Konstantiniye notları: 2008
1. Olumlu gelişmeler
Kapitalizme özgü birçok temel özelliğin giderek dejenere olduğu ve değişmeye başladığı bir dönemdeyiz. Burada sözünü ettiğimiz değişim, elbette sadece ekonomiyle ilgili değildir. Bazı örneklerden yola çıkarak, postkapitalist döneme doğru uzanması muhtemel gelişmelere işaret ederken, geçilebilecek üç temel aşamadan kısaca söz edilebilir. Bunlardan ilkine artık girildiği anlaşılıyor ve Türkiye'deki bu ilk aşama, olumlu bir gelişme seyri izlemektedir. Krizden sonra herşeyin düzelip, kaldığı yerden aynen devam edeceğini söyleyenler bile, söylediklerine pek inanmıyorlar. Krizden sonra elbette herşey çok daha iyi olacaktır -ama eğer bazı temel değişiklikler yapılırsa ve şimdiden geleceğe hazırlanılırsa... Yoksa bu işin hiç şakaya gelir yanı yoktur. Zamanın kalitesine aykırı davrananları ve dünyadaki değişime uyum sağlayamayanları umduklarından çok daha kötü günler beklemektedir ve bu durum çok ciddiye alınmak zorunda.
Kriz var mıdır yok mudur, psikolojik midir sitolojik midir!.. Seviyesi böyle yerlerde sürünenlerin devlet adamı/kadını olamayacakları bir döneme girmiş bulunmaktayız. Bu durumun hızla anlaşılmakta olduğu görülüyor. Türkiyenin ve dünyanın dibe vurduğu devir geride kalmaktadır, ve o devire özgü birçok şey (üst kadrolar da bunlara dahildir) sahneyi terk edeceklerdir. Bu tasfiye süreci Türkiye'deki haliyle, kademeli/karmaşık ve halkın katılımıyla gerçekleşen sağlıklı (ama ülkenin yönetmi bakımından çok daha riskli) bir yol izlemektedir.
Nesnel olmayan/olamayanların, (yani: anlayamadığı konulara komplo teorileri yakıştırarak dünyayı açıklayabileceğini sanmaya devam edenlerin, en temel konularda bile tarafsız olamadığından işine geldiği gibi her gün bir önceki günden farklı "fikirler" savunanların, medyacı dayısının yeğeni olduğu için "aydın" sayılanların, patentine sahip olduğunu sandığı 'demokrasi/Sol/insanhakları' falan gibi üç-beş terimin elli yıl önceki betonarme tariflerine dayanarak "büyük aydın" olmaya devam edeceğine inananların vd.) bunların, yöneticilik/aydınlık yapamayacağı bir döneme girmiş bulunmaktayız. Halk bunlara giderek daha az itibar edecektir ve bu tip adamlar, bütün dünyada bir düşüş yaşayacaktır. Türkiye'deki gelişmeler de bu istikamettedir.
Yeni dönemde halk/münevverler/entelektüeller, nesnel bir ortak payda oluşturmak konusunda tahminlerden çok daha olumlu/yapıcı bir yönde ilerlemektedirler. İflas etmiş mikro-milliyetçi "sorun"cuları ve kapitalizme laf söyleyemediği için meleklerin cinsiyetini tartışmak babından eski/ağlamaklı/arabesk mikro-milliyetçi kampanyalardan medet uman demode neoliberalleri saymazsak (ve “şeytan bizim taraftansa ona da arka çıkmak lazım. Nihayetinde abimizdir” zihniyetindeki “islami” parti/cemaat yandaşlığını da saymazsak) oldukça geniş bir yelpazeden söz ediyoruz. Makul muhalefetin Sol/Sağ/İslamcı/Milliyetçi vs. türünden sisteme özgü kategorileri aşarak, Yüksek İnsani Değerler temelinde Nesnel Eleştiri ilkesini artık çok daha iyi anlayıp işletmesi, Anadolu'nun kadim ruhunun yeniden dirilmesinin teminatıdır.
