Moskova Notları: Mayıs 2015
Rus arşivlerinden ve farklı kaynaklardan derlenen bilgilerle, Vladimir Vladimiroviç Mayakovski (1893-1930) ile Nazım Hikmet ilişkisi, dostluğu, sanatçı etkileşimi ve keyifli anılar.
Hiç şiir yazmış mıydınız?
Büyük olasılıkla, kendinizi bilmeye başladığınız günden bu yana, hiç olmazsa birkaç dize aklınızdan, gönlünüzden geçmiştir. Peki, eğer pek öyle vezne ve kafiyeye özen göstermeden, kendi bulduğunuz bir ritim içerisinde yazdıysanız, bu dizelerinizde bir Rus şairinin de rolü olması ihtimalinden söz etsek?
“Hangi şair? Ne alaka?” dediğinizi duyar gibi oluyoruz. Öyle ya, taa kaç zaman önce, memleketin kim bilir hangi köşesinde, içinizden gelenleri döktüğünüz bir kağıtta, böyle bir şey nasıl olabilir?
O şair, Moskova’da, Triumfalnaya Meydanındaki anıtta hatırası yaşatılan, ismi pek çok yere verilmiş Mayakovski’dir. “Ne alaka” olduğunu ise birlikte anlamaya çalışalım…
Mayakovski Türkiye sınırında
1917 Bolşevik Devrimi sonrasında Sovyet Rusya dünyanın ilgi odağı olmuştur. Yeryüzünün dört bir yanından pek çok genç “geleceğin dünyasını kuracak” bu rüya ülkeyi görmek için buraya akın etmektedir. Bunların arasında 19 yaşındaki Nâzım Hikmet de vardır.
İstanbul’un dış güçlerce işgal edilmesi üzerine, Nazım Hikmet ve birkaç arkadaşı önce Kurtuluş Savaşına katılmak üzere Anadolu’ya geçerler, daha sonra Moskova’da okumaya karar verip, Kafkaslar üzerinden Rusya’nın yolunu tutarlar. Yıl 1921’dir.
Ancak yolculuğun hemen başlarında, Gürcistan’da, Batum’da, bir Rus gazetesinde, sütun biçiminde, yer yer merdiven basamakları şeklinde yazılmış şiirler görürler. Nâzım o günlerde, Türkiye’de geleneksel ölçü ve kafiye düzenleri içinde yazmakta olduğu parlak şiirleriyle dikkatleri çekmeye başlamış genç bir şairdir. Bu şiirlerin neden bu biçimde yazıldığı sorusu, aklına takılır. Rusça bilen bir arkadaşları, bu şiirleri okur fakat bunların çevrilmelerinin olanaksız olduğunu söyler. Bunlar Mayakovski’nin şiirleridir.
“Herkese sövermiş gibi konuşan adam”la Moskova’da tanışma
Bu biçimde bir şiirin nasıl olabileceği konusu o günden itibaren kafasını meşgul etmeye başlayan Nâzım, Moskova’ya vardıktan birkaç ay sonra bu merakını giderecektir. Hem de bizzat onları yaratan kişinin ağzından dinleyerek.
Bir arkadaş toplantısına davet edilen Nazım’ın dikkatini, küçücük bir odada toplanmış bir sürü insanın birbirine karışan sesi arasında görkemli, gür hepsini bastıran bir ses çeker. İriyarı, geniş omuzlu, saçları usturayla kazınmış bir adamın sesidir bu. Nâzım’ın “Sanki herkese sövüyormuş gibi geldi bana” diye anlattığı bu kişi Mayakovski’nin ta kendisidir.
O zamanlar 27-28 yaşlarındaki Mayakovski , “Ekim Devriminin Şairi” olarak, Rusya dışında da geniş üne kavuşmuş bir ozandır. XX. Yüzyılın en büyük, dâhi şairi olarak tanınmaktadır.
