IMPARATOLUK VE CUMHURtYET VAKIF HUKUKUNDA VAKIF ŞARTLARI
Download "IMPARATOLUK VE CUMHURtYET VAKIF HUKUKUNDA VAKIF ŞARTLARI"
1 IMPARATOLUK VE CUMHURtYET VAKIF HUKUKUNDA VAKIF ŞARTLARI Prof. Dr. Şakir BERKİ. i Vaktf yapmakla ilgili şartlar. (Ehliyet şartı)..2 Vakfın şâir şartları.. i Ehliyet şartı. İmparatorluk vakıflar hukukunda gayrimümeyyizin (delinin, küçüğün (sabi), matuhun) yaptığı vakıf, kat'iyetle mûteber değildir; yani keenlemyekûn dur. Vakıf hayatdaki tasarrufla veya vasiyetle yapılsın hüküm aynıdır. Binnetice, İmparatorluk vakıf hukukunda bir delinin veya şâir suretle gayrimi; meyyiz bir kimsenin vasiyetle yapmış olduğu vakıf, vasiyetin iptaline lüzum olmaksızın, bu hususda iptal davası aç mak icab etmeksizin hükümsüzdür. Kaide Cumhuriyet devri vakıf hu kukunda da aynıdır; şu manâda ki, an cak reşit ve mümeyyizler veya vakıl vasiyetle yapılacaksa mümeyyiz ve 15 yaşını bitirenler vakıf yapabilirler. Resmî senetle yapılacak olan vakfın muteber olabilmesi, vâkıfın, yani vakıf yapanın reşit ve mümeyyiz olması şartına bağlıdır. Aksi halde noterler resmî senedle vakıf tanzim edemezler. Rüştün her çeşiti muteberdir; binnetice 18 yaşı ikmal etmeyip kazaî rüşüdle veya «evlenme kişiyi reşit kılar» kaidesince rüşde vâsıl olmak kâfidir. Medenî kanunun 499 uncu maddesi vasiyetlerin iptal davâsı açılmadıkça mûteber olup, infazını âmirdir. Binnetice Cumhuriyet vakıf hukuku ile imparatorluk vakıf hukukunda burada önemli fark mevcuttur. Medenî kanuna göre l>ir delinin vasiyeti bile iptal davâsı'. açılıp iptal ettirilmemişse, mûteber ve kabili infazdır. Böyle bir vasiyetname ile yapılmış olan vakıf da mûteber olur. İmparatorluk hukukunda ise mezkûr vasiyet ve vakıf kendiliginen hüküm ifade etmez. Vâkıfın eski vakıf hukukunda da dinsiz veya başka dinden olmasının önemi yoktur. Ehliyet ve şekil şartlan mevcut oldukça her kes Türkiye'de veya yabancı memleketlerde vakıf yapabilir. Bir Türk vakfın neticelerini ölmeden evvel görmek isterse, resmî senetle, yani Türkiyede Noter veya Noter yetkisine sahip şâir memurlar huzurunda, yabancı memleketlerde Türk Konsolosluklarında, yahut o yerin yetkili makamları marifetiyle vakıf senedi tanzim edebilir. İkrahla yapılan vakıflarda rıza mâlûl olduğundan ve hattâ ihtiyar (irade) olup, rıza mevcut sayılamayacağından, İmparatorluk vakıf hukukunda vakıf hükümsüzdür. Cumhuriyet mevzuatında böyle bir netice, yani hükümsüzlük kendiliğinden doğmaz. Bilhassa vakıf vasiyetle yapılmış ise, mürurzaman müddeti içinde vasiyetin iptali davâsı açılmadığı takdirde, ikrahla dahi yapılmış olsa vakıf mûteber olur. İslâm vakıf hukukunda ise iptal davâsma lüzum yoktur. Zira bir kimseye tehdit suretiyle yaptırılan vakıf, esasen rıza yokluğu sebebiyle gayrımevcut ve bin- 1) M. K. Md: 501. Madde gereğince İptal davâsının üç çeglt zamanagımı vardır: 1,5 senelik ve 30 senelik. Bu sonuncu müruı zaman suiniyetli musaleyhlere kargı ağılacak olan İptal davâlarında câridir.