Anadolu'nun “İslam” adı altında (İslam'ın doğasına aykırı bir şekilde), para manyağı Arabi/Sünni Amerikancı neoliberalizm tarafından kültürsüzleştirilmesi ve (güya Araplara “örnek?!” olsun diye) Ortadoğululaştırılması girişimi -tüm neoliberal "demokrat aydın" desteğine rağmen- başarısızlığa uğramıştır. Şimdi kültürün yeniden yükselmeye başlayacağı bir döneme girilmektedir. Bu aşama, postkapitalist topluma doğru giden -sıfır noktasından sonraki- ilk aşamayla ilgilidir. Anadolu'nun bu kültürsüz/görgüsüz/müziksiz/danssız 'kültürel çöl' devri 2008'in ilk yarısında dibe vurmuş, ikinci yarısından itibaren de yeniden yükselme trendinin başına doğru yaklaşmıştır. Şimdi yeni dönemde Anadolu, artık mütemadiyen uyanacak, külürünü, kadınını, özgürlüğü, müziğini, dansını, şiirini, yüksek kültürünü vs. yeniden hatırlayacak, sahiplenecek ve yükselecektir. O ölçüde de Anadolu, giderek artan bir kararlılık ve akıllılıkla Anadolu'yu kültürsüzleştirenleri tasfiye edecektir. Kadın/sevgi/aşk/müzik/dans düşmanı ruh/gönül/sanat çölleşmesini Anadolu'ya “İslam” diye satmaya kalkanların devri sona ermektedir. Tanrı'yı/kutsalı paraya/pula/rantiyeciliğe/talana/hırsızlığa/sapıklığa/vs alet etmenin elbette bir bedeli olacaktır. (Anadolu'yu faşizan bir baskı altına alıp kültürsüzleştirenler tasfiye edilmezlerse, onların yaptıkları Sünni İslam'a mal olacaktır ve muhtemelen bir dizi felaketleri de içeren bir sürecin sonucunda Sünni İslam en geç 21. yüzyılın ortasından itibaren Anadolu'da hızla küçülen bir azınlık haline gelecektir). Dünya kültür ve uygarlığının beşiği/kaynağı Anadolu'da böyle bir ruhsal kuraklık dönemi, bir daha asla yaşanmayacaktır. (Neo-islamcı sonradan modernleşme dönemine özgü kültürsüzleştirme mekaniğinin nasıl işlediği ve artık neden işlemeyeceği konusunu, başka bir yazıya bırakıyoruz)
2. Postkapitalist para sistemine geçiş hakkında
Postkapitalist dönem, adı üstünde kapitalizmle henüz bağını koparmamış/koparamamış ama ileriye yönelik bir dizi girişimi/deneyi içerecek bir döneme işaret etmektedir. Bu döneme açılan ilk aşama, kapitalist sistemin bizzat içinde olduğundan, öznel/sübjektif bir irade/nefs sınavını da içermektedir. Kapitalist sisteme özgü ücretli iş, petrol tüketimi, artı değer ve faiz/spekülasyonla üreyen para sisteminin henüz hiç değiştirilmediği bu ilk dönemin ardından, bazı sistemsel değişikliklerinin -mecburen- yapılacağı bir dönem gelebilecektir. Bu döneme özgü ilk sinyal, şimdilik, faizlerin sıfıra doğru indirilmesi girişimleridir. (Japonya bunun en tipik örneğini oluşturuyor. 1999 yılının ardından da yıllarca sıfır faiz ilkesine bağlı kalan Japonya, faizleri ortadan kaldırılarak da uzun süre bankacılık yapılabildiğini göstermişti) Tabii konu kesinlikle bir-iki faiz ayarlaması/kaldırılması ile halledilebilecek kadar basit değildir. Bu aşamada para sisteminin tamamen değiştirilmesi gerekiyor -ki sadece ilk adımdır. Bu yönde fikir beyan edenler başta Avrupa olmak üzere giderek artmaktadır. Henüz Türkiye'nin "dünyaca ünlü ekonomistler"i (aslında bu laf, 'dünyadaki ortalama ekonomistler' demek oluyor) konu hakkında suskunlar. Anglosakson piyasa dergilerinde çıkacak yazıları bekliyor olmalılar.
