Download "TALEBİN BELİRSİZ OLDUĞU TEDARİK ZİNCİRİ TASARIMINDA BULANIK ENİYİLEME YAKLAŞIMI"
1 Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, Cilt 8, Sayı 17, 2012 Int. Journal of Management Economics and Business, Vol. 8, No. 17, 2012 TALEBİN BELİRSİZ OLDUĞU TEDARİK ZİNCİRİ TASARIMINDA BULANIK ENİYİLEME YAKLAŞIMI Arş. Gör. Bilal ŞİŞMAN Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi İşletme Bölümü ÖZET Gerçek yaşamdaki belirsizlikler, karmaşıklıklar ve bilgi eksikliği karar vericilerin karar vermeleri üzerinde oldukça etkili olmuştur. Özellikle işletmeler açısından bakıldığında, bu durum yöneticilerin sübjektif ortam altında karar vermelerini zorunlu kılmıştır. Çalışmada, tedarik zinciri tasarımında talebin belirsiz olduğu ve kesin olmadığı düşünülerek, Werner in bulanık doğrusal matematiksel programlama modeli kullanılmıştır. Tedarikçi, tesis, dağıtım merkezi ve müşteri sayısının birbirinden farklı olduğu karar ortamlarında (test problemleri) üyelik (tatmin) derecelerini enbüyüklemek için geliştirilen bulanık modellerin amaç fonksiyonu ve kısıtları tekrar düzenlenmiştir. Ele alınan test problemleri, doğrusal matematiksel programlama ve bulanık doğrusal programlama yöntemleri kullanılarak birbiriyle karşılaştırılmıştır. Müşteri taleplerinin belirsiz olduğu durumlarda tatmin dereceleri ve toplam maliyetin değerleri hesaplanmış ve bu değerler karar vericiye sunulmuştur. Çıkan sonuçlara göre birinci test problemi için % 55, ikinci test problemi için % 44 ve üçüncü test problemi için % 43 tatmin derecesinde en iyi maliyet değerleri elde edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Tedarik Zinciri Tasarımı; Bulanık Doğrusal Programlama; Bulanık Küme. FUZZY OPTIMIZATION APPROACH IN SUPPLY CHAIN NETWORK WITH UNCERTAIN DEMAND ABSTRACT Uncertainties, complexities and lack of information become quite effective manners on decision makers decisions in the real world. Especially from the perspective of enterprises, this situation make necessary managers taking decisions under subjective environment. In this paper, Werner s fuzzy linear mathematical programming model is used by considering with uncertain and indefinite demand in supply chain design. The objective functions and constraints of fuzzy models are reformed in order to maximize membership (satisfy) degrees at three different decision environments with differential that the number of suppliers, facilities, distribution centers and customers. These test problems are compared by using linear programming and fuzzy linear programming methods. Total cost and membership functions are calculated and presented for decision makers when customer demands are uncertain. According to the results, the best cost values were obtained that satisfy degrees of % 55 for the first test problem, % 44 for the second test problem and % 43 for the third test problem. Key Words: Supply Chain Network; Fuzzy Linear Programming; Fuzzy Set. ISSN: E-ISSN:
2 28 Bilal ŞİŞMAN 1. Giriş Bir kuruluş tarafından üstlenilen işletme faaliyetlerinin koordinasyonu ve bir araya getirilmesi, ham maddelerin satın alınmasından bitmiş ürün olarak müşteriye teslimine kadar olan süreçler, tedarik zinciri yönetim kavramı içerisinde en önemli süreçlerden biri olan tedarik zinciri planlama süreci olarak tanımlanır. Tedarik zinciri planlama problemi, zaman dilimleri dikkate alınarak ayrıştırılabilir. Tedarik zincirinde uygulanan karar modelleri stratejik, taktiksel ve operasyonel olmak üzere üç sınıfta incelenebilir (Peidro vd., 2009). Stratejik planlama modelleri beş ila on yıl arasında değişen tedarik zincirinin tasarımı ve yapılandırılmasını etkiler. Taktiksel planlama modelleri imalat tesisleri, depolar, tedarikçiler, dağıtım merkezleri ve nakliyeler gibi planlama süresi bir veya iki yıl olan çeşitli kaynakların en uygun kullanım kararı ile ilgilidir. Operasyonel modeller ise, detaylı çizelgeleme tanımlamaları, iş sıralamaları, parti büyüklüğü, araç rotalama gibi