T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI-ORDU ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ - PDF
Download "T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI-ORDU ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ"
1 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI-ORDU ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ BİYOKİMYA LABORATUVARI TEST REHBERİ DÜZENLEYENLER Prof.Dr.Tevfik NOYAN Yrd. Doç.Dr Sema Nur AYYILDIZ
2 İçindekiler Tablosu 1. GİRİŞ GENEL LABORATUVAR BİLGİLERİ MERKEZ LABORATUVARI İŞLEYİŞİ ANALİZ SONUCUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER REFERANS ARALIĞI KALİTE GÜVENLİĞİ NUMUNELERİN ALINMASI VE HAZIRLANMASI... 5 Tablo 2. Kan alımında kullanılan tüpler ve özellikleri BİYOKİMYA TESTLERİ ÖNCESİNDE HASTALARIN DİKKAT ETMESİ GEREKEN KONULAR BİYOKİMYA LABORATUVARINDA ÇALIŞILAN TESTLER Tablo 3. Biyokimya laboratuarında çalışılan testler ve çalışma zamanı Tablo 4. Çalışılan testlerin panik değer listesi DÖK.NO: BİY.RH.01 YAYIN TARİHİ: REVİZYON NO/TARİHİ:00/--
3 1. GİRİŞ Hastanelerde laboratuvar organizasyonları tüm biyolojik örneklerin laboratuvar testlerinin yapılmasını ve raporlandırılmasını sağlayan birimlerdir. Günümüzde laboratuar çalışmalarında hedef, test isteklerinin yapılmasından sonuçların ilgili yerlere ulaşmasına kadar geçen süreyi kısaltmaktır. Bu sürenin önemli bir bölümü (%55-60) analiz öncesi (preanalitik) evredir. Laboratuvar informasyon sistemi (LİS) ve Hastane informasyon sistemlerinin (HİS) geliştirilmesiyle bu süreler ideal zamanlara yaklaşmıştır. Laboratuvar akreditasyonu, laboratuvarın yetkili bir kurum tarafından uluslararası kabul görmüş teknik kriterlere göre değerlendirilerek yaptığı tetkiklerin doğru ve güvenilir olduğunun resmen tanınmasıdır. ISO ve standartları bir laboratuvarın akreditasyonu için genel şartları açıklayan standartlardır. Hastanemizde ISO 9001:2000 toplam kalite yönetimi sistemini kurulmasıyla birlikte laboratuvar yönetim ve organizasyonu da standartın mantığına göre revize edilmiştir. Hastanelerde laboratuvar hizmetlerinde yaşanan sorunların önemli bir kısmı laboratuar işleyişinin hasta ve personel tarafından yeterince bilinmemesi ve iletişim eksikliğinden kaynaklanmaktadır. Test sonuçlarının eksik çıkması, kaybolması, test öncesi uyulması gereken kurallara uyulmaması, yanlış örnek kabı seçimi, yetersiz örnek alınması, yanlış test gününde hastaneye gelinmesi, eksik test girişi yapılması vb en çok karşılaşılan sorunlardır. Hem bu tür sorunları azaltabilmek hem de laboratuvar işleyişini basta klinisyenler olmak üzere diğer hastane çalışanlarıyla paylaşabilmek amacıyla laboratuvar rehberi hazırlanmıştır. Bu rehberde Sağlık Bakanlığı Ordu Üniversitesi Eğitim ve Araştırma Hastanesi (OEAH) Biyokimya laboratuvarlarının işleyişi, test profili, tetkik girişinden sonuçların gönderilmesine kadar olan süreç (LİS/HİS), laboratuarın analitik kalite çalışmaları, testlerin çalışılma yöntemleri, çalışılma zamanları, teste göre numune türü / numune kabı seçimi, numunelerin kabul / red kriterleri, sonuçların raporlanma zamanları, normal değerleri, varsa panik değerleri hakkında bilgilere yer verildi. 2. GENEL LABORATUVAR BİLGİLERİ 2.1. MERKEZ LABORATUVARI İŞLEYİŞİ Test Girişleri Test girişleri için HİS hasta sayfasında yer alan tetkik menüsü seçilerek tetkik giriş sayfası açılır. Burada hangi test/testler istenmişse adı, kısaltması veya kodu girilerek istek yapılabilir. Tüm testler açılarak tek tek işaretleme de yapılabilir. Test seçimi tamamlandıktan sonra hastalar poliklinikten laboratuvar kayıt ve kan alma birimine yönlendirilir. Test onayları laboratuvar kayıt biriminde yapılır. Acil biriminde ve Servislerde test girişleri için aynı işlemler yapılır ve hastalardan alınan test materyalleri laboratuvara gönderilir. Tetkik girişleri onaylandıktan sonra test eklenmemelidir. Çünkü onay sonrası işaretlenen testler LİS tarafından görülmeyecektir. Onay sonrası her yeni test isteği için yeni bir HİS girişi ve LİS kaydı yapılması gerekir Numunelerin alınması ve laboratuvara transferi Polikliniklerden yapılan test isteklerinin LİS e kaydı yapıldıktan sonra kayıt/kan alma biriminde kan örnekleri alınır. İdrar testleri için hastalara barkod etiketi yapıştırılmış idrar kabı verilip tuvalete yönlendirilir, daha sonra hastalar
