Melek Sustu - Heinrich Böll | insanokur
Henirich Böll, “Melek Sustu” adlı kitabında, -öldürmek, yaralamak, yakmak, yıkmak dışında- savaşın insanlara neler yapabileceğini anlatıyor. Kendisi de İkinci Dünya Savaşı’na katılıp 1939’da esir düşen ve özgürlüğüne ancak 1945’te kavuşan Böll’ün kahramanları, cephede savaşan askerler değil. O durgun akan bir suyun derinliklerinde neler olup bittiğini alatıyor. Böll’ün kahramanları ordudan kaçmış bir asker, tek gecelik ilişkisinden sahip olduğu altı haftalık bebeğini bir kurşunla yitiren genç bir kadın, savaş vurguncuları, karaborsacılar, yaşayabilmek için, sadece bir dilim ekmek bulabilmek için vicdanının sesini bastırıp hırsızlık yapmayı göze alanlar…. Ve tabii tüm bu karmaşa ve yoksulluk içinde ortaya çıkan bir aşk hikayesi…
Heinrich Böll’ün ölümünden sonra terekesi içinde bulunan ve Almanya’da ilk kez 1992 yılında yayınlanan Melek Sustu (Der Engel schwieg), geçerliliğini savaşı yaşamış her yerde koruyan bir roman.
Heinrich Böll, ‘Melek Sustu’ ile savaştan sonraki savaşı anlatıyor; ölümden daha fazla cesaret isteyen yaşama savaşını…
“Bu kitapta savaşı anlatmadım,” der Heinrich Böll. “Karaborsa ve kokuşmuşluk cenneti olan savaş sonrası dönemi de. Ben yalnızca o günlerin insanlarını, çektikleri açlığı, acıları anlatmak istedim; bir de bir aşk hikayesini. Savaştan yurduna dönerken bu dünyada ‘yurt’ diye bir şey olmadığını bilen bir kuşağın suskunluğuna uygun düşen temiz, ama güç bir aşkın hikayesi bu.”
Esin Coşkun, 04/06/2004 Tarihli Radikal Gazetesi Kitap Eki
İkinci Dünya Savaşı sonrası Alman edebiyatının en ünlü yazarlarından biri olan Heinrich Böll, özellikle savaşı ve savaş sonrası dönemi konu edindiği öyküleri, romanları ve oyunlarıyla ünlenmiştir. Savaşın başlamasıyla birlikte kendisi de piyade eri olarak çeşitli cephelerde savaşmış olan Heinrich Böll’ün eserlerinde bir yandan savaş tüm acımasızlığı ve anlamsızlığıyla gözler önüne serilirken, diğer yandan savaş sonrası dönem insanoğlunun yaşadığı bir başka savaş olarak ortaya konur. Heinrich Böll, savaşın ilk yıllarında kaleme aldığı ve daha sonra ‘Solgun Köpek’ adı altında toplanan ilk öyküleri ve 1947 yılında yayımlanan ilk romanı ‘Ademoğlu Neredeydin’den itibaren insanı savaşın asıl anlamıyla ya da anlamsızlığıyla yüzleştirir. ‘İlk Yılların Ekmeği’, ‘Babasız Evler’, ‘Trenin Tam Saatiydi’, ‘Fotoğrafta Kadın da Vardı’ adlı romanları, yoğun olarak savaşı ve savaş sonrası dönemi konu edindiği, savaş sonrası dönemde Almanya’daki insanların çektiği acıları ve açlığı, her şeye rağmen hayatta kalma mücadelelerini dile getirdiği romanlar olarak karşımıza çıkar. Ölümünden sonra terekesinde bulunan ve 1992 yılında Almanya’da yayımlanan ‘Melek Sustu’ da, Böll’ün, savaş sonrasının Almanya’sında yaşanan gerçekleri ortaya koyduğu bir başka romanıdır. Diğer kitaplarında olduğu gibi, savaş ve ölüm karşısında yaşam en büyük çelişki olarak ortaya çıkar ‘Melek Sustu’da da.
Asker kaçağı Hans, savaşın bitimine yakın doğduğu kente döndüğünde, yıkılmış bir kent, açlık ve sefalet içinde kıvranan insanlar, yaşamak için karaborsacılıktan hırsızlığa, hatta kanlarını satmaya kadar her şeyi yapanlar, kendilerine ve diğer insanlara yabancılaşmış insanlar bulacaktır. Kente dönmesinin hemen ardından barış ilan edilmesine rağmen aslında savaş bitmemiştir, hayatta kalanlar için bir başka tür, en az diğeri kadar acımasız bir başka tür savaş söz konusudur: Yaşam savaşı! Açlığın yönlendirdiği bu savaşta insanlar ölür, insanlar aşağılanır, insan onuru ayaklar altına alınır. Karaborsacılık, hırsızlık, dolandırıcılık, güvensizlik, yabancılık savaş sonrası dönemin en somut gerçekleri olarak ortaya çıkar. Tüm insanları yönlendiren güdü aynıdır: Açlık! Böll, romanında her yönüyle açlığı anlatır: Sevgiye ve ilgiye, bir bakışa ve gülümsemeye duyulan açlık; inanmaya duyulan açlık; paraya ve daha çok paraya duyulan açlık; yaşama duyulan açlık; tüm bunların simgesi olan ekmeğe, yemek yemeye duyulan açlık… Öyle bir açlık ki, hoş bir zorunluluk değil, bir tür lanetlemedir artık.
Yaşamak için aşka tutunmak
Lanetlenen bu insanların yaşamlarına giren Böll, yaşamak için aşka tutunur. Hans ve Regina’nın birbirlerine duydukları aşk, ayakta kalmak, yaşama devam etmek için bir dayanak oluşturur. Diğer her şey anlamını yitirmiştir. Dürüstlük, onur, güven, inanç… Özellikle de inanç. Kendisi de Katolik inancın egemen olduğu bir çevrede yetişen Böll, kitapta Hıristiyan ahlakının ikiyüzlülüğünü gözler önüne serer. İnançlarında samimi olan papaz, Regina, Hans ve son anına kadar parasını insanlara yardım etmek için harcayan Elisabeth Gompertz’e rağmen aslında Hıristiyan ahlakı ikiyüzlüdür; yaşam savaşımı ahlakın önüne geçmiştir. Ama asıl olarak o çoktan çürümüştür; koyu Katolik Fisher bu çürümenin en belirgin örneği olarak karşımıza çıkar kitapta. Değerler sisteminin ters yüz edildiği bir ahlak anlayışı söz konusudur burada. Her şey karşıtını simgeler: İnanç inançsızlık, dürüstlük dolandırıcılık, merhamet acımasızlık…
Tüm bu yönleriyle Böll’ün ‘Melek Sustu’su, aslında umutsuz bir geleceği öngörür. Kurşunlara ya da bombalara hedef olmasalar da, aslında savaş insanların yaşamlarını almıştır. Bu yüzden, kaçarken yakalanan ve kurşuna dizilmek üzere olan Hans’a, Çavuş Willi Gompertz sorar: “Ölmek istemiyorsun… değil mi?” Hans yaşamı göze alır, ama Gompertz için yaşam bitmiştir. Bu yüzden o, Hans’ın yerine ölümü seçer. Çünkü yaşam, bir noktadan sonra ölümden daha fazla cesaret ister. Zaten Böll de kitabında tam olarak bunu anlatır.
Melek Sustu / Heinrich Böll
çeviren: Yadigâr/ Kasım Eğit
Can Yayınları, 2004, 202 sayfa