Faizin sıfıra indirilmesinin de ötesinde eksi-faiz uygulamasının örnekleri de yok değil. İsviçre, kendi parası Frank ile döviz spekülasyonu yapılmasını önlemek amacıyla, bunu yapanlardan bir tür 'ceza faizi' almaktadır. Daha önce de eksi faiz uygulamaları -kapitalist sistem çerçevesinde- yapılmıştır. Bunlardan en çok dile dolananı Wörgl deneyidir. 1929 finans krizi ardından para pul olup milyonlarla/milyarlarla konuşulmaya başlanınca, Avusturya'nın batısındaki Tirol bölgesinde 15 bin nüfuslu Wörgl kasabasında şehir yönetimi 1931'de 'yerel para' basmıştır. Sadece Wörgl sınırları dahilinde geçerli olan bu paranın en ilginç özelliği, piyasaya çıktığı andan itibaren KONTROLLÜ olarak her ay önceden belirlenmiş bir miktar değer yitirmesiydi. Belediye başkanı bu yolla paranın biriktirilmeyip kullanılmasını hedeflemişti. Ekonomik kriz nedeniyle işsizlerin muazzam arttığı kasabada bu yolla herkesin bir şekilde çalışmaya teşvik edilmesi, moral bozukluğunun kısmen de olsa giderilmesi de amaçlanmıştı. Wörgl'lüler bu parayı çabuk elden çıkarmaya bakıyor, kullanıyor ve kazanmak için de karşılıklı çeşitli hizmetlerde bulunuyorlardı, paranın mümkün olduğunca çabuk, değeri düşmeden şehir kasasına dönmesine dikkat ediyorlardı. (Kasaba sakinleri bu para türünü basıp kullanmaya, kendi aralarında oturup tartışarak karar vermişlerdir. Bu para türünün fikir babası Silvio Gesell, yaklaşık bir yıl önce ölmüştü ve bu deneyin başarısını ne yazık ki göremedi)
Eksi faizli yerel para uygulamasının sonucu hayret vericiydi. Wörgl, ekonomik krizin mahvettiği yakınındaki tüm kasabalardan çok daha iyi durumdaydı ve kasabaya özel bir refah seviyesi yakalamıştı. Wörgl'ün krize rağmen iş ve aş sorununu çözmesi yakın kasabalara da ilham verdi. Benzeri uygulamaları diğer yerleşim birimleri de başarılı bir şekilde uyguladı -ta ki Avusturya hükümeti yeni bir ulusal para birimi çıkarıp 13 ay sonra yerel parayı yasaklayıncaya kadar. Bavyera devletine kısa bir süre ekonomi bakanlığı da yapan Silvio Gesell adındaki anarşist bir entelektüelin (kapitalizm ile sosyalizm arası) önerilerine dayanan bu para türünün Wörgl'deki başarısı yankı uyandırdı ve kasabayı Amerikalı yazar Ezra Pound, Fransız Sosyalist Partisi başkanı Edouard Daladier (daha sonra Fransız Başbakanı olmuştur) gibi ünlüler bile ziyaret etti. Bu paraya 'HürPara' dendi. Paranın tutması ve başarılı olmasının temel nedeni, kasabadaki dükkan ve firmaların parayı kullanmaya karar vermesidir (başka şansları da yoktu. Ya iflas ve açlığa talim edeceklerdi ya da bu deneye katılacaklardı). Bu uygulama ile kasabada işsizlik bir yılda yüzde 25 azaltılmış, ekonomi canlandırılmıştır. Aynı sürede ülkede tam bir işsizlik patlaması yaşanmaktaydı.
Paranın pratik olarak nasıl işlediği ile ilgili kısaca şunlar söylenebilir: Her para kâğıdınının üzerinde 12 boş alan bulunuyordu. Her ay bu boşluklara bir pul yapıştırılıyordu. Bu pul yapıştırılınca para, üzerinde yazılı değerinin yüzde birini yitirmiş oluyordu. Yani parayı onbir ay cebinde tutan biri, parayı hatcamaya kalkınca onbir pul yapıştırılıyor ve parasının değerini (yüzlük bir banknotsa) yüzde 11 eksiğine kullanabiliyordu. Paranın bu hızlı dolaşımının enflasyonla bir alakası yoktur (sadece kontrollü/bilinçli bir değer yitimidir). Bu sistemde piyasaya sürekli para sürmek gibi bir durum söz konusu olsa da, paranın piyasadaki miktarı pek değişmemektedir. Kapitalist sınırlar dahilinde bu tecrübe esas alınarak yeni bir para sistemi geliştirmek ve varolan sisteme paralel uygulamak hiç de zor olmasa gerektir. Tabii bunun için önce siyasi kararlar almak gerekiyor.