4 örneklerini ilgili laboratuvar birimine getirirler. Kan örneği için testlere göre uygun örnek tüpü seçimi yapılır, seçilen tüplere barkod etiketler yapıştırılır ve kan alma işlemi gerçekleştirilir. Kan alma işlemi tamamlanan hastalara sonuçların ne zaman çıkacağı ve sonuçlarını nereden alabileceği bilgileri verilir. Servisler ve Acil de hastaların örnekleri kendi birimlerinde alınır. Test istekleri HİS a girildikten sonra testlere göre örnek kabı seçimi yapılır, örnek kaplarına barkod etiketi yapıştırılır. Damar yolu açık hastalarda kan alma için hastanın diğer kolu kullanılır. Kan alma işlemi hemşireler tarafından gerçekleştirilir Alınan örnekler bekletilmeden personelle ilgili laboratuvar birimine gönderilir. Hem kan alma biriminde hem de acil ve servislerde biyolojik numune alma ve Numunelerin transferi işlemleri; numune alma ve transferi talimatı, numune kabul ve red kriterleri talimatı doğrultusunda gerçekleştirilmelidir Numunelerin laboratuvara kabulü, ayrıştırılması Örnekler laboratuvara gelince, LİS den yapılan test isteklerine bakılarak örnek kabının uygunluğu, örnek miktarı, pıhtılaşma, kontaminasyon, vb. kontrolü yapılır. Kabul edilen örneklerden serum veya plazmada çalışılacak testler için olanlar santrifüj edilir. Santrifüj süresi ve hızı testlere göre değişiklik gösterebilir. Genel olarak biyokimyasal analizler, hormon analizleri için serum, koagülasyon testleri için plazma eldesinde santrifüjü1800 g 10 dakika döndürmek yeterlidir. Santrifüj sonrası hemoliz görülen serumlar çalışılmaz. Hastadan tekrar kan alınması için kan alma birimi, acil veya servisler bilgilendirilir. Ayrıca LİS ortamında hasta sonuç sayfasına numune red sebebi belirtilir Analiz Cihazları kullanarak yapılan analizlerden önce cihazların kontrolü ve internal kalite kontrol çalışmaları gerçekleştirilir. Sonuçlar kabul edilebilir değerlerde ise hasta örnekleri çalışılmaya başlanır. Sonuçlar geçersiz olarak değerlendirilirse çalışma başlatılmaz ve cihaz ile ilgili prosedürler gerçekleştirilir. Cihazlar tamamladığı analizlerin sonuçlarını otomatik olarak LİS e gönderir. LİS de hastaların tüm sonuçları toplanır, bu sonuçlar değerlendirilir, uygun bulunan sonuçlar onaylanır. Uygun olmayan testler, sebebi araştırılarak (numunenin göz ile değerlendirilmesi, vb) yeniden çalışılır. Acil örnekler rutinden ayrı olarak hemen çalışılır ve analiz sonuçları bekletilmeden onaylanır. Panik Değer Listesine ait bir test sonucu bulunursa, analiz süreci gözden geçirilerek test tekrarlanır. Tekrar sonuçları da panik değer listesinde ise, testi isteyen klinisyene bilgi verilir. Test sonucu hastanın kliniği ile örtüşmüyorsa hastadan yeni örnek alınarak analiz tekrarlanır. Üyesi olduğumuz eksternal kalite kontrol programının belirlediği takvim günlerinde program dahilinde olan testler için eksternal kalite kontrol serumları hasta testleriyle birlikte çalışılır. Laboratuvarımızda çalışılan testlerin büyük çoğunluğu eksternal kalite kontrol programına dahildir Sonuç Gönderme ( Raporlama) Test sonuçları LİS de onaylandığı zaman poliklinik, acil ve servislerdeki bilgisayarlarda hasta sayfasında görülebilir. Test sonuçlarının yazıcı çıktıları da hastanın muayene olduğu birim sekreterleri tarafından hastaya verilir. Hastalar sitesinde laboratuvar sonuç menüsüne girip barkod numarasını ve protokolünü yazarak internet üzerinden sonuçlarını alabilir Laboratuvar Testleri Sonuç Teslim Süreleri Biyokimya Otoanalizör, Hormon ve Hematoloji Laboratuvarı: Her gün saat 11:30 a kadar gelen numunelerin sonuçları saat 14:00 de verilmektedir.