Mayakovski Nâzım’a hemen bir arkadaşın arkadaşına, bir ağabeyin kardeşine davrandığı gibi davranmaya başlar. Nazım’ın Rusçayı kötü konuşmasına, birbirlerini doğru dürüst anlayamamalarına karşın, ona gerçek bir dost olur. Nâzım onun hep kapısı açık olan evine ziyarete gitmeye başlar.
Genç Nâzım, Mayakovski ile Pravda gazetesinde
"Devrim ve Edebiyat gecesi” olarak tanıtılan bu geceyle ilgili haberler, daha sonraki günlerde Pravda gazetesinde yayımlanır. Mayakovski'nin "Üçüncü Enternasyonal", "Eyfel Kulesiyle Konuşmalar" ve "Sol Marş" adlı şiirlerini okuduğu, Nâzım’ın da "Pantolonlar ve Eteklikler" ve "Yeni Sanat" adlı şiirlerini okuduğu aktarılmaktadır.
Bundan sonra iki kez daha, üniversitede Nâzım, bu yüzyılın en büyük şairi saydığı isimle birlikte sahnede şiir okuma şansını bulacaktır. O günleri anarken, “XX. yüzyılın bu en büyük, dâhi şairi yardım etti bana.” demektedir.
Mayakovskiy Nâzım’a neden “Dönek Türk” dedi?
Hep kışkırtmalarla mücadeleyle geçen bir yaşam
Pek çok çevreden önemli eleştiriler alan ve hedef gösterilen Mayakovski, canını sıkacak bir sürü şeyle karşılaşmaktan da zaman zaman yorgun düşmektedir. Bunlardan bazılarını Nazım’la paylaşır.
Bir keresinde, Tverskaya Bulvarı'nda, her yazarın kendi kitaplarını sattığı bir kitap paza­rında, Mayakovski’yle karşılaşan Nazım, onu nerdeyse ağlamak üzereyken görür. Büyük bir hayal kı­rıklığı içindeki yazar, gözlerinde birikmiş yaşlarla "Görüyor musun," der, "ne yaptılar bana; kitabımı vitrine bile koymamışlar..."
Nâzım Mayakovskiy’nin en çok hangi kitaplarını sevmişti?
Nâzım, 1950’li yıllarda, kendisine sorulan “Mayakovski'nin kitaplarından en çok hoşunuza gi­denler hangileridir?” sorusuna şu yanıtı verir: “ Sevgilinin gözlerini mi, yoksa burnunu mu seviyor­sun sorusunu nasıl yanıtlamalı? Mayakovski'yi tepeden tırnağa severim ben… O öylesine büyük bir şairdir ki, onunla karşılaştırıldığımız­da, biz çağdaş şairler, hepimiz küçük kalırız. O, öğretmenimizdir bizim ve kişisel olarak benim. Pablo Neruda, Louis Aragon, dünyanın bütün dürüst şairleri aynı şeyi söyleyeceklerdir: o, öğretmenidir onların.”
Nâzım’ın hece vezninden ayrılış ânı- Türk şiirinde yeni bir dönemin açılışı
Peki Mayakovski’yi öğretmeni olarak kabul eden Nâzım, nasıl etkilendi, ondan gördüğü neleri uyguladı, diye araştırmaya başladığımızda, ilk gördüğümüz, Türk şiirinde o zamanlara kadar hüküm süren vezin ve kafiye ile yazmaya son verip, serbest şekilde yazmaya başlaması, oluyor. İlk örneklerini Nazım Hikmet’in şiirlerinde gördüğümüz bu yeni yazma tekniği, onun etkili dili ve kullanımıyla Türk edebiyatında da yankı uyandırıp, bugünlere kadar uzanan yeni bir dönemi başlatıyor.
Söz konusu bu ilk şiirler de gene Moskova’da, Mayakovski anıtına oldukça yakın bir yerde, Nazım’ın kalmakta olduğu öğrenci yurdunda yaratılmışlardır.