Burada özellikle altı çizilmesi gereken konu, bu para türünün finans krizinin yıkıcı etkisinin önüne geçmek ve ekonominin bütün herşeye rağmen dönmesi için kullanılabilecek bir yöntem olmasıdır. Bu para türü, postkapitalist dönemin sadece bir ön alternatifi olabilir. Zayıf yanı, tüm orjinalliğine ve devrimciliğine rağmen kapitalizme özgü bir uygulama olmasıdır -çünkü kapitalist para sistemi kendi başına diğer kapitalist faktörlerden bağımsız bir şey değildir. Marx'ın çok iyi analiz ettiği ücretli iş ve mal/meta sistemini değiştirmeden -sadece parayı değiştirerek İLERİYE DÖNÜK postkapitalist alternatifler kurmak mümkün değildir. Ama HürPara, ülkelerin taşralarında işsizliği azaltmak ve yerel ekonomileri güçlendirmek amacıyla geçici bir süre için pekâlâ uygulanabilir. Ama geçişin üçüncü aşamasından sonra bir postkapitalizmden bahsetmeyeceğiz, çünkü postlu veya postsuz, 'kapitalizm' terimini kullanmayacağız. (Başka bir yazının konusudur)
© Selçuk Salih Caydi Tarih: 27.12.08
Global krizin bundan sonrasına hazır olmak konusunda söylenebilecek ilk şey artık galiba şu: “Kemerlerizi bağlayın!..” Ama iyimserlik adına maalesef bu kadarıyla da yetinmemek gerek. Çünkü acil bir iniş sözkonusu!.. Yani dikkat çekilmesi gereken konu, pilotun tecrübesi, kapasitesi ve derinliğiyle ilgili. Pilot acemiyse, olay bir düşüşe/çakılmaya falan da dönüşebilir! Ülkelerin/halkların şimdi bunu çok iyi tartıp bu dönemin yöneticilerini ona göre belirlemesi gerekiyor. Ahbap/çavuş/yan/yandaş usulüyle seçilmiş rantiyeci vasat kadrolarla önümüzdeki dönemden geçmek kesinlikle mümkün değildir. İlhan Kesici, krizden bahsederken yeterince çarpıcı olabilmek için, “Bütün herkese ve özellikle sermaye sahiplerine sesleniyorum, hepiniz öleceksiniz” diyor. (29.11.08 tarihli Vatan gazetesi. Aktaran, Can Ataklı). Kulağa abartılı da gelse de yersiz değil. 2007'de başlayan ve 2008'de trilyonlarca Dolar harcanarak bir süreliğine durdurulan düşüş, 2009'da hızlanarak yeniden sürecek gibi görünüyor.
Artık, iyimser olmanın somut nedenleri üzerinde durmalıyız ve iyimserliğin sağlam temelini oluşturmak için çabalamalıyız. Krizin ilk aşamasında, Türkiye gibi sistem taşrasında pek algılanmayan (olumlu) önemli gelişmeler oldu. Mesela daha yaz aylarında insanlığın vicdanı bazı yazarların (Alex Rühle onlardan biri) dünya basınında yazdıkları üzere, 'O trilyon Dolarlarla firmaları/bankaları kurtarmaya kalkmak yerine, küresel ısınma durdurulabilirdi.' Hesap-kitap ortada -bu mümkündü. Şimdi daha yeni yeni (Aralık ayı ortasında), bu sözlere cidden kulak asılmaktadır ve ciddi uyanma belirtileri görülmektedir. Sevgili Alex ve diğer yazarlar etkili oluyorlar (ama girişimlerin henüz yetersiz olduğu da kesin. Çünkü sistemsel değişiklikler yapmak zorunluluğunu duymadan, -mesela sistem mutlaka “büyümek, daha çok üretip tüketmek zorunda” olduğu sürece- atmosferi kurtarmak, en hafif deyimiyle 'kolay değildir') Çabalar sürüyor. Öyle veya böyle başarı mutlaka gelecektir.
Oksijensiz yaşanabileceğini ama parasız yaşanamayacağını sanan ve buna din gibi inanan para/iş/tüketim bağımlısı modern zaman insanı, hayatının krizine girmek üzere. Bu krizden çıkacağı da şüpheli. (Çıktığında başka birşey olmuş olacak) Şimdi en önemli konu, gelecek korkusudur. Toplumu gelecek korkusundan kurtarmak için, parasız temel hizmetlerin -ülkenin en fakir bölgelerinden/kesimlerinden başlayarak- mutlaka örgütlenmesi gerekiyor. Ama ondan daha önemlisi, adamlığı mala/mülke/paraya/pula/amcaya/dayıya/partiye dayanan hoş ve de boş "muteber adam" şablonunun kesinlikle kırılması grekiyor. Sahicilik, inandırıcılık (ve bunları daha ileriki aşamada garanti altına alabilecek özelliklere sahip yeni para sistemi ve kurumlar) şimdi çok önemlidir -ileride daha az önemli olacaktır, çünkü yolsuzluğun maddi/manevi temeli tasfiye edilecektir. İlk aşamada 'parasız hizmetler' konusunda eski tecrübelerden, dünyadaki örneklerden öğrenmek gerekiyor. İnsanlar, ne olursa olsun sokakta aç/açık kalmayacaklarını, daha sonra da insan haysiyetine uygun bir yaşam sürebileceklerini bilmelidirler. Bunun sosyal barış için ne kadar önemli olduğunu anlamayanlar Yunanistan'a bakabilir. Gelecek korkusu, en küçük kıvılcımla olmadık yangınlar başlatabilir. Türkiye gibi sistemin kenar mahallelerinde temel insan ilişkileri çok daha az bozulduğundan, bu tip sorunların üstesinden gelmek daha kolay olabilir -yeter ki işin içine para ve yolsuzluk karıştırılmasın ve yolsuzlar en acımasız şekilde cezalandırılsın.