zaman periyodu bir haftadan iki haftaya kadar olan süreçler ile ilgilidir. Çalışma taktiksel planlama tedarik zinciri planlama problemi üzerine odaklanmıştır (Gupta & Maranas, 2003). Piyasaların dinamik yapısından dolayı tedarik zincirlerinde operasyon zamanlarının, taleplerin ve maliyetlerin belirlenmesi kolay değildir. Bu yüzden, firmalar müşterilerine üretim süreçlerine ilişkin kesin tarihler veya miktarlar verememektedir. Firmaların müşterileriyle olan bu ilişkilerinden dolayı oluşturulan tedarik zinciri modelleri bulanıklaşmaktadır. Tedarik zincirinde üreticilerle tedarikçiler arasındaki arz talep ilişkisindeki belirsizlikler ve kapasitelerin belirli aralıklarda değişken kullanımı, dağıtım probleminin doğasındaki belirsizlikten kaynaklanmaktadır. Geleneksel olarak problem parametrelerindeki belirsizlikler literatürde olasılık dağılımlarıyla modellenirler (Dolgui & Ould-Louly, 2002; Dubois vd., 2003). Aslında, kesin ve net olmayan parametreler (talep, maliyet, zaman vb.) sadece yöneticilerin geçmiş dönemlerde yaşadıkları tecrübeler ve sübjektif yargılarına göre belirlenir. Bununla birlikte, bulanık mantık karar vericilerin öznel görüşleri, taleplerdeki ve kapasitelerdeki belirsizlikleri göstermede oldukça etkilidir. Taleplerdeki ve kapasitelerdeki bu belirsizlikler dikkate alındığında bulanık tedarik zinciri problemi yaklaşımı, bir tedarik zincirindeki arz, talep ve kapasite bilgilerinin düzenlenmesinde kullanılabilen bir yöntemdir (Özdemir & Seçme, 2009). Belirsiz, kesin olmayan ve mevsimsel değişikliğe uğrayan müşteri talepleri, tedarik zinciri problemlerinde en önemli ve en geniş çalışma alanlarından biridir (Das & Abdel-Malek, 2003; Guillén vd., 2005; Hsu & Wang, 2001; Leung vd., 2006; Liang, 2006; Petrovic, 2001; Wang & Fang, 2001; Kabak & Ülengin, 2011). Çalışma alanlarının bu kadar çok olmasının temel nedeni, yöneticilerin gün geçtikçe daha az riskle daha fazla fayda sağlayacak yöntemleri arayış içerisinde olmasıdır. Bir tedarik zinciri yönetiminde taleplerdeki dalgalanmalar üretim sistemini ve tedarikçileri etkilemektedir. Bununla birlikte sistem, süreç ve makine arızaları gibi belirsizliklerde üretim sisteminde ve tedarik zincirinde taraflar arası güvensizliğe neden olmaktadır. Davis (1993) te tedarik zincirinde, arz belirsizliği, süreç belirsizliği ve talep belirsizliği olmak üzere üç farklı belirsizlikten bahsetmektedir. Arz belirsizliği, gecikmeden veya kusurlu teslimlerden dolayı tedarikçi performansıyla ilgilidir. Süreç
3 Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, Cilt 8, Sayı 17, 2012, ss Int. Journal of Management Economics and Business, Vol. 8, No. 17, 2012, pp belirsizliği, makine arızalarından dolayı üretim sürecindeki güvensizlikten kaynaklanmaktadır. Talep belirsizliği ise, Davis e göre en önemlisi, doğru yapılmayan tahminler veya geçici talep bilgilerinden kaynaklanmaktadır (Peidro vd., 2009). Bu yüzden önerilen modellerde stratejik tedarik zinciri planlamaları için bulanık kararlar önerilmektedir. Şekil 1 de önerilen modellerin arkasında yatan mantık gösterilmektedir. Şekil 1. Önerilen Bulanık Modelin Mantığı Talep belirsizliği Sistem belirsizliği Tedarik zinciri planlamasında bulanık kararlar Arz belirsizliği Kaynak: Kabak & Ülengin, Bulanık küme kapsamada ilk çalışmayı Zadeh (1978) yapmıştır. Buckley (1988) bütün parametrelerinin bulanık olabileceği bir matematiksel programlama modeli geliştirmiştir. Hsu & Wang (2001) olasılık teorisi ile Zimmerman nın bulanık programlama metodunu üretim planlama kararlarını yönetmek için belirsiz hedefler ve belirsiz talep bilgileri altında birleştirerek matematiksel model geliştirmiştir. Tedarik zincirinde tesis yerleşim problemlerinde ürün, talep miktarı veya üretim sürecinden belirsizlik yaşandığı durumlarda Peidro vd., (2010) ve Mula vd., (2010) model içerisinde amaç fonksiyonu veya kısıtlarda bulanıklaştırma yöntemini kullanarak bulanık doğrusal model önermişlerdir. Bulanık ortamda satın alma, üretim