2 72 ŞAKİR BERKİ netice hükümsüzdür. Mamafih, ikrah kalktıkdan sonra vâkıf (vakıf yapan), vakfa rıza gösterdiği takdirde vakıl sahih hale geliı-*. Vâkıfın mutlaka hakikî şahıs olması da icab etmez; Hükmî şahıslar da vakıf yapabilirler. Nizamnamelerinde hüküm varsa o hükümler dâiresinde vakıf tesis ederler. Nizamnamelerinde (Tüzüklerinde) vakıf yapacaklarına dâir sarahat yoksa, Genel Kurulların karan ile vakıf yapmaları mümkindir. Meselâ bir Cemiyet veya şirket her hangi meşrû bir maksad için vakıf yapabilir. Kaydedelim ki, Tüzükde hükmî şahsın vakıf yapamayacağına dâir bir kayıt, Medenî Kanunun medenî haklann kullanıhnasından feragat sayılacağından, mûteber olmamak lâzımdır. Binnetice, bir Cemiyetin Tüzüğünde yahut bir Şirketin esas mukavelesinde öyle bir kayde rağmen Genel Kurul vakıf yapmak ehliyetine yine sahiptir. Hükmî şahıslar ancak resmî senetle vakıf yapabilirler; Hakikî şahıs (gerçek kişi) gibi ölümleri söz konusu olmadığından, vasiyetle, daha genel ifade ile, ölüme bağlı tasarrufla vakıf yapamazlar. îslâm hukukunda hükmî şahıs mefhumu bu günki gibi münkeşif olmadığından ve esasen cemiyet ve şirketler gibi hükmî şahıslar 18 inci asırdan sonra gelişip ehemmiyet kazanmaya başlamış olduğundan bu yüzyıl dan çok evvel teşekkül etmiş olan islâm hukukunda hükmî şahısların inkişaf etmemiş olduğu ve ehliyetlerinin bu günkü teferruatı ile incelenmemiş olduğu bu hukuk aleyhine tenkit vesiyle yapılamaz. Devletin vakıf yapmasına lüzum yoktur; çünki gâyesi esasen amme hizmeti görmektir^. Vakıftan faydalanacak olanların müslüman olması da gerekmez. Hattâ din sahibi olması da icab etmez. Amme mefhumuna dahil olan her kes vakıf tan faydalanır. Sadaka din farkı gözetilmeksizin emrolunmuş içtimaî (sos- 3'al) yardımdan ibaret olduğundan ve esasen vakıftan faydalananların din sahibi olup olmadıklarını tahkike de imkân bulunmadığından' islâm vakıf hukukundaki bu şart, Cumhurij'ct vakıf hukukunda da aynen câridir. Vakıf da ammeye teberrû, sadaka hükmündt olduğundan, ve sadakada rejim ve din değil, evvelâ insanlık düşünüldüğünden ve esasen dinli dinsiz bütün insan 1ar bütün sahih din kitaplarında da teslim edilmiş olduğu gibi bir ana ba badan geldiklerinden, neseben karde.'j de bulunduklarından vakfdan faydalanacakları dinli dinsiz, müslim gayrimüslim diye ayırd etmek vakıflara ve insanlığa aykırı düşerdi. Keyfiyet, bu günki vakıf hukukunda da aynıdır. Binnetice vakıf senetlerinde aksi kaydedilse, vakıf mûteber olur, şart nazara alınmaz. Fakat düşman devlete vakıf câiz değildir. Millî menfaate aykııı olduğundan keyfiyet bu gün de aynıdır. 1) Bu halde.veul vakfını İhdas yoksa İkrahla yapılan vakıfmı İhya edilmiş olur? ikrahla yapılan vakıfda vâkıf, korku sebebiyle olsa bile bir İrade (zoreüd İhtiyar) İzhar etmiş olduğundan tasarrufa vücut veren unsur (irade) nlsbl olsa bile mevcuttur. Bu İtibarla İkrahın kalkmasından sonra v&kıfın bu suretle mevcut vakfa sarih veya zımnî şekilde icazet vermesi İle eski vakfm İhya edllmlg olma.sını kabulde Isftbet olur. Evkafı erayn sahlha. İmparatorluk devrinde Devlet tarafından yapılan vakfa tekabül etmez; zira, bu çeşit tahsisler esasen hakiki manada vakıf değildir, çünki bu suretle tahsis edilen arazinin rakabesl Devlete ftlttlr. Halbuki İlerde görüleceği üzere, İmparatorluk vakıf hukukunda rakabenln vâkıf, dan çıkması, ammeye İntikal etmesi gerekir; İmparatorluk vakıf hukukunda bu gart vakfın asli şartlarındandır. 3) Meselâ bir cesme vakfı yanılsa, bu çeşmeden su İçenlerin dinil dinsiz olduklannr kontrol ürüı&n haricindedir. Hattâ bu çeşme suyundan hayvanlann bile faydalanması mümkündür. Bir köprü vakfı tesis olunsa, köprüden geçecek olanların dinil dinsiz oldukları da kontrol haricinde kalır.