Bu kez kriz, konjonktürel krizlerden farklı -bir sistem krizi. Bu özelliğini gözden kaçırmadan, Şimdiye kadarki konjonktürel finans krizlerinin başlangıç tarihlerini tahmin etmek için Princeton Economics Institute’ta otuz yıllık bir çaba sonucu orijinal bir metod geliştiren Martin Armstrong'un gün şaşmayan tahminlerine bakılacak olursa, 2009 başından itibaren (3 Ocak?) büyük düşüş başlayabilir ve mütemadiyen 2011 (Şubatına?) kadar sürebilir. Eğer böyle olursa, bu çok uzun bir süre. Bu süre içinde yaşamsal önemde iki konu var. Birincisi: Kendi yağıyla kavrulabilen bir milli ekonomiyi yeniden canlandırmak ve çok sağlam bir temele oturtmak. Bu temel, “Büyüme” veya “ne kadar çok tüketiyorsan o kadar zenginsin” türünden kapitalist saçmalıklardan bağımsız olmak zorunda, çünkü har vurup harman savuracak dünya kalmadı. Artık hava da su da toprak da iktisatlı kullanılmak ve -daha önemlisi- değeri bilinmek zorunda. İkincisi: Dünyada ortalık çok karışırsa (bu ihtimal oldukça yüksek), Türkiye'nin etrafı ve yakın çevresi büyük bir savaş sahnesine dönüşürse Türkiye ne yapar. Güvenilir müttefikleriyle barış için nasıl daha efektif/aktif birlikler oluşturabilir ve barışı nasıl muhafaza edebilir. (Mesela Rusya, Doğu Avrupa ve Kafkaslarda önemli bir saldırgan savaş potansiyeli taşımaktadır. İran atom silahlarına sahip olduğu anda 17'inci yüzyıldan beri devam eden Türk-Fars dengesi İran lehine bozulur vs.) Bu konularda yalpalamayan, savaş tehlikesini de düşünen, tutarlı bir dış politika kurmak şimdi daha önemli.
2. Postkapitalist topluma doğru
Geçiş dönemi biraz sıkıntılı gibi görünse de, en kısa zamanda -yeni anlamda- kalıcı bir refah ve barış dönemine evrilebilir. Mütavazilik diye herkesin kıt kanaat yaşayacağı ve kuru/kültürsüz bir dönemin başlayacağını sanmak büyük aymazlık olur. Hayır. Kalıcı bir refah dönemi kurmak mümkündür ve kurulacaktır. Tabii bunun baş koşulu, kapitalizme has faizli para cinsinden kurtulmaktır. Bu konu, çok somut ve önemli bir konudur. Geçişin ilk aşamasında, (yani iyi/doğru olmanın sosyoekonomik temellerinin henüz inşa edilmediği bu dönemde) NEFS hakimiyeti, insani değerlere aktif bir şekilde sahip çıkıp yükseltmek çok önemlidir ve tam bir sınav teşkil etmektedir. Kalıcı refahı kurmak ise yeni para sistemiyle (ve onun neden olacağı yeni yaşam tarzıyla) alakalıdır. Yeni para sisteminin ilham alacağı iki temel örnekten en önemlisi, 10'uncu ve 13'üncü yüzyıllar arasında dünyanın çeşitli bölgelerinde çok sayıda yerel para biriminin yanyana varolduğu ve bu birimlerin sık sık geri çekilip yeniden piyasaya sürüldüğü, ve paranın kullanım bedeli diye birşeyin olduğu dönemlerdir. Bunun ne demek olduğu, bu dönemlerde ortaya çıkan yüksek yaşam kalitesinin, yüksek kültürün ve bunların sosyolojik nedenleri (ve daha sonra faizli para türünün yükselişiyle işlerin nasıl tersine dönüştüğünü, ikinci bölümde anlatmaya çalışacağız.
© Selçuk Salih Caydi Tarih: 13.12.08
Finans krizinin mekaniği ve krizin devletleştirilmesi hakkında
Dünyanın en büyük beş global yatırım bankasından üçü battı. Lehmann Brothers, Meryll Lynch ve Bear Stearns tarih oldu. 1929’daki finans krizinden sonra birçok Wall Street bankeri bürolarının camlarından atlayıp intihar etmişti. Şimdi tüm bürolar klimalı, pencereler açılmıyor, intiharlar duyulmuyor. Duyulmaması çok da iyi, zira piyasalar çok duyarlı çok duygusal. 'Kapitalizmin sonu' söyleminden kaçınan ve Polyannacılık oynayanlar haksız sayılmazlar: Dünya piyasaları 1971 yılına kadar somut bir şeye, ‘altın’a endeksliydi, o zamandan beri de ABD’ye (ve fiili dünya parası Amerikan Dolarına) olan ‘güven’e endeksli. Warren Buffet bunu, ‘Güvencesiz/karşılıksız her kâğıt para sistemi, politikacıların güvenine bağlıdır’ diye ifade ediyor. Bu nedenle 'pozitif düşünmeye' ve pembe yalanlar söylemeye devam ederken, bir yandan son krizin mekaniğini, boyutlarını, izlemesi muhtemel güzergahları ve önlemlerin hangi zihniyeti esas almasının doğru olabileceğini konuşmayı ihmal etmemeliyiz.
