Dünya klasikleri : 13 - səhifə 127
— Ben de aynı rüyayı görmüşümdür, dedi. Liza şaşkınlık içinde:
— Yok canım? diye bağırdı. Beni dinleyin Alyoşa! Sakın gülmeyin. Bu çok, çok önemli bir şey; iki ayrı insan, aynı rüyayı görebilir mi?
— Demek ki görebiliyor.
Liza, bu sefer daha büyük bir şaşkınlık içinde:
— Alyoşa, diyorum ya size, bu çok, çok önemli bir şey-diye devam etti. Yani rüya değil, sizin de benim görmüş olduğum rüyayı görmeniz önemli. Siz bana hiç bir zaman yalan
lan söylemezsiniz, şimdi de söylemeyin! Bu doğru, değil mi?
Şaka etmiyorsunuz, değil mi?
Liza, nedense müthiş şaşırmıştı. Yarım dakika kadar sustu. Sonra birden yalvaran bir sesle:
— Alyoşa, beni ziyaret edin. Bana daha sık gelin! dedi. Alyoşa kesin bir tavırla:
— Ben ömrümün sonuna dek her zaman sizi ziyarete geleceğim, diye cavapladı.
— Bakın, bunu yalnız size söylüyorum, diye tekrar söze başladı. Yalnız kendime, bir de size söylüyorum. Tüm dünyada bir size söyleyebilirim bunu. Hem de içimi size kendi kendime olduğundan çok daha istekle açabiliyorum. Sizden de hiç utanç duymuyorum. Neden sizden hiç mi hiç utanç duymuyorum Alyoşa? Söyleyin Alyoşa, yahudilerin paskalya yortusunda çocukları çalıp kestikleri doğru mu?
— Bakın, bende bir kitap var, onda okudum: Bir yerde, bir mahkeme yapılmış, yahudinin biri dört yaşında bir erkek çocuğunu almış, önce her iki elindeki tüm parmaklarını kesmiş, sonra çocuğu duvara çivilemiş. Mahkemede de çocuğun kısa bir süre içinde, dört saat sonra öldüğünü açıklamış. Ne çabuk ölmüş değil mi? Hep «inliyor, inliyor duruyordu» diyormuş, kendisi de duruyor, zevkle onu seyrediyor-muş. Aman ne güzel!
— Güzel mi?
— Tabii. Bazen kendim de bir çocuğu duvara çakabile-ceğimi düşünüyorum. Çocuk duvarda asılı kalıyor, inleyip duruyor... O böyle inlerken, ben karşısına oturup ananas kompostosu yiyebiliyorum. Ananas kompostosunu çok severim. Siz sever misiniz?
Alyoşa susuyor, ona bakıyordu. Genç kızın solgun, sarı yüzü birdenbire çirkinleşmiş, gözleri kıvılcımlanmıştı.
— Biliyor musunuz? O yahudi hikâyesini okuduktan sonra, tüm gece hıçkıra hıçkıra ağladım. Çocukcağızın, nasıl ba-bağırdığını, nasıl inlediğini hayalimde canlandırıyordum. (Dört yaşındaki çocuklar artık her şeyi anlarlar). Öyleyken o kom-Posto meselesi zihnimden bir türlü gitmiyordu. Ertesi sabah, birine mektup gönderdim, muhakkak bana gelsin diye. O202
mektup gönderdiğim geldi, hemen ona, o çocukcağızı ve komposto meselesini, yani her şeyi, her şeyi anlattım. Üstelik bunun «güzel bir şey olduğunu» söyledim. Birden gülmeye başladı ve bunun gerçekten güzel olduğunu ileri sürdü. Sonra ayağa kalkıp gitti. Yanımda, sadece beş dakika oturmuştu. Benden nefret mi etti ha? Nefret mi etti? Söyleyin, söyleyin Alycşa o anda benden nefret etti mi, etmedi mi?
Divanın üzerinde doğrulmuştu. Gözleri kıvılcımlar saçıyordu. Alyoşa heyecanla:
— Söyleyin, o adamı siz kendiniz mi çağırdınız?
— Evet, ben çağırdım.
— Ona mektup mu göndermiştiniz?