3 İMPARATORLUK VE CUMHURİYET VAKIF HUKUKUNDA VAKIF ŞARTLARI 73.2 Vakfın diğer şartlan. 1 Vakfedilecek olan şey (Mevkuf) vakfedenin mülkiyetinde olmalıdır. Vakıf teberruun bir nev'i olduğundan' ve teberrû teberruda bulunacak olan kimsenin mamelekinden sarrufu, azalmayı gerektirdiğinden, başkasının mamelekine dahil mallarda kimsenin teberrû ve bu mallardan vakfetme hakkı yoktur. Bir kimse vakıf yaptığı zaman münhasıran kendi mülkiyetinde olmayan bir şeyi de vakfedemez : Meselâ iştirâk halinde mülkiyet konusu olan bir ev, şeriklerin hepsi tarafından vakfedilmedi kçe vakfedilmiş olmaz, isterse diğer büvnn ortaklar Noterde sened tanzim ve imza etsinler hüküm böyledir. İmparatorluk vakıf hukukunda esas bundan ibaret olduğu için Cumhuriyet hukukunda da başka türlü değildir, tslâm hukukçuları bu kaidenin bir istisnasını kabul etmişlerdir : Bir kimse başkasına âit şey'i vakfetse, mâlik vakfa icazet verse, vakıf sahihtir. Zira bu icazetle, icazet veren vakfedilen malın vakıf zamanında vakfedene teberrû etmiş ve onun mülkiyetine intikal ettirmeyi kabul eylemiş sayılır. Cumhuriyet devri hukukunda böyle icazetle vakfın mûteber olup olmayacağı üzerinde düşünmek vc bizce, menkullerde aynen İmparatorluk hukukundaki icazeti kabul etmek bu gün de uygulamak zarurîdir. Gerekçe aynıdır. Gayrimenkul vakıflarında ise, mücerret icazet kâfi olmayıp, gayrimenkul sahibinin başkası tarafından vakfedilmiş olan gayrımenkulü usulüne göre Vakıf hükmî şahsı namına Tapuya da tescil ettirmesi gerekir. Tapusuz gaynmenkuuerde bu tescil, bu gibi gaynmenkuller menkul hükmünde olduğundan, icab etmezi İcazetle sahih hale gelen vakıf hem şey kendisine âit olmadığı halde vakfedenin hem icazet verenin vakfı addedilmez; münhasıran vakıf zamanında şe> kendisine âit olmadığı halde vakfedenin vakfı addedilmek lâzımdır; zira, icazet vakfı yaparken vakfedilen şey kendi mülkiyetinde olmayan vâkıfa, va kıf zamanında mülkiyeti devreden bir muameledir. Başkasına âit şeyin mâlik olmayan tarafından yapılan vakfının icazetle sahihliği hn sebebe mebhidiı-'. Metrûk arâzinin her çeşidi* vakfedilemez. Bunların vakfı keenlemyekûndur. Çünki rakabesi devletindir ve esa sen amme menfaatine muhassasdır Binnetice, İhtiyar Hey'eti karar verse ve köyün mer'ada otlayacak hiç hayvanı da bulunmasa bile, mer'a vakfı bâtıldır. Keza o hükümde olan yaylak ve kışlakların vakfı da hiç bir netice tevlit edemez. Cumhuriyet devrinde de Devletin icazeti, bu vakıfları sahih hale getiremez. Bunun sebebi biraz evvel kaydolunmuştu. ^ Mücerret hibe vaadi üzerine lehine hibe yapılan şahıs tarafından hibe edileceği vaad edilen şey vakfedilemez. Zira evvelâ vaade istinaden lehine hi be vaadinde bulunulan şahsm vaad edileni mülkiyetine geçirmesi, yani vaadin icrasını temin etmesi lâzımdır. Çünki, icradan evvel hibe vaadinden 1) Bu hususda bakınız : Sakir Berki «Borçların özel hükümleri, Ankara, 1972, sa : ) İcazetin vakıf senedine derci icab etmez; bizce, yazıh veya şifahî İcazet Iradeal kâfidir. Ancak gaynmenkuuerde Tapuya da teacil İüzumu mahfuzdur. Binnetice, İcazetle sahih hale gelmiş olan vakıf icazet verenin değit, vakıf zamanında vakfedilen şey kendisine âit olmayanın yani vakfı yapanın vakfı olarak devam eder. Bunun sebebini daha evvel kaydetmiştik..3) Kavdcdelim ki. tmnaratorluk vakıf hukukunda, Wr kimse icareteyinli vakfı veya tahsis kabilinden olan vakfı fgayrı sahih vakıf), vakfedemez. Zira bu vakıflarda rakabe valrfı yapana âlt değildir. Devlet de vakıf yapamayacağına göre. g. sahih vakıfların İcazetle sahih hale gelmesi de düşünülemez. " Metrûk arazî «-araziî murfaka» ve «arazii mahmiyye» olmak üzere ikiye aynhr. Yollar birinci çeşide, mer'alar, yaylak ve kışlaklar ikinciye dahildir.
