Jelaleddin Meňburun - Wikipediıa
— Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň iň soňky hökümdary (hökümdarlyk ıyllary 1220-1231). Jelaleddin Meňburun Alaeddin Muhammediň türkmen aıaly Aıçiçekden bolan uly ogludyr.
Soltan Muhammet 1215-nji ıylda Owganystanyň Gur we Gazna etraplaryny boıun egdirensoň, Jelaleddini merkezi Gazna hasaplanıan Gur, Hyrat, Garçystan we Seıistan ülkelerine mälik edip, wezirligine Şyhabeddin Alp’ül Herewini belläpdir. Emma soltan iň eziz gören hem-de geljegine uly ynam bildiren ogly Jelaleddini paıtagtda – öz ıanynda alyp galmagy makul bilip, agzalan welaıatlara Kerber Mälik atly emirini ıollapdyr. Muhammet şanyň ejesi Türkan hatyn şazada Jelaleddiniň paıtagtda alnyp galynmagyna garşy bolupdyr. Onuň tagt mirasdary hukugyna eıe bolmazlygy üçin elinden gelenini edipdir. Muhammet şanyň Jelaleddini tagt mirasdary etmek isländigine garamazdan, Türkan hatynyň täsiri bilen soltanyň kaňly-gypjak aıalyndan bolan ogly Ozlag şa tagt mirasdarlygyna taıyn edilipdir. Oňa döwletiň Horezm, Horasan we Mazenderan ıaly möhüm welaıatlary bölünip berlipdir.
Emma taryh ähli zady başgaça çözüpdir: ıurdunyň köp bölegini mongol ordalary harap edensoň, Hazar deňziniň Abesgun adasyna özüni atan Muhammet şa ölüm ıassygynda ıatan pursaty ogullary Jelaleddini, Ozlag şany we Ak şany ıanyna çagyrypdyr. Özüniň Ozlag şanyň tagt mirasdary bolmalydygy baradaky atalyk ähdini (weliäht) üıtgedıändigini aıdypdyr. «Meniň mongollarda galan arymy diňe Jelaleddin oglum alyp biler, siziň hemmäňiz oňa boıun egmelisiňiz!» diıip, öz gylyjyny onuň biline dakypdyr. Bu Jelaleddiniň kanuny ıagdaıda tagt mirasdary bolandygyny aňladıardy.
Doganlary bilen Horezme tarap ugran Jelaleddine Gürgenje baryp, häkimiıeti öz eline almak nesip etmändir. Paıtagtda gypjak serdarlarynyň gozgalaň turzandygyny eşiden soltan atynyň jylawuny Horasana tarap öwrüpdir. Onuň mongollar bilen ilkinji çaknyşygy 1221-nji ıylda Nusaıyň golaıynda bolupdyr. Jelaleddin şu ıerde özüniň 300 adamlyk kiçijik ıygyny bilen 700 adamly mongol ordasy bilen çaknyşyp, ajaıyp ıeňiş gazanypdyr. Jelaleddiniň mongollaryň üstünden gazanan bu ilkinji ajaıyp ıeňşi hakda soltanyň ömür beıanyny ıazan Muhammet an-Nesewi öz ıazgylarynda «Jelaleddiniň gylyjy mongollaryň ganyna boıalan, olaryň göwrelerini para-para edip oınan ilkinji musulman gylyjy boldy» diıip ıazypdyr. Bu ıeňişden soň Jelaleddin Nyşapur we Bust şäherleriniň üsti bilen Gazna gelipdir. Gaznanyň halky ony uly hormat bilen garşylapdyr. Murgabyň ıokary akymlarynda oňa Merwiň öňki häkimi – türkmen serkerdesi Han Mälik 40 müň goşuny bilen, türkmen hany Seıfeddin Bugrak hem 40 müň adamly goşuny bilen goşulypdyr. Gaznada bolsa Jelaleddine doganoglany Emin al-Mülk we serkerde Demir Mälik birigipdir. Garlyk türkmenleriniň hany Azam Mälik we owganlaryň goşunbaţysy Muzaffar Mälik hem Jelaleddin soltana wepalydygyna kasam edipdirler. Özüne birigen güıçler bilen bilelikde Jelaleddin uly goşunly bolupdyr. Ol esasy güıçlerini Perwanada galdyryp, Toharystandaky Weliıan galasyna hüjüm edipdir. Bu galany mongol serkerdeleri Tetejük we Molghor gabapdy. 1221-nji ıylyň tomsunda bolan söweşde Jelaleddiniň güıçleri mongol goşunynyň öňçülerinden müň adamy öldüripdirler. Mongol goşunynyň galan bölegi derıanyň aňyrsyna geçip, köprini ıykyp, zordan halas bolupdyr.
