Milligoşun | Deňsiz-taısyz Aktaı
21.08.2017 12:08 / Harby taryh /
Memluk türkmen döwletiniň ilkibaşky taryhynda ady köp agzalıan gerçekleriň biri Faryseddin Aktaıdyr. Hiç zatdan heder etmedik, gorky-ürki, çekinjeňlik, ıaıdanjaňlyk ıaly häsiıetlere asla per bermedik, Taňrydan özge kimdir biriniň öňünde dyz epmelidir öıtmedik bu serkerde hakda uzyn söhbetlere girişiberer ıaly maglumatlar ıok. Muňa garamazdan bu gerçek hakda, onuň harby ussatlygy, ugurtapyjylygy, dilewarlygy, sesiniň haıbaty bilen ıürekleri sermisal edıän häsiıeti dogrusynda az hem bolsa, juda ähmiıetli maglumatlar saklanyp galypdyr. Dürli çeşmelerde, taryhy we edebi eserlerde beıan edilen maglumatlary bir ıere jemlemek arkaly Aktaıyň mysaly keşbini aňymyzda janlandyryp bilıäris.
Taryhyň örän az, ıöne uly many çykaryp boljak ujypsyz ıazgylarynda «İanbermez, örän ıürekli, gaıduwsyz, Alladan başga hiç zatdan gorkmalydyr öıtmeıän türkmendigi» welin öwran-öwran gaıtalanıar. Bahry memluklarynyň baş serkerdesi bolan Aktaı dogumy-gaıraty bilen her kesi özüni diňlemäge tabyn eder eken. Fatymylar döwründe esasy harby düzüm hökmünde orta çykmagy başaran bahry memluklarynyň wakalary agzalsa, şol ıerde hökman Aktaı ıatlanyp geçilıär. «Bahry memluklary» diılen goşun taryhy maglumatlara görä arassa oguz ıigitlerinden düzülen we harby taıdan ıokary ussatlyga eıe bolan goşundyr. Müsüriň buısanjy we esasy rysgal çeşmesi bolan Niliň hatyrasyna «Nil derıasynyň esgerleri» diılip atlandyrylmagy, bahry memluklarynyň halyfatyň we döwletiň düzüminde neneňsi abraıyndan peıdalanandygyny görkezıär.
Taryhy çeşmeler Eııuby döwletini esaslandyran Nejmeddin Eııubynyň hem bahry memluklaryna degişlidigini tassyklaıar. Fatymylar döwleti synandan soňra, onuň harby mümkinçiligi dolulygyna eııubylaryň eline geçıär. Nejmeddin Eııup emir Alaeddin Aıtekin Bundukdaryny tussag etdirende onuň ähli memluklaryny, hyzmatkärlerini we mal-mülküni öz ygtyıaryna geçirıär. Şeıdibem Aktaı Nejmeddin Eııubyň esasy serkerdeleriniň biri bolup galıar. Aktaı bu ıerde hem öz ukyp-başarjaňlygy bilen ıokary derejelere ıetmegi başarıar. Döwlet dolandyryş we harby ussatlyk babatda ählitaraplaıyn taııarlygy geçen memluklar eııuby döwletini edara edıän esasy adamlara öwrülıärler. Möhüm permanlary soltanyň çykarıandygyna garamazdan, ıurduň içindäki we ıöriş mahalyndaky düzgünleri kesgitlemek üçin memluklar öz pikirlerini gögerdip bilipdirler. Memluklaryň sagdyn garaışy, çaklamasy, göz öňünde tutıan seljermeleri hut garaşylıan netijäni hem beripdir. Aktaıy beıleki memluklardan tapawutlandyrıan esasy häsiıetleriň biri onuň hiç kesden eger-eger howatyr etmändigi, öz pikirini, garaışyny gönümel aıdyp bilenligidir. Söweş meıdanynda ıowuz, söhbet meıdanynda gönümel, öz maksady ugrunda jan aıamazak, gaıduwsyz serkerde Aktaı ynamlylygyň esasy nusgasy hökmünde görlüpdir. Aktaı öz ıoldaşlaryny hem edil özi ıaly terbiıelemäge çalşypdyr. Olaryň arasynda wepalylyk we arkalaşyk esasy äht ekeni. Agzybirligiň güıji bilen döwletiň iň ıokary wezipelerine aralaşmagy başaran memluklar Eııubylar döwleti gowşap ugranda esasy güıç hökmünde saklanyp galıar. Dolandyryş jylawy ähli babatda memluklaryň eline geçıär. Bu gün-erte synjak döwlete ıeke-täk mirasdar – memluklar. Ine, şu ıerde hem Aktaı hakdaky maglumatlar taryhy sahypalarda öňkülerine görä birneme köpelip başlaıar.
