⭐Đran da Devrim ve Karşı-Devrim
Download "Đran da Devrim ve Karşı-Devrim"
1 Đran da Devrim ve Karşı-Devrim Phill Marshall2 ĐÇĐNDEKĐLER Ek sözlük Giriş Đran da kapitalizm Kapitalizmin başlangıcı Bileşik ve eşitsiz gelişme Yeni işçi hareketi Sürekli devrim Kapitalizmin pekişmesi Devrim Đşçi hareketi Kitle grevi Dinsel muhalefet Solun başarısızlığı Şah tan sonra Đşçi kontrolü ve şuraların iktidarı Sol intihar ediyor Stalinizmin trajedisi Sonun başlangıcı Komiteler Yeni devlet ve Đslami Cumhuriyet Partisi Savaş Devrimin Öğrettikleri Solda tartışma Devrimci sosyalist bir partinin inşası Notlar 23 METĐNDE GEÇEN ARAPÇA VE FARSÇA TERĐMLER ĐÇĐN SÖZLÜK Anjoman-e islami:đslami toplum Ayetullah:En kıdemli dini lider Baseej:Seferberlik Bazaar: Pazar yeri; pazara dayalı, tezgahtarları, zanaatçıları, tüccarları, sermayedarları içine alan kurum Fetfa: Uyulması zorunlu dinsel emir Fedai (çoğulu fedaiin):đran halkının fedai gerillaları örgütü üyesi Hizbullah: Allah ın partisi Hizbullahi: Allah ın partisine üye kişi, Humeyni rejiminin taraftarı Homafar:Havacı Đmam: Dini lider Cihat: Kutsal savaş Jahad-e sazandegi:yeniden inşa savaşı Meclis:Parlamento Maktabi: Dürüst, dinine bağlı Müslüman Mücahit (çoğulu mücahidin): Halkın mücahidleri örgütü üyesi Mostakberin: Ezen, baskı uygulayan kimse Mostazafin: Yoksul, ezilen kimse Molla: Dinsel hiyerarşinin alt katmanlarına dahil olan din adamı Pasdar (çoğulu pasdaran): Muhafız Paykar: Savaş, dövüş SAVAK (kısaltılmış isim): Pehlevi rejiminin gizli polis örgütü Şeriat: Đslami yasa Şura: Konsey Takiye: Güç koşullar altında bulunulduğunda hileye başvurmak,gerçek niyet ve düşünceleri saklamak. Tudeh (Kitleler): Halk Partisi Ulema: Dini bilginler topluluğu Ümmet: Topluluk Waaf: Dini bağış, vakıf 34 SUNUŞ Đran Devrimi nden bu yana on yıla yakın bir süre geçmiş olmasına karşın, hâlâ pek çok sosyalist bu büyük kitle hareketinin bereberinde getirdiği gelişmeleri nasıl açıklayacağını bilemez halde bulunuyor. Bazıları, Đran da ve dünyanın çeşitli yerlerinde, coşkuyla Đslami devrimden, dini liderliğin ve bugünkü ilerici hükümetin olumlu rolünden söz ediyorlar. Kimileri, Humeyni rejiminin uyguladığı baskılara bakarak, olayın bütünüyle bir felaketten ibaret olduğu sonucuna varıyorlar. Đran ın halk iktidarı nın bir biçimine doğru evrildiğini düşünenler de var; bazıları ise, ülkenin Şah Pehlevi hanedanlığını aratacak denli geriye gittiği kanısında. Kimi Humeyni nin güçlü bir anti-emperyalist, kimi ise eli kanlı bir cani olduğuna inanıyor. Irak ile olan Körfez Savaşı tabloyu daha da karmaşık hale getirdi. Batı nın Irak ın arkasında saf tutması ve Đran a karşı askeri güç kullanmasıyla birlikte, yeni bir emperyalist tehdite karşı Đran ı ilk savunanlar Batılı ülkelerdeki sosyalistler oldular. Ancak bu onların Humeyni rejimine sıcak bakmaları gerektiği anlamına mı geliyor -benzer şekilde, Körfez Savaşı Đran daki sosyalistlerin kendi yöneticilerine karşı eleştiri dozunu azaltmalarını mı gerektiriyor? Bu sorulara yanıtlar verebilmemiz ancak devrimi ve onun yaratmış olduğu toplumun niteliğini anlayabilmemiz halinde mümkün olabilir yılında Şah ı iktidardan eden devrim son derece önemli bir olaydı. Devrim, Marksist gelenekteki her canalıcı sorunsalı öne çıkardı: emperyalizmin doğası; kapitalizmin bir bunalım sırasındaki kırılganlığı; işçi sınıfının rolü; devlet iktidarı; ideoloji ve din sorunları, azınlıklar sorunu, kadınların kurtuluşu sorunu ve hepsinin başında, devrimci işçi partisinin niteliği sorunu. Ne var ki, bu sorunların her biri üzerindeki tartışmalar, bugünkü Đran ın karakteri konusundaki uzlaşmazlıklar gibi, varlıklarını sürdürüyorlar. Elinizdeki kitap, bu sorunlara bir açıklık getirebilmek, devrimcilere her uluslararası sosyalistin yararlanması gerektiği bilgi dağarcığına Đran deneyimini de ekleme olanağı sağlamak için Đran Devrimi ni ele alıp irdeliyor. Bu devrimin kavranmasının Đran da sağlıklı bir sosyalist akımın inşasına giden yolda atılmış ilk adım olacağı inancı, kitabın kaleme alınmasının bir diğer nedeni. Yazarın notu: Öneri ve eleştirileriyle bu kitabın yazılmasına katkıda bulanan arkadaşlara ve yoldaşlara, Colin Barker, Alex Callinicos, Tony Cliff, Ali Hassani, Clare Hill, Charlie Hore, Mansour Mansouri, Peter Marsden, Maryam Poya, John Rose ve Farhang Tabrizi ye yardımları için teşekkür ediyorum. Yazar hakkında: Đngiltere deki Socialist Workers Party nin bir üyesi olan Phil Marshall, partinin periyodik yayın organları olan International Socialism ve Socialist Worker Review de Ortadoğu yla ilgili yazılar yazıyor.yazarın Đntifada adlı bir kitabı daha var. 45 1. ĐRAN DA KAPĐTALĐZM Şahlık rejimi Şubat 1979 da çöktüğünde, Đran daki dini liderler bunu başarılı bir Đslami devrim olarak ilan ettiler. Bunlar, zaferin dini çevrelerin yönetimi altında hareket eden milyonlarca dindar Müslümanın çabaları sayesinde kazanılmış olduğunu ileri sürüyorlardı. Bu, Đran devrimi hakkında yaratılmış olan ve bugüne değin devrimin kavranmasına yönelik girişimlerin önünde bir engel olarak duran ilk büyük efsane olacaktı. Yurtdışında devrimci Đslam teorileri boy göstermeye başlarken, sözünü ettiğimiz bu gerçekdışı sav, sol kesimler de dahil olmak üzere, pek çok Đranlı tarafından kabul edildi. Batı daki akademisyenler Şii Đslamın geleneklerinde yeni erdemler keşfettiler; Đran deneyimi temelinde Marksizm ile din arasında sentezler yapmaya girişenler oldu. 1 Oysa, devrimin kökleri ne Şiiliğin geçmişinde, ne de Đran ın dini kurumlarının özgül karakterinde yatıyordu. Bu köklerin aranması gereken yer, Đran kapitalizminin yaşamakta olduğu değişimlerdi. Devrimi gerçekleştiren güçler yılları bulan kapitalist gelişimin ürünleriydiler. Bu sürecin bizzat kendisi -kısmen Pehlevi diktatörlüğünün yıllarca yürüttüğü propagandanın bir sonucu olarakgözlerden uzak tutuldu. Sosyalistler dahi, gelişmeye ilişkin bakış açılarındaki teorik çarpıklıklar yüzünden, Đran tarihinin büyük kısmını yanlış bir biçimde kavradılar. Kitapta göreceğimiz gibi, bu teorik çarpıklıklar ve yanlış kavramalar solu Đran toplumunun yanlış bir çözümlemesine ve kendisini felakete sürükleyen stratejiler izlemeye götürdü. Şu halde, sorulması gereken sorulardan biri şu: Modern Đran tarihinin en önemli özellikleri nelerdir ve bunlar sosyalist pratik açısından ne tür anlamlar içerirler? Kapitalizmin başlangıcı Đran solunun büyük bölümü, Đran kapitalizminin gelişim süreci içinde en belirleyici dönemin son 30 yıl olduğu düşüncesindedir. 2 Gerçekte ise, Đran sistemi yaklaşık 100 yıl önce ortaya çıkmış güçler tarafından biçimlendirilmiştir. Đran 1880 lerde dünya ekonomisinin kenarında bir yerdeydi. Ezici çoğunluğu kırsal kesimde yaşayan 9.9 milyona yakın bir nüfusa sahipti. Đşgücünün yüzde 90 ı tarımsal faaliyette bulunuyor ve göçebe bir yaşam tarzı sürüyordu. Kırsal nüfusun büyük bölümü topraksızken, muazzam genişlikteki araziler başka yerde yaşam süren toprak ağalarının mülkiyetinde bulunuyordu. Bir tüccar sınıfın ve küçük tacirlerle bazaarilerden 3 oluşan bir toplumsal katmanın belli bir nüfuza sahip olduğu şehirlerde yaşayan insanların sayısı bir milyonun altındaydı. Esas olarak toprak sahiplerinin çıkarlarını temsil eden güçsüz bir hükümet Şah adına ülkeyi yönetmekteydi. Yaygın kabul gören bir görüşe göre, ülkede ne ulusal sanayi, ne de yerli bir kapitalist sınıf vardı. Gerçekte ise, henüz oluşum halinde bulanan bir sanayi burjuvazisi halihazırda mevcuttu. Đranlı girişimciler, ondokuzuncu yüzyılın büyük bölümü boyunca, esas olarak Batı pazarı için üretim yapan bir tekstil ve ipek üretimi örgütlemişlerdi. Yüzyılın ortalarında, özellikle Đngiltere ve Rusya nın pazara sunduğu ucuz ürünler, Đran da üretilen bu malları uluslararası pazarın dışına itmeye başladı ve Đran daki sanayi sektörlerinin çökmesine neden oldu. Ancak, 1870 lerle birlikte Batı nın halıya ve daha kaliteli tekstil ürünlerine yönelik talebinin giderek artması bu sektörlerde yeniden bir canlanma yarattı. Hem ev endüstrisi, hem de atölye üretimi gelişme kaydetti ve tüccarlarla birlikte girişimcilerin konumu güç kazanmaya başladı. 4 Şahlar, kendi konumlarını güçlendirme çabasının bir parçası olarak bu süreci hızlandırdılar. Devletin, yabancı sermayeyi davet ederek en uygun şekilde inşa edileceğine inandıkları yeni sanayiler sayesinde artacak olan vergi gelirlerinden faydalanmayı umuyorlardı yılında Şah, - 56 daha sonraları ünlü bir haber ajansının sahibi durumuna gelecek olan - Đngiliz işadamı Baron de Reuter e Đran ın tüm kaynaklarını sömürme hakkı tanıyan bir ayrıcalık tanıdı. Anılan dönemde yaşanan benzeri girişimlerin pek çoğunda olduğu gibi, Reuter lere tanınan ayrıcalık yeni sanayilerin kurulmasını sağlamadığı gibi tüccar sınıf içinde büyük bir hoşnutsuzluk yarattı. Şah, 1890 da bir başka Đngiliz işadamına tütünün üretimi, satışı ve ihracı üzerinde tekel hakkı verdiği zaman kitlesel bir muhalefet hareketiyle karşılaştı. Şah, dini liderlerin güçlü bir destek verdikleri tüccarların liderliği altındaki hareket karşısında geri adım atmaya zorlandı. Ekonomik değişim ağır adımlarla ilerliyordu - ancak daha şimdiden siyasi gelişmelerde kendi yansımasını bulmaya başlamıştı. Ondokuzuncu yüzyıldan çıkılıp yirminci yüzyıla girilirken, ekonominin en modern sektörleri yabancı kapitalistlerle yerel burjuvazi arasında paylaşılmış durumdaydı. Telgraf şirketi, Hazar Denizi ndeki balıkçılık sektörü, önde gelen karayolu inşaat şirketi yabancı imtiyaz sahiplerince işletiliyordu. Mamul malların büyük bölümü çok sayıdaki küçük atölyede zanaatkarlar tarafından üretiliyordu; ancak halı dokumacılığı ile deri sanayiinde, bazı maden ocaklarında ve matbaacılık alanında faaliyet gösteren küçük fabrikalar da vardı. Söz konusu döneme ilişkin bir çalışmada belirtildiğine göre, o günlerin en büyük işletmesi Tebriz kentinde bulunan ve işçi çalıştıran bir halı fabrikasıydı ile 1914 yılları arasında ekonomik gelişme hız kazandı. Otuz modern fabrika kuruldu; bunlardan bazıları tanınan imtiyazlar aracılığıyla, bazıları ise Đran ticari sermayesinin sanayi üretimine doğru genişlemesiyle kurulmuştu. Hükümet, - yine kendi vergi gelirlerini artırmak amacıyla - daha fazla yatırımı teşvik etmek için çeşitli girişimlerde bulundu ve yabancı sermaye kadar Đran sermayesini de yüreklendiren bir kamu işleri bakanlığı oluşturdu. Tüccarlar, hisse senetlerini diğer tüccarlara, girişimcilere, toprak sahiplerine, hükümet görevlilerine ve hanedan ailesi üyelerine satarak, ana sermayesi batı kaynaklı olan bir dizi şirket kurdular. Dini liderler, Đran ın sanayi üretimini geliştirmeyi ve Batı mallarını pazardan uzaklaştırmayı amaçlayan şirketlerin desteklenmesinin kutsal bir dava olduğunu ilan ederek Đranlıların bazı projelere yatırımda bulunmaya ikna edilmesinde belirleyici rol oynadılar. 