Weliıanyň eteginde mongollaryň ıeňilendigini eşiden Çingiz han Jelaleddiniň üstüne Şygy Kutlugyň ıolbaşçylygynda uly ıygyn ıollapdyr. Bu gezek mongol goşuny türkmenler bilen Gaznanyň golaıyndaky Perwana galasynda duşuşypdyr. Jelaleddiniň goşunynyň sag ganatyna Emin Mälik, sol ganatyna Seıfeddin Bugrak, merkezine bolsa Jelaleddiniň özi ıolbaşçylyk edipdir. Agşama çenli dowam eden gazaply çaknyşykda taraplaryň hiç birem artykmaçlyk gazanyp bilmändir. Mongollar gije boş atlaryň üstüne adam sypatyna çalym edıän garantgylary oturdypdyrlar. Ertesi irden muny gören türkmenleriň käbir goşunbaşylary «mongollara goşmaça kömek gelendir» diıip düşünipdirler. Serkerdeler bilen geçiren mejlisinde Jelaleddin goşunyň yza çekilmegi barada öňe sürlen teklibi düıbünden ret edipdir. Mongollaryň hüjümi bilen söweş täzeden başlanypdyr. Mongol goşununa garşy türkmenleriň sol ganaty ıaı okuny ıagdyryp, duşmanyň öňe süışmegine ıol bermändir. Jelaleddin dowullaryň çalnyp, söweş tebilleriniň kakylmagyny, atlara münüp, hüjüme geçmegi emr edipdir. Söweşde mongollar ıeňlip, ıaraglaryny taşlap gaçypdyrlar. Türkmenler şol gezek mongollaryň 45 müň adamly goşunyny çym-pytrak edipdirler. Mukaddes Ruhnamada Jelaleddiniň mongollary uly ıeňlişe sezewar edişi barada şeıle diıilıär: «Jelaleddin mongol basybalyjylaryna garşy gaıduwsyz söweşip, mertligiň ajaıyp nusgasyny görkezipdir. Ol mongollaryň ıeňilmezekligi hakyndaky toslamany ıalana çykaryp, olary ilkinji gezek uly ıitgä we ıeňlişe sezewar edıär» (131). Ykbalyň oıny Perwananyň golaıyndaky ıeňşiň netijesini Jelaleddiniň güıjüniň berkemegine däl-de, tersine onuň gowşamagyna sebäp bolar ıaly edipdir. Olja paılaşylanda serkerdeleriň arasynda dawa ıüze çykyp, ol hem goşunyň bölünmegine getiripdir. Dürli tire-taıpalardan düzülen Jelaleddiniň goşunynda agzybirlik bolmandyr. Bu bolsa, «Il aglak bolsa, doňuz depä çykar» diılişi ıaly, mongollaryň türkmenleriň agzalalygyndan peıdalanmagyna getiripdir. Çingiz han öz goşunynyň garşydaşyndan ıeňilmegini jogapsyz galdyryp biljek däldi. Ykjam taııarlykdan soň ol özüniň esasy garşydaşy Jelaleddin Hind derıasynyň boıunda duşuşypdyr. Mongol goşuny Jelaleddiniň agzalalyk sebäpli gowşan goşunyny gabawa salypdyr. Güıjüniň azdygyna garamazdan, Jelaleddin gaıduwsyzlyk bilen söweşe girişipdir. 1221-nji ıylyň Sanjar aıynyň 24-inde Hind derıasynyň boıundaky Nilıap geçelgesiniň ıanynda bolan bu jeňde Jelaleddin birbada üstünligem gazanypdyr. Hatda Çingiz hanyň özem atyna münüp gaçypdyr. Emma hilegär Çingiziň ätiıaçdaky 10 müň atlysyny söweşe salmagy söweşiň ykbalyny onuň peıdasyna çözüpdir. Mongollar Emin Mäligiň ıolbaşçylygyndaky sag ganata hüjüm edip, ony kül-peıekun edipdirler. Çingiz han Jelaleddini diri tutmagy buırupdyr.
