 కాంగ్రెస్ బాటలోనే భారతదేశంలోని చాలా రాజకీయ పార్టీలు వంశపారంపర్య కుటుంబ వ్యవస్థలుగా మారాయి. ఈ పరిస్థితి ఇలా కొనసాగితే, భారత ప్రజాస్వామ్యం, ప్రజల భాగస్వామ్యం లేనిదిగానూ, ఆయా రాజకీయ నాయకుల కుటుంబ పాలనగానూ కొనసాగి, ‘‘ప్రజాస్వామ్య సంస్థానాలు’’ ఆవిర్భవించేదిగా మారే ప్రమాదం పొంచి వుంది.నెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబ వారసుడిగా ఆరో తరం నాయకుడు, కాంగ్రెస్ పార్టీ ఎప్పటికైనా మళ్లీ అధికారంలోకి రావడం అంటూ జరిగితే, భావి భారత ప్రధానిగా పలువురు భావిస్తున్న రాహుల్ గాంధీ, తల్లి సోనియా గాంధీ ఆశీస్సులతో, అఖిలభారత కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నిక కావడానికి రంగం సిద్ధమైంది. ఇక ఆయనే కాంగ్రెస్ పార్టీలో తిరుగులేని అధికారిక నాయకుడు అవుతాడు. వందిమాగధులకు ఇక మీద ‘‘దేశ్ కీ నేతా రాహుల్’’ నినాదం అనివార్యం.విదేశీయుడైన అలన్ ఆక్టేవియన్ హ్యూమ్, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పార్టీ స్థాపనకు కారకుడైతే... మరో విదేశీ, ఇటలీ దేశానికి చెందిన భారతీయురాలు సోనియా గాంధీ, రెండు దశాబ్దాల క్రితం చిక్కుల్లో పడ్డ కాంగ్రెస్ పార్టీని, ప్రక్షాళనచేసి, పునర్నిర్మించి, పూర్వ వైభవాన్ని సమకూర్చి, కేంద్రంలో అధికారంలోకి రావడానికి కారకురాలైంది. రాజీవ్ గాంధీ మరణానంతరం, సోనియా నిరాకరించిన కాంగ్రెస్ పార్టీ పగ్గాలను చేపట్టిన పీవీ నరసింహారావు 1996 ఎన్నికలలో పార్టీ ఓటమి పాలవడంతో, సోనియా విశ్వాసాన్ని కోల్పోయి పార్టీ అధ్యక్షుడిగా, పార్లమెంటరీ పార్టీ నాయకుడిగా రాజీనామా చేయక తప్పలేదు. సీతారాం కేసరికి ఆ రెండు పదవులు దక్కాయి. కేసరికి వ్యతిరేకంగా పలువురు సీనియర్ నాయకులు ధ్వజం ఎత్తడంతో, పార్టీ ఛిన్నాభిన్నం కాకుండా ‘రక్షించమని’ కొందరునాయకులు చేసిన ‘అభ్యర్థన’ మేరకు, నెహ్రూ–గాంధీ వారసత్వ పరంపరలో ఐదో తరం ప్రతినిధిగా, సోనియా గాంధీ తొలుత పార్టీ ‘ప్రాథమిక సభ్యత్వం’ స్వీకరించారు. అచిర కాలంలోనే, ‘రెండు నెలల అపారమైన అనుభవంతో’, పార్టీ శ్రేయోభిలాషులు కోరడంతో కాదనలేక, 1998లో, కొందరు ఆమె ‘జాతీయత’ను ప్రశ్నించినప్పటికీ, అధ్యక్ష పదవిని చేపట్టి, గత ఇరవై ఏళ్లకు పైగా పార్టీకి తిరుగులేని నాయకురాలిగా, నెహ్రూ–గాంధీ వారసత్వాన్ని పదిలంగా కాపాడుకుంటూ వస్తున్నారు. పార్టీలో ఆమె తీసుకున్న నిర్ణయమే, ‘ఏక వ్యక్తి అభిప్రాయమే’ చివరకు ‘ఏకాభిప్రాయం’గా అవుతోంది.నెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబీకుల అనుకూల, ప్రతికూల శక్తుల-వ్యక్తుల, మధ్య జరిగిన– జరుగుతున్న ఆధిపత్య సమరమే, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నూటా నలభై ఏళ్ల సుదీర్ఘ చరిత్ర. భారతజాతీయ కాంగ్రెస్లో ప్రతిసారీ నెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబీకులు పార్టీలో తమ ఆధిపత్యాన్ని పదిలపరచుకున్న విషయం జగమెరిగిన సత్యం. దానివల్ల దేశానికి, పార్టీకి మేలు జరిగితే జరిగి వుండొచ్చు. సుస్థిర ప్రభుత్వం ఏర్పాటై కూడా వుండొచ్చు. కాకపొతే ఆ క్రమంలోనే వారి నాయకత్వం మినహా గత్యంతరం లేని పరిస్థితులు నెలకొని ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. భవిష్యత్‍లో కూడా అలానే జరగదన్న నమ్మకం లేదు. ఎదురుతిరిగిన వారిని మోతీలాల్ నెహ్రూ దగ్గర్నుంచి, ఆ వారసత్వ పరంపరలోని అందరూ, తమ మాట చెల్లని ప్రతిసారీ పార్టీని ప్రత్యక్షంగానో పరోక్షంగానో వీడడమో, చీల్చడమో, ‘‘మనస్సాక్షి చెప్పినట్లు’’ నడచుకోమని తమ వారిని ప్రోత్సహించడమో, పార్టీ అభ్యర్థికి వ్యతిరేకంగా ఓటేయమని సూచించడమో, వ్యతిరేకులు పార్టీని వదలి వెళ్లే పరిస్థితులు కలిపించడమో చరిత్ర చెప్పిన వాస్తవం.నెహ్రూ వారసురాలిగా ఇందిరా గాంధీ తొలుత పార్టీ పగ్గాలను 1959–60లో చేపట్టింది. తండ్రి మరణానంతరం, లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి తర్వాత, 1966లో ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించింది. మొరార్జీ దేశాయ్‍తో సహా, ‘‘సంప్రదాయ వాదులందరినీ’’ బయటకు పంపేందుకు, 1969లో పార్టీని చీల్చింది ఇందిర. ఇందిర వర్గం కాంగ్రేసేతర సోషలిస్టుల, వామపక్షాల మద్దతు పొంది విప్లవాత్మక సంస్కరణలతో బలమైన నాయకురాలిగా ఎదగసాగింది. 1971 ఎన్నికల్లో మంచి మెజారిటీ సాధించి, కాంగ్రెస్ పార్టీకి తిరుగులేని నాయకురాలయ్యారు. 1977 ఎన్నికలలో ఘోర పరాజయం పొందిన తర్వాత పార్టీలో తన వీర విధేయులకు తప్ప ఇతరులకు స్థానం లేకుండా చేసి, పార్టీని చీల్చి, ఇందిరా కాంగ్రెస్ పేరుతో పునర్నిర్మించి, ఎవరినీ నమ్మలేని పరిస్థితుల్లో 1978లో తానే అధ్యక్ష పదవిని చేపట్టింది ఇందిరా గాంధీ. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్- ఏఐసీసీ (ఐ) తెరపైకొచ్చింది. అదే ఇప్పుడున్న కాంగ్రెస్ పార్టీ. అనతి కాలంలోనే అఖండ విజయం సాధించి ప్రధాని కాగలిగింది. ఆమె వారసుడిగా ఎదుగుతున్న చిన్న కొడుకు సంజయ్ గాంధీ దుర్మరణం పాలవడంతో, పెద్దకొడుకు రాజీవ్ గాంధీని నెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబ పాలనను కొనసాగించడానికి రాజకీయ తెరమీదికి తీసుకొచ్చింది. హత్యకు గురయ్యేంత వరకూ పార్టీ పగ్గాలు ఇందిరా గాంధీ తన చేతుల్లోనే వుంచుకుని, తదనంతరం రాజీవ్ గాంధీని వారసుడిని చేసింది.రాజీవ్ గాంధీ నాయకత్వంలో, 1984 సార్వత్రక ఎన్నికల్లో, పార్టీ భారీ మెజారిటీ సాధించి, 1985లో, కాంగ్రెస్ పార్టీ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు. 1991లో రాజీవ్ గాంధీ హత్యకు గురికావడంతో, పీవీ నరసింహారావు ‘ఏకాభిప్రాయ అభ్యర్థి’గా పార్టీ పదవిని చేపట్టి, ఎన్నికల తర్వాత ప్రధానమంత్రి అయ్యారు. పీవీ సొంత నిర్ణయాలు తీసుకోవడం, ఆర్థిక సంస్కరణల ఆద్యుడిగా అంతర్జాతీయ మన్ననలు అందుకోవడం సోనియాకు మింగుడు పడలేదు. రాజకీయాలతో సంబంధం లేని మన్మోహన్ సింగ్ను ఆర్థిక మంత్రిగా తెచ్చి, భవిష్యత్ ప్రధాని కావడానికి పునాదులు వేసారు పీవీ. ఐదేళ్ల తర్వాత జరిగిన ఎన్నికల్లో ఓటమి చెందిన పార్టీ నాయకత్వ బాధ్యతల నుంచి ఆయనను దయనీయంగా తొలగించారు. పీవీ స్థానంలో వచ్చిన కేసరికి కూడా అదే పరిస్థితి ఎదురైంది తర్వాత. సోనియా శకం మొదలైంది. ఐదో తరం వ్యక్తిగా పార్టీ అధ్యక్షురాలైంది.అసలు ప్రజాస్వామ్యమే వారసత్వస్వామ్యంగా మారుతున్నదా? ఔననక తప్పదు. నెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబం జాతీయ స్థాయిలో (మంచికో–చెడుకో) ఈ ప్రక్రియకు బీజాలు నాటితే, దేశవ్యాప్తంగా వాటి మొక్కలు పెరిగి, భారీ వట వృక్షాలుగా వూడలు పెంచి, పెకలించడానికి సాధ్యపడని స్థితికి చేరుకుంది. ‘‘వారసత్వం జన్మ హక్కు’’ అని వాదించే స్థాయికి చేరుకుంది. ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి రాజకీయాధికారం బదిలీ అవుతోందిలా. వారసత్వ రాజకీయాలు– కుటుంబ రాజకీయాలు దేశ భవిష్యత్తును శాసించే దిశగా కదులుతున్నాయి. రాచరిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన రాజకీయాలకు అలవాటు బడిన భారతీయులకు, అనాదిగా, రాజులు– మహారాజులు– చక్రవర్తులు తమ తమ కొడుకులను– కూతుళ్లను తమ తదనంతరం సింహాసనం అధిష్టింప చేసేందుకు పన్నే వ్యూహాల గురించిన కథలను విన్నారు. ప్రజాస్వామ్య మౌలిక సిద్ధాంతాలను ఇంకా సరిగ్గా అవగాహన చేసుకోలేని అమాయక భారతీయులు, బహుశా వర్తమాన రాజకీయాలలోనూ, వారసత్వంగా సంతానం నాయకత్వం చేపట్టడంలో తప్పులేదని భావిస్తుండవచ్చు. అలా మొదటి తరం నాయకులు తమ వారసులుగా సంతానాన్ని తేవడంలో అ నైతికం లేదనే వారి భావన కావచ్చు. దీని పర్యవసానం ఏంటనేది ఎవరికీ అంతు చిక్కడం లేదు. దీనికి అడ్డు కట్ట వేయడం సాధ్యమేనా?కాంగ్రెస్ బాటలోనే భారతదేశంలోని చాలా రాజకీయ పార్టీలు వంశపారంపర్య కుటుంబ వ్యవస్థలుగా మారాయి. వీటి అధినాయకులు తమ కుటుంబీకులను తప్ప, వెలుపల వారిని పార్టీ నాయకత్వంలోకి అడుగుబెట్టనివ్వరు. లోపలున్న వారి గొంతు నొక్కేసి, అసమ్మతి రాగాన్ని వినిపించకుండా జాగ్రత్త పడతారు. ఈ పరిస్థితి ఇలా కొనసాగితే, భారత ప్రజాస్వామ్యం, ప్రజల భాగస్వామ్యం లేనిది గానూ, ఆయా రాజకీయ నాయకుల కుటుంబ పాలనగానూ కొనసాగి, ‘‘ప్రజాస్వామ్య సంస్థానాలు’’ ఆవిర్భవించేదిగానూ మారే ప్రమాదం పొంచి వుంది.ఈ ప్రమాదానికి, వారసత్వ సంస్కృతికి కారకులెవరంటే, జవాబుగా కాంగ్రెస్ పార్టీ అని ఎవరైనా వెంటనే చెప్తారు. స్వాతంత్ర్యం రావడానికి పూర్వమే, తండ్రి మోతీలాల్ నుంచి అఖిల భారత కాంగ్రెస్ పార్టీ అధ్యక్ష పదవిని వారసత్వంగా పొందిన జవహర్లాల్ నెహ్రూ, చాలా వ్యూహాత్మకంగా– పకడ్బందీగా కుటుంబ వారసత్వ పాలనకు, తాను ప్రధానిగా వున్న కాలంలోనే పునాదులు వేశారు. వర్తమాన చరిత్రకారులెందరో దీన్ని ధృవీకరించారు. తన తదనంతరం కూతురు ఇందిర ప్రధాని కావాలని నెహ్రూ భావించారు. ఆయన కోరిక నెరవేరింది. ఇందిరా గాంధీ కూడా తండ్రి– తాత బాటలోనే పయనించింది. మొదట చిన్న కొడుకు సంజయ్ గాంధీని, తర్వాత రాజీవ్ గాంధీని తెరపైకి తెచ్చింది తన వారసుడిగా. సంజయ్ వస్తాడనుకున్న స్థానాన్ని రాజీవ్, ఇందిర మరణం తర్వాత భర్తీ చేశాడు. ఆయన హత్యకు గురైన తర్వాత, కొంత విరామం తర్వాత, మకుటం లేని మహారాణిగా, సోనియా వారసత్వం స్వీకరించారు. ఇక ముందుంది రాహుల్ పర్వం. ఇదంతా ఒక పథకం ప్రకారం జరగింది కాదా? ఏమో!వనం జ్వాలా నరసింహారావునెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబ వారసుడిగా ఆరో తరం నాయకుడు, కాంగ్రెస్ పార్టీ ఎప్పటికైనా మళ్లీ అధికారంలోకి రావడం అంటూ జరిగితే, భావి భారత ప్రధానిగా పలువురు భావిస్తున్న రాహుల్ గాంధీ, తల్లి సోనియా గాంధీ ఆశీస్సులతో, అఖిలభారత కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నిక కావడానికి రంగం సిద్ధమైంది. ఇక ఆయనే కాంగ్రెస్ పార్టీలో తిరుగులేని అధికారిక నాయకుడు అవుతాడు. వందిమాగధులకు ఇక మీద ‘‘దేశ్ కీ నేతా రాహుల్’’ నినాదం అనివార్యం.