6 Ekonominin bütününün yalnızca bir bölümü üretim faaliyeti içinde olmasına karşın, sektör gücünü pekiştirmişti. Son zamanlarda yapılmış ve bu dönemdeki ekonomik gelişmeyi kendisine konu edinmiş bir araştırmada şu sonuca varılıyor: Đran da modern sanayinin üstesinden gelmek zorunda olduğu pek çok engele - hammadde ve enerji maliyetleri, taşımacılıkta yüksek maliyet oranları, dış rekabete karşı bir korumanın bulunmayışı, ekonomi dışı faktörler - karşın, 1900 ün öncesi ve sonrasından Birinci Dünya Savaşı na kadar geçen süre içinde sanayileşme hatırı sayılır bir düzeye erişmiş bulunuyordu. 7 Yaşanan değişimler, çok geçmeden kendilerini siyasi alandaki gelişmelere yansıttılar. Şah ın yabancı sermayeyi ülkeye sokma çabasına karşı yürütülen muhalefet, bir kitle hareketinin monarşiyi bir kez daha tehdit ettiği 1905 Anayasal Devrimi ni teşvik etti. Tüccar sınıfı, dini liderler, yenilikçi serbest meslek sahipleri ve intelligentsia ile embriyon halindeki burjuvazi arasında kurulu istikrarsız bir ittifak, bu devrimin başını çekti. Monarşi, içinde burjuva demokratik hakların (ifade özgürlüğü, dernek kurma ve toplanma hakkı) tanındığı bir anayasayı kabul etmek zorunda kaldı; tüccarlar ve burjuvazi mecliste temsil edilmeye ilişkin bazı haklar elde ettiler. Ekonomik ve siyasi değişim etkisini toplumun diğer alanlarında da gösterdi. Küçük bir işçi sınıfı sürekli büyüme kaydediyordu ve devrimin beraberinde getirdiği özgürlüklerden cesaret alan işçi örgütleri doğmaya başlamıştı. Đran da kayıtlara geçmiş ve doğruluğuna inanabileceğimiz ilk grev, Eylül 1906 da Enzeli de yaşandı; grevi gerçekleştirenler, işleri yolunda giden birkaç yabancı şirketten biri olan Rus şirketi Liazonov a bağlı balıkçılardı yılında, Tebriz ve Tahran daki 67 telgrafçılar, Enzeli deki liman işçileri ve denizciler, Tebriz deki matbaa, elektrik ve tramvay işçileri ücret artışı, çalışma saatlerinin kısaltılması, ücretli izin, daha iyi çalışma koşulları talepleriyle greve çıktılar. 9 Đlkin Tahran daki matbaa işçileri, ardından liman işçileri ve gemiciler, ayakkabıcılar, tramvay şoförleri, halı dokuma işçileri arasında sendikalar kuruldu. 10 Bu arada önemli bir gelişme daha yaşandı: Egemen sınıfın monarşi yanlısı kesiminin ulusal kalkınmayı hızlandırmak yolunda sarfettiği çabalar hüsranla sonuçlanmış olmakla birlikte, küçük, modern bir sanayi sektörü doğmuştu. Bu, birkaç kentle sınırlı ve mütevazi boyutlarda bir sektördü. Bununla birlikte, kapitalist üretim ilişkilerine özgü sınıf çelişkileri giderek gözle görülür hale geliyordu; henüz oluşum halindeki bir burjuvazi ile küçük bir proleterya daha şimdiden bir çatışma içindeydiler. Kapitalizmin pekişmesi 1908 de Kuzistan ın güney-batı eyaletinde petrol bulundu. Petrol şirketlerinin gerekli teçhizatları ithal ederek bir inşaat programını başlatmalarıyla birlikte, entegre bir modern sanayi sektörü hızla gelişmeye başladı. Bu, ilk demiryolu şebekelerinin kuruluşuyla ve Đran daki ilk büyük işçi yoğunlaşmasına temel sağlayan iki proje ile eşzamanlı olarak yaşandı. Kuzeyden gelen göçmenler Rusya nın petrol sahâlârındaki ilk Đranlı işçi grubunu oluşturdular. 11 Bu dönem boyunca sanayileşmeyi hızlandırma yolunda yoğun çabalar harcandı; hükümetin Amerikalı bir heyeti ekonomik gelişmeye yön vermesi için ülkeye davet etmesi, bunlar arasında değinmeye değer olanlardan birisiydi. Ancak, Birinci Dünya Savaşı sırasında ülkenin Đngiliz, Fransız ve Rus ordularının işgaline uğraması bütün bu süreci yavaşlattı. Đran savaştan sonra derin bir istikrarsızlık içine düştü. Merkezi hükümet giderek zayıfladı; bu ise, Gilan ın kuzey vilayetlerinde ve Azerbaycan da bölgesel hareketlerin gelişmesine fırsat verdi. Yabancı işgali ve Rusya da 1917 Devrimi nin başarısı şehirlerde yaşayan halkı radikalleştirmişti. Petrol sanayiinde ilk kez grevler yaşanırken, daha önceleri ilk örgütlenme geleneğinin yaratılmış olduğu üretim alanlarında işçiler - özellikle matbaa ve fırın işçileri - yeni bir mücadele dalgasına öncülük ettiler yılına gelindiğinde, sendikalar dolayında olduğu tahmin edilen sanayi çalışanları arasında üyeye sahip olduklarını ileri sürüyorlardı. 13 Eylül 1921 e gelindiğinde hareket öylesine güç kazanmıştı ki, henüz yeni kurulmuş Đran Komünist Partisi nin nüfuzu altında, Komünist Enternasyonal tarafından kurulmuş Profintern (Kızıl Đşçi Sendikaları Enternasyonali) ile çok yakın ilişkilere sahip merkezi bir Sendikalar Konseyi kurulmuştu. 14 Đşçi sınıfı, henüz küçük olmakla birlikte, oldukça yüksek bir mücadele düzeyine sahipti de fırıncılar, matbaacılar, postane işçileri, liman işçileri, petrol işçileri, terziler ve öğretmenler greve gittiler - öğretmenler devlet memurlarının bir sendikaya üye olamayacaklarını bildiren bir kararnameyi protesto etmek üzere greve çıkmışlardı yılı başarıyla geçen başkaca grevlere sahne oldu; ancak, aynı yılın yaz aylarına doğru, ordunun bir baskı kampanyası başlatmasıyla birlikte hareket bir bütün olarak çarpıcı bir gerileme içine girdi. Söz konusu kampanya, Đngiltere tarafından desteklenen ve ordunun kontrolünü eline geçirmiş olan Rıza Han tarafından düzenlenmişti. Kullandığı cumhuriyet yanlısı retorik, önemi giderek artan tüccar sınıfının ve burjuvazinin kaygılarını yatıştırdı. Zayıflamış bir Şah ın - ki 1920 de Rıza Han tarafından ülkeden kovulacaktı - varlığından hoşnutsuzluk duyan, bölgesel hareketlerden ve işçi örgütlerinden korkan bu sınıflar, modernize edilmiş ordunun bu liderinden devlet kontrolünü yeniden rayına oturtmasını bekliyorlardı. Rıza Han ın Gilan, Kürdistan ve Horasan daki bölgesel hareketlere ve işçi hareketine karşı giriştiği saldırılardan ilk elde çıkar temin edenler bu sınıflardı yılına gelindiğinde, Rıza Han cumhuriyetçiliği bir kenara atıp kendisini Şah ilan edecek kadar güçlüydü. Bununla birlikte, Rıza Han, devlet yatırımları ve yerel sanayinin korunması 78 talebinde bulunan burjuvazinin gereksinmelerine oldukça uygun bir modernleşme programını benimsedi ve ülkenin ilk ciddi gelişme stratejisini uygulamaya koydu. Đran a modern bir altyapı kazandırma çabaları esaslı bir sanayileşme programı ile el ele yürütüldü. Şah Rıza, kendisinden önce gelenlerin yaptığının aksine, yurtdışından sermaye sağlama arayışına girmeyip devletin ekonomik etkinliklerini petrol gelirleriyle ve vergilendirme sayesinde elde edilen büyük miktarda paralarla finanse etti. Aynı zamanda tüccarları ve fabrika sahiplerini yatırımda bulunmaya teşvik etti. Yabancı devletlere imtiyaz tanımaya dayalı sistem kaldırıldı; Đran ın kendi finans kurumları oluşturuldu ve ithal ikameci bir ekonomi politikası uygulamaya sokuldu. Yüksek gümrük vergileri - ki bu durgunluk dünya ekonomisini sarsarken yaşamsal bir öneme sahipti - yerel sanayileri dış rekabete karşı koruyordu. Devlet değişimin önde gelen organıydı; fakat, sık sık gözden kaçırılan bir gelişim seyri içinde, burjuvazi ve tüccar sınıfı bu süreçte önemli bir role sahiplerdi. Devlet sermayesi ile özel sermaye, birlikte, sanayi sermayesinin genişlemesini büyük ölçüde Đranlılara ait bir başarı durumuna getirdiler. Đran daki mali gelişmeyle ilgili olarak son zamanlarda kaleme alınmış bir çalışma şu yorumda bulunuyor: [Devlet düzeyinde] bu büyümenin Đranlıların kendileri tarafından finanse edildiği gerçeği özenle vurgulanıyordu. Dış borç teklifleri geri çevrildi; petrol gelirlerinin 1930 ların ortalarından itibaren büyük ölçüde askeri amaçlara tahsis edilmesiyle birlikte, kalkınma programının maliyeti başta tüketim vergisi olmak üzere vergilerle ve giderek artan bir para arzıyla karşılandı. 16 Bu arada, burjuvazi ve tüccar sınıfı bir yatırım hastalığı na tutuldu. Yeni sanayi yatırımlarından gelen yüzde lik kârlar burjuvazinin kendisine olan güvenini giderek daha da artttırdı tarihli Đngiliz kaynaklı bir raporda Azerbaycan daki gelişme şu şekilde tanımlanıyordu: Ticaret sektörüne yatırım olanaklarının azalmasıyla birlikte, sermaye biriktirme eğilimi içine girmiş olanlar bile, şimdiye kadar öne çıkmış fabrikaların başarılarına bakarak ve ellerindeki birikimleri daha güvenceli yabancı paralara çevirme konusunda yaşadıkları sıkıntıları dikkate alarak, sanayi alanındaki gelişmelere katılmaya ikna oluyorlar. 17 Đsfahan kentinde, nüfusun her kesiminden insanın, yalnızca elindeki tasarrufla sınırlı olsa bile, şu ya da bu oranda bir yatırıma sahip bulunduğu" söyleniyordu. 18 Sonuçlar gerçekten çarpıcıydı: 1931 yılına gelindiğinde, özellikle tekstil, gıda ve inşaat malzemeleri sektörlerinde faaliyet gösteren 30 büyük fabrika ile 200 kadar irili ufaklı işletme yaratmış olan bir sanayileşme dalgası yaşanıyordu. 19 Söz konusu gelişme on yıl kadar devam etti; 1941 yılında ülkede 346 modern işletme vardı ve sanayi sektörüne yatırılmış sermaye toplam 260 milyon dolara ulaşmıştı - bir ülke için çarpıcı bir büyüklüğü ifade eden bu miktar, anılan dönemde, sık sık son derece yetersiz bir miktar olarak değerlendirildi. 