గురజాడ అప్పారావు గారు ‘కన్యాశుల్కం’ నాటకం 1896 సంవత్సరంలో రాశారు. ఆ నాటకం రెండవ ముద్రణ పీఠికలో– తెలుగుభాష నాటకరచనకు పనికిరాదన్న అభిప్రాయం తొలగించడానికే తాము ‘కన్యాశుల్కం’ నాటకం రాశామని ఆయన స్పష్టంగా చెప్పారు.తొలిరోజుల్లో తెలుగులో స్వతంత్ర నాటకాలు చాలా తక్కువ. సామాజిక ఇతివృత్తం తీసుకొని నాటకాలు రాయడానికి సాహసించినవారు ఆ కాలంలో ఇద్దరే వున్నారు. మొదటివారు కందుకూరి వీరేశలింగ పంతులుగారు. వారు రాసిన ‘బ్రాహ్మవివాహం’ మొదలైనవి ప్రహసనాలు. కనక గురజాడ అప్పారావు గారి కన్యాశుల్కమే తొలి తెలుగు సాంఘిక నాటకం అవుతుంది.ఏడవ శతాబ్దంలో మనదేశంలో బానిస వ్యాపారం ఉన్నట్టు ‘మృచ్ఛకటిక’ నాటకం తెలియచేస్తోంది... అందులోని అనేక ఘట్టాలు ‘మృచ్ఛకటికం’ కాలంనాటి సాంఘిక పరిస్థితులను తెలియచేస్తున్నాయి. అదేవిధంగా ‘మృచ్ఛకటిక’తో పోల్చతగిన ఉన్నతస్థాయిలో కన్యాశుల్కం నాటక రచన సాగింది.అంతకుముందు వాడుకభాషలో రచనలు లేనందువల్ల అప్పారావుగారు స్వంతపంథాలో –ప్రజలు మాట్లాడే భాషలో యీ నాటకం రాశారు. గిడుగురామమూర్తి పంతులుగారి వ్యవహారిక భాషా ఉద్యమం ఆ రోజుల్లోనే ప్రారంభమయ్యింది. గిడుగువారి ఉద్యమానికి మరింత బలం చేకూర్చాడు అప్పారావుగారు.కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారి సంఘసంస్కరణోద్యమం ప్రభావం కూడా గురజాడ మీద ఉంది. ‘కన్యా శుల్కం’లో వితంతు వివాహాలతో పాటు వీరేశలింగం గారి ప్రసక్తి కూడా ఉంది. ‘మృచ్ఛకటిక’ నాటకంలో ఆ కాలంనాటి బౌద్ధమత ప్రసక్తివున్నట్టే ‘కన్యాశుల్కం’లో బ్రహ్మసమాజం ప్రసక్తి వుంది...అప్పారావుగారి కాలంనాటికి బ్రహ్మసమాజం బలంపుంజుకొంది. వేశ్యావృత్తి నిర్మూలన కూడా ఒక ఉద్యమంగా కొనసాగుతున్న రోజులవి. ‘కన్యాశుల్కం’ నాటకంలో మధురవాణి ఘట్టాలను విన్న తర్వాత గిడుగు రామమూర్తిగారు ‘ఈ పాత్ర యింత సహజంగా రూపొందిందంటే నువ్వు వేశ్యల యిళ్ళకు వెళ్ళివుంటావు. వెళ్ళావా? లేదా?’ అని అడిగితే– నిజమేనని యిద్దరు వేశ్యలిళ్ళకు వెళ్ళి వారి అలంకరణ, మాటల తీరు గమనించానని గురజాడ గారు చెప్పారంటే– ఆయన పాత్ర చిత్రణకు యెంత శ్రద్ధ తీసుకున్నదీ తెలుసుకోవచ్చు.గురజాడ అప్పారావుగారు షేక్స్పియర్ను నాటక శిల్పంలో మాత్రమే అనుకరించారని– గిరీశం, మధురవాణి, బుచ్చమ్మ, అగ్నిహోత్రావధానులు, రామప్పంతులు మొదలైన పాత్రలన్నీ నూటికి నూరుపాళ్ళు తెలుగుపాత్రలనీ నిస్సందేహంగా చెప్పవచ్చు. ఆ నాటకంలోని ప్రతిపాత్రలోను యీనాటికీ జీవం వుట్టిపడుతూ వుండడానికి మరో ముఖ్యకారణం సజీవమైన భాష!అంగర సూర్యారావు(సినీ, రంగస్థల నటులు జె.వి. సోమయాజులు, రమణమూర్తి ఆధ్వర్యంలోని ‘నటరాజకళాసమితి’ వారి కన్యాశుల్కం నాటక ప్రదర్శన రజతోత్సవాల ప్రత్యేక సంచిక (1980) నుండి... సంక్షిప్తంగా)(కన్యాశుల్కం నాటకం తొలి ప్రదర్శనకు నేటికి 125 వసంతాలు)