Yaklaşık otuz yıldan beri durmadan büyüyen spekülasyon ve kredi balonu, dünya ekonomisinin esas dinamiğini oluşturuyor. Reel ekonomiye yatırım imkanının ve getirisinin azalması nedeniyle, sermaye finans piyasalarına kayıyor. Sadece tüketiciler değil, devletler de sürekli borçlanıyorlar, faaliyetlerini borçsuz döndürmekte zorlanıyorlar. Sorun bir ‘aşırı birikim’ sorunudur ve Türkçesi şudur: Teorik olarak, piyasalarda, dünyayı onlarca kez satın alabilecek kadar çok para dolaşmaktadır. onlarca dünya olmadığına göre bu kadar çok para hayalidir ve maddi temeli yoktur. Güven endeksinin 2001’den sonra 11 Eylül, Afganistan, Irak derken fena halde erozyona uğraması sonucu, bu hayali/sanal sermaye balonunun kritik eşiği aştığı ve realite iğnesine dayandığı görünüyor. Günümüzde ‘balon’ gibi oldukça sevimli bir metaforla anılsa da, Marx’ın daha 1857’de analiz ederek adını ‘fiktif/sanal sermaye’ (fiktives Kapital) koyduğu duygusal/kurgusal sermaye türü, II. Dünya Savaşı öncesinin neredeyse üçyüz yıllık kapitalizm tarihinde yaşananların hepsinden daha ürkütücü bir krize girmiş görünüyor. Ürkütücü, çünkü olağanüstü büyük bir balon.
Marx tarafından tarif edilmiş sistem mekaniğine göre; ağırlık merkezi spekülasyon, faiz amaçlı kredi ve fiyat dalgalanmaları olan sanal sermaye ile onun reel karşılığı arasındaki fark büyüdükçe, finans krizi olma ihtimali de artıyor -idi. Otuz yıl öncesine kadar geçerli olan konjonktürel kriz mekaniğine göre sanal sermayenin yeniden krize girmesi gerekiyor idi. Fakat İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra en geç 1970'li yıllarda olması beklenen büyük finans kriz yaşanmadı. Onun yerine, sadece ‘zorunlu büyük kriz’ baskısını hafifleten ve Doğu Bloku’yla (ve Ortadoğu ülkeleriyle vs.) sınırlı kalan bir çöküş yaşandı. Parası pul olan reel sosyalizmin (yani kooperatist kapitalizmin) çöküşü, kapitalizmin hanesine yazılmadı. Krizin (liberal) kapitalizme sıçramasını önleyen asıl etmen, altın endeksinin kaldırılmış olmasıydı. Böylece sanal sermaye, yeni spekülatif mecralara akarak çökmeden çoğalmayı/şişmeyi sürdürebildi. Burada altı özellikle çizilmesi gereken durum herhalde şu olmalıdır: Beklenen büyük kriz önlenmemiştir, sadece ötelenmiştir. Bu süre zarfında sanal sermaye balonu, reel gerçeklerden tamamen uzaklaşarak tarihte hiç olmadığı kadar şişip uçmuştur. Robert Kurz'un tahminlerine göre şu anda dünyada dolaşan uluslarötesi paranın yaklaşık yüzde doksanyedisi, reel olmayan spekülatif sermayedir ('Das Weltkapital' Berlin 2005, s.234). Burada en rahatsız edici gerçek, sanal sermayenin eninde sonunda reel değerlere dönmek zorunda oluğudur. Bu dönüşün toplum ve devletler açısından ne anlama geldiği ve sonuçları üzerinde şimdiye dek pek durulmamıştır. Ama bir Çin atasözü, durumu kısaca özetlemektedir: ‘Çok yüksekten uçan, çok derinlere düşer.’
