Cevad Memduh Altar / Konferanslar / GÜZEL SANATLAR, TÜRKİYE’DE MUSİKİ TEKÂMÜLÜ VE ZİYA GÖKALP’LE ALÂKASI
GÜZEL SANATLAR,TÜRKİYE’DE MUSİKİ TEKÂMÜLÜVE ZİYA GÖKALP’LE ALÂKASI
Türkiye’de reform gayretleri, en çok 1923 yılıyla beraber güzel sanatların her koluna şuurlu [bilinçli] bir yenileme imkânını sağladı. Hattâ büyük arkeolog ve ressamımız Osman Hamdi Bey’in gayretiyle kurulan ve bugün 75. yaşını idrak etmiş olan “İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi” de en verimli hamleyi Atatürk inkılabıyla birlikte yaptı. Musiki, tiyatro ve opera sanatları da hakiki doğuş, kuruluş ve yükselişlerini, gene Atatürk inkılabıyla idrak ettiler. 1828 yılında Gaetano Donizetti tarafından kurulan “Musika-yı Humayun” adlı senfoni ve armoni mızıkası birlikleri, Atatürk inkılabıyla beraber millete mal edilerek, vatandaşın musiki zevkini yükseltme hizmetiyle görevlendirilmiş, milletlerarası değerdeki musiki repertuvarının en mühim eserlerini, zamanla sanatseverlerimize tanıtıp sevdirmişti. Nihayet son 30 yıl içinde Avrupa’nın belli başlı sanat merkezlerinde modern ilim ve tekniği öğrenme yolunda akademik tahsillerini ikmal edip yurda dönen heykeltıraş, ressam, mimar ve kompozitörlerle virtüozlarımız mühim vazifeler almışlar, millî ve modern Türk sanatı yurt içinde olduğu gibi yurt dışında da tanınmaya başlamış; 1935-1936 yılında yerli ve yabancı mütehassısların [uzmanların] yardımıyla Ankara’da ilk “Devlet Konservatuvarı” kurulmuş; İstanbul ve Ankara’daki güzel sanatlar müesseselerinin yüksek devrelerinden mezun olan elemanlar iş başına geçmiş; Ankara’da ilk Devlet Tiyatrosu ve Operası tesis edilmiş; halen 19 yaşını idrak eden bu müessesede, Devlet Konservatuvarı mezunlarına geniş bir çalışma sahası temin edilmiş; milletlerarası opera ve tiyatro repertuvarının tanınmış eserleri, Türk diline ve millî tiyatromuz repertuvarına intikal etmiş; yeni sanat musikisinin muhtelif nevileri ile Türk ressam ve heykeltıraşlarının eserleri, yurt içinde ve dışında tertiplenen sergi, galeri, konser ve festivallerde büyük alâka toplamış; şehirlerimizin imar kalkınmasında vazife alan genç mimarlarımız arasında, memlekete değerli eserler kazandıran sanatkârlar yer almış; yeni Türk kompozitörlerinin eserleri dünyaca tanınmış tabiler [basımcılar] tarafından neşredilmiş; Türk ses ve enstrüman virtüozları Avrupa’nın belli başlı sanat merkezlerindeki konser salonlarında ve sahnelerde, Batılı koleglerinin [meslektaşlarının] yanında şerefle yer almış; akademik tahsil görmüş orkestra şeflerimiz yerli ve yabancı eserleri idare etmek üzere, Avrupa’nın tanınmış orkestraları tarafından davet edilmiş; modern kompozitörümüz Ahmet Adnan Saygun’un XIV. asrın Türk mutasavvıfı Yunus Emre’nin Divan’ını işleyerek meydana getirdiği “Yunus Emre Oratoryosu” ilk olarak 1947 yılında Paris’in en büyük orkestrasıyla korosu tarafından icra edilip büyük akisler yaratmış; modern bestekârlarımızın (Akses, Alnar, Erkin, Rey, Saygun) muhtelif formlardaki eserleri Avrupa konser programlarında yer almış ve