"Mutezile mezhebinde Zemahşerî gibi, itizalde en mutaassıp bir fert olduğu halde,.." Zemahşeri ve diğer Mutezile imamları arasındaki farkı izah edebilir misiniz? | Sorularla Risale
Bu fark ancak niyet ile izah edilebilir. Evet, niyet öyle bir iksirdir ki, sevap diye yaptığın şeyi günaha çevirir. Mesela namazı insanlara iyi görünmek niyeti ile kılsak o namaz sevapken günaha dönüşür, hatta gizli bir şirk şekline girer.
Aynı şekilde, günah olan bir şeyde samimi bir niyet o günahı sevaba dönüştürür. Burada yanlış anlaşılmasın, günah olan bir şeyin aslını helal ya da sevaba dönüştürmek anlamında değil, iyi niyetten dolayı Allah onu haksız ve günah bir eylemin içinde de olsa, ona sevap yazması anlamında anlamak gerekir.
Mesela, içtihat için sahabelerin birbiri ile mücadelesi ve savaşmalarında, bir taraf hakta isabet etmiş iken karşı taraf haksız bir vaziyette bulunabiliyor; ama niyetlerinde bir garaz, bir fitne olmadığı, belki sadece Allah'ın rızasını gözetmelerinden, Allah onların niyetine binaen maktüllerini şehit, gayretlerini sevap olarak yazmıştır.
Zemahşeri gibi Mutezile içinde ifrat derecesinde bulanan ve Allah’ı tenzih etmek maksadı ve niyeti ile bazı Ehl-i sünnet kaidelerine hücum ettiği, hatta "Allah cüzi ve basit şeylerle meşgul olmaz." diyerek, onu bir nevi kendi tarzı ile tenzihe çalışmasına karşın, Ehl-i sünnet alimleri ona fazla hücum etmediği gibi hürmet bile etmişler. Ehl-i sünnete muhalefet noktasından bundan daha az ve mutedil olan Mutezile imamlarına ise çok ağır tokat atmışlar.
Üstad Hazretleri bu farklı muameleyi niyet ile izah ediyor. Zemahşeri’nin niyeti halis, Allah'ı tenzih etmek olduğu için, onun o gibi aşırı fikirlerini Ehl-i sünnet alimleri mazur görüp hürmeti kaldırmamışlar. Ama diğer Mutezile imamlarının niyetinde tenzihden ziyade felsefenin bozuk ve kısır bakışı hakim olduğundan, Ehl-i sünnetin yüksek prensiplerini idrak edememişler, bu yüzden onlar Zemahşeri kadar aşırı olmamalarına rağmen şiddetli tezyif ve tekfir tokatlarını yemişler.
Halbuki Zemahşeri’nin durumu günah bir durum, hatta tezyif ve tekfiri gerektiren bir durum olmasına rağmen, niyeti halis olduğu için oradan kurtarıyor.