Bir sanatçı için doğru soruları sormak yeterlidir
Sanat yönetmeni ve eğitmen Yıldırım Fikret Urağ, şehir tiyatrolarında (Darülbedayi) ilk kez sahnelenen Çehov'un Martı eserini Odatv'ye anlattı...
06.03.2017 03:12 Karakter boyutu :
Sanat yönetmeni ve eğitmen Yıldırım Fikret Urağ, şehir tiyatrolarında (Darülbedayi) ilk kez sahnelenen Çehov'un Martı eserini Odatv'ye anlattı.
İhsan Öden: Martı’yı konuşmadan önce; yan odada provalarını gerçekleştirdiğiniz yeni bir oluşumunuz var.
Yıldırım Fikret Urağ: Yeni bir heyecan, yeni bir başlangıcın içindeyiz. İlk oyunumuzun provalarına rastladı bu söyleşi. Ruberu tiyatromuzun adı. Yavuz Özkan’ın Herkesin Bildiği Sırlar adlı, ayrılığın eşiğine gelmiş bir karı kocanın trajikomik hikâyesini sahneye koyarak hayatına başlayacak Ruberu. Sahnelenmesinde çok büyük payı olan, menajerim Gökçe Doruk Erten’e; bünyesinde provalarımızı gerçekleştirdiğimiz Craft Atölyesi’ne de tüm kalbimle teşekkür etmek istiyorum, kapılarını sonuna kadar açtılar bize. Sizi de burada ağırlarken, onları da anmak benim için çok önemli.
Yakın zamanda rejiniz altında sergilenen Çehov’un Martısı için, Behçet Necatigil’in çevirisini esas aldınız.
Martı, Darülbedayi’nin tarihinde ilk defa gerçekleşti. Süha Uygur’un büyük payını unutmamak lazım. Behçet Necatigil’in titizliği, sanat görüşleri ve dikkati ise, Almanca’dan yaptığı çevirisiyle, oyunun sahnelenmesi için gözü kapalı güvenebileceğim bir temeldi.
(Yıldırım Fikret Urağ)
Çehov hayranlığınızın kökleri eskiye dayanıyor.
Okul tezim de Çehov üstüneydi. Onun yazdıkları, zamansız eserler ve güçlerini de bundan alıyorlar. Değindiği konuları ele alış tarzı, sunduğu gerçeklik, sadece sahnede gördüğünüzden, andan ibaret değil. Sahnede konuşan iki kişi, sahnenin dışına çıktıktan sonra geri döndüklerinde, görmediğimiz o noktada yaşadıklarını da hissediyoruz Çehov’un oyunlarında. Onun gerçekliğinin pek çok katmanı var. Bu, bir anlamda Çehov’un, hayatımızda da, o görünmeyen noktalarda yaşadıklarımızı da göz önünde bulundurmamızı isteyen bakışının bir sonucu. Sizi buna zorluyor.
Oyunu sahneleyiş üslubunuz, "gerçek nitelikli sahnelerle seyircileri şaşırtmayı yeğleyen" Stanislavski’ye daha yakın. Çehov’un kendisi görse ne düşünürdü?
Çehov, bu konudaki tavrını zaten net bir şekilde ortaya koyuyor. Mümkün olduğu kadar sadelikten yana. Perde dekorunu bir an tutuşturan mumları “şişelere oturtulmuş mumlarla aydınlanan sahnenin karşısında, kalın giysilere bürünmüş oturan Çehov” görse, büyük olasılık “kır havasını daha iyi yansıtmak için, kulislerde kurbağa ve köpek sesleri vermek niyetinde olan” Stanislavski’ye güldüğü gibi gülerdi.
Malyi’nin edebi kurulu, “Vanya Dayı gibi aydın bir adamın, eski bir üniversite profesörüne tabanca çekecek denli öfkeye kapılmasını tümden inanılmaz, ayıp, uygunsuz” bulduklarında “tepkilerine çok güldükten sonra” metnini olduğu gibi verdiği, “topluluğuna hayran olduğu” “Sanat Tiyatrosu’nun Üç Kız Kardeş”te “kulislerdeki bir grup oyuncunun taklit ettiği güvercin seslerinin kaldırılmasını istedi”ğinde oyunculara dediği gibi “ “Dinleyin. Şöyle başlayan yeni bir oyun yazacağım: “Hava ne güzel, ne tatlı! Ne kuş sesi duyuluyor, ne köpek, ne guguk kuşu, ne baykuş, ne bülbül, ne çıngırak, ne saat, hatta ne cırcırböceği sesi!.” diye dalga geçerek söylerdi üstelik.