విదేశీయుడైన అలన్ ఆక్టేవియన్ హ్యూమ్, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పార్టీ స్థాపనకు కారకుడైతే... మరో విదేశీ, ఇటలీ దేశానికి చెందిన భారతీయురాలు సోనియా గాంధీ, రెండు దశాబ్దాల క్రితం చిక్కుల్లో పడ్డ కాంగ్రెస్ పార్టీని, ప్రక్షాళనచేసి, పునర్నిర్మించి, పూర్వ వైభవాన్ని సమకూర్చి, కేంద్రంలో అధికారంలోకి రావడానికి కారకురాలైంది. రాజీవ్ గాంధీ మరణానంతరం, సోనియా నిరాకరించిన కాంగ్రెస్ పార్టీ పగ్గాలను చేపట్టిన పీవీ నరసింహారావు 1996 ఎన్నికలలో పార్టీ ఓటమి పాలవడంతో, సోనియా విశ్వాసాన్ని కోల్పోయి పార్టీ అధ్యక్షుడిగా, పార్లమెంటరీ పార్టీ నాయకుడిగా రాజీనామా చేయక తప్పలేదు. సీతారాం కేసరికి ఆ రెండు పదవులు దక్కాయి. కేసరికి వ్యతిరేకంగా పలువురు సీనియర్ నాయకులు ధ్వజం ఎత్తడంతో, పార్టీ ఛిన్నాభిన్నం కాకుండా ‘రక్షించమని’ కొందరునాయకులు చేసిన ‘అభ్యర్థన’ మేరకు, నెహ్రూ–గాంధీ వారసత్వ పరంపరలో ఐదో తరం ప్రతినిధిగా, సోనియా గాంధీ తొలుత పార్టీ ‘ప్రాథమిక సభ్యత్వం’ స్వీకరించారు. అచిర కాలంలోనే, ‘రెండు నెలల అపారమైన అనుభవంతో’, పార్టీ శ్రేయోభిలాషులు కోరడంతో కాదనలేక, 1998లో, కొందరు ఆమె ‘జాతీయత’ను ప్రశ్నించినప్పటికీ, అధ్యక్ష పదవిని చేపట్టి, గత ఇరవై ఏళ్లకు పైగా పార్టీకి తిరుగులేని నాయకురాలిగా, నెహ్రూ–గాంధీ వారసత్వాన్ని పదిలంగా కాపాడుకుంటూ వస్తున్నారు. పార్టీలో ఆమె తీసుకున్న నిర్ణయమే, ‘ఏక వ్యక్తి అభిప్రాయమే’ చివరకు ‘ఏకాభిప్రాయం’గా అవుతోంది.నెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబీకుల అనుకూల, ప్రతికూల శక్తుల-వ్యక్తుల, మధ్య జరిగిన– జరుగుతున్న ఆధిపత్య సమరమే, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నూటా నలభై ఏళ్ల సుదీర్ఘ చరిత్ర. భారతజాతీయ కాంగ్రెస్లో ప్రతిసారీ నెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబీకులు పార్టీలో తమ ఆధిపత్యాన్ని పదిలపరచుకున్న విషయం జగమెరిగిన సత్యం. దానివల్ల దేశానికి, పార్టీకి మేలు జరిగితే జరిగి వుండొచ్చు. సుస్థిర ప్రభుత్వం ఏర్పాటై కూడా వుండొచ్చు. కాకపొతే ఆ క్రమంలోనే వారి నాయకత్వం మినహా గత్యంతరం లేని పరిస్థితులు నెలకొని ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. భవిష్యత్‍లో కూడా అలానే జరగదన్న నమ్మకం లేదు. ఎదురుతిరిగిన వారిని మోతీలాల్ నెహ్రూ దగ్గర్నుంచి, ఆ వారసత్వ పరంపరలోని అందరూ, తమ మాట చెల్లని ప్రతిసారీ పార్టీని ప్రత్యక్షంగానో పరోక్షంగానో వీడడమో, చీల్చడమో, ‘‘మనస్సాక్షి చెప్పినట్లు’’ నడచుకోమని తమ వారిని ప్రోత్సహించడమో, పార్టీ అభ్యర్థికి వ్యతిరేకంగా ఓటేయమని సూచించడమో, వ్యతిరేకులు పార్టీని వదలి వెళ్లే పరిస్థితులు కలిపించడమో చరిత్ర చెప్పిన వాస్తవం.నెహ్రూ వారసురాలిగా ఇందిరా గాంధీ తొలుత పార్టీ పగ్గాలను 1959–60లో చేపట్టింది. తండ్రి మరణానంతరం, లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి తర్వాత, 1966లో ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించింది. మొరార్జీ దేశాయ్‍తో సహా, ‘‘సంప్రదాయ వాదులందరినీ’’ బయటకు పంపేందుకు, 1969లో పార్టీని చీల్చింది ఇందిర. ఇందిర వర్గం కాంగ్రేసేతర సోషలిస్టుల, వామపక్షాల మద్దతు పొంది విప్లవాత్మక సంస్కరణలతో బలమైన నాయకురాలిగా ఎదగసాగింది. 1971 ఎన్నికల్లో మంచి మెజారిటీ సాధించి, కాంగ్రెస్ పార్టీకి తిరుగులేని నాయకురాలయ్యారు. 1977 ఎన్నికలలో ఘోర పరాజయం పొందిన తర్వాత పార్టీలో తన వీర విధేయులకు తప్ప ఇతరులకు స్థానం లేకుండా చేసి, పార్టీని చీల్చి, ఇందిరా కాంగ్రెస్ పేరుతో పునర్నిర్మించి, ఎవరినీ నమ్మలేని పరిస్థితుల్లో 1978లో తానే అధ్యక్ష పదవిని చేపట్టింది ఇందిరా గాంధీ. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్- ఏఐసీసీ (ఐ) తెరపైకొచ్చింది. అదే ఇప్పుడున్న కాంగ్రెస్ పార్టీ. అనతి కాలంలోనే అఖండ విజయం సాధించి ప్రధాని కాగలిగింది. ఆమె వారసుడిగా ఎదుగుతున్న చిన్న కొడుకు సంజయ్ గాంధీ దుర్మరణం పాలవడంతో, పెద్దకొడుకు రాజీవ్ గాంధీని నెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబ పాలనను కొనసాగించడానికి రాజకీయ తెరమీదికి తీసుకొచ్చింది. హత్యకు గురయ్యేంత వరకూ పార్టీ పగ్గాలు ఇందిరా గాంధీ తన చేతుల్లోనే వుంచుకుని, తదనంతరం రాజీవ్ గాంధీని వారసుడిని చేసింది.రాజీవ్ గాంధీ నాయకత్వంలో, 1984 సార్వత్రక ఎన్నికల్లో, పార్టీ భారీ మెజారిటీ సాధించి, 1985లో, కాంగ్రెస్ పార్టీ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు. 