Üsküdar Kayıkçıları by Üsküdar Belediyesi - issuu
Üsküdar Kay›kç›lar› (XVIII. Yüzy›l) D R .
U L U S K A N
Marmara Denizi, Haliç ve Bo¤aziçi k›y›lar›na yay›lm›fl olan ‹stanbul’un semtleri aras›nda ulafl›m› sa¤lamak önemli bir tafl›mac›l›k sorunuydu. Kay›¤›n ve kay›kç›lar›n ‹stanbul’un sosyal hayat›nda önemli bir yer iflgal etmelerinin nedeni de, bu sorunun çözümüne sa¤lad›klar› katk›yla vazgeçilmez hale gelmeleriydi. Üsküdar kay›kç›lar› da, flehrin üç ana yerleflim merkezinden biri olan Üsküdar’›n ve dolay›s›yla da Anadolu’nun ‹stanbul ile olan ba¤lant›s›n› ifa ettikleri yolcu ve yük tafl›mac›l›¤› ile sa¤layarak yerine getirirlerdi. Osmanl› sosyal hayat›nda önemli bir yere sahip olan kay›kç› esnaf›, idarî ve hukukî yap›lar› çerçevesinde devletle olan münasebetlerinde belli nizamlara ba¤l›yd› ve kendi içlerinde hiyerarflik bir düzene sahipti. Bu düzenin s›ralamas›nda kethüda, kethüda vekili, ihtiyarlar, s›radan kay›kç›lar, flakirdler ve aylakç›lar yer almakta, en üst kademede ise kay›kç›lar kethüdas› ve baflkethüda bulunmaktayd›1. Esnaf›n denetlenmesini sa¤layan sistem ise her bir esnaf›n kefilinin olmas› zorunlulu¤uydu. Osmanl› esnaf›n›n tüm gruplar›ndan kefil al›nmakta, esnaf aras›ndaki bütün problemler öncelikle kendi aralar›nda çözümlenmeye çal›fl›l›p, mümkün olmad›¤› durumda kad›ya veya Divân-› hümâyuna müracaat olunmaktayd›.2 ‹skele kethüdalar›, kay›kç› esnaf›n›n hiyerarflik düzenleri içerisinde mensup olduklar› iskelelerden ve kay›kç›larla ilgili tüm idarî, hukukî ve sosyal düzenlemelerin uygulanmas›ndan öncelikle sorumluydu. Kethüdal›k nizam› do¤rultusunda tüm kethüdalar birbirlerine kefildi ve içlerinden birinin tayin ve azli, baflkethüda, di¤er iskele kethüdalar› ve bostanc›bafl›n›n onay›yla gerçekleflirdi. Bu flekilde, kay›kç› esnaf› içerisinde bir otokontrol mekanizmas› oluflturularak kefilsiz ve birbirlerinin onay› olmadan kimsenin kethüdal›¤a getirilmesine ve azledilmesine izin verilmezdi.3 Ancak XVIII. yüzy›l ortalar›nda bu düzen bozulmaya bafllam›fl, ‹stanbul iskelelerinde flefaat, rica ve türlü yollarla kethüda veya
Üsküdar sahili ve Üsküdar kay›kç›lar›
kethüda vekili olanlar, kay›kç› zümresi içerisine çok say›da uygunsuz kiflileri dâhil ederek pek çok problemin do¤mas›na neden olmufllard›. Bu yüzden baflkethüda ve iskele kethüdalar›, kethüdal›k nizamlar›n›n eskiden oldu¤u gibi devam› ve bu tür tayinlerin önlenmesi talebiyle devletten emir talebinde bulunmufllard›.4 Kay›kç›lar›n genel olarak yolcu tafl›mada uymak zorunda olduklar› kurallar ise flöyle belirlenmiflti:5 1. Hava flartlar›na uygun kay›klarla ve güvenli flekilde yolcu tafl›nmas› 2. Yolcudan fazla ücret talep olunmamas› 3. Yolcular›n herhangi bir flekilde rahats›z edilmemeleri 4. Yolcular›n kar›fl›k oturtulmamalar› 5. Kay›¤a haddinden fazla yolcu al›nmamas› 6. Yolcu al›m›nda nöbet usulüne uyulmas› Kay›kç›lar›n en çok ihlal ettikleri kurallar›n bafl›nda, tespit olunandan daha fazla ücret talebi ve fazla yolcu al›m› geliyordu. Ancak bu durum büyük oranda devletin ve toplumun içinde bulundu¤u ekonomik buhranlarla ilgiliydi. Ekonomik s›k›nt› ve fiyat art›fllar›ndan en çok etkilenen esnaf gruplardan biri olan kay›kç›lar için fazla ücret al›m›, çeflitli dönemlerde enflasyon art›fl›na paralel olarak kay›kç› ücretlerinin art›r›lmamas› ve dolay›s›yla geçimlerinin zorlaflmas›ndan da kaynaklan›yordu. Yolcularla kay›kç›lar› karfl› karfl›ya getiren ve s›k s›k tart›flmalara ve flikâyetlere neden olan bu konuyla ilgili örneklere XVI. yüzy›ldan itibaren rastlamak mümkündü.6 XVIII. yüzy›l öncesinde pereme sonras›nda ise piyade denilen kay›klar uzun, dar ve hafif olup bir, iki, üç, dört çifte gibi kürek say›lar›n›n artt›¤› ölçüde büyüyen oldukça zarif yap›l› kay›klard›. Deniz yüzeyinde çok az yer kaplad›klar›ndan çok h›zl› gidebiliyorlard›. Rüzgâr›n fazla kuvvetli olmad›¤› güzel havalarda yelkenli olarak da kullan›lan bu kay›klar›n zarif yap›lar›, f›rt›nal› havalarda dalgalara karfl› mukavemetlerini azaltt›¤›ndan pek çok kazaya da neden oluyordu. Yelken kullan›m› ise sa¤lad›¤› kolayl›k ile kay›kç›lar için cazip olsa da, kaza ris246
Ü S K Ü D A R K A Y I K Ç I L A R I ( X V I I I . Y Ü Z Y I L )
