ÇARY AGANYŇ ÇARBAGY - Turkmen Sporty
Baş sahypa Turkmenistan Habarlar ÇARY AGANYŇ ÇARBAGY
Erik, ülje, alma bar,
Saglyga nep tudam bar,
Çary aganyň bagynda.
Mary şäheriniň ıaşaıjysy, “Azat-Bazar” hususy kärhanasynyň eıesi, bagban Çary Şagylyjow dürli görnüşli miweli baglary, bezeg tutlaryny, nahallaryny ıetişdirmekde meşhurlyk gazandy.
Çary Aşgabatdaky söwda tehnikumyny tapawutlanan diplom bilen tamamlady. Soňra Moskwanyň ykdysadyıet we söwda institutyna girip, ony 1989-njy ıylda tamamlap, öz hünäri boıunça birnäçe ıyl zähmet çekdi. İöne ıaşlykda eden etsem-goısamlary, bag ıetişdirmek barada eden arzuwlary oňa hiç ynjalyk bermedi. Şeıdip, ol 1993-nji ıylda “Bag ıetişdirjek” diıip, 6 gektar ıeri kärendesine aldy. Onuň ıaşlykdan arzuw eden işine bolan höwesi, erjelligi, tutanıerliligi, maksada okgunlylygy, işjanlylygy göwün söıen kärinde döredijilikli zähmet çekmäge ruhlandyrdy.
İer alyp, ony özleşdirmekde, dürli görnüşli miweli agaç nahallaryny tapmakda, olary topraga oturdyp, ıetişdirmekde ilkinji ıyllarda edilen işleriň hysyrdysy az bolmady. Bazarlardan bazarlara aılanyp, gabat gelen nahallaryň alnyp, ıere oturdylmagy ıaş bagbany pikirlendirmän durmady. Şol ıyllarda oňa: “Ne gözel käriň barka, beıdip salgyma kowalaşyp ıörmäň näme?!” diıenlerem tapyldy. İöne onuň gursakda orun tutan bagbançylyga bolan höwesi kynçylyklardan rüstem geldi. Ol bagbançylyga degişli hünärmenleriň maslahatlaryny, makalalary gazet-žurnallardan ürç edip okady.
— Bag ıetişdirmek üçin taııar aşa eıe bolmaly däl, özüň sapyp ıetişdirseň, has-da süıji bolar — diıip, ol belli-külli karara geldi. Şu pursatda “Diıar” žurnalynyň baş redaktory, ıazyjy Gurbannazar Orazgulyıewiň “Türkmenistan” gazetiniň 2017-nji ıylyň 11-nji sentıabryndaky sanynda çap edilen “Şatudyň eıesi” atly oçerkinden şu aşakdaky jümleleri getirıäris:
“…Bir günem agşam şamyndan soň, telewizora seredip otyrdy. Haısydygy anyk ıadymda däl, ıaılymlaryň birinde ajaıyp görnüşe aňk boldy. Giden baglyk. Ekilişini diısene! Topraga agaç oturdylman, ylla kagyza ussat biri nagyş çeken ıaly. Miwelerini göräıseň! Seretseň, agzyň suwaryp barıar. Çary başyna bir heser uran ıaly, uzakly gijäni oıaly-ukuly geçirdi. Ertesi ir bilen hem ıöriteläp Sakarçägä gitdi. Şägirdi hem ümi alyşıan dosty Guwanç Annageldiıewi tapdy.
— Inim, agaň-a bir hyıala münendir. “İeke goıbermen” diıseň-ä, içimi dökjek.
Tutan ıerini goparmasa ynjalmaıan halypasynyň gürrüňlerinden onuň bäri-bärde durmajakdygyny aňan Guwanç ıylgyrdy.
— Bähbitli işe ıaran bolubilsek, ne armanymyz, agam!
Olar şeıdibem, ara uzak wagt salman, Şwesiıa ugradylar. Bu waka 1998-nji ıylda bolupdy. Olar bazara barmadylar, dükana aılanmadylar. Sorap-idäp, bagçylyk hojalygyna maňlaı dirediler.
