X. BÖLÜM BİR SAFRANBOLU AŞIĞININ EVİ VE YAŞAM ÖYKÜSÜ. 39. SÖYLEġĠ : AKÇASU DA HACIHÜSEYĠNLER EVĠ
Download "X. BÖLÜM BİR SAFRANBOLU AŞIĞININ EVİ VE YAŞAM ÖYKÜSÜ. 39. SÖYLEġĠ : AKÇASU DA HACIHÜSEYĠNLER EVĠ"
1 X. BÖLÜM BİR SAFRANBOLU AŞIĞININ EVİ VE YAŞAM ÖYKÜSÜ 39. SÖYLEġĠ : AKÇASU DA HACIHÜSEYĠNLER EVĠ 40. SÖYLEġĠ : BĠR SAFRANBOLU AġIĞI KIZILTAN ULUKAVAK IN YAġAM ÖYKÜSÜ
2 472 Akçasu Mahallesi nden eski yıllara ait bir görüntü (Fotograf: Ali Sabri KĠLCĠOĞLU) Akçasu da bir kıģ gününde Hacıhüseyinler Evi (Fotograf. Ġsmet Saraçoğlu)
3 SÖYLEġĠ AKÇASU DA HACIHÜSEYĠNLER EVĠ Akçasu da Hacıhüseyinler Konağı nda doğup büyüdüğünüz biliniyor. Bu konağın yapımını, özelliklerini, burada yaģayan aileniz bireylerini ve yaģam biçimini anlatır misiniz? Önce izninizle Hacıhüseyinler Evi denilmesini yeğlediğimi belirtmek isterim. Çünkü Safranbolu da eskiden konak sözcüğü kullanılmazdı. Konak ın sözlükteki büyük ve gösterişli ev tanımına tümüyle uygun çok sayıda konut olmasına kar- Ģın, Kaymakamlar Evi, Kileciler Evi örneklerinde olduğu gibi hep ev denirdi. Safranbolu evleri için konak deyimi, Safranbolu nun yurt içinde ve dıģında ünlü bir kent olmasının ardından, son yıldır kullanılmaya baģlandı. EVĠN YAPIMI VE SAKĠNLERĠ : Hacıhüseyinler Evi, Safranbolu Akçasu Mahallesi, Ulukavak Sokak tadır. Bu sokaktaki 16 No.lu Hacıhüseyinler Evi, MUSLUBEYOĞLU HACI HÜSEYĠN HÜSNÜ tarafından yaptırılmıģtır. Safranbolu da her ev, o evde oturan ailenin lakabıyla ya da yaptıran kiģinin adıyla anılır. Kendi adına izafeten, ailesine Hacı Hüseyinler lakabı verildiği için, ev de Hacıhüseyinler Evi olarak bilinir. Ancak aile lakabı, geçen zaman içinde ağızdan ağıza Hasseyinler e dönüģtüğünden, ev de Hasseyinler evi olarak söylenegelmiģtir. Evin hemen aģağısındaki Lutfiye (Kaçak) Camisi de Muslubeyoğlu Hacı Hüseyin Hüsnü tarafından yaptırıldığından, evden sonra yapıldığı bilinen caminin kitabesindeki yapım tarihine göre, evin yapılıģ tarihinin 1870 li yılların baģı olduğu düģünülmektedir. Evin yapımından bir süre sonra, bahçesine bitiģik olarak düzenlenen ve Dış bahçe olarak adlandırılan yeni bahçenin duvarındaki bir taģa, Allah sözcüğünün üstüne Hicri 1298 tarihinin (miladi 1880) kazınmıģ olması, bu düģüncenin bir baģka kanıtını oluģturmaktadır. Muslubeyoğlu Hacı Hüseyin Hüsnü olarak nüfus ve tapu kayıtlarında adı geçen 1829 doğumlu büyük dedemin, Musul dan gelip Safranbolu ya yerleģmiģ bir aileden olduğu bilinmektedir. Ama niçin geldikleri, istekleriyle mi ya da Osmanlı da sıkça görüldüğü gibi oradan sürülerek mi geldiler? Bilinmemektedir. Musul un, KurtuluĢ SavaĢı baģında ilan olunan Misak-i Milli sınırları içinde ve yüzyıllar boyu Türk kökenlilerin yaģadığı bir bölge olduğu; ancak Lozan daki ve Cenevre de Milletler Cemiyeti ndeki görüģmeler sırasında, petrol kaynakları nedeniyle Ġngilizlerin elinden kurtarılamadığı da bilinen gerçeklerdendir.