Ücretli çalışanların ürettiği mal ve/veya hizmetlerin, maliyetinden daha fazlaya satılması sonucu ortaya çıkan (üretime bağlı) artı değer birikimi, reel sermayeyi oluşturur. Dünyada reel sermayenin üretilmesinde temel rolü oynayanlar hâlâ işçilerdir. Sanal sermaye ise 'kapitalist çalışma ve üretim sistemi' ile değil, spekülasyonla, fiyat dalgalanmalarıyla, faiz almak amacıyla verilmiş kredilerle vs. oluşur. Bu yüzden de duygusaldır ve güvene endekslidir. Sanal sermeyenin üretilmesinde çalışan ve aynı zamanda sanal sermaye tarafından finanse edilen yeni sınıf ise, adına kısaca 'Beyaz yakalılar' dediğimiz ve günümüzde işçilerden yüzlerce kat daha kalabalık olan yeni kesimdir. Patronla çalışan arasındaki sınırlarının yer yer belirsizleştiği yeni kesim, çeşitli kademelerdeki büro ve (Türkiye’de daha çok) dükkan çalışanlarından oluşmaktadır. Miktarını kimsenin bilmediği çok sıfırlı sanal sermayenin eriyerek reel değerine doğru düştüğü aşamada beyaz yakalılar sınıfı, yaptığı işle kendi reel hayatını idame ettirebilecek durumda olmayan kesimdir.
Krizin özü, reel ekonominin sanal ekonomiyi artık taşıyamıyor olmasıyla ilgilidir. Reel/sanal dengesinin bozulmasındaki bir diğer etmen de, 1980'lerde yaşanan mikroelektronik devrimin yol açtığı rasyonalleşmedir. Sistemi taşıyan üretici sınıfların (işçi-köylü) sayısı giderek azalmakta, daha az kişiyle daha çok üretim yapılabilmektedir. Temel özelliği, (amacını patronun belirlediği) ücretli iş, bu kapitalizme özgü çalışma sistemi çerçevesinde üretilen somut mal ve hizmetler, onların paraya tahvil edilerek daha pahalıya satılmaları sonucu elde edilen artı değer olan bir sistem için bunun anlamı: Sistemin kendi altını oymasıdır. Son otuz yıllık süreç, sistemin temellerinin fena halde aşındığını ve taşıdığı yükün de fena halde büyüdüğünü göstermektedir.
Son çeyrek yüzyıldır sanal sermayenin katlanarak büyümesi nedenlerine eklenen ve balonu çok daha fazla şişiren en önemli kalemler, özelleştirmelerden gelen paralar ve yüksek faizlerle devlet borçlanmaları olmuştur. Bu paralar, dolaylı olarak tüketime yansıyıp reel ekonomiyi de canlandırdığından, temel neoliberal politikalar arasında yeralmışlardır. Devletler, aynı politikaların bir devamı olarak, hızla eriyip sönen sanal sermayeye garantör olma eğilimindeler. Nitekim TBMM komisyonlarından da, bankalardaki mevduatların yüzde yüzüne iki yıl süreyle devlet güvencesi vermeyi öneren bir kanun taslağı geçmiştir. Garantörlük, ödenmeyen borçları ödemeyi kabul etmek anlamına gelmektedir. Devletler, kriz durumun geçici olduğu düşündüklerinden böyle bir riske giriyorlarsa, sahiden ödemek zorunda kalacaklarında neler olacağını da düşünmek zorundalar. Özel firmaların/bankaların borçları -ulusal sınırlar ötesi bir şekilde- bir kurumdan diğerine kaydırılarak geçici de olsa idare edilebiliyor. Devletlerin borçlarını birinden diğerine kaydırmak ise mümkün değildir.
Sürekli ertelenen ve faizle yükselen, üstüne bir de çürük kredilerin garantörlüğü yüklenen borçları ödeme günü gelebilir. Şimdi ABD’nin, böyle bir tehlikeyle karşılaşma ihtimali hiç de az değildir. Bu tehlikeye en çarpıcı örnek, kapitalizmin 1788'de, Fransa’da patlak veren ilk büyük finans krizinde olanlardır. Borçları ödeyemeyip tamamen parasız kalan ve 'kanun benim' (L'etat, c'est moi) sözüyle tarihe geçen ünlü kral XVI. Lui’nin kasasında 16 Ağustos 1788 günü sadece dörtyüzbin Livres kalmıştı ve bu para, devletin bir günlük giderinin ancak dörtte birini karşılıyordu (John F. Bosher, ‘French Finances 1770-1795’ Cambridge 1970). Kral 1789’da, devleti, tacı ve tahtıyla o borcun altında kalmıştır. Ardından, hakkında ‘emperyalizm’ sözcüğünün tarihte ilk defa kullanıldığı Napoleon gelmiştir ve uzun kanlı savaşlarla yeni bir tarihsel dönem başlamıştır.
