Osmanlı Devletinde Barutun ve Ateşli Silahların Kullanımının Yaygınlaşması
Download "Osmanlı Devletinde Barutun ve Ateşli Silahların Kullanımının Yaygınlaşması"
1 Osmanlı Devletinde Barutun ve Ateşli Silahların Kullanımının Yaygınlaşması PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI 503 Arş. Gör. Dr. Yunus İNCE SÜ Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Giriş 1 İnsanın temel fizyolojik ihtiyaçlarının başında korunma ve beslenme gelir. Yaşamın devamı için öncelikle bu ihtiyaçların giderilmesi zaruridir. Korunma ve beslenme gibi insanoğlunun temel ihtiyaçları 2, bunları karşılayacak bazı icatların yapılmasını sağlamıştır. İlk silahlar, bu gerekçelerle icat edilmiş olmalıdır. İlk silahlar, genelde ileriye doğru atılan bir cismin havada yol almasından elde edilen hızdan istifade edilmesi prensibine göre tasarlanmıştır. Fırlatılan nesne, önce basit bir taş iken daha sonra ucu sivriltilmiş mızrak, ok, vb. olmuştur. Zamanla kargı, sapan ve mancınık gibi basit silahlar bunları izlemiştir. Ancak atış teknolojisindeki en büyük ilerleme için barutun icadını beklemek gerekecektir. Barut güherçile, kükürt ve odun kömürünün belli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen patlayıcı bir maddedir 3. Karışım oranları değiştirilerek farklı amaçlar için farklı barut türleri üretilmiştir. Kara barutun içine katılan odun kömürü, baruta siyah renk veriyordu. Barutun ilkel şekli olan bu ürün, rengi sebebiyle kara barut olarak adlandırılmıştır. Barutu meydana getiren maddelerin başında güherçile gelir. Barut üretiminde genellikle Hint güherçilesi (potas güherçilesi) 1 Bu makale tarihinde Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalında kabul edilen, Selçuk Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğünce desteklenen numaralı Osmanlı Barut Üretim Teknolojisinde Modernleşme: Azadlu Baruthanesi ( ) isimli doktora tezinin giriş bölümünün özetidir. 2 Abraham H Maslow, A Theory of Human Motivation, Motivation and Personality, Harper&Row Publisher, New York 1987, s Hasan Tahsin, Fenn-i Eslihâ, Mekteb-i Fünûn-ı Harbiye-i Şâhâne Matba ası, İstanbul 1313, s. 14; Gabor Agoston, Gundpowder For The Sultan s Army: New Sources on The Suplly of Gundpowder to the Otoman Army in the Hungarian Campanigns of the Sixteenth And Seventeenth Centruies, Turcica, XXV, Paris 1993, s. 8-85; Gabor Agoston, XVI. Yüzyılda Macaristan da Osmanlı Barut Üretimi: Budin Baruthânesi, (Kısaltma: Macaristan da Osmanlı Barut Üretimi ), Belleten, LXVII / 249, Ankara 2003, s ; Gabor Agoston, Avrupa da Osmanlı Savaşları , Top, Tüfek ve Süngü Yeniçağda Savaş Sanatı , (Kısaltma: Osmanlı Savaşları ), çev. Yavuz Alogan, Kitap Yayınevi, İstanbul 2002, s. 140; Gölen, Baruthâne, s. 218.
2 TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 504 (KNO 3 ) ve Şili güherçilesi (sut güherçilesi) (NaNO 3 ) kullanılmıştır. Barutu oluşturan maddelerden güherçile, kükürtle odun kömürünün yanması için gereken oksijeni verir. Kükürt (S) barutun kolayca tutuşmasını sağlar. Odun kömürü, bünyesindeki karbon (C) ve güherçiledeki oksijen (O) yanarak karbon dioksit (CO 2 ) gazını ortaya çıkarır. Barut yanınca geriye karbon dioksit (CO 2 ), kükürt dioksit (SO 2 ) gazları ile potasyum sülfat (K 2 SO 4 ), potasyum karbonat (K 2 CO 3 ) ve potasyum sülfür (K 2 S) bulunan bir atık kalır. Yanma neticesinde açığa çıkan gazlar katlık bir genleşmeye sebep olur Barutun İcadı ve Kullanımının Yaygınlaşması Barutun icadı ve ateşli silahlarda kullanılması hakkında Osmanlı kroniklerinde muhtelif bilgiler bulunmaktadır. İbrahim Peçevî, 1370 yılında Avusturyalı Bertoloş adlı bir hekim tarafından barutun icat edildiğini ifade etmektedir 5. Osmanlı müverrihi Halil Nuri, nerede icat edildiğini belirtmeksizin hicrî 40 yılında barutun icat edildiğini ve ardından da top, tüfek ve humbara gibi silahların icat edildildiğini belirtir 6. Kethüda Said ve Ahmed Asım, barutun hicrî 766 yılında bir Alman rahip tarafından icat edildiği kanaatindedirle r 7. Ahmed Cevdet Paşa, bu konuda üç rivayetten ba hseder: Birinci rivayet, hicrî 700 de Almanya nın Badgran(?) [Breisgrau (bugün Baden-Württemberg)] dükalığı, Freiburg (Frayburg) şehrindeki bir keşi ş tarafından icat edildiği şeklindedir. İkinci rivayete göre barut, bu tarihten çok daha önce bir İngiliz keşiş tarafından icat edilmiştir. Üçüncü rivayet ise barutun Çinliler tarafından icat edildiği 8 şeklindedir. Bugün tarihç ilerin çoğu, barutun eski Çin de icat edildiğini kabul etmektedir. Barutun ne bir savaş aracı yapma düşüncesiyle ne de yanıcı bir madde elde etmek için üretilmediği, eski Çin de hayat iksirini bulmak için yapılan bazı deneyler sonucunda bulunduğu bilinmektedir. Çinli Taocu simyacılar, gerçeğin gizemini çözebilmek 4 Alfred W.Crosby, Ateş Etmek Tarihte Fırlatma Teknolojileri, çev. Aybek Görey, Kitap Yayın Evi, İstanbul 2003, s Peçevî İbrahim Efendi, Tarih-i Peçevî, I, Matbaa-i Amire, İstanbul 1283, s Halil Nuri, Nuri Tarihi, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Türkçe Yazmalar Bölümü Nu. 5996, v. 22a- 23a. 7 Ahmed Asım, Tarih-i Asım, I, Ceride-i Havadis Matbaası, İstanbul 1282, s ; Kethüda Said Efendi, Kethüda Said Efendi Tarihi ve Değerlendirilmesi, hzl. Ahmet Özcan, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale 1999, s Ahmed Cevdet, Tarih-i Cevdet, VI, Tertib-i Cedîd, Matbaa-i Osmaniye, İstanbul 1303, s
3 için birçok maddenin özünü birbirine karıştırarak ba rutu icat etmişlerdir. MS I. yüzyıla gelindiğinde, Çinli simyacılar barutun en önemli bileşeni güherçile hakkında pek çok bilgiye sahipti. Onlara göre barutun üç maddesinden birincisi olan güherçile, barutun prensi ve diğer katkı maddeleri olan kükürt ile odun kömürü de nazırlarıydı 9. Barutun icadından asırlar sonra Osmanlı divan şairi Şeyh Galib adeta Çinli simyacılara nazire yaparcasına barutu bir zafer iksiri olarak tanımlayacaktır 10. Hak bu kim bârûta iksîr-zafer desem sezâ İşte Dâru d-darb-ı hâlis yapdı bârîdir güvâh Eski Çin de halk, gündelik hayatın bir parçası olan bambunun ateşe atıldığında, sıcaklığın etkisiyle boğumlar arasında kalan havanın genleştiğini ve büyük bir gürültüyle patladığını müşahede etmişti. Bu sebeple bambunun sert çeperi ateşte ısınınca etrafa şarapnel benzeri parçalar saçtığı öteden beri biliniyordu 11. Çinli simyacılar tecrübeleriyle bu patlamadan yararlanılabileceğinin farkına vardılar. Güherçile, kükürt ve odun kömürü gibi maddelerin yanıcı özelliği uzun zamandan beri bilindiği için bu maddelerin yakılmasıyla meydana gelecek muazzam patlama fikri, barutun icat edilmesini sağlamış olmalıdır 12. Barutun ilk kullanım amacı, günümüzdekinden oldukça farklıdır. Eski bir Çin inancına göre Çin in batı bölgelerindeki tepelerde yaklaşık 30 cm boyunda bir insanı andıran ürkek tabiatlı Şan-sao adlı canlılar yaşamaktaydı. Bu canlıların kendilerini rahatsız edenleri titreme ve sıcak terleme nöbetleriyle hasta ettiklerine inanılıyordu. Çinliler bu canlıları korkutup kaçırmak için bazı araştırmalar yapmışlar ve neticede yakıldığında büyük bir patlama sesi elde edilen barutu, bu canlıları korkutup kaçırmak için kullanmışlardır 13. Barutun icat edildiği devirlerde, savaş alanları günümüze nispeten daha sessiz olduğundan barut, önce düşmanı korkutmak için kullanılmıştır. Bu ilginç icat, Müslümanlar tarafından torbalara doldurularak düşmanları korkutmak için kullanılmış, daha sonraları gevşekçe bağlanmış bir keseye doldurulan baruta idrar, dışkı, pırasa suyu, demir saçmalar ve porselen kırıkları gibi PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI Crosby, Ateş Etmek, s Şeyh Galib, Şeyh Galib Divânı, İbtidâ-i Tevârîh, Mısır-Bulak 1252, s Crosby, Ateş Etmek, s ; S.J.von Ramocki, Geschicte der Explosivstoffe, Gerstenberg Verlag, Tarihsiz, s Crosby, Ateş Etmek, s Carlo M.Cippolla, Yelken ve Top, (Kısaltma: Yelken ve Top), çev. Aslı Kayabal, Kitap Yayın Evi, İstanbul 2003, s. 55.