kini daha da art›rarak kay›klar›n birbirleriyle çarp›flmalar›na ve devrilmelerine yol aç›yordu. Bu durumda yüzme bilmeyenlere nadiren yard›m edilirdi, çünkü kay›klar çok hafif olduklar›ndan onlar› sudan ç›karmaya çal›flan kay›k da devrilme tehlikesiyle karfl›lafl›rd›.7 Meydana gelen ölümlere ve kay›kç› nizamlar›nda belirtilen yasaklamalara ra¤men XIX. yüzy›l ortalar›nda dahi yelken kullan›m›n›n önüne geçilemedi.8 Bo¤az›n kuvvetli ak›nt›s› olumsuz hava koflullar›yla birleflti¤inde kay›kç›l›k mesle¤inin icras› zorlaflmakta ve ölümle sonuçlanan kazalar meydana gelmekteydi. Özellikle fliddetli lodos ve f›rt›nal› havalarda deniz kabar›r, ‹stanbul-Üsküdar aras›ndaki geçiflleri engelleyerek büyük zorluklar›n yaflanmas›na neden olurdu. Örne¤in 5 Ocak 1786 tarihinde yo¤un kar ya¤›fl› ve f›rt›na yüzünden acil ifli olup da karfl› yakaya geçmek isteyenler yirmi befl kurufl ödeyerek “atefl kay›¤›” denilen sekiz kürekli bir kay›k vas›tas›yla büyük güçlükle ‹stanbul taraf›na gidebilmifllerdi. Ayn› flekilde 15 Aral›k 1788 günü esen fliddetli lodos nedeniyle de Üsküdar’la olan ulafl›m üç gün kesilmiflti.9 Kay›kç›lar›n meslekî becerileriyle ilgili olarak ‹stanbul’u ziyaret eden yabanc› seyyahlar›n eserlerinde görülen ortak nokta, kay›kç›lar›n oldukça maharetli ve kay›klar›n›n da çok h›zl› oldu¤udur. Bo¤az ak›nt›lar›n› iyi bilen kay›kç›lar, Haliç’ten Üsküdar’a giderken düz bir hat izlemeyip Karaköy k›y›lar›n› takiben Dolmabahçe’ye kadar gider, oradan da ak›nt›n›n avantaj›yla kolayca Üsküdar’a ulafl›rlard›. Ayr›nt›lara dikkat eden seyyahlar, Türk kay›kç›lar›n›n sab›rl›, dayan›kl›, cesur, terbiyeli ve temiz insanlar olduklar›n› eserlerinde vurgulam›fllard›r.10 Üsküdar iskelelerinde nöbet usulü yaln›zca mavna ve atefl kay›¤› tabir olunan büyük kay›klara mahsustu. Piyade tabir olunan kay›klarda eskiden beri nöbet uygulanmay›p insanlar kendi r›zalar›yla diledikleri kay›¤a binebiliyorlard›. Kay›kç›lar›n iskeleye gelen müflterilerin eline veya yakas›na yap›flarak kendi kay›klar›na bindirmeye çal›flmalar› ise kesinlikle yasakt›.11 Üsküdar kay›k ve kay›kç›lar› yolcu tafl›ma ifli d›fl›nda da kullan›l›rd› ki, bunlardan biri asker nakliyat›yd›. Üsküdar kay›kç›lar kethüdas›na hitaben yaz›lan emirlerle, asker ve at nakli için kullan›lan at ve atefl kay›klar›ndan kâfi miktarda tahsis edilmesi istenirdi12. Eminönü ‹skelesi’nde ise devaml› olarak devlete ait iki at kay›¤› beklerdi. Bu kay›klar, on iki neferin sorumlu¤unda gece gündüz nöbet tutarak yang›n durumunda karfl› tarafa at nakleder, padiflah göç ve gezintilerinde has ah›ra ait atlar›, dârussaâde a¤as› ve arz a¤alar› atlar›n› lâz›m olan yerlere geçirirlerdi. Ücretsiz olarak bu ifli yapan kay›kç›lara, karfl›l›¤›nda bir gelir sa¤lamalar› düflüncesiyle 1727 y›l›nda bir imtiyaz sa¤lanm›flt›. Buna göre, her sabah Eminönü’nden Üsküdar’a giden yolcular› ve atlar›n› ilk tafl›ma s›ras› kendilerinin olacakt›. Bafl nöbet ya da sabah nöbeti denilen bu hak sayesinde devlete yapt›klar› hizmetin karfl›l›¤›nda gelir elde eden bu kay›kç›lar, Üsküdar’dan da yolcu ve at alarak dönerlerdi.13 1775 y›l›nda Üsküdar mavnac›lar›n›n, söz konusu at kay›klar›n› Üsküdar’a gelifllerinde bekleterek dönüfllerini ertelemeleri, bu kay›kç›lar›n Eminönü’ndeki as›l vazifelerinin aksamas›na neden olmufltu. Bunun üzerine Üsküdar kad›s›, bostanc›bafl›, Üsküdar kay›kç› ustalar› ve mav247
Bo¤az’da gezinti yapmak isteyenleri tafl›yan kay›kç›lar
nac›lar kethüdas›na hitaben yaz›lan emirle, bu kay›kç›lar›n baflka gelirleri olmad›¤›ndan merhamet gösterilmesi ve dönüfllerinin ertelenmeyip herkesten önce yolcu ve hayvan ald›r›larak gönderilmesi istenmiflti.14
Üsküdar ‹skeleleri Kay›k ve Kay›kç› Say›lar› Osmanl› Devleti’nde esnafla ilgili düzenlemelerin yap›lmas› ve ihtilâflar›n halli için say›m yap›lmas› yoluna gidilmekte ve ihtiyaç duyuldukça bu say›mlar tekrarlanmaktayd›. Esnaf›n devlete karfl› olan mükellefiyetlerinin yerine getirilmesi ve devaml› olarak kontrollerinin sa¤lanabilmesi ancak bu say›mlarla mümkündü. Say›mlar›n kimler taraf›ndan, nas›l ve nerelerde yap›ld›¤› ise say›m kay›tlar›nda belirtilirdi.15 Esnaf gruplar› içerisinde say›mlar› en zor olanlar kay›kç›lar ve hamallard›. Sürekli hareket halinde olduklar›ndan di¤er esnaftan ayr› olarak say›mlar›n›n bir anda yap›lmas› gerekiyordu. Kürekçi bedelinin tespiti, kay›kç› say›s›ndaki afl›r› art›fl›n önlenmesi ve iç güvenli¤in sa¤lanmas› amac›yla yap›lan bu say›mlardan flu ana kadar bulunabilenler 1677, 1728, 1751–52, 1792–94 ve 1802 y›llar›na aitti. Baz›lar›nda, kay›kç›lar›n askerî veya reaya olduklar›, memleketleri, sosyal statüleri, kefilleri, kay›k say›s› ve cinsi gibi ayr›nt›l› bilgiler yer al›rken, baz›lar›nda ise oldukça s›n›rl› bilgiler bulunurdu.16 1677 say›m›, ayr›nt›l› bir say›m olmakla birlikte içerisinde Üsküdar kay›kç›lar› yer almaz. Kay›kç›lar aras›nda askerî-reaya ay›r›m›n›n yap›ld›¤› bu say›m›n as›l amac›, donanma için gerekli kürekçi bedellerinin teminidir.17 Tersane ocakl›¤› denilen vergi türleri18 içerisinde bu ocakl›¤a ba¤l› iskelelerden her sene al›nan kürekçi bedelleri, önceleri ayni olarak al›nan bir vergi türü olmakla birlikte daha sonra bedelinin al›nd›¤› görülmektedir.19 1728 say›m›, XVIII. yüzy›l ‹stanbul’una ait ilk ayr›nt›l› say›m olma özelli¤ini tafl›maktad›r. ‹skelelerdeki kay›k cinsleri ve say›s›n›, müslim ve gayrimüslim kay›kç›lar› ve aylakç› say›s› gibi bilgileri içeren bu say›mda Üsküdar iskeleleri de 248