Hususyıetçilikdäki uly hojalygyň eıesi uzak Türkmenistandan görmäge, tejribe öwrenmäge, ylmy-tehnologik täzelenişleri bilmäge gelen gonaklary juda mähirli garşylady. Şeıdibem, birki günläp aılandylar, irmän-ıadaman gördüler, öwrendiler. Damjalaıyn suwarylyşy, topraga şol usulda gerekli dökün berlişi, her düıp agaja aıratyn pasport-hasabat işiniň gidişi, şol esasda ıyllyk, möwsümleıin hasylyň kesgitlenişi, gerekli däri-dermanyň mukdary, zyıankeşlere garşy çäreleriň geçirilişi… garaz, bilmäge, öwrenmäge zat ıetik boldy.
Gündogaryň danalarynyň biriniň “Bilmedigini sorap öwrenen alym” diışi ıaly, Çary Şagylyjow bilmeıänlerini ilden, zyıat bilıänlerden, ökdelerden öwrendi. Indi onuň sapyp, ıetişdiren nahallarynyň görnüşleri 20-ä ıetiberdi. Ynha, erigiň, şetdalynyň 4 sorty, üljäniň 8 sorty ülpüldäp otyr. Şeıdip, bagyň içindäki nahallar barha gürelmek bilen boldy”.
Hawa, Çary Şagylyjowyň gözlegleri dürli görnüşli miweli baglary, bezeg tut nahallaryny ıetişdirmäge mümkinçilik berdi. Çary aga gözlegini dowam etdirdi. “Gözlän tapar” diıleni.
Ol gözleginiň dowamynda Russiıanyň Stawropol, Krasnodar ülkelerine, Gara deňiz töwereklerine, Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna ıöriteläp gitdi. Onuň baran ıerinde gözlegi miweli bag boldy. Miweli baglara ideg etmegiň, nahallary sapmak arkaly olaryň tagamly görnüşlerini ıetişdirmegiň düzgünlerini hünärmenlerden sorap, olaryň maslahatlaryny ıandepderçesine belläp aldy. Soňra Çary aga Türkiıe Respublikasyna hem gidip geldi. Ol şol ıerde bolanda öz kowumdaşlarymyzyň bag ıetişdirişleri bilen içgin gyzyklandy. Çary aganyň öz hasabyna daşary ıurtlara eden saparlary miweli agaçlaryň ıokary hilli nahallaryny ıetişdirmekde, tut agaçlarynyň görnüşlerini döretmekde oňa mekdep boldy.
“Tut — biziň mirasymyz” diıip, aıtmaga bizde doly esas bar. Her bir maşgalada tuduň ösüp oturmagy, onuň şatut adyna eıe bolmagy, ıüpek gurçuklaryna berilıän tut ıapraklarynyň lukmançylykda ulanylmagy, tuduň guran synasyndan milli senedimiz bolan dutaryň, gelin-gyzlaryň başdaraklarynyň, söweş meıdanynda ulanylan ıaıdyr peıkamlaryň ıasalmagy tuduň gadymylygyndan, milli mirasymyzlygyndan habar berıär.
Türkmeniñ ak bugdaıy, bedew aty, alabaı iti, halysy, dutary milli gymmatlyklarymyz bolsa, onda şirin labyzly owazy bilen adamlaryň ruhuna ruh goşıan dutaryň çig maly bolan tuduň hem türkmeniň milli gymmatlyklarynyň hataryna goşulmagy maksada laıyk bolar.
Tut agaçlary asyrlarboıy türkmen maşgalasynyň aırylmaz bölegine öwrülipdir. Tuduň saglyga deňelmegi onuň kömürturşy gazyny özüne kabul edip, özünden beıleki agaçlardan has köp, iň arassa kislorody bölüp çykarmagy bilen baglydyr. Şeıle hem onuň miwesi — tudanasy köp kesellere däri-dermandyr.
Tut şorlaşan toprakly ıerde hem kadaly ösıär. Ol köküniň üsti bilen ıerasty ajy suwlary sorup alyp, olary süıji suwa öwrüp, ıapraklarynyň üsti bilen bugardıar. Tudy müňıyllyklardan bäri ekip gelipdirler. Tuduň beıleki daragtlardan tapawutlylygy göz öňünde tutulyp, ony “Şatut” diıip atlandyrypdyrlar.
Adamlar biri-biri bilen saglyk-amanlyk soraşanlarynda, “Janyň tut ıaly sagat bolsun!” diıip ıüzlenıärler. Şeıle diıilıän, ıapragyndan ıüpek, synasyndan dutar bolıan, çekilen ıüpeginden kiriş çykıan, köp derdiň däri-dermany bolıan şatuda “saglygyň simwoly” diıse bolar.