Ünlü şairin etkisiyle şiirdeki şekil arayışlarında yeni bir döneme adım atan Nâzım, “-Eski usül vezinle kafiyeye paydos!” diye haykırarak yurt odasındaki arkadaşlarına, bu yeni şiir şekliyle yazmış olduğu ilk dizelerini heyecanla okuduğunda, sene 1922’dir.
“Açların Gözbebekleri” başlığını taşıyan ve kendilerinin Moskova’ya yolculukları boyunca gözledikleri, etkilendikleri manzaraları konu alan bu şiir, artık herhangi bir vezne sırt çeviren bütün şairler için yeni bir yolun başlangıcı olacaktır.
Nazım’ın kendi şiiriyle Mayakovski'nin şiiri arasında ortak olarak gördüğü ve görmediği şeyler
1920’lerde karşılaştığı Mayakovski ile şiirde ortak olan ve olmayan noktalarını, 1950’lerde, artık dünya çapında ünlü bir şair olan Nâzım Hikmet şöyle açıklar:
“Başlangıçta, Rus dilini de henüz iyi bilmediğim sıralarda, şiirlerini anlayamıyordum. Şimdi de hepsini anlayabiliyor değilim. Fakat, basamak biçimindeki dizelerini taklit ediyordum. Düşün­celerini her zaman böyle yazdığını sanıyor, ben de kendiminkileri aynı biçimde yazmaya çalışıyordum. Ancak bana müsvette defterlerini gösterdiklerinde, her zaman ille de basamak biçi­minde yazmadığını gördüm. Demek, iş daha karmaşıktı…
…Mayakovski'nin şiiriyle benimki arasında ortak yan­lar; ilkin, şiir ve düzyazı, ikincisi, çeşitli türler (lirik, yergisel vb.) arasındaki kopukluğun aşılması; üçüncüsü, şiire siyasal di­lin sokulmasıdır. Bununla birlikte, farklı biçimler kullanıyoruz onunla. Maya­kovski öğretmenimdir, fakat onun yazdığı gibi yazmıyorum ben... Moskova'da öğrenim gördüğüm dönemde, Mayakovski gi­bi bir tribün şairiydim ben de. Bir nefesli sazlar orkestrası gibi ses veriyordu şiirlerim. Topluluk önünde okuyordum onları.
Sonra, Türkiye'de, bir tek kez şiir okuyabildim topluluk önünde. Bir iki kişiyle konuşabiliyor, şiirlerimi ancak kulakları­na fısıldayabiliyordum. Bu nedenle yumuşak sözcükler bul­mam gerekiyordu. Hapisteyken halktan insanlarla, benim gibi özgürlükten yoksun bırakılmış bu insanlarla yakınlaştım. Şiirlerimi onlara okuyordum. Şimdi yine geniş dinleyici kalabalığına seslenebiliyorum. Şiirin bütün türlerinden ve olanaklarından yararlanmak gerekir.”
Neden Mayakovski’nin şiirlerini aktörler okuduğunda daha iyi anlıyordu?
Bu konuda Nazım şunları söylüyor: “ Mayakovski makamla okurdu şiirlerini. Ben de öyle okur­dum başlangıçta. Aktörler Mayakovski'yi okuduklarında iyice anlıyorum onu. Buna karşılık, kendim okuduğumda, anlayabil­mem çok güç. Sanıyorum, onun şiirlerinin bir eksikliğindendir bu. Türkiye'de işçiler : ‘Şiirlerini sen kendin okuduğunda anlı­yoruz,’ demişlerdi bana... Fakat orada yüksek sesle şiir okuma olanağı çok azdı. Ben şiirlerim tumturaklı (deklamasyonlu) okun­madan da okuyucuya ulaşsın istiyorum.”
