22 Eylül 2018 Cumartesi 11:28 - Son Güncelleme 22 Eylül 2018 Cumartesi 12:11
Anadolu'da geçmişte doğudan batıya güneyden kuzeye birçok güzergahta yaptırılan yüzlerce kervansaray da Türklerin ticarete verdiği önemi, konukseverliğini ve sosyal devlet anlayışını yansıtan en önemli eserler arasında.
Necmettin Erbakan Üniversitesi (NEÜ) Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Zekeriya Şimşir, Türk-İslam tarihinde kervansarayların ilk örneklerine Orta Asya'da "ribat" adıyla rastlandığını söyledi.
Önce sınır boylarında askeri amaçla yapılan bu yapıların daha sonra tekke, zaviye ve hanlara dönüştüğünü belirten Şimşir, "İlk kervansaray olarak Gazneli Mahmut döneminde yapılan 'Ribat-ı Mahi' dediğimiz bir yapı var. Daha sonra Karahanlılar ve Büyük Selçuklu döneminde Orta Asya'da, Horasan bölgesinde çeşitli kervansarayların yapıldığını biliyoruz" dedi.
Anadolu Selçuklu döneminde 12. yüzyıldan itibaren yoğun bir kervansaray faaliyetine rastlandığından bahseden Şimşir, şöyle konuştu:
"Selçuklu sultanları ticaretin gelişmesi için yol emniyetine önem vermiş, yaklaşık 30-40 kilometre aralıklarla kervansaraylar yaptırmıştır. Yol güzergahında kervanların konakladığı mekanlar halinde Anadolu kuzeyden güneye, doğudan batıya kervansaraylarla donatılmıştır. Kervansaraylar hem ticari hem de meskun mahal dışında olduğu için askeri nitelikte yapılardır. Onun için daha çok içe dönük karakterde yapılardır. Dıştan masif, yüksek duvarlarla çevrilidir ve tek girişi vardır. Pencereler genellikle mazgal şeklindedir. Çok güvenli yerlerdir. Bazı kervansaraylarda doktorların dahi bulunduğunu biliyoruz. Bazılarında veterinerler kervanda bulunan hayvanların bakımıyla ilgileniyor."
Şimşir, bu yapıların devrin sultanları, emirleri ve önemli devlet adamları tarafından yapıldığını anlatarak, "Türklerin sosyal devlet anlayışını gösteriyor. İnsanlar kervansaraylarda 3 güne kadar ücretsiz kalıyorlar ve herhangi bir minnet göstermeleri beklenmiyor. Aksaray'daki Sultanhanı'nın taç kapısı üzerinde, 'El-minnetü lillah' yazar. Minnet, sadece Allah'adır. Orayı yaptıran kişilere, sultanlara minnet duyulmasına gerek yok, minnet edilecek olan sadece Allah'tır. Dolayısıyla bunlar sosyal devlet anlayışının birer yansıması olarak görülebilir" dedi.
Açık ve kapalı avludan oluşan mimarinin, kervansaraylarda en yaygın görülen plan olduğunu söyleyen Şimşir, şunları anlattı:
Şimşir, daha çok taştan yapılan kervansarayların en dikkat çeken bölümlerinin taç kapıları olduğundan bahsederek, "Kervansaraylar geleneksel mimarimizi yansıtan eserlerdir. Özellikle taç kapılar ana cephede yapının ihtişamını ve yaptıran kişinin prestijini yansıtmak üzere en özenli malzemelerin seçildiği, en güzel süslemenin bulunduğu mekanlardır. Diğer yapılarda olduğu gibi kervansaraylarda da geometrik süslemenin yoğun kullanıldığını görüyoruz. Bunun yanında Rumi motifler, yapıların kitabelerinde ayet ve hadislerin yer aldığını görüyoruz. Açık ve kapalı avlulu kervansaraylarda iki taç kapının varlığını görüyoruz. Sultanhanı bunun uygulandığı en güzel örneklerden biridir."
Alaaddin Keykubat döneminde 1223 yılında yaptırılan Sultanhanı'nın en güzide eserlerden biri olduğunu vurgulayan Şimşir, şunları söyledi:
"Taç kapısı mermerden yapılmış, süsleme açısından son derece yoğun ve güzel bezemelere sahiptir. Konya'daki Alaaddin Camii'ni yapan Şamlı usta Muhammet Bin Havlan tarafından yapılmıştır. Kızılören Hanı, Konya'ya yaklaşık 30-40 kilometre mesafededir. 1206 yılında 1. Gıyasettin Keyhüsrev’in ikinci saltanat döneminde yapılmıştır. Sultanların yaptırdığı hanlara sultan hanları diyoruz. Bunun dışında Obruk Han, Ağzıkarahan, Alay Han, Isparta'daki Eğirdir Hanı, Denizli'deki Akhan, Afyon yakınlarındaki İshaklı Kervansarayı önemli örneklerdendir."
Anadolu'da doğudan batıya, güneyden kuzeye, birçok güzergahta ayakta kalmış yapılar bulunduğunu belirten Şimşir, "Sadece izini bildiğimiz, hiç izi kalmamış ama tarihi kaynaklardan bildiğimiz yüzlerce, belki binlerce kervansaray var. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın çalışmaları sonucu bu kervansaraylar UNESCO Geçici Miras Listesi'ne alınmıştır. Türk konukseverliğini ve ticarete verilen önemi gösteren kervansaraylar, mimarlık tarihi ve geleneksel süsleme sanatları açısından son derece önemli yapılardır. Bunların iyi şekilde korunup, doğru fonksiyonlar verilerek, bizden sonra gelecek nesillere aktarılması için gerekli gayret gösterilmelidir" dedi.
Etiketler: anadolu Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bi Ribat-ı Mahi