ve dağıtım planlama faaliyetleri ile bütünleşik bir yapı içeren tedarik zinciri planlama problemi konusunda az sayıda çalışma yapılmıştır. Dahası, bütünleşik durumlarda belirsizliğin farklı kaynaklarını içeren model çalışmaları eksiktir. Bu eksiklik düşünülerek çalışmada genel olarak bulanık bir ortamda çok kademeli taktiksel tedarik zinciri yönetimi problemi ele alınmıştır. Model, tedarikçiler, üreticiler, dağıtım merkezleri ve müşterilerden oluşan bir yapı içermektedir. Çalışmanın amacı çok kademeli bir tedarik zincirinde müşteri taleplerinin belirsiz olduğu durumlar için oluşan maliyet değişkenliğini ve açılan dağıtım merkezi ve tesislerin yerlerini gözlemlemektir. Bu yüzden çalışmada, bulanık doğrusal programlama modelinin problem hacmine karşı duyarlılığını tespit edebilmek ve performans analizini gerçekleştirebilmek için üç farklı test problemi geliştirilmiştir. Bu farklı test problemleri ile modelin boyut analizi yapılmış ve elde edilen veriler ile modelin değişkenleri arasında fonksiyonel bir bağ oluşturulmaya çalıştırılmıştır. Bu açıdan bakıldığında çalışmanın literatüre katkısı: çok kademeli, çok seviyeli bir tedarik zinciri ağında üretim ve dağıtım faaliyetlerini içeren taktiksel bir planlama modeli
5 Test problemi Tedarikçi sayısı Fabrika sayısı Dağıtım merkezi sayısı Müşteri sayısı En İyi Amaç Fonk. Değeri Açılan Dağıtım Merkezi Sayısı Açılan Fabrika Sayısı Üyelik Derecesi (λ) En İyi Amaç Fonk. Değeri Açılan Dağıtım Merkezi Sayısı Açılan Fabrika Sayısı 42 Bilal ŞİŞMAN Tablo 3. Doğrusal Programlama ve Bulanık Doğrusal Programlama Arasındaki Performans Sonuçları DP BDP Tedarik zinciri tasarımı modelinde talep bilgileri bulanıklaştırılarak Tablo 3 te ki sonuçlar elde edilmiştir. Her bir test problemi, öncelikli olarak doğrusal programlama mantığı ile çözdürülmüş ardından amaç fonksiyonunda ve kısıtlarda bulanıklaştırmaya gidilerek bulanık doğrusal programlama yöntemi ile tekrar çözdürülmüştür. Çıkan sonuçlara göre birinci test problemi için % 55, ikinci test problemi için % 44 ve üçüncü test problemi için % 43 tatmin derecesinde en iyi maliyet değerleri elde edilmiştir. Birinci ve ikinci test problemlerinde daha az maliyet ile fakat daha düşük tatmin derecesinde aynı sayıda hizmet noktası açıldığı görülmüştür. Üçüncü test probleminde ise daha az fabrika ve dağıtım merkezinin açıldığı görülmüştür. Bu durum bize, daha az maliyetle fakat daha az güvenilirlik ile ürün dağıtımının olabileceğini göstermektedir. Sonuçta, çıkan rakamlar karar vericiler için güvenilir seviyesinde ise talep bilgilerinin bulanık olduğu bu tip ortamlarda bulanık doğrusal programlama modeli uygulanabilir. 5. Sonuç Dağıtım merkezi belirleme kararı bit firmanın veya işletmenin gelecekteki başarısı için kritik derecede önemli bir karardır. Dağıtım merkezleri karmaşık tedarik zincirinde tedarikçiler, imalatçılar ve müşteriler arasında önemli bir bağlantı kurar ve onlar arasında ürünlerin ve bilginin düzgün akışını sağlamaya yardımcı olur. Küresel rekabetin artması belirsiz ve bulanık bilginin üstesinden gelebilmek için etkin ve verimli karar verme tekniklerinin gelişmesine neden olmaktadır. Tedarik zinciri yönetim problemlerinde önemle üzerinde durulması gereken konulardan biri belirsizliktir. Tedarik zincirinin her kademesinde (stratejik, taktiksel ve operasyonel) belirsizlik kavramı karşımıza çıkmaktadır. Çalışma, tedarik zinciri ağı tasarımında üç farklı test problemi için bulanık doğrusal programlamanın etkinliğini