Bahry memluklary bilen beıleki memluklaryň arasynda tagt islegi aıdyň ıüze çykmasa-da, her toparyň ol ıere özüniň barmak isleıändigi welin wakalaryň taryhy yzygiderliginde aıdyň duıulıar. Aktaı tagta eıe bolmak hukugy babatyndaky garaıyşda, ilki bilen, özüni, juda bolmanynda, bahry memluklaryndan haısydyr birini mynasyp görüpdir.
İesir düşen Pereň patyşasyny azatlyga goıbermek babatda haçparazlar bilen eııubylaryň arasynda geçirilen gepleşiklere eııuby tarapyndan iberilen harbylar memluklardan ybarat bolupdyr. Bellenilen tölegi töläninden we haçparazlar Dimıat şäherinden çykanlaryndan soňra, Pereň patyşasy azatlyga goıberilipdir. Haçparazlar bu şäherden çykyp gidenlerinde Müsür esgerlerine serkerdelik etmek gelip çykyşy türkmenlerden bolandygy doly ykrar edilıän Yzzeddin Aıbeg atly memluga ynanylypdyr. Şeılelikde Aıbegiň abraıy artyp ugrapdyr. Näme üçindir Aktaı, Beıbars ıaly has güıçli, dogumly memluklaryň bar wagtynda Şejeretüddüriň we beıleki uly emirlerleriň soltanlyk-atabeglik wezipesini dolandyrmagy hem Aıbege ynanmaklaryna kän bir nägilelik bildirip durmandyr. Ol öz pikririni erkin aıdyp bilipdir. Şonuň üçin hem özüniň ykrar edilen derejesine bil baglan Aktaı daşky duşmanlary dep etmek meselesi birıüzli sowlandan soňra, ähli adamlary çagyryp, eııubylaryň neberesinden birini soltan bellemekligi teklip edipdir. Onuň sözünden çykmagy töwekgellik saıandyklary sebäpli hiç kim oňa garşy çykmandyr. Eııubylarda bolsa erkek göbeklilerden alty ıaşly Eşref Musa ibn Melik Mesgutdan başga tagty ynanar ıaly adam bolmandyr. Netijede, alty ıaşly Musany Aktaıyň teklibi boıunça soltan diıip yglan edıärler. Emma onuň ıerine ıetirmeli döwlet işlerini dolandyrmagy bolsa ıene-de baş atabeg Aıbege ynanylıar.
Resmi taıdan ykrar edilmedigem bolsa, döwleti dolandyrıandygy üçin özüni soltan hökmünde görıän Aıbeg bolsa, Aktaıy esasy garşydaşy hasaplap, ony tagt höweslerinden saplamak we bu ıerden uzaklaşdyrmak üçin dürli hile-hyıallara ıüz urup ugraıar. Bu babatda eııuplylar döwletiniň aradan çykan soltanynyň aıaly Şejereteddür hem Aıbeg bilen pikirdeş çykıar. Aıbeg «Üstün çykyp gelse-de, biziň bähbidimize, bir sebäp bilen, aradan aırylsa-da, biziň bähbidimize» diıen pikire uıup, Aktaıyň ıolbaşçylygyndaky goşun bölegini Müsüri eıelemek üçin ıörişe çykan Damask häkimi Melik Nasyryň garşysyna ıollaıar. Aktaı bu söweşde üstün çykıar. Aktaıyň halk arasyndaky abraıy öňkülerden hem beıgelip başlaıar. Aktaı soltan bolmak hyıalyny hakykata öwürmegiň wagty geldi hasap edıär we munuň üçin iň ygtybarly ıoluň Şejereteddür bilen goş birikdirmekdigine göz ıetirıär. Eııuby hökümdarlarynyň tagtyna geçmek üçin olaryň iň soňky zenan hökümdary Şejereteddüriň göwnüni awlamak gerek bolupdyr. Zenan soltanyň göwnünde kimiň mesgen tutup-tutmanlygy Aktaıyň serine däl. Esasy zat munuň şeıle bolmagyny Aktaı isleıär.