5 2.2. ANALİZ SONUCUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER Güvenilir ve tıbbi açıdan değerlendirilebilir sonuç elde edebilmek için sadece doğru transport ve doğru analiz yeterli değildir. Analiz sonuçlarını etkileyen faktörler Tablo 1 de verilmiştir. Tablo 1: Analiz sonuçlarını etkileyen faktörler Değişmeyen faktörler Değişen faktörler Endojen faktörler Eksojen faktörler Cinsiyet Irk Kalıtım Beslenme Alkol Vücut ağırlığı Kas dokusu Aktivite Pozisyon Günlük ritm İlaçlar Gebelik Hemoglobinemi Bilirubinemi Hiperlipemi Farmakoterapi Antikoagülanlar Bakteriyel kontaminasyon 2.3. REFERANS ARALIĞI Testler için belirtilen referans aralığı sağlıklı bireylerden elde edilen değerlerin %95 ini içeren grubu temsil eder ve test sonucunu değerlendirmek için genel bir baz oluşturur. Çeşitli faktörlere bağlı olarak bu değerler hastadan hastaya varyasyonlar gösterebilir. Analiz yönteminin değiştiği durumlarda metoda bağlı olarak referans aralığı da değişebilir KALİTE GÜVENLİĞİ Laboratuvarımız kalite güvenliği için, uluslararası düzeyde çok sayıda laboratuvarın katıldığı dış kalite kontrol programlarına katılmaktadır. İç kalite kontrol programı uygulaması ile her gün iki seviyeli kontrol örnekleri çalışılarak günlük ve günler arası performans denetlenmektedir. Dış kalite kontrol programı uygulamasında ise, analizi yapılan dış kalite kontrol örnekleri dünyanın her yerinden bu programa katılmış çok sayıda laboratuvarın sonuçları ile karşılaştırılır ve gerçek değere uygunluk denetlenir. Sonuçların Klinik Uyumluluğu Test istem formuna veya LIS in ilgili bölümüne hasta ile ilgili bilgilerin yazılması bulguların değerlendirilmesi açısından çok değerlidir. Klinik tablo ile uyumsuz olduğu düşünülen sonuçlarda laboratuvar ile mutlaka temasa geçilmelidir. Hasta örnekleri laboratuvarımızda 48 saat saklandığı için gerektiğinde testler aynı örnekte tekrarlanarak sonuç ile yeniden değerlendirme yapmak mümkündür NUMUNELERİN ALINMASI VE HAZIRLANMASI Kan Numunelerinin Alınması Venöz Kan Alımı
6 Açlık gerektiren testler için 8-12 saat açlık gerekir. İlaç tedavisinin sürdüğü durumlarda örneğin alınması sabah ilaç alımından önce yapılmalıdır. Kan alımı esnasında hasta yatar veya oturur pozisyonda olmalıdır. Prognoz izlenmesi için istenen testlerle ilgili kan örnekleri hastadan her zaman aynı pozisyonda alınmalıdır. İğne ucu mümkün olduğu kadar geniş seçilmelidir. Turnike kolda 30 saniyeden fazla sıkılı kalmamalıdır. Turnike iğnenin başarılı bir şekilde damara yerleştirilmesinden sonra çözülmelidir. Enjektör ile kan alımı esnasında kanın tüpe kuvvetli aspirasyonundan kaçınılmalıdır. Kan alımı şu sıra ile yapılmalıdır: -Kan kültürü - Antikoagülansız düz kan - Koagülasyon testleri için antikoagülanlı tam kan - Hematoloji testleri için antikoagülanlı tam kan Antikoagülan içeren vakumlu tüplere kan alımı sırasında kanın işaretli çizgiye kadar dolmasına özellikle dikkat edilmelidir. Antikoagülan içeren tüplere kan alındıktan sonra tüp yavaşça alt üst edilerek özenle karıştırılmalıdır. Kesinlikle çalkalama yapılmamalıdır. Tablo 2. Kan alımında kullanılan tüpler ve özellikleri Kapak Rengi İçerik Etkisi Kullanılan Testler Kırmızı/Sarı Boş, pıhtı aktivatör ve jel separatör Pıhtı oluşumunu hızlandırmak Biyokimya, hormon testleri (özellikle jelli tüp tercih edilir) ve ilaç düzeyleri Mor EDTA Ca u bağlayarak pıhtı laşmayı engellemek Hemogram, HbA1C, Hb elektroforezi Mavi Sodyum Sitrat Ca u bağlayarak pıhtı laşmayı engellemek PT, aptt, fibrinojen gibi koagülasyon testleri Siyah Sodyum Sitrat Ca u bağlayarak pıhtılaşmayı engellemek Sedimantasyon analizi
7 Serum Tüp: Sarı kapaklı plastik jelli tüp Tüpler içinde bulunan jel, santrifüj sonrasında serum ve kan hücreleri arasında fiziksel bir engel oluşturmakta, tüp çeperinde bulunan silika partikülleri sayesinde serum pıhtılaşmasını hızlandırmaktadır. Aynı örnekten birden fazla test istenmesi halinde 4-5 ml serum yeterlidir. (Bu miktar yaklaşık 10 ml kan örneğinden sağlanabilir). Jelli tüpler 5 ml kan örneği ile tamamen doldurulmalıdır. Daha az kan örneği ile yeterli serum elde edilemez. Kanın tüpün çeperindeki silika partikülleri ile iyice temas etmesi için 5-6 kez yavaşça altüst edilmelidir; tüp kesinlikle çalkalanmamalıdır! Hemolizli veya bulanık serumlar bir çok tetkik için uygun değildir. Yeniden örnek alınmalıdır!! EDTA'lı tam kan Tüp: Mor kapaklı cam K3EDTA tüp 2 ml tam kan mor kapaklı EDTA'lı tüplere alınır. Tüplerin içerisinde pıhtı oluşmaması için kan alınır alınmaz tüp 5-6 kez yavaşca alt üst edilerek karıştırılır. Çalkalama işleminden kesinlikle kaçınılmalıdır. Kan alımı esnasında kanın işaretli çizgiye kadar doldurulmasına özellikle dikkat edilmelidir. Kan tam olarak tüp üzerindeki işaretli çizgiye kadar alınmamış veya tüpün içerisinde pıhtı oluşmuş ise yeniden örnek alınmalıdır! Sitratlı tam kan Tüp: Mavi kapaklı sitratlı tüp Kan örneği 9:1 oranında sodyum sitrat içeren mavi kapaklı tüplere alınır. Venöz kan alımı esnasında damara ilk seferde zorlamadan girilmeli, turnike çok sıkı olmamalıdır. Eğer kan yavaş ve zorlama ile geliyor ise diğer koldan tekrar doğru kan örneği alınmalıdır. Kan örneğinin sodyum sitrat ile karışabilmesi için tüpler işaretli çizgiye kadar tam olarak doldurulmalı ve 5-6 kez çok yavaşça altüst edilerek kanın antikoagülan ile tam teması sağlanmalıdır. Alınan kan örneği 1500 x g'de 15 dakika oda ısısında santrifüj edilerek trombositten fakir plazma elde edilmelidir. Daha düşük santrifüj hızı ve zamanında trombositler plazmada kalarak F IV'ü plazmaya verirler ve pıhtılaşma analizinin yanlış çıkmasına yol açabilirler. Numune tüpü test çalışılana kadar buzlu kap içerisinde saklanmalıdır. Hemolizli örnek kesinlikle kabul edilmez. Koagülasyon testleri için alınan sitrat plazma örneği en geç 2 saat içerisinde test edilmelidir. Bu nedenle etiket üzerine örnek alınış saati not edilmelidir. Kan Örneklerinin korunması Kan alımı sonrasında numune direk olarak güneş ışığı almayacak şekilde pıhtılaşma süreci bitene dek oda ısısında bekletilir. Bu süre genellikle dakika kadardır. Bu süre sonrası serumun santrifüj ile pıhtıdan ayrılması gerekir. Örneğin tam kan, sitratlı tam kan, EDTA lı tam kan olarak uzun süre bekletilmesi, örnekteki elektrolit konsantrasyonlarında, enzimlerin aktivitesinde, hematoloji ve pıhtılaşma parametrelerinde çeşitli değişikliklere yol açar.