Arka planda projeksiyonla yansıttıklarımızla, yüzmeye gideceğini söyleyerek sahneden çıkan oyuncunun, sahneden çıktıktan sonra da hayatının devam ettiği o kesiti göstermek kadar; Treplev’in yazarlık serüveni ya da Trigorin’in söylediklerinde, Çehov’dan bulabileceğimiz parçalar dışında da, Çehov’un hayatından dönemlerle bir paralellik de yakalayabilmeye çalıştık. Bu yüzden orada, o hisleri vermek için pek çok görüntü buldu seyirci, zaten metinde yazanların dışında.
Çehov’un oyunlarını anlamak için “Kalıpların çaresizliğini çok önceleri fark etmiştim” diyorsunuz. Her ne kadar, bu da bir sınırlamaya götürse de, MARTI üzerine de konuşmak istiyorum sizinle. Troyat’nın yönlendiren sözleriyle “Gerçek martı olan “Lika” ya da eseri, “tasasız bir avcının vurduğu bir martıdan (kuşkusuz Levitan’ın yaraladığı ve Çehov’un öldürdüğü çulluğun anımsanması)”ndan daha iyi özetlediğini düşündüğü “İstenmeyen Adam” bahsi… Bunların hepsini bir kenara koyarsak; sadece, neden bu seçim?
Sahne arkasında da çok tartıştık, herkes pek çok şey söyledi. Martı öyle bir seçim ki, bembeyaz, saflığın renginde, ama vahşi bir gerçekliği de var, benim kendi gözlerimle de gördüğüm; o zaman da o beyazın üzerinde kırmızı lekeler de oluyor. Bitmek bilmez akıl yürütmelerde bulunabileceğiniz bir seçim ve Çehov’un dehası da burada bence. Konstantin Gavriliç’in vurduğu Martı’nın somut karşılıkları da var metinde. Treplev’e, “Benim gönlümse bir martı gibi, buraya, bu göle doğru akıyor… Yüreğim sizinle dopdolu…” diyor Nina, ama Trigorin’le karşılaşınca… Seyircinin düşüneceği, sınırı olmayan pek çok şeyden sadece biri…
Martı’nın Çehov’un hayatında sebep olduğu olaylar da bana çok enteresan gelir… 1896’da, 38 yaşındaki Nemiroviç Dançenko, yazdığı eserle Griboyedov Ödülü’nü kazandığında, ödülü aslında hak edenin Martı olduğuna dair jürinin kararını değiştirmek için boşuna uğraşacaktı.
Çehov’un peşini bırakmayan Dançenko, temellerini Stanislavski ile attıkları Moskova Sanat Tiyatrosu’nda, 1898’de “38 değil, 89 yaşında bir adammış gibi” hisseden yazarın, provalarında “Knipşits”le de tanışacağı Martı’sının, çok başarılı bir temsilini verecekti.
Çehov, bir kutlama töreninde, “oyunculara Martı’yı okurken çekilen fotoğrafını içeren birer altın madalyon” verirken, Dançenko’ya ayrılanın arkasında şunlar yazılı olacaktı, “Martı’ma can verdiniz. Teşekkürler.”
BANA, AY’IN AYDINLIK YÜZÜNÜ GÖSTERENLER
Kafamı hayatım boyunca kurcalayan, belki de sırf eserlerine bakmamız lazım dediğim anlarım olmuştur sanat dünyasında, sanatçılarla ilgili. Bana, Ay’ın aydınlık yüzünü gösteren, Stanislavski ve Dançenko gibi, böylesi gerçek romantiklerin hikâyeleri olmuştur.
Bir yaş küçük annesini de aynı yıl kaybeden Dostoyevski için, Puşkin’in öldüğü, kendisinin ise sürgünden döneceği yaş, 38… Eskişehir Açık Ceza İnfaz Kurumu’nda görevli olduğunuz bir dönem var.
Oraya tayin edilmem sağlanmıştı. 2 sene boyunca, hem mahkûmlarla yaptığım tiyatro çalışmaları, sergilediğimiz gösteriler, hem sahne dışında, onların hayatlarına dair öğrendiklerim, benim için sürgün olacağı düşünülen bir yeri, bambaşka deneyimler edindiğim bir okula dönüştürdü. Aslında tiyatro öğrenciliğim sırasında bile, çok istediğim bir şeydi mahkûmlarla çalışmak. Hayat, enteresan biçimde, bu yolla önüme koydu bu seçeneği. Nâzım Hikmet’in Kuvâyi Milliye’sini sergiledik; Ulucanlar Cezaevi’ne turneye bile gittik hatta.