20 Kalkınma programının başta gelen sonucu devletin güçlendirilmesi olacak, bununla beraber burjuvazi de bundan azami ölçüde yararlanacaktı. Şah Rıza, siyasi sistemin üst kademelerinde tüccarlarla ya da sanayi kapitalistleriyle yakın bir işbirliği içine girmedi; bunun yerine toprak sahibi sınıfın kendisine sadık kesimlerinin gücünü pekiştirmeyi yeğledi. Bununla birlikte, onun tahta geçişini izleyen 20 yıllık süre Đran sermayesinin büyüme dönemi içinde yaşamsal bir yer tuttu; bu 89 süre içinde geniş mali kaynaklar biriktirildi ve daha da önemlisi, yerli sermaye Đran ın ekonomik sistemi içindeki yerinin güvence altına alınmış olduğunu gözledi. Aynı dönem içinde işçi sınıfı da hızlı bir büyüme kaydetti. Bir tahmine göre, 1920 lerin ortalarıyla 1930 ların ortaları arasında kalan sürede sanayi işçilerinin sayısı yüzde 250 oranında arttı; bir başka tahmin, 1934 ile 1938 yılları arasındaki artış oranının yine yüzde 250 ye yakın bir oran olduğunu söylüyor. 21 Đşçilerin sayısına ilişkin olarak verilen rakamlar çeşitlilik gösteriyor yılı itibarıyla, işçilerin sayısı kaynaklarda den e, ve hatta e kadar değişiyor. 22 Đşçilerin çoğunluğu hâlâ küçük atölyelerde çalışıyor olmakla birlikte, büyük ölçekli işletmelerde çalışan işçilerin sayısı düzenli olarak artış gösteriyordu yılında, ila arasında işçi çalıştıran fabrika sayısı 11, 500 ila arasında işçiye sahip fabrika sayısı ise 17 idi. 23 Đsfahan da toplam işçinin çalıştığı sekiz büyük tekstil fabrikası vardı; bu rakam Yezd için iki (1.074), Kerman için bir (696) ve Şahi için bir (3.396) idi. Tahran da toplam işçi çalıştıran dört tabakhane vardı. 24 Petrol sanayiinde çalışan işçi sayısı in üzerindeydi; demiryollarında , inşaat sektöründe ve karayolu yapımında ise kadar işçi çalışıyordu lerin ortalarında yaşanan baskı döneminden sonra sendikal etkinlikler keskin bir düşüş göstermiş ve sanayi gelişim dönemi boyunca görece düşük bir düzeyde seyretmişti. Bir dizi sanayi sektöründe örgütlenmeye gidildi - bu örgütlülükler sonucu 1928 de Mazanderan da demiryollarında, 1929 da Abadan daki petrol rafinerisinde, 1930 da Tebriz deki kibrit sanayii ile Đsfahan daki tekstil sanayiinde grevler yaşandı. Bu grevlerden sonra, Şah Rıza yönetiminin geri kalan dönemi boyunca sendikalar bütünüyle etkisiz bir durumda kaldılar. Đşçilerin örgütlülüğündeki keskin düşüş büyük ölçüde Şah ın polis rejiminin bir sonucu olmakla birlikte, Đran Komünist Partisi (ĐKP) üyeleri ya da taraftarları arasında yaşanan moral bozukluğu da bunda bir ölçüde rol oynadı li yılların sonları boyunca, ĐKP nin üye olduğu Komünist Enternasyonal, Moskova nın dış politikasının gereksinmelerine bağlı olarak, üyelerini güç durumda bırakan bir biçimde bir dış politika stratejisinden diğerine çark edip duruyordu. ĐKP, Moskova rejiminin izlediği hatta bağlı kalmayı sürdürdü, ancak 1929 yılında Moskova tarafından yüzüstü bırakıldı - Stalin rejimi Şah Rıza ile daha yakın ilişkiler geliştirmeye karar vermiş ve Tahran daki elçiliğine bir süre sonra derin bir çöküş yaşayacak olan ĐKP ile tüm ilişkilerin kesilmesi için direktif vermişti. Söz konusu gelişme, partinin 1920 lerin başlarında harekete öncülük etmiş olan militanlar ağının geride kalmış unsurlarının bir darbede dağılmasına neden oldu. Petrol 1908 de petrolün keşfedilmesinden sonra, 1911 de petrol ihraç etmeye başlayacak, 1913 te ise Abadan da büyük bir benzin istasyonu kompleksiyle bir rafineri kuracak olan Anglo-Pers Petrol Şirketi (APOC) ticari bir imtiyaz elde etmişti. APOC, Đngiltere nin imparatorluk siyasetinin bir silahı olarak faaliyet yürüttü: Đngiliz hükümeti şirketin yüzde 51 ini elinde bulunduruyor, Kuzistan petrol sahasını kendisine ait sayıyordu. APOC, Đran ekonomisinin diğer bölümünden bütünüyle ayrılmış olan bu bölgede devlet içinde devlet gibi çalıştı. Petrol çıkarılan alanlarla Đran ın geri kalan bölümü arasındaki dengesizlik öylesine büyüktü ki, 1930 lara kadar, Đran ın rafine petrol ürünleri talebinin büyük çoğunluğu Rusya dan ithal edildi. Đran petrollerinin Đngilizler tarafından yağmalanması zamanla hız yitirmeye başladı: 1912 ile 1933 yılları arasında APOC 200 milyon Đngiliz sterlini kâr etti; ödenti (Royalties; bir petrol şirketinin imtiyazını aldığı petrol kuyularından dolayı devlete ödediği para -ç.n.) olarak Đran hükümetine verilen miktar ise yalnızca 16 milyon sterlindi. 26 Bununla birlikte, Đran gibi geri bir ülkede, Şah a aktarılan bu sermaye Đran a - yönetici grubun gelirinin büyük çoğunluğunu ülke kaynaklarının satışından elde ettiği- bir rantiye devleti olma işlevini üstlenmesi gerektiği fikrini 910 dikte ettirebilmek için yeterliydi li yılların ortalarına gelindiğinde, yabancı şirketlerin ödenti olarak verdikleri para miktarı hükümetin bütçesinin yüzde 10 una karşılık geliyordu; söz konusu oran 1930 ların başlarında yüzde 30 a yükseldi. 27 Petrol, yeni sanayiler üzerinde doğrudan canlandırıcı bir etki yaratmadı. Đnşaat malzemeleri, hatta yiyecek ve giyecekler de dahil olmak üzere APOC un gereksinmelerinin pek çoğu dışarıdan ithal ediliyordu. Bununla beraber, şirket, 30 yılı aşkın süre içinde yeni bir sanayiin temelinin oluşturulmasına yardımcı olma konusunda belli bir rol oynadı ve 1930 lar boyunca dolaysız petrol gelirleri görülür ithâlâtın yüzde 30 unu karşılıyor, bunun önemli bir kısmı Şah ın askeri programının finansmanında kullanılıyor, küçük ama önemli bir kısmı ise yeni imalat tesislerinin teçhizatlandırılması için gereksinilen dövizin temin edilmesi için harcanıyordu. Petrol sanayii, ülkenin başta gelen işverenlerinden biri durumuna geldi. Petrol sanayii emekyoğun bir sektör olmadığı halde, Đran petrol üretimi öylesi boyutlara erişmişti ki, bu sektörde 1920 yılında , 1940 da ise işçi çalışıyordu - bu, o dönem Ortadoğu daki en büyük işçi yoğunlaşmalarından biriydi. 28 Bileşik ve Eşitsiz Gelişme Đran, Đkinci Dünya Savaşı ile birlikte gelişmeye yönelik bir dizi girişimlerde bulundu; bunlar, ülkenin egemen sınıfının daha atılgan kesimlerinin ekonomiyi esas olarak yeni sanayilerin oluşturulması temelinde modernleştirmeye çabaladığı girişimlerdi. Bu çabalar, Đran dünya sistemi içinde gözle görülür bir biçimde geri ve bağımlı bir ülke olarak kaldığı ölçüde, başarısızlıkla sonuçlandı. Đran, başlangıçta dünya kapitalizminin dış kenarındaydı. Yaşamsal önemde bir enerji kaynağı durumuna geldiğinde bile ülke son derece sınırlı bir gelişme gösterdi - Đngiltere, dikkate değer başka kaynaklara sahip olmayan bu ülkede geniş ölçekli bir gelişmeyi teşvik etmeden petrolü güvence altına almaya kararlıydı. Sonuç olarak, petrol tesisleri yüzyıllardır olduğu gibi kalmış Kuzistan da ileri sanayi adacıkları haline geldiler. Petrol, ülke ekonomisini kendi nüfuzu altına aldı - ancak Đran sermayesi de bundan bağışık değildi. Emperyalizm, Đran ı yağmalarken ülkeyi bütünüyle azgelişmiş durumda bırakmadı lerin başlarındaki küçük sanayi burjuvazisi, Đran ın dünya ekonomisine entegre olmasıyla birlikte, çapını büyütmüştü. Sanayi sermayesi hâlâ daha ticaret sermayesi üstünde egemenlik kurmuş değildi yılına gelindiğinde bile ticari faaliyetlerdeki yatırım sanayi yatırımlarından çok daha büyüktü 29 ; fakat sanayi ilerleme kaydetmiş, petrol kenti Kuzistan daki eşitsiz gelişme modeli diğer bölgelerde de yinelenmişti. Modern üretim merkezleri birer benek gibi ülkenin dört bir yanına dağılmış durumdaydı. Bunlar ülkenin önde gelen şehirleriyle sınırlıydılar - Tahran, Tebriz, Đsfahan ve sayısı birkaçı geçmeyen diğerleri, ancak ileri teknoloji kullanan ve kaydadeğer sayıda işçi çalıştıran Đranlı girişimcilerin elinde bulunuyorlardı. Đran ın sanayileşme yolunda attığı adımlar, Đngiltere ve ABD gibi ilk kapitalist ülkelerin daha önce yaşamış oldukları süreçten esas itibarıyla farklıydı. Ekonomik gelişmeyi hızlandıran, köyleri sanayi merkezlerine çeviren, milyonlarca köylüyü proleter durumuna getiren bir yatırımcı kitlesi mevcut değildi - sanayileşmiş ülkelerin dünya ekonomisi üzerindeki egemenliği, sistemin kenarında yer alan ülkelerde bu türden değişimlerin ortaya çıkmasını engelliyordu. Söz konusu olan, esas olarak, devlet tarafından teşvik gören ancak onunla belirsiz ilişkilere sahip küçük ve zayıf bir burjuvazinin varlığı idi. Kısacası, işlemekte olan şey bileşik ve eşitsiz gelişme süreciydi. 30 Bu, ekonominin ileri sektörünün, sahip olduğu sınırlılığa karşın, kendisini kapitalizmle dünya ölçeğinde ilişkilendiren toplumsal formları yaratmış olduğu anlamına geliyordu. Sermaye ile emek arasındaki çatışma daha şimdiden kent yaşamının önemli bir karakteristiği durumundaydı. Ekonomik gelişme, içinde burjuvazinin daha arsızlaştığı, işçi sınıfının ise sahip olduğu kollektif 1011 hareket yeteneğinin bilincine giderek daha çok vardığı daha istikrarsız bir toplum yaratıyordu. Şah Rıza nın 1920 lerdeki kitle hareketine karşı girişmiş olduğu saldırı işçilerin ileri hareketini yavaşlattı; ancak, Rıza nın izlediği gelişme politikaları, sonradan, Đran toplumundaki çelişkileri daha da derinleştirdi. Bu çelişkiler çok geçmeden tekrar su üstüne çıkacaklardı. Yeni Đşçi Hareketi Đkinci Dünya Savaşı, Şah Rıza nın 1920 lerde girişmiş olduğu siyasi güç pekiştirme döneminin sonuna işaret etti. Savaş, on yılı aşkın süre devam eden ve Đranlı işçilerin içinde sistemi çöküşün eşiğine kadar getirdikleri bir toplumsal hareketle sonuçlanan bir kitle mücadelesi dönemini başlattı ların ortalarına doğru Şah, Đngiltere nin Đran ın ekonomik gelişimi üzerine empoze ettiği sınırlardan kaygı duymaya başlamış ve yüzünü, yöneticileri bölgeye ilişkin çıkar hesapları içinde olan Almanya ya dönmüştü ların sonlarına gelindiğinde,sanayileşme programına uygun olarak gereksindiği makinaları bu ülkeye tedarik eden Almanya, Đran ın dış ticaretinin yarısından çoğuna sahip durumdaydı. 