4 TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 506 maddeler eklenerek düşmanlara atılmaya başlanmıştır. Böylece torbadaki maddelerin parça tesirinden yararlanılmıştır. Bir süre sonra barut doldurulan gevşek bağlanmış keseler, demir güllelere dönüştü. Çinliler XIV. yüzyılda elle ya da mancınıkla atılabilen humbaraları kullanmaya başladılar. Bütün ateşli silahların atası sayılabilecek ateş mızrakları 900 lü yıllarda icat edildi. Bir ateş mızrağı yapılırken ucu açık bir boruya kükürt, odun kömürü ve baruttan oluşan bir karışım dolduruluyordu. Daha sonra borunun ucuna bir ok yerleştirilerek borunun alt kısmındaki karışım, bir fitil yardımıyla ateşlenince karışımın yanmasıyla açığa çıkan gaz, oku ileriye fırlatıyordu. Birçok mızrağın bir seferde fırlatılabilmesi için rampa olarak bir sepet kullanıldı. Bu silah, daha sonra yapılan bütün ateşli silahlara ilham kaynağı oldu. Ateş mızrakları, bir tür ateş pompası gibi kullanılabildiğinden meydan savaşlarıyla kale kuşatmalarında hem saldıran hem de savunan taraf için önemliydi. Bu yeni silahın isabet oranı yüksek olmamakla beraber, birçok askerin topluca savaştığı bir ortamda, karşı tarafa büyük zayiat verdirdiği muhakkaktır. Ateş mızrakları içindeki baruta zamanla kum, tahriş edici maddeler, zehir, çanak çömlek ve metal parçaları eklendi. Zamanla atılacak nesnelerin boyutu büyütülmüş ve kullanılan güherçile oranı da arttırılınca bu düzenek, top hâlini aldı 14. Savaşlarda ok, kalkan, mızrak vb. gibi geleneksel silahlar tahminen XIV. yüzyıla kadar savaşın kaderini tayin ederken bu yüzyıldan itibaren ateşli silahların yaygınlaşması ve savaş alanlarında galibin barut kokusuyla tayin edilmesini bazı araştırmacılar askerî devrim terimiyle adlandırdılar 15. Ateşli silahların yaygın olarak kullanılmaya başladığı yüzyıl, Osmanlı Devleti nin de giderek güçlendiği bir döneme denk gelmektedir. Peki Osmanlı bu devrimin neresinde yer almaktadır? Batılı bazı araştırmacılar, ateşli silahları kullanan ülkeleri mucitler, var olanı geliştirenler [inovasyon] ve sadece hazır teknolojiyi kullananlar olmak üzere üçlü bir tasnife tabi tutarlar. Buna göre İngiltere ve Hollanda gibi devletler mucitler sınıfına dâhil edilirken, Osmanlılar 3. grupta yer alan, tüketici bir devlet statüsüne yerleştirildi 16. Ancak söz 14 Crosby, Ateş Etmek, s Geoffrey Parker, Askerî Devrim Batının Yükselişinde Askerî Yenilikler, çev. T. Zorlu, İstanbul Keite Krause, Arms and The State: Patterns of Military Production and Trade, Cambridge University Press, Cambridge 1992, s ,
5 konusu sınıflandırmanın bilgi eksikliğinden kaynaklanan bir tasnif olduğu kesindir. Zira Osmanlılar gibi gerek doğuda gerekse batıda farklı ve devrin en güçlü devletleriyle mücadele eden bir devletin tüketici sıfatıyla rakiplerini yenmesi mümkün müdür? Bu sorunun cevabı ancak Osmanlıların ateşli silah teknolojisini kullanmalarının tarihini bilmekle yanıtlanabilir. PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI Ateşli Silahlarla Tanışma ve Eski Bir Tartışma: Osmanlı İlk Kez Ateşli Silahları Ne Zaman Kullandı? Osmanlı nın ateşli silahlardaki gelişmişliği ortadadır. Ancak ateşli silahların ilk kez ne zaman kullanıldığı henüz bitmeyen bir tartışmadır. Bu konudaki mevcut görüşler iki gruba ayrılabilir. Birinci gruptakiler, topun ve tüfeğin kullanıldığı belli bir olayı veya zamanı işaret etme eğilimindedirler. Nitekim topun ilk kez kullanıldığı tarihi, Karamanoğulları ile Akşehir önlerinde 1364 te yapılan savaş 17, İstanbul un Türkler tarafından ilk kez kuşatılması (1369) 18, I. Kosova Savaşı (1389) 19 olarak ya da I. Mehmed dönemi ( ) 20 gibi daha geç bir zaman gösteren farklı görüşler varken, tüfeğin ilk kez kullanıldığı tarihi, Düzmece Mustafa Olayına (1421) bağlayan görüşler mevcuttur 21. İkinci gruptakiler ise tarih vermek yerine bunun bir süreç olduğuna dikkat çekme eğilimindedirler. Bu iddialardan birine göre 17 İsmail Hami Danişmend, yalnız hususi kütüphanesinde bulunan Şikârî nin Karamannâme adlı eserinin yazma nüshasına dayanarak farklı bir görüşü savunur. Danişmend, Osmanlı Devleti nde topun ve tüfeğin ilk kez kullanıldığı tarihi olarak I. Murad ın Karamanoğlu Beyi Alâüddin ile Akşehir önlerinde 1364 yılında yaptığı ikinci savaşı gösterir. İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, I, Türkiye Yayınevi, İstanbul 1945, s. 73. Şikârî nin bu eserinin en son yapılan transkripsiyonunda da bahsedilen bilgi yoktur. Bk. Şikârî, Karamannâme [Zamanın kahramanı Karamanîler in tarihi], hzl. Metin Sözen- Necdet Sakaoğlu, Karaman Valiliği-Karaman Belediyesi Yayını, İstanbul Tülin Çoruhlu, Osmanlı Tüfek, Tabanca ve Techizatları (Askerî Müzeden Örnekler), Genelkurmay Basımevi, Ankara 1993, s Mehmet Neşrî, Kitâb-ı Cihan-Nüma Neşrî Tarihi, Yay. hzl. Faik Reşit Unat-Mehmed A.Köymen, II, Türk Tarih Kurumu Yayınları., Ankara 1987, s. 565, 667; David Ayalon, Gundpowder and Firearms Mamluk Kingdom. A Challange to a Mediavel Society, (Kısaltma: Gundpowder) London 1956, s ; Vernon J. Parry, Barud-The Otoman Empire, EI2, I, Leiden 1986, s. 1061; T. Nejat Eralp, Tarih Boyunca Türk Toplumunda Silah Kavramı ve Osmanlı İmparatorluğunda Kullanılan Silahlar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1993, s ; Mücteba İlgürel, Osmanlı İmparatorluğu nda Ateşli Silahların Yayılışı, İÜEF Tarih Dergisi Ord. Prof.Dr. İ. Hakkı Uzunçarşılı Hatıra Saysından Ayrı Basım, İstanbul 1979, s. 301; Aynı müellif, Osmanlı İmparatorluğu nda Tüfeğin Halk Arasında Yayılışı, Birinci Askerî Tarih Semineri Bildirileri, II, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara 1983, s. 247; Aynı müellif, Osmanlı Topçuluğunun İlk Yılları, Prof. Dr. Hakkı Dursun Yıldız Armağanı, İstanbul Ateşli silah teknolojileri üzerine çalışmaları ile tanınan Vernon J. Parry ise Arnavutluk ile ilgili 1431 tarihli bir kayda dayanarak böyle bir iddiada bulunmaktadır. Vernon J. Pary, İslâm da Harb Sanatı, çev. E.Merçil-S.Özbaran, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, S , İstanbul , s Bk. 28. dipnot.