1991లో రాజీవ్ గాంధీ హత్యకు గురికావడంతో, పీవీ నరసింహారావు ‘ఏకాభిప్రాయ అభ్యర్థి’గా పార్టీ పదవిని చేపట్టి, ఎన్నికల తర్వాత ప్రధానమంత్రి అయ్యారు. పీవీ సొంత నిర్ణయాలు తీసుకోవడం, ఆర్థిక సంస్కరణల ఆద్యుడిగా అంతర్జాతీయ మన్ననలు అందుకోవడం సోనియాకు మింగుడు పడలేదు. రాజకీయాలతో సంబంధం లేని మన్మోహన్ సింగ్ను ఆర్థిక మంత్రిగా తెచ్చి, భవిష్యత్ ప్రధాని కావడానికి పునాదులు వేసారు పీవీ. ఐదేళ్ల తర్వాత జరిగిన ఎన్నికల్లో ఓటమి చెందిన పార్టీ నాయకత్వ బాధ్యతల నుంచి ఆయనను దయనీయంగా తొలగించారు. పీవీ స్థానంలో వచ్చిన కేసరికి కూడా అదే పరిస్థితి ఎదురైంది తర్వాత. సోనియా శకం మొదలైంది. ఐదో తరం వ్యక్తిగా పార్టీ అధ్యక్షురాలైంది.అసలు ప్రజాస్వామ్యమే వారసత్వస్వామ్యంగా మారుతున్నదా? ఔననక తప్పదు. నెహ్రూ–గాంధీ కుటుంబం జాతీయ స్థాయిలో (మంచికో–చెడుకో) ఈ ప్రక్రియకు బీజాలు నాటితే, దేశవ్యాప్తంగా వాటి మొక్కలు పెరిగి, భారీ వట వృక్షాలుగా వూడలు పెంచి, పెకలించడానికి సాధ్యపడని స్థితికి చేరుకుంది. ‘‘వారసత్వం జన్మ హక్కు’’ అని వాదించే స్థాయికి చేరుకుంది. ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి రాజకీయాధికారం బదిలీ అవుతోందిలా. వారసత్వ రాజకీయాలు– కుటుంబ రాజకీయాలు దేశ భవిష్యత్తును శాసించే దిశగా కదులుతున్నాయి. రాచరిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన రాజకీయాలకు అలవాటు బడిన భారతీయులకు, అనాదిగా, రాజులు– మహారాజులు– చక్రవర్తులు తమ తమ కొడుకులను– కూతుళ్లను తమ తదనంతరం సింహాసనం అధిష్టింప చేసేందుకు పన్నే వ్యూహాల గురించిన కథలను విన్నారు. ప్రజాస్వామ్య మౌలిక సిద్ధాంతాలను ఇంకా సరిగ్గా అవగాహన చేసుకోలేని అమాయక భారతీయులు, బహుశా వర్తమాన రాజకీయాలలోనూ, వారసత్వంగా సంతానం నాయకత్వం చేపట్టడంలో తప్పులేదని భావిస్తుండవచ్చు. అలా మొదటి తరం నాయకులు తమ వారసులుగా సంతానాన్ని తేవడంలో అ నైతికం లేదనే వారి భావన కావచ్చు. దీని పర్యవసానం ఏంటనేది ఎవరికీ అంతు చిక్కడం లేదు. దీనికి అడ్డు కట్ట వేయడం సాధ్యమేనా?కాంగ్రెస్ బాటలోనే భారతదేశంలోని చాలా రాజకీయ పార్టీలు వంశపారంపర్య కుటుంబ వ్యవస్థలుగా మారాయి. వీటి అధినాయకులు తమ కుటుంబీకులను తప్ప, వెలుపల వారిని పార్టీ నాయకత్వంలోకి అడుగుబెట్టనివ్వరు. లోపలున్న వారి గొంతు నొక్కేసి, అసమ్మతి రాగాన్ని వినిపించకుండా జాగ్రత్త పడతారు. ఈ పరిస్థితి ఇలా కొనసాగితే, భారత ప్రజాస్వామ్యం, ప్రజల భాగస్వామ్యం లేనిది గానూ, ఆయా రాజకీయ నాయకుల కుటుంబ పాలనగానూ కొనసాగి, ‘‘ప్రజాస్వామ్య సంస్థానాలు’’ ఆవిర్భవించేదిగానూ మారే ప్రమాదం పొంచి వుంది.ఈ ప్రమాదానికి, వారసత్వ సంస్కృతికి కారకులెవరంటే, జవాబుగా కాంగ్రెస్ పార్టీ అని ఎవరైనా వెంటనే చెప్తారు. స్వాతంత్ర్యం రావడానికి పూర్వమే, తండ్రి మోతీలాల్ నుంచి అఖిల భారత కాంగ్రెస్ పార్టీ అధ్యక్ష పదవిని వారసత్వంగా పొందిన జవహర్లాల్ నెహ్రూ, చాలా వ్యూహాత్మకంగా– పకడ్బందీగా కుటుంబ వారసత్వ పాలనకు, తాను ప్రధానిగా వున్న కాలంలోనే పునాదులు వేశారు. వర్తమాన చరిత్రకారులెందరో దీన్ని ధృవీకరించారు. తన తదనంతరం కూతురు ఇందిర ప్రధాని కావాలని నెహ్రూ భావించారు. ఆయన కోరిక నెరవేరింది. ఇందిరా గాంధీ కూడా తండ్రి– తాత బాటలోనే పయనించింది. మొదట చిన్న కొడుకు సంజయ్ గాంధీని, తర్వాత రాజీవ్ గాంధీని తెరపైకి తెచ్చింది తన వారసుడిగా. సంజయ్ వస్తాడనుకున్న స్థానాన్ని రాజీవ్, ఇందిర మరణం తర్వాత భర్తీ చేశాడు. ఆయన హత్యకు గురైన తర్వాత, కొంత విరామం తర్వాత, మకుటం లేని మహారాణిగా, సోనియా వారసత్వం స్వీకరించారు. ఇక ముందుంది రాహుల్ పర్వం. ఇదంతా ఒక పథకం ప్రకారం జరగింది కాదా? ఏమో!వనం జ్వాలా నరసింహారావు
 congress batalone bhaaratadesamlooni chala rajakeeya paarteelu vamsapaaramparya kutumba vyavasthalugaa marai. ee paristhiti ilaa konasagithe, bhaarata prajaaswaamyam, prajala bhagaswamyam lenidigaanuu, aayaa rajakeeya naayakula kutumba paalanagaanuu konasagi, ‘‘prajaaswaamya samsthaanaalu’’ aavirbhavinchedigaa mare pramaadam ponchi vundi.nehroo–gaandhi kutumba vaarasudigaa aaro taram nayakudu, congress party eppatikaina malli adhikaaramloki ravadam antuu jarigithe, bhavi bhaarata pradhaanigaa paluvuru bhaavistunna rahul gaandhi, talli sonia gaandhi aasiissulatoe, akhilabhaarata congress adhyakshudigaa ennika kaavadaaniki rangam siddhamaindi. ika aayane congress paartiiloo tiruguleni adhikaarika nayakudu avutaadu. vandimaagadhulaku ika meeda ‘‘desh