Cuma namazının farz olabilmesi için belli birtakım şartların gerçekleşmiş olması gerekir. Bu şartlar vücub şartları ve sıhhat şartları olmak üzere iki çeşittir. Vücub şartları, Cuma namazı kılmakla yükümlü olmanın şartlarıdır; sıhhat şartları ise kılınan namazın sahih yani geçerli olmasının şartlarıdır. Sıhhat şartları yerine, Cuma namazının edasının şartları da denilir.
Cumanın bir kimseye farz olabilmesi için, onda şu şartların bulunması gerekir.
Bazı mazeretler, Cuma namazına gitmemeyi mubah kılar ve böyle bir mazereti bulunan kişiye Cuma namazı farz olmaz. Fakat böyle kimseler de kendilerine Cuma namazı farz olmadığı halde, bu namazı kılarlarsa namazları sahih olur ve artık o gün ayrıca öğle namazı kılmazlar. Cuma namazına gitmemeyi mubah kılan belli başlı mazeretler şunlardır:
a- Hastalık: Hasta olup Cuma namazına gittiği takdirde hastalığının artmasından veya uzamasından korkan kimse Cuma namazı kılmakla yükümlü olmaz. Yürümekten aciz durumda bulunan çok yaşlı kimseler de bu konuda hasta hükmündedirler. Cuma namazı için camiye gittiği takdirde hastaya zarar geleceğinden korkan hasta bakıcı için de aynı hüküm geçerlidir.
b- Körlük ve kötürümlük: Kör (âmâ) olan bir kimseye, kendisini camiye götürebilecek biri bulunsa bile, İmam Azam Ebu Hanife, Malikîler ve Şafiîlere göre Cuma namazı farz değildir. Hanbelîlerle, İmam Ebu Yusuf ve Muhammed"e göre ise, kendisini camiye götürebilecek biri bulunan âmâya Cuma farzdır. Kendisini camiye götürebilecek kimsesi bulunmayan âmâya ise, bütün âlimlere göre Cuma namazı farz değildir. Ayakları felç olmuş veya kesilmiş kimselerle yatalak hastalara da Cuma namazı farz değildir.
c- Uygun olmayan hava ve yol şartları: Cuma namazına gittiği takdirde kişinin önemli bir zarara veya sıkıntıya uğramasına yol açacak çok şiddetli yağmur bulunması, havanın çok soğuk veya sıcak olması veya yolun aşırı çamurlu olması gibi durumlarda, cuma namazına gidilmemesini mubah kılan özürlerdendir..
d- Korku: Cuma namazına gidildiği takdirde mal, can veya namusunun tehlikeye girmesine dair endişeler varsa bu durumda Cuma namazına gidilmemesine geçerli bir özür sayılır.
Hür olmayan kimseler yani köle ve esirler, fakihlerin büyük çoğunluğuna göre, Cuma namazı ile yükümlü değildir.
Hapiste olan kişilerin, Cuma namazı kılmalarına fizikî şartlar ve bazı imkanların eksikliği dışında bir engel bulunmamaktadır. Mahpusların Cuma namazı kılabilmeleri için fizikî şartların hazırlanması ve gerekli düzenlemenin yapılması istenebilir. Cuma namazının kılınacağı yerin herkese açık olması (izn-i âm) şartı, özel durumundan dolayı hapishaneyi içine almaz.
Âlimlerin büyük çoğunluğuna göre Cuma namazının vacip olması için, kişinin Cuma namazı kılınan yerde ikamet ediyor olması gerekir. Bu bakımdan Cuma namazı dinen yolcu sayılan (seferî) kimselere farz değildir.
Cuma namazı kılınmakta iken vakit çıkacak olsa, yeniden öğle namazını kaza olarak kılmak gerekir.
İmam Malik"e göre, cuma namazı öğle vakti çıktıktan sonra da kılınabilir. İmam Ahmed"den bir rivayete göre de, cuma namazı zeval vaktinden önce de kılınabilir.
Cuma namazı ancak cemaatle kılınan bir namaz olup münferiden, yani tek başına kılınamaz. Cuma namazı için cemaatın en az mikdarı, imamdan başka üç kişidir. İmam Ebû Yusuf"a göre, imamdan başka iki kişidir. İmam Malik"den bir rivayete göre otuz, İmam Şafiî ile İmam Ahmed"in mezheblerine göre de kırk kişidir.
Cemaatin aklı yerinde ve erkek olması ve en az bu üç kişinin birinci secdeye kadar hazır bulunması da İmam-ı Azam"a göre şarttır. Buna göre, yalnız kadınların veya çocukların cemaatiyle veya birinci secdeden önce dağılıp da azınlıkta kalan cemaatle cuma namazı kılınamaz.