6 Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, Cilt 8, Sayı 17, 2012, ss Int. Journal of Management Economics and Business, Vol. 8, No. 17, 2012, pp göstermiştir. Bu test problemleri ile ve talebin belirsiz olduğu durumlarda, bir yönetici veya karar verici bulanık modelleme sayesinde hangi güvenilirlik derecesinde neye katlanması gerektiğini daha net görebilecektir. Çalışmanın dezavantajlarından birisi tek ürün ile çalışmak ve diğeri fabrikalardaki üretim sürecinde oluşan maliyeti hesaba katmamaktır. Çalışma talep verilerinin belirsiz ve değişken olduğu durumlar için referans niteliğinde olabilir. Özellikle tedarik zinciri yönetiminde kamçı etkisini ortadan kaldırmak için net talep bilgilerine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çalışma, talep bilgilerine ulaşamayan yöneticilerin keskin ve geri dönüşü olmayan kararlarlar vermemesi için küresel boyutta başka sektörler ve ürünler üzerinde de uygulanabilir niteliktedir. Kaynakça Buckley, J. J. (1988). Possibilistic linear programming with triangular fuzzy numbers. Fuzzy Sets and Systems, 26, Dubois, D., Fargier, H., & Galvagonon, V. (2003). On latest starting times and oats in activity networks with ill-known durations. European Journal of Operational Research, 147, Garey, M. R., & Johnson, D. S. (1979). Computers intractability: A guide to the theory of NP-completeness. San Francisco: Freeman. Gupta, A., & Maranas, C. D. (2003). Managing demand uncertainty in supply chain planning. Computers & Chemical Engineering, 27, Hsu, H. M., & Wang, W. P. (2001). Possibilistic programming in production planning of assemble-to-order environments. Fuzzy Sets and Systems, 119, Kabak Ö., & Ülengin F. (2011). Possibilistic linear-programming approach for supply chain networking decisions. European Journal of Operational Research, 209, Lai, Y. J., & Hwang, C. L. (1992). Fuzzy mathematical programming: Methods and applications, Springer, Heidelberg. Liang, T. F., & Cheng, H. W. (2009).Application of fuzzy sets to manufacturing distributing planning decisions with multi product and multi time period in supply chains. Expert Systems with Applications, 36, Mula, J., David, P., & Polen, R. (2010). The effectiveness of a fuzzy mathematical programming approach for supply chain production planning with fuzzy demand. International Journal of Production Economies, 128, Özdemir, A. İ., & Seçme, G. (2009). Tedarik zinciri ağı tasarımında bulanık ulaştırma modeli yaklaşımı. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve idari Bilimler Fakültesi Dergisi, 32, Paksoy, T. (2004). Tedarik zinciri yönetiminde dağıtım ağlarının tasarımı ve optimizasyonu: Bir örnek olay ve genetik algoritmaya dayalı deneysel bir çalışma. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimleri Enstitüsü, İşletme Anabilim Dalı, Doktora Tezi.
7 44 Bilal ŞİŞMAN Paksoy, T. (2011). Bulanık doğrusal programlama: Bulanık küme teorisi. (Ders notları). Peidro, D., Mula, J., Poler, R., & Verdegay, J. (2009). Fuzzy optimization for supply chain planning under supply, demand and process uncertainties. Fuzzy Sets and Systems, 160, Peidro, D., Mula, J. & Jimenez, M. (2010). A fuzzy linear programming based approach for tactical supply chain planning in an uncertainty environment. European Journal of Operational Research, 205, Werners, B. (1987). An interactive fuzzy programming system. Fuzzy Sets and Systems, 23, Zadeh, L. A. (1978). Fuzzy sets as a basis for a theory of possibility. Fuzzy Sets and Systems, 1, Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy sets. Information and Control, 8,
BULANIK MODELLEME İLE TEDARİK ZİNCİRİ PERFORMANSININ DEĞERLENDİ- RİLMESİ VE İMALAT SEKTÖRÜNDE BİR UYGULAMA
BULANIK MODELLEME İLE TEDARİK ZİNCİRİ PERFORMANSININ DEĞERLENDİ- RİLMESİ VE İMALAT SEKTÖRÜNDE BİR UYGULAMA DOI NO: 10.5578/jeas.9711 ÖZ EJDER AYÇIN * ONUR ÖZVERİ ** Doğru karar vermenin işletmeler için
EĞİTİM KURUMLARINDA KARŞILAŞILAN NÖBET ÇİZELGESİ HAZIRLAMA PROBLEMİNDE KARAR MODELİ KULLANIMI
EĞİTİM KURUMLARINDA KARŞILAŞILAN NÖBET ÇİZELGESİ HAZIRLAMA PROBLEMİNDE KARAR MODELİ KULLANIMI Özgür Kakmacı Hv.K.K., Lojistik Plan Koordinasyon Daire Başkanlığı, 06100, Bakanlıklar, Ankara. Servet Hasgül
BULANIK 0-1 TAMSAYILI PROGRAMLAMA VE BİR HAZIR BETON TESİSİNDE UYGULAMA *
Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi Y.2013, C.18, S.3, s.245-262. Suleyman Demirel University The Journal of Faculty of Economics and Administrative Sciences Y.2013,