kee neta rahul’’ ninaadam anivaaryam.videseeyudaina alan octavian hyoom, bhaarata jaateeya congress party sthaapanaku kaarakudaithe... maro videshee, italy deshaniki chendina bhaaratheeyuraalu sonia gaandhi, rendu dasaabdaala kritam chikkullo padda congress paartiini, prakshaalanachesi, punarnirminchi, puurva vaibhavaanni samakurchi, kendramlo adhikaaramloki raavadaaniki kaarakuraalaindi. rajiv gaandhi maranaanantaram, sonia niraakarinchina congress party paggaalanu chepattina pv narasimhaaraavu 1996 ennikalalo party otami paalavadamtho, sonia vishwaasaanni kolpoi party adhyakshudigaa, parlamentary party nayakudiga rajinama cheyaka tappaledu. siitaram kesariki aa rendu padavulu dakkayi. kesariki vyatirekamgaa paluvuru seanier naayakulu dhwajam ettadamtho, party chinnabhinnam kakunda ‘rakshinchamani’ kondarunaayakulu chesina ‘abhyarthana’ meraku, nehroo–gaandhi vaarasatva paramparalo aido taram pratinidhigaa, sonia gaandhi toluta party ‘praathamika sabhyatvam’ sweekarinchaaru. achira kaalamlone, ‘rendu nelala apaaramaina anubhavamtho’, party sreyobhilaashulu koradamtho kaadanaleka, 1998loo, kondaru aame ‘jaateeyata’nu prasninchinappatiki, adhyaksha padavini chepatti, gatha iravai ellaku paiga paarteeki tiruguleni nayakuraliga, nehroo–gaandhi vaarasatvaanni padilamgaa kaapaadukuntuu vastunnaaru. paartiiloo aame teesukunna nirnayame, ‘eka vyakti abhiprayame’ chivaraku ‘ekabhiprayam’gaa avutondi.nehroo–gaandhi kutumbeekula anukuula, pratikuula saktula-vyaktula, madhya jarigina– jarugutunna aadhipatya samarame, bhaarata jaateeya congress noota nalabhai ella sudeergha charitra. bharatajatiya congresslo pratisaarii nehroo–gaandhi kutumbeekulu paartiiloo tama aadhipatyaanni padilaparachukunna vishayam jagamerigina satyam. daanivalla deshaniki, paarteeki melu jarigithe jarigi vundochu. susthira prabhutvam erpatai kuudaa vundochu. kakapothe aa kramamlone vaari naayakatvam minaha gatyantaram laeni paristhitulu nelakoni ippatikee konasagutondi. bhavishyat‍loo kuudaa alaane jaragadanna nammakam ledu. edurutirigina vaarini motilal nehroo daggarnunchi, aa vaarasatva paramparaloni andaruu, tama maata chellani pratisaarii paartiini pratyakshamgaano parokshamgaano veedadamo, cheelchadamo, ‘‘manassakshi cheppinatlu’’ nadachukomani tama vaarini prothsahinchadamo, party abhyardhiki vyatirekamgaa oteyamani suuchimchadamoo, vyatirekulu paartiini vadali velle paristhitulu kalipinchadamo charitra cheppina vaastavam.nehroo vaarasuraaligaa indira gaandhi toluta party paggaalanu 1959–60loo chepattindi. tandri maranaanantaram, lal bahadur saastri tarvaata, 1966loo pradhaanamantrigaa baadhyatalu sweekarinchindi. morarji deshay‍thoo sahaa, ‘‘sampradaaya vaadulandarinii’’ bayataku pampenduku, 1969loo paartiini cheelchindi indira. indira vargam kangresetara soshalistula, vaamapakshaala maddatu pondi viplavaatmaka samskaranalato balamaina nayakuraliga edagasaagindi. 1971 ennikallo manchi magerity saadhinchi, congress paarteeki tiruguleni nayakuralayyaru. 1977 ennikalalo ghora parajayam pondina tarvaata paartiiloo tana veera vidheyulaku tappa itarulaku sthaanam lekunda chesi, paartiini cheelchi, indira congress paerutho punarnirminchi, evarinee nammaleni paristhitullo 1978loo taane adhyaksha padavini chepattindi indira gaandhi. bhaarata jaateeya congress- aicc (ai) terapaikochindi. adhe ippudunna congress party. anathi kaalamlone akhanda vijayam saadhinchi pradhaani kaagaligindi. aame vaarasudigaa edugutunna chinna koduku sanjay gaandhi durmaranam paalavadamtho, peddakoduku rajiv gaandheeni nehroo–gaandhi kutumba paalananu konasaaginchadaaniki rajakeeya terameediki teesukochindi. hatyaku gurayyenta varakuu party paggaalu indira gaandhi tana chetullone vunchukuni, tadanantaram rajiv gaandheeni vaarasudini chesindi.rajiv gaandhi naayakatvamlo, 1984 saarvatraka ennikallo, party bhari magerity saadhinchi, 1985loo, congress party adhyakshudigaa ennikayyaaru. 