yer alm›flt›r. Afla¤›daki tabloda görüldü¤ü üzere Büyük ‹skele, Salacak ve Kuzguncuk ‹skelelerini kapsayan say›ma göre, Üsküdar’da ana iskele konumundaki Büyük ‹skele’de kay›k çeflitleri olarak at kay›¤›20, atefl kay›¤›21, nöbet kay›¤› ve piyadeler bulunmakta olup toplam kay›k say›s› 298’dir. Ayn› say›daki kay›kç›lar›n yan›nda 404 de aylakç›n›n22 çal›flt›¤› bu iskelede bir kifli hariç tüm kay›kç›lar müslümand›r. Salacak ‹skelesi’nde 16 piyade ve 16 kay›kç› olup 5 de aylakç› çal›flmaktad›r. Kuzguncuk ‹skelesi ise tamam› gayrimüslim 19 kay›kç› ve 6 aylakç›n›n çal›flt›¤› 19 piyadeye sahiptir. Toplamda ise üç iskelenin kay›k say›s› 333 olup, aylakç›larla birlikte kay›kç› say›s› da 748 kifliye ulaflmaktad›r.23 1728 Say›m› Aral›k 1751-Ocak 1752 tarihleri aras›nda yap›lan say›m24, ‹stanbul genelini kapsamakla birlikte içerisinde Üsküdar iskeleleri yer almamaktad›r. Ancak birkaç y›l öncesinde, 1748 y›l›nda sadece Üsküdar iskelelerini kapsayan bir say›mda ise oldukça net bilgiler bulunmaktad›r. Buna göre, Büyük ‹skele’deki kay›k say›s› 224 olup yirmi y›l öncesine göre bir düflüfl söz konusudur. Afla¤›daki tabloda da görülece¤i üzere bunun en büyük sebebi nöbet kay›¤› say›s›ndaki kayda de¤er azalmad›r. Önceki say›mda belirtilmeyen Balaban ‹skelesi’nde 63, Salacak’ta 14 ve Kuzguncuk’ta da 22 kay›k kay›tl› durumdad›r. Toplam 323 kay›¤›n bulundu¤u Üsküdar iskelelerindeki kay›kç› say›s› ise artm›flt›r. Aylakç› say›s›n›n ayr›ca belirtilmedi¤i bu say›m neticesinde Üsküdar’daki kay›kç› say›s›n›n 832’ye yükseldi¤i anlafl›lmaktad›r. Yahudi ve Rum 40 kay›kç›dan müteflekkil Kuzguncuk ‹skelesi d›fl›ndaki tüm kay›kç›lar ise müslümand›r.25
1748 Say›m› 1792 say›m›, di¤er say›mlardan farkl› olarak iskelelerdeki kay›k say›lar› ve çeflitleri hakk›nda bilgi vermez. Dolay›s›yla bu say›mda Üsküdar iskelelerindeki kay›kç›lar›n sadece isimleri, kökenleri, say›lar› ve kefilleri yer almaktad›r. Buna göre, Büyük ‹skele ve Mumhane ‹skelesi’nde 10’u gayrimüslim olmak üzere 395 kay›kç› bulunmaktad›r. Balaban ve yan›ndaki Kavak ‹skelesi’nde 45, Salacak ve 249
‹hsaniye iskelelerinde 24, Ayazma ‹skelesi’nde 81 müslüman kay›kç› kay›tl› olup Kuzguncuk ‹skelesinde de tamam› gayrimüslim 25 kay›kç› hizmet etmektedir. Aylakç›lar›n ne kadar›n›n kaydedildi¤inin belli olmad›¤› bu say›mda Üsküdar iskelelerindeki toplam kay›kç› say›s›n›n 570 oldu¤u görülmektedir.26
1792 Say›m› 1802 say›m› ise ‹stanbul iskelelerindeki kay›kç› esnaf›yla ilgili en teferruatl› say›m olma özelli¤ine sahiptir. Üsküdar iskeleleriyle ilgili verilere bak›ld›¤›nda, Büyük ‹skele’ye ba¤l› kay›k say›s›n›n 1728 ve 1748 say›mlar›na nazaran oldukça düflük bir rakamda 81 olarak kaydedildi¤i görülmektedir. Yaklafl›k elli y›l önce 224 kay›¤›n kay›tl› bulundu¤u bu iskeledeki kay›k say›s›n›n bu denli az oluflunun nedenleri üzerinde duruldu¤unda, Büyük ‹skele’deki en kalabal›k kay›k grubunu teflkil eden piyadelerin 1802 say›m›nda yer almad›¤› anlafl›lmaktad›r. Aylakç›lar›n ayr›ca belirtilmedi¤i bu iskeledeki kay›kç› say›s› ise 358’dir. Afla¤›daki tabloda görülece¤i üzere Balaban ‹skelesi’nde 12, Kuzguncuk ‹skelesi’nde 58 olmak üzere toplam 70 gayrimüslim kay›kç› bulunmaktad›r. ‹stanbul gümrü¤ü önündeki 13 Üsküdar at mavnas›nda görevli 49 kay›kç›n›n da dâhil edildi¤i
bu say›mdaki müslüman kay›kç› say›s› 738’dir. Toplamda ise Üsküdar iskelelerinde 287 kay›k 808 de kay›kç› kaydedilmifltir.27 1802 Say›m› Netice itibariyle, Üsküdar kay›k ve kay›kç› say›lar›yla ilgili olarak flu an elimizde 1728, 1748, 1792 ve 1802 y›llar›na ait olmak üzere dört adet say›m bulunmaktad›r. Bunlar içerisinde 1792 say›m›, muhtemelen aylakç› s›n›f›n›n baz› iskelelerde tam olarak kaydedilmemesi ve Tophaneyeri ‹skelesi’nin eksik olmas› nedeniyle on y›l sonra yap›lan say›ma göre farkl›l›k göstermektedir. XVIII. yüzy›l›n ilk yar›s›nda yirmi y›l arayla yap›lan 1728 ve 1748 say›mlar› ise baz› ufak farkl›l›klara ra¤men sonuçlar› itibariyle büyük benzerlik tafl›r. Bu sonuçlara göre, söz konusu dönemde Üsküdar iskelelerinde ortalama 300 civar›nda kay›¤›n 800 civar›nda da kay›kç›n›n görev yapt›¤›n› söylemek mümkündür. 1802 say›m› için de, aradan elli dört y›l geçmifl olmas›na ve baz› yeni iskelelerin de buna ek-
lenmesine ra¤men, yukar›daki verilere bakarak benzer bir sonuç ç›kart›labilir. Ancak, 1748 y›l›nda Büyük ‹skele’de 140 piyade ve bunlar› kullanan 273 kay›kç› kay›tl› bulundu¤u halde, 1802 say›m›nda bu iskelede hiçbir piyade kayd›na rastlanmamas› ve toplam kay›k say›s›n›n da öncekilere göre düflük oluflu dikkat çekici bir husustur. Piyadeler, kürek say›lar›na göre yolcu tafl›mada en çok kullan›lan kay›k çeflididir ve Üsküdar’›n ana iskelesi konumundaki Büyük ‹skele’de bulunmamalar› pek mant›kl› de¤ildir. E¤er önceki say›mlara k›yasla onlar›n da bu say›ma dâhil edildi¤i düflünülürse, 1802 y›l›nda Üsküdar iskelelerindeki kay›k ve kay›kç› say›s›n›n hesaplanandan daha fazla oldu¤u tahmininde bulunulabilir. 251