Cemaatin bulunması, İmam Ebu Yusuf ve İmam Muhammed"e göre iftitah tekbirine kadar şarttır. İmam Züfer"e göre, hiç olmazsa ka"dede teşehhüd mikdarı duruncaya kadar cemaatin hazır bulunması şarttır. Cemaat bundan önce dağılacak olsa, geriye kalan bir veya iki kişinin öğle namazını kılması gerekir. Cemaatin mukim veya hür olmaları şart değildir. Öyle ki, yolcu(seferî) veya köle olan bir Müslüman cuma namazını kıldırabilir.
Hanefî mezhebinin klasik fıkıh kaynaklarına göre, Cuma namazı kılınacak yerleşim biriminin şehir veya şehir hükmünde bir yer olması ya da böyle bir yerin civarında bulunması gerekir. Bir yerleşim yerinin hangi durumda şehir hükmünde sayılacağı hususunda farklı rivayetler bulunmaktadır. Bir kısım âlimlere göre bu kriter "Cuma kılmakla mükellef olan insanları o yerleşim yerinin en büyük camisinin almaması"dır. Bazı âlimlere göre de "Bir yöneticisi olan yerleşim birimi"kriter kabul edilmiştir. Şehrin civarı yani zikredilen şartlardaki yerleşim birimlerinin yakınlarında bulunan mezarlık, atış alanları ve çeşitli gayelerle toplanmak için hazırlanan sahalar ve uzaklıktaki yerler, şehirden sayılır.
Bir yerleşim yerinde birden fazla yerde Cuma namazı kılınıp kılınamayacağı konusunda farklı görüşler vardır. Bütün mezhepler bir şehirde kılınan Cuma namazının mümkün olduğunca bir tek camide kılınması gerektiği üzerinde durmuşlardır. Cuma, toplanma, bir araya gelme manalarına geldiğinden, bu şartta esasen toplanma, bir araya gelme ve bu şekilde birlik ve beraberlik ruhunun kuvvetlendirilmesi, kuvve-yi mâneviyenin takviye edilmesi gayesi vardır. Bu manayı ve ruhu her zaman canlı tutmak gerekmekle birlikte, günümüzde çok büyük sahalarda insanların yaşadığı şehirler göz önüne alındığında, Cuma namazının bir veya birkaç yerde ihtiyacı karşılayacak bir camide kılınması mümkün gözükmemektedir.
İmam-ı Âzam hazretlerinden bu konuda nakledilen iki görüşten birine göre bir şehirde yalnız bir yerde Cuma namazı kılınabilir; diğerine göre ise bir şehirde birden fazla yerde Cuma namazı kılınabilir. İmam Muhammed, bunlardan ikincisini benimsemiştir. Ebu Yusuf"a göre ise, şehrin ortasından nehir geçip de şehri ikiye bölüyorsa veya şehir zayıf ve yaşlı kimselerin Cuma kılınan camiye gelmelerini zorlaştıracak ölçüde büyük ise bir şehirde iki yerde Cuma namazı kılınabilir. Böyle bir durum söz konusu değilse sadece bir yerde kılınır.
Netice itibariyle Hanefî mezhebinde fetvaya esas olan yaklaşıma göre, bir şehirde birden fazla cami bulunması halinde bütün camilerde Cuma namazı kılınabilir.
Malikî mezhebinde tercih edilen görüşe göre, Şafiî mezhebinde olduğu gibi, birden fazla yerde kılmayı mecburi kılan sebepler olmadıkça, bir şehirde sadece Cuma namazı kılınır. Hanbelîlerin yaklaşımı da aynı şekildedir.
Hanefî mezhebi haricindeki mezhepler cumanın sahih olması adına böyle şartlar ileri sürmemişlerdir. Kaldı ki Hanefî mezhebi de bunu cumanın edasının şartları arasında saymıştır.
Cuma günü öğle vaktinde ezan okunur (dış ezan). Camiye girince dört rekât sünnet kılınır. Bu, cumanın ilk sünnetidir. Hatip minbere çıkmadığı sürece bu namazlar kılınabilir. Ama hatip minbere çıkmış ise, onu dinlemek daha uygundur. Sonra cami içinde bir ezan daha okunur (iç ezan), arkasından minberde imam, cemaate hutbe okur. Bu hutbeden sonra kâmet getirilerek Cuma namazının iki rekât farzı cemaat halinde kılınır ve imam açıktan okur. Bundan sonra dört rekât sünnet kılınır. Bu dört rekât, cumanın son sünnetidir.