gurajada apparao gaaru ‘kanyasulkam’ naatakam 1896 samvatsaramlo raasaaru. aa naatakam rendava mudrana peethikalo– telugubhasha naatakarachanaku panikiraadanna abhiprayam tolaginchadaanike taamu ‘kanyasulkam’ naatakam rasamani aayana spashtamgaa cheppaaru.tolirojullo telugulo swatantra naatakaalu chala takkuva. saamaajika itivruttam teesukoni naatakaalu raayadaaniki saahasinchinavaaru aa kaalamlo iddare vunnaru. modativaaru kandukuri veeresalinga pantulugaaru. vaaru raasina ‘brahmavivaham’ modalainavi prahasanaalu. kanaka gurajada apparao gaari kanyasulkame toli telugu saanghika naatakam avutundi.edava sataabdamlo manadesamlo banisa vyaparam unnattu ‘mruchchakatika’ naatakam teliyachestondi... andulooni aneka ghattalu ‘mruchchakatikam’ kalamnati saanghika paristhitulanu teliyachestunnaayi. adevidhamgaa ‘mruchchakatika’thoo polchatagina unnatasthaayilo kanyasulkam naataka rachana saagindi.antakumundu vaadukabhaashalo rachanalu lenanduvalla appaaraavugaaru swantapanthaalo –prajalu matlade bhashalo yee naatakam raasaaru. giduguramamurthy pantulugaari vyavahaarika bhasha udyamam aa rojullone praarambhamayyindi. giduguvaari udyamaaniki marinta balam chekurchadu appaaraavugaaru.kandukuri veeresalingam pantulugaari sanghasamskaranodyamam prabhaavam kuudaa gurajada meeda undi. ‘kanya shulkam’loo vitantu vivaahaalato paatu veeresalingam gaari prasakti kuudaa undi. ‘mruchchakatika’ naatakamlo aa kalamnati bouddhamata prasaktivunnatte ‘kanyasulkam’loo brahmasamajam prasakti vundi...appaaraavugaari kaalamnaatiki brahmasamajam balampunjukondi. vaesyaavrutti nirmuulana kuudaa oka udyamangaa konasaagutunna rojulavi. ‘kanyasulkam’ naatakamlo madhuravani ghattaalanu vinna tarvaata gidugu ramamurtigaru ‘ee paatra yinta sahajamgaa roopondindante nuvvu vaesyala yillaku vellivuntavu. vellava? leda?’ ani adigithe– nijamenani yiddaru vaesyalillaku velli vaari alankarana, maatala teeru gamaninchaanani gurajada gaaru chepparante– aayana paatra chitranaku yentha shraddha teesukunnadii telusukovacchu.gurajada appaaraavugaaru shakspiyarnu naataka shilpamlo matrame anukarinchaarani– gireesam, madhuravani, buchamma, agnihotraavadhaanulu, ramappantulu modalaina paatralannii nootiki noorupaallu telugupaatralanii nissandehamgaa cheppavachhu. aa naatakamlooni pratipaatraloonu yeenaatikii jeevam vuttipadutuu vundadaaniki maro mukhyakaaranam sajeevamaina bhasha!angara suryarao(cinee, rangasthala natulu je.vi. somayajulu, ramanamurthy aadhvaryamloni ‘nataraajakalaasamiti’ vaari kanyasulkam naataka pradarsana rajatotsavaala pratyeka sanchika (1980) nundi... sankshiptamgaa)(kanyasulkam naatakam toli pradarsanaku netiki 125 vasantaalu)