31 Đran, Almanya ile kurduğu bu ilişki yüzünden, Đkinci Dünya Savaşı nın patlak verdiği 1939 yılından itibaren bir dizi sorunla karşılaştı; 1941 yılında, ülke Kuzistan daki petrol çıkarlarını güvence altına almak isteyen Đngiltere ile Rusya nın işgaline uğradı. Đşgalci ordular çok geçmeden Şah Rıza yı tahttan indirdiler ve onun yerine oğlunu tahta geçirdiler. Đşgal, gelişme programını esaslı biçimde sekteye uğrattı ve imalat sanayiinin büyük bir bölümü gerileme içine girdi. Bununla birlikte, yabancı askeri güçlerin varlığı inşaat ve taşımacılık sektörleriyle savaş gereçleri üretiminde bir hareketlilik yaratırken - Đngiltere nin savaş gücü açısından yaşamsal öneme sahip - petrol sanayii yeniden yükseliş içine girdi. Đşgalci güçlerin hizmetindeki tüccarlarla küçük burjuvalar bu hizmet karşılığı karlarını artırdılar; bu arada işçi sınıfı da giderek büyüyordu. Eşzamanlı olarak, Đngiltere ile Rusya, siyasi tutukluları salıvererek ve basınla birlikte siyasi partilere özgürlük tanıyarak Şah ın baskı rejimini gevşettiler. Yeni özgürlüklerle birlikte işçilerin kendilerine olan güvenleri yeniden arttı; yiyecek kıtlığıyla ve ücretlerin azaltılması girişimiyle yüz yüze kaldıkları zaman, yeni bir mücadele dalgasını başlatarak bu duruma tepki gösterdiler de Şamşak kömür havzalarında grevler yaşanıyor, Çalus ile Sari de işçiler tekstil fabrikalarını işgal ediyor ve yeni sendikalar kuruyorlardı. 32 Tahran, Tebriz, Đsfahan gibi daha büyük sanayi merkezlerinde, daha önceki işçi hareketinin varlığını hâlâ sürdüren unsurları yeni örgütler inşa etmek üzere fabrika ve atölyelere geri döndüler. Tudeh ( Kitleler ) Partisi nden gelen bazı öncü militanlar 1941 de solculardan oluşan küçük bir grup kurdular. Bu, 1920 lerin sonlarında çökmüş olan Komünist Partisi ile çok az bir bağa sahipti. Kendisini komünist olarak adlandırmayan bu grup, benimsemiş olduğu bir reform programıyla işçileri, köylüleri, kadınları, orta sınıfın entellektüellerini, küçük toprak sahiplerini, zanaatçıtüccarları ve devlet kurumlarında çalışan alt kademedeki memurları etkileyebileceğini umuyordu. 33 Grup, çok geçmeden, işgalin yaratmış olduğu iktidar boşluğu içinde kendisinin aydınlar ve işçi militanlar için önemli bir çekim merkezi haline geldiğinin farkına vardı. Tudeh üyeleri, işçi aktivistlerin tümünün kendilerini partiyle ilişkilendirmiş oldukları hiçbir biçimde söylenemeyecek olmakla beraber, yeni sendika örgütlenmelerinin geliştirilmesinde merkezi bir rol oynadılar. 30 işçi grevine sahne olan 1942 yılı, işçiler arasında militanlığın istikararlı bir biçimde yükselmekte olduğunu açıkça gösteriyordu. Eğer Tudeh - Moskova dan gelen baskıların etkisiyle - ülkenin savaş gücünü azaltmak istemediği gerekçesiyle üyelerini etkin bir mücadeleye girişmekten alıkoymamış olsaydı, toplam grev sayısı bundan daha büyük olurdu. Parti, söz konusu aşamada, petrol alanlarında örgütlenmekten de kaçınıyor, 1943 de Kirmanşah taki grevleri faşizm yanlısı bir sabotaj olarak tanımlıyordu yılına gelindiğinde, anahtar role sahip sanayi merkezlerinin de harekete katılmasıyla birlikte, toplam grev sayısı 60 a yükseldi - örneğin Tebriz de, şehrin önde gelen 18 fabrikasından 16 sı grevlere iştirak etti da yıllık grev sayısı 183 e çıkmıştı; uzlaşmazlıklar esas olarak petrol, inşaat, tekstil ve deri sanayiinde yaşanıyordu. Hareketin kendine 1112 olan güveninin artmasıyla birlikte grevlerin sayı ve kapsamı da yükseldi: 1944 de Đsfahan da tekstil işçisi greve çıktı; 1946 yılında Kuzistan daki petrol işçileri kitle grevi niteliğinde iki grev düzenlediler. 35 Birinci Dünya Savaşı nı izleyen dönem sendikaların yeniden ortaya çıkmasına sahne olmuştu; Đkinci Dünya Savaşı nı takip eden dönem de ona benzer - ancak ondan çok daha geniş ölçekli - bir gelişmeye tanıklık ediyordu e gelindiğinde, Tudeh liderliği altındaki yeni bir işçi sendikaları federasyonu üyeye sahip olduğunu ilan ediyor, kendisiyle yakın ilişki içindeki sendikalarla birlikte bu rakamın olduğunu öne sürüyordu. 36 Đran Đşçileri Birleşmiş Đşçi Sendikaları Birleşik Merkez Konseyi (CCFTU), gücünün zirvesine ulaşmış olduğu 1946 yılı Ağustos ayında, petrol alanlarında , Tebriz ve Tahran imalat sanayii merkezlerinin her birinde , Đsfahan, Şiraz, Yezd deki tekstil fabrikalarında , Gilan ve Mazanderan daki fabrika, kömür madeni ve demiryollarında işçiye sahip olduğunu öne sürdü. Bu rakamlar, ülkenin modern fabrikalarının hemen her şubesi de dahil olmak üzere, sanayideki emek gücünün yüzde 75 ine karşılık geliyordu. En önemli sanayi kollarında sendikal örgütlenme konusunda yaşanan patlama, ekonominin çok tali sektörlerinde çalışan işçileri de etkiledi - garsonlar ve hatta sinemalarda yer gösterici olarak çalışan insanlar bile örgütlendiler ve sendikal bilinç bazaardaki işyerlerine kadar yayıldı. Hareket, özellikle petrol işçisinin 1946 daki üç günlük grevin ardından ücret artışı ve çalışma koşullarının iyileştirilmesine yönelik taleplerinin pek çoğunu kazanmasıyla birlikte, ulusal siyasetteki en önemli güç odağı durumuna geldi. Kuzistan daki tüm petrol işçileri ile tekstil işçileri, bazaarın küçük zanaatçıları, çöpçüler de dahil olmak üzere bu eyalette yaşayan diğer işçi, simgesel bir anlama sahip bu mücadelede yer almıştı. Bu, o zamana kadar Đran da yaşanmış olan en büyük grevdi; ayrıca Ortadoğu da görülmüş en büyük birkaç grevden biri olan grev, farklı işletmelerle farklı sanayilerde çalışan işçiler arasındaki engellerin parçalanmaya başladığını gösteriyordu. Sınıfsal dayanışma duygusu, henüz daha on yıl kadar önce başlarını kaldırmaya bile cesaret edememiş işçiler arasında giderek yayılıyordu. Rusya tarafından desteklenen Azerbaycan ve Kürdistan daki cumhuriyetlerin özerkliklerini ilan etmeleri, Đran hükümetinin tedirginliğini daha da derinleştirdi. Hükümet, ulusal hareketlerin basıncı ile işçi mücadelelerinin gelgiti karşısında üç Tudeh milletvekilini bakanlığa getirdi ve sendikal yaşamla çalışma koşullarına ilişkin bazı hakları tanıdı. Bir asgari ücret tespit edilmesi, haftalık çalışma saatinin 48 saat olması, fazla mesainin arzuya bağlı hale getirilmesi, çocukların çalıştırılmasına bazı sınırlamalar getirilmesi, ücretli doğum izni, sendika kurma hakkı, işçilerin yöneticilerle birlikte temsil edildikleri fabrika idare kurullarının oluşturulması hükümetin kabul ettiği haklar arasındaydı - bunlar bölgedeki diğer ülkelerin işçilerinin, hatta kimi gelişmiş ülke işçilerinin düşlerinde bile göremeyecekleri türden kazanımlardı. Aşağıdan gelen basınç öylesine güçlüydü ki, büyük toprak sahiplerinin nüfuzu altındaki hükümet, toprak sahibinin tarımsal ürününün yüzde 15 ini kendi topraklarındaki köylülere dağıtmasını şart koşan bir kararname bile yayımladı. 37 Durum giderek daha da istikrarsızlaşıyordu. Petrol sahâlârında, sendikalar dikkate değer bir başarı elde etmişlerdi; Tudeh işyerlerinde ve şehir merkezlerinde işleri etkin bir biçimde yürütüyordu. Dönemin Đngiliz elçisi bir raporunda şunu söylüyordu: Đçinde bulunduğumuz bugün, rafinerinin ve petrol sahâlârının güvenliği, Đngiliz personelin can güvenliği Tudeh Partisi nin arzu ve iradesine bağlı durumdadır. 38 Hükümet, Đngilizlerin de desteğini alarak bir karşı saldırı başlattı. Irak ta, Kuzistan daki petrol sahâlârına yakın bir bölge olan Basra ya Đngiliz askerleri gönderilirken, Tudehli bakanlar görevlerinden alındılar. Çok geçmeden Đngiliz desteğindeki kabile güçleri Kuzistan a karşı saldırılara girişmeye, kabile liderlerini, dini liderleri ve toprak sahiplerini Tudeh e karşı bir araya getirmeye başladılar. Bu arada sendika militanları ve parti aktivistleri tutuklanıyor, ülke genelinde 1213 Tudeh in büro ve lokallerine karşı baskı düzeyine varan önlemlere başvuruluyordu. Tahran daki genel grev bu saldırıyı durdurmaya yetmedi ve 1946 yılının sonlarına doğru hükümet üstünlüğü ele geçirdi. CCFTU gerileme içine girdi. Bu, yalnızca egemen sınıfın giriştiği saldırın değil, ayrıca bazı ekonomik baskıların ve işgalci güçlerin çekilmesiyle birlikte merkezi öneme sahip bazı bölgelerde işsizliğin yükselmesinin yarattığı huzursuzluğun bir sonucuydu de grev sayısı sekize, 1949 da ise dörde düştü. Her şeye karşın, işçi sınıfı hızlı ve etkin bir örgütlenmeyi başarma kapasitesine sahip olduğunu bir kez daha göstermişti. Rejime karşı bir alternatif sunma gücünden ve buna yetenekli bir liderlikten yoksun olmasına rağmen, işçi sınıfının değişim konusunda ülkenin en etkili gücü olduğu çok açıktı. Ulusal hareket Savaş süresince, burjuvazinin ve küçük burjuvazinin bazı üyeleri durumlarını zenginleştirirlerken özel sektör büyümüş ve genişlemişti. Ancak, ihtiras içindeki tüccarların ve kapitalistlerin pek çoğu, emperyalist güçlerin vaat ettikleri yardımı yerine getirme, ekonomik gelişmeyi besleme konusundaki başarısızlıkları karşısında düşkırıklığına uğramış durumdaydı ların sonlarıyla birlikte güçlü bir anti-emperyalist ruh gelişti ve burjuva milliyetçisi Muhammed Musaddık serbest meslek sahiplerini, bazaarcıları ve bazı dini unsurları temsil eden siyasi çevreleri bir araya getirerek bir Ulusal Cephe kurmayı başardı. Cephe nin amacı, Đran ı Anglo-Đran Petrol Şirketi (AIOC, şirket, daha önce Anglo-Pers Petrol Şirketi olan ismini 1933 te bu şekilde değiştirdi) formu içinde cisimleşmiş Đngiliz varlığından kurtarmaktı. Şirket, emperyalizmin ülkedeki nüfuzunun temel aracı kurumu olarak görülüyor ve Đran ın gelişiminin önünde bir engel oluşturduğu düşünülüyordu. Şirket, Đran ın gelirlerini emmeyi sürdürdü: 1945 ile 1950 yılları arasında, - Đngiliz vergileri, ödentiler ve amortisman giderleri düşüldükten sonra - net karı en az 250 milyon Đngiliz sterlini olduğu halde, Đran hükümetine ödenti olarak yalnızca 90 milyon Đngiliz sterlini ödemişti yılı Mart ayında Ulusal Cephe Musaddık ın başbakanlığında iktidara geldi. Yeni hükümet işbaşına geler gelmez petrol sahâlârında ciddi bir grevle yüz yüze geldi - grev, Anglo-Đran Petrol Şirketi nin ücretleri ve konut yardımını kısma girişimine karşı bir tepki olarak gelişti. Nisan ayına gelindiğinde işçi grevdeydi; hükümet grevlere sıkıyönetim ilan ederek tepki gösterdi. Şirket ücret düzeylerini yeniden saptama sözünü yerine getirmeyince, grev, bu kez Kuzistan da petrol sanayii dışında kalan binlerce işçiyle diğer sanayi merkezlerindeki tekstil işçilerinin de desteğiyle - ve büyük ölçüde Tudeh in yürüttüğü faaliyetlerin sonucu olarak - yeniden başladı. Hükümet, grevi sona erdirmeye yönelik girişimleri sırasında petrol şirketine karşı yürütülen eylemin Đngiltere nin askeri bir müdahalesine zemin hazırlayacağı, kamulaştırma kampanyasına karşı önyargıları güçlendireceği iddiasını öne sürdü. Musaddık 1951 yılında kamulaştırma tekliflerini uygulamaya koyduğu zaman, Đran uluslararası bir petrol boykotu ile Đngiltere nin başını çektiği ticari bir boykotla yüz yüze kaldı. Bunun sonuçlarından biri yerli sanayinin gelişmesi ve burjuvazinin Ulusal Cephe ye verdiği desteğin artması oldu. Ancak, bu arada işçilerin kendilerine olan güveni de artmış ve yeni bir dizi grev başlatılmıştı. AIOC a karşı gerçekleştirilen ilk grevlere öncülük etmiş olan Tudeh, bu kez hükümete eleştirel destek şeklinde ifade edilen bir tutum benimsedi; ancak işçilerin hoşnutsuzluklarını dışa vurdukları yeni bir eylem dalgasını engellemeyi başaramadı yılının ortalarından itibaren geçen iki yıllık süre içinde, ülke 158 önemli işçi-işveren çekişmesine sahne oldu. 40 Eylemler çoğu kez ekonomik nedenlerle başladı; bununla birlikte, CCFTU nun yeniden canlanmasıyla birlikte sendikal haklar talep edilmeye, işçi sınıfının kendisine olan güveninin artmasıyla da siyasi özgürlük talebinde bulunulmaya başlandı. 