Kay›kç›lar›n Kökenleri 1792 say›m›, kay›k ve kay›kç› say›lar› hakk›nda sa¤l›kl› bilgiler vermese de kay›kç›lar›n köken ve memleket durumlar›yla ilgili orijinal bilgiler sunmaktad›r. Kad›köy’den Anadolu Kava¤›’na, Rumeli Kava¤›’ndan Befliktafl’a kadar olan yerleflim yerlerinde mevcut esnaf ve kefillerini içeren bu say›m içerisinde, Üsküdar iskelelerindeki kay›kç›lar›n isimleri, kefilleri ve say›lar›n›n yan› s›ra kökenleri hakk›nda da bilgiler yer almaktad›r.28 Buna göre; Büyük ‹skele ve Mumhane ‹skelesi’nde 10’u gayrimüslim 385’i müslüman olmak üzere 395 kay›kç› kay›tl›yd›. Bunlar içerisinde ço¤unluk itibariyle 109 Çerkefl, 70 Abana, 62 Üsküdar, 11 Çank›r›, 8 ‹nebolu ve 67 Bostanc› kökenli kay›kç› bulunup, geriye kalanlar› da Safranbolu, fiile, Sinop, Kastamonu, Tosya, Ankara, Bozok, Kayseri gibi daha çok Anadolu kökenli kay›kç›lar oluflturuyordu. Balaban ve Kavak ‹skelesi’nde 45 müslüman kay›kç› kay›tl›yd›. Bunlar›n 31’i Üsküdar, 3’ü Tosya, 1’i de Bostanc› kökenliydi. Salacak ve ‹hsaniye ‹skelesi’nde 24 müslüman kay›kç› kay›tl› olup 22’si Üsküdarl›yd›. Kalan ikisi de Kütahya ve Karinabad’l›yd›. Ayazma ‹skelesi’nde 81 müslüman kay›kç› kay›tl›yd›. Bunlar›n 11’i Üsküdar, 10’u Abana, 8’i ‹nebolu, 6’s› Safranbolu, 6’s› Boyabat, 44’ü Bostanc› ve 1’i de Cebeci kökenliydi. Kuzguncuk ‹skelesi’nde bulunan 25 gayrimüslim kay›kç›n›n 18’i ise yahudi kökenliydi.
Üsküdar Kay›kç› Nizamlar› XVIII. yüzy›l ortalar›ndan itibaren artmaya bafllayan flikâyetler üzerine, di¤er ‹stanbul iskelelerinde oldu¤u gibi Üsküdar iskelelerindeki kay›kç›lar için de birtak›m düzenlemelerin yap›ld›¤› görülmektedir. 1761 y›l›nda Üsküdar kay›kç›lar› için ç›kart›lan nizam29, Üsküdar’daki Büyük ‹skele, Balaban, Tophaneyeri, Mumhane, Kuzguncuk, Kavak, Salacak ve Ayazma iskelelerini kapsamakta olup flu hususlardan müteflekkildi: 1. Yukar›da zikredilen iskelelere, kethüdalar› marifetiyle birer mutemet adam tayin edilmesi. 2. Üsküdar’daki kay›khanelere d›flar›dan yabanc› kay›k çekilmemesi. 3. ‹çlerinden biri ölmedikçe yeni kay›kç› tayini yap›lmamas›. 4. Kay›kç›lar›n, Büyük ‹skele bafl›nda palamar30 ba¤lad›klar› tafl› geçerek kad›n ve erkekleri yakalar›na yap›flmak suretiyle kay›klar›na binmeleri için zorlamamalar›. 5. ‹çlerinden nizama ayk›r› hareket edenlerin kethüda ve ihtiyarlar› marifetiyle meslekten ç›kart›lmas› ve bu tür davran›fllar sergileyenleri himaye edip koruyan252
lar›n da ayn› flekilde meslekten ç›kart›larak iskelelere sokulmamas›. Üsküdar kay›kç›lar›, bu düzenlemede getirilen tüm flartlara raz› olduklar›na dair birbirlerine kefil olmufllar ve hepsine birden de kethüdalar›n›n kefil tutuldu¤u mühürlü bir defter haz›rlanarak nizama ba¤lanm›flt›. Yap›lan bu düzenlemeye ra¤men, halk›n flikâyetleri devam etti. Üsküdar iskelelerindeki kay›kç›lar eskiden beri halk› ‹stanbul’a birer paraya götürürken, bir süredir iskelelerde uygunsuz ve kim olduklar› belli olmayan baz› kay›kç›lar›n ortaya ç›karak insanlar› zorla kay›¤a bindirdikleri ve yine zorla ikifler para ald›klar› flikâyet konusu oldu. Bu gibi zorbal›klar›n giderek artarak aflikâr hale geldi¤ini belirten Üsküdar halk›n›n 1768 y›l›nda sunduklar› arzuhal üzerine, eski kay›tlara bak›larak Üsküdar ‹skelelerine ba¤l› kay›kç›lar›n nizam› ç›kart›ld› ve yap›lan flikâyetler üzerine yeni bir düzenleme getirildi31. Buna göre ilk olarak, 1761 nizam›n›n büyük oranda tekrar›ndan ibaret eski düzenlemede belirlenen hususlar ortaya konuldu ki bunlar; 1. Üsküdar’da Büyük ‹skele, Balaban, Tophane, Mumhane, Kuzguncuk, Kavak, Salacak ve Ayazma iskeleleri kethüdalar› ve ihtiyarlar› marifetiyle birer itimat edilir kethüda vekili tayin edilmesi. 2. ‹çlerine tan›mad›k ve kefilsiz kay›kç› sokulmamas›. 3. Kay›khanelere d›flar›dan yabanc› kay›k çekilmemesi. 4. ‹çlerinden biri ölmedikçe yeni kay›kç› tayin edilmemesi. 5. Kad›n ve erkeklerin yakalar›na yap›fl›p kay›klar›na zorla bindirmemeleri. 6. Piyade kay›klar›na nöbet olmay›p, halk›n kendi r›zalar›yla diledikleri kay›¤a binebilmeleri. 7. Geçici kay›klar›n müflteri almas›n›n engellenmemesi. 8. ‹çlerinden nizama ayk›r› hareket edenlerin himaye edilmeyip meslekten ç›kart›lmas› idi. Daha önce yap›lan bu düzenlemenin kayd› ç›kar›ld›ktan sonra, kay›kç›lar›n flikâyet konusu nizama ayk›r› uygulamalar› da flu flekilde s›raland›: 1. Müflterilerin yakalar›na yap›fl›p zorla kay›klar›na bindirerek haddinden fazla yolcu tafl›malar›. 2. K›fl›n ve baz› f›rt›nal› günlerde “yaz yelkeni” tabir olunan yelkeni takmalar› ve bunun da kaza ve bo¤ulmalara neden olmas›. 3. Üsküdar’dan ‹stanbul Bahçekap›s›’na yolcu ücreti adam bafl› birer para iken ikifler üçer para talep etmeleri. 4. Kay›klar›n› kasten kuma yan getirerek içeriye su ald›rmalar›. 5. ‹skeleye yanafl›rken “deniz f›rt›na idi” diyerek yolculardan dörder befler para istemeleri ve vermeyenlerden kötü söz ve davran›fllarla zorla almalar›. 5. Balaban ve Kavak iskelelerinde yosma k›yafetinde b›y›kl› ve b›y›ks›z bir tak›m kay›kç›lar›n, nisa taifesini “yelkensiz giderim” diyerek kay›klar›na ald›klar›, denize aç›ld›ktan sonra ise yelkenlerini kald›rarak korkuttuklar› ve bu yolla befler 253