Çehov’un Sahalin’inden farklı bana göre; Dostoyevski’nin Sibirya’sına benziyor. Birinde gezmeye karar verip, dışından görmek, diğerinde başına geleni kabul edip, içinde yaşadıklarınla güçlenmek var. 1898 ayrıca, Çehov’un, “Kötümser olduysam ve üzücü öyküler yazıyorsam, kabahat benim bu portremde.” dediği Osip Braz’ın eserinin de tamamlandığı dönem. Aslında Çehov, biraz da insanları sıkmak isteyen bir yazar.
“Ne yazık ki, benim kabahatim değil bu. İstemeye istemeye oluyor.” diyor Çehov. Not defterine “Ne durumda olduğunu gösterirsen, insan daha iyi olacaktır.” yazan Çehov şöyle söylüyor, “sadece insanlara dürüstçe şunları söylemek istiyorum: Bakın kendinize, nasıl kötü, sıkıntı içinde yaşadığınızı görün. Önemli olan bunu anlamalarıdır. Bunu anlarlarsa, kendiliklerinden, farklı ve daha iyi bir yaşam kuracaklardır kuşkusuz.”
“İnsan, kendini buz gibi hissetmeden yazı yazmaya koyulmamalı!” “Soğuk olun!” diyor. Patlak veren Japonya Rusya Savaşı esnasında yurtseverce davransa da, kendisine bir gün, “askeri olaylar üzerine bir piyes yazması önerildiğinde”, “aradan yirmi yıl geçmesi gerek… Önce yazarın ruhu dingin olmalı. Ancak o zaman taraf tutmaz.” diyen bir adam.
Suvorin’e, “at hırsızları”na dair tarafsız tutumunu izah ederken de; Tolstoy’un “ortaya hiçbir ahlak sorunu koymamak ve hiçbir çözüm getirmemekle suçlaması”na karşı savunmasını da bu “soğukluk”ta tutmaya çalışıyor bence.
“Ahlak konusunda… ne yüce işler, ne rezillikler. Çoğu insanlar gibiyim ben.” diyen Çehov, fikirlerinin dalgalanışının, “benim hiçbir zaman kesin politik, dini ya da felsefi bir tutumum olmadı. Her ay değişiyorum” diyecek kadar farkındaydı. “Onun için, kişilerimin nasıl sevdiklerini, evlenip çocuk yaptıklarını, nasıl öldüklerini ve nasıl konuştuklarını dile getirmekle yetinmem gerekiyor.” dediği hikâyeler yazıyordu.
Bence Çehov, eğer hayatın o sıkıntılı dönemine kısılıp kalmışsanız sizi sıkar. Aksi takdirde, bizim de oyunumuzda yakalamayı başardığımızı düşündüğüm şekilde, onun metinlerinin altında yatan cevhere ulaşırsanız, orada büyük keyifler olduğuna inanıyorum.
Ara ara temsillerimize gidiyorum, oyunu değil de, ışık odasından, sırf seyircileri izlemeye ve bir şeyleri yakalamayı başardığımıza inanıyorum.
Çehov’a göre “çalışma, bir sanatçı için, aşırılık eğilimlerine karşı en güvenilir korunma yolu”.
Belki çok aykırı gelebilir ama “İnsan yaşamının saçmalığına” işaret edişi, onun karşısında insanın aldığı konuma göre hayatlarının nasıl belirlendiğinin hikâyelerini de anlatan yazarlar olarak gördüğümde, bir yandan da benim için Çehov, Albert Camus’nün bir tür öncülü. Çehov hep çalışma kavramının yüceliğinden bahseder, hep karakterlerine söyletir, mesela Vanya Dayı’da “Bizi çalışmak kurtarır” der. Çehov ne zaman çalışmaktan bahsetse, Camus’nün Sisifos Söyleni gelir aklıma.
Söylemek istediğiniz son bir sözünüz var mı?
Benim kendisinden Çehov’a dair çok şeyler öğrendiğim bir isim var, Arnold Hauser. Çehov der ki diyor: Bir sanatçı için doğru soruları sormak yeterlidir. O sorulara doğru cevapları verecek olan, çağını yönetecek kişidir.
TAG: İhsan öden ,Sanat yönetmeni ve eğitmen Yıldırım Fikret Urağ ,martı
Martı dudağını yardı
Balbay martıyla ne konuştu
“Hayır, ben de buradayım, şanından ödün vermeden oyna”
İhsan Öden röportajı...
İhsan Öden'in röportajı...
Anıtkabir'deki o panoramaların nasıl yapıldığını biliyor musunuz
Aydın Erkmen İhsan Öden'e konuştu...
Her şeyimi alabilirsiniz ama müziğimi asla
Sabri için şok sözler
Orta yaptığında martılara kargalara yapıyor ama...
İSHAK EFENDİ BU NE CEHALET