1314 Bu koşullarda, hükümet, 1946 yılındakilerin çok daha ötesinde olan düzenlemelere gitmek zorunda kaldı. Musaddık, Şah ın ayrıcalıklarını sınırlandırdı; silahlı kuvvetlerde bir tasfiyeye girişti; toprak reformuna ilişkin bir kararnameyi imzaladı ve Tudeh in açık faaliyet yürüterek örgütlenmesine izin verdi. Bu düzenlemelerden her biri işçilerin özgüveninin daha da artmasına yol açtı ve çok geçmeden, Şah rejimine karşı gösterilerle cumhuriyet kurulmasını isteyen çağrılara rastlanmaya başlandı. Đşçi sınıfının içinde çok büyük bir nüfuza sahip olduğu radikal bir kitle hareketi Đran ı sarmalına aldı. Ne var ki, devrimci değişim olasılığı iyiden iyiye hissedilir duruma geldiğinde, Ulusal Cephe nin doğasındaki istikrarsızlık açıkça görülür hale geldi. Hükümete verilen burjuva ve küçük burjuva destek kesildi ve son derece trajik bir biçimde, Musaddık ın ordunun kontrolünü elinde bulundurmakta başarısızlığa uğramış olduğu açığa çıktı. Đngiltere ve ABD, Şah ı kullanmak ve onun Musaddık ı görevden uzaklaştırmasını sağlamak için devreye girdi. Bu gizli plan açığa çıktığında, Şah, Tudeh Partisi nin içinde en önemli güç olarak beliren Şah karşıtı ayaklanmalar arasında ülkeden kaçtı. Ancak, Musaddık Tudeh e karşı düşmanca bir tutum takınarak polis teşkilatına ve orduya gösterileri bastırma emri verdi. Ulusal Cephe nin açıkça görülür güçsüzlüğünü istismar etmekte kararlı olan emperyalist hükümetler, monarşi yanlısı görevliler aracılığıyla bir darbe planladılar. Tahran ın güneyinde CIA tarafından örgütlenmiş olan ve dini liderlere, olaylara Şah adına müdahalede bulunma şansını veren gösteriler söz konusu darbe planına eşlik etti. 41 Tudeh, ancak toplumsal güçlerin geniş bir ittifakı nın etkili olabileceği iddiasıyla bağımsız olarak harekete geçmeyi reddetti; bu kez uykudayken yakalanan işçi hareketi - ve hükümet - oldu: Çok geçmeden Şah durumu yeniden kendi lehine çevirdi; Tudeh üyeleriyle eylemci işçilere karşı bir öldürme ve tutuklama kampanyası başladı. Bir yıl kadar bir süre içinde, Đran la Batılı petrol şirketleri arasında - devasa büyüklükteki Amerikan petrol şirketlerine ayrıcalıklı bir konum kazandıran - bir uzlaşmaya varıldı. Ulusal hareket içinde burjuvazi ve proleterya Ulusal Cephe hükümeti dönemi, modern Đran tarihi içinde bir dönüm noktasıydı. Beraberinde devrimci olasılıklar getirmiş olmasına karşın, genel olarak muhalefetten, özel olarak ise işçi hareketinden hıncını korkunç biçimde alan bir karşıdevrimle sonuçlandı. Bu deneyim, Đran toplumunun gelecekteki uzun yıllarını biçimlendirecek, egemen sınıfın izlediği stratejiyle Đran solunun Devrimi ne kadar olan dönem içindeki siyaseti üzerinde muazzam bir etki yaratacaktı. Ulusal Cephe hareketi, kendisinden sonraki yıllarda, Đran solu tarafından, ayrımlaşmaya uğramamış sömürge karşıtı bir hareket olarak görüldü ve hareketin uğradığı başarısızlık, emperyalist güçlerin Đran a karşı uyguladıkları ticaret boykotu ile CIA tarafından tezgahlanan bir darbeyle son bulan gizli bir planın sonucu olarak değerlendirildi. 42 Ne var ki, sözünü ettiğimiz olaylar daha geniş bir perspektifle değerlendirilmeyi gerektiriyor. Ulusal Cephe hareketi, Đran kapitalizminin gelişim düzeyini yansıtan bir olguydu. Burjuvazi ve küçük burjuvazi hissedilir bir özgüven içinde giderek büyüyor, modernleşmenin hızını arttırmanın yollarını arıyor ve ulusal kaynakların giderek daha büyük bir bölümü üzerinde kontrolü kendi ellerine geçiriyorlardı. Dolayısıyla, Đngiliz emperyalizmine karşı sınırlı bir karşıkoymayı gerçekleştirmeye hazır duruma gelmişlerdi; bunların bazıları Şah ın yönetimden düşürülmesi, toprak sahiplerinin gücünün zayıflatılması ve kendi çıkarlarının temsil edileceği yeni bir meclisin kurulması gerektiğini ileri sürüyorlardı. Ne var ki, bunlar, Musaddık hükümetinin serbestçe hareket etmesine yardımcı olduğu işçi eylemleri dalgasıyla baş etmeye hazır değillerdi. Emperyalizmin basıncına karşı duracak güçleri 1415 yoktu; diğer yandan ise, çıkarlarının alttan gelen toplumsal bir basınç tarafından tehdit edildiğini görmek hoşnutsuzluk ve kaygı duymalarına yol açıyordu. Burjuvazi, güç kazanan bir işçi hareketiyle ve en azından kendisinin de zenginleştiği ve bir dizi ayrıcalıklara sahip olduğu sistemin çökmesi olasılığıyla yüz yüze kalmak yerine, batı emperyalizmiyle anlaşmayı petrol anlaşması - yeğledi. Kısacası, burjuvazi ve küçük burjuvazi iki nehir arasında sıkışıp kalmış durumdaydı: bir yanda yükselen bir işçi sınıfı, diğer yanda ise emperyalizmin talepleri. Bu ikilem gözle görülür duruma geldiğinde kaçınılmaz olan gerçekleşti - ve işçiler karşısında duyduğu korku burjuvaziyi batıyla yeni bir uzlaşmaya itti. Ulusal Cephe nin iktidarda olduğu dönem boyunca, Musaddık a ve hükümetine karşı izlenmesi gereken stratejinin ne olması gerektiği sorusu Tudeh içinde tartışmalara neden oldu. Söz konusu tartışma parti içinde bir bölünme yarattı: Bazı parti üyeleri Ulusal Cephe nin ulusal burjuvazi nin Đngiliz emperyalizmine karşı mücadelesini temsil eden ilerici bir bağlaşık olduğunu ileri sürdüler ve bir ulusal demokratik devrim in gerçekleşmesi için çabaların arttırılması çağrısında bulundular. Bazı üyeler ise, Musaddık ın burjuvazinin çıkarları Batı nın çıkarlarına bağlı bir kesimini temsil ettiğini dolayısıyla partinin mücadeleyi tek başına sürdürmesi gerektiğini öne sürdüler. Bu tartışma, milliyetçi hükümet dönemi boyunca devam etti; Musaddık a eleştirel yaklaşan eğilim her zaman daha etkili bir görüntü çizdi. Bu, partinin son zamanlarda yaşadığı baskıların ürünü olan sağlıklı bir kuşkunun sonucuydu - Musaddık ın başlangıçta reformları gerçekleştirme konusunda gönülsüz davranmış olması, daha önemlisi, Tudeh in işçi üyelerinden ve grev hareketinden gelen muazzam bir basıncın altında olması da bu kuşkucu, eleştirel yaklaşımı besleyen olgulardı. Moskova da, batının nüfuzuna gereğinden fazla yakın olduğunu düşündüğü Musaddık a karşı eleştirel bir tutum takınmıştı. Bununla birlikte, Tudeh in Musaddık a yönelik kuşkuları, onun - burjuvazinin kapitalizmin doğduğu yıllarda batıda yapmış olduğu gibi siyasi bakımdan özgürleştirici bir rol oynayacağı - demokratik bir devrime ulaşabilmek için burjuvazi ve küçük burjuvazinin kimi unsurlarıyla ittifak kurma konusundaki arzusunu azaltıcı bir etki yaratmadı. Tudeh, daha geniş katılımlı bir meclisin kurulacağı, basın özgürlüğünün tanınacağı, siyasi partilerin ve sedikaların kurulmasının serbest bırakılacağı beklentisindeydi. Bu bakış açısı, aşamalar teorisine (yani sosyalist devrime yönelmeden önce toplumun bir demokratik aşamadan geçmesi gerektiği anlayışı) vurgu yapan bir geleneğin partiye egemen olmasının bir sonucuydu. Bu yaklaşım, ayrıca, işçi sınıfının demokratik devrime gidişi hızlandırmayı amaçlayan bir halk cephesi içinde kapitalist sınıfın ilerici kesimleriyle bir ittifak arayışına girmesi gerektiği fikrini dayatıyordu. Böylece, Tudeh, başta küçük fabrika sahipleri olmak üzere burjuvazinin bazı kesimleriyle yakınlık içine girdi. Parti şunu ileri sürüyordu: Küçük kapitalistlerle proleterya arasında esaslı çelişkiler yoktur. Küçük kapitalistlerin bir ücret karşılığı çalışmadıkları doğrudur, ancak, ikinciler [proleterler] gibi, bunlar da üretim araçlarının mülkiyetini elinde tutan büyük kapitalistlerin egemenliği altındadırlar. Dolayısıyla, en üst sınıfa karşı işçileri desteklemeye itilirler. 43 Parti, Musaddık a karşı eleştirel bir tavrı benimsedi; ancak, bunu, burjuvazinin ilerici unsurlarını kendi amacına uygun biçimde harekete geçirip demokratik dönüşüme doğru ilerlemek suretiyle Ulusal Cephe nin zaaflarını gözler önüne sermeye girişerek hayata geçirecekti. Benimsenen strateji daha baştan başarısızlığa mahkumdu. Tudeh in aşamalar teorisinde ihtilalci bir işçi sınıfına yer yoktu ve giderek büyüyen grev hareketinin anlamı açıkça görülür hale gelmeye başlayınca, Tudeh fabrikalardaki işçi militanlardan uzaklaşarak giderek Musaddık a yaklaştı. Parti bağımsız bir eylem geliştiremedi ve milliyetçi ittifak içindeki kendi burjuva ortakları na karşıt bir tutum geliştirme konusunda gönülsüz davranarak, önüne çıkan işçi 1516 eylemliliğinin genişlemesi fırsatını kendi ayağıyla tepti ve işçi hareketini öldürücü bir biçimde zayıflatmış oldu. Tudeh in gerçekleştirmeye çalıştığı küçük kaptitalistler le birlik bir yanılsamadan ibaretti. Kısa bir süre sonra aşağıdan gelen hareketin dile getirdiği değişim talepleri karşısında korkuya kapılan - küçük ve büyük - burjuvazi Musaddık a verdiği desteği kesti. Gerçek değişim ancak işçi hareketinin bağımsız eylemi ile mümkün olabilirdi - bu ise Tudeh in sahip olduğu geleneğin yabancısı olduğu bir bakış açısıydı. Şah a eski gücünü yeniden kazandıran 1953 yılındaki askeri darbenin öngününde, parti, Musaddık a, orduya ve emperyalistlere karşı ilerici güçler den kurulu bir ittifakın kurulması çağrısında bulundu. Musaddık bu öneriyi reddedince, Tudeh, geniş bir ittifak ın kurulmasının mümkün olmaması halinde rejim yanlısı güçlere karşı direnmenin faydasız olacağını ileri sürerek bir kenara çekildi. Parti, örgütün yeraltına inmesi, daha uygun koşulların doğacağı güne kadar beklemesi gerektiğine karar verdi. Bu, - partinin benimsemiş olduğu stratejinin kaçınılmaz hale getirdiği - intihar anlamına gelen bir karardı. Sürekli Devrim Đşçi sınıfı, Musaddık ın işbaşına geldiği 1951 yılına kadar olan süre içinde, hemen hiç kesintiye uğramamış on yıllık bir mücadele dönemi geçirdi. Daha 1944 yılında, yani grev ve işgal eylemlerinden iki yıl sonra, Tahran daki Đngiliz elçisi şu yorumda bulunuyordu: Đran da yeni bir dönemin başında bulunduğumuz çok açık ve yeni bir toplumsal hareketin yükselişine tanık oluyoruz. Đşçiler dikkate değer kazanımlar elde ettiler; varlığı henüz yeni yeni keşfedilmeye başlanan güçlerini işverenlere hissettirmeye devam edecekleri de kesin görünüyor. 