Ana Sayfa Diğer Bilim Yazıları Güney Afrika Cumhuriyeti neden bu kadar zengin maden yataklarına sahip?
Güney Afrika Cumhuriyeti neden bu kadar zengin maden yataklarına sahip?
Afrika kıtasının ucunda yer alan Güney Afrika Cumhuriyeti çok zengin krom, manganez, platin, altın ve elmas yataklarına sahiptir. Bunlardan krom ve manganezin adı fazlaca gündeme gelmiyorsa da, insanoğlunun süs eşyası yapımında olduğu kadar diğer pek çok alanda kullandığı elmas, altın ve platin yataklarının varlığı, ülkenin adını sık sık ön plana çıkarmaktadır.
Bilindiği gibi bu ülkenin adının sıkça duyulmasının bir başka nedeni de öteden beri uygulayageldiği ırk ayrımı politikasıdır. Bir başka deyişle bu ülkeden söz edilmesinde, jeolojik şansının yanı sıra sosyal şanssızlığının da önemli rolü var.
Neden Güney Afrika Cumhuriyeti bu kadar zengin maden yataklarına sahip? Bu soruyu, televizyon ve basında, ülkenin elmas ve altın üretimine ilişkin haberleri dinleyenlerin büyük bir bölümünün kendi kendine sorduğuna eminiz. Kısaca yanıt vermek gerekirse, yer kabuğunun milyarlarca yıl eski kayaları üzerinde yer alan ülke, jeolojik yönden çok şanslı bir geçmişe sahiptir.
Dünyamızın oluşmaya başladığı yaklaşık 4,5 milyar yıl önce, yerkürenin kabuğu ergimiş bir haldeydi. Daha sonra bu kabuk dış kısmından soğumaya başladı ve böylece ‘kalkan” adını verdiğimiz, yerkürenin ilk kayaları oluştu. Daha sonra oluşan kayalar bu eski çekirdeklerin çevresine eklenerek kıtaları meydana getirdi. Attın, demir ve manganezce çok zengin olan kalkanlar Kanada’nın merkezinde. Brezilya, Sovyetler Birliği, Avustralya ve Güney Afrika’nın bir bölümünde yer almaktadır. Ancak madenlerin çıkarılması için kalkanların yüzeyde olması gerekmektedir. İşte bu bakımdan. Güney Afrika Cumhuriyeti oldukça şanslıdır. Brezilya kalkanı Amazon yağmur ormanlarıyla kaplanmış, Kanada kalkanı buzulların sürükleyip getirdiği kalın bir moloz yığını altında kalmış, Avustralya kalkanı ise kalın bir toprak tabakasıyla örtülmüşken, Güney Afrika kalkanı açıkta yüzeylenmektedir. Bu nedenle eski kayalar aşınmış ve içerisinde bulunan altın, demir ve manganez taşınmış, yeni çökeller içinde birikerek zenginleşmiştir.
Yukarıda değindiğimiz jeolojik tarih, Güney Afrika’nın altın, demir ve manganez yataklarının oluşumunu açıklamaktadır. Peki, diğer hazineler, yani platin, krom ve elmas yatakları nasıl oluştu? Bunun yanın da bu ülkenin şanslı olduğu başka bir jeolojik olayla açıklanıyor! Bilimsel araştırmaların sonuçlarına göre, Afrika’nın Güney ucu, kıtaların biribirine eklendiği ve daha sonra kırılarak ayrıldığı bir “jeolojik kuşak” konumundadır. Katı yer kabuğu kırılarak birbirinden uzaklaşınca, manto adı verilen ve içinde birçok maden taşıyan sıcak taş hamuru, bu yarık boyunca yükselerek katılaşır ve ayrılan iki kıta parçasını birbirine lehimler. Kıtaların kırılarak birbirinden uzaklaşmasından ötürü oluşan bu tür katılaşım kayaları dünyanın birçok yerinde bulunmaktadır. Ancak, açılma Güney Afrika’da çok daha şiddetli olmuş ve zamanımızdan 1.8 milyar yıl önce krom ve platince zengin bu yolla yukarı çıkarak, bölgede yaklaşık İrlanda adası büyüklüğünde yeni kayaları oluşturmuştur. İşte, Güney Afrika’nın zengin krom ve platin yataktan “Bushweld kayaç topluluğu” denilen bu jeolojik birim içerisinde bulunmaktadır.
Elmas yatakları ise yaklaşık 100 milyon yıl önce meydana gelen başka bir açılmayla (Riftleşme) oluşmuşlardır. Bu olay sırasında derinlerdeki mantodan gelen kimberlit adı verilen kayaç, elmas kristallerini yeryüzüne taşımıştır. Daha önce değindiğimiz gibi, kıtalardaki bu tür açılmalar yalnızca Güney Afrika’nın bulunduğu bölgeye özgü değildir. Örneğin ABD’nin Arkansas ve Wyoming eyaletleriyle, Batı Avustralya’da da buna benzer açılmalar olmuş ve elmas getiren kimberlit kayaları aynı yolla yeryüzüne çıkmıştır. Ancak bu bölgelerde bulunan kimberlit kayaları, Güney Afrika’da olduğu gibi büyük ölçeklerde değildir, bu nedenle yüksek karatlı çok kaliteli elmasları içermezler. Yukarıda sayılan nedenlerden ötürü bu ülke jeolojik yönden kelimenin tam anlamıyla şanslıdır.
Öte yandan, hükümetlerin uyguladığı sosyo-ekonomık politikaların sonucu olarak, standartların altında ücretlerle işçi çalıştırılması da bu ülke madenciliğini çok karlı bir duruma getirmektedir.