Çary aga köpıyllyk gözleglerden soň bagynda sapmak arkaly tuduň täze üç görnüşini ıetişdirdi. Olardan çartut hakda durup geçeliň. Tuduň bu görnüşini döretmek üçin ıerli tuduň dört görnüşi gatnaşdyrylıar. Şeılelikde, onuň ıapragy galyň, 45 santimetre çenli ululykdaky ıaprakly nahal ıetişdirilipdir.
Çynartudy. Tuduň bu görnüşi, ululygy, çynar görnüşli çalt, göni ösıänligi, ıapragynyň çynara meňzeıänligi sebäpli “Çynartudy” adyna eıe bolıar. Tuduň sežde görnüşi bolsa, çybyklarynyň aşak ösıänligi, miwesiniň aňsat ıygylıanlygy bilen tapawutlanıar. Bu bezeg tutlarynyň nahallary Berkarar döwletimiziň bagtyıarlyk döwründe etrap, şäher merkezleriniň edara-kärhanalaryň, täze mekdepleriň, çagalar baglarynyň, hassahanalaryň, söwda, sport toplumlarynyň binalarynyň meıdançalaryna bezeg berıär. Seıilgählerde, ıanıodalaryň gyralarynda oturdylan bezeg tut agaçlary hem göreniň ünsüni özüne çekıär. Bu bezeg agaçlary diňe welaıatymyzyň çägine däl, eısem, ıurdumyzyň gözel paıtagty Aşgabat şäheriniň ençeme edara-kärhanalarynyň meıdançalaryna hem bezeg berip başlady.
Bizi Çary aganyň şu wagta çenli miweli agaçlaryň we şatudyň näçe sany nahalyny ıetişdirendigi gyzyklandyrdy. Ol ıandepderçesine seredip, onuň hasabyny ıöredıändigini aıdyp, ıarym million düıpden geçendigini nygtady.
Ol özüniň galjaňlygy bilen nahal diıip haıyş eden adamlara ıetişdiren nahallaryndan görnüşlerine görä alyp, özi oturdyp berip, edilmeli agrotehniki idegleri aıdyp, ideg edilişine wagtly-wagtynda gözegçilik edip gaıdıar.
Çary aga sahawatlylygy, kiçigöwünliligi, adamkärçiligi, işeňňirligi, kärine ussatlygy bilen köpleriň alkyşyna eıe bolıar. Onuň bagyndaky iş otagynda etrap-şäher häkimlikleriniň, edara-kärhanalaryň, zawod-fabrikleriň ıolbaşçylarynyň minnetdarlyk hatlarynyň köpsanlysy bar.
Biz onuň öndürıän miwe önümlerini hem-de täze ıetişdirıän miweli baglarynyň hem-de şatudyň nahallaryny ilata nähili ıetirıändigi bilen gyzyklandyk.
— Bagymyzdaky miweli agaçlaryň görnüşleriniň sany 20-den geçıär. Olar tapgyrlaıyn, dürli-dürli möhletde bişip ıetişıärler. İaz paslyndan başlap, güızüň ahyrky aıyna çenli miwe hasylyny ıygnamak işi dowam edıär. Biz ıetişen miweleri we miweli agaçlaryň hem-de tut agaçlarynyň nahallaryny “Azat-Bazar” hususy kärhanamyzyň üsti bilen ilata, alyjylara ıetirıäris.
İene bir geçginli harydymyz hem erik kişdesidir. Şahasynda kişde bolıan erigiň görnüşi hasylyny köp getirıänligi, kişdesiniň juda süıjüligi bilen tapawutlanıar. Şol kişdeleri maşgalam — Altyn gelnejeňiz täzeden işläp, arassa, owadan, tagamly, ilhalar önüm edip taııarlaıar. Bagbançylygyň inçe syrlaryny öwrenmäge çalyşıan Serdar Atajanow ıakyndan kömek berıär.
Şu pursatdan peıdalanyp, hususyıetçilere, kiçi we orta telekeçilere işlemäge, ıer bilen iş salyşmaga ähli mümkinçilikleri döredıän Gahryman Arkadagymyzyň janynyň sag, ömrüniň uzak bolmagyny arzuw edıärin! Milli Liderimiziň alyp barıan il bähbitli, ıurt ähmiıetli tutumly işleri rowaçlyklara beslensin! — diıip, ol buısançly gürrüň berdi.