Jelaleddin pelegiň bu namart oınunda özüniň utulandygyny duıupdyr. Dar ıerde bolan gazaply söweşiň netijesinde mongollar Jelaleddiniň goşunlaryny derıanyň kenaryna gysyp getiripdirler. İeňlenini mertlerçe boıun alan Jelaleddin kenarda duran ejesini, aıalyny we haremhanasynyň ähli agzalaryny diriligine derıa oklamagy buırupdyr. Soltan olaryň mongollaryň eline düşüp, namysynyň depeleneninden, däli derıada gark bolanyny müň paı gowy görüpdir. Enesi Türkan hatyn bilen bilelikde mongollara ıesir düşen uıasy Hansoltanyň ykbaly onsuzam onuň dagly ıüregini para-para edip durdy.
Emma Jelaleddiniň ıedi ıaşly oguljygy duşmanyň eline düşüpdir. Atasy garadan gaıtmaz, duşmanyň ıüzüne hyırsyz garap duran bu mert oglanjygyň ıetişäıse özüniň tohum-tijini aman goımajakdygyna düşünen Çingiz han ony derrew öldürdipdir. Daş-töweregini duşman alan, bir tarapy hem kert gaıa bolan ıagdaıda soltan halas bolmaga umydynyň galmandygyna göz ıetiripdir. Duşmandan aman dilemek ıa-da onuň eline diri ıesir düşmek Jelaleddin ıaly türkmen ismli mert ärleriň işi däldi. Şonuň üçinem ol keremli Alladan medet isläp, atyny gaıadan derıa oklapdyr. Jan süıji bolansoň, töweregindäki nökerleri hem halas bolmak üçin, onuň hereketini gaıtalapdyrlar. Jelaleddin sag-aman derıanyň aňyrky kenaryna geçip, Çingiz hana garap, ıumrugyny düwüpdir. Jelaleddiniň gahrymançylygyny gören, Çingiz han öz gözügidijiligini we duşmanyna bolan pynhan buısanjyny daşyna çykaryp, öz ogullaryna: «Görüň, anha, atasynyň hakyky ogly şeıle bolmalydyr!» diıipdir. Mukaddes Ruhnamada Jelaleddiniň bu şowsuzlygy barada «...Çingiz hany mert söweşe çagyrıar. Emma goşundaky agzalalyk gaıduwsyz türkmen soltanyny arzyly maksatlaryna gowşurmaıar» diılip bellenıär (131).
Hindistanda mongollara garşy göreşini dowam etdiren Jelaleddin ol ıerden Eırana gelipdir. Jelaleddiniň ömrüniň soňky ıedi ıyly Eıranda, Häzirbegjanda, Yrakda we Kawkazda geçipdir. Bu ıerlerde ol mongollara garşy göreşini dowam etdiripdir. Birnäçe aıyň dowamynda Horasan, Yrak, Mazenderan we Eıranyň köp bölegi Jelaleddine tabyn bolupdyr. Şeılelikde, soltan özüniň täze guran döwletinde düzgün-nyzamy ıola goıupdyr. Onuň mongollara garşa göreşi ıerli halk köpçüligi tarapyndan goldaw tapypdyr. Şonuň üçin hem taryhçy Öwez Gündogdyıew Jelaleddiniň hereketlerine awantıuristik öwüşgin bermek isleıän awtorlaryň mamla däldigini adalatly belleıär. Jelaleddin 1225-nji ıylda Töwrizi, Ermenistanyň paıtagty Dwin şäherini eıeläp, birleşen gürji-ermeni goşunyny derbi-dagyn edipdir. Jelaleddin mongollara garşy bilelikde göreşmegi teklip edip, gürjilere ilçi ıollapdyr. Emma gürji şazada aıaly Rusudan Jelaleddiniň teklibini ret edipdir. Jelaleddin 1226-njy ıylyň Nowruz aıynyň 10-ynda Tbhis (Tbilisi) şäherini eıeläpdir. Ol soňam Gürjüstana birnäçe ıörişleri gurapdyr.