4 474 Kastamonu tarafından Safranbolu ya giriģte, alttan Cinci Hanı, üstten Hamamönü yönlerinden gelen iki yolun birleģtiği yerde eskiden Hergele Pınarı adı verilen iki oluklu, birkaç sebili ve musluğu olan, çok geniģ ve görkemli bir çeģme vardı. Bu çeģmenin kitabesinde Sahib-ül hayrat Elhac İbrahim Ağa İbni Muslu bey / Sene erbaa ve tisine ve elf yazmaktaydı; yani kitabede yazılanlardan bu hayratı yaptıranın, yıl dört ve doksan ve bin, hicri (1094), miladi 1682 yılında Muslubey oğlu Hacı Ġbrahim Ağa olduğu öğrenilmekte ve dolayısıyla, Muslubeyoğulları nın en geç, 17. yüzyıldan bu yana Safranbolu da yerleģik oldukları anlaģılmaktaydı. Terzilik ve manifaturacılıkla iģtigal etmiģ olan büyükdedem Hacı Hüseyin, oğlu olmadığı için, iki kızından biri olan Habibe yi, iç güveysi damatla evlendirmiģtir. DıĢarıya, ġerbetçilere gelin ettiği diğer kızı ile birlikte her iki damadı ve bu kızlardan olan torunları çok genç yaģlarda, ince hastalıktan (veremtüberküloz) ölmüģler, eģi Fatmatüzzehra yı ise 1913 yılında kaybetmiģtir. Hacı Hüseyin, hayattaki kızı, babaannemin annesi Habibe Hanım la birlikte; bu kızının torunları, kendisinin de torununun çocukları olan, öksüz ve yetim kalmıģ durumdaki 1903 doğumlu amcam Mehmet Vefai ve 1907 doğumlu babam Mustafa HaĢim i büyütmüģtür. Mehmet Vefai ve Mustafa HaĢim kardeģler ile anneanneleri Habibe Hanım Hacı Hüseyin dedemin, 1916 yılında vefatıyla babam ve amcam, anneanneleri Habibe Hanım la birlikte yaģamlarını sürdürmüģlerdir. Banka Müdürü olan amcam yıllarında bir takım talihsiz olaylar yaģamıģ ve bu yüzden Safranbolu dan ayrılmak zorunda kalmıģtır. Amcamın yaģadığı bu talihsiz olay sonucunda Hacı Hüseyin Dede den kalan, ev dıģındaki taģınır ya da taģınmaz, ailenin tüm servetinin yok pahasına satılması nedeniyle babam, varlıktan darlığa düģmüģ ve yaģamını kahvecilikle sürdürmek zorunda kalmıģtır. Hacı Hüseyin dedemin kızı, babamın anneannesi Habibe Hanım, 1936 yılında vefat edince yalnız kalan babam, aynı yıl Pulcuoğlu Ömer Ağa nın kızı, annem Halime (PULCU) Hanım la evlenmiģtir.
5 475 Babasultan Mahallesi nden Pulcuoğlu Ali Osman Efendi nin oğlu olan, annem tarafından, büyükbabam Ömer PULCU ( ), Zonguldak kömür madenleri devletleģtirilmeden önce kömür ocağı çalıģtırmıģ ve çıkan kömürü yük hayvanlarıyla depolara taģıtmıģ; daha sonraki yıllarda ise hayvan tacirliği yapmıģtır. Saygın KONAK ın babası Ruhi KO- NAK ın da, ana bir ağabeyidir. Babam, çarģı da Kunduracılariçi sokak ile Eski Hamam dan aģağıya inen sokağın birleģtiği köģedeki kahveyi çok uzun yıllar iģletti. Benden 11 yıl sonra, Saygın KONAK 1948 de kızkardeģim ġükran dünyaya geldi yılında Ziraat Fakültesini bitirip iģe baģladıktan yaklaģık iki ay sonra, 01 Ocak 1960 da annemi kaybettim. Babam 12 yaģındaki kızkardeģimle evimizde baģ baģa kaldı yılı ortalarında askere gittim; Erzurum da yedek subaylığımı yapmaktayken 01 Ağustos 1961 de de babam vefat etti. KardeĢimin yanına, bir hayli yaģlı anneannemi bizim eve getirdim. Yetim ve öksüz kaldığı için, kızkardeģimi küçük yaģta evlendirmek zorunda kaldık. KızkardeĢim, Hacıhüseyinler Evi nde bacanın tütmeye devam etmesi için evden ayrılmadı; eģi Necmettin TAġKIRAN, evimize içgüveysi damat oldu. Bir kızı, bir oğlu ve her iki çocuğundan, ikiģerden dört torunu vardır. Hacıhüseyinler Evi (Ressam: Suna GÜMÜġSUYU) Çocukluğumda ve ilkokul ile ortaokul öğrenimi dahil, ilk gençlik yıllarımda sürekli olarak, daha sonraki yıllar, zaman zaman Hacıhüseyinler Evi nde yaģadım. Memurken izinlerimi, yaz tatillerimi bu evde geçirdim. Kız kardeģim ise hem çocukluk dönemini ve hem de eģi ve çocuklarıyla birlikte tüm yaģamını, 2009 yılına kadar kesintisiz olarak bu evde geçirmiģtir. Böylece yapıldığından itibaren evimizde, aynı ailenin altı kuģağı, art arda kesintisiz yaģamıģ bulunmaktadır.
6 476 HACIHÜSEYĠNLER ġeceresġ (Aile Soyağacı) Hacıhüseyinler Evinde yaģayanların yanı sıra, tüm aile bireylerini de topluca gösteren Hacihüseyinler Aile ġeceresi (soy ağacı), Ģöyledir: EVĠN ġġġrġ ĠĢaretler: ===== Evlilik bağı, o Erkek çocuk, Δ Kız çocuk Yapıldığı dönemdeki Hacıhüseyinler Evi, kaside biçiminde yazılan bir Ģiirde ilginç betimlemelerle anlatılır. Kadri isimli, bir Ģairin yazdığı ve ne zaman yazıldığı bilinmeyen bu Ģiir, evin üst kat çardağında camlı bir tahta çerçevede