8 2.6 BİYOKİMYA TESTLERİ ÖNCESİNDE HASTALARIN DİKKAT ETMESİ GEREKEN KONULAR Yapılan testlerden doğru sonuç elde edebilmemiz için burada belirtilenleri bütünüyle okumanız çok önemlidir. Lütfen aşağıda belirtilen konuları inceleyiniz. *Günlük biyolojik ritim, egzersiz, açlık, diyet, ilaç alınması veya sigara kullanılması birçok laboratuar tetkikini etkilemektedir. Kortizol, demir, vitamin B12, folat, TSH testlerinde günlük biyolojik değişkenlik çok belirgin olabilir. Bu nedenle, özellikle bu testler başta olmak üzere laboratuar tetkikleri için SABAH KAN VERİLMESİ önerilir. *Fiziksel aktivitenin testler üzerine kısa ve uzun vadeli etkileri vardır. Egzersiz sonrası kısa süreli olarak laktat, CK, AST, LDH yükselir. Bu değişiklikler egzersiz sonlandırıldıktan kısa bir süre sonra normale döner. Egzersizin uzun süreli etkisi olarak CK, AST, LDH, plazma testesteronu, luteinizan hormonunu yükselttiği bilinmektedir. Bu nedenle tetkik için hastanemize gelmeden önce ağır ve zorlayıcı egzersizden kaçınılmalıdır, kan vermeden önce yarım saat kadar dinlenmiş olmanız önerilir. *Kanda glikoz, trigliserid, kolesterol ve elektrolitler (sodyum, potasyum, klor) gibi testler için kan örneği saatlik açlık sonrası alınmalıdır. Uzamış açlık değişik oranlarda bilirubin, trigliserid, glikoz düzeylerini değiştirmektedir. Et yenmesi plazma potasyumunu, trigliseridleri ve ALP enzimini yükseltir. Tüm bunlara ek olarak yemeklerden sonra kanda artan şilomikronlar serum veya plazmada bulanıklık yaparak ölçüm yapılan metotların yanlış sonuçlar vermesine neden olabilmektedir. Bazı gıdalar kan ve idrar test sonuçlarını etkilemektedir. Yüksek proteinli beslenme serumda üre, amonyak ve ürik asit değerlerini artırabilmektedir. Kan lipit paneli, folat, vitamin B12, magnezyum testleri için 12 saatlik açlık gerekmektedir. *Genel olarak tüm testler için SAATLİK AÇLIK sonrası kan verilmesi laboratuarımız tarafından önerilmektedir. Test için kan vermeye gelmeden önceki gece saat 21:00'den sonra SU HARİÇ HİÇBİR ŞEY YEMEYİNİZ VE İÇMEYİNİZ! (su hariç oruç tutar gibi) İhtiyaç duyduğunuz miktarda su alabilirsiniz. Laboratuar testlerimize bir etkisi olmayacaktır. BU SURE BOYUNCA SİGARA, ÇAY KAHVEDEN SAKININIZ. *Alkol kullanımı plazma laktat, ürik asit ve trigliserid düzeylerini arttırabilmektedir. *Birçok ilaç laboratuar testlerini değişik biçimlerde etkileyebilmektedir. Kullandığınız ilaçlar hakkında doktorunuzdan bilgi isteyiniz. Düzenli kullandığınız ilaçlar var ise, doktorunuz almamanızı söylemediği sürece kesinlikle günlük düzeninizi bozmaksızın ilaçlarınıza devam ediniz. Bu nedenle; *Genel sağlık taraması laboratuar tetkikleri için saatlik açlık sonrası sabah kan verilmesi *Tetkik için hastanemize gelmeden önce ağır ve zorlayıcı egzersizden kaçınılması, kan vermeden önce yarım saat kadar dinlenilmesi *Gece saat 21:00'den sonra su hariç hiçbir şey yenilip içilmemesi
9 *Düzenli kullanılan ilaçlar var ise kesilmeden önce doktora danışılması önerilir. * Ayrıca kanın hemolizli (kırmızı kan hücrelerinin parçalanmış olması) bulanık, (yüksek şilomikron düzeyi) ve ikterik (yüksek bilirubin düzeyi) olması laboratuarımızda yapılan tüm testlerin ölçümünü etkileyeceğinden sonuçların bu özellikler göz önünde bulundurularak değerlendirilmesi gerekmektedir. KANDA LİPİT (KOLESTEROL, TRİGLİSERİD, HDL-C) ANALİZİÖNCESİ BİLMENİZ GEREKENLER *En az 3 hafta süresince beslenme alışkanlıklarının değiştirilmemesi, kilonun sabit olarak korunması (ani kilo değişikliklerinden kaçınılması.) *12 saatlik açlık sonrası kan verilmesi, *Duygusal ve fiziksel stresten sakınılması, 3 gün öncesinden itibaren alkol alınmaması önerilir. 