Aktaı Şejereteddüriň ıanyna göni barıar-da, özüne durmuşa çykmagyny gönümel teklip edıär. Şejereteddür beıle teklibe garaşmaıan ekeni, ol: «Heniz meniň serimde durmuşa çykmak meıli ıok, bar aladam, ünjim Damaskyň häkimi Melik Nasyrdan dynmak. Özümi, çagalarymy, Müsüri şol howpdan aman-esen saklamak» diıip jogap berıär. Şejereteddüriň bu sözlerini durmuş gurmaga razylyk hökmünde kabul eden Aktaı «Melik Nasyr howpy aradan aırylandan soňra» bu işleriň öz islegine görä çözüljekdigine doly ynanypdyr.
Edil şol wagtlar ikinji bir sözaıdyjy Kutuz gelıär. Ol Şejereteddüre Aıbege durmuşa çykmak teklip edıär. Şejereteddür Kutuza-da: «Müsüriň alkymynda Melik Nasyryň esgerleri barka, durmuş toıy hakda pikir edip bilmerin» diıip, jogap berıär. Şondan soň Aıbegiň özi goşuna baş bolup, Melik Nasyrdan ymykly dynmak üçin ıörişe çykıar. Melik Nasyry gaıdyp özüni dürsemez ıaly edıär. Melik Nasyr meselesi aradan aırylıar. Pursatdan peıdalanyp, Beıbars Şejereteddüriň ıanyna barıar we öz ussady Aktaıa beren sözüne wepa görkezmegini, oňa durmuşa çykmagyny ıatladıar. Beıbarsyň çeper sözlüligi Şejereteddüriň aňyna ıiti täsir edipdir. Şejereteddür iki pikiriň arasynda galyp ikirjiňlenipdir. Ikiden birini saılamaly, biri – Aıbeg, beılekisi – Aktaı.
Pikirlerini saldarlap gören hem-de Aktaıyň aşa dogumlydygyndan ıaıdanan Şejereteddür Aıbegi saılaıar. Ol Aıbegiň sawçysy Kutuza: «Ussadyňa mälim et, men ıarym şalyk bilen kanagat edip biljek däl. Soltan bolanda, men onuňky» diıip ıaňzydıar. Aıbeg bu sözlerden netije çykaryp, Musany tagtdan düşürmelidigini aňıar. Ony tussag etdirıär we zyndana salıar. Aıbegiň bu hereketleri Aktaıyň gaharyny getiripdir. Soltanlyk maşgalasyna beıle daraşmaly däldigini, döwlete dahylly haısydyr bir meseläni çözjek bolsa beıleki memluklar bilen geňeşip, maslahatlaşyp, soňra bir pikire, dogry çözgüde gelmelidigini ıatladıar. Sözi ıer almadyk Aktaı gaharyna bäs edip bilmän, Aıbegiň ıurdy dolandyrmakdan asgyndygyny subut etmek üçin ıurduň her ıerinde bulagaılyk döredıär. Aıbeg bu ıagdaılaryň öňüni almak isläp, Aktaıy eglişige çagyrypdyr. Olara Isgenderiııäni mülk hökmünde bermäge boıun bolupdyr. Beıleki memluklara hem gymmatbaha serpaı ıapmaga borçlanypdyr, emma Aktaı munuň bilen ylalaşmandyr. Aktaıyň ıokary galdyran ıaragynyň gana boıalman ıere inmeıändigini bilıän Aıbeg dessine hereket etmegiň zerurdygyna göz ıetirıär. Aktaı Şejereteddüri öz ıoldaşyna hyıanat etmekde aıyplap, ony patyşalyk köşgünden çykarmagyň pikirine münüpdir.