1991loo rajiv gaandhi hatyaku gurikavadamto, pv narasimhaaraavu ‘ekabhipraya abhyarthi’gaa party padavini chepatti, ennikala tarvaata pradhaanamantri ayyaru. pv sonta nirnayaalu teesukovadam, aardhika samskaranala aadyudigaa antarjaatiiya mannanalu andukovadam soniaku mingudu padaledu. raajakeeyaalato sambandham laeni manmohan singnu aardhika mantrigaa tecchi, bhavishyat pradhaani kaavadaaniki punaadulu vesaaru pv. aidella tarvaata jarigina ennikallo otami chendina party nayakatva baadhyatala nunchi aayananu dayaneeyamgaa tolaginchaaru. pv sthaanamlo vachina kesariki kuudaa adhe paristhiti eduraindi tarvaata. sonia sakam modalaindi. aido taram vyaktigaa party adhyakshuraalaindi.asalu prajaaswaamyame vaarasatvaswaamyamgaa maarutunnadaa? aunanaka tappadu. nehroo–gaandhi kutumbam jaateeya sthaayilo (manchiko–cheduko) ee prakriyaku beejaalu naatithe, desavyaaptamgaa vaati mokkalu perigi, bhari vata vrukshaalugaa voodalu penchi, pekalinchadaaniki saadhyapadani sthitiki cherukundi. ‘‘vaarasatvam janma hakku’’ ani vaadinche sthaayiki cherukundi. oka taram nunchi maro taraaniki rajakeeyadhikaram badili avutondila. vaarasatva rajakeeyaalu– kutumba rajakeeyaalu desha bhavishyattunu saasinche disagaa kadulutunnayi. racharika vyavasthaku sambandhinchina raajakeeyaalaku alavaatu badina bhaaratheeyulaku, anaadigaa, rajulu– maharajulu– chakravarthulu tama tama kodukulanu– koothullanu tama tadanantaram simhaasanam adhishtimpa chesenduku panne vyuhala gurinchina kathalanu vinnaru. prajaaswaamya moulika siddhaantaalanu inka sarigga avagaahana chesukoleni amayaka bhaaratheeyulu, bahusa vartamaana raajakeeyaalaloonuu, vaarasatvamgaa santaanam naayakatvam chepattadamlo tappuledani bhaavistundavachhu. alaa modati taram naayakulu tama vaarasulugaa santaanaanni tevadamlo a naitikam ledane vaari bhavana kaavachhu. deeni paryavasanam entanedi evariki antu chikkadam ledu. deeniki addu katta veyadam saadhyamenaa?congress batalone bhaaratadesamlooni chala rajakeeya paarteelu vamsapaaramparya kutumba vyavasthalugaa marai. veeti adhinaayakulu tama kutumbeekulanu tappa, velupala vaarini party naayakatvamloki adugubettanivvaru. lopalunna vaari gontu nokkesi, asammati raagaanni vinipinchakundaa jaagratta padataaru. ee paristhiti ilaa konasagithe, bhaarata prajaaswaamyam, prajala bhagaswamyam lenidi gaanuu, aayaa rajakeeya naayakula kutumba paalanagaanuu konasagi, ‘‘prajaaswaamya samsthaanaalu’’ aavirbhavinchedigaanuu mare pramaadam ponchi vundi.ee pramaadaaniki, vaarasatva samskrutiki karakulevarante, jawabuga congress party ani evaraina ventane cheptaaru. swaatantryam raavadaaniki poorvame, tandri motilal nunchi akhila bhaarata congress party adhyaksha padavini vaarasatvamgaa pondina jawaharlal nehroo, chala vyuuhaatmakamgaa– pakadbandiigaa kutumba vaarasatva paalanaku, taanu pradhaanigaa vunna kaalamlone punaadulu vaesaaru. vartamaana charitrakaarulendaro deenni dhruveekarinchaaru. tana tadanantaram koothuru indira pradhaani kaavaalani nehroo bhaavinchaaru. aayana korika neraverindi. indira gaandhi kuudaa tandri– taata batalone payaninchindi. modata chinna koduku sanjay gaandheeni, tarvaata rajiv gaandheeni terapaiki tecchindi tana vaarasudigaa. sanjay vastaadanukunna sthaanaanni rajiv, indira maranam tarvaata bharti cheshaadu. aayana hatyaku guraina tarvaata, kontha viraamam tarvaata, makutam laeni maharaniga, sonia vaarasatvam sweekarinchaaru. ika mundundi rahul parvam. idantaa oka pathakam prakaaram jaragindi kaadaa? emo!vanam jwala narasimhaaraavunehruu–gaandhi kutumba vaarasudigaa aaro taram nayakudu, congress party eppatikaina malli adhikaaramloki ravadam antuu jarigithe, bhavi bhaarata pradhaanigaa paluvuru bhaavistunna rahul gaandhi, talli sonia