Zilyetlik, Hak/Sicil Zilyetliği, Hukuki Niteliği – Eşya Hukuku #5 | Hukuk Ögrencisi
Zilyetlik bir hak değil, hukuken korunan fiili bir durumdur. Sosyal barışı sağlar.
ZİLYETLİĞİN TEMEL İŞLEVLERİ
1. Taşınırlarda ayni hakkı açıklama işlevini görür (açıklık ilkesi, güvenin korunması ilkesi).
2. Taşınırlarda ayni hakların kazanılmasını sağlar.
3. Taşınırlarda zilyetlik ayni hakka karine teşkil eder. Adi bir karine teşkil etmektedir.
4. Zilyetlik iddia edilen hakka da (örneğin rehin hakkı) karine oluşturur.
5. Zilyetlik hem taşınırlarda hem de taşınmazlarda özel koruma yolları sağlamaktadır.
6. Zilyetlikte hem taşınırlarda hem taşınmazlarda kazandırıcı zamanaşımının gerçekleşmesi, malik sıfatıyla zilyetliğe bağlanmıştır.
7. Kadastro kanununda taşınmazlar bakımından zilyetliğe çok önemli bir işlev verilmiştir.
TMK m. 973/1: Bir şey üzerinde fiili hâkimiyeti bulunan kimse onun zilyedidir.
Zilyetliğin iki unsuru vardır. 1. Fiili hâkimiyet Kural, bu iki unsurun birlikte bulunmasıdır.
2. Zilyetlik iradesi Aksi halde farazi iradeye bakılır.
TANIM: Zilyetlik, kural olarak, bir eşya üzerinde zilyetlik iradesiyle fiili hâkimiyet sahibi olmaktır.
· Fiili hâkimiyet, eşyanın üzerinde, yanında, yakınında bulundurulmasıdır, örneğin para böyledir.
· Fakat her zaman böyle olması gerekmez. Fiili hâkimiyeti belirleyecek olan eşyanın niteliği ve zilyetliğin türüne göre, hayat tecrübeleri ve iş ilişkilerindeki anlayıştır. Önemli olan kendi koruma alanı içinde, hâkimiyet alanında bulundurmaktır, örneğin park yerindeki araba, kapıları kapalı ve kilitli bir ev böyledir.
· Zilyetlik için sadece fiili hâkimiyetin olması tek başına yetmez. Aynı zamanda zilyetlik iradesinin olması gerekir. Örneğin çantanıza haberiniz olmadan eroin paketi konulursa zilyet olunmaz, çünkü zilyetlik iradesi yoktur.
· Zilyetlik iradesinin açıklanması bir hukuki işlem değildir, bu nedenle tam fiil ehliyeti aranmaz. Zilyetlik iradesinde önemli olan, zilyetliğin anlamını anlayabilecek durumda olmadır. Küçükler, duruma göre akıl hastaları da zilyet olabilir. Ayırt etme gücü hiç yoksa zilyetlik iradesinin olmadığını söyleyebiliriz. Zilyetliğin anlamını anlayabilecek durumda olmayan bebeklerde zilyetlik iradesi yoktur.
üZilyetlik iradesinin eşya ile temas anında olması şart değildir. Bazen zilyetlik iradesi önce gösterilip, fiili hâkimiyet sonra kurulabilir. Örneğin evin girişine posta kutusu koymak zilyetlik iradesinin önceden gösterilmesidir. Fakat bu normal şeyler için geçerlidir. Posta kutusuna bir tabanca atılması durumunda zilyetlik gerçekleşmez.
ü Bazen irade gerçekte olmasa bile farazi iradeden gidilir ve fiili hâkimiyet doğduğunda zilyet kabul edilir. Örneğin arkadaşınız bir kolye aldı ve haberiniz olmaksızın çantanıza koydu. Burada fiili hâkimiyet vardır, haberiniz olsaydı zilyetlik iradesi de olacaktı dolayısıyla farazi iradeniz vardır. Kolyenin zilyedi olursunuz. Örneğin evimizde varlığını unuttuğumuz, hatırlayamadığımız eşyalarımız, kitaplarımız vardır, burada da farazi irademizin olduğu kabul edilir.