6 TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 508 Osmanlılar, ateşli silahları Balkanlardaki fetihleri sırasında temas ettikleri Sırplardan ve Boşnaklardan öğrenmişlerdir 22. Bu grupta değerlendirilebilecek diğer bir iddiaya göre ise Osmanlıların ateşli silahlarla tanışmaları Kandiye Kuşatması sırasında karşılaştıkları Hıristiyanlar vasıtasıyla olmuştur 23. Osmanlılar birden bire ateşli silahlara ve bunları kullanma becerisine sahip olmadılar. Zira her yenilik gibi ateşli silahların kullanılması da bir sürece muhtaç olmalıdır. Ateşli silahların ilk kez kullanıldığı tarih hakkında devam eden görüş ayrılığı hâlâ varlığını koruyor. Bu konuda tam bir tarih vermek eldeki kaynaklara göre zor görünüyor. Ancak kuruluş tarihini tam olarak veremesek de Yeniçeri Ocağının kuruluşu 24 (tarihî bilgilere göre yılları arası) bu konuda bir dönüm noktası olmalıdır. Yeniçeri Ocağı kurulduktan hemen sonra ateşli silahların etkin bir şekilde kullanıldığını düşünmek, fazla iyimserlik olacaktır. Zira yukarda sözü edilen süreç, bu dönemden sonra başlamış olmalıdır. Yeniçeri Ocağının kuruluşu aşamasında ateşli silahların ne sıklıkla kullanıldığına dair fazla bilgi yoktur. Ancak ateşli silahların sonraki dönemlerde etkin bir şekilde kullanıldığına dair verilerden bunun yaygınlaşmasıyla Yeniçeri Ocağı sayısının artması ve ocağın daha teşkilatlı bir hâle gelmesi arasında bir paralellik gözlenmektedir. Tüfeğin ilk defa ne zaman kullanıldığı hâlâ tartışılsa da Osmanlı nın Selanik in Fethi (1432), Sivrihisar Kuşatması (1442) 22 Djurjica Petroviç e göre Osmanlılar, XIV. yüzyılın ikinci yarısı ile XV. yüzyıl boyunca Balkanlar daki fetihlerinde Boşnak ve Sırplar ile karşılaşmışlardır. Balkanlar daki savaşlar neticesinde önemli ölçüde top ve tüfek ele geçirilmiştir. Sırplar ın kullandığı tüfenk adlı silah Osmanlılar tarafından çok beğenilmiş ve yeni fethedilen bölgelerdeki tüfek imalathaneleri Osmanlı idaresinde de eskisi gibi üretimine devam etmiştir. Djurdjica Petroviç, Firearms in the Balkans on the Eve of and After the Ottoman Conquest of the Fourteenth and Fifteenth Centuries, War, Technology And Society In The Middle East, Edited By: Vernon J.Parry- M.E. Yapp, Oxford Üniversity Press, Newyork-Toronto 1975, s ; Ekmeleddin İhsanoğlu, Osmanlıların Batıda Gelişen Bazı Teknolojik Gelişmelerden Etkilenmeleri, Osmanlılar ve Batı Teknolojisi Yeni Araştırmalar Yeni Görüşler, Ed. Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul 1992, s Graf Marsilli, Osmanlı İmparatorluğunun Zuhur ve Terakkisinden İnhitatı Zamanına Kadar Askerî vaziyeti, çev. M. Kaymakam Nazmi, Büyük Erkan-ı Harbiye Matbaası, Ankara 1934, s I. Murad zamanında ( ) Karaman dan gelen Kara Rüstem adlı bir alim, Kazasker Çandarlı Halil e savaşta alınan esirlerin beşte biri İslam inancına göre devletin olduğu hâlde, bu esirlerden yararlanılmamasının nedenini sordu. Durum, Çandarlı Halil tarafından padişaha bildirildi ve padişahın da gerekenin yapılmasını emretmesi üzerine, her esirden yirmi beş akçe para alınmaya başlandı. Yine Gazi Evrenos Bey e haber gönderilerek her beş esirden birinin devlet adına alınması, esir sayısı beşi bulmazsa yirmi beş akçe para alınması emredildi. Bu şekilde toplanan esirler halkın hizmetine verilerek Türkleştirilip Müslümanlaştırıldıktan sonra, kendilerine ak börk giydirilerek yeni bir ordu kuruldu. Ordunun askerine de yeni asker manasına gelen yeniçeri adı verildi. Bk. Mehmed Neşrî, Tarih, I, s ; Oruç Beğ, Oruç Beğ Tarihi [Osmanlı Tarihi ], hzl. Necdet Öztürk, Çamlıca Basım Yayın, İstanbul 2008, s
7 ve Varna Savaşı (1444) gibi bazı savaşlarda tüfek kullandığı bilinmektedir 25. Yeniçerilerin ilk dönemlerdeki savaşlara göre bu savaşlarda daha aktif rol aldıkları göz önünde bulundurulursa ateşli silahların etkili kullanımı ve Yeniçeri Ocağının gelişme çizgisi arasındaki paralellik daha iyi görülecektir. Nitekim bu savaşlardan sonra Osmanlı, gerek doğulu gerekse batılı rakipleri karşısında düzenli ordularıyla ve ateşli silahlarıyla büyük başarılara imza atacaktır. Osmanlıların daha ilk devirlerinden itibaren ateşli silahları kullanma hususunda gösterdikleri bu başarı nasıl izah edilebilir? Osmanlı Devleti, kuruluş aşamasında kendinden önceki diğer Türk devletlerinin aksine bir göçebe konfederasyonu olmaktan ziyade merkezî yönetime sahip, yerleşik değerler üzerine kurulu bir devlet olmayı tercih etti. Bu bilgi malumdur. Dolayısıyla tımar sisteminden bürokrasiye, teşkilattan teşrifata kadar pek çok alanda bu tercihin somut yansımalarını görmek mümkündür. Yine bu tercihin bir sonucu olarak Osmanlılar (Yeniçeri Ocağı gibi) daimi bir ordu kurmuşlardır. Ateşli silahların üretimi için muhtelif maden cevherlerini eritme, namlu delme; güherçile, odun kömürü ve kükürt gibi maddeleri belli oranlarda karıştırma gibi teknik bilgilere sahip olmak gerektiği gibi elde edilen silahların etkili bir şekilde kullanılabilmesi de belli aralıklarla talimi zorunlu kılmaktadır. Bu bilgilerin ve tecrübenin göçebelikten ziyade merkezî/yerleşik bir kültür içinde gelişeceği açıktır. Görüldüğü üzere merkezî/yerleşik bir yönetim anlayışı çerçevesinde kurulan Yeniçeri Ocağının terakkisiyle ateşli silahların etkili bir şekilde kullanımı arasında paralellik bulunmaktadır. Bu sebeple devletin merkezîleştirilmesine dair en ciddi adımların atıldığı dönem olarak vasıflandırılabilecek II. Mehmed dönemi, aynı zamanda ateşli silahların etkili kullanımının en bariz görülmeye başladığı dönem oldu. II. Mehmed, pek çok görgü tanığının da şahadet ettiği üzere İstanbul un fethinde topu, etkin bir şekilde kullandı 26. Fethin ardından da sur dışında bugün Tophane olarak bilinen semtte PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI Mücteba İlgürel, Osmanlı İmparatorluğu nda Ateşli Silahların Yayılışı, Tarih Dergisi Ord. Prof. Dr. İ. Hakkı Uzunçarşılı Hatıra Sayısından Ayrı Basım, İstanbul 1979, s Agostino Petrusi (hzl.), İstanbul un Fethi Çağdaşların Tanıklığı, I, çev. Mahmut Şakiroğlu, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul 2004, s. 40, , 103, 105, , , 135, , ; , 173, , 183, , 218; II, s ; ; Cristoforo Riccherio, 1453 Mayısının 29. Gününde İstanbul un Düşüşü, Yedi Çağdaş Rivayet 1453 İstanbul Kuşatması, Der. ve İng. çev. J.R. Melville Jones, çev. Cengiz Tomar, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2008, s. 142.