© Selçuk Salih Caydi Tarih: 4.11.08
İlk ferahlama döneminin özgün kalitesi hakkında
Sol'un kendini nasıl aşabileceği (olasılıkları) konusundan önce, dönemin kendine özgü kalitesi hakkında birkaç noktaya dikkat çekmek yararlı olabilir. Eylül ayında başlayan ferahlama dönemi ve yeni sosyal hedeflerin doğuşu aşaması, 2010 Ocak'ına kadar sürebilecek olumlu/yapıcı bir eğilimi öne çıkartabilir. Bu eğilim, malum/bilinen klişelerin dışında düşünmeyi, günlük rutinden kurtulma eğilimlerini, hayal kurma gücünü, (modern kapitalizm ötesi) ütopyaları ve yeni fikirlerin geliştirilmesini güçlendirebilir. Bu eğilimin geliştirilebilmesi ve ona -kendini geliştirebilecek platformu sağlayabilmesi açısından- 'nesnel eleştiri ve sahici demokrasi' ilkesine bağlı kalması, kendine ve iktidara karşı bu ilkeyi işletmeye devam etmesi önemli. Bu dönemde Türkiye'nin hangi hedeflerine erişip hangi hedeflerine erişemeyeceği, daha gerçekçi bir şekilde anlaşılabilecek gibi görünüyor. İktidarın tüm kirli çamaşırlarının piyasaya saçılıp, lise talebeleri tarafından bile görülüp anlaşılacağı bu dönemde, ülke kendi gücünün sınırlarını çok daha iyi anlayıp çok daha gerçekçi/nesnel bir ilerleme tahayyülü oluşturabilecek gibi görünüyor. Bu tahayyülün geleceğe yönelik yeni ütopik tahayyüllerle beslenmesi, yaratıcılığın geliştirilmesi için yeni bir alan açabilir.
Türkiye'nin Solcu/Sağcı/İslamcı/Milliyetçi ötesi yeni 'Makul Muhalefet'inin, kendini (fikren) çok güçlü ve haklı hissedeceği bu dönemde, bu hisse fazla güvenip kendini yenilmez sanmaması gerekiyor. Kendini "yenilmez" sanıp, kibirle -yasaları yeniden siyasallaştırmak gibi- haksız (kendine Müslüman) tavırlara düşerse, bir yenilgi alabilir. (Eylülün ilk üç haftasındaki birinci sınavı geçmiş görünüyor)
Kimseyi kayırmadan ve peşinen yargılamadan (yani kısaca 'kendine karşı bile olsa') nesnel eleştiriyi işletmek ve bundan asla taviz vermemek, Makul Muhalefet'in gelişmesinin güvencesidir. Anlaşıldığı kadarıyla, para ve rant delisi neoliberaller, dibi neredeyse cehenneme kadar uzanan "kapsamlı" ve sistemli yolsuzluklarını -mecburen!- savundukça, şaşırtıcı durumlara düşeceklerdir. Böyle durumlarda bile: iktidarın yaptığı olumlu işleri ve attığı olumlu adımları yadsımamak/desteklemek, hem doğru ve gerçek adına hem de ülkenin kamplaşmasını önlemek adına önemli. Vahşi spekülasyonlar (komplo teorileri!) ve riskler gereksiz görünmektedir. Çünkü kendini çok güçlü hisseden tecrübesiz gençler, karşılarındakini, kendi görmek istedikleri gibi görmeye eğilimlidirler ve hata yapmaya müsaittirler. Şimdilik rasyonel bazda/platformda kalmak ve gelecek kurgularında nesnel yolda ilerlemek, hem Sol gelenekten azami yararlanmayı sağlayacaktır hem de gereksiz/fevri çıkışları önleyecektir.
Bu dönemin, yeni vizyonların doğma ve oluşma dönemi olduğu söylenebilir. Onun da kendine özgü naifliği, delibozukluğu, cürreti ve cesareti olacaktır. Henüz tecrübesi az olanın kendini fazla ciddiye almasının önüne geçmek ve vizyonların olgunlaşmasını sağlamak için, nesnelliğe önem vermek, naiflikleri de kendi içindeki tartışmalara/konuşmalara saklaması gerekiyor. Ancak o zaman, yeni fikirlerin ve ortak aklın geliştirilmesi, en zevkli uğraşılarından biri olabilir.
Bu dönemin en olumlu yanlarından biri de, yardımseverliğin ve ortak akıl kurma eğilimlerinin (yani birbirini tamamlama eğilimlerinin) güçlenmesi gibi görünüyor. Bu da, birçok iyi ve yeni girişime olanak sunuyor -tabii (esasen) nesnel olmak ve sahici çaba harcamak koşuluyla.
© Selçuk Salih Caydi Tarih: 22.9.08