7 477 yıllardır asılı durmaktadır. ġair Kadri nin, karģı komģumuz Hocaanalar dan Hakkı ve Razı AĞAR kardeģlerin babaları, Zati AĞAR ın dedesi, Safranbolu Maliyesinde görevli Abdülkadir Bey (Kadri ya da Kadir Bey) olabileceğini sanıyorum. Belediye BaĢkanı olduğum dönemde Prof.Dr.Doğan KUBAN ın da aralarında bulunduğu bir grupla gelip, bir süre Safranbolu da kalan Ġstanbullu eski yazılı, el yazması kitap uzmanı Kemal ELKER e, tarihinde, bu kasideyi Arap harfleriyle yazılı özgün metninden okuttum ve çok etkisinde kaldım. Anlamına olabildiğince bağlı kalarak, Osmanlıca sözcük ve deyimlerle yazılmıģ kasideyi TürkçeleĢtirme çabasına giriģtim. Dört gün kadar uğraģtım ve ġair Kadri nin, Hacıhüseyinler Evi ni anlatan kasidesini, tarihinde, hece vezniyle TürkçeleĢtirmeye çalıģtım. Kasidenin özgün metni ile Türkçe sözcüklerle ve hece vezniyle düzenlenmiģ yeni metni Ģöyledir: EVİN KASİDESİ İlâhi sakla âfât-ı dehr den dâr-ı dilşâdı Hemîşe hıfz kıl Yârab içinde olan efrâdı EVİN ŞİİRİ Dünyanın afetlerinden bu hoş evi sakla Ey Tanrım Her zaman koru içinde olan bireyleri Allah ım Numune gûya bahşeylemiş kâşâne-i Belkıs Hezrân oku Mâaşallah ne zîbâ yapmış üstâdı Nukuş-u sanatta hep hünerverler kalır aciz Ne sanattırki hayran eyliyor nakkat-ü Bihzat ı Bulunmaz Zafranbolu içinde böyle bir mevki Eser etrafınu ânın seher vakti seher bâdı Ne hoştur pîşgâhında bihişt-âsâ gülüstanı Safa bahşetmede bülbüllerin negamat-ü feryadı Bu dâr ın sahibi Hacı Hüseyin Hüsnü Efendi dir Nukûdun sarfedip oldu müyesser âna âbâdı Murâdı üzre hasıl aman kıl Yarabbi dilhahın Tükenmez ömrüle kâmran ola evlâd-ü ahfâdı Senin haddin midir Kadri bu darı vasf-ü methetmek Meğerki genc-ü lütfûndan lutf ihsan ide Hâdi Sanki Belkıs ın sarayının bir örneği bağışlanmış Denilsin Mâşallah, ustası ne de güzelim yapmış Her usta beceremez süslemelerindeki sanatı Hayran bırakır bu sanat, eleştirmenlerle Bihzat ı Bulunmaz hiç böyle bir yöre, Safranbolu içersinde Sabah olduğunda eser, seher yelleri çevresinde Cennet gibi ne kadar hoştur önündeki gül bahçesi Mutluluk vermektedir bülbül çığlıklarının ezgisi Bu evin sahibidir Hacı Hüseyin Hüsnü Efendi Harcayıp paralarını bayındır bir konut edindi Gerçekleşsin bu sevdiğinin aman Tanrım amaçları Mutlu olsun tükenmez yaşamla çocuk ve torunları KADRİ; bu evi niteleyip övmek beklenemez senden Olanak vermezse, sana Tanrı bağış hazinesinden Yaptığım araģtırmalara göre, Ģiirde adı geçen, Belkıs, Hazreti Süleyman ın kendisi için 3000 saray yaptırdığı söylenen Saba Melikesi dir. ġair, çok abartılı bir biçimde, Hacıhüseyinler Evi ni Saba Melikesi nin sarayına benzetecek kadar övgüye layık buluyor. ġiirde adından bahsedilen diğer bir kiģi Bihzat ise, 16. yüzyılda yaģamıģ ve ġah Ġsmail ile oğlu ġah Tahmasb zamanında çok ünlenmiģ, Ġranlı ressam ve minyatür ustasıdır. ġair Kadri, evi överken abartılarını o kadar arttırıyor ki, süslemelerindeki ustalığın hem eleģtirmenleri ve hem de Bihzat gibi ünlü bir sanatkarı hayran bıraktığını bile söylemekten geri kalmıyor. Kasidenin okutulduğu 1980 yılında, Hacıhüseyinler Evi ne yazık ki, bu tarihten belki 100 yıl öncesinde, Ģiirin yazıldığı dönemdeki gibi çok güzel bir gö-
8 478 rünümde değildi. Ancak sıvaları yer yer dökülmüģ, kara kapaklarından bir kısmı yana yatmıģ bir durumda ve geçen zamanın acımasız yıpratıcı etkisiyle kocamıģ olsa da, yine de tüm görkemiyle ayakta idi. ġiirdeki Osmanlıca sözcüklerin günümüz dilindeki karģılıklarını belirledikten sonra, bu Ģiiri defalarca okudum ve evi gözümün önüne getirdikçe, sanki bana ne duruyorsun beni onartsana; hastalandım, bana ilaç bulsana diye yalvarıp yakarıyor sandım. ġöyle bir dörtlükle duygularımı dile getirmeğe çalıģtım: Kızıltan a da ne olur bul Tanrım parasal bir kaynak / En önemli görevi oldu bu evi onartmak / Ne Hacı Hüseyin ve ne de Mustafa ULUKAVAK / Hiç birinden aksi halde bekleyemez bağışlanmak Evi onartmağa olanak bulamasam da, yeri geldiğinde anlatacağım gibi, 2009 yılında kamuya bağıģlamak suretiyle, evin daha uzun yıllar ayakta kalarak, yaģamasını sağlamaya çalıģtım. Evin şiirinin, yıllardır çardak duvarında asılı, özgün metni ġairin çok abartılı övgüler yağdırdığı Hacıhüseyinler Evi nde, gerçekten de görkemli bir konut olarak kabullenildiğinden olsa gerek, geçmiģ yıllarda Safranbolu ya gelen seçkin ve saygın konukların ağırlandığı söylenir. KurtuluĢ SavaĢı sırasında ve öncesinde Safranbolu ve çevresinin ünlü eģkiyası Ovacıklı Eğri Ahmet, Cumhuriyetin hemen ilk yıllarında da yöre halkının baģına bela olmağa devam eder. Hükümet in, mutlaka yakalanması için birlikte görevlendirdiği Kastamonu ve Çankırı Valileri, eģkiyanın takibi sırasında bir süre Hacıhüseyinler Evi nin üst katındaki ayrı ayrı odalarda kalırlar.