onar paralar›n› ald›klar›, ayr›ca feracelerinden tutarak zorla kay›klar›na bindirdikleri, iki üç saat oturttuklar› ve giderken edep d›fl› hareketlere baflvurduklar›. Söz konusu flikâyetlerin giderilmesi amac›yla al›nan kararlar ise flunlard›: 1. Bundan sonra iki çifte piyadeye alt› kifli, üçer çifteye on kifli, dörder çifteye on iki kifli, Balaban ‹skelesi nöbet kay›¤›na yirmi kifli, Büyük ‹skele’de büyük atefl kay›¤›na k›rk kifli ve yine Büyük ‹skele nöbet piyadesine yirmi kifli al›n›p fazla yolcu al›nmamas›. 2. Eskisi gibi adam bafl›na birer paradan fazla talep edilmemesi ve kethüdalar›n da buna nezaret ederek bu miktarlardan fazla yolcu tafl›tmamas› ve para ald›rmamas›. 3. Müflterilerin yakalar›na yap›fl›p zorla kay›¤a bindirilmemesi, kanunlara ayk›r› bir flekilde halka kötü sözler söylenmemesi, ›rz ve namuslar›na kastedilerek eziyet edilmemesi. 4. Galata ve Kas›mpafla gibi mahallerden kimli¤i belirsiz kay›kç›lar›n getirilerek kay›khanelere yabanc› kay›k çekilmemesi. 5. Eskisi gibi nöbetin ancak atefl kay›¤›na ve nöbet piyadesine mahsus olmas›, ikifler, üçer ve dörder çifteye nöbetin olmamas›. 6. Balaban ve Kavak iskelelerine birer itimat edilir kethüda vekilinin tayin edilmesi ve kay›kç›lardan yosma k›yafetinde b›y›kl› ve b›y›ks›z olanlar›n Büyük ‹skele’ye gönderilmesi. Balaban ve Kavak iskelelerinde olan kay›kç›lar›n k›yafetlerinin düzgün, sakall›, kefilli, itimat edilir emin kimseler olmas› ve nisa taifesine edep d›fl› hareketlerle eziyet edilmemesi. 7. ‹çlerinden nizama ayk›r› harekete cesaret edenlerin himaye edilmeyip zabitlerine haber verilerek haklar›ndan gelinmesi, Üsküdar zabitlerinin bu hususa daima dikkat ve nezaret edecekleri, e¤er bu kiflileri himaye ederlerse mukabilinde onlar›n da mesul tutularak cezaland›r›lacaklar›.
Yolcu Tafl›ma Ücretleri Kay›klar›n büyüklükleri ve kürek say›lar›na göre tespit olunan yolcu tafl›ma ücretleri hakk›nda XVI. yüzy›l ortalar›ndan itibaren bilgi sahibi olunabilmektedir.32 Ancak daha önce bahsedildi¤i üzere, belirlenen ücretlerin ekonomik yap›yla ba¤lant›l› olarak her zaman uygulanamad›¤› ve yolculardan fazla ücret talep edildi¤i de bir gerçektir. 1776 tarihli belgeye göre, Üsküdar kay›kç› esnaf›n›n yolcu tafl›ma ücretleri eskiden beri flu flekilde uygulanmaktayd›. Sabahtan akflama kadar kiralanan bir çifteye k›rk, iki çifteye seksen, üç çifteye yüz yirmi akçe ödenirdi. Yar›m gün çal›flt›klar› takdirde ise ücretleri bu hesaba göre mukayese edilerek verilirdi.33 1779 y›l›nda ise bu tafl›ma ücretlerine yüzde yüz oran›nda zam yap›ld›. Buna göre sabahtan akflama kadar kiralanan bir çifteye seksen akçe, iki çifteye yüz altm›fl akçe, üç çifteye iki yüz k›rk akçe ve yar›m günlük hizmet karfl›l›¤›n›n da buna göre hesaplanarak ödenmesi, pazar ve piyade kay›klar› dolmufl olarak 254
kullan›ld›¤› takdirde ise adam bafl› bir para al›n›p fazla al›nmamas› kararlaflt›r›ld›. Ayr›ca bu nizama ayk›r› hareket eden müslümanlar›n kalebent, gayrimüslimlerin ise kürek cezas›na çarpt›r›laca¤›, hangi iskelede bu emrin aksine hareket edilirse kethüdas›n›n da gere¤i gibi cezaland›r›laca¤› belirtildi.34 Tüm cayd›r›c› önlemlere ra¤men XVIII. yüzy›l sonlar›nda yolcu tafl›ma ve ücretlerle ilgili problemlerin devam etti¤i görülmektedir. ‹skele kethüdalar›n›n müsamahalar› nedeniyle kay›kç› zümresi içerisine dâhil olan kefilsiz baz› kay›kç›lar›n iskeleye gelen yolcular› zorla kay›¤a bindirme, kötü söz ve davran›fllarda bulunma ve adam bafl› befler alt›flar para gibi yüksek ücret talepleri nizam›n bozulmas›na neden olmaktayd›. 1793 tarihli hüküm, bu dönemde Üsküdar kay›kç›lar›yla ilgili 1768 y›l›nda getirilen düzenlemenin geçerlili¤ini korudu¤unu, ancak yolcu tafl›ma ücretlerinde art›fl oldu¤unu göstermektedir.35 Dolu kay›ktan adam bafl› ikifler paradan fazla ücret talep edilmemesinin istendi¤i bu hükme göre, kürek say›lar›na göre kay›klar›n tafl›ma haddi ve karfl›l›¤›nda belirlenen ücretler flu flekildeydi: Bir Çifte _ Befl kifli _ 10 para ‹ki Çifte _ Sekiz kifli _ 16 para Üç Çifte _ On kifli 20 para Dört Çifte _ On befl kifli _ 30 para Bu veriler 1768 y›l›yla k›yasland›¤›nda, iki ve dört çifteye al›nan yolcu say›s›n›n artt›¤› ve adam bafl› al›nan bir para yolcu tafl›ma ücretinin de iki kat yükselmifl oldu¤u anlafl›lmaktad›r.
