Yunus Emre - I : 22
﻿ Ana Sayfa » Cumhuriyet Gazetesi Salı Kitapları » Yunus Emre - I : 22
Yunus, toprak ve sudan sürüp geldiğine inanılan garaz ve bencillik gibi kötü huyların; yel ve ateşten geldiğine inanılan akıl ve kanaat gibi iyi huyların anlatılmasına uzun destanlar ayırmıştır bu mesnevide.
Yunus Emre bu şiirde tasavvuf düzenini ve tasavvuf ilkelerini bize insanlar olarak sunmayı, onlar arasındaki ilişkileri de gerçek bir toplum düzeni olarak anlatmayı yeğlemiştir. Öyle ki, bu soyut ilkeler yerine biz gerçek insanları koysak karşımıza 13 . yüzyılda bir Anadolu beyliğinin toplum yapısı ve insan ilişkileri çıkar. Yunus bu uzun şiirde Mutlak-Vücud'a Padişah adı verir. Ateş ve yel gibi unsurları insan olarak düşünür; sayıları dokuzdur bunların. “Bunlar binbaşılardır ve her birinin emrinde bin er vardır.” Toprak ve su ile “üç kişi gelir, bunlar da binbaşılardır, her birinin emrinde bin er vardır. “Can ile dört kişi gelir. Yunus bunların binbaşı olduğunu açıklamaz, ama “bunların da biner erleri vardır.” Yunus bu ordu düzenini, gerçekte olduğu gibi, bölüklere ayırır: “İmdi bilgil hangi bölüktensin? Hangisinin sözün tutarsan onun bölüğündensin.” Buraya kadar, Padişah'ın emrinde 16 bin kişilik, on altı binbaşılı bir ordu düzeni ile karşı karşıyayız. Yunus daha ilerde akıl ve kanaat gibi unsurlara Sultan diyecektir. Bu sultanlar, Rahmani ve Şeytani, yani Tanrısal ve Şeytansal, iyi- kötü diye ikiye ayrılacaktır. “İki sultandurur sana havale, diler her birisi kim mülkü ala.” Birbirlerinin mülkünü ele geçirmek dileyen bu iki sultandan kötü olanın dokuz oğlu vardır; büyük oğlanın adı “Tama'dır”. Kötü Sultanın kapısında “cihanı esir etmiş, bin tane er donlu asker” bekler. “Benzi sararmış, dili tutulmuş, aklını kaybetmiş” bir adam gelir, “Bunaldım, sana geldim, benim derdime bir çare bul,Tama hapsine düştüm, bu zindanın duvarları berktir, yıkamıyorum; kapılarını demir yürekli bahadırlar bekler, çıkamıyorum.” diye dert yanar, yardım umar. Sultan sözü alır: “Bize geldiğine iyi ettin, bize gelenlerin canı kurtulur; gör şimdi ben düşmana neler edeceğim.” der. Sultan çavuşlara buyurur. Çavuşlar sağa sola koşup nida ederler. “Düzen ve rahatlık bozulmuş, başına buyruk olan boşu (garaz), ili, şehri, diyarı harap etmiştir.” “İpek donlar giymiş, burak atlara binmiş, önlerinde yeşil bayrak, asker toplanır.” “Bunların kılıçları kanlı, kendileri gazidir, atları da uçan kuşlar gibi tez ayaklıdır.” Asker varır, kötü Sultan'ın ordusunu bozar, askerini sındırır, “İli ve şehri kurtarır, öyle bir hayhuy ve kavga olur ki kimse canını kurtaramaz.” Askeri basıp şehre giren ordu “Haricileri sürüp şehirden çıkarır, kızları ve oğlanları kovup şehri yakar.” “Şehir bizim olur, düşman sınılır.” Sefer böylece biter,
“Şah gazadan döner, taht üzre oturur, sipahiler karşısında divan durur. Bütün şehir, bütün il rahat olur, düzen ve rahatlık yeniden kurulur. Her taraf nimetle dolar. Kıtlık ve afet görünmez olur. İş erleri (harif) ibadetle meşgul olurlar, Sultana kul olurlar. Din adamları yollarda durur, aşirler ve ayetler okurlar. Madrabazlara hiçbir iş kalmaz olur.
“Şah mecliste oturur”, Şah'ın nimetleri yenir bayağı, hiç eksilmez durur dane durağı,” Şah emir verir, sakiler şarap sunar; Şah cömerttir, sofra üstüne sofra çekilir; yeni gelenlere yeni yemekler sunulur; yeni donlar (hil'at) verilir; içki, çalgı, kadeh boyuna yenilenir. Yemek o kadar boldur ki herkes yer doyunur, eğinler bütün olur (sırtlar elbise görür); karınlar tok olur, nice senin gibiler yer doyunur, yemek bir türlü bitip eksilmez, nereden geldiğini de kimse bilmez. Sultan kendisi bu Han meclisinde oturanlara mihmandar olur.”
Kötü Sultanın (Tama Sultan'ının) “çerisi bin kişidir, her biri er donludur. Yiğit ve döğüşçü askerdir bunlar. Ellerine gireni zindana atarlar, ayağına da demir vururlar.”
Kanaat destanında ise; “tahtta oturan Sultanın önüne bir casus gelir, casus haber verir ki, haramiler dağ başlarını tutmuştur, yol keserler, yolcuyu vururlar, kimseyi bırakmazlar yoldan geçmeye. Kanaat Sultanı der ki; “Haramiler dağ başında duramaz, yol savaşında bir gün ele geçerler, bulunur, gebertilirler.”
Yunus Emre, bu mesnevide, bize gerçek bir düzenin sadece insanlarını ve bu insanların birbirleri ile ilişkilerini anlatmakla kalmaz; orada tutulan değerleri de açıklar: “Gerek kul, gerek sipahi, Sultan'a iyi kulluk edeceksin. Meclise ters de düşse Sultanın önünde doğruyu söyleyeceksin. (Söz aykırı gerek Sultan katında). Sipahilikten emekli de olsan gene Şah'ın kulluğunda kalacaksın. Sultan katında çok konuşmayacak, sözünü bitirip epsem olacaksın (susacaksın). Şaha borçlu kalmayacak, onun udunun altında bulunmayacaksın. (Sultan katında ud altında kalmak ölümden beterdir). Sultan'a asi olmayacaksın, eğer olursan bir urganla işin bitirilir.” Yunus'a göre, bu düzende “Evini ıssız komayacaksın, derin uykulara dalmayacaksın, yoksa evine uğru (hırsız) gelir, duvarı deler, sen uykuya daldığın için uğru sevinir, sen başka yerde olursan, uğru içerde olur, malını yer içer.”