9 479 Babamdan duyduğuma göre, evin üst kat çardağı, iki Vali arasındaki senin jandarman yakalayamadı, benimki değil seninki beceriksizliğinden kaçırdı biçiminde, çok Ģiddetli tartıģmalara sahne olur. Yakın zamanlarda Safranbolu ya gelip, Hacıhüseyinler Evi nde konuk edilen en ünlü kiģi ise, 1978 yılında Belediye BaĢkanlığım sırasında, Atatürkçü düģüncenin yılmaz savunucusu, değerli bilim adamı, zamanın Kültür Bakanı Ahmet Taner KIġLALI dır yılında ne yazık ki, çağ dıģı güçlerce düzenlenen suikastta yaģamını yitiren Sayın KIġLALI, Safranbolu daki bu konukluğu sırasında, Kaymakamlar evi ile Arasta nın kamulaģtırılıp restorasyonu baģta olmak üzere, Safranbolu nun korunmasına yönelik Devlet tarafından uygulamaya konulan bir dizi giriģimin ilk adımlarını atmıģtı. Evinizin özelliklerinden de bahseder misiniz? Daha önce Safranbolu evine ve yaģam biçimine iliģkin sorularınızı, içinde ya- Ģadığım Hacıhüseyinler Evi nden kaynaklanan bilgi ve gözlemlerime dayanarak yanıtlamıģtım. Burada aynı konuları yinelemek istemem. Sadece Hacıhüseyinler Evi ne özgü nitelikleriyle evi tanıtmaya çalıģayım. EVĠN TANITIMI Hacıhüseyinler Evi, tüm Safranbolu evleri gibi ahģaptır. Yapımında çok kalın direkler ve çok geniģ tahtalar kullanılmıģtır. Hemen yukarısındaki Hasandede kayası ndan Akçasu deresi yatağına doğru uzanan ve yerli kaya denilen taģ bir zemine oturtulduğundan, yüzyılı çok aģkın süre, büyük bir onarıma gereksinim göstermeden hep ayakta kalmayı baģarmıģtır. Hacıhüseyinler Evi, zeminden birinci kata kadar kalın taģ duvarlarla çevrilidir; duvardaki taģların arasında derz olarak kumlu kireç kullanılmıģ ve yapılan derz bir buçuk yüzyıla yakın süredir hiç dökülmeden ve bozulmadan günümüze kadar gelebilmiģtir. Bu duvarların üzeri birinci kattan itibaren ahģaptır. Bir çok Safranbolu evi gibi Hacıhüseyinler Evi de, zemin üstünde iki katlıdır. Odalar evin dört köģesinde yer alır, her odanın iki cephesinde de kara kapak lı, dar ve uzun pencereler bulunmaktadır. Evin saçakları geniģtir, saçağın altında, evin ön cephedeki 4 köģesine, Kelime-i Tevhid, Lailahe İllallah Muhammed Resulallah, Allah, Maşaallah ve Ya Hafız yazılı, cam çerçeve içinde, dinsel içerikli levhalar konulmuģ bulunmaktadır. Hacıhüseyinler Evi nin dört köģesinde yer alan dinsel içerikli levhalar Doğu cephesinde hem alt, hem üst katta, odaların açıldığı çardak ın (hol), bir çıkma üzerinde, kapaksız üçer penceresi vardır. Benzer çıkma ve kapaksız üç pencere, üst katta, evin güney cephesinde, iki köģe odasının arasında yer alan, sandık odası nda da vardır.
10 480 Her katın zeminine, geniģliği cm. dolaylarında çok geniģ tahtalar döģenmiģtir. Tahtalar zaman içersinde birbirinden ayrılarak, aralarında 1 cm. geniģliğinde, Safranbolu deyimiyle, yarılgan lar oluģmuģtur. Evin birinci kattan itibaren dıģ cephesi, yerel deyimle yeydana denilen duvarlarla çevrilidir. BaĢta odalar olmak üzere, evin tüm iç bölümlerini de, yine yeydana duvarlar birbirinden ayırır. Evin çatısı oluklu kiremittir; çatı nın ortasında kuzgunluk denilen, evin damına çıkmayı kolaylaģtıran özel bir bölüm bulunur. Çatıda yassı dikdörtgen tuğlalardan yapılmıģ 8 adet, oldukça yüksek baca vardır. Alt kattaki bir odanın bacası ile onun üstündeki odanın bacası birbiriyle bağlantılı değildir; ayrı ayrıdır. Evin biri büyük, diğeri küçük iki kapısı bulunmaktadır; her ikisi de iki kanatlı olup, yine her ikisi de kimi Safranbolu evlerinden farklı olarak bahçeye değil, sokağa açılır ve dolayısıyla sokaktan önce bahçeye değil, eve girilmiģ olur. Evin batı yönünde, ön cephesinde Ulukavak sokaktaki yukarı kapı dan doğrudan doğruya evin birinci katına girilir. Bu kapının önünde, yoldan 50 cm kadar yüksekte, tek bir taģ basamakla çıkılan yekpare, yassı ve geniģ bir binek taģı bulunurdu. Son yıl içersinde yolun kotu binek taģı düzeyine kadar yükseltildiğinden, sokak ile kapı artık hemzemin bir konumda bulunmaktadır. Evin sağ yan cephesinde, yokuģa açılan, güney yönündeki aşağı kapı, hayvanların, sırtlarındaki yükle birlikte içeriye, Hayat a girebilmesi için, çok geniģ ve yüksektir. Hacıhüseyinler Evi nde kapı mandalı ve halkalar, diğer Safranbolu evlerinden farklı olarak demir değil, sarı madenden, bakır kalay alaģımı olan ve bronz da denilen tunç tan yapılmıģ olup, oldukça süslü ve gösteriģlidir. Evin aģağı kapısı zemini toprak olan hayat a açılır. Hayat ın bahçe tarafında demir parmaklıklı iki penceresi vardır; pencerenin bulunduğu duvar çok geniģ olduğundan, pencerenin içine odun istif edilir. Bu odun yığınına kor denir. Hayat bir kapıyla ahırla bağlantılıdır. Ahırda bir ineğimiz vardı. Yavruladığında bir süre, buzağısını da büyütürdük.