8 TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 510 Tophâne-i Âmireyi kurdu 27. Bu dönemde gerçekleştirilen diğer seferlerde de top, etkin bir şekilde kullanıldı 28. Bir kuşatma sırasında topun kullanıldığını yine bu dönemde yaşayan yeniçeri Konstantin Konstaninoviç Mihailovi şöyle anlatmaktadır 29 : Sultan daha muhasaraya ve fethe girişmeden evvel birçok hazırlıklar yapar. Onlar topları, özellikle büyük muhasara toplarını her zaman beraberlerinde sevketmezler. Zirâ bunlar ağırdır ve nakliyatta güçlüklere yol açarlar. Develerin üstüne her şeyden bol miktarda yüklerler ve ele geçirmeye niyetlendikleri şehrin varoşlarına vardıklarında, büyük topları orada dökerler. Top barutu da yeterli miktarda mevcuttur. Bundan sonra, önce toplarla şehrin veya kalenin surlarının yeterli derecede tahribi ve yıkılması için emir verilir....[y]eniçeriler surlarda gedikler açılmış olan yere yaklaşırlar. Bu gedik yakınında dururlar ve sessizlik içinde güneşin doğuşunu sabırsızlıkla beklerler. Ancak bundan sonra topçular bütün topları ateşlerler. Toplar ateşlendikten sonra, yeniçeriler büyük bir sür atle merdivenlerin yardımıyla surlara tırmanırlar. Şehir ahalisi kuvvetli top ateşinden geri çekilmiş olduğundan, sonradan yeniçerileri surların üstünde görünce, geri dönerler ve her iki taraf yiğitçe çarpışır. Yeniçeriler birbirlerini geride bırakarak surlara tırmanırlar. Her taraftan şiddetli ok ve ateşli silahlar atılır. Buna diğerlerinin atışları, davulun muazzam gürültüsü ve insanların haykırışları karışır. Böylece savaş, bir en çok iki saat sürer....hücum yaklaşık olarak öğleye kadar sürer, daha fazla da devam edemez. Zirâ mühimmat kullanılmış, bazıları öldürülmüş, bazıları yaralanmıştır ve herkes bîtâb düşmüştür. II. Mehmed döneminde ateşli silahlarla mücehhez Osmanlı ordusunun gerek doğuda gerekse batıda kazandığı zaferler karşısında Venedik Cumhuriyeti, Karamanoğulları ve Akkoyunlular ittifak çabasına düştüler. Venedik Cumhuriyetine giden Uzun Hasan ın elçisi, Venediklileri Osmanlılara karşı savaşı devam ettirmeleri hususunda teşvik etti. Yine Akkoyunlu elçisinin talepleri arasında muhtelif ateşli silah ve mühimmat isteği de vardı. Venedik Elçisi Josaphat Barbaro da ittifakı gerçekleşti rmek ve Akkoyunluları Osmanlılara savaşa ikna etmek için yola çıktığında Uzun Hasan a götürdüğü hediyeler arasında birkaç top, bomba malzemeleri, tüfek, barut, gülle, kurşun ve 3000 duka değerinde 27 Hâfız Hüseyin b. İsmâil Ayvansarayî, Hadîkatü l-cevâmi, II, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1281, s Giovan Maria Angiolello, Fatih Sultan Mehmed, çev. Pınar Gökpar, Profil Yayınları, İstanbul 2011, s. 55, 84, 101, , 118, 29 Konstantin Konstatinoviç Mihailović, Bir Yeniçerinin Hatıratı, çev. ve yay. hzl. Kemal Beydilli, Tarih ve Tabiat Vakfı Yayınları, İstanbul 2003, s
9 muhtelif silahlar... ve gümüş kaplarla değerli kumaşlar vardı 30. Ancak Uzun Hasan ın sabırsızlıkla beklediği toplar ve ateşli silahlar zamanında kendine ulaşmayınca, toplarla donatılmış Osmanlı ordusu karşısında klasik silahlı süvarileriyle ve piyadeleriyle savaşmak zorunda kaldı ve mağlup oldu 31. Josaphat Barbaro nun elçiliği ardından Venedik Cumhuriyeti ile Akkoyunlular arasındaki ittifak arayışları, Caterino Zeno nun ve Ambrogio Contarini nin elçilikleri sırasında da devam etti. İttifak arayışında Akkoyunluların Venedik ten başlıca talebi daha önce olduğu gibi ateşli silahlardı 32. Görüldüğü gibi Akkoyunlular, Venedik ten gelecek ateşli silahlarla Osmanlı karşısında tutunmak istediler. Ancak tüm gayretlerine rağmen Osmanlı karşısında başarısız oldular. Osmanlı topları, düşman kalelerini yıkma yanında çıkardığı müthiş sesle düşmanda büyük korku yaratıyordu. Nitekim Fatih Sultan Mehmed zamanında Karamanoğlu Pir Ahmed Bey üzerine yapılan seferde Osmanlı toplarının sesinin Karamanoğulları üzerindeki etkisi ordudaki bir yeniçeri tarafından şöyle ifade edilmiştir: Lülüve ye ordugâh kurdular; ama buradaki insanlar toplara hiç alışık değillerdi. Her top atışı duyduklarında kendilerini yere atıyorlar, gürültüden aptallaşıyorlardı 33. Yine Kefe nin fethi sırasında kullanılan toplar rakibin demoralize olmasına neden olmuş ve benzer bir etki yaratmıştı: Top sesleri bütün gece durmaksızın sürdü. Âdeta yer sallanıyordu. Top atışlarından ölenler oldu ama daha çok, bu tip savaşa alışık olmayan halkı büyük bir korku sardı 34. Yine Yavuz Sultan Selim ile Şah İsmail arasındaki mücadelede Osmanlı ordusu saflarının bozulmaya başladığı bir sırada topların kullanması savaşın seyrini değiştirmiştir. Nitekim Osmanlı toplarının Safevîler üzerinde yarattığı etkiyi olayın şahidi PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI Josaphat Barbaro, Anadolu ya ve İran a Seyahat, çev. Tufan Gündüz, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2009, s , 45-46, 98, 101. Josaphat Barbaro nun Akkoyunlulara götürdüğü hediyeler bir başka Venedik Elçisi Caterino Zeno nun eserinde şu şekilde sıralanmıştır: Hediyeler; altı tane kale yıkan büyük top, çok sayıda fitilli tüfek ve savaş tüfeği, barut ve diğer mühimmat, altı tane topçu, yüz tüfekçi ile top kullanmada mahir askerlerden ibaret idi. Uzun Hasan-Fatih Mücadelesi Döneminde Doğu da Venedik Elçileri Caterino Zeno ve Ambrogio Contarini nin Seyahatnâmeleri, çev. Tufan Gündüz, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2006, s. 25. Yine benzer bilgiler için bk. Giovan Maria Angiolello, Fatih Sultan Mehmed & Fatih in İçoğlanı Anlatıyor, çev. Pınar Gökpar, Profil Yayınları, İstanbul 2011, s Venedikli bir tüccar, Venedikli Bir Tüccarın Seyahatnâmesi, Seyyahların Gözüyle Sultanlar ve Savaşlar Giovanni Maria Angiolello-Venedikli Bir Tüccar ve Vicenzo D Alessandri nin Seyahatnâmeleri, çev. Tufan Gündüz, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2007, s Caterino Zeno ve Ambrogio Contarini nin Seyahatnâmeleri, s , 29-33, Giovan Maria Angiolello, Fatih Sultan Mehmed, s Giovan Maria Angiolello, Fatih Sultan Mehmed, s. 84.