4 74 ŞAKIR BERKI rücû mümkündür'. Şu halde henüz vaadin icrası istenerek lehine hibe vaadinde bulunulanm mülkiyetine hibesi vaad edilen şey intikal etmeden evvel vakıl câiz olmaz. // Vakıfla rakabe intikal eder : Vakfedilen şey'in mülkiyeti ammeye intikal eder. Binnetice, şahsî veya aynî hakla takyit edilmiş (kısıtlanmış) olan bir gayrimenkul bu takyitler vakıf yapıldığı anda mevcut olsa bile, vaku' sahih olur. Vakıf anında kirada' olan, yahut, irtifaklardan biri ile takyit edilmiş vaziyetde bulunan gayrimenkul vakfedilebilir. Bir gayrimenkul, gayrimenkul mükellefiyeti"' ile takyit edilmiş olduğu halde vakfechlse, vakıf mûteber olur. Ancak vakıf idaresi, mükellefiyeti yerine getirmeye mecbur olur: Meselâ bataklık kurutulsa, kurutulan yerin mülkiyetinin kurutana intikal edebilmesi için bu yerin bir anda batakhk haline getirlmemesi Tapuya şerhedilir Böyle bir arazîyi vakfetmek mümkündür. Ancak Vakıf idaresi arazînin ba takhk haline gelmemesine dikkat edecek ve bu husudaki her tedbiri masraf kendisine âit olmak üzere alacaktır Aksi halde Batakhklann kurutulması hakkındaki kanun mucibince vakfedi len gayrımenkulün Devlete veya şâir amme müessesesine rücû etmesi mevzuu bahis olur\ ipotek edilmiş olan gayrımenku 1ün vakfı da mûtebeı'dir; çünki ipotekli gayrimenkul borçlunun mülkiyetindedir. Alacaklıyı Vakıf idaresi de tatmin ederek vakfedilen gaynmenkulü ipotekten kurtarabilir. Vakıf idaresi gaynmenkulü ipotekten bizzat kurtarmasa bile, gayrımenkulün satılması neticesinde alacaktan fazla kalan meblâğ vakfedilmiş olur. Bu meblâğ ile vakfın gâyesi tahakkuk etmezse, âidi amme müessesesine intikali Medenî Kanunun vakıfla ilgili ahkâmı icabındandır. Keyfiyet İmparatorluk kunda da başka türlü değildi. huku Gerek kanunî, gerek akdî intifa ile mukayyet bir gayrimenkul de vakfedi lebilir. Ancak intifa hakkı sahiplerinin haklan sakıt olmayacağından, vakit idaresi bu hakkın kullanılmasına mâni olamaz : Meselâ mirasda fürû ile ha yatda kalan eş içtima etse, ve bu intifa hakkını kabul edip, rakabe verase tini red eylese, fürûun eşin inlila hak kı ile mukayyet olan gayrimenkul ya menkulü vakfetmeye hakkı vardır; zira rakabe ondadır. Bu halde vakıf idaresi eşin intifa hakkına mâni olamaz. Misaller çoğaltılabilir. /// Vakfedilen şey'in ayın olması lâzımdır. İmparatorluk hukukunda vakfe dilecek olan şeyin menkul veya gayri menkul olması lâzımdır. Zira ancak bunlar üzerinde rakabeden ve dâimılikten bahsedilir. Menkullerden bilhassa para vakıf konusudur, imparatorluk hukukunda hakkın vakfı sahih adde dilemezdi. Bir alacak da vakfedilemczdi'. islâm vakıf hukukunun ve binnetice imparatorluk vakıf hukukunun bu yolda olmasının sebebi, ilerde görüleceği üzere, islâm vakıf hukukunda vakfın dâimi, sürekli olması şartın dan ileri gelmektedir. Mülkiyetin gaytı menfaatler ve meselâ intifa hakkı daimî isede rakabe ile alâkalı hukukdan 1) Türk B.K. Md : Bu maddelerden İlki elden yanılmıg olan hibe ile tama men veya kısmen tenflz edllmig hibeden rucûa, diğeri henüz vaad halinde bulunan ve tenflz edilmemiş hibe taahhüdünden caymaya ftittir. 2) Kira tapuya şeıh edllmig idl İse, kiracı, kira akdini Vakıf hükmî gahsına kargı dermeyan edebilir. Yani Vakıf İdaresi kiracıyı kira müddeti bitmeden tahliyeye zorlayamaz. 3) Türk. M.K. Md : 754 4) Bataklıkların Kurutulması H. Kamın, Md : ^ Ali Hi met Berki. «Vakıflar». Ankara, İkinci tab'ı 1946, sa : 54. Alacak ve İntifa gibi haklar vakfedllemez İse du.bunlar vasiyetle İntikal eder. ve