11 481 Hacıhüseyinler Evi nin kat planları (Çizimler: Gülsu-Timuçin HARPUTLUGİL) Evimizin hayat kısmından, kesme taģ basamaklardan oluģan bir merdivenle, taş mutfak olarak adlandırdığımız bölüme geçilir. Buranın zemini boydan boya çok geniģ ve birbirine bitiģtirilmiģ kesme taģlarla kaplıdır. Burada kazan
12 482 ocağı denilen büyük ocak bulunur. Bu ocağa yerleģtirilen bakır kazan ve tavalarda kaynatılan bağ ve bahçe ürünlerinden, ezme (marmelat) ve pekmezin yanı sıra, dıģ bükey yuvarlak sac üzerinde yufka ekmeği de yapılırdı. Hacıhüseyinler Evi, zemin katındaki Kazanocağı TaĢ mutfakta alet edevatın, kazma kürek, bel gibi bahçe gereçlerinin konulduğu mağaza denilen bir bölümün yanı sıra, hububatın veya ceviz ve benzeri kuru meyve ve gıdaların saklandığı çok büyük ambarlar da bulunmaktadır. TaĢ mutfağın bahçeye açılan kapısı yanında, birinci kattaki aşevi ne, (mutfak) çıkan ve çıkıģ yeri gerektiğinde bir kepenk le kapatılabilen ayrı bir merdiveni vardır. Hayat ın taģ mutfağa girilen kapısının yanından bir merdivenle birinci kata çıkılır; buraya çardak denir. Evin her iki katındaki odaların hepsi de çardağa açılır, Ancak odaların hiç biri diğerine bitiģik değildir, odadan odaya geçilmez. Arada çardak veya merdiven boģluğu ya da tuvalet gibi bölümler bulunur. Odalar evin köģelerinde yer alır ve iki cephelidir. Her cephede üçer adet olmak üzere, odalarda altı pencere bulunur. Sadece alt katta mutfak ile Ulukavak Sokak a cepheli, ocağı ve bacası bulunmadığı için ocaksız içeri denilen odanın üçer penceresi vardır. Bu iki odanın diğer cephesine pencere yerine, dar ve uzun dolaplar yerleģtirilmiģtir. Üst kat, alt kata göre tavanı daha yüksek olduğundan, daha serin olur ve yazın, üst katın çardağında oturmak yeğlenir. Bu nedenle buradaki sedire, sofa denildiği gibi, yazlık da denir. Üst kata çıkılan merdiven, alt kat merdiveni ile aynı yönde değil, farklı bir cephede yer alır. Ulukavak Sokak taki kapıdan doğrudan alt kata girildiğinde, üst kata çıkılan merdivenle karģı karģıya kalınır. Soba kullanımına geçilmeden önce evde kıģın ısınma, her odadaki ocaklarda, günümüzün Ģömineleri gibi odun yakılarak sağlanmıģtır. Ocağın önüne, tahta döģeme ile hemzemin olacak biçimde, ocak boyunca cm uzunluğunda ve cm geniģliğinde düzgün yontulmuģ ve iģlenmiģ bir taģ yerleģtirilmiģtir. Ocaktan odaya sıçrayabilecek bir kıvılcım ya da kor parçasından tahta zemini korumak düģünülmüģtür. Ocak önündeki bu taģın iki yanına da, yine ateģten korunmak için, 10 cm kalınlığında ocağa yakın olan kenarı yüksek, odaya
13 483 uzanan kenarı ise, oldukça kısa, geometride dik yamuk olarak bilinen, bir kenarı Ģevli, çok düzgün yontulmuģ iģlemeli, ateģe karģı siperlik ya da korkuluk iģlevi üstlenmiģ, ayrıca iki taģ da dik olarak yerleģtirilmiģtir. Ocak taģlarındaki biri 8.00 ı, diğeri 1.30 u gösteren iki saat resmi Hacıhüseyinler Evi nin, konukların da ağırlandığı en geniģ odasındaki ocağın, siperlik ve korkuluk diye nitelendirdiğim ocak taģlarının iç yüzüne ise, siyah boya ile iki saat resmi çizilmiģtir. Aradan geçen 140 yılı aģkın sürede siyah boya rengini kaybetse de, saatlerin birinin 8.00 i, diğerinin 1.30 u gösterdiği seçilebilmektedir. Bu saatlerin süs olmadığını düģündüm. Hacıbakizade ġükrü Efendi çeģmesine iģlenmiģ saat, nasıl 1.32 gösterdiğinden, bunu olarak kabullenip, çeģmeyi yaptıran zatın yandaki evinin yapılıģ tarihinin Rumi 1332 (miladi 1916) yılı olduğu sonucuna ulaģılmıģsa, Hacıhüseyinler Evin de, iki ocak taģındaki saatlerden de, evin yapım tarihini bulmanın formülünü aramaya baģladım. Yorumum ya da uydurduğum formül Ģu; 8.00 i gösteren saatin yelkovanı 12 de, akrebi 8 de olduğuna göre, evin yapım yılının ilk üç rakamı 128! Ġkinci saat de 1.30 u gösterirken, yelkovan 6 da, akrep 1 rakamını biraz geçmiģ durum-
14 484 da bulunuyor. 128 in yanına 6 yı koyar, ortaya çıkan 1286 rakamına 1 i eklersek, 1287 yi buluruz ki, Hicri 1287 yılı, miladi 1871 yılına karģılık gelir. O halde, evin daha önce de belirttiğim gibi 1870 li yılların baģında yapıldığı tezini, bu saatler de doğruluyor denebilir mi? Bu soruyu, sanırım sanat tarihçileri yanıtlayabilir. Ben sadece güzel bir buluģ, ilginç bir açıklama demekle yetinirim. Haklısınız. Doğru olan, bulgulardan hareketle bir sonuca ulaģmaktır. Burada yaptığıma, bir sonucu doğrulayacak bulgular yaratma ya da bulguları, sonucu doğrulayabilecek biçimde yorumlama diyebiliriz. Ancak, evin yapım tarihinin, bu söyleģimizin baģında da anlattığım gibi, 1870 li yılların ilk yarısı olduğu kesindir. Hacıhüseyinler Evi ni anlatmaya devam edeyim. Evde, alt ve üst katlarda ayrı ayrı, abdeshane olarak adlandırılan tuvalet bulunur. Tuvalete girildiğinde üzerinde ibrik ve sabunluk bulunan, abdestlik denilen, cm yükseklikte bir bölüm ile zeminde, ince ve uzun tahta bir sehpa üstünde sıralanmıģ, içleri su dolu güğümler