Mayakovskiy’nin ölümü –
Ekim Devrimi’nin bu en güçlü şairi 1930 yılında genç yaşta İntihar ederek. Hayatına son verir. Rusya’dan üç yıl kadar önce Türkiye’ye dönmüş olan Nazım Hikmet, onun anısına, Resimli Ay dergisinde, “Süleyman” adıyla bir yazı kaleme alır. Bu yazıda ozan eski dostu ve hocası hakkında özetle şunları söylemektedir:
Nazım’ın ustasının ardınan yazdığı yazı:
“Muazzam Şair Mayakovski Neden İntihar Etti?”
“İnsanlık büyük bir insan kaybetti. Dünyanın en büyük inkilabı çok kuvvetli bir şiir üstadından mahrumdur bugün. Şiirlerini Rusça yazan fakat hemen hemen her dilde tercümeleri yapılan Mayakovski isimli büyük şair, büyük mücahit ve büyük insan kendi eliyle canına kıymıştır.
Mayakovski'nin intiharı etrafında birçok dedikodular yapılıyor ve yapılacaktır. Çünkü o hayatında, arkasından manasız bir "Allah rahmet eylesin" dedirtecek gibi yaşamamıştır...
Mayakovski'nin hayatı mütemadi bir kavga seyrinden ibarettir. Hayatlarında dövüşenlerin isimleri, ölümlerinden sonra da, sağ kalan düşmanlarıyla kavgada devam ederler. Mayakovski'nin arkasında kalan ismi ve eserleri daha uzun seneler büyük inkılabın düşmanlarıyla çarpışacaktır.”
Mayakovski’nin Devrimin en güç zamanlarında, kollarını sıvayıp, dev gibi cüssesiyle iş başına geçtiğini, şiir yazdığını, propaganda resimleri yaptığını, 3 sene zarfında 500 propaganda levhasını tek başına resmedip, şiirlerini de yazdığını belirten Nazım, “Mayakovski niçin intihar etti?” sorusuna en doğru cevabı Rus şair Demyan Bedni’in şu şekilde verdiğini belirtiyor:
"Ağır bir hastalık, tesadüfi bir yalnızlık ve şahsi bazı ıstı­rapların birleştiği bir anda, eski, ferdiyetçi insiyaklar harekete geldiler. Eski Mayakovski, yeni Mayakovski'yi zayıf bir anında yakalayıp öldürdü..."
Mayakovskinin ölümünden evvel bir mektup bırakıp, bu mek­tubunda: "İntihar hiçbir şeyi halletmez... Vatandaşlarıma bu işi kati­yen tavsiye etmem," dediğini de nakleden Nazım, sözlerini şöyle noktalıyor: “Bu mektup yeni Mayakovski'nin, eski Mayakovski'nin eliy­le ölürken bile vatandaşlarına verdiği mükemmel bir ‘hayata', ‘yeniye’, ‘yarına’ inanma dersidir.”
Ülkelerimiz arasındaki dostluk ve anlayışın gelişmesine katkıları olmuş herkesi saygıyla anıyoruz.
Benedikt Sarnov, “O vardı ve hep var olacak” (Vladimir Mayakovskiy- Antologiya Satiri i Yumora Rossi XX. Veka”
Lev Kassil, “Mayakovskiy sahnede” Vladimir Mayakovskiy- Antologiya Satiri i Yumora Rossi XX. Veka”
Nikolay Svanidze, “İstoriçeskiye Hroniki”
Aleksandr Fevralskiy,“Nâzım Hikmet’le Mayakovskiy üzerine bir konuşma” ( “Zapiski Rovesniki Veka”- YKY, Yazılar-6)
Nâzım Hikmet, “Muazzam Şair Mayakovski neden intihar etti?” (Resimli Ay Tem. 1930,YKY, Yazılar-1)
Vâlâ Nureddin, “Bu dünyadan Nâzım geçti”
Ataol Behramoğlu, “Çağdaş Rus Şiiri Antolojisi”
Ekber Babayev, “Nâzım Hikmet kendi şiirini anlatıyor” (Bütün Eserleri 1- Sofya 1976-YKY, Yazılar-6)
Vera Tulyakova Hikmet, “Bahtiyar ol Nâzım”, YKY , 1. Bas., Şub.2008
“Vera Tulyakova Hikmet (Anna Stepanova), “Posledniy razgavor s Nazımom”, Moskova“Vremya,2009
Gönderen Moskova Notları zaman: 08:28
Etiketler: Konuk Yazarlar, Kültür, Nazım Hikmet, Rus Edebiyatı, Sanat
Rus edebiyatında olduğu kadar, zamanımızın fikir ve edebiyat sahasındaki realist görüşleriyle derin izler bırakanlardan biridir Lev Nikolayeviç Tolstoy. Biz de tüm zenginliğine rağmen neredeyse tüm ömrünü hayatı sorgulamakla geçiren Kont Tolstoy’un gizemlerle dolu 82 yıllık yaşamını listeledik.