24 SAATLİK İDRAR TOPLANMASI Doktorunuz 24 saatlik idrarda bazı testler istemiş ise idrarın tam ve doğru olarak toplanmış olması ve tamamlandıktan sonra derhal çalışılacak laboratuara teslim edilmesi sonuçların güvenilirliğini etkilediğinden aşağıdaki kurallara uyunuz saatlik idrar toplamaya başlayacağınız sabah uyandıktan sonra ilk idrarınızı tuvalete boşaltın, saati not edin (örneğin sabah saat 08:00) 2-Bu andan itibaren tüm idrarınızı gündüz ve gece boyunca dikkatlice toplama kabına biriktirin. Ertesi sabahki idrarınızı da (örneğin ertesi sabah saat 08:00'deki idrarınız) toplama kabına ekleyerek idrar toplama işlemini tamamlayınız. 3-Bekletmeden laboratuara getiriniz. 4-Cuma ve Cumartesi günleri 24 saatlik idrar toplamayınız. NOT: *3-5 litrelik temiz ve kuru bir kap temin ediniz. Su için kullanılan pet şişeler en uygunudur, kola, deterjan gibi maddelerin konmuş olduğu kaplar kesinlikle uygun değildir. *Biriktirme süresince evin en serin yerinde, karanlık bir ortamda tutunuz. *İdrar toplama kabını siyah, ışık geçirmeyen bir poşet içinde hastaneye getiriniz. Her idrar ilavesinde tüm idrarı karıştırınız. *Birinci idrar toplama kabı dolarsa, başka idrar toplama kabına geçtiğinizde bir önceki kapta bulunan idrarın yaklaşık yarısını da bu kaba karıştırınız. 0 3 YAŞ ÇOCUKLARDA İDRAR TOPLANMASI 1-Üretra (idrarın geldiği delik) etrafını temizleyiniz. 2-Eczaneden temin edeceğiniz idrar toplama torbalarından (ağzı yapışkan kağıt ile kapalı, tek kullanımlık, steril plastik torbalar) birinin yapışkan bandını açarak üretra etrafına düzgünce yapıştırınız. 3-Torbayı yerinden oynatmadan çocuk bezi bağlayıp, giysileri giydirilip kendini rahat hissetmesi temin edilir. 4-Sık sık kontrol edilerek, her seferinde dolu torbadaki idrar yukarıda bahsedilen kurallar içinde temin edilen saklama kabına eklenerek yeni bir torba takılır. Yukarıda belirtilen kuralları dikkatlice okuyarak eksiksiz uygulayınız.
10 ŞEKER YÜKLEME TESTLERİ gebelik haftaları arasında, gebelik diyabeti (şeker hastalığı) için 50 gram şeker yükleme testi yapılmaktadır. 50 gram şeker testi anormal olan hastalar ile aşağıdaki risk faktörlerine sahip hastalarda 100 gram şeker yükleme testi yapılır. Gebelik diyabeti için risk faktörleri şunlardır: *Aşırı kilo *Ailede şeker hastalığı bulunması *30 yaşın üzerinde olma *Daha önceki gebelikte şeker hastalığı olması *Daha önce büyük bebek doğurmuş olma hikayesi *Kötü gebelik sonuçlarının varlığı *Çoğul gebelik Bu risk faktörleri varlığında gebelik haftaları beklenmeden ilk başvuru anında 100 gramlık şeker yükleme testi yapılır. Normal çıkması halinde bu test haftalar arasında tekrarlanır. Şeker yükleme testi için gelirken bilinmesi gerekenler Şeker yükleme testlerinde hastadan yoğun şeker içeren bir su içmesi istenir. 50 gram şeker yükleme testi: Hastanın aç olması gerekli değildir. Sadece hafif bir kahvaltı yeterlidir. Şekerli su içildikten 1 saat sonra hastadan kan alınır. 75 gram şeker yükleme testi: Hastanın aç olması gereklidir. OGGT 75 gram glikoz ile yapılır ve 2. saat plazma glukoz değerine bakılarak tanı konulur. Hastanın kahvaltı yapmadan aç gelmesi gereklidir. İlk önce açlık kan şekerine bakılır, şekerli su içildikten sonra 2. saatte kan alınır. OGTT (oral glikoz tolerans testi) Şeker yükleme testi için, test öncesi 3 gün yeteri kadar karbonhidrat almak (en az 150 gram/gün karbonhidrat) ve bu testi etkileyecek ilaç almamak ve test sırasında sigara içmemek gerekir. OGTT, açlık kan şekeri 100 ila 126 mg/dl arasında olan kişilere yapılır. Açlık kan şekeri 126 ve üzerinde ise yapmaya gerek yoktur çünkü açlık kan şekerinin 126 ve üzerinde olması şeker hastalığı var anlamına gelmektedir.