görülür. Oradan ayrı bir kapıyla tuvalet kabinine geçilir; tuvaletin gideri, kimi evlerdeki gibi, lağım denen (fosseptik) çukuruyla değil, algun denilen bir kanalizasyon hattından, Akçasu deresiyle bağlantılıdır. Konukların yemek sonrası ellerini yıkamaları ya da abdest almaları için, el yıkama leğeni ve ibrik bulundurulur. Evin küçükleri, ellerini yıkayanlara kurulamaları için, havlu veya peģkirle ayakta beklerler. Hacıhüseyinler Evi nde günlük yaģam genellikle nasıl olurdu? Bu sorunuzu da, genel olarak Safranbolu evlerini ve yaģam biçimini anlatırken, bizim evdeki, Hacıhüseyinler Evi ndeki yaģantımıza göre açıklamaya çalıģmıģtım. Burada sadece Hacıhüseyinler Evi ne özgü olanlardan bahsedeyim. EVDE YAġAM Hacıhüseyinler Evi nde günlük yaģam, babamın çok erken saatte, çarģıda Kunduracılariçi ndeki kahvehanesini açmak için evden ayrılmasıyla baģlardı. Annem, babamın arkasından ineği sağmak için aģağıdaki ahıra inerdi. KomĢularımızınkilerle birlikte bizim ineğimizi de, bahar ve yaz aylarında hergeleci denilen bir kiģi sabahları alır, kırlarda otlatır, akģamları geri getirirdi. Hergelecinin geldiğini ho ho ho diye bağırmasından anlardık. BaĢka inekler gibi bizimki de, akģam evimizin önüne geldiğinde, hergele denilen inek sürüsünden ayrılır; beni içeri alsınlar diye, evin hayata açılan kapısı önünde beklerdi. AkĢamları ineğe sıcak yal yedirilirdi. Yal, özel bir kaba konan suyun içersine kepek, küspe, meyve ve sebze artıkları atılıp, karıģtırılarak ateģte kaynatılmak suretiyle hazırlanırdı.
15 485 Ġneğimiz daha çok ot ve samanla beslenirdi. Bahçemizin otları ilkbaharda tahra denilen küçük bir orakla biçilir, kurutulur; kıģın ineğe yedirilirdi. Samanı, harar denilen uzun çuvallara konulmuģ olarak, köylerden hayvan sırtında çarģıya satmak üzere getirenlerden alırdık. Ġnek doğum yaptığında ağız ya da ağuz denilen koyu kıvamdaki sütüne Ģeker katarak yemek çok zevkliydi. Ağız, sahanlar içinde komģulara da dağıtılırdı. Doğan buzağı yı, belirli bir süre sonra ya satardık ya da ineğimiz çok yaģlanmıģsa, ineği elden çıkarır, buzağıyı büyütürdük. Çocukluğumda her sabah, önceleri Akkuyruk adlı, daha sonra Güllü adlı ineklerimizin bir tasa konulmuģ ve içersine bir ya da iki çiğ yumurta kırılarak karıģtırılmıģ sütünü içtim. Sabah sağılan sütü, annem akģam sağılan sütle birlikte her gün bir tencerede kaynatır; önce bana içirirdi. Sütün geri kalanını yoğurt için mayalar ve yeter miktarda yoğurt birikince ince uzun silindir biçimindeki, tahta yayık larda çalkalayarak tereyağı elde eder, gerisi ayrana dönüģürdü. Ayrandan da ya torba yoğurdu yapılırdı ya da çarģıda, üç kuruş ayran söylemiyle dola- Ģan, Alakurular ın damadı, komģumuz Ayrancı ya satılırdı. Sabah kahvaltısında benim çocukluğumda, hemen her Safranbolu evinde olduğu gibi bizim evde de çorba içilirdi. Sabahları çayla kahvaltı, Safranbolu da çok sonraları adet olmağa baģlamıģtır. KıĢ aylarında daha çok ıhlamur içilirdi. Babam evden erken ayrıldığı için kahvaltıda bulunamazdı. Kendisine okula giderken sefertası içinde yemek götürürdüm. Evde öğle yemeği için özel bir hazırlık yapılmaksızın, evde ne varsa; olanlarla geçiģtirilir ya da yakın komģularla birlikte olunurdu. KomĢularla beraber olunduğunda, uzun pakla (bütün olarak haşlanmış ve üzerine tereyağı dökülmüş fasulye), pörohi (bir tür mantı-pirohi), haluşka (kaynar suda hamur parça parça haşlanıp üzerine tereyağı dökülerek hazırlanır), yayım (ev makarnası-eriģte) ve çabuk yapılabilecek tatlı olarak da, çövüzlü pekmez (döğülmüş cevizin, dut pekmeziyle karışımı), çıngan baklavası (yufka ekmeği parçalanarak, döğülmüş cevizle karıştırılıp, sıcak şeker şurubu dökülerek hazırlanır) ya da karga beyni (pekmez-yoğurt karışımı) gibi yöresel yemekler yenirdi. Karnım acıkınca, ara öğün olarak özellikle yufka ekmeğine tereyağında piģirilmiģ veya haģlanmıģ yumurta ya da fasulye konulup, dürüm yapılarak yemeği çok severdim. Yayıktan alınan taze tereyağını yufka ekmeğine sürdükten sonra, üstüne toz Ģeker ekip, dürüm olarak yemek de çok nefis olurdu. Yemeği yer sofrasında, kalaylanmıģ bakır tas veya sahanlarda, aynı kaptan yerdik. Pazar ve bayram günleri dıģında, babamla hiçbir öğün yemekte, sofrada bir arada olamazdık. Evden sabah erken çıkan babam akģam da oldukça geç eve dönerdi. O gelmeden çoğu kez ev halkı yemeğimizi yer; babam için ayrı sofra kurulurdu. Babam, akşamcı ydı; her akģam çok küçük bir kadehle, 250 cl kadar rakı içerdi; dıģarıda içip, eve gelmek gibi bir adeti yoktu. Evimizde, çarģıdaki Gudük ün Fırını ndan aldığımız somun ekmeğinin tüketimi fazla değildi. Yemeğe konuk çağrılıysa somun ekmeği mutlaka bulundurulurdu. Yemeklerde genellikle yufka ekmeği yenirdi günde bir, evin zemin katındaki, tabanı çok geniģ taģlarla döģeli taş mutfak taki kazan ocağında ya da daha çok kıģın, alt kattaki aģevi nin ocağında yufka yapılırdı.