Kay›k Yanaflt›rma ve Yer Problemleri stanbul dâhilinde yolcu ve yük tafl›mada kullan›lan tüm kay›klar›n yanaflacaklar› iskeleleri olup, bunlar›n d›fl›nda herhangi bir yere yolcu ve yük indirilmesi ya da al›nmas› yasakt›. Kay›klar›n yanaflacaklar› yerlerin paylafl›m›, kay›kç› esnaf›n›n kendi aralar›ndaki problemlerin bafl›nda yer al›yordu. Özellikle birbirine yak›n iskelelerde bu sorun s›k s›k gündeme geliyordu ki, Üsküdar kay›kç›lar›n›n Eminönü’nde Bahçekap›36 denilen bölgede di¤er iskele kay›kç›lar›yla yaflad›klar› problemler uzun y›llar devam etmiflti. Hem Üsküdar hem de Eminönü’nde yerleri olan Üsküdar kay›kç›lar› ile Eminönü kay›kç›lar› aras›ndaki bu problemin en önemli nedeni de, bo¤azdaki en ifllek hat olan Eminönü-Üsküdar hatt›ndaki rekabetten ve yer darl›¤›ndan kaynaklan›yordu.37 Üsküdar iskelelerinden Büyük iskele ve Balaban iskelesi kay›kç›lar›, at kay›klar› haricindeki kay›klar›n›, eskiden beri Eminönü’nde Mudanya kay›klar›n›n bulundu¤u yer ile ‹stanbul A¤as› ‹skelesi aras›na yanaflt›r›yordu.38 1721 y›l›nda Bahçekap›s› kay›kç›lar›, eskiden beri kendilerinin kulland›¤› ‹stanbul A¤as› ‹skelesi’ne Üsküdar kay›kç›lar›n›n da yanaflt›klar›ndan flikâyetle ma¤duriyetlerinin giderilmesi için ferman talebinde bulunmufllard›. ‹stanbul Kad›s›’na havale olunan bu flikâyet sonucu yap›lan tahki255
katta, ‹stanbul A¤as› ‹skelesi’nin asl›nda Anbar-› âmire ‹skelesi oldu¤u ancak odun kay›klar› gelmedi¤inde eskiden beri Bahçekap›s› kay›kç›lar› taraf›ndan kulland›¤› ve ayr›ca Üsküdar kay›kç›lar›n›n da bu iskeleyi önceden kulland›klar›na dair bir bilginin bulunmad›¤› anlafl›ld›.39 Üsküdar kay›kç›lar›yla sorun yaflayan bir di¤er zümre ise Haremeyn-i flerifeyn nezaretindeki fiehzade Sultan Mehmed Han vakf›na ba¤l› Maltepe, Kartal ve Pendik reayalar›yd›. Bunlar, bostanlar›nda yetifltirdikleri h›yar, kabak ve patl›can gibi mahsulleri kay›klar›yla ‹stanbul Gümrük ‹skelesi yak›n›ndaki iskeleye getirip satarlard›. 1742 y›l›nda, Üsküdar kay›kç›lar› ve kethüdas›n›n bu al›m-sat›ma mani olduklar›ndan flikâyet ederek ma¤duriyetlerinin giderilmesini istediler. Her iki taraf›n kat›l›m›yla gerçekleflen mahkeme sonucunda, Üsküdar kay›kç›lar›na mahsus olan iskeleye ve kay›klar›n arkas›na sebze getiren kay›klar›n yanaflmamas›, önüne küfecilerin sokulmamas› ve bu kay›klar›n Üsküdar Kay›klar› ‹skelesi ile ‹stanbul A¤as› ‹skelesi aras›ndaki Çöplük ‹skelesi’ne yanaflarak mahsullerini bu mahalde satmalar›na karar verildi.40 Taraflar›n karfl›l›kl› raz› olduklar› bu anlaflmaya bak›ld›¤›nda, Üsküdar kay›kç›lar›n›n kendilerine zarar veren bu tür bir ticarî faaliyete müdahale etmekte pek de haks›z olmad›klar› anlafl›lmaktad›r. Üsküdar kay›kç›lar›n›n kay›k yanaflt›rma ve yer problemleri sonraki y›llarda da devam etti. 1760 y›l›nda, yanaflacak iskeleleri ve kefilleri olmayan “bafldan karac›” tabir olunan bir kay›kç› zümresi Üsküdar kay›klar›na mahsus olan yere kay›klar›n› çekmeye bafllad›lar. Üsküdar kay›klar›n›n buraya yanaflmalar›na engel olunmas›ndan dolay›, insanlar kay›klar›n üzerinden geçerken düflmekte ve zorluklarla karaya ç›kmaktayd›lar. Dönüfllerinde ise Üsküdar kay›kç›lar›n› bulamad›klar›ndan mecburen söz konusu “bafldan karac›” kay›klar›na binmek zorunda kal›yorlard›. Sabit bir yerleri ve kefilleri olmayan bu kay›kç›lara binen halk›n mallar›n›n kaybolmas› ve baz› ölümlerin meydana gelmesi flikâyetlere neden oldu. Neticede, bu mahalle söz konusu kay›klar›n çekilmesinin yasaklanmas›na ve Üsküdar kay›klar›n›n yanaflarak yolcu ve yük almalar›na mani olunmamas›na dair 1759 y›l›nda yenilenen emrin tekrar ç›kar›lmas›na karar verildi.41 1794 y›l›nda Üsküdar ve Bahçekap›s› kay›kç›lar› aras›nda kay›k yanaflt›rma hususunda bir ihtilaf daha ç›kt› ve problemin halli Yeniçeri a¤as›na havale olundu. Bu seferki sorun Mudanya kay›klar› için tahsis edilen yerden kaynaklan›yordu. Üsküdar kay›kç›lar› bu mahalle sadece kendilerinin yanaflt›klar›n› ileri sürerek Bahçekap›s› kay›klar›n›n buraya yanaflmalar›na engel oluyorlard›. Bahçekap›s› kay›klar› ise yang›nlarda ihtiyaç duyulan mevkilere buradan kay›klar›n› gönderdiklerini belirterek itirazlar›n› dile getiriyorlard›. Üsküdar kay›kç›lar›na, Bahçekap›s› kay›kç›lar›n›n yapt›klar› bu hizmeti kendilerinin yapmas› teklif edildi, ancak raz› olmamalar› üzerine baflka bir formül bulundu. Her iki taraf›n r›zalar›yla, bu mevkideki eski tahta köprünün Gümrük taraf› Bahçekap›s› kay›kç›lar›na ve mahzenler taraf› da Üsküdar kay›kç›lar›na tahsis edilerek problem çözüme kavuflturuldu.42 Daha önce bahsetti¤imiz gibi, Üsküdar Büyük ‹skele ve Balaban ‹skelesi kay›kç›lar› eskiden beri Eminönü Bahçekap›’da Mudanya kay›klar› ile ‹stanbul A¤as› ‹skelesi aras›na yanaflarak yük ve yolcu almaktayd›. Ancak 1810 y›256
l›nda ‹stanbul A¤as› ‹skelesi’nin yeniden yap›lmas› ile buran›n kay›kç›lar› bitifliklerindeki Üsküdar kay›kç›lar›na mahsus yeri iflgal ettiler. Kay›klar›n› yanaflt›racak yer bulamayan Üsküdar kay›kç›lar›n›n flikâyeti ve halk›n ma¤duriyeti üzerine Sekbanbafl› A¤a, ‹stanbul A¤as› ve iki taraftan mutemet adamlar›n kat›l›m›yla bir toplant› yap›ld›. Sonuçta, Üsküdar kay›kç›lar›n›n eskiden beri yanaflt›klar› mahallin yine kendilerine tahsis edildi¤ine ve buna kimsenin müdahale etmeyece¤ine dair kefiller al›narak sorun halledildi.43 Netice itibariyle, ‹stanbul ulafl›m›nda kay›k ve kay›kç›lar›n önemli bir yer teflkil etti¤i ve flehrin sosyal hayat›n›n vazgeçilmez unsurlar› oldu¤u görülmektedir. Bunlar›n içerisinde Üsküdar kay›kç›lar› da varl›klar› ve hizmetleriyle ‹stanbul’un deniz ulafl›m›na ayr› bir kolayl›k ve renk getirmifllerdir. D‹PNOTLAR 1 Genifl bilgi için bk. Nejdet Ertu¤, Osmanl› Döneminde ‹stanbul Deniz Ulafl›m› ve Kay›kç›lar, Ankara 2001, s. 6–19. 2 Mübahat S. Kütüko¤lu, “Osmanl› Esnaf›nda Oto-kontrol Müessesesi”, Ahilik ve Esnaf, ‹stanbul 1986, s.