10 TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 512 Venedik Elçisi Caterino Zeno şöyle ifade etmektedir: Zaruret hâlinde imdada yetişen Sinan, topları getirmelerini ve yeniçeriler ile İranlılar tarafına ateş etmelerini emretti. İranlıların atları bu cehennemî alet ve edevatın gök gürültüsünü andıran gümbürtüsünü işitince dağılıp; her biri ovanın bir tarafına kaçtılar. Korku ve dehşetin aşırılığından gemi azıya alıp süvarilerin mahmuz vurmasına itibar etmediler Öyle ki, savaşı kaybettiğini düşünen Selim, onun [Sinan Paşa nın] çabalarının etkisiyle mücadeleden galip çıktı. Doğrusu, eğer düşmanın [Osmanlıların] topları olmasaydı daha önce söylediğim gibi bundan önce böyle sesler duymadıklarından atların korku ve dehşet içinde kaçmalarına sebep olmuştu. Türk kuvvetleri dağılmışlar ve İranlılar tarafından kılıçtan geçirilmişlerdi 35 Osmanlılar doğulu rakipleriyle mücadeleye giriştiklerinde topların ve ateşli silahların galibiyette büyük payı oluyordu. Nitekim Fatih Sultan Mehmed, Akkoyunlular üzerine sefer düzenlediğinde toplarının etkinliği döneme ait bir kaynakta şu şekilde tasvir edilmiştir: Yanında birkaç ağır top getirip, tam bir düzen içerisinde yola koyuldu. Savaş, Osmanlı nın istediği gibi meydan savaşı olmayıp dağlık alanda cereyan etseydi Osmanlı Sultanı dağlık yerlerde toplarını kullanamadığından veya atlı birlikleriyle geniş meydanda yer alamadığından kesinlikle düşmanın mızrağına yem olacaktı 36. Yine yılları arasında Osmanlı topraklarında bulunan Salamon Schweigger, Osmanlı Devleti nin Safevîler üzerindeki üstünlüğünün ba şlıca sebebini onların ateşli silahlarına bağlama eğilimindedir: Bazı kimselerin görüşüne göre, 1514 yılındaki Çaldıran Savaşında da Türklerin topları çok etkili olmasaydı, İranlılar Türkleri yenilgiye uğratabilirlermiş 37. Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman zamanında da Osmanlıların topu etkin bir şekilde kullandıkları görülmektedir. Hans Dernschwam, özellikle Osmanlıların Safevîler üzerindeki üstünlüğünde topların oynadığı role dikkat çekmektedir 38 :...Eğer Türk askerinin topu olmasa her tarafta Acemlere yenilecek ve baskınlardan kurtulamayacaktır. Türk ordusu Acemlere yaklaştığında ve onu yenmeyi umduğu sırada Acemler, yeni kuvvetlerle Türklerin yanlarına ve arkasına sızarak mühimmat ve erzakını 35 Caterino Zeno ve Ambrogio Contarini nin Seyahatnâmeleri, s Caterino Zeno ve Ambrogio Contarini nin Seyahatnâmeleri, s. 31, Salamon Schweigger, Sultanlar Kentine Yolculuk , çev. S. Türkis Noyan, Kitap Yayın Evi, İstanbul 2004, s Hans Derschwam, İstanbul ve Anadoluya Seyahat Günlüğü, çev. Yaşar Önen, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1987 s
11 yağma ediyorlar. İran ordusu Türk ordusunu kuşatarak top ve silah yardımı almasını önlüyor ve Türk askerlerini öldürüyor. Böylece Türk ordusunu oraya buraya sevk ederek şaşırtıp yoruyor. İranlılar Türklerden korkuyorlar. Zira Türklerin hiçbir zaman bu derece kuvvetli olmadığı kanaatindedirler. Türkler 1554 te İran ı tamamen zaptetmek için harekete geçtiler. Tanrı bunu engeller inşallah. Çünkü sonunda ne olursa Hıristiyan âlemine olur. Her ne kadar İran halkı Türk halkı kadar çok değilse de Türklerin [Safevîlerin olmalı] elinde top olmasa yine de onlarla savaşırlar. Şah, Kanuni nin babası Selim ile savaşırken topların olduğu yerden kaçınmış ve Türk ordusuna yaklaşıp ilk hatları dağıtmaya başlamış, fakat tam bu sırada Selim topları harekete geçirerek İranlıları püskürtüp yenmiş ve zaferi kazanmıştır. Yine Hans Dernschwam ın yılları itibariyle Osmanlılarla Safevîleri ateş gücü bakımından karşılaştırdığı şu satırlar, iki devlet arasındaki mücadelede ateşli silahların rolünü göstermesi bakımından önemlidir: İran, Türkiye kadar kudretli ve zengin değil. Fakat muharip bir millettir. Topu yoktur İran ın topu yok. Hâlbuki Türkiye bu harbe topla katılmış. Ayrıca yeniçerilerin binlerce tüfeği de varmış. Türklerin topu olmasa İranlılar onları sık sık mağlup edebilirler. Zira İranlılar Türklerden korkmuyorlar. Türklere karşı cesaretle dayanır, gözü kapalı savaşırlar 39. XVIII. yüzyılın başlarına dair bilgiler veren Joseph Tourneforth da Osmanlıların kaliteli toplar ürettiği kanaatindedir: Türkler çok iyi top dökerler, iyi malzeme kullanırlar ve orantıları oldukça iyi korurlar ne var ki topları daima basit ve süslemesizdir 40. Görüldüğü gibi Osmanlı Devleti, barut imparatorluğu olarak tanımlanmayı hak edecek ölçüde ateşli silahları iyi kullanmış, savaş meydanlarında rakiplerini yenilgiye uğratmıştır. Osmanlı Devleti, İslam âleminin en büyük barut imparatorluğu olması sebebiyle çevresindeki Müslüman devletlere ateşli silah uzmanları göndererek onlara yardımcı olmaya da çalışmıştır. II. Bayezıd zamanında Memlüklülere karşılıksız insan gücü ve harp malzemesi gönderildiği bilinmektedir de 300 tüfek, ok, kantar barut, kürek ve bakır gibi savaş malzemesi gönderilmiştir. Yine II. Bayezıd zamanında, Gücerat Sultanı Bahadır Han, kendi için hizmet eden iki Osmanlı top döküm ustasından Mus- PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI Dernschwam, Seyahat Günlüğü, 202, Joseph Piton de Tourneforth, Tourneforth Seyahatnamesi, II. Kitap, çev. Ali Berktay- Teoman Tunçdoğan, Kitap Yayınevi, İstanbul 2005, s. 40.
12 TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 514 tafa Bayram a Rumî Han ve Mustafa Sefer Selman a da Hüdavend unvanlarını vermiştir. Yine Sultan Babür ün emrinde çalışan Ali Kulu ve Mustafa Rumî de top, tüfek imalinde ve bunların kullanılmasında Rumî usulleri kullanmışlardır 41. Memlük Sultanı, Hamid Mağribî adlı bir adamını Yavuz Sultan Selim e göndererek top, demir ve kereste talebinde bulunmuştur. Osmanlıların Habeşistan daki hakimiyetlerinden önce bölgede Hıristiyan krallar hüküm sürmekteydi. Habeşistan Müslümanlarından Gran lakaplı Ahmed el-mücahid, Osmanlılardan aldığı yardımla Hıristiyan krallığına savaş açmıştı. Ahmed el-mücahid 1542 yılında Kral Galavdevos ve müttefiki ünlü kaşif Vasgo de Gama nın oğlu Cristavao de Gama yı yenmeyi başarmıştır 42. Bunun gibi başka örneklerden de anlaşılacağı üzere Osmanlı Devleti, barut üretme teknolojisinde oldukça ileri olduğu devirlerde, bazı devletleri bu gücüyle etkiledi. Bu devletlerin askerî yeniliklere girişmelerine doğrudan veya dolaylı katkıda bulundu. Akkoyunlulardan sonra İran a hâkim olan Safevîler, Şah İsmail (öl. 630 / 1524) zamanında Osmanlı Devleti ile amansız bir mücadeleye girişti. Safevî askerleri Anadolu dan toplanan savaşçı süvarilerdi. Şah İsmail in ok, mızrak, kılıç gibi geleneksel savaş silahlarıyla savaşan ordusu, Çaldıran Savaşında ateşli silahlarla donatılmış Osmanlı ordusu karşısında büyük bir yenilgiye uğradı. Safevîler, bu savaşta ateşli silahların gücünü anladılar. Osmanlı Devleti nde padişahı korumakla görevli yeniçerilerin ateşli silahları kullanmadaki maharetleri Safevîleri derinden etkiledi. Safevîler, Şah Abbas zamanında ( / ) radikal bir kararla savaşçı birliklerin asıl gücünü meydana getiren Türk boylarından topladıkları süvariler yanında, yeniçerilere benzer şekilde top, tüfek gibi ateşli silahlar kullanan bir hassa ordusu kurdular. Bu ordunun mensupları Kafkas milletlerinden, özellikle Çerkezlerden ve Gürcülerden seçiliyordu 43. Kuzey Afrika da Fas ta yaşayan Sa di sülalesi şerifleri Fas ta hakimiyetlerini güçlendirmek için kendilerine hizmet eden aşiret kuvvetlerinden müteşekkil bir ordu kurdular. Sa dîler güvenlikleri için çeşitli ülkelerden özellikle de Osmanlılardan ve İspanyol- 41 Halil İnalcık, The Socio-Political Effects of Diffusion of Fire-arms in the Middle East, War, Technology and Society in the Middle East, Edited by. V.J. Parry and M.E. Yapp, London- Newyork-Toronto, s Cengiz Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğu nun Güney Siyaseti: Habeş Eyaleti, İstanbul 1974, s Parry, Harb Sanatı, s. 206.