44 Ulusal Cephe hükümetiyle ve işçilerin kendi güçlerinin farkına giderek daha çok varmalarıyla birlikte, toplumsal hareket, burjuva liderlere felaket bir ayaklanma korkusu yaşatan bir dinamik geliştirmişti. Bir senatör şunları söylüyordu:... Yabancı güçlerce finanse edilen ajitatörler işçilerimizi yanlış yollara sevk ediyorlar. Her seferinde ayrıcalık talep ediyorlar, taleplerini giderek arttırıyorlar. Sonuç, gösteriler, sokak çatışmaları, birbirini izleyen grevler. Üretim tamamen durmadığı ve ülke ateist bir devrime sürüklenmediği sürece tatmin olacağa benzemiyorlar. 45 Đşçilerin en militan kesimlerinin kararlılığı, burjuvazinin ve küçük burjuvazinin gösterdiği tereddüt ve zayıflıkla keskin bir karşıtlık içindeydi. Burjuva liderler, kullandıkları radikal retoriğe karşın, demokratik değişimi bile sağlayamayacak durumdaydılar; burjuvazi işçi sınıfının bir ittifakı değil, onun önünde duran bir engeldi. Böyle bir durumla ilk kez karşılaşılmıyordu - bu, kapitalizmin içine nüfuz etmekte olduğu geri ülkelerde gözlenen karakteristik bir özellikti. Leon Troçki, olayların bu türden bir seyir izleyebileceğini daha elli yıl önce görmüş ve geri bir toplumda değişimin gerçekleştirilebilmesi için sürekli devrim olarak tanımladığı bir sürecin yaşanmasının kaçınılmaz olduğunu ileri sürmüştü. Bu terim, ilk olarak, sınıfların mevcut statükoyu tehdit eden siyasi hareketlerin içine çekildikleri süreci tanımlamak üzere Marx ve Engels tarafından kullanılmıştı. 46 Troçki nin Rusya daki devrimci sürecin muhtemel seyriyle ilgili olarak yaptığı çözümlemeden sonra, söz konusu bu terim daha önemli bir anlam kazandı. Troçki, sermayenin nüfuzunun kendisini eşitsiz bir gelişme modeli şeklinde ifade ettiği geri bir ülkede, emperyalizmle yerli burjuvazinin birleşik nüfuzuna karşı koyabilecek yegane gücün işçi 1617 sınıfı olduğunu ileri sürüyordu. Troçki, işçi sınıfının, karşılaştırmalı olarak, bir yandan siyasi bağımsızlık arayışına girerken diğer taraftan işçi sınıfından Rusya daki çarlık ve emperyalizmden daha çok korku duyan burjuvaziden çok daha güçlü olduğunu söylüyordu. Köylülüğün işçi sınıfından çok daha büyük olması mümkündü; ancak, parçalanmış ve muhafazakar bir karaktere sahip olması, köylülüğün bağımsız bir rol oynayamayacağı anlamına geliyordu. Bu nedenle, Troçki, işçi sınıfının, kendisini beraberinde demokratik özgürlükler getirebilecek bir burjuva devrimine katılmaktan alıkoymaması gerektiği sonucuna vardı. Đşçi sınıfı, ilerici burjuva güçlerin karşıdevrimci bir pozisyona kayabileceği korkusuyla kendi taleplerini yumuşatmaktan kaçınmalıydı; çünkü, Troçki ye göre, söz konusu burjuva güçler her halukarda karşıdevrimci bir tutum alacaklardı. Troçki şunu öne sürdü: Demokratik devrim doğrudan sosyalist devrime doğru gelişir ve bu anlamda bir sürekli devrim durumuna gelir. 47 Gerçekten de, Rusya daki 1905 Devrimi nde, işçi sınıfı kitle grevlerini hayata geçirip eski sisteme karşı gerçek bir tehdit oluşturan sovyetleri - yani işçi konseylerini - kurarken, burjuvazi çarlığa karşı koyamayacak kadar güçsüz durumdaydı Devrimi sırasında da, sovyetler işçi sınıfının iktidara el koyması mücadelesi ve ilk işçi devletinin kuruluşu açısından bir temel oluştururlarken, burjuvazi, güçsüzlüğünü ve ürkekliğini bir kez daha kanıtladı. Đran da, arasında yaşanan olaylar Rusya daki 1905 ve 1917 devrimleri sırasında görülen düzeyde bir işçi sınıfı örgütlülüğü yaratmadı - grevler daha düşük bir kitleselliğe sahipti ve sovyetler yoktu. Bununla birlikte, işçilerin eylemlilik düzeyi bir hayli yüksekti ve sınıfın kendisine olan güveninin kısa sürede hızla büyümesi, hareketin dile getirdiği değişim talepleri anlamında, kitle mücadelesi dönemlerinin karakteristiğini yansıtıyordu. Rejim, radikal bir değişimin eli kulağında olduğuna kesin biçimde inandı; korku içindeydi, çünkü, işçiler her seferinde ayrıcalık talep ediyor, taleplerini giderek arttırıyorlardı. Böylece, krizin daha da derinleşmesiyle birlikte, burjuvazi, istemediği bir durumla karşılaşmamak için kendisini geri çekti. Tudeh, işçi hareketi içinde muazzam bir nüfuza sahipti; fakat, kendisi, Troçki nin çözümlemelerini bütünüyle reddeden bir geleneğin ürünü olarak, olumsuz bir rol oynamaya yazgılıydı. Parti, aşağıdan gelen toplumsal basınç muazzam ölçülere varıp burjuvazi geri çekilinceye kadar, sınır tanımaz bir biçimde ilerici burjuvazinin peşine takılmayı sürdürdü. Rusya da ve daha sonraki sayısız örnekte yinelendiği gibi, burjuvazinin tüm kesimleri, mevcut sınıf çıkarlarını korumak için hareket etti. Küçük kapitalistlerin oluşturduğu kesim tıpkı büyük burjuvazi gibi davrandı. Tudeh in kapitalist sınıfın bazı kesimleriyle bir halk cephesi oluşturma çabaları başarısızlıkla sonuçlandı ve parti eski rejimin vahşi bir saldırısıyla karşı karşıya kaldı. Çabalarını bağımsız bir işçi örgütlenmesinin inşası hedefine yöneltme ve aşağıdan gelen bir toplumsal hareketle rejimi tehdit etme kapasitesinden yoksun olan Tudeh, başarısızlığa uğramaya mahkumdu; böylece sürekli devrim süreci kesintiye uğramış oluyordu. Sistem varlığını sürdürdü; ancak, 1953 yılından itibaren, işçi sınıfının Đran kapitalizmini tehdit etme kapasitesine sahip olduğu gerçeği kuşkuya yer olmayacak biçimde görüldü sorun, onun siyasi liderliğinin sahip olduğu karakterdi. Kapitalizmin Pekişmesi Đran kapitalizminin tehlikeyi atlatıp kendini kurtarması Şah a yeni bir gelişme programını başlatma şansını tanıdı. Şah, hemen ABD nin yardımına başvurdu ve 1954 yılındaki anlaşmayla birlikte petrol gelirleri önemli ölçüde artış kaydetti ve yılları arasında petrol gelirleri 34 milyon dolardan 181 milyon dolara sıçradı. 48 Bu arada, uygulamaya sokulan yoğun bir baskı siyaseti işçi sınıfı eylemliliğinde dramatik bir düşüşe yol açtı: 1955 ve 1957 yılları arasında, yalnızca üç tane önemli sayılabilecek grev yaşandı. 49 Musaddık deneyimini yaşamış ve bundan ders almış olan burjuvazi ise itaatkar ve uysal bir hale gelmişti. 1718 Her şeye karşın Şah hâlâ burjuvazinin desteğine ihtiyaç duyuyordu ve daha önce babasının yapmış olduğu gibi, burjuvazinin ekonomik beklentilerini yansıtan bir siyaseti benimsedi. Bazaarı kızdırıp kışkırtmamaya özen gösterdi ve uzun vadeli borç verme, vergi borçlarını erteleme, devlet mülkiyetindeki fabrikaları özelleştirme vaadinde bulunma yöntemlerine başvurmak suretiyle sanayi sermayesini teşvik etti. Bu önlemler, sanayi üretiminde dikkate değer bir artış kaydedilmesine yardımcı oldu ile 1960 yılları arasında imalat sektöründeki işletme sayısı den e yükselirken, üretim yılda ortalama yüzde 20 lik bir artış gösterdi. 50 Sistemin genişlemesi Şah a kendi toplumsal temelini sağlamlaştırma olanağı tanıdı. Şah, toprak sahiplerinin rejim yanlısı siyasi partiler içinde tüccar sınıfın, burjuvazinin ve küçük burjuvazinin bölüntüleriyle entegre olmasını sağladı - bu, Pehlevi hanedanının Đran sermayesine siyasi sistemde temsil edilme hakkını verme konusundaki ilk girişimiydi. Ancak, ekonomik büyüme 1950 lerin sonlarına doğru sendelemeye başladığı zaman, sistemin yeniden baş gösteren toplumsal ihtilafları kendi içinde eritecek kadar esnek olmadığı açığa çıktı. Fiyatların hızla yükselmesi toplumsal bir muhalefete yol açtı ve yılları arasında grev sayısı 20 ye yükseldi. 51 Toplumsal ayaklanma riskinin yeniden ortaya çıktığını gören ABD ekonomik ve siyasi reformların daha da ileri taşınmasında ısrar etti. Şah, mütevazi bir toprak reformuyla bazı anayasal değişikliklere gitti, ancak toplumsal hoşnutsuzluk 1960 lı yılların başlarında giderek genelleşiyordu; 1963 yılı Haziran ayında, hemen her büyük kentte ordu tarafından bastırılan gösteriler yaşandı. Protestoların niteliği, 1940 larda ve 1950 lerde yaşanmış olanlardan çarpıcı bir biçimde farklıydı. Pek çok küçük burjuva unsur, ilahiyat öğrencileri ve - aralarında Ayetullah Humeyni nin de bulunduğu - dini liderler de gösterilere katılıyorlardı. Ne var ki, grev hareketi tek tek işyerleriyle sınırlı kaldı ve ortaya işçi sınıfı örgütlenmesinin yeni biçimleri çıkmadı. Bu koşullar altında, rejim, muhaliflerini sokaklardan temizleme yeteneğine sahipti. Solun yokluğu çarpıcı bir biçimde hissediliyordu. Onun hemen tamemen etkisiz bir durumda bulunması, rejimin yoğun baskısının olduğu kadar, muhalefet olma işlevini hemen bütünüyle yitirmiş olan Tudeh in ve Đran solunun Şah la uzlaşma girişimlerinden vazgeçmemesi gerektiği fikrinde ısrar eden Moskova nın iflasının bir sonucuydu olayları Şah ve Halkın Beyaz Devrimi ni (daha kapsamlı bir toprak reformunu, sınırlı bir kamulaştırmayı, kar payı verme ve sosyal yardıma yönelik tedbirleri de içeren bir önlemler paketi) hızlandırdı. Bu, rejimin toplumsal temelini genişletmeyi amaçlayan bir girişimdi ve bazı önemli sonuçlar yarattı. Bazı bölgelerde, en zengin ailelerin gücünü etkilemeden, büyük toprak sahiplerinin egemenliğini büyük ölçüde kırdı. Ayrıca, orta köylülüğün genişlemesini sağladı ve kırsal kesimin zirai işletmecilik (agri-business) ile tanışmasına yardımcı oldu; çok sayıda yoksul köylüyü şehirlere çekerek onların emek gücü olarak sanayi sektörüne katılmalarını sağladı. Benzer şekilde, çok sayıda insanı şimdi çok daha genişlemiş olan devlet aygıtına kattı ve serbest meslek sahipleriyle yönetici konumundaki devlet görevlilerinden oluşan yeni bir küçük burjuva sınıfının doğmasına yardımcı oldu. Ekonomide büyük yükseliş (boom) 1950 lerin ortalarındaki ekonomik büyüme yeniden başlatıldı. Petrol gelirleri yine çarpıcı bir artış gösterdi - bu, 1965 e gelindiğinde 522 milyon dolar, 1969 da ise 938 milyon dolardı. 