Kilise tarafından aforoz edildi
Etiketler: Klasik Rus Edebiyatı, Kültür, Rus Edebiyatı, Rusya'nın ünlüleri, Sanat, Tolstoy
Mayıs tatilinde Paris’ten dönen bir arkadaş dedi ki: “Bir kez daha anladım. Bazı şehirleri yürüyerek gezip dolaşmak mümkün. Ama Moskova kesinlikle bu kategoride bir şehir değil. Vasıtasız olmaz!” Bence doğru. Ama eksik. Sadece “vasıtasız” değil, “rehbersiz” de olmaz!
Yani bileti alıp, bir de rehber kitap edinip Avrupa’ya, Asya’ya, pek çok memlekete gidip kendi başınıza gezip gelebilirsiniz. Ama bana kalırsa Moskova’ya değil!
Geçen hafta Türkiye’den gelen arkadaşlarımı gezdirirken fark ettim: 2015 yılında Moskova metrosunda hala istasyonların adı Latin harfleriyle yazmıyor! 2015 yılında hala Moskova’da yollarda İngilizce tabela sayısı milyonda bir!
Yani dürüst olmak gerekirse, atılan adımlar yetersiz ve hala Moskova yabancıların deyişiyle “tourist friendly” yani turist dostu bir şehir değil...
Bu arada “vasıtasız dolaşılmaz” meselesine gelince.
Gerçekten de Moskova’nın görmeye değer yerleri son derece geniş bir alana yayılı. Yürüyerek dolaşayım derseniz günün yarısı anlamsız-gereksiz yerleri nefes nefese geçmekle heba olur. Alan büyük, binalar büyük, parklar büyük, mesafeler büyük. Yaşayanlar için bence bu eksi değil ama turistler için öyle.
Bu” mesafe meselesi”ne canlı bir örnek vereyim.
Moskova’ya ilk geldiğimde bir randevum vardı. Diyelim Prospekt Mira No 16’da. Hava güzeldi. Taksiye binmiştim. Daha yarım saat vardı randevuma. No 6’yı görünce, “Daha çok vakit var, erken gidip bekleyeceğime bu güzel havada yürüyerek gideyim” diye taksiyi durdurup indim. Hay inmez olaydım!!
Ben nereden bileyim Moskova’da binaların bu kadar büyük olduğunu, her birinin cephesinin birkaç yüz metre olabileceğini! Yürü yürü numara değişmiyordu. O kadar büyüktü binalar. Erken gitmekten korktuğum randevuya kan ter içinde, 15 daika gecikerek vardım.
Onun için birileri bana “Moskova’ya yalnız geleceğim, Rusça bilmiyorum ama ben elimde rehberle yürüye yürüye tüm şehir gezerim. Zaten Avrupa’da hep böyle yaptım” diyenlere bıyık altında gülüyorum. Moskova’yı yürüyerek gezmek, okyanusu yüzerek geçmeye benzer çünkü...
Gönderen Moskova Notları zaman: 07:48
Etiketler: Moskova, Şehir, Turistik Moskova, Turistik Rusya