Osmanlı'daki "Lale Devri" anlatıldığı gibi zevk ve sefa devri miydi? | Sorularla İslamiyet
- Helal olmayan eğlenceler var mıydı? - Fikir ve kültür hayatına yönelik bir şey yapılmamış mıdır?
ekremaydin tarafından Pa, 04/03/2012 - 13:27 tarihinde gönderildi
III. Ahmed'in 1718-1730 tarihleri arasında ve Nevşehirli İbrahim Paşa'nın sadâreti ile geçen devresine "Lale Devri" denilmektedir.
Burada önemle vurgulanması gereken şudur:
Padişah ve Sadrazam'ının meşru dairede neşeli ve eğlenceli hayat yaşaması ayrı bir şeydir; İstanbul'da bu dönemde insanların barış ve huzurun kıymetini bilmeyerek, gayrimeşru eğlencelere dalacak kadar aşırıya gitmiş olmaları tamamen ayrı bir şeydir. Bu ikisini birbirine karıştırmak tarihe iftira olur. Ancak Padişah ve Sadrazamın meşru dairede de olsa eğlence ve ziyafetlerde fazla vakit geçirmeleri, elbette ki insanların da gayrimeşru işlere girmesine zımnî bir sebep olarak algılanabilir.
1. Lale Devri denilen bu devrede, büyük masraflarla inşa edilen Kağıthane'deki Sadâbâd Köşkünde, Üsküdar'daki Şeref-âbâd'da, Beylerbeyindeki Bağ-ı Ferah Bahçesinde, Çırağan Bahçesinde, İbrahim Paşa'nın Beşiktaş Mevlevihanesine bitişik özel Yalısında ve benzeri çok sayıda saray ve bahçelerde, Padişah'ın da ara sıra katıldığı helva sohbetleri ve Lâle eğlencelerinin yapıldığı doğrudur. Hatta bu eğlencelerin bazılarına meşru dairede kalmak şartıyla, sazendeler de davet edilmiştir.
Lale eğlenceleri sebebiyle laleye düşkünlük artmış ve hatta lalenin 234 çeşidi yetiştirilmiştir. Padişahın buna özel önem verip ferman yayınladığı da doğrudur.
Ancak bu ziyafetleri anlatan tarih kitapları tetkik edilirse, helva sohbetleri, lale eğlenceleri ve diğer tertip edilen ziyafetlere, başta Şeyhülislâm olmak üzere, o devrin ilim, fikir ve edebiyat adamları da mutlaka katılmıştır. Şeyhülislâmın da içinde yer aldığı ziyafet ve eğlencelerin, gayrimeşru olduğu düşünülemez ve zaten tarih kitapları bu eğlence ve ziyafetlerde neler yapıldığını bütün ayrıntılarıyla anlatmaktadırlar. Bu ayrıntıların içinde haram olan bir şey göze çarpmamaktadır.
Ayrıca yapılan eğlence ve sohbetler sadece bunlardan ibaret değildir. Padişah huzurunda da sadrazam huzurunda da Şeyhülislâmın, Rumeli ve Anadolu Kazaskerlerinin ve İstanbul çevresinde meşhur olan âlimlerin de huzurunda, hem Saraylarda ve hem de Sadrazam Köşklerinde, tefsir, hadis, fıkıh ve tarih dersleri yapılmıştır. [bk. Küçük Çelebizâde, Âsim Tarihi (Zeyl-i Tarih-i Râşid), 6/42-464; Râşid Tarihi, 5/19-555]
Bu arada bu ziyafet meclislerinin müdavimi olan Nedim ve Seyyid Vehbi gibi şairlerin, aynı zamanda birer İslâm âlimi olduklarını da eklememiz gerekmektedir. Mesela Seyyid Vehbi, bir ara Tebriz Kadılığına tayin edilmiştir. Tarihçi Râşid de Halep Kadılığına kadar yükselen bir âlimdir.
Ancak bu ziyafet ve eğlenceler, halkın içinde ahlaksızlığı bir nevi teşvik etmesinden ve daha sonra da Damad İbrahim Paşa aleyhtarlarının (Eski İstanbul Kadısı Zülalî Hasan Efendi ve Ayasofya Vaizi İspiri-zâde gibi) onu yıpratma kampanyası başlatmasından dolayı, hakkında bazı gayrimeşru işlere karıştığı iddiaları da bulunmaktadır. Bunların ne derece doğru olduğunu bilemiyoruz.
Buna şunu da ilave etmek gerekmektedir:
1144/1731 tarihli bir fermana göre, İstanbul'da kadınların giyim ve kuşamlarının gayrimeşru fiillere yol açacak şekilde bozulduğu ve bu yüzden İstanbul'da bazı gayrimeşru fiillerin meydana geldiği, bu sebeple İslama aykırı giyimlerin yasaklanması ve bunun yol açtığı ahlaksızlıkların önlenmesi için her türlü tedbirin alınması gereği hükme bağlanmıştır.
Bu olaylar, Lale Devrinde, halk arasında bazı gayrimeşru alışkanlıkların yerleşmesine yol açtığını açıkça göstermektedir. Ancak bu gayrimeşru işlerin, Saraya girdiği manası asla çıkarılamaz. (bk. Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. IV, Kısım I, sh. 162-171)