Yunus Emre - I : 16
﻿ Ana Sayfa » Cumhuriyet Gazetesi Salı Kitapları » Yunus Emre - I : 16
Selçukluların sosyal düzeni aydınlara umut vermekten çıkmıştır. Yunus'un daha doğduğu yıl Moğol ordusu Erzurum'u basar, kenti yerle bir eder. Yunus üç yaşında iken Selçuklu ordusu, Kösedağ'da büyük bir yenilgiye uğrar ve Moğollara haraç veren bir gölge devlet haline düşer. Batıya doğru yürüyen Moğol fırtınası, Sıvas'ı yıkar, taş üstünde taş bırakmaz; Kayseri'nin erkeklerini toptan kılıçtan geçirir; kadınlar ve çocuklar esir edilip Moğol ordusunun peşinden sürüklenir. Yunus'un hayatı boyunca bu Moğol kasırgası Anadolu'nun üzerinden, dokuz defa daha, bir silindir gibi geçecek, ardında kan, yokluk ve yıkıntılar bırakacaktır: “Moğollar girdikleri büyük kentleri ve kasabaları o kadar kılıçtan geçirdiler ki, oralarda pek az insan kaldı.” Yunus şiirinde, Moğol'u düşman saydığını, onunla hiçbir uzlaşmaya girmediğini açıkça belirtiyor.
Havf ü reca (korku ve rica) sende yok öyle ki bir Tatar'sın (Moğol)
Canımı esir eyledin n'ider bana yağı Tatar
(Divan, s. 253, 281)
Konya Selçuklu Sultanlığı'nın zayıflaması Anadolu'da küçük beyliklerin mantar gibi ortaya çıkması sonucunu verir. Taht için, mal için, yaylak ve kışlak için Eretna Beyi, Sivas Beyi, Malatya Beyi, Engürü Beyi, Akhisar Beyi, Germiyan Beyi, Karaman Beyi bir amansız vuruşma içindedir. Bunlardan bazen birinin, bazen ötekinin emrine giren Oğuz, Türkmen, Kürt, Tatar, Ermeni ve Rum halkları bu çatışmanın asıl kurbanlarıdır. Öyle ki, gün olur hendeklerin dibinde binlerce ölü bırakılarak bir kale ele geçirilir, kalenin beyi zor altında yeni efendisini tanıyıp ona haraç vermeyi kabullenince, suçu bağışlanır, taht ve devlet gene kendisine bırakılır. Olanlar kale kapısına dökülüp kalan insanlara olmuştur.
Moğol akını önünde ilkin Anadolu'ya göçen, sonra da yerlerini bırakmak zorunda kalan Oğuz ve Türkmen boyları konup göçmekten yorulmuş, oturup yerleşecek güvenli topraklar arıyor, yerleşik bir hayatın özlemini çekiyor. Moğol arkadan sıkıştırdıkça, bunlar da köylerde ve kentlerde oturan yabancı halkı, vura vura yerlerinden kovuyor, Batıya, Bizans başkentine doğru kovalıyor. Bu sonu gelmez boğuşma ve kargaşalık Anadolu'da güvenlik ve rahat bırakmamış, yollar bozulmuş; kervanlar Selçuklu sarayına gelir taşımaz olmuşlar. Moğol kargaşalığından evvel Selçuklu Sultanlığı'nın Anadolu'dan geliri 15 milyon altın; Moğol'dan sonra 3 milyona düşüyor. Bunun da 1 milyon iki yüz bini her yıl Moğol'a haraç gidecek. Yılda beş bin koyun, beş yüz top ipekli kumaş, sayısız at ve deve, ayrıca, bu haraç kervanına katılacak. Yunus Emre yoksullaşan ve güvensizlikten bunalan halkın ne durumlara düştüğünü bize çarpıcı dizelerle açıklar:
Beyim arif isen sen var yolunca
(Divan, s. 341)
Şu senin mümin kulların dünya zındanı onların
Bu dünyada mümin olan hurrem oluban şad değil
(Divan, s. 177)
Bu Yunus'un gördüğünü eğer Zühre (yıldız) görse idi
Çengini elden bırakıp unuta idi sazını
(Divan, s. 121.)
Yunus Emre, neden toplum düzeninden bunaldığını ve mümin kulların içine düştüğü umutsuzluğu büyük bir açıklıkla anlatıyor. Onun, yukarıya aldığımız sondan bir evvelki dizesi bize “Diyâr-ı küfrü gezdim beldeler kaşâneler gördüm, dolaştım mülk-i İslamı bütün viraneler gördüm” diyen Ziya Paşa'yı hatırlatıyor. Öyle görülüyor ki, bu büyük kargaşa içinde, az biraz da olsa, huzur ve güvenlik büyük kentlerin uzağında kurulan küçük tekkelerde kalmış. Din ve mezhep ayrılıklarına saygılı olan Moğol da, Selçuklu da din adamlarına ve onların tekkelerine dokunmuyorlar. Mevlânâ Moğol'u sevmiyor Ama Moğollarla da, Karamanlı ile de arası iyidir. Taptuk Emre'nin Tekkesi ise, küçük bir köyde kaybolmuş gibidir.