13 lardan tüfekçi (rumat) birlikleri oluşturdular 44. Yukardaki örnekler Osmanlıların ateşli silahlar hususunda rakipleri konumunda bulunan Müslüman devletlere de yardım ettiklerini göstermektedir. Zira bu devletlerin ateşli silahları kullanma hususunda Osmanlılar kadar başarılı olamadıkları bilinmektedir. Topun ilk kez hangi tarihte kullanıldığı bilinmemekle birlikte XIV. yüzyıldan itibaren topların kullanıldığı 45 gözönünde bulundurulursa doğu toplumlarında ateşli silahların kabulü zaman almış olmalıdır. Ateşli silahların uzaktan da tesirli olması, bunların doğu toplumlarında nâmert damgası yemesine ve kabulünün gecikmesine sebep olmuş görünüyor. Doğu toplumlarında mertliği yücelten değerler içinde yetişen savaşçılar için ateşli silahların kabul edilebilirliğinin en azından tartışılır olduğuna dair ilginç örnekler mevcuttur. Topların doğuda kullanılma zamanıyla ilgili farklı tarihler vardır: El-Kalkaşandi ve İbn-i Haldun un ifadelerine göre ( / ) Memlüklerin İskenderiye de ve Kahire de top kullandıklarına dair ciddi deliller mevcuttur. Tüfeğin Memlüklerde ilk kez kullanılması, Sultan El-Eşref Kâ sit Bey in saltanat (895/ ) yıllarına denk gelmektedir 46. Ancak Memlükler daha ilk devirlerden itibaren ateşli silahları kullanma konusunda isteksiz olmuşlardır. Onlara göre ateşli silahlarla ve donanmayla kazanılacak bir savaş, atla ve kılıçla kazanılacak savaş kadar değerli değildi. Onlar bu düşünceyle savaşlarda geleneksel silahları kullanmayı tercih ettiler 47. Memlüklere göre binicilikteki maharet, ok ve yay kullanmadaki ustalık, bütün savaş tekniklerinden üstündü. Ateşli silahlar, at üzerinde savaşmaya alışık Memlük süvarilerini atlarından vazgeçip yaya savaşmak mecburiyetinde bıraktığından eski savaş düzeninin terkini zorunlu hâle getiriyordu. Tüfek, korkaklığın ve hain bir düşmanlığın alameti kabul ediliyordu. Onlara göre tüfek gibi ateşli silahlar, cesaretin ispatlanamayacağı şerefsiz bir silahtı. Memlüklerin ateşli silahlara karşı bu olumsuz bakış açısı nedeniyle, tüfeğin ve topun kullanıcıları PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI Aynı yer. 45 Gabor Agoston, 15. Yüzyılda Batı Barut Teknolojisi ve Osmanlılar, Toplumsal Tarih, S. 18, İstanbul 1995, s. 10; Cipolla, Yelken ve Top., s Pary, Harb Sanatı, s Salih Özbaran, 16. Yüzyılda Asya da ve Afrika da Ateşli Silahların Yayılmasında Osmanlıların Rolü, X. Türk Tarih Kongresi Kongreye Sunulan Bildiriler, IV, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1993, s
14 TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 516 genellikle siyah esirler ( abîd), Türkmenler ve Mağribîler oldu 48. Bu gelenekçi savaş anlayışları yüzünden Osmanlı Devleti ile yaptıkları Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) Savaşlarıda mağlup oldular 49. Bu örneklerden de anlaşıldığı gibi Osmanlı Devleti, sahip olduğu ateşli silah/barut teknolojisiyle döneminin en önemli devletlerinden biridir. Bazı tarihçiler, barut üretimi teknolojisinde ileri olan Osmanlı Devleti ni, Safevî Devleti ni, Babür İmparatorluğu nu, Rus Çarlığı nı, Çin deki Mançu İmparatorluğu nu, Japonya daki Tokugawa Şogunluğu nu, Amerika kıtasındaki İspanya İmparatorluğu nu ve Portekiz İmparatorluğu nu barut imparatorlukları olarak adlandırmışlardır Osmanlı Devleti ve Toplumunda Ateşli Silahlar Algısı Yukarıdaki tüm örnekler ateşli silah teknolojisinin benimsemede Osmanlıların gösterdikleri ilgiye şahadet eder niteliktedir. Osmanlılar bu teknolojiyi benimseme yönünde bir tavır takınırken rakiplerinin aksi yönde bir tavır takındıkları gözlemlenmektedir. Nitekim Osmanlı-Memlük mücadelesinde Osmanlılar galip geldikten sonra, bir Memlük emirinin Yavuz Sultan Selim e söylediği şu sözler, ateşli silahlar karşısında Memlüklerin takındığı tavrı yansıtması bakımından anlamlıdır: Memlük emiri kendilerini Osmanlıların bahadırlığının değil, Frenklerden aldıkları ve Hz. Peygamberin sünnetine aykırı bir şekilde kullandıkları top ve tüfeğin yendiğini söyleyerek padişahı at üzerinde karşılıklı savaşmaya davet ediyordu 51. Görüldüğü gibi ateşli silahlar, Memlükler ve Safevîler karşısında Osmalılara üstünlük sağlamışsa da Osmanlı toplumunda da ateşli silahların kabulünün zaman aldığını gösteren ilginç veriler vardır. Yeniçerilerin barutu ve ateşli silahları kabullenmede sergile- 48 Pary, Harb Sanatı, s Ayalon, Gundpowder, s. 86; İnalcık, The Socio-Political Effects, s Marshal G.S. Hodgson, İslâm ın Serüveni Bir Dünya Medeniyetinde Bilinç ve Tarih, III, İz Yayıncılık, İstanbul 1993, s ; Vernon.J.Parry, Osmanlı İmparatorluğu , çev. Necmi Ülker, Tarih İncelemeleri Dergisi, IV, 1989, s.177; Salim Aydüz, XV ve XVI. Yüyılda Tophâne-i Âmire ve Top Döküm Teknolojisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2006, s ; Crosby, Ateş Etmek, s.104; Gábor Ágoston, Osmanlı İmparatorluğu nda Harp Endüstrisi ve Barut Teknolojisi ( ), Osmanlılar, Yeni Türkiye Yay., Ed. Güler Eren-Cem Oğuz, X, s. 621, Ágoston, Osmanlı Savaşları, s İbn-i Zünbül, Vâkı âtüs s-sultan el-gavrî ma a Selim el Osmanî, nşr. A.Amir Kahire, 1962, s. 58 den naklen, Feridun Emecen, Ateşli Silahlar Çağı: Askerî Dönüşüm ve Osmanlı Ordusu, Osmanlı Klasik Çağında Savaş, Timaş Yayınları, İstanbul 2010, s Vurgu bana ait.
15 dikleri tavır hakkında Ogier Ghiselin de Busbecq in verdiği bilgiler oldukça ilginçtir. Rüstem Paşa nın sadrazamlığı zamanında bazı sancak beyleri komutasındaki Osmanlı birliklerinin tüfekli Hıristiyan birlikleri karşısında uğradıkları bozgundan sonra askerin yenilgiyi izah şekli oldukça ilginçtir 52 :...Fakat duracak zama nı bilmeyerek nihayet Hıristiyan kuvvetleri ile karşılaşmışlardı. Bunlar tüfekle müsellâh süvâri kuvvetleri idi. Hristiyanlar akıncıları perişan ettiler, birçoklarını öldürdüler. Maktul düşenlerin arasında, Rüstem in akrabalarından Achilles de vardı. Biraz evvel herkese cesaretini methettiği adam bu idi. Rüstem aldığı bu felaket haberinden o kadar müteessir oldu ki gözyaşlarını zabtedemedi. Dostunun vefatından duyduğu bu elem, biraz evvelki gurur ve iftiharının çok haklı bir cezası idi. Şimdi hikâyenin sonunu dinleyiniz. Bu da hoşa gitmeyecek bir şey değildir. Yukarıda söylediğim gibi, felâket haberini getirmiş olan Dalmaçyalı süvariye sonra paşa divanda: Sizden kaç kişi vardı? diye sorduğu zaman o: 2500 den fazla cevabını verdi. Bunun üzerine paşa suale devam etti: Peki, Hristiyanların sayısı ne kadardı? Beş yüzden fazla olduklarını zannettiğini söyledi. Bir kısmı da pusuya yatmış olacaklardı. Herhâlde harbe iştirak edenler beş yüzden fazla değildi. Bunun üzerine, paşa Muntazam kuvvetlerden mürekkep Müslümanlar bu kadarcık Hristiyana mağlûp mu oldu? Utanmadan padişahın ekmeğini yiyorsunuz dedi. Süvari bu takdirden hiç mahcup olmıyarak, cevap verdi: Meseleyi lâyikile anlamadığınızı zannediyorum. Bizimkiler tüfek ateşine dayanamadılar. Bizi düşmanlarımızın bahadırlığı değil, ateş mağlûp etti. Eğer bizimle gerçekten mertçe kavgaya girişmiş olsalardı netice tamamen başka türlü olurdu. Hâlbuki onlar buna cesaret edemiyerek ateşi imdatlarına çağırdılar. Ateşin kuvveti bize galebe çaldı. Unsurların en kuvvetlisi ateş değil midir? Fani bir kuvvet onunla nasıl cidal edebilir? Her şey unsurların hücumu karşısında boyun eğmez mi? Dalmaçyalı bu hisisiyatı ifade ettiği zaman, hazır bulunanlardan hiç biri, vak anın acılığına rağmen, kahkahalarını tutamadı. Görüldüğü gibi Osmanlı askerinin kendi yenilgisini savunması Memlük emirinin sözlerini anımsatmaktadır. Alenen ifade edilmese de tüfekle yapılan savaşın nâmert liğine dikkat çekilmektedir. Yeniçerilerin özelde tüfek, genelde ise ateşli silahlar hakkındaki düşüncelerine yaklaşık olarak aynı yüzyılda yaşayan PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI Ogier Ghiselin de Busbecq, Türk Mektupları, çev. Hüseyin Cahit Yalçın, Remzi Kitabevi, İstanbul 1939, s Vurgu bana ait.