11 2.7 BİYOKİMYA LABORATUVARINDA ÇALIŞILAN TESTLER 1-Tüm rutin test sonuçları aynı gün saat den sonra verilecektir 2-Acil hasta sonuçları otomasyon sistemi ile sonuçlar çıkıp onaylandıktan itibaren hastanın doktorları tarafından bilgisayar ekranında görülebilir ve printer çıktısı alabilirler. Hasta yakınları hemogram, TİT ve acil biyokimya sonuçlarını 1 saat içinde printer çıktısı olarak alabilirler. 3-Tüm referans değerleri yaş ve cinsiyet gruplarına göre düzenlenmiştir. 4-Laboratuar ile ilgili hatalar tespit edilince ana bina için 1441 veya 1511, ek bina için 1066 dahili laboratuar telefonu aranmalıdır. 5-Rutin çalışılan hastaların numuneleri mesai bitimine kadar saklanmaktadır. Tekrarlanacak testler bu süre içinde bu numunelerden veya gerek görülürse hastadan yeni numune alınarak çalışılır. ALANİN AMİNOTRANSFERAZ ALT, serum glutamik pirüvik transaminaz, (SGPT) Spektrofotometrik Rapor Zamanı Rutin saat 14:00, acil 1 saat sonra Hemoliz 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC 48 saat Referans Aralığı Yetişkin :5-33 U/L Çocuklar ve adölesanlar; <1 yaş: <56 U/L 1-3 yaş: <29 U/L 4-6 yaş: <29 U/L 7-12 yaş: <37 U/L yaş: <37 U/L Hastadan açlık kanı alınmalıdır ALBUMİN Numune Türü Numune Miktarı Numune Kabı Çalışma Zamanı Rapor Zamanı Referans Aralığı Spektrofotometrik Serum 1mL Kırmızı kapaklı veya sarı kapaklı jelli tüp Her gün Rutin saat 14:00, acil 1 saat sonra Hemoliz, lipemi 20-25ºC de 8 saat, 2-8 ºC de 7 gün g/dl Hastadan açlık kanı alınmalıdır
12 ALFA FETOPROTEİN α-fetoprotein, AFP Rapor Zamanı Rutin saat 14:00, acil 1 saat sonra Hemoliz, lipemi 20-25ºC de 8 saat, 2-8 ºC de 48 saat Referans Aralığı 0-7 ng/ml Çocuklar; <30 gün ,000 IU/mL 1 3 ay IU/mL 4 ay 18 yaş <9.96 IU/mL ALKALEN FOSFATAZ ALP Spektrofotometrik, enzimatik,kinetik Numune türü Serum Rapor Zamanı Rutin saat 14:00, acil 1 saat sonra Hemoliz, lipemi 20-25ºC de 8 saat, 2-8 ºC 7 Gün Referans Aralığı Yetişkinler : U/L Çocuklar ve adölesanlar ; 1 gün:< 250 U/L 2-5 gün:<231 U/L 6 gün- 6 ay: <449 U/L 7-12 ay: <462 U/L 1-3 yaş: <281 U/L 4-6 yaş: <269 U/L 7-12 yaş: <300 U/L yaş kız : <187 U/L yaş Erkek:<390 U/L Hastadan açlık kanı alınmalı AKTİVE PARSİYEL TROMBOPLASTİN ZAMANI APTT Koagülometrik Numune Türü Sitratlı plazma Numune Miktarı 500 µl Numune Kabı Mavi kapaklı tüp Rapor Zamanı Aynı gün 1 saat sonra Hemoliz, pıhtı, uygun olmayan kan seviyesi, oda ısısında 2 saatten fazla beklemiş numune 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC 48 saat Referans Aralığı Sn Panik değer Üst sınır; 78 sn Hasta heparin kullanıyorsa bir sonraki doz dan 1 saat önce numune alınmalıdır. Heparin uygulanan koldan kan alınmamalıdır.