— Mektup göndermiştim ya.
— Yalnızca bu çocuk meselesini sormak için mi?
— Hayır, onun için değil, hiç de onun için değil. Ama buraya girer girmez hemen ona bunu sordum. O da karşılık verdikten sonra güldü, ayağa kalktı ve çıkıp gitti.
Alyoşa, alçak sesle:
— O adam size karşı dürüst davranmış! dedi.
— Peki, benden nefret mi etti? Yoksa alay mı etti benimle?...
— Hayır, belki kendisi de o ananas kompostosu meselesine inanmıştır da ondan öyle söylemiştir. Zaten kendisi şimdi çok hasta, Liza.
Liza'nın gözleri ışıl ışıl oldu.
— Tabiî ya, inanıyor işte! diye bağırdı. Alyoşa devam etti:
— Onun kimseden nefret ettiği yok! Yalnız -kimseye inanmıyor. İnanmayınca da, tabiî nefret duyuyor.
— O halde, benden de nefret ediyor, değil mi? Benden de?
— Sizden de ya.
Liza, garip bir tavırla dişlerini sıkarak:
— Güzel! dedi. İçeri girip de gülmeye başladığı vakit nefret duymanın güzel bir şey olduğunu hissettim. Parmaklan kesik çocuk da güzel bir şey, nefret duymak da güzel...
Bunu söyledikten sonra garip bir öfke ile Alyoşa'nın gözlerinin içine bakarak sayıklıyormuş gibi güldü. Birden uzandığı koltuktan ayağa fırladı, Alyoşa'ya doğru atıldı, onu kolları ile sımsıkı sardı:
— Biliyor musunuz Alyoşa, biliyor musunuz? İsterdim ki... Alyoşa kurtarın beni! diye bağırdı.
— Kurtarın beni! Size simdi söylemiş olduklarımı dünyada herhangi bir başka insana söyler miyim? Ben doğruyu, gerçeği söyledim? Kendimi öldüreceğim, çünkü her şey bana adî görünüyor! Yaşamak istemiyorum, çünkü her şey bana çirkin görünüyor! Her şey adi, her şey adi!...
Sözlerini çılgın gibi:
— Alyoşa, beni neden hiç, ama hiç sevmiyorsunuz? diyerek bitirdi.
— Hayır, seviyorum! diye .karşılık verdi.
— Peki, benim için ağlayacak mısınız? Söyleyin, ağlayacak mısınız?
— Ağlayacağım ya...
— Yani, eşiniz olmadım diye değil, sadece beni yitirdiğiniz için, sadece bunun için ağlar mısınız?
— Teşekkür ederim! Benim sadece sizin gözyaşlarınıza ihtiyacım var. Başkaları varsın beni cezaya çarptırsınlar! Varsın, beni ayakları altında çiğnesinler, hem de hepsi! Çiğnesinler beni! Hiç kimseyi ayırmak istemiyorum! Çünkü, hiç kimseyi sevmiyorum. İşitiyor musunuz, hiç kimseyi! Aksine, herkesten nefret ediyorum ben!
Birden Alyoşa'nın kollarının arasından sıyrıldı.
— Haydi gidin Alyoşa! Ağabeyinize gitme zamanı geldi... Alyoşa, neredeyse korku içinde:
— İyi ama, siz nasıl kalacaksınız? diye sordu.
— Siz ağabeyinize gidin! Cezaevi kapanacak, gidin! İşte şapkanız! Mitya'yı öpün, haydi gidin, haydi gidin!
Liza, neredeyse zorla Alyoşa'yı kapidan dışarı çıkardı. O ise, üzüntülü bir şaşkınlık içinde Liza'ya bakakalmıştı. Birden sağ eline bir mektup, sımsıkı katlanmış, üzeri de damgalan-^ış bir mektup sıkıştırıldığını farketti. Gözünü indirdi ve bir an içinde adresi okudu: «İvan Fiyodoroviç Karamazov'a.» Bunu okuyunca hemen gözlerini kaldırıp Liza'ya baktı. Liza'nın Vüzünde hemen hemen tehdit edici bir anlam belirmişti. Kendinden geçmiş gibi, tir tir titreyerek:
— Muhakkak verin, muhakkak verin ona! diye emretti.204
Bugün, hemen vereceksiniz! Yoksa kendimi zehirlerim! Sizi zaten bunun için çağırmıştım!