16 TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 518 Köroğlu da katılmaktadır. Köroğlu nun şu dizeleri toplumun ateşli silahlara gösterdiği tepkiyi dile getirmesi bakımından anlamlıdır 53 : Benden selâm olsun Bolu Beyi ne Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır. Ok gıcırtısından kalkan sesinden Dağlar sada verip seslenmelidir. Düşman geldi tabur tabur dizildi. Alnımıza kara yazı yazıldı. Tüfek icat oldu mertlik bozuldu. Eğri kılıç kında paslanmalıdır Köroğlu düşer mi yine şanından Ayırır çoğunu er meydanından Kırat köpüğünden düşman kanından Çevrem dolup şalvar ıslanmalıdır. Köroğlu bu dizeleri söyledikten çok sonra, Osmanlı Devleti nin modernleşme sürecine girdiği dönemlerde bile barutun ve ateşli silahların Osmanlı toplumunun en azından bir kesimince nâmert damgasından kurtulamadığı görülmektedir. Zira daha sonra kaleme alınan bazı Osmanlı kroniklerinde bu duruma işaret eden bilgiler vardır. Bu kronikler barut icat edilmeden, iki kişi arasındaki anlaşmazlığın veya mücadelenin pazu kuvvetiyle mertçe halledilebildiği, barutun icadından sonra ise eline tabanca alan küçük bir çocuk karşısında doğunun efsanevi kahramanı Zaloğlu Rüstem in bile çaresiz kalacağı iddiasındadır 54. Çünkü artık savaş meydanlarında galibi belirleyen pazu kuvveti değil, barut kokusuydu. Halil Nuri, bu görüşü daha da ileri götürerek Osmanlı Devleti nin Batı karşısında güçsüzlüğünün daha fazla hissedildiği III. Selim döneminde barut kalitesi ve savaş sanayi alanında Batının gelişmişliğine karşın Osmanlı Devletin in görece düşük kalitede üretim yapmasına ilginç bir açıklama getirir: Ona göre Batılı devletler Müslümanların temel değerlerinden olan yiğitlikten yoksun olduklarından, düşmanlarıyla mertçe mücadele edememektedirler ve rakipleriyle daha az yüzleşerek daha az asker kaybederek sonuca ulaşmak istemelerinden barut üretimi ve 53 Öner Yağcı, Köroğlu, Yaşamı ve Şiirleri, Gün Yayınları, İstanbul 1996, s Ahmed Asım, Tarih, I, s ; Kethüda Said Efendi, Tarih, s
17 savaş sanayi alanında ilerleme kaydetmişlerdir 55. Görüldüğü gibi her değişim ve yenilik gibi barutun ve ateşli silahların gerek askerler gerekse toplum tarafından benimsenmesi zaman almıştır. Önceleri bir yenilik olduğundan yeniçerilerin benimsemediği ateşli silahlar, zamanla Osmanlı ordusunda yaygınlaştı ve geleneksel talimin bir parçası oldu. Geçmişin yeniliği zamanla yeniçeriler için gelenek hâline geldi. Öyle ki II. Mahmud zamanında modern bir ordu kurmak için yeniçerilerden yeni talim usulünde talim yapmaları istendiğinde yeniçeriler, Batı tarzı eğitimi gavur icadı olarak gördükleri için kabul etmediklerini, geleneksel talim şekillerinin keçeye kılıç çalmak ve tüfekle atış talimi yapmak olduğunu 56 söylediler. Her ne kadar Osmanlı Devleti nde ateşli silahların kabulü zaman almış gibi görünse de Osmanlı, daha ilk dönemlerden itibaren barut ve ateşli silah teknolojisinde çağdaşlarının pek çoğundan daha ileride olma arzusundaydı. Osmanlı Devleti nin ateşli silahlara sahip olma arzusunu gösteren örnekler ortadayken reayanın ve ordudan bir kesimin tam aksi bir tavır sergilemesi nasıl izah edilebilir/edilmelidir? Öyle görünüyor ki reaya ve devlet ateşli silahlara karşı birbirinden farklı iki yaklaşım geliştirmiştir. Zira geleneksel değerlerden beslenerek hayatı idealizm/romantizm çerçevesinde yorumlayan reaya ile beşerî hislerden ziyade gelecek/varlık kaygısıyla pragmatizm esaslarıyla hareket eden devlet aklı arasında fark olması doğaldır. Bu nedenle reayanın ya da ordudan bir kesimin düşüncesi/tutumu, devletin düşüncesini/tutumunu yansıtmamaktadır. Bu düşünce farklılığı nedeniyledir ki Osmanlı Devleti, reayanın aksine, ateşli silahları gelenek kökenli bir tepkiyle nâmert olarak tanımlamak yerine, devlet aklının temel özelliklerinden olan pragmatizm ilkesi gereğince ateşli silahlara sahip olmayı seçmiş ve bu çabasından dolayı günümüz tarihçilerinin pek çoğu tarafından yerinde bir tanımlamayla barut imparatorluğu olarak nitelendirilmiştir 57. Osmanlı Devleti nin pek çok icraatında gözlemlenebilen pragmatik davranabilme ve gereğinde PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI Halil Nuri, Tarih, v. 22a- 23a. 56 Hâşâ gavur ta limidir etmeyiz, biz kılıç ile keçe çalar, şeş-hâne atar, nişân ururuz Sahâflar Şeyhi-zâde Seyyid Mehmed Es ad Efendi, Üss-i Zafer, hzl. Mehmet Arslan, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2005, s. 58; Benzer ifadeler için bk. Ahmed Cevdet Paşa, Tarih, XII, s Marshal G.S. Hodgson, İslâm ın Serüveni Bir Dünya Medeniyetinde Bilinç ve Tarih, III, İz Yayıncılık, İstanbul 1993, s ; Vernon J. Parry, Osmanlı İmparatorluğu , çev. Necmi Ülker, Tarih İncelemeleri Dergisi, IV, 1989, s.177;salim Aydüz, XV ve XVI. Yüyılda Tophâne-i Âmire ve Top Döküm Teknolojisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2006, s.34-35; Crosby, Ateş Etmek, s.104; Gábor Ágoston, Osmanlı İmparatorluğu nda Harp Endüstrisi ve Barut Teknolojisi ( ), Osmanlılar, Yeni Türkiye Yayınları, ed. Güler Eren-Cem Oğuz, X, s. 621, Ágoston, Osmanlı Savaşları, s
18 TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 520 yerellikten sıyrılıp cihanşümul düşünebilme gücü ona diğer pek çok rakibine ve çağdaşına nasip olmayan bir ömür bahşetmiştir. Sonuç Osmanlıların beylikten devlete, devletten imparatorluğa evriminde sahip oldukları güçlü ordularının büyük bir payı olduğu görülmektedir. Özellikle ateşli silahlarla donatılan Yeniçeri Ocağı savaş meydanlarında asırlarca Osmanlı Ordusunun en etkin bölümlerinden olmuştur. Osmanlı Ordusu ve toplumunda ateşli silahların benimsenmesine karşıt olarak gelişen bazı münferit direnişlerden farklı olarak devletin daha kuruluş aşamasından itibaren ateşli silahlarla mücehhez bir orduya sahip olma gayreti içerisinde olduğu görülmektedir. Devletin bu tutumu zamanla ateşli silahlara karşıt bir tavır geliştiren reayanın bir kısmının da tutumunun değişmesini sağlamıştır. Reayanın bu karşıt kesimi de ateşli silahları benimsemiş ve kullanmaya başlamıştır. Hatta bir müddet sonra mertlikle özdeş sayılabilecek seymenlik, yiğitlik, efelik vb. kavramlar silahsız düşünülemeyecek hâle gelmiştir. Daha sonra ateşli silahlara kutsiyet ve namus gibi kavramlar atfedilmiştir. Nitekim Türk toplumunda hâlâ varlığını devam ettiren at, avrat, pusat [silah] üçlemesi, halk dimağında ateşli silahların namus kavramıyla ilişkilendirilerek taşıdığı kutsiyeti göstermesi bakımından ilginçtir. Ancak görüldüğü gibi her ne kadar reayanın ve berayanın (günümüzde halkın) ateşli silahlar karşındaki tutumu değişse de bunu şekillendiren yine geleneksel/dinsel değerler olmaya devam etmektedir.