13 AMİLAZ Spektrofotometrik, enzimatik, kinetik Rapor Zamanı Rutin saat 14:00, acil 1 saat sonra Aşırı Hemoliz, lipemi 20-25ºC de 8 saat, 2-8 ºC de 7 gün Referans Aralığı U/L Panik değer Üst sınır; 200 U/L Hastadan açlık kanı alınmalıdır. ANTİ TİROGLOBULİN ANTİ TG, Troglobulin antikorları Çlışma Zamanı Perşembe Rapor Zamanı Saat 14:00 Aşırı hemoliz, lipemi, ikter ºC de 8 saat, 2-8ºC 48 saat Referans Aralığı U/mL ANTİ TPO Numune Kabı Kırmızı kapaklıveya sarı kapaklı jelli tüp Çalışma Zamanı Perşembe Rapor Zamanı Saat 14:00 Hemoliz, lipemi, ikter ºC de 8 saat, 2-8ºC 48 saat Referans Aralığı 0-34 U/mL ASPARTAT AMİNOTRANSFERAZ AST, serum glutamat oksolaasetat transaminaz (SGOT) Spektrofotometrik, enzimatik, kinetik Rapor Zamanı Rutin saat 14:00, acil 1 saat sonra 20-25ºC de 8 saat,2-8 ºC 48 saat Hemoliz Referans Aralığı Yetişkinler: 5-32 U/L Çocuklar ve adölesanlar ; <1yaş: <58 U/L 1-3 yaş: <59 U/L 4-6 yaş: <48 U/L 7-12 yaş: <44 U/L yaş: <39 U/L
14 Hastadan açlık kanı alınmalıdır ASO Antistreptolizin-O İmmünoturbidimetrik Numune Miktarı 1 ml kan Rapor Zamanı : Aynı gün saat 14:00 Hemoliz, lipemi, ikter 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC de 7 Gün Referans Aralığı U/ml Çocuklar; <6 yaş: <150 U/ml 6-18 yaş: U/ml BETA -HCG Gebelik testi, ß- hcg Rapor Zamanı Rutin saat 14:00, acil 1 saat sonra Hemoliz, lipemi, ikter Referans aralığı Gebe olmayan < Hafta 5-50 IU/L 1-2 Hafta IU/L 2-3 Hafta 100-5,000 IU/L 3-4 Hafta ,000 IU/L 4-5 Hafta 1,000-50,000 IU/L 5-6 Hafta 10, ,000 IU/L 6-8 Hafta IU/L 2-3 Ay IU/L BİLİRUBİN (DİREK) Konjuge bilirubin Spektrofotometrik Numune miktarı 1 ml Rapor Zamanı Rutin saat 14:00, acil 1 saat sonra Hemoliz 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC 7 Gün Referans Aralığı mg/dl Yenidoğanlar: <0.6 mg/dl Hastadan açlık kanı alınmalıdır.
15 BİLİRUBİN (TOTAL) Spektrofotometrik Rapor Zamanı Rutin saat 14:00, acil 1 saat sonra Hemoliz 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC 7 Gün Referans Aralığı mg/dl Prematüre yenidoğanlar; 1 gün: <8.2 mg/dl 2 gün: <12 mg/dl 3-5 gün: <24 mg/dl >4 hafta: <1.5 mg/dl Yenidoğanlar (zamanında) ; 1 gün: <8.7 mg/dl 2 gün: <11.3 mg/dl 3 gün: <12.7 mg/dl 4-6 gün: <12.6 mg/dl >1 ay: <1 mg/dl Hastadan açlık kanı alınmalıdır. Pro BNP Numune Türü Numune Miktarı Numune Kabı Çalışma Zamanı Rapor Zamanı Referans Aralığı İmmünometrik Serum veya plazma 1 ml Mor kapaklı Her gün 1 saat ( Acil test ) sonra Hemoliz, lipemi, ikterus 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC 7 Gün 0-450pg/ml Biyotin tedavisi alanlar testden 8 saat önce ilacı kesmelidir. CA 125 Karbohidrat antijen 125 Numune Kabı Kırmızı kapaklı veya sarı kapaklı Jelli tüp Hemoliz, lipemi, ikter 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC de 24 saat Referans Aralığı 0-35 U/mL Ovulasyon ve menstrüasyon dönemleri dikkate alınmalıdır.
16 CA Karbonhidrat antijen 15-3 Hemoliz, lipemi, ikter 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC de 48 saat Referans Aralığı 0-25 U/mL Normal popülasyonda kanser taraması amacıyla kullanılmamalıdır. Karaciğer ve memenin bening hastalıklarında yükseklik saptanabilir CA Kanser antijen 19-9, Karbohidrat antijen 19-9 Numune Kabı Kırmızı kapaklı veya sarı kapaklı Jelli tüp Hemoliz, lipemi, ikter 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC'de 48 saat Referans Aralığı 0-27 U/L Normal popülasyonda kanser taraması amacıyla kullanılmamalıdır. Kadınlarda erkeklere göre daha yüksektir. CEA Karsinoembriyonik antijen Çalışma Zaman Her gün Hemoliz, lipemi, ikter 2-8ºC de 8 saat, -20ºC de 48 saat Referans Aralığı Sigara içenler:0-5.5 ng/ml, Sigara içmeyenler:0-3.8 ng/ml Normal popülasyonda kanser taraması amacıyla kullanılmamalıdır. D - DİMER Fibrin yıkım ürünleri Koagülometrik Numune Türü Plazma Numune Kabı Mavi kapaklı tüp Rapor Zamanı 1 saat ( Acil test ) sonra Uygun olmayan tüp ve kan, hemoliz, pıhtı, soğuk zincirle gelmemesi 20-25ºC de 4 saat, 2-8ºC de 24 saat, -20 ºC de 1 Ay Referans Aralığı ng/ml Numune alındıktan sonra tüp hemoliz edilmeden buz aküsüne sabitlenerek gönderilmelidir.