Bunu söyler söylemez kapıyı çarparak kapadı. İçerden sürgünün çekildiği işitildi. Alyoşa, mektubu cebine koydu ve doğru merdivene gitti. Bayan Hohlakova'ya uğramamıştı. Hatta onu unutmuştu bile. Liza ise, Alyoşa oradan uzaklaşır uzaklaşmaz sürgüyü tekrar çekti, kapıyı biraz araladı, arasına parmağını koydu ve kapayarak, var gücü ile parmağını sıkıştırdı. Beş saniye kadar sonra elini kurtararak, ağır adımlarla yavaş yavaş koltuğuna gitti, dimdik oturdu ve kararmış parmağı ile tırnağının altında kan oturmuş, şişmiş yere baktı. Dudakları titreyerek hızlı hızlı kendi kendine:
— Adi bir kızım ben, adi, adî, adî!... diye söylendi..
IV ÖVGÜ VE SIR
Alyoşa, cezaevinin kapısını çaldığı vakit, artık büsbütün geç olmuştu. Hava kararmaya bile başlamıştı. Ama, Alyoşa biliyordu ki, onu hiç bir engel göstermeden içeri alacaklardı. Bizim küçük kentte bu işler her yerde olduğu gibidir. Başlangıçta, ilk soruşturma bittiği vakit. Mitya'nn akrabaları ile ve bazı diğer kişilerle görüşmesi, boyun eğilmesi zorunlu bazı formalitelere bağlıydı. Ama sonradan bu formaliteler, gevşe-memekle birlikte, Mitya'yı ziyarete gelen, hiç değilse bazı ki-şııer için kendiliğinden ayırımlar yapıldı. O kadar ki, mahkûmları ziyaret için ayrılan odada görüşmeler hemen hemen başbaşa oluyordu.
Bununla birlikte, böyle ayrı muamele gören kişiler çok azdı: Yalnız Gruşenka, Alyoşa, bir de Rakitin. Ayrıca. Gru-şenka'ya Mihayıl Makaroviç'in büyük bir zaafı vardı. İhtiyar adam, Mokroye'de ona bağırdığı için pişmanlık duyuyordu. Ama, sonradan işin özünü öğrenince Gruşenka hakkında düşüncelerini tüm olarak değiştirmişti. Aynı zamanda gariptir ki, Mitya'nın cinayeti işlediğine kesin olarak inandığı halde, genç adam cezaevine kapatıldıktan sonra, ona gittikçe daha yumuşak bir tavırla bakmağa başlamıştı: «Belki de özü iyi olan bir insandı. Ama işte sarhoşluktan, düzensiz bir yaşan-
tıdan aptal gibi mahvetti kendini!» diyor gibiydi. Eskiden duyduğu dehşetin yerini şimdi bir acıma duygusu almıştı.
Alyosa'ya gelince, onu eok severdi ve onunla çoktandır tanışıyordu. Cezaevine kapatılan genç adamı sonradan sık sık ziyaret etmeye başlayan Rakitin ise. «kendi deyimi ile» «ıs-Jahfvindeki hanım kızlarım en yakın dostlarından biriydi ve hergün onların bulunduğu ıslahevinde dolaşıp duruyordu. Cezaevinin, görevine çok bağlı bir adam olmakla birlikte, iyi yürekli bir ihtiyar olan müdürüne gelince, Rakitin onun evine gidip çocuklarına ders veriyordu. Alyoşa da genel olarak onunla «bilimsel konularda» söz açmaktan hoşlanan müdürün özel bir önem verdiği eski bir ahpabıydı. İvan Fiyodoroviç'e gelince, müdür ona saygı duymaktan başka, yargılarından korkardı bile. Oysa, kendisi de büyük bir felsefe meraklısıydı ve tabii bir çok şeylerin özüne «kendi aklı ile varmıştı.