57–58, 66–68; Mehmet Genç, “Osmanl› Esnaf› ve Devlet”, Osmanl› ‹mparatorlu¤unda Devlet ve Ekonomi, ‹stanbul 2002, s. 296. 3 Cengiz Orhonlu, “Osmanl› Türkleri Devrinde ‹stanbul’da Kay›kç›l›k ve Kay›kç›l›k ‹flletmecili¤i”, ‹ÜEF Tarih
Dergisi, XVI/21 (Mart 1966), 111–115. 4 6 fiubat 1746 / 14 Muharrem1159 tarihli emir, 21–30 Nisan 1757 / Evâil-i fiaban 1170 (BOA, ‹stanbul Ahkâm
Defteri, nr. 4, s. 170, h. 524), 22 Haziran–1 Temmuz 1782 / Evâs›t-› Receb 1196 (‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 10, s. 166, h. 584) ve 31 Ekim–9 Kas›m 1798 / Evâhir-i Cemaziyülevvel 1213 (‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 13, s. 175, h. 654) tarihlerinde yenilendi. 5 N. Ertu¤; a.g.e., s. 44. 6 Fazla yolcu al›m› ve tafl›ma ücretleriyle ilgili XVI. yüzy›la ait örnekler için bk. 14 Aral›k 1564 / 10 Cemazi-
yülevvel 972 tarihinde Üsküdar kad›s›na ve 1 Temmuz 1587 / 25 Receb 995 tarihinde ise ‹stanbul kad›s›na yaz›lan hükümler (Ahmed Refik, Onuncu Asr-› Hicrî’de ‹stanbul Hayat› (1495–1591), ‹stanbul 1988, s. 69, 75–76). 7 Olivier, Türkiye Seyahatnamesi (1790 Y›llar›nda Türkiye ve ‹stanbul) (çev. O¤uz Gökman), Ankara 1977, s. 26; D’ohsonn, XVIII. Yüzy›l Türkiyesinde Örf ve Adetler (çev. Zerhan Yüksel), ‹stanbul ty., s. 123–124. 8 Yelken kullan›m›n›n yasaklanmas› ve cezaî müeyyideleriyle ilgili 1838 tarihli emir için bk. BOA, Cevdet-Belediye, nr. 415. 9 Üsküdar’da ikamet eden Taylesânizâde Hâf›z Abdullah Efendi, 1784–1789 y›llar›na hasretti¤i eserinde Üsküdar’da yaflanan tabiat olaylar›ndan da bahsetmektedir (Feridun Emecen, “Üsküdarl› Bir Osmanl› Tarihçisi ve Tarihinde Üsküdar ‹le ‹lgili Bilgiler”, Üsküdar Sempozyumu IV (3–5 Kas›m 2006), ‹stanbul 2007, II, 115). 10 N. Ertu¤, a.g.e., s. 83-86, 94-96. 11 1765 y›l›nda Salacak ‹skelesi kay›kç›lar›n›n kendi aralar›nda nöbet ihdas etmeleri üzerine 16 Haziran 1765
/ 26 Zilhicce 1178 tarihinde ç›kan emir için bk. Necdet Öztürk, “Üsküdar’›n Sosyo-Ekonomik Tarihine Katk›lar (466 No’lu fier’iye Siciline Göre)”, Üsküdar Sempozyumu IV (3–5 Kas›m 2006) Bildiriler, ‹stanbul 2007, II, 150–151. Ayn› hükmün bir di¤er sureti için de bk. BOA, ‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 7, s. 213, h. 647. 12 Örnekler için bk. BOA, Cevdet-Askeriye, nr. 42552 (20 A¤ustos 1771 / 9 Cemaziyülevvel 1185); Cevdet-As-
keriye, nr. 37367 (24 Eylül 1783 / 26 fievval 1197); Cevdet-Askeriye, nr. 9428 (21 Temmuz 1797 / 26 Muharrem 1212). 13 15–24 Aral›k 1727 / Evâil-i Cemaziyülevvel 1140 tarihinde verilen bu imtiyaz, 27 fiubat–7 Mart 1752 / Evâs›t-› Rebiyülâh›r 1165 tarihinde yenilendi (BOA, ‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 3, s. 146, h. 555). 14 BOA, ‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 8, s. 323, h. 1059 (27 Eylül–6 Ekim 1775 / Evâil-i fiaban 1189). 15 Mübahat S. Kütüko¤lu, “Osmanl› Esnaf Say›mlar›”, Osmanl› Öncesi ile Osmanl› ve Cumhuriyet Dönemlerinde Esnaf ve Ekonomi Semineri (9–10 May›s 2002) Bildiriler, ‹stanbul 2003, II, 405–410.