ü Zilyetlik, irade önceden varsa fiili hâkimiyetin ele geçirildiği anda kurulur; irade fiili hâkimiyetten sonra doğarsa iradenin doğduğu anda kazanılır.
· Bir şeyi geçici nedenlerle kısa bir süre için elde bulundurmakla zilyetlik kurulmaz, fiili hâkimiyetin geçici bir nedenle kullanılamaması da zilyetliği sona erdirmez, örneğin mağazada ayakkabı deneyen kişi zilyet olmaz, dükkân sahibinin de zilyetliği bitmez.
· Zilyetlik için fiili hâkimiyetin doğrudan kullanılması gerekli değildir. Bir şeyde fiili hâkimiyetini doğrudan doğruya sürdüren kimse dolaysız zilyet, başka bir kişi aracılığıyla sürdüren kimse dolaylı zilyettir.
· Hem fiili hâkimiyetin hem de zilyetlik iradesinin olmadığı zilyetlik durumu bir istisnadır. Bunun örneği mirasta görülür. Külli halef olan mirasçılar (yasal veya atanmış olanlar), mirasın açılmasıyla terekedeki mallara otomatik zilyet olurlar, ayrıca malik de olurlar. Mirasçıların bu mallar üzerinde fiili hâkimiyeti ele geçirmeleri ve zilyetlik iradesine sahip olmaları aranmaz. Cüzi halef olan mirasçılar, otomatik zilyet olmazlar, külli haleflerden talep etme hakları olur.
ZİLYETLİĞİN HUKUKİ NİTELİĞİ
Üç farklı görüş vardır:
1. Zilyetlik bir haktır görüşü
2. Zilyetlik fiili bir durumdur görüşü
3. Zilyetlik hukuki bir durumdur görüşü. Bu görüşü kabul ediyoruz.
· Zilyetlik neden bir hak değildir? Eğer zilyetlik hakka dayanıyorsa zaten hakka dayandığından dolayı korunur. Zilyetlik hakka dayanmıyorsa, zilyetlik olduğundan dolayı değil, kamu düzenini korumak amacıyla korunuyor. Yani zilyetlik hak olduğundan dolayı değil, hakka dayanıyorsa, o haktan dolayı, hakka dayanmıyorsa kamu düzeninden dolayı korunur.
· Zilyetlik sadece fiili bir durum değildir. Bir eşya üzerinde fiili hâkimiyetiniz yok fakat zilyet iseniz zilyetliğin fiili bir hâkimiyet olarak nitelendirilmesi yanlıştır.
· Zilyetlik bir hukuki bir durumdur, çünkü hukuk düzeni zilyetliğin hakka dayanıp dayanmadığına bakmaksızın zilyetliği koruyor ve ona hukuki sonuçlar bağlıyor.
TMK m. 973/2: Taşınmaz üzerindeki irtifak haklarında ve taşınmaz yüklerinde hakkın fiilen kullanılması zilyetlik sayılır.
Bir hakkın fiilen kullanılıyor olmasına (geçit irtifakının kullanılması gibi) hak zilyetliği denir. Bu hakların tapu siciline tescil edilmiş olması şartıyla, fiilen kullanılması hak zilyetliğinin kazanılması için yeterlidir.
Taşınmazlar için, sicilde malik gözüken kişi aynı zamanda bu taşınmazın zilyedi kabul edilir ve sicil zilyedi denir. Hak zilyetliği daha çok tercih edilir.
ZİLYETLİĞE KONU OLAN ŞEYLER
· Eşya: Eşya niteliği olmayan varlıklar (örneğin insan vücudu) üzerinde zilyetlik kurulamaz.
· Eşyanın bütünleyici parçası
· Eşya niteliği taşıyan doğal güçler
· Haklar (fiili hâkimiyet gerekir)
· Teferruat (kadastro kanununda): Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki kamu malları üzerinde zilyetlik kurulamaz. Buna karşılık, ihya edilen devlet arazisi zilyetlik konusu olabilir.
Önceki Yazı Ayni Hakların Çeşitleri – Eşya Hukuku #4
Sonraki Yazı Zilyetlik Türleri – Eşya Hukuku #6