Yalnız. Alyosa'ya karşı saklayamadığı bir sempati duyuyordu. Son yıl içinde, ihtiyar adam sahte incil'leri incelemeye koyulmuştu ve bu incelenmenin üzerinde bıraktığı izlenimleri her zaman genç arkadaşına bildiriyordu. Hatta eskiden manastıra geliyor ve hem Alyoşa ile, hem de orada bulunan papaz rütbesindeki başka rahiplerle tartışmalar yapıyordu. Bu bakımdan, Alyoşa cezaevine geç vakitte gelse bile. işi halletmek için müdüre gidip görünmesi yetiyordu. Bundan başka, cezaevinde en son gardiyana kadar herkes Alyoşa'ya alışmıştı. Nöbetçi de tabiî ona zorluk çıkarmıyordu. Yeter ki, Alyoşa müdürlükten izin almış olsun.
Mitya, kendisini çağırdıkları vakit, daima hücresinden aşağı, ziyaretler için ayrılan yere iniyordu.
Alyoşa odaya girer girmez artık Mitya'nın yanından ay-nlmak üzere olan Rakitin'le burun buruna geldi. İkisi de yüksek sesle konuşuyorlardı. Mitya, onu uğurlarken nedense Çok gülüyordu. Rakitin ise homurdanıyor gibiydi. Son zamanlarda Rakitin, Alyoşa ile karşılaşmaktan hiç hoşlanmıyor, onunla hemen hemen hiç konuşmuyor, hatta zoraki bir tavırla selâmlaşıyordu. Şimdi de Alyoşanın içeri girdiğini görün-ce. mahsus somurtkan bir tavırla kaşlarını çattı, gözlerini de, sanki o sırada sıcak tutan kalın, kürk yakalı paltosunun Düğmelerini iliklemekle uğraşıyormuş gibi aşağı indirdi. Son-ra da hemen şemsiyesini aramaya koyuldu. Sadece bir şey söylemiş olmak için:206
— Bir şeyimi unutmayayım da, diye mırıldandı. Mitya:
— Dikkat et, başkasının bir şeysini unutmayasın! diye şaka etti ve hemen savurduğu bu şakaya kahkahalarla güldü...
Rakitin, bir anda öfkeye kapıldı. Kızgınlıktan titreyerek birden:
— Sen bunu kendi Karamazov'larına söyle! Sizin o köleler çalıştıran soyunuzdan olanlara söyle, Rakitin'e değil! diye bağırdı.
— Ne oluyorsun canım? Şaka ettim! diye karşılık verdi. Sonra, başı ile oradan hemen gitmek üzere olan Rakitin'i
işaret ederek Alyoşa'ya doğru döndü:
— Hep böyledir işte! dedi. Az öncesine kadar oturuyor, gülüyor, neşeli görünüyordu. Şimdi ise birden öfkeye kapıldı! Sana başı ile bile selâm vermedi, birbirinize büsbütün mü da-rıldımz nedir? Sen neden böyle geç kaldın? Ben, beklemek ne kelime, sabahtan öğleye kadar yolunu gözledim durdum. Her neyse zararı yok! Acısını çıkarırız.
Alyoşa, Rakitin'in çıkıp gittiği kapıyı başı ile işaret ederek:
— Neden sana böyle sık sık geliyor? Onunla arkadaş mı oldun yoksa? diye sordu.
r- Mıhayıl'la mı arkadaş oldum? Hayır, bunu söyleyemem. Hem zaten onunla arkadaş olunur mu? Domuzun biridir o! Onun gözünde alçağın biriyim ben. Sonra şakadan da anlamıyorlar bu tip insanlar... Ası] önemli yönleri bu. Hiç şakadan anlamazlar. Hem, kupkuru, derinliği olmayan bir yürekleri vardır. Cezaevine gelirken buranın duvarlarına bakmıştım, işte onun ruhu tıpkı bu duvarlar gibidir. Ama 2eki adam, zeki olmasına zeki! Eh Aleksey, şimdi artık iyiden iyiye mahvoldum!
Bankın üzerine oturdu, Alyoşa'yı da yanına oturttu. Alyoşa çekingen bir tavırla:
— Evet, yarın mahkeme var! Peki, hiç bir umudun yok mu ağabey? diye sordu.