16 N. Ertu¤, a.g.e., s. 110–112. 17 ‹stanbul, Eyüp, Hasköy, Tophane, Kas›mpafla ve buralara ba¤l› on yedi iskele her sene donanma-y› hüma-
yunda hizmet etmek üzere 110 kürekçiyi vermek zorundayd›lar (BOA, KK, nr. 7425, s. 11). 18 Ocakl›k kürekçi, Osmanl› Devleti’nde tatbik edilmekte olan örfî tekâlif (avâr›z) karfl›l›¤›nda toplanan bir vergi
çeflidi idi (‹dris Bostan, Osmanl› Bahriye Teflkilât›: XVII. Yüzy›lda Tersâne-i Âmire, Ankara 1992, s. 187, 199–202). 19 Örnekler için bk. BOA, Cevdet-Bahriye, nr. 7066 (13 Temmuz 1735 / 23 Rebiyülevvel 1148); Cevdet-Bahri-
ye, nr. 5308 (4 Haziran 1740 / 9 Rebiyülevvel 1153). 20 At Kay›¤›, eski salapuryan›n (küçük mavna) içerileri döflemelisi olup bafl ve k›ç taraflar› rampal›d›r. Ram-
palar hayvanlar›n kaymamalar› için ç›tal› olup, iki bafl ve iki k›ç taraf›nda dört küre¤i vard›r (‹. Hakk› Uzunçarfl›l›, Osmanl› Devletinin Merkez ve Bahriye Teflkilât›, Ankara 1988, s. 457). 21 Yang›n oldu¤u zaman tulumbac›lar›n yang›n tulumbalar›n› ‹stanbul’dan Üsküdar’a karfl›l›kl› nakletmek
için kullan›lan üç veya dört çifte kay›klara atefl kay›¤› deniliyordu. Bu kay›klar ayn› zamanda Eminönü’nden Bo¤aziçi’ne yük ve insan tafl›nmas›nda da kullan›l›rd› (Mehmet Zeki Pakal›n, Osmanl› Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlü¤ü, ‹stanbul 1983, I, 109). 22 Aylakç›lar, kay›k sahibi olmayan ve ifl ç›kt›kça baflkas›n›n kay›¤›nda çal›flan meslekten kay›kç›lard› (N. Er-
tu¤, a.g.e., s. 19). 23 ‹stanbul Müftülü¤ü fier’î Siciller Arflivi, ‹stanbul Kad›l›¤› Sicilleri, nr. 24, 108a-110b. 24 Bu say›m, Baflbakanl›k Osmanl› Arflivi’nde üç ayr› deftere bölünmüfl durumdad›r. 6 Aral›k 1751 / 17 Mu-
harrem 1165 tarihinde ‹stanbul iskeleleri (BOA, KK, nr. 7438), 20 Aral›k 1751 / 1 Safer 1165 tarihinde baz› Haliç iskeleleri (BOA, D.BfiM, nr. 3183) ve 3 Ocak 1752 / 15 Safer 1165 tarihinde de Haliç ve Bo¤az iskelelerinin (D.BfiM, nr. 3182) say›m› yap›lm›flt›r. 25 BOA, MAD, nr. 10347, s. 20; BOA, Cevdet-Belediye, nr. 3411 (18 Temmuz 1748 / 22 Receb 1161). Belgenin sonunda yap›lan toplamada, kay›k say›s› 277, kay›kç› say›s› 744 müslim ve 40 gayrimüslim olmak üzere 784 olarak gösterilmifltir. 26 BOA, Bâb-› Âsafî Divân Kalemi (A.DVN), nr. 899, s. 6–10, 47, 50, 61. 27 N. Ertu¤, a.g.e., s. 133–134, 140; Mehmet Mazak, “1802 Tarihli Üsküdar ‹skeleleri ve Üsküdar Kay›kç›lar›n›n Demografik Yap›s›”, II. Üsküdar Sempozyumu (12–14 Mart 2004) Bildiriler, ‹stanbul 2005, I, 63–68. 28 A.DVN, nr. 899, s. 6–10, 47, 50, 61; N. Ertu¤, a.g.e., s. 68. 29 BOA, Cevdet-Belediye, nr. 4406 (1 Temmuz 1761 / 28 Zilkade 1174); BOA, ‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 6, s.
14, h. 40 (4–13 Temmuz 1761 / Evâil-i Zilhicce 1174). 30 Palamar, bir gemiyi iskele, r›ht›m veya flamand›ra gibi bir yere ba¤lamakta kullan›lan zincirlere denir. Bun-
lar birbirlerinden verildikleri yerlere göre ay›rt edilir. Bafl palamar›, k›ç palamar›, omuzluk palamar› gibi (Lütfi Gürçay, Gemici Dili, ‹stanbul 1962, s. 314). 31 BOA, ‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 8, s. 81, h. 253 (2–11 Ocak 1768 / Evâs›t-› fiaban 1181) 32 XVI. ve XVII. yüzy›la ait yolcu tafl›ma ücretleri hakk›nda bk. N. Ertu¤, a.g.e., s. 150-173. 33 BOA, ‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 8, s. 381, h. 1270 (20–29 Nisan 1776 / Evâil-i Rebiyülevvel 1190). 34 BOA, ‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 9, s. 359, h. 1323 (17–26 May›s 1779 / Evâil-i Cemaziyülevvel 1193). 35 BOA, ‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 12, s. 72, h. 214 (9–18 A¤ustos 1793 / Evâil-i Muharrem 1208). 36 fiehrin sekizinci kap›s›na çok yak›n oldu¤u için buraya Bahçe Kap›s› ad› verilmiflti. Geceleri flehrin kap›lar› kapand›ktan sonra, geç kalanlar kapanmayan bu kap›dan içeri al›n›rd› (Sarkis Sarraf Hovhannesyan, Payitaht ‹stanbul’un Tarihçesi, ‹stanbul 20063, s. 15). 37 N. Ertu¤, a.g.e., s. 38. 38 BOA, Cevdet-‹ktisat, nr. 618 (23 Eylül–2 Ekim 1721 / Evâil-i Zilhicce 1133). Üsküdar kay›kç›lar›, Eminönü’nde
yanaflt›klar› yer ile ilgili bu belgenin zayi olmas› üzerine 1759 y›l›nda tekrar emir talebinde bulunmufllard›. BOA, Cevdet-‹ktisat, nr. 618 (21 Eylül 1759 / 28 Muharrem 1173) ve BOA, ‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 5, s. 136, h. 424. 39 BOA, Cevdet-Bahriye, nr. 1615 (13 Haziran 1721 / 17 fiaban 1133). 40 BOA, Cevdet-Belediye, nr. 2511 (29 Temmuz 1742 / 26 Cemaziyülevvel 1155); BOA, Cevdet-‹ktisat, nr. 618. 41 BOA, ‹stanbul Ahkâm Defteri, nr. 5, s. 294, h. 887 (30 Kas›m–8 Aral›k 1760 / Evâhir-i Rebiyülâh›r 1174). 42 BOA, Cevdet-Belediye, nr. 887 (11 Ekim 1794 / 16 Rebiyülevvel 1209). 43 BOA, Cevdet-Belediye, nr. 6428 (7 Mart 1810 / Selh-i Muharrem 1225).
Üsküdar Kayıkçıları (XVI II. Yüzyıl) DR. MURAT ULUSKAN Marmara Üniversitesi