16 486 Sık sık yufka yapmamak için, her defasında çokça yapılan yufkalar, büyük bir dolapta saklanırdı. Zaman zaman bir miktar alınıp, Melek Ablam tarafından sulanarak yumuģatılır; yemek öncesinde sofraya getirilirdi. Ġkinci dünya SavaĢı nın son yıllarında ekmek karneye bağlanmıģtı; büyükler için günde yarım kilo, küçük çocuklar için 250 gr fırından ekmek alınırdı. Bu kadar az ekmek yetmediği için, o dönemde yufka ekmek yapılması, özellikle mutlak bir zorunluluk haline gelmiģti. Ancak, tarımda çalıģabilecek genç nüfusun askere alınmasıyla ülkede üretimi çok azaldığından, buğday da bulunamıyordu. Bulunabilse bile, Safranbolu Tahıl Pazarı nda 32 Kg gelen, bir yarım buğdayın 40 lira gibi, o döneme göre çok yüksek fiyattan satıldığını ve bu yüzden pahalılığın had safhaya ulaģtığını büyüklerin konuģmalarından duyardı. Mahallemizde en çok Terzibekirler (Adviye-Mehmet SAFRANLI), Hocaanalar (Terzi Hakkı AĞAR), Muslubeyler (Mustafa AYKOL), KarakaĢlar (Avukat Abdi KARAKAġOĞLU), Sultanlar (Ormancı M.Talat YILMAZ), Dabazlar (Yazıcı Mehmet ERGÜL) aileleriyle yakın iliģki içinde olurduk. AKġAM GEZMELERĠ KomĢulara, biz çok ender olarak giderdik. Mahallemiz dıģında bazı ak- Ģamlar, gazyağlı gemici fenerini yakarak, Babasultan Mahallesi ndeki akrabamız Şerbetçiler i ziyaret ederdik. Evimize hemen her akģam komģular konuk olurdu. Bizim evin konuktan yoksun kalmaması, radyomuzun olmasındandı. Elektriğin geldiği 1949 yılından önce Safranbolu da radyosu olan ev sayısı çok azdı. Ancak bizim evde, elektrikten önce de radyo vardı. Babam 1942 yılında büyük bir batarya ve akümülatörle çalıģan radyo aldığından, ben radyo ile küçük yaģta tanıģan Safranbolu nun Ģanslı çocuklarındandım. AkĢam oturmalarında hanımlar ve genç kızlar bir yandan tentene ya da yün örerler, kanaviçe iģlerler; bir yandan radyo dinlerler ve arada sohbeti de sürdürürlerdi. Konuklarımıza daha çok meyve; mevsim kıģ ise dut ve erik kurusu, ceviz, kavurga (mısır patlağı) ve kar yağmıģ ise karlı pekmez ikram edilirdi. Bazı akģamlar, komģu amcalar ve babam mahalle kahvesine giderler; komģu teyzeler bizde kalırdı. Kahvehane çoğunlukla akģam ezanında açılır, yatsı namazından bir süre sonra; ramazan aylarında ise çok daha geç saatlerde kapanırdı. Burada mahallenin usluları denilen, yaģlı baģlı mahalle sakinleri bir araya gelir, güncel konuları görüģürlerdi. Mahalleli gençler ise, yaģlılarla birlikte olmazlar; çarģı içindeki kahvehanelere giderdi. Muslubeyoğlu Mustafa AYKOL Mahalle kahvemiz Kaçak (Lutfiye) Camisi ne bitiģikti. Kimi yaģlılar yatsı namazını mahalle camimizde kılardı. Her mahalle camisi gibi Kaçak Camisi nin de, eskiden Devletten görevli ve aylıklı imam ve müezzini yoktu. Caminin imamı, mahalle halkından dini bilgilerine güvenilen saygın bir kiģi olurdu. Kaçak Camisi nde bu görevi 1940 lı ve 1950 li yıllarda mahalle sakinlerinden Muslubeyoğlu Mustafa AYKOL, terzi Hakkı AĞAR ve Hacı Abdi GEREDELĠ amcalar yapmıģlardır.
