincha galigithe, aadapaduchula aatmahatyala, hatyala sankhya entho taggipoyedani naa nammakam." viraktigaa navvindi harita. "kapuram vadilesi vachi nenu mee intlo tishtavestaanani bhayapadaku mammi. streeki puttillu attillu lekapoyina marovidhamgaa kuudaa gowravanga tana jeevitam tanu gadapagaladu ani niruupistaanu!"

 "bratakoche! pidikedu mudda, jaanedu gudda sampadinchukovadam adho ghanakaaryankaadu. moguduu moddu laeni jeevitam adhee oka jeevitamena?"

 "aa mogude oka rakshasudainappudu, aa mogudu lekunda tana jeevitam tanu jeevinchadam neramela avutundi? sampradaaya shrunkhalaalu trenchukuni nee koothurunna paristhitini vaastavamgaa chudatam nerchuko mammi! varakatnam laeni aadarsavivaahaanni nenu koranu. meeru enchesaru? lopallopala laksha katnam matladukoni naa aadarsanni daarunamgaa avamaaninchaaru! nannu mosam chesaru. meericchindi debbaivelenata! migata muppaivelu nenu adigi teesukuraakapothe aayana nannu champestaanannaru. aadapillalni kani chitiloki nedutunannadi meeramma! saktiki minchina katna kaanukalu oppukovadam - ivvaleka attintlo narakam kalpinchadam! aame jeevitamlo nityaagni ragilinchadam! aadapillala chaavula venuka vunnadi nijaaniki mee tallidandrulu, mee sampradaayaalu -mee kutumba gouravaalu meeroo, mee kutumba gouravaaluu nannu nissahaayuraalni chesi champeyakamunde nenu ee chitilonchi, ee narakamlonchi bayatapadaalanukontunnaana! magada chaste batikunna vaadi bhaaryanu kuudaa vaadithopaatu chitiloki netti balavantamgaa champese aachaaram vundedata! ippudu magadu bratikivunde aamekopam chiti ragilistunnadu. samajam. talidandrulu, sampradaayaalu ee satini balavantamgaa chitiloki netti kaalchivestunnaaru. adhi kanipinche chiti ayithe idhi kanipinchani chiti! aa chitilo sathi okkasariga tagalabadi chanipothe ee chitilo rojurojukinta choppuna tagalabadutuu, chastu vundannamaata! naakii sateetvamoddu. ee chitilo nenu chaavanu. nannu nannugaa bratakanivvandi!" aavesamto, dukkhamto maatlaadutunna koothurni mraanpadinattugaa chuudasaagaaru krishnarao dampatulu. 


   * * * *