gaandhi aasiissulatoe, akhilabhaarata congress adhyakshudigaa ennika kaavadaaniki rangam siddhamaindi. ika aayane congress paartiiloo tiruguleni adhikaarika nayakudu avutaadu. vandimaagadhulaku ika meeda ‘‘desh kee neta rahul’’ ninaadam anivaaryam.videseeyudaina alan octavian hyoom, bhaarata jaateeya congress party sthaapanaku kaarakudaithe... maro videshee, italy deshaniki chendina bhaaratheeyuraalu sonia gaandhi, rendu dasaabdaala kritam chikkullo padda congress paartiini, prakshaalanachesi, punarnirminchi, puurva vaibhavaanni samakurchi, kendramlo adhikaaramloki raavadaaniki kaarakuraalaindi. rajiv gaandhi maranaanantaram, sonia niraakarinchina congress party paggaalanu chepattina pv narasimhaaraavu 1996 ennikalalo party otami paalavadamtho, sonia vishwaasaanni kolpoi party adhyakshudigaa, parlamentary party nayakudiga rajinama cheyaka tappaledu. siitaram kesariki aa rendu padavulu dakkayi. kesariki vyatirekamgaa paluvuru seanier naayakulu dhwajam ettadamtho, party chinnabhinnam kakunda ‘rakshinchamani’ kondarunaayakulu chesina ‘abhyarthana’ meraku, nehroo–gaandhi vaarasatva paramparalo aido taram pratinidhigaa, sonia gaandhi toluta party ‘praathamika sabhyatvam’ sweekarinchaaru. achira kaalamlone, ‘rendu nelala apaaramaina anubhavamtho’, party sreyobhilaashulu koradamtho kaadanaleka, 1998loo, kondaru aame ‘jaateeyata’nu prasninchinappatiki, adhyaksha padavini chepatti, gatha iravai ellaku paiga paarteeki tiruguleni nayakuraliga, nehroo–gaandhi vaarasatvaanni padilamgaa kaapaadukuntuu vastunnaaru. paartiiloo aame teesukunna nirnayame, ‘eka vyakti abhiprayame’ chivaraku ‘ekabhiprayam’gaa avutondi.nehroo–gaandhi kutumbeekula anukuula, pratikuula saktula-vyaktula, madhya jarigina– jarugutunna aadhipatya samarame, bhaarata jaateeya congress noota nalabhai ella sudeergha charitra. bharatajatiya congresslo pratisaarii nehroo–gaandhi kutumbeekulu paartiiloo tama aadhipatyaanni padilaparachukunna vishayam jagamerigina satyam. daanivalla deshaniki, paarteeki melu jarigithe jarigi vundochu. susthira prabhutvam erpatai kuudaa vundochu. kakapothe aa kramamlone vaari naayakatvam minaha gatyantaram laeni paristhitulu nelakoni ippatikee konasagutondi. bhavishyat‍loo kuudaa alaane jaragadanna nammakam ledu. edurutirigina vaarini motilal nehroo daggarnunchi, aa vaarasatva paramparaloni andaruu, tama maata chellani pratisaarii paartiini pratyakshamgaano parokshamgaano veedadamo, cheelchadamo, ‘‘manassakshi cheppinatlu’’ nadachukomani tama vaarini prothsahinchadamo, party abhyardhiki vyatirekamgaa oteyamani suuchimchadamoo, vyatirekulu paartiini vadali velle paristhitulu kalipinchadamo charitra cheppina vaastavam.nehroo vaarasuraaligaa indira gaandhi toluta party paggaalanu 1959–60loo chepattindi. tandri maranaanantaram, lal bahadur saastri tarvaata, 1966loo pradhaanamantrigaa baadhyatalu sweekarinchindi. morarji deshay‍thoo sahaa, ‘‘sampradaaya vaadulandarinii’’ bayataku pampenduku, 1969loo paartiini cheelchindi indira. indira vargam kangresetara soshalistula, vaamapakshaala maddatu pondi viplavaatmaka samskaranalato balamaina nayakuraliga edagasaagindi. 1971 ennikallo manchi magerity saadhinchi, congress paarteeki tiruguleni nayakuralayyaru. 1977 ennikalalo ghora parajayam pondina tarvaata paartiiloo tana veera vidheyulaku tappa itarulaku sthaanam lekunda chesi, paartiini cheelchi, indira congress paerutho punarnirminchi, evarinee nammaleni paristhitullo 1978loo taane adhyaksha padavini chepattindi indira gaandhi. bhaarata jaateeya congress- aicc (ai) terapaikochindi. adhe ippudunna congress party. anathi kaalamlone akhanda vijayam saadhinchi pradhaani kaagaligindi. aame vaarasudigaa edugutunna chinna koduku sanjay gaandhi durmaranam paalavadamtho, peddakoduku rajiv gaandheeni nehroo–gaandhi kutumba paalananu konasaaginchadaaniki rajakeeya terameediki teesukochindi. hatyaku gurayyenta varakuu party paggaalu indira gaandhi tana chetullone vunchukuni, tadanantaram rajiv gaandheeni vaarasudini chesindi.rajiv gaandhi naayakatvamlo, 1984 saarvatraka ennikallo, party bhari magerity saadhinchi, 1985loo, congress party adhyakshudigaa ennikayyaaru. 