52 Devlet aygıtını geliştirmek için büyük harcamalar yapıldı, ancak, bunun yanısıra, dönemini kapsayan iki gelişme planına uygun olarak altyapının geliştirilip yaygınlaştırılması ve imalat sanayiini hızla ileri çekilmesi için 10 milyar dolar harcandı. Petrol sanayii tarafından beslenen ve tüm Körfez bölgesini içine alan ekonomik patlamadan yararlanmak isteyen yabancı sermaye, Đran a yakın ilgi göstermeye başladı. Yabancı Sermayeyi Teşvik Merkezi, 1955 ten itibaren, kârların yabancı sermayenin anavatanına aktarılması hakkı da 1819 dahil olmak üzere, yabancı sermaye açısından cazip koşullar sunuyordu. Ancak, bu hak üzerine bazı kısıtlamalar konmuş, tüm yabancı işletmelerin mülkiyet hakkını Đranlı ortaklarıyla paylaşma zorunluluğu getirilmişti. Gerek bu kısıtlamalar, gerekse Đran ın istikarsız bir ülke olarak tanınıyor olması, batının temkinli bir tutum takınmasına yol açtı. Yabancı sermayenin gidirek büyüyen Đran pazarına yönelmeye başlaması, ancak koşulların daha da cazip hale geldiği 1960 lı yılların ortalarına doğru başladı yılıyla birlikte, yarısı ABD den olmak üzere 90 adet yabancı şirket 53 Đran da yatırımda bulunmuş durumdaydı; ancak yabancı sektör yerli sermayeyi gölgede bırakan bir etkiye sahip de değildi. Toplam yatırımların yüzde kadarından sorumlu olan devlet, hâlâ sanayideki büyümenin başta gelen kurumu durumundaydı. Bununla birlikte, rejim özel yatırımı teşvik etmek üzere bir dizi banka ve fon kurdu; bu, ağır sanayiinin ve daha büyük işletmelerin kurulması için gerekli yatırımı tek başına gerçekleştirebilecek güce sahip olmayan Đran sermayesinin istikrarlı bir biçimde genişlemesi sonucunu doğurdu. Bu dönem boyunca, toprak reformuyla mülklerine el konmuş olan büyük toprak sahipleri, devlet çalışanları ve bazaariler burjuvazinin saflarına dahil oldular. Sanayide işgücü çarpıcı bir artış kaydetti yılında, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) kayıtlarına göre, petrol, maden ve imalat sektörlerinde , inşaat ve taşımacılık sektöründe ise işçi çalışıyordu yılına gelindiğinde, bu rakamlar sırasıyla ve e yükselmişti. 54 Ücretler sürekli yükseliyor, rejim, işçi-işveren barışının eşlik ettiği büyüme ile övünç duyuyordu. Yükselişten fiyaskoya 1973 de petrol fiyatlarındaki artış, ekonominin genişlemesine verilen son destek oldu. Đran Petrol Đhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) ne katılmış, Şah, yaptığı şeyin batılı ittifakları üzerinde yarattığı düşkırıklığına aldırmadan, petrol üretiminin kontrolüne yönelik tüm hareketlerin ateşli destekçisi olmuştu de varil başına 1.79 dolar olan petrol fiyatı, Aralık 1973 e gelindiğinde dolara yükselmişti. Đran ın petrol gelirleri bu yükselişe uygun olarak artış gösterdi da 938 milyon dolar iken, 1974 de 22 milyar doların altında değildi. 55 Halihazırda hızlı bir gelişme sürecine girmiş olan ülke sermaye içinde yüzüyordu - ancak, tam Şahlık rejiminin başarısını en tumturaklı sözlerle ilan ettiği bir sırada, sistem bir daha kendisini toparlayamayacağı bir istikrarsızlığa sürüklendi. Şah, ülkenin gelirlerindeki muazzam artışa bakarak, Đran ın on yıllık bir zaman dilimi içinde dünyanın önde gelen güçleri arasına katılacağını ilan etti. Beşinci Beş Yıllık Plan 69 milyar dolar gibi inanılması güç bir bütçeyi öngörüyor, 1973 yılına gelindiğinde ulusal sanayideki büyümenin yüzde 30 unu gerçekleştirmiş olan gelişme programları daha ileri düzeyde bir sanayileşme hedefiyle yeniden tasarlanmıştı. Kaçınılmaz olarak, devlet aygıtında çok kapsamlı bir büyüme planlanmıştı. Bütün bir strateji çok geçmeden sıkıntıya düştü. Altyapının muazzam boyutlardaki ihracatla başa çıkamadığı sistemde darboğazlara girilirken, iktidarın ciddi başarsızlıklarıyla birlikte ekonomi genel olarak rayından çıktı. Đlkin, kalifiye işçi ücretleri hızla yükseliş kaydetti, ancak bu durum köylüleri şehirlere akın etmek için yüreklendirdi; bu ise tarımsal üretimin hızla düşmesine, yiyecek fiyatlarının aşırı yükselişine yol açtı. Tahran da, kiralar iki yıl içinde yüzde 300 oranında arttı. Sayıca azınlıkta kalan bazılarının işi spekülasyon, ithâlât, komisyon sayesinde yaver giderken, kalifiye olmayan işçiler, kent yoksulları, küçük burjuvazi ve köylülük sıkıntıya düşmeye başladı. 56 Đşçilerin kendilerine olan güveni 1970 lerin başlarından itibaren yükselmeye başlamış, deki olağanüstü ekonomik patlama sırasında daha da büyümüştü yılında, Tahran yakınlarındaki Karaj adlı yerleşim merkezinde bulunan Şah Cahit isimli tekstil fabrikasındaki işçiişveren çekişmesi 13 kişinin yaşamını yitirdiği bir kavgayla son bulmuştu; 1973 de petrol 1920 işçilerinin giriştiği bir grev yaşandı; 1974 te Tebriz de bulunan Mashin Sazi de 800 işçiyi kapsayan bir işçi-işveren çekişmesiyle Tebriz nakliye işçilerinin bir grevi gerçekleşti; 1975 te, aralarında Tahran yakınlarındaki Şahi tekstil fabrikasında işçi ve öğrencilerin polisle çatıştıkları işgal eyleminin de bulunduğu 30 grev yaşandı. 57 Değişen hava, yüksek ücretler, daha iyi çalışma koşulları talepleriyle kısa süreli ama sonuç alıcı grevlere çıkan, başarılı bir örgütlenme deneyimine sahip olup kendisini güçlü bir konumda gören kalifiye işçilerin giderek artan özgüvenini yansıtıyordu. Đş dünyasının önde gelen gazetesi Tahran Economist, bu durumdan şu sözlerle yakınıyordu: Ücretler ve maaşlar sürekli olarak yükseliyor ve hâlâ emeğin üretkenliğinin ne olduğu sorusu gözardı ediliyor... Bir zamanlar ekmek ve peynirle geçinen insanlar şimdi chelokebab tan [kebap ve pilav] daha aşağısını ağzına koymuyor ve kalifiye olmayan bir inşaat işçisi bile işe bir Peykan la [otomobil] gitmek istiyor. 58 Gerçekte ise, kalifiye olmayan işçiler bu söylenenden çok daha geri bir yaşam sürüyor, enflasyon ve roket hızıyla yükselen ev kiraları yüzünden sıkıntı çekiyor, buna karşılık pazarlık güçlerinin çok zayıf olduğu işyerlerinde kendi durumlarını koruma şansından büyük ölçüde yoksun bulunuyorlardı. Buna ek olarak, 1970 ler boyunca yaşanan kırdan kente göç de kalifiye olmayan işçilerin ücretleri üzerinde büyük bir basınç yaratmıştı; 1956 ve 1971 yılları arasında üç milyon köylü kentlere göç etmişti ve 1970 lerin ortalarında her yıl ortalama kişi köyünü terk edip kentlere yerleşiyordu. 59 Bunun yol açtığı sonuçlardan biri kalifiye olmayan işçilerin ücretlerinin kalifiye işçilerin ücretlerinin üçte biri kadar olması iken, bir diğer sonuç, başta Tahran olmak üzere büyük kentlerde gecekondu mahallelerinin hızla büyümesiydi. Ekonominin gerileme içine girmesiyle birlikte durumu sarsılmış olan Şah, gelişme programını durdurma kararı aldı. Projeler yarıda kesildi, silahlı kuvvetlerin ve devlet idaresinin harcamalarına kısıtlamalar getirildi. Đhracattaki keskin düşüş gerilemenin ulaştığı boyuta işaret ediyordu yılları arasında ihracat artış miktarı yıllık ortalama yüzde 60 idi yılıyla birlikte bu oran yüzde 3 e kadar gerilemişti. 60 Emeğe olan talep düştü; bu durum işçileri ve kent yoksullarını doğrudan vururken küçük burjuvazinin bazı kesimlerinin durumunu ciddi ölçüde etkiledi. Grevlerin sayısı artmaya başladı ve uzun yıllar sonra ilk kez, bir hoşnutsuzluk dalgası bazaarın bütününe yayıldı. Bankaların ve devletin finans kurumlarının yaratılması, sanayileşmenin ilerlemesi ve modern dağıtım yöntemlerinin yarattığı etki bazaarın ekonomik yaşam üzerindeki nüfuzunu zayıflattı; bununla birlikte, bazaar, ülkenin parakende ticaretinin üçte ikisinden fazlasını, küçük işadamları ve zanaatçılar açısından yaşamsal olan borç verme işlerinin büyük bölümünü kendi kontrolünde tutmaya devam etti. 61 Rejimin, bütçe ve kredi kısıtlamalarıyla birlikte yeni bir yönelim içine girmesi bazaar açısından bir krize yol açtı ve küçük tüccarların çoğu zarara uğradı. Bundan sonra, rejim bazaarı daha da sıkıştırmaya başladı. Tırmanan enflasyon ve artan işsizlik karşısında bir günah keçisi bulma ihtiyacı hisseden Şah, bazaar vurguncuları nı suçlayarak rüşvet ve yolsuzluğa karşı bir kampanya başlattı; tüccarları ve dükkan sahiplerini denetlemek üzere özel ekipler kurdu. On binlerce müfettiş dükkan sahiplerinin muhasebe kayıtlarını incelemeye alırken, işadamı, dükkan sahibi, seyyar satıcı özel olarak kurulmuş mahkelerde yargılanıp hapis cezalarına çarptırıldı, kadarı yaşadıkları şehirlerden sürüldü, kişi çeşitli para cezalarına çarptırıldı. 62 Bu durum yalnızca bazaarilerin değil, ayrıca burjuvazinin ticaret ve finans sektörüyle içli dışlı olan kesimlerinin de tepki ve nefretini kazandı yılına gelindiğinde, Şah toplumun hemen her kesimini kendisinden soğutmuş durumdaydı. Birkaç aylık bir zaman dilimi içinde, ülke devrime giden yolun başına gelmiş bulunuyordu. 20 Daha göster
DOSYA YUNANİSTAN DA KRİZ ve SENDİKALAR Hazırlayan : Dış İlişkiler Servisi 1 Merhaba Köhnemiş neoliberal ideoloji ve politikaların yarattığı küresel ekonomik kriz ABD den Avrupa ya sıçradı. Avrupa da bu Detaylı T.C. TEKİRDAĞ VALİLİĞİ STRATEJİK VİZYON GELİŞTİRME KONFERANSLARI
STRATEJİK RAPOR NO: 1, AĞUSTOS 2008 T.C. TEKİRDAĞ VALİLİĞİ STRATEJİK VİZYON GELİŞTİRME KONFERANSLARI STRATEJİK RAPOR - 1 KÜRESELLEŞME VE KÜRESELLEŞMENİN TÜRKİYE'YE ETKİLERİ ED TÖR Caner SANCAKTAR Ç NDEK Detaylı ULUSLARARASI EMEK GÖÇÜ Almanya ya Türk Emek Göçü
ULUSLARARASI EMEK GÖÇÜ Almanya ya Türk Emek Göçü Av.Hakan YILDIRIMOĞLU Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. Endüstri Đlişkileri Müdür Yard. Giriş: Türkiye den Almanya ya 1950 li yıllardan itibaren yoğun Detaylı Avrupa da Türkiye. Değişimin Kaçınılmazlığı
Avrupa da Türkiye Değişimin Kaçınılmazlığı Bağımsız Türkiye Komisyonu Üçüncü Raporu Mart 2014 Avrupa da Türkiye Değişimin Kaçınılmazlığı Bağımsız Türkiye Komisyonu Üçüncü Raporu Mart 2014 Bağımsız Türkiye Detaylı Times, 16 Kasım 1858. İngiltere nin İstanbul Büyükelçisi Lord Stratford de Redcliffe in Alsancak istasyonunun temel atma töreninde yaptığı konuşmadan.