19 BİBLİYOGRAFYA 1-Kaynak Eserler Ahmed Asım, Tarih-i Asım, I, Ceride-i Havadis Matbaası, İstanbul Ahmed Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet, VI, XII Tertib-i Cedîd, Matbaa-i Osmaniye, İstanbul Busbecq, Ogier Ghiselin de, Türk Mektupları, çev. Hüseyin Cahit Yalçın, Remzi Kitabevi, İstanbul Angiolello, Giovan Maria, Fatih Sultan Mehmed, çev. Pınar Gökpar, Profil Yayınları, İstanbul Hâfız Hüseyin b. İsmâil Ayvansarayî, Hadîkatü l-cevâmi, II, Matbaa-i Âmire, İstanbul Halil Nuri, Nuri Tarihi, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Türkçe Yazmalar Bölümü Nu Derschwam, Hans, İstanbul ve Anadoluya Seyahat Günlüğü, çev. Yaşar Önen, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara Barbaro, Josaphat, Anadolu ya ve İran a Seyahat, çev. Tufan Gündüz, Yeditepe Yayınları, İstanbul Kethüda Said Efendi, Kethüda Said Efendi Tarihi ve Değerlendirilmesi, hzl. Ahmet Özcan, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Konstantin Konstatinoviç Mihailovi, Bir Yeniçerinin Hatıratı, çev. ve yay. hzl. Kemal Beydilli, Tarih ve Tabiat Vakfı Yayınları, İstanbul Marsilli, Graf, Osmanlı İmparatorluğunun Zuhur ve Terakkisinden İnhitatı Zamanına Kadar Askerî vaziyeti, çev. M. Kaymakam Nazmi, Büyük Erkan-ı Harbiye Matbaası, Ankara Mehmet Neşrî, Kitâb-ı Cihan-Nüma Neşrî Tarihi, yay. hzl. Faik Reşit Unat-Mehmed Altay Köymen, II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara Oruç Beğ, Oruç Beğ Tarihi [Osmanlı Tarihi ], hzl. Necdet Öztürk, Çamlıca Basım Yayın, İstanbul Peçevî İbrahim Efendi, Tarih-i Peçevî, I, Matbaa-i Amire, İstanbul Petrusi, Agostino, (hzl.), İstanbul un Fethi Çağdaşların Tanıklığı, I, çev. Mahmut Şakiroğlu, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul Riccherio, Cristoforo, 1453 Mayısının 29. Gününde İstanbul un Düşüşü, Yedi Çağdaş Rivayet 1453 İstanbul Kuşatması, der. ve İng. çev. J.R. Melville Jones, çev. Cengiz Tomar, Yeditepe Yayınları, İstanbul Sahâflar Şeyhi-zâde Seyyid Mehmed Es ad Efendi, Üss-i Zafer, hzl. Mehmet Arslan, Kitabevi Yayınları, İstanbul Schweigger, Salamon, Sultanlar Kentine Yolculuk , çev. S. Türkis Noyan, Kitap Yayın Evi, İstanbul Şeyh Galib, Şeyh Galib Divânı, İbtidâ-i Tevârîh, Mısır-Bulak Şikârî, Karamannâme [Zamanın kahramanı Karamanîler in tarihi], hzl. Metin Sözen-Necdet Sakaoğlu, Karaman Valiliği-Karaman Belediyesi Yayını, İstanbul Tourneforth, Joseph Piton de, Tourneforth Seyahatnamesi, II. Kitap, çev. Ali Berktay-Teoman Tunçdoğan, Kitap Yayınevi, İstanbul Uzun Hasan-Fatih Mücadelesi Döneminde Doğu da Venedik Elçileri Caterino Zeno ve Ambrogio Contarini nin Seyahatnâmeleri, çev. Tufan Gündüz, Yeditepe Yayınları, İstanbul PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI 521
20 TARİHÇİLİĞE ADANMIŞ BİR ÖMÜR 522 Venedikli Bir Tüccarın Seyahatnâmesi, Seyyahların Gözüyle Sultanlar ve Savaşlar Giovanni Maria Angiolello-Venedikli Bir Tüccar ve Vicenzo D Alessandri nin Seyahatnâmeleri, çev. Tufan Gündüz, Yeditepe Yayınları, İstanbul Araştırma ve İnceleme Eserler Ágoston, Gábor, XVI. Yüzyılda Macaristan da Osmanlı Barut Üretimi: Budin Baruthânesi, Belleten, LXVII / 249, Ankara 2003, s , 15. Yüzyılda Batı Barut Teknolojisi ve Osmanlılar, Toplumsal Tarih, S. 18, İstanbul 1995, s , Avrupa da Osmanlı Savaşları , Top, Tüfek ve Süngü Yeniçağda Savaş Sanatı , çev. Yavuz Alogan, Kitap Yayınevi, İstanbul 2002, s , Gundpowder For The Sultan s Army: New Sources On The Suplly Of Gundpowder To The Otoman Army In The Hungarian Campanigns Of The Sixteenth And Seventeenth Centruies, Turcica, XXV, Paris 1993, s , Osmanlı İmparatorluğu nda Harp Endüstrisi ve Barut Teknolojisi ( ), Osmanlılar, Yeni Türkiye Yayınları, ed. Güler Eren-Cem Oğuz, X, s Ayalon, David, Gundpowder and Firearms Mamluk Kingdom. A Challange to a Mediavel Society, London Aydüz, Salim, XV ve XVI. Yüyılda Tophâne-i Âmire ve Top Döküm Teknolojisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara Cippolla, Carlo M., Yelken ve Top, çev. Aslı Kayabal, Kitap Yayın Evi, İstanbul Crosby, Alfred W, Ateş Etmek Tarihte Fırlatma Teknolojileri, çev. Aybek Görey, Kitap Yayın Evi, İstanbul Çoruhlu, Tülin, Osmanlı Tüfek, Tabanca ve Techizatları (Askerî Müzeden Örnekler), Genelkurmay Basımevi, Ankara Danişmend, İsmail Hami, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, I, Türkiye Yayınevi, İstanbul Emecen, Feridun, Ateşli Silahlar Çağı: Askerî Dönüşüm ve Osmanlı Ordusu, Osmanlı Klasik Çağında Savaş, Timaş Yayınları, İstanbul Eralp, T. Nejat, Tarih Boyunca Türk Toplumunda Silah Kavramı ve Osmanlı İmparatorluğunda Kullanılan Silahlar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara Gölen, Zafer, Osmanlı Devleti nde Baruthâne-i Âmire (XVIII. Yüzyıl), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara Hasan Tahsin, Fenn-i Eslihâ, Mekteb-i Fünûn-ı Harbiye-i Şâhâne Matba ası, İstanbul Hodgson, Marshal G.S., İslâm ın Serüveni Bir Dünya Medeniyetinde Bilinç ve Tarih, III, İz Yayıncılık, İstanbul İhsanoğlu, Ekmeleddin, Osmanlıların Batıda Gelişen Bazı Teknolojik Gelişmelerden Etkilenmeleri, Osmanlılar ve Batı Teknolojisi Yeni Araştırmalar Yeni Görüşler, ed. Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul 1992, s İlgürel, Mücteba, Osmanlı İmparatorluğu nda Ateşli Silahların Yayılışı, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi Ord. Prof.Dr. İ. Hakkı Uzunçarşılı Hatıra Saysından Ayrı Basım, İstanbul 1979, s , Osmanlı İmparatorluğu nda Tüfeğin Halk Arasında Yayılışı, Birinci Askerî Tarih Semineri Bildirileri, II, Genelkurmay