17 DEMİR Fe Spektrofotometrik 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC de 7 Gün Hemoliz Referans Aralığı KADIN: µg/dl ERKEK: µg/dl Çocuklar ; 1 30 gün kız µg/dl, Erkek µg/dl 1 12 ay kız µg/dl, Erkek µg/dl 1 3 yaş kız µg/dl, Erkek µg/dl 4 6 yaş kız µg/dl, Erkek µg/dl 7 9 yaş kız µg/dl, Erkek µg/dl yaş kız µg/dl, Erkek µg/dl yaş kız µg/dl, Erkek µg/dl yaş kız µg/dl, Erkek µg/dl, Hastadan açlık kanı alınmalıdır. Diurnal varyasyonu nedeniyle sabahları maksimum düzeyde olduğundan örnekler sabah saatlerde alınmalıdır (Düşük demir düzeyleri lökositozun eşlik ettiği akut demir eksikliğini göstermektedir). DEMİR BAĞLAMA KAPASİTESİ Total Iron Binding Capacity (TIBC) Spektrofotometrik Rapor Zamanı Aynı günsaat 14:00 Hemoliz 20-25ºC de 8 saat, 2-8 ºC de 7 Gün Referans Aralığı mg/dl Hastadan açlık kanı alınmalıdır.sabah örneği tercih edilmelidir. DİGOKSİN Latex-enhanced immunoturbidimetric Rapor Zamanı 1 saat ( Acil test ) sonra Hemoliz 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºde 7 Gün Referans Aralığı ng/ml Panik değer Üst sınır; 3 ng/ml Son dozdan 8-12 saat sonrakanalınmalıdır. Hastanın son ilaç kullanma zamanı ve dozu belirtilmelidir.
18 ERİTROSİT SEDİMENTASYON HIZI Sedimentasyon, ESR Westergreen yöntemiyle uyumlu otomatize sistem Numune Türü Sitratlı kan Numune Miktarı Tüp üzerinde işaretli bölüme kadar Numune Kabı Siyah kapaklı tüp Hemoliz, pıhtı, lipemi, uzun süre bekletilmiş ve gereken miktardan az ya da fazla alınmış numuneler ºC de 2 saat Referans Aralığı KADIN: 0-20 mm / saat ERKEK: 0-15 mm / saat Yüksek oda ısısı ESR yi arttırırken, düşük oda sıcaklığı ve kan örneğinin pıhtılaşması(test 2 saat içinde yapılmaz ise) gibi teknik hatalar ise ESR yi azaltır. ESTRADİOL 17-ß- estradiol, E2 Numune Kabı Kırmızı kapaklı veya sarı kapakılı Jelli tüp 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC 48 saat, -20 de 6 Ay Hemoliz, lipemi, ikter Referans Aralığı ERKEK: pg/ml KADIN: Foliküler faz pg/ml Midsiklus pg/ml Luteal faz pg/ml Postmenapozal 5-55 pg/ml Gebelik 1.trimester: pg/ml 1-10 yaş kız çocuğu: 6-27 pg/ml 1-10 yaş erkek çocuğu : 5-20 pg/ml ETANOL Numune Türü Numune Miktarı Numune Kabı Çalışma Zamanı Rapor Zamanı Referans Aralığı Kan alkol düzeyi Spektrofotometrik Serum 1 ml Kırmızı kapaklı veya sarı kapakılı Jelli tüp Her gün 1 saat (Acil test) sonra Hemoliz 2-8ºC 3 gün 0-50 mg/dl
19 FENİTOİN Epdantoin Latex enhanced immunoturbidimetric Rapor Zamanı 1 saat ( Acil test ) sonra Hemoliz 20-25ºC de 24 saat, 2-8ºde 1 Ay Referans Aralığı µg/ml Panik değer Üst sınır;22 µg/ml Hastanın son ilaç kullanma zamanı ve dozu belirtilmelidir. FERRİTİN 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC de 48 saat Hemoliz, lipemi, ikter Referans Aralığı KADIN: ng/ml ERKEK: ng/ml Çocuklar ve adölesanlar; <1 yaş: ng/ml 1-3 yaş : 6-67 ng/ml 4-6 yaş: 4-67 ng/ml 7-12 yaş kız : 7-84 ng/ml 7-12 yaş erkek: ng/ml yaş kız : ng/ml yaç erkek: ng/ml Ferritin bir akut faz reaktanıdır. Hepatik bozukluk, malignensi ve enflamatuar durumlarda normal serum ferritin değerleri demir eksikliği ekarte etmek için kullanılamaz. FİBRİNOJEN Faktör I Koagülometrik Numune Türü Sitratlı plazma Numune Miktarı 500µL Numune Kabı Mavi kapaklı tüp Rapor Zamanı Rutin saat 14:00, acil 1 saat sonra 20-25ºC de 24 saat, 2-8ºC de 5 Gün Red Kriter Uygun olmayan kan / antikoagülan oranları, pıhtılı, hemolizli Referans Aralığı mg/dl Panik değer Alt sınır; 100 mg/dl Üst sınır; 700 mg/dl FOLİK ASİT
20 Folat Hemoliz, lipemi, ikter 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC de 48 saat, -20 de 30 Gün Referans Aralığı ng/ml Hastadan açlık kanı alınmalıdır. FOLİKÜL STİMÜLAN HORMON FSH, Follitropin, Pitüiter gonadotropin 20-25ºC de 8 saat, 2-8ºC de 48 saat Hemoliz, lipemi, ikter Referans Aralığı ERKEK: yaş IU/L KADIN: Foliküler faz: IU/L Midsiklus peak: IU/L Luteal faz: IU/L Postmenapozal : IU/L FOSFOR İnorganik fosfor, Fosfat, P, PO4 Spektrofotometrik 20-25ºC de 8 saat, 2-8 ºC de 4 Gün Hemoliz, lipemi, ikter Referans Aralığı mg/dl Çocuklar; 1 30 gün mg/dl 1 12 ay mg/dl 1 3yaş mg/dl 4 6yaş mg/dl 7 9yaş mg/dl yaş mg/dl yaş mg/dl yaş mg/dl Panik değer Alt sınır; 1 mg/dl Üst sınır; 9 mg/dl Hastadan açlık kanı alınmalıdır.