Şejereteddür hem bu pirimi öňünden aňıar, Aktaıdan derhal dynmagyň wajypdygyna düşünıär. Ol täze ıanıoldaşy Aıbege maslahat berip, Aktaıyň garşysyna gitmezligi, onuň bilen dostluk gatnaşyklaryny berkitmegi ündeıär. Mazaly bişirilen pirim ahyry netijesini berıär. Giçlik nahara çagyrylan Aktaı eden-etdilikde aıyplanylıar. Aktaıyň jezalandyrylmaga laıykdygy aıan edilıär. Dildüwşüge laıyklykda, patyşalyk köşge – Jebel galasyna zyıapata geljek Aktaıyň öňünden ıanynda ıakyn esgerleri bolan Kutuz çykmaly we onuň janyna kast etmeli edilıär. Kutuz bu iş üçin Bahadur we Sanjar atly ıigitlerini saılap alıar. Şeılelikde Aktaı möhüm meseläni maslahatlaşmak üçin köşge çagyrylıar. Beıbars dagy Aktaıyň ıeke özüniň gitmezligini towakga etseler-de, Aktaı ıanyna az sanly memlugyny alyp, köşge tarap ıola düşüpdir. Köşgüň gapysyna baranlarynda Aktaıyň ıanyndaky memluklaryň köşge girmegine idin bermän, onuň bir özüni içeri salypdyrlar. Aktaıy garşylan Kutuz oňa ähli ıaraglaryny şol ıerde goıup girmekligi ündäpdir. Aktaıyň bu sözlere gahary gelip, olara sögünipdir. Şeıdibem Şejereteddüriň salgy beren pirimi amala aşypdyr. Aktaıyň janyna kast edipdirler. Kutuz bilen Aktaıyň arasyndaky dartgynlylyk Kutuzyň ıeňşi bilen tamamlanypdyr.
Aktaı hakdaky taryhy maglumatlary orta asyr taryhçylarynyň eserinde okamak bolıar. Aktaıyň müňlerçe adamlyk goşuna baş bolup, Gazze sebitine ıöriş edendigi, ol ıerde haçparazlary derbi-dagyn edip, Müsür iline ıeňiş bilen dolanyp gelendigi nygtalıar. Hiç bir soltan, hiç bir hökümdar hem Aktaıy doly özüne tabyn edip bilmändir. Onuň çäkden çykıan gözsüz batyrlygy käteler gedemlige-de ıazaııan eken. Aktaıyň häsiıetine belet adamlar üçin-ä bu adaty bir zada öwrülipdir. Ondan aıyp-syn, öıke-kine etjegem bolup durmandyrlar. Muňa garamazdan Aktaı öz memluklaryny welin örän gowy görüpdir. Serkerdelik, harby sungat, ugurtapyjylyk, gözsüz batyrlyk, dogum-huruçlylyk babatda deňsiz-taısyz hasaplanylan Faryseddin Aktaıa Farys (söweşiji) lakamynyň berilmegi hem muny tassyklaıar. «Eger-de ol nämedir bir zatdan gorkıan bolsa, diňe Alladan gorkıandyr. Galan zatlar onuň piňine-de däl» diıen söz Aktaıa doly manysynda degişli görlüpdir. Aktaı hemişe adalata daıanan, wadasyna wepaly, lebzine ygrarly, meşhur serkerde, ıagşylyk etmegi, sadaka bermegi söıen ynsan hökmünde suratlandyrylıar. Şol bir wagtda-da onuň birje – tagt tamakinligi hatasynyň bolandygyny hem-de şol ugurda sarp eden yhlasyny ıatlaıarlar.
Eger-de soňy gedemlige ıazıan çäksiz gaıratyny soltan hökmünde ykrar edilen adamlaryň hyzmatynda goıup bilenliginde, Aktaı taryhyň sahypalaryna has aıratyn öwüşgin bilen siňerdi. Aslynda-da, memluk döwletiniň taryhy hakda söz açylanda buısanç bilen ıatlanylıan bäş adamyň biri hem Aktaıdyr. Ol bäş adam Aıbeg Türkmen, Seıfeddin Kutuz, Zahyr Beıbars, Farys Aktaı we Sanjar Halabydyr.
«Nesil» gazetiniň bölüm redaktory.
Şugün : 107
Şu aı : 8400
Jemi : 127607