17 487 Onlardan sonra ise, camiyi yaptıranın son altsoyu olarak ben 1960 lı yılların baģından itibaren, camiye Diyanet ĠĢleri BaĢkanlığı nca görevli imam atanana kadar, her yıl Ramazan ayında teravih namazı kılınmak üzere caminin açılabilmesi için bir imam bulup, ücretini karģıladım. Kaçak (Lutfiye) Camisi nin kuzey cephesi (Altta mahalle kahvesi, üstünde eski mahalle mektebi) Caminin müezzinliğini ise, bitiģikteki kahveyi iģleten kiģi yapardı. Nuhoğlu Emin ALPASLAN ve kuyumcu Ali Osman ALTINEL amcalar yıllarca kahvecilik ve müezzinlik yaptılar. AkĢamdan sonra kahvehaneye mahalleli geldiğinde, camiyi de açmıģlar ve çok ender de olsa, kimi zamanlar sabah namazı için de açık tutmuģlardır. Ramazan aylarında ise, kahvehane ile birlikte, mahalleli teyzeler ve
18 488 amcaların teravih namazı kılmaları için cami mutlaka açılır, mahalleli çocuklar gibi ben de, teravih namazına giderdim. Ayrıca, ġeker ve Kurban Bayramlarının ilk günü, sabah erkenden kahvehane, mutlaka açılır, çaylar içilir; namaz sonrası kahvehanenin önünde mahalleli bir çember oluģturarak bayramlaģırdı. En yeni elbise ve ayakkabılarımı giyerek, mahallenin tüm çocukları gibi ben de Bayram Namazlarına mutlaka katılırdım. Evinizin bahçesi ile bu bahçeden nasıl yararlanıldığını da anlatır mısınız? Akçasu mahallesindeki genellikle her evin bahçesi vardır. Bu bahçeler mahalle sakinlerini, yazları Bağlar a göçme zorunluluğundan kurtarır. Hacıhüseyinler Evi nin geniģ bahçesi de böyle bir iģleve sahiptir. EVĠN BAHÇESĠ Hacıhüseyinler Evi nin zemin kattaki hayat, ahır ve taģ mutfak bölümlerinde, üç ayrı bahçe kapısı vardır. Bahçede üstü kapalı bir mekan içersinde havuz, içinde kazanocağı da olan çamaģırlık, fırın ve tuvalet yer alır. Fırında annemin cevizli çörek yaptığını anımsıyorum, ancak fırının kubbesi yıl önce içine çökmüģ ve kullanılamaz olmuģtur. Bahçenin evden uzak bir köģesine, çamaģırlığın yanına samanlık ve odunluk da yapılmıģtır. Zaman içersinde yıkılan bu yapıları ben görmedim. Halen Ulukavak Sokak taki bahçe duvarında, samanlık ve odunluk kapıları mevcuttur. Evin üzerinde yer aldığı bahçeden ayrı olarak, bu bahçeden bir duvarla ayrılmıģ olsa da, ona bitiģik; iki kanatlı bir kapıdan geçilerek girilen dış bahçe dediğimiz ikinci bir bahçe daha vardır. Daha sonra düzenlenmiģtir. Burada baģlangıçta mezarlık olarak adlandırılan ve ayrı bir kapıyla dıģarı açılan bir bölüm oluģturulmuģ ve mezar yerleri de belirlenmiģ ise de, daha sonra vefat eden aile bireylerinden hiç birinin buraya defnedilmesi uygun bulunmamıģtır. Hacıhüseyinler Evinin her iki bahçesi de Hasandede kayası nın yamaçlarından Akçasu deresine inen çok eğimli bir arazide, sekme denilen teraslama yapılarak düzenlenmiģtir. Sekmelerin önüne örülen taģ duvarların arkası baģka yerlerden getirilen toprakla doldurulmuģtur. ÇeĢitli geniģliklerde, üç sekme yapılmak suretiyle, ancak bahçede düz mekanlar elde edilebilmiģtir. Dolma toprak olduğundan ve altı belirli bir derinlikte yerli kaya ile kaplı bulunduğundan bahçe yeterince verimli değildir; sık sık çiftlik gübresine gereksinme gösterir. DıĢ bahçenin nihayetindeki bir kapıdan çıkıldığında alt alta iki göz değirmen ve bir su mahzeni ile karģılaģılır. Değirmen, bilinen su değirmenlerinden çok farklı ve ilginç özellikler taģır. Hacı Hüseyin in Efendi dedem, değirmenin su oluklarını, hacca giderken gördüklerinden esinlenerek ağaç yerine, taģ duvarlarla örülü geniģ ve derin bir havuz biçiminde yaptırmıģ, bir duvarın üst kenarından, karģı duvarın alt kenarına doğru çok meyilli bir taģ zemin oluģturarak, bu zeminin üstünü ve yan duvarları su sızdırmaz biçimde horasan la sıvatmıģtır. Havuzların ark suyuyla doldurulup, alttaki kapak açılarak, su bitinceye kadar değirmenin, kısa süreli de olsa çalıģtırılmıģ olabileceğini de düģünüyorum. Ancak Akçasu deresinde su, Mayıs sonundan itibaren kesildiğinden, değirmen, sürekli çalıģtırılamamıģtır. Değirmenin bugünkü kalıntılarına bakıp, za-
XXVI SAFRANBOLU EVLERĐNĐN GELECEĞĐ VE HACIHÜSEYĐNLER EVĐ
XXVI SAFRANBOLU EVLERĐNĐN GELECEĞĐ VE HACIHÜSEYĐNLER EVĐ Günümüzün ekonomik ve sosyal koşullarının, gereksinmelerinin, anlayışlarının ve teknik olanaklarının, Safranbolu evlerinin yapıldığı dönemlerden
35. BÖLÜM ZATİ AĞAR İLKOKULU HATİCE AĞAR TEYZE OKUL YAPTIRIYOR ZATİ AĞAR İLKOKULU ZATİ AĞAR LILAR, ZATİ AĞAR I TANIMALI
35. BÖLÜM ZATİ AĞAR İLKOKULU HATİCE AĞAR TEYZE OKUL YAPTIRIYOR ZATİ AĞAR İLKOKULU ZATİ AĞAR LILAR, ZATİ AĞAR I TANIMALI ZATİ AĞAR IN FOTOGRAFI VE ÖZGEÇMİŞİ OKULA ASILIYOR 408 35. BÖLÜM 409 ZATİ AĞAR İLKOKULU