milletlerarası musiki manifestasyonları icra edilmek suretiyle sanat dünyasına da mal olmuş; nihayet Saygun’un “Kerem” adlı operası Ankara Devlet Tiyatrosu repertuvarının bir numaralı millî operası olarak ilk önce 1953 yılı kış mevsiminde muvaffakiyetle sahneye konmuştur. Ankara Belediye Orkestrası’yla birlikte, memleketteki büyük senfoni orkestrasının adedi üçe çıkmış olcaktır. Diğer taraftan Ankara’da bulunan millî opera binasından maada, inşaatı 3 seneye kadar ikmal edilecek olan 1700 kişilik diğer bir tiyatro ile İstanbul şehri de yeni bir binaya kavuşacak ve Ankara Devlet Tiyatrosu Umum Müdürlüğü bu binada ayrıca bir “İstanbul Devlet Tiyatrosu ve Operası” kuracaktır. Böylelikle İstanbul’un ananevi sahnesi olma vasfını taşıyan Şehir Tiyatrosu’ndan maada, ikinci bir tiyatro ve opera sahnesi de bu büyük şehrin sanat müesseseleri arasında yer alacaktır. Bütün bu hareketlerin yanı başında, 1936 yılında Dolmabahçe Sarayı’nın eski Veliaht Dairesi’nde kurulan “Devlet Resim ve Heykel Müzesi” de, 20 seneye yaklaşan hayatı içinde, muhtevasını zenginleştirmiş, Türk resim ve heykel sanatının Tanzimat’tan sonraki bir asırlık inkişafını tanıtacak bir müze olma vasfını kazanmıştır.
Yukarıda zikredilen gayret ve hareketlerde mündemiç [yatan] ruh ve mânâ, medeni âlemin teknik imkânlarından faydalanmak suretiyle, millî tehassüse [duygulanışlara] milletlerarası değer vermek ve özlü ananelerimizi tazelemek esasına dayanmaktadır. Nitekim Türk mütefekkiri Ziya Gökalp, tekâmüle engel olan ananeleri birer “kısır kaide” olarak vasıflandırmakta ve bu türlü kaidelerle hayatiyetini muhafaza eden ananeleri birbiriyle mukayese ederken şöyle demektedir: “Her biri müstakil ve mutlak bir âlem olan kaideler, oturdukları yerlerde oturdukları gibi kalırlar; bir istikbal [gelecek] vücuda getiremezler. Anane ise, ibda ve terakki [yaratış ve ilerleyiş] demektir. Çünkü anane, muhtelif anları birbirine zeveban etmiş [geçmiş] bir maziye, arkadan muharrik [harekete geçiren] bir kuvvet gibi ileri doğru iten tabii bir cereyana [akıma] maliktir ki, daima yeni inkişaflar, yeni initaflar [katlanarak büyümeler] tevlit edebilir [meydana getirebilir]. Anane, kendi başına velut ve mübdi [verimli ve yaratıcı] olmakla beraber, ona aşılanan yabancı yenilikler de damarlarındaki hayat suyundan feyiz alarak canlanır ve adi taklitte olduğu gibi çürüyüp düşmez”. Ziya Gökalp’in bu değişmez formülüne göre, Türk sanatındaki özlü anane ile millî ve harsî [kültürel] olan ruhun yabancı yeniliklerde yeşerip feyizlenmesi, ancak günün medeni bünyesinin icap ettirdiği müşterek ilim ve teknikten faydalanmakla mümkün olabilmiştir. O halde ilim ve teknik, ruha daima bir yenilik verecek, dolayısıyla bütün bir anane yepyeni bir hayatı idrak edecek, yeni initaflar doğuracak, böylece güzel sanatlar da, daimi bir inkişafa mazhar olacaktır.
i Arkadaşımız bu konferansını Amerika’da Georgia Atlantic’te Agnes Scott Koleji’nde 5 Mart 1955’te ve 5 Mayıs 1955’te New York’ta Sloane House’ta vermişti. Copyright © 2011 Cevad Memduh Altar