Beyin Esnekliği, Bilişsellik & Nörojenez
CogniFit - Nöroplastisite
"Beyin esnekliği, sinir sisteminin, yaşam süresi boyunca, çevresel farklılıra tepki olarak yapısını ve işlevini değiştirme kapasitesini tanımlar. Şimdilerde bu terim yaygın olarak psikoloji ve nörobilimde kullanılsa da, tanımlanması kolay değildir ve sinir siteminde, gen ekspresyonu gibi moleküler olaylardan davranışa kadar pek çok farklı seviyedeki değişikleri tanımlamak için kullanılır."
Sinaptik esneklik, mevcut nöronlar arasında, sinaptik alanda iletişimin artırılmasıyla kazanılırken, nörojenez, yeni nöronların doğmasından ve çoğalmasından bahseder. Uzunca bir süre, yetişkin beyninde sürekli nöron doğması düşüncesi sapkın bir fikir olarak algılandı. Bilim insanları nöronların öldüklerine ve yerlerine asla yenilerinin gelmediğine inanıyolardı. Daha çok son yıllarda olmakla beraber, 1944'ten bu yana nörojenezin varlığı bilimsel olarak tesis edilmiştir ve, dentat girusta, beyin çıkıntısı ve muhtelemen ön frontal kortekste yer alan ve özel bir tür hücre olan kök hücreler iki ayrı hücreye bölündüklerinde ortaya çıktığını biliyoruz: akson ve dentrites ile donatılmış tam bir nörona dönüşecek olan bir kök hücre ve bir hücre. O yeni nöronlar, onlara hitiyaç duyulan beynin en uzak bölgelerine dahi göç ederler ve böylece beynin nöron tedariğinin tazelemesine müsade etme potansiyeline sahip olurlar. Hayvan ve insan çalışmalarından bilindiği üzere ani nöron ölümlü (örneğin bir felçten sonra) etkili bir nörojenez tetikleyicisidir.
Yaşam süresince, beynin, çevreden bir uyarıcıya maruz kaldığında, değişmeye en meyilli olduğu zaman hangisidir? Görünüşe göre esneklik kalıpları farklı yaşlarda değişik oluyorlar ve esnekliği tetikleyen aktiviteler ve yaş konusu arasındaki etkileşim göz önüne alındığında, büyük bölümü henüz meçhul. Yine de, entellektüel ve zihinsel aktiviteler, sağlıklı yaşlı yetişkinlere veya nörodejeneratif bozukluğu olan daha yaşlı bireylere uygulandığında beyin esnekliğini teşvik ettiğini biliyoruz. Daha da önemlisi, daha organizma doğmadan önce bile beynin hem olumlu hem de olumsuz değişime yatkın olmasıdır.Hayvan çalışmaları göstermiştir ki, hamile anneler zenginleştirilmiş ve uyarıcı ortamlara yerleştirildiklerinde, yavrularının belli beyin bölgelerindeki sinaps sayısında artış gözleniyor. Tam tersi koşullarda, hamile annelere ışık stresi uygulandığında, yavruların daha sonrasında ön frontal korteks nöron sayısında azalma görüntülenmiştir. Buna ilaveten, ön frontal korteks beynin diğer bölümlerine nazaran çevresel etkilere daha hassas görünüyor. "Eğitim" nöronal gen ifadesinde değişiklik başlatabileceğinden, bu bulgularda "doğa" mı "eğitim" mi tartışmasına dair önemli göndermeler mevcuttur. Beyin esnekliği nasıl evrilir ve uygulanan çevresel uyarıcının süresinin etkisi nedir? Bu, sağaltıcı meseleler için çok önemli bir sorudur ve genetik hayvan araştırmaları yeni ufuklar açan şu cevapları verir; bazı genler en kısa süreli uyarıcılardan dahi etkilenirler, başka genler uzun süreli uyarıcılardan etkilenirler, diğerleri hiç bir değişme uğramazken,değişmenin meyilini tersine çeviren genler de mevcuttur. Esneklik kelimesinin genel kullanımı olumlu bir çağrışım taşısa da, esneklik beyindeki her türlü değişime gönderme yapar ve bazı değişimler bozulmuş işlev ve davranışlarla birlikte ortaya çıkar. antrenman beyinsel esneklik başlatması açısından ideal görünüyor. Yeni nöronal devreler kurmak ve devredeki nöronlar arasındaki sinaptik bağlantıları güçlendirmek için gerekli sistematik uygulamaları sağlar. Ancak, daha önce de gördüğümüz gibi, somut davranışsal faydanın olmadığı durumlarda beyin, etkili bir şekilde öğrenmeyecektir. Böylece, antrenmanla yüksek derecede kişiselleştirilmiş ve alakalı hedeflerin birleştirilmesinin önemi abartılmış sayılmaz.