5 İMPARATORLUK VE CUMHURİYET VAKİF HUKUKUNDA VAKİF ŞARTLARI 75 olmadığından, bunların vakfı da mûteber sayılmamıştır. Cumhuriyet Vakıf hukuku, vakfın muayj'en bir zaman içi?:; de yapılabileceği tefsirine müsâit olduğundan' iktisâdi değeri olan her çeşit hakkın vakfı câiz görülmüştür^. IV Menkul vakfı akara tebaen mûteberdir. İslâm hukukunda bir menkulün vakfı ancak bu husus teâmül haline gelmiş ise mûteberdir. Bu içtihadm münasib olup olmadığı üzerinde uzun boylu durmaksızın şunları kayıtla yetinmek zaruridir : Para da menkuldür: Fakat islâm hukukunda da vakıf konusudur, v^c bunda hiç bir ihtilâf olamaz. O halde menkulün vakıf konusu olabilmesinin teâmüle bağlı olması şartını ileri süren Fıkıhcıların içtihadının paradan başka menkuler ve meselâ bir otomobilin, arabanın ilk., vakfı için mevzuubahis bulunduğunu kabul etmek lâzımdır. Bunların neden vakledilemeyeceğine gelince : imparatorluk hukukun da vakıf, dâimiyet, ebedîlik şartına vâbestedir. O halde islâm içtihadını bu hukukun vakıf nehci bakımından tenkit gerekmez. Filhakika, vakıf amme hizmeti gören özel bir teşebbüstür ve amme hizmetleri süreklidir; sürekliliği de mahdut, muayyen bir zamanla tak yid edilmiş değildir. Halbuki bir oto mobil veya bir matbaa makinesi ilh.. muayyen müddet sonra gâyeyi hâsıl edemez. Şurada kaydedelim ki, İslâm Ve Türk Osmanh İmparatorluğu vakit hukukunda bir kimse, menkullerin satılarak bedeli ile vakıf müessesatı ihdasını arzu edebilir bu halde vakıf sahih olur. Cumhuriyet vakıf hukukunda vakfın ebedîliği önemli unsur olmadığından, bir otomobil fakir çocukları, okul talebelerini mektebe götürüp getirmek için vakfedilebilir. Mamafih böyle bir vakfın mûteber olması için, otomobilin nakil vâsıtası olarak kullanılabilmesi için gerekli benzin, yağ ve bakım masraflarını karşılayacak olan bir meblâğın da vakfı şarttır. Aksi halde, vakıf hükümsüz olmaz; fakat mevkuf gayesinin tahakkukuna imkân olmadığından ilgili amme müessesesine intikal eder. İmparatorluk vakıf hukukunda menkulün vakfının mûteber olmayacağı, iki istisnaya mütehamil bir kaidedir : 1) Teâmül, 2) Akarla birlikde vakıf. Birinci hususda kâfi kayıt yapıl dıgmdan, ikinci üzerinde durulacaktır; Asıl vakıf konusu olan gaynmenkullere tâbi olan menkullerin bunlarla birlikde vakfı caizdir. Meselâ bir çift ligin vakfedilmesi halinde, çiftlikdeki ilgili menkuller de vakfedilmiş sayılır'. V Bina ve ağaçların vakfı. Vakfın dâimiliği sebebiyle arz üzerinde geçici olmayarak mevcut bina ve ağaçlar vakıf edilebilir. Fidan ve baraka gibi şeylerin vakfı sahih olmaz. Geçici olmayan bina ve ağaçların vakfının sahih olması için de hakkı karar mevzuu olmaları lâzımdır*. 1) Türk. M.K. Md : 73. Zira maddede ebedilik şartına zımnen dahi İşaret edilmiş değildir, 2) Türk. M.K. M : 73/2. Bu fıkraya Rö. re vakıf yapıldığı an henüz nüvesi mevcut, fakat kendisi mevcut olmayan hakkın «alacağın» da vakfedilebileceği mümkündür ki, tmoaratorluk hukuku ile bu hususta çok fark vardır. 3) Mamafih vakfi-ede aksine sarahat halinde menkuller vakfa dahil olmaz. Vakıf yapan menkullerin hepsini hariç tutabileceği gibi, bir kısmını da vakıfdan İstisna edebilir. 4) Türk MK Md : Sonuncu madde hüsnüniyetli levazım sahibine kendisine âit olmayan arsa üzerine hüsnüniyetle, yanı kendisine âit zatıederek bina yapnuş olması ve binanın kıvmetinin de arsa kıyme tini açıkça geçmiş olması şartiyle arsayı temellik hakkı veriyor.
6 76 ŞAKtR BERKt Yani hakkı karar mevzuu olmayan bi na ve ağaçlar vakfedilemez: Bir kimse başkasına âit araziyi gasb edip dâimi mahiyetde bina yapsa veya ağaçlandırmış olsa, bu bina ve ağaçların arsa üzerinde karar hakkı yoktur. Çünki arsa sahibi bunları dilediği zaman refedebilir, söküp alabilir. Cumhuriyet vakıf hukukunda bu hususda Medenî Kanununun ıncı maddesindeki hüküme uyarak neticeye varmak lâzımdır : Bina ve ağaçlar eyiniyetle yapılmış ve dikilmiş ise ve kıymetleri de arsa bedelini geçiyorsa, binayı yapan ve ağaçlan diken binayı temellük etmiş olmak şartiylc bina vc ağaçları vakfedebilir. Bina ve ağaçlar suiniyetle dikilmiş ve yapılmış iseler, yapan ve dikenin temellük hakkı ol madığından bina ve ağaçlar arzda dâimi değildir, yani eski tâbiri ile hakkı karar vc istikrar yoktur; zira arsa sahibi bunları sökebilir veya yıkabilir; veya kendisi temellük edebilir. Bu itibarla binayı yapan veya ağaçlan diken bina ve ağaçlar mahiyet itibariyle daimî olsa bile bunları vakfedemez. Gölülüyor ki. Cumhuriyet hukukunda hakkı kararın bulunmaması ancak bina ve ağaçların suiniyetle yapılıp dikilmeleri halinde söz konusudur; imparatorluk hukukunda ise, suiniyetli veya hüsnüniyetli olunsun hüküm değişmez. Bu mevzuda