Bütin Eırany öz golastyna alansoň Jelaleddin Häzirbegjany özüne tabyn edipdir. Ol Töwrizi öz guran döwletiniň paıtagty edipdir. Jelaleddin demirgazyk-günbatar Eıranda mongollara garşy göreşini dowam etdiripdir. 1227-nji ıylda ol Reıiň we Yspyhanyň golaıynda olary ıeňipdir. 1228-nji ıylyň Alp Arslan aıynda Yspyhanyň golaıynda bolan söweşde mongollardan ıeňlensoň Jelaleddin soltan Hemedana çekilipdir. Mongollara garşy göreşde yslam döwletleriniň arasynda goldawsyz galan Jelaleddin öz gylyjyny bularyň garşysyna hem götermäge mejbur bolupdyr. 1228-nji ıylda Jelaleddiniň garşysyna Rum seljuklarynyň soltany Alaeddin Keı Kubat, Müsür soltany Eşref, kilikiıa-ermeni patyşasy Getum Birinji bilelikde çykyş edipdirler. İerewanyň golaıynda bolan söweşde Jelaleddin ıeňlipdir. 1231-nji ıylyň Alp Arslan aıynda mongollar Bargiri-Ahlat ıolundan inip, Dijle köprüsiniň kenarynda Jelaleddiniň güıçlerini kül-peıekun edipdirler. Jelaleddin özüni yzarlaıan mongollardan gutulmak üçin Meııafarykin etraplaryna gaçypdyr. Gürjüstanyň geçmesi kyn dag geçitleriniň birinde kürtler Jelaleddini öldüripdirler. Görogly begiň İyldyz dagynda gowakda öldürilip, mazarynyň nirededigi mälim bolmaışy ıaly, Jelaleddin hem dag gowagynda öldürilıär we jaılanan ıeri nämälim bolmagynda galıar. Halk birbada soltanyň ölümine ynanmandyr. Ol barada halk arasynda dürli rowaıatlar ıaırapdyr. Muhammet’an-Nesewiniň ıazmagyna görä, «soltanyň (Jelaleddiniň – awt.) ölümi bütin Älemi ıetim galdyrypdy». Baştutansyz galan nökerler çar tarapa pytrapdyrlar. Olaryň bir bölegi Müsüre baryp, ol ıerdäki Memluk döwletini gurupdyrlar. Ine şunuň bilen özi soltanam bolsa köşkde ıaşaman, günlerini çadyrda, onda-da gara çadyrda ıaşap geçen bir ynsanyň ömür tanapy pajygaly kesilıär. Köneürgenç döwletiniň soňky döwri türkmen dünıäsiniň iň gaıduwsyz soltany Jelaleddiniň hökmürowanlygyna gabat gelıär. Ol tagtda oturyp däl-de, basybalyjy mongol ordalaryna garşy aldym-berdimli söweş gurup, ömrüniň ahyryna çenli bedew atyň üstünde soltanlyk eden hökümdardyr. 1231-nji ıylyň Alp Arslan aıynda Kawkaz topraklarynda Jelaleddiniň ömür tanapynyň kesilmegi bilen, Köneürgenç türkmen döwleti öz ıaşaışyny bes edıär.
Last edited on 15 aprel 2017, at 13:04