Mitya, belirsiz bir tavırla ona baktı:
— Ne demek istiyorsun? dedi. Ha! Sen mahkemeden söz ediyorsun! Hay Allah kahretsin! Biz şimdiye dek, seninle
saçmalıklardan söz ettik. Bu mahkemeden filân. Yalnız senin yanında en önemli olandan hiç söz etmedim. Evet, yarın mahkeme var. Ama ben «mahvoldum» derken, mahkemeden söz etmedim. Mahvolan varlığım değil, başımın içinde olan ne varsa, o mahvoldu işte. Neden yüzünde böyle bir beğen-mezlikle bana bakıyorsun?
— Sen ne demek istiyorsun. Allah aşkına Mitya?
— İde'lerden, ide'lerden, anlaşana! Ahlâktan. Ahlâk .nedir? Alyoşa şaşırıp kaldı.
— Ahlâktan mı?
— Evet, ahlâk dedikleri şey bir bilim midir?
— Evet, evet... Öyle bir bilim vardı... Yalnız... Şunu açıklayayım ki, bunun nasıl bir bilim olduğunu anlatabilecek durumda değilim.
— Rakitin biliyor ama! Birçok şeyler biliyor Rakitin keratası! Rahip olmayacakmış. Petersburg'a gidecekmiş. Söylediğine göre, orada edebiyat fakültesinin eleştiri bölümüne girecekmiş, ama niyeti ahlâk yönünden eleştiri yapmak. Belki de yararlı olur ve meslekte kariyer yapar. Off bu tipler kariyer yapmakta öyle ustadırlar ki! Allah belâsını versin o ahlâkın! Ben mahvoldum Aleksey, mahvoldum diyorum, Tanrı kulu Aleksey! Seni herkesten çok severim. Seni düşündüğüm vakit, içim titriyor, vallahi! Nedir o Cari Bernard?
Alyoşa gene şaşırdı:
— Hangi Cari Bernard?
— Hayır, Cari değildi, dur, yanlış söyledim: Claude Bernard. Bu adam, neyin nesiydi Allah aşkına? Kimya ile mi uğraşıyordu, neydi?
— Herhalde bir bilim adamıydı, diye karşılık verdi. Yalnız Şunu açıklayayım ki, onun hakkında sana pek çok şey söylemeyeceğim. Sadece, bir bilim adamı olduğunu işittim, ama hangi bilimle ilgisi var, bilmiyorum.
—- Eee, canı cehenneme! diye küfretti. Ben de bilmiyorum kira olduğunu. Herhalde alçağın biriydi. Zaten hepsi adî he-heriflerdir. Ama, Rakitin kendine bir yer bulur. Gerekirse iğne deliginden geçer. O da Bernard gibi biri. Ah, o Bernard'lar yok mu! Her yer sürü ile Bernard'larla doldu.
— Canım neden öyle diyorsun? diye sordu.
— Benim için, benim davamla ilgili bir yazı yazmak is tiyormuş, edebiyattaki başlangıcı öyle olacakmış. Bunun için, beni ziyarete geliyormuş, kendisi söyledi. Yazısına bir yöı, vermek istiyormuş, «Öldürmeden yapamazdı, onu çevre mahvetti:* gibi şeyler yazacakmış. Yazısında biraz sosyalizm koku su olacakmış, öyle dedi. Eh, varsın öyle olsun, madem yonü-olacak, varsın öyle olsun, bana vız gelir! İvan ağabeyimi sevmiyor, ondan nefret ediyor. Senden de pek hoşlanmıyor. Ama onu kovmuyorum. Çünkü zeki adam. Yalnız çok böbürleniyor Bak demin ona: «.Karamazoviar akak değildirler, filozofturlar çünkü gerçekten Rus olan tüm insanlar filozofturlar. Sen ise gerçi tahsil gürdün, ama filozof değilsin, sen adî herifin birisin» dedim. Öfkeyle güldü. Bunun üzerine ona. «de misliebüs non est disputarıdum»! *) dedim. Nasıl taşı gediğine koydun: mu? Hiç olmazsa klâsikleri bildiğimi ortaya döktün;
Mitya bunu söylerken birden kahkahalarla gülmeye başlamıştı. Alyoşa, gülmesini keserek:
— Peki neden mahvoluyormussun? Demin öyle dedin ya? diye sordu.