bir de imparatorluk hukukunda gedikler vardır ki bunlar hakkında Ali Himmet Berkinin adı geçen eserinin mcı sahifelerinde kâfi bilgi verilmiştir. Burada bunları zikretmeyişimizin sebebi ilga edil'niş olmalarındandır; binnetice Cumh ariyet hukukunda tatbik sahaları yoktur, VI Vakfedilecek olan malın muayyen olması. Her teberrû mevzuu muayyen olmalıdır. Aksi halde neyin icra edileceği bilinemez. Meselâ bir kimse iki otomobilimden birini filanâ hibe etmeyi vaad etse, bu vaad mûteber olmaz. Vasiyetde de böyledir. Vakıf da ammeye teberrû olduğundan ayni esasa tâbidir : Bir kimse iki tarlamdan veya evimden birini vakfettim dese, vakii sahih olmaz. Keza Bankadaki paramdan bir mikdar vakfettim dese, hüküm yine aynıdır'. İmparatorluk vakıf hukukunun bu esası, müşterek hukuk prensiple rindendir; bu itibarla aynı kaide Cumhuriyet vakıf hukukunda da tatbik olunmaktadır-. VII Taliki şartla vakıf. Vakıf, vakıf zamanında mevcut bir şcy'i konu edineceğinden, bu esasa aykırı düşen tâlikî şart vakıfta câiz görülmemektedir : Bir kimse filân hastahkdan kurtulması yahut oğlum askerden gelirse gibi şartlarla bir malını vakfeste, bu şartlar tahukkuk else bile vakıf mûteber olmaz\ imparatorluk vakıf hukukundaki bu esasın Cumhuriyet vakıf hukukunda da aynen uygulanması lâzımdır; Çünki vakıfla ilgili Medenî kanun ahkâmı arasında aksi sarih veya zımnî olarak kabu' edilmiş olmadığı gibi, Borçlar Kanununun 149 uncu maddesindeki şart, 1) Fakat bir gayrımenkuldeki hissel şâylanm vakfı mûteberdlr. Hissel ş&yla mevkuf arsada sonra sâbit olsa, yani vakıf yapıldıktan sonra meydana çıksa, vakıf göyl hisse dıgmdakl kısım için muteber olur, yoksa hükümsüz olmaz. 2) Türk. M.K. Md : 73. Gerek eski metinde, gerek tarih ve 903 sayıh kanunla deglgen metinde «Bir mahn» kaydı olup, «muayyen bir malm> denilmemiş olmasana rağmen, maksad muayyen bir maldır. (3) Bazı tek taraflı tasarruflarm mûteber olabilmesi, bunlarm lehine yapılmış olduğu şahıslar tarafından kabul edilmesine bag-- hdır. Hibe ve vasiyet bu kabil tek taraflı tasarruflardandır. Vakıf İse, vakfedenin münhasır İradesiyle tekemmül eder; mûteberligl ve hüküm ve netice tevuk etmesi kabule v&- beste değildir. Bu itibarla vakfa «tam manâsıjrle tek taraflı tasarruf» adını vermiş oluyoruz.
7 İMPARATORLUK VE CUMHURİYET VAKIF HUKUKUNDA VAKİF ŞARTLARI 77 münhasıran akitlerde, vârid olduğundan kıyas yoluyla vakfa tatbik edilmez. Zira vakıf, tam mânasiyle tek taraflı bir tasarruftur. Vasiyet, tâlikî şartla olamayacağından İmparatorluk vakıf hukukunda vasiyetle vakıf mûteberdi. Bu gün de böyledir'. Ölüm mutlak olan her halde yapılan vakıf, vasiyet hükmünde olduğundan, mûteberdir. Meselâ filân hastalıkdan ölürsem filân malı vakfettim dense, vakıf sahihtir. Lâkin üç ay sonra ölürsem filân malı vakfettim dense, vasiyet de vakıf da mûteber olmaz. VIII Vakfın müebbedliği. Vakıf, ferdî teşebbüsle amme hizmeti' ihdas ettiğinden, ve amme hiz metleri zamanla mukayyet olmayıp müebbed olduğundan, İmparatorluk Vakıf hukukunda vakfın geçici bir süre için tesis edilmesi kabul edilmemiş, müebbedliği, dâimiliği içtihad edilmiştir. Vakfın konusunun amme hizmeti olma-vı ve amme hizmetlerinin sürekliliği nazara alınacak olursa mezkûr içtihada ilmen tam bir isâbet olduğunda şüphe edilmezi imparatorluk vakıf hukukunun bu esasının Cumhuriyet vakıf hukukunda rededilmiş olduğu iddia olunamaz. Zira, tarih ve 903 sayılı kanunla değiştirilen vakıf müessesesine âit ve vakfın târifiyle ilgili olan ilk maddede (Md : 73) vakfın süreklilik vasfını bertaraf eden sarih veya zımnî bir kayıt yoktur. Şu halde. Cumhuriyet vakıf hukukunda da zamanla mukayyet ve müebbedliğe mâni bir şartla vakıf caiz olmamak gerekir. Kaydedelim ki, vakıf senedinde dâimîliğin zikri icab etmez. IX Muayyen bir maksad şartı. Vakıf, genelliği olan muayyen bir maksad için yapılır. Genel veya nisbî umumiyet gösteren bir intifa, ammemin intifamı gâye edinir. Bir köprü vakfı, amme hizmetliği vasfı genellik gösteren bir vakıftır; zira köprüden her kes geçer. Bir mera vakfı ise, yalınız bir veya bir kaç köyün