1991loo rajiv gaandhi hatyaku gurikavadamto, pv narasimhaaraavu ‘ekabhipraya abhyarthi’gaa party padavini chepatti, ennikala tarvaata pradhaanamantri ayyaru. pv sonta nirnayaalu teesukovadam, aardhika samskaranala aadyudigaa antarjaatiiya mannanalu andukovadam soniaku mingudu padaledu. raajakeeyaalato sambandham laeni manmohan singnu aardhika mantrigaa tecchi, bhavishyat pradhaani kaavadaaniki punaadulu vesaaru pv. aidella tarvaata jarigina ennikallo otami chendina party nayakatva baadhyatala nunchi aayananu dayaneeyamgaa tolaginchaaru. pv sthaanamlo vachina kesariki kuudaa adhe paristhiti eduraindi tarvaata. sonia sakam modalaindi. aido taram vyaktigaa party adhyakshuraalaindi.asalu prajaaswaamyame vaarasatvaswaamyamgaa maarutunnadaa? aunanaka tappadu. nehroo–gaandhi kutumbam jaateeya sthaayilo (manchiko–cheduko) ee prakriyaku beejaalu naatithe, desavyaaptamgaa vaati mokkalu perigi, bhari vata vrukshaalugaa voodalu penchi, pekalinchadaaniki saadhyapadani sthitiki cherukundi. ‘‘vaarasatvam janma hakku’’ ani vaadinche sthaayiki cherukundi. oka taram nunchi maro taraaniki rajakeeyadhikaram badili avutondila. vaarasatva rajakeeyaalu– kutumba rajakeeyaalu desha bhavishyattunu saasinche disagaa kadulutunnayi. racharika vyavasthaku sambandhinchina raajakeeyaalaku alavaatu badina bhaaratheeyulaku, anaadigaa, rajulu– maharajulu– chakravarthulu tama tama kodukulanu– koothullanu tama tadanantaram simhaasanam adhishtimpa chesenduku panne vyuhala gurinchina kathalanu vinnaru. prajaaswaamya moulika siddhaantaalanu inka sarigga avagaahana chesukoleni amayaka bhaaratheeyulu, bahusa vartamaana raajakeeyaalaloonuu, vaarasatvamgaa santaanam naayakatvam chepattadamlo tappuledani bhaavistundavachhu. alaa modati taram naayakulu tama vaarasulugaa santaanaanni tevadamlo a naitikam ledane vaari bhavana kaavachhu. deeni paryavasanam entanedi evariki antu chikkadam ledu. deeniki addu katta veyadam saadhyamenaa?congress batalone bhaaratadesamlooni chala rajakeeya paarteelu vamsapaaramparya kutumba vyavasthalugaa marai. veeti adhinaayakulu tama kutumbeekulanu tappa, velupala vaarini party naayakatvamloki adugubettanivvaru. lopalunna vaari gontu nokkesi, asammati raagaanni vinipinchakundaa jaagratta padataaru. ee paristhiti ilaa konasagithe, bhaarata prajaaswaamyam, prajala bhagaswamyam lenidi gaanuu, aayaa rajakeeya naayakula kutumba paalanagaanuu konasagi, ‘‘prajaaswaamya samsthaanaalu’’ aavirbhavinchedigaanuu mare pramaadam ponchi vundi.ee pramaadaaniki, vaarasatva samskrutiki karakulevarante, jawabuga congress party ani evaraina ventane cheptaaru. swaatantryam raavadaaniki poorvame, tandri motilal nunchi akhila bhaarata congress party adhyaksha padavini vaarasatvamgaa pondina jawaharlal nehroo, chala vyuuhaatmakamgaa– pakadbandiigaa kutumba vaarasatva paalanaku, taanu pradhaanigaa vunna kaalamlone punaadulu vaesaaru. vartamaana charitrakaarulendaro deenni dhruveekarinchaaru. tana tadanantaram koothuru indira pradhaani kaavaalani nehroo bhaavinchaaru. aayana korika neraverindi. indira gaandhi kuudaa tandri– taata batalone payaninchindi. modata chinna koduku sanjay gaandheeni, tarvaata rajiv gaandheeni terapaiki tecchindi tana vaarasudigaa. sanjay vastaadanukunna sthaanaanni rajiv, indira maranam tarvaata bharti cheshaadu. aayana hatyaku guraina tarvaata, kontha viraamam tarvaata, makutam laeni maharaniga, sonia vaarasatvam sweekarinchaaru. ika mundundi rahul parvam. idantaa oka pathakam prakaaram jaragindi kaadaa? emo!vanam jwala narasimhaaraavu