— Neden mi mahvoldum? Hım, hım! İşin özüne bakarsan... Hepsini tüm olarak ele alırsak, Tanrı'ya yazık oluyor Ben onun için mahvoluyorum işte!
— Nasıl Tanrı "ya yazık oluyor yani?
— Düşünsene bir kez: herşey o sinirlerde; insanın başında, yani orada beynin içinde sinirler var ya... Hay Allah kahretsin onları. Bunların işte böyle küçücük kuyrukları var... Yani senin anlayacağın sinirlerin küçük kuyrukları var. İşte o kuyruklar titredi mi... Yani senin anlayacağın, ben herhangi bir şeye gözlerimi çevirip baktım mı, o kuyruklar titremeye başlıyorlar... Onlar titredi mi de, zihinde, gördüğüm şeyin hayali canlanıyor... Hem de hemen değil, kısa bir andan sonra... Bir saniyecik geçiyor... Böylece «an dediğimiz şey meydana geliyor. Daha doğrusu an değil... Hay Allah Allah kahretsin o anı... Bir hayal, yani bir cisim, ya da bir olay her ne kann ağrısı ise gördüğüm o şey, ne ise hayalimde canlanıyor... İşte gördüğümü onun için görebiliyorum, gördükten sonra da düşünebiliyorum... Bunlar hep sinirlerin kuy-
(*) Lâtince: Bu düşünce tartışılmaz. (Düşünce, Rusça yazılmıştır).
rııkları titreşiyor diye oluyor, yoksa benim bir ruhum var, ben bir şeyin suretiyim, birinin benzeriyim diye olmuyor. Tüm bunlar saçmalıktan başka bir şey değil. Bunları bana daha dün Mihayıl anlattı, bu sözleri dinler dinlemez bütün varlığım tutuşur gibi oldu. Bilim harika bir şey Alyoşa! Bundan sonra yeni insanlar olacak, bunu anlıyorum... Öyleyken gene de Tann'ya yazık oluyor.
— Bu da iyi! dedi.
— Yani Tanrı'ya yazık olması iyi, öyle mi? Her şeyin özü kimya, kardeşim kimya! Yapılacak şey yok, sayın rahibini, lütfen azıcık öteye gidin, kimya geliyor! Tanrı'ya gelince, Ra-kitin onu sevmiyor, ah, hiç. sevmiyor! Hepsinin en zayıf noktası bu! Ama bunu, saklıyorlar. Yalan söylüyorlar. Yapmacık tavırlar takmıyorlar. «Peki, sen eleştirilerinde bunları mı ileri süreceksin?* diye sordum. Güldü: «Açıktan açığa öyle bir şey yapmama imkân vermezler !;• dedi. «Peki, nasıl olur? Bundan sonra insan ne yapar? Tanrı'sız ve ahiretsiz nasıl yaşar? Böyle bir şeyi ileri sürmek her şeye izin verileceğini, her şeyin yapılabileceğini savunmak değil mi?» dedim. Güldü. «Peki, sen bunu bilmiyor muydun? Zeki bir insan her şey yapabilir. Zeki adam karda yürür de izini belli etmez, sen ise öldürdün ama yakalandın, şimdi de hapiste çürüyorsun!» dedi. Hem de bunları kime söyledi? Bana. Domuzoğlu domuz! Eskiden böylelerini kapı dışarı atardım, şimdi ise dinliyorum. Birçok doğru dürüst şeyler de söylüyor. Akıllıca şeyler de yazıyor. Bundan bir hafta önce bana bir yazısını okumaya başladı. Mahsus o yazının içinden üç satın kopya ettim, işte bak burada.
Mitya, acele ile yeleğinin cebinden bir kâğıt çıkarıp okumaya başladı:
«Bu sorunu çözümlemek için, insanın herşeyden önce kendi kişiliğini, gerçek yaşantısı ile çatışma haline getirmesi gerekir!»
— Anladın mı, anlamadın mı? Alyoşa:
— Hayır, anlamıyorum, dedi.