hayvanlarının otlatılmasına dâir olduğundan, mevziî (nisbî) amme hizmetliği mevzuubahis olan bir vakıftır. Talebe yurdu vakfı da böyledir. Fakat bir çeşme vakfı genel amme hizmeti görme vasfı olan bir vakıftır. Vakıf senedinde ekseriya maksad belirtilir. Fakat gâye belirtilmeden yapılan vakıf da mûteberdi. Meselâ hakikî veya hükmî bir şahıs, «şu malımı vakfettim» dese, bu vakii sahih olup, örfen fakirler lehine yapılmış sayılır. Çünki islâm ve onu tâkip eden Osmanlı İmparatorluğu vakıf hukukunda, vakfın ilk gayesi, hattâ sebebi ihdası fakirlere yardımdır; ilk gâye hayrîdir. İmparatorluk vakıf hukukundaki bu esas, Cumhuriyet devri vakıf hukukunda da aynen câri olmak lâzımdır^ Aksi halde bu gibi vakıfla rın hükümsüzlüğü cihetine gidilmek icab ederdi ki, bundan ammenin zarav 1) Türk M.K. Md : 74. Maddede aynen şöyle denilmektedir : «Vakıf,... vasiyet yoluyla kurluur.,». 2) Vakıf yalnız câmi ve mescit için yapılmaz; öksüz yurdları, talebe yurtları, köprüler, kütüphaneler llh.. gibi münhasıran amme hizmetiyle llgiu müesseseler yaratmak için de yapıhr. 3) Esasen içtihad, Hadisi şerife müstenittir : Ali Himmet Berki, A, ge. sa : ) Medenî anunda bu husus mutlak sükûtla geçiştirilmig olduğundan imparatorluk vakıf hukukunda örfün ve hattâ vakıf müessesesinin mengeinin haklı kıldığı İçtihadın, Cumhuriyet hukukunda da uygulanması, kanunlarda sarahat olmayan halde örf hukukunun tatbik edileceğini açıkça ifade eden Medenî Kanunun _1 inci maddesi ile de teyid edilen bir keyfiyettir, örf varken içtihad c&iz değildir. Bu husus da aynı maddeden sarahatle anlaşılır. Elsasen örfe aykırı içtihad, tatbik kabiliyeti olan içtihad zümresinden de olamaz örf o kadar kuvvetli hukuk kaynağıdır ki, ahlâk ve âdâba aykın olmadıkça kanun koyucular bile kolay kolay izâle edemezler. Bunun içindir ki Medenî Kanunun 1 nci maddesi hâkimlere ve hukukun tatbiki ile ilgili şâir memurlara ve şahıslara, Kanunların sarih veya zımnî hüküm ihtiva etmemeleri halinde, örfe göre hükmedileceğim, örf varken içtihada gfidilemeyeceğini sarahatle be^an etmiştir.
8 78 ŞAKİR BERKİ görmesinden başka bir netice doğmayacağmdan, böyle bir neticeyi en basit mantık da tasvib edemez. X Vakıf yapıldığı anda lehine şart derpiş edilen kimsenin hayatda olmasına lüzum yoktur. Bir kimse vakıf yapıp da gailesini' evlâdına veya bilâhara tesis edeceği mektep, hastahane ilh gibi müesseselere tevcih etse, vakıf mûteber olur. Vakıf yapıldığı zaman henüz çocuk doğmamış veya mektep, hastahane ilh. inşa edilmemiş bulunsa dahi hükümdeğişmez^ Cumhuriyet vakıf hukukun da aynı esası tatbik etmekde zarar değil fayda vardır; esasen mezkûr esasın uygulanması da örfün zorladığı bir zarurettir. Zira Medenî Kanunda bu ihtimali derpiş eden bir hüküm yoktur. Bu boşluğun içtihadla değil, ancak örf le doldurulmasınm kanunî bir zaruret olduğuna biraz evvel delilleri ile işaret olundu. Lehine şart edilen, vakıf yapıldığı zaman mevcut ve bilâhare, yani vakıl yapıldıktan sonra gayrı mevcut olabi lir. Bazen de meşrutunleyhde inkıta hâsıl olabilir : Meselâ bir kimse gaileyi erkek evlâdına şart etse, erkek ev lâd sonra ölse, gaileden kız evlâdlaı faydalanamaz. Fakat kız evlâddan erkek evlâd doğsa, bu erkek evlâd do ğum tarihinden itibaren gaileye müstahak olur'- islâm ve imparatorluk vakıf hukukundaki mezkûr esas, yani vakıf yapıldığı anda meşrutunaleyhin mevcut olmamasınm vakfın sıhatine tesir etmeyeceği kaidesi, Hz. Ömer devrinden itibaren kabul edilmiş ve islâm vakıf hukukunu tatbik eden ülkelerin hep sinde uygulanmıştır. 1) Gaile, vakıf ıstılahında pelir demektir. 2) Hatta tesis edilecek okul veya hastahane veya benzeri müesseselerin vakıf zamanında nereye yapılacağının belirtilmiş olması da İcab etmez. Lâkin çocuk do&madan veya bu müesseseler yapılmadan evvel tahakkuk etmiş gaile fakirlere âlt olur; biriktirilerek bu müesseselerin veya doğacak çocuğun olmaz : Ali Himmet Berki, a, g, e, sa 66. 3) Görülüyor kl, vakıfla vasiyet bu hu. susda ayrılmaktadır: vasiyetden faydalanabilmek için, musaleyhln morisin ölümü anında hayatda olması lâzımdır.