Emperyalizmin Türkiye ye Girişi 55 Bu demiryolunun, sanayi ürünlerimizin Türkiye ye girişini kolaylaştıracak faydalı bir sermaye yatırımı olacağını umuyoruz. Hepinizin bildiği gibi Türkiye nin yeniden Detaylı Atatürk Sonrası Türkiye de İç ve Dış Politikada Gelişmelere Genel Bir Bakış (1938-1965)
İSYAN, MÜDAHALE VE SONRASI: LİBYA DA DÖNÜŞÜMÜN SANCILARI seta RAPOR SETA Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfı www.setav.org Aralık 2011 İSYAN, MÜDAHALE VE SONRASI: LİBYA DA DÖNÜŞÜMÜN SANCILARI Detaylı Carnegie. Orta Doğu nun Doğusunda İşbirliği Tesisi YAYINLARI. Paul Salem
Carnegie YAYINLARI Orta Doğu nun Doğusunda İşbirliği Tesisi Paul Salem Amerika Birleşik Devletleri kademeli olarak Orta Doğu nun doğusundan çekilmeye hazırlanırken bölge devletleri ortak gelecekleri ile Detaylı DÜNDEN BUGÜNE SENDİKA NEDİR? NE DEĞİLDİR?
DÜNDEN BUGÜNE SENDİKA NEDİR? NE DEĞİLDİR? EĞİTİM BROŞÜRÜ DİZİSİ 1 2011 SENDİKA NEDİR? SENDİKA FEDARASYONU, SENDİKA ENTERNASYONALİZMİ NE DEMEKTİR? İşçilerin bir sınıf olarak burjuvaziye karşı örgütlü direnişi, Detaylı Dünya ve Türkiye de Özelleştirme Uygulamaları
KONYA TİCARET ODASI Dünya ve Türkiye de Özelleştirme Uygulamaları Etüd Araştırma Servisi Hakan KARAGÖZ Konya-2009 İÇİNDEKİLER TABLOLAR LİSTESİ.iii GİRİŞ.iv KISALTMALAR LİSTESİ..v BİRİNCİ BÖLÜM DÜNYA DA Detaylı DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI TÜRKİYE'NİN ÜYELİĞİNİN AB'YE MUHTEMEL ETKİLERİ
DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI MÜSTEŞARLIĞI TÜRKİYE'NİN ÜYELİĞİNİN AB'YE MUHTEMEL ETKİLERİ Kasım 2004 İÇİNDEKİLER GİRİŞ 1 A- HUKUKİ DURUM 4 1. Türkiye-AB İlişkileri 4 B- SİYASİ KONULAR 7 1. Siyasi Kriterlere Detaylı CUMHURİYET TÜRKİYESİNİN SANAYİLEŞMEDE İLK ÖNEMLİ ADIMI: BİRİNCİ BEŞ YILLIK SANAYİ PLANI 1934-1938
TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası CUMHURİYET TÜRKİYESİNİN SANAYİLEŞMEDE İLK ÖNEMLİ ADIMI: BİRİNCİ BEŞ YILLIK SANAYİ PLANI 1934-1938 Derleyen: Fikret Yücel 2014 Ankara sayfa 1 Cumhuriyet Türkiyesinin Sanayileşmede Detaylı PETROL, PETROL POLİTİKALARI VE ORTA DOĞU: GLOBAL POLİTİKALARIN BÖLGESEL YANSIMALARI VE IRAK SAVAŞI
AVRASYA DOSYASI 133 PETROL, PETROL POLİTİKALARI VE ORTA DOĞU: GLOBAL POLİTİKALARIN BÖLGESEL YANSIMALARI VE IRAK SAVAŞI Dr. M. Vedat GÜRBÜZ* Oil and oil politics are important in the Middle East history. Detaylı BOĞAZİÇİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL POLİTİKA FORUMU
BOĞAZİÇİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL POLİTİKA FORUMU ARAŞTIRMA RAPORU RESEARCH PAPERS BEBEK-İSTANBUL ÇALIŞMA HAYATINDA YENİ GELİŞMELER VE TÜRKİYE DE SENDİKALARIN DEĞİŞEN ROLÜ Ayşe Buğra Ahmet İnsel Fikret Adaman Detaylı Türkiye nin Çok Partili Hayata Geçiş Sürecinde Seçimler ve Seçmen Davranışları
Türkiye nin Çok Partili Hayata Geçiş Sürecinde Seçimler ve Seçmen Davranışları Atacan Şahin / Siyasal İletişim Enstitüsü 1-) 1946 Seçimleri Türkiye de çok partili hayata geçişin ilk denemesi olan 1946 Detaylı Kapitalist ekonominin derin krizinde ilk
Geride bıraktığımız bu beş yılda ABD den Avrupa ya, oradan Afrika nın kuzeyine ve Ortadoğu ya, hatta Türkiye ve Brezilya ya kadar çok geniş bir coğrafyada, gerek peşi sıra gerekse de eş zamanlı pek çok Detaylı Avrupa da Türkiye: Bir sözden fazlası mı?
Avrupa da Türkiye: Bir sözden fazlası mı? Bağımsız Türkiye Komisyonu Raporu Eylül 2004 Bağımsız Türkiye Komisyonu Martti Ahtisaari (Bașkan) Finlandiya Cumhurbașkanı (E) Kurt Biedenkopf Saksonya Eyaleti Detaylı BİR EKONOMİ TETİKÇİSİNİN İTİRAFLARI
BİR EKONOMİ TETİKÇİSİNİN İTİRAFLARI Önsöz Ekonomi tetikçisi olarak bizlerin amacı küresel imparatorluk kurmaktır. Bizler, diğer ülkeleri şirketlerimizin, hükümetimizin, bankalarımızın, kısacası benim şirketokrasi Detaylı SSCB Ekonomi Enstitüsü Bilimler Akademisi POLİTİK EKONOMİ DERS KİTABI CİLT: II, İnter Yayınları
Kitap: SSCB Ekonomi Enstitüsü Bilimler Akademisi POLİTİK EKONOMİ DERS KİTABI CİLT: II, İnter Yayınları Bu kitap Dietz Verlag tarafından 1955 yılında Berlin de yapılan Almanca baskısından Türkçeye çevrilmiştir. Detaylı ULUSLARARASI ÇALISMA ÖRGÜTÜ AMAÇLARI, İŞLEVLERİ VE POLİTİK ETKİLERİ. Werner Sengenberger
ULUSLARARASI ÇALISMA ÖRGÜTÜ AMAÇLARI, İŞLEVLERİ VE POLİTİK ETKİLERİ Werner Sengenberger 3 İÇİNDEKİLER Önsöz, FES Başkanı 4 Önsöz, DGB Başkanı 6 1 Kısaca ILO 9 2 ILO nun Kökenleri ve Gelişimi 13 3 Tarihsel Detaylı Yeni Kadın 13. Kongresi; Birlik, Mücadele, Zafer Şiarıyla Gerçekleştirildi!
ATiK EMPERYALİZME, FAŞİZME ve HER TÜRDEN GERİCİLİĞE KARŞI Sayı: 249 15 Şubat 2015 ATİK (Avrupa Türkiyeli İşçiler Konfederasyonu) Yayın Organı İnternet: www.atik-online.net Yeni Kadın 13. Kongresi; Birlik, Detaylı Birlikte çalışmak: Avrupa Birliği ve Türkiye de sendikalar
C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 2, Sayı 2 75 AVRUPA BİRLİĞİ ÜYELİĞİ NE TEPKİLER: TÜRKİYE NİN DAHA İYİ BİR ALTERNATİFİ VAR MI? Mustafa Acar Kırıkkale Üniversitesi, İİBF, İktisat Bölümü Özet Detaylı SURİYELİ SIĞINMACILARIN TÜRKİYE YE ETKİLERİ
SURİYELİ SIĞINMACILARIN TÜRKİYE YE ETKİLERİ ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ CENTER FOR MIDDLE EASTERN STRATEGIC STUDIES Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakfı SURİYELİ SIĞINMACILARIN TÜRKİYE Detaylı Ülkelerimiz Hidro Elektrik Santralleri çöplüğüne dönüştürülüyor! Kar uğruna doğanın talanına dur diyelim!
Yeni Dünya İçin ÇAĞRI Özel Sayı Eylül 2012 Fiyatı: 1,00 TL Ülkelerimiz Hidro Elektrik Santralleri çöplüğüne dönüştürülüyor! Kar uğruna doğanın talanına dur diyelim! Hey Tekstil de Direniş Frito Lay büyüyor, Detaylı TÜRKİYE VE ARAP BİRLİĞİ'NİN SURİYE YE YAPTIRIM KARARLARI VE OLASI SONUÇLARI DOÇ. DR. VEYSEL AYHAN IMPR BAŞKANI
TÜRKİYE VE ARAP BİRLİĞİ'NİN SURİYE YE YAPTIRIM KARARLARI VE OLASI SONUÇLARI DOÇ. DR. VEYSEL AYHAN IMPR BAŞKANI IMPR RAPOR NO: 9 2011 TÜRKİYE VE ARAP BİRLİĞİ'NİN SURİYE YE YAPTIRIM KARARLARI VE OLASI SONUÇLARI Detaylı ORSAM ORTADOĞU STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ MISIR DA SON DÖNEMDE ÖNDE GELEN LAİK-LİBERAL-SOLCU HAREKETLER
Rapor No: 167, Eylül 2013 MISIR DA SON DÖNEMDE ÖNDE GELEN LAİK-LİBERAL-SOLCU HAREKETLER PROMINENT SECULAR-LIBERAL-LEFTIST MOVEMENTS IN EGYPT IN THE RECENT PERIOD ORTADOĞU Ortadoğu STRATEJİK Stratejik ARAŞTIRMALAR Detaylı 2017 © DocPlayer.biz.tr Gizlilik Politikası | Hizmet koşulları | Geri bildirim