Kanunun Kabul Tarihi: 13.07.1967; Kanun No:903
Kanunun Kabul Tarihi: 13.07.1967; Kanun No:903 903 SAYILI TÜRK KANUNU MEDENİSİNİN BİRİNCİ KİTABININ İKİNCİ BABI ÜÇÜNCÜ FASLININ DEĞİŞTİRİLMESİ, BU KANUNA BAZI MADDE VE FIKRALAR EKLENMESİ, BAZI VAKIFLARIN
TÜRK MEDENÎ KANUNUNDA MİRAS HUKUKUNUN ESASLARI (IH)
TÜRK MEDENÎ KANUNUNDA MİRAS HUKUKUNUN ESASLARI (IH) Prof. Dr. ŞaMr BERKİ Terekeyi hâkim re'sen de idare eder. Mirasçılar belli olmadığı zaman bir kayyım tayini suretiyle bütün tereke malları sulh hâkimin
TÜRK MEDENİ KANUNUNDA DEVLETİN MİRASCILIĞI.
TÜRK MEDENİ KANUNUNDA DEVLETİN MİRASCILIĞI. Prof. Dr. Şakir BERKİ. I GİRİŞ.. II DEVLETİN KANUNİ MİRASCILIĞI.. III EVLADLIK MÜESSESESİ KARŞISINDA DEVLETİN MİRASCILIĞI : I - Devletin evlâdlıktan mirasçılığı,
TÜRK MEDENÎ KANUNUNDA MAHFUZ HİSSE ÇEŞİTLERİ VE ROLÜ
TÜRK MEDENÎ KANUNUNDA MAHFUZ HİSSE ÇEŞİTLERİ VE ROLÜ Prof. Dr. Şakir BERKİ.1 Giriş..2 Mahfuz hisse çeşitleri (Kanunî ve akdî mahfuz hisse)..3 Kanunî Mahfuz hisseli mirasçılar, ve mahfuz hisse miktarları:
TÜRK MEDENÎ KANUNUNDA MİRAS HUKUKUNUN ESASLARI
TÜRK MEDENÎ KANUNUNDA MİRAS HUKUKUNUN ESASLARI Prof. Dr. Şakir BERKİ Etüdde, miras hukukiyle ilgili bütün bahisler kanundaki sistematik takip edilmek suretiyle incelenecektir. Aşağı yukarı şerhlerdeki
Milletlerarası Ticarî Hakemlik Konusundaki Avrupa Sözleşmesinin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun
366 Milletlerarası Ticarî Hakemlik Konusundaki Avrupa Sözleşmesinin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Resmî Gazete ile yayımı : 21.5.1991 Sayı : 20877) Kanan No. Kabul Tarihi MADDE 1. 21 Nisan
OSMANLI DONEMİ VAKIFLARI
OSMANLI DONEMİ VAKIFLARI Prof. Dr. Fikret EREN A.Ü. Hukuk Faküllesi Medeni Hukuk Anabilim Dalı Başkanı 1- Genel Bilgi: Osmanlı dönemi, bir anlamda "Vakıllur Dönemi" dir Öyleki, bu dönemde kamu hizmeti
ÖZEL HUKUK TÜRK MEDENİ KANUNUNDA KÜÇÜKLERİN EHLİYETİ
I ÖZEL HUKUK TÜRK MEDENİ KANUNUNDA KÜÇÜKLERİN EHLİYETİ Prof. Dr. Şakir BERKİ. 1 Gayri mümeyyiz küçüklerin ehliyeti : 1 Kaide : Ehliyetsizlik. II İstisnalar : 1. Evlenme akdi. 2. Vasiyet ehliyeti. 3. Haksız
VAKIF NASBL YAPILIR. (Şekli, lüzumu ve ademi lüzumu, İdaresi, muteber olan olmayan şartlar). Ali Himmet BERKİ
VAKIF NASBL YAPILIR (Şekli, lüzumu ve ademi lüzumu, İdaresi, muteber olan olmayan şartlar). Ali Himmet BERKİ I _ Giriş : Gördüğümüz bazı vakfiyeler bu mevzuda bizi bu yazıyı yazmaya sevk etti. Bu vakfiyeler