Kolektif gerÃ§eklik baÄŸlamÄ±nda kÃ¶leleÅŸtirilmiÅŸ bireyde vicdanÄ±n kaybÄ±
10-07-2018 12:35 tarihinde yayÄ±nlandÄ±.
Kafka’nÄ±n “Metamorfoz/DÃ¶nÃ¼ÅŸÃ¼m ”deki Bay Samsa bir sabah kendisini bir bÃ¶ceÄŸe dÃ¶nÃ¼ÅŸmÃ¼ÅŸ olarak bulduÄŸunda babasÄ±, annesi ve kÄ±z kardeÅŸi dehÅŸet iÃ§inde kalmÄ±ÅŸlar, baÅŸlarda bir ailenin gÃ¶stermesi gereken Ã¼zÃ¼ntÃ¼yÃ¼ derinden hissetmiÅŸler, endiÅŸeli gÃ¼nler geÃ§irmiÅŸlerdir. Uzun sayÄ±lmayacak bir sÃ¼re sonra annesi, babasÄ± ve kÄ±z kardeÅŸi Gregor Samsa’nÄ±n bu bÃ¶cek halini kanÄ±ksamÄ±ÅŸlar, tek dertleri “bir bÃ¶cek ile nasÄ±l yaÅŸayabilecekleri” noktasÄ±nda dÃ¼ÄŸÃ¼mlenmiÅŸtir.
EtrafÄ± pislettiÄŸinden, boÅŸu boÅŸuna bir oda iÅŸgal ettiÄŸinden, yerli yersiz ortaya Ã§Ä±kÄ±ÅŸÄ±ndan, kaÃ§Ä±rttÄ±ÄŸÄ± hizmetÃ§ilerden ÅŸikÃ¢yet eder olmuÅŸlardÄ±r. Sevgi, merhamet, Ã¼zÃ¼ntÃ¼ ve keder yerini iÄŸrenmeye bÄ±rakmÄ±ÅŸtÄ±r. YaÅŸamÄ±na bir insan olarak baÅŸlayan Gregor Samsa nihayetinde bir bÃ¶cek olarak Ã¶lmÃ¼ÅŸtÃ¼r. Bay Samsa’nÄ±n kalÄ±ntÄ±larÄ±nÄ± hizmetÃ§i kadÄ±n alelacele sÃ¼pÃ¼rÃ¼p herhangi bir sÃ¼prÃ¼ntÃ¼ olarak dÄ±ÅŸarÄ±ya attÄ±ÄŸÄ±nda bu kÃ¼Ã§Ã¼k burjuva aile derin bir nefes almÄ±ÅŸ, patronlarÄ±na mazeret notlarÄ± gÃ¶ndererek sevgili oÄŸullarÄ±nÄ±n ve biricik aÄŸabeyinin Ã¶lÃ¼m gÃ¼nÃ¼nÃ¼ bir kutlama gÃ¼nÃ¼ne Ã§evirmiÅŸlerdir.
Heidegger, vicdanÄ± geleneksel olarak ahlaki temelleri olan “tanrÄ±nÄ±n sesi” olarak emirler ve yasaklar bÃ¼tÃ¼nÃ¼ olarak kolektif bir anlama atÄ±f yapan tarifi eksik bulur. Vicdan, kolektif “yapma” ya da “yapmama” durumu deÄŸildir. Vicdan, bireysel olarak kolektif tutumdan baÄŸÄ±msÄ±z bir ÅŸeyi yapma ya da yapmama durumudur. Heidegger, vicdanÄ±n ancak “sorumluluk sahibi” olmakla aÃ§Ä±ÄŸa Ã§Ä±kabileceÄŸini sÃ¶yler. Kolektif tutumlarÄ±n nihayetinde “kÃ¶leleÅŸtirici” mahiyetine iÅŸaret ederek vicdanÄ±n Ã§aÄŸrÄ±sÄ±nÄ± ne tanrÄ±dan ne de toplumdan yÃ¼kselmediÄŸini, sorumluluk sahibi insanÄ±n kendi iÃ§inden yÃ¼kseldiÄŸini ifade eder. Kolektif gerÃ§eklik doÄŸrultusunda hareket eden, tepki veren birey kÃ¶ledir ve kÃ¶lenin bir vicdanÄ± yoktur.
Heidegger’e gÃ¶re bakarsak; Gregor Samsa’nÄ±n durumundaki vicdan kaybÄ±, roller baÄŸlamÄ±nda “kolektifleÅŸmiÅŸ bir gerÃ§ekliÄŸe” aykÄ±rÄ±lÄ±ÄŸÄ±n getirmiÅŸ olduÄŸu “kÃ¶levari bir hissizliktir”. Gregor Samsa’nÄ±n bir bÃ¶ceÄŸe dÃ¶nÃ¼ÅŸmesinin kendisi bir trajedi deÄŸildir. Buradaki esas trajedi, sanayi toplumunun getirmiÅŸ olduÄŸu rollerden kopuÅŸtur. Kolektif gerÃ§ekliÄŸe aykÄ±rÄ±lÄ±ÄŸÄ± en baÅŸta hisseden bizatihi Gregor Samsa’nÄ±n kendisidir. Bay Samsa iÃ§in Ã¶nemli olan, endiÅŸe duyulmasÄ± gereken ÅŸey, olaÄŸanÃ¼stÃ¼ bir durum olan bir bÃ¶ceÄŸe dÃ¶nÃ¼ÅŸmek deÄŸil, iÅŸe geÃ§ kalmaktÄ±r. GÃ¶zÃ¼ sÃ¼rekli saattedir. Ä°ÅŸe gitmelidir. Bu dehÅŸetengiz durumda gÃ¶zÃ¼ne iliÅŸen detaylar dÃ¶nÃ¼ÅŸmÃ¼ÅŸ olduÄŸu hal ile ilgili detaylardan ziyade yaptÄ±ÄŸÄ± iÅŸle alakalÄ± detaylardÄ±r.
BabasÄ± ve annesi iÃ§in biricik oÄŸullarÄ± artÄ±k bir Ã§alÄ±ÅŸan deÄŸildir. KÄ±z kardeÅŸi iÃ§in de artÄ±k bir utanÃ§ vesilesidir. Ailenin bÃ¼tÃ¼n Ã¼yeleri bir Ã§alÄ±ÅŸandÄ±r ve Ã§alÄ±ÅŸmakta olduklarÄ±ndan geleceÄŸe ait planlarÄ± vardÄ±r. Bu plan iÃ§inde bir bÃ¶cek ile yaÅŸamak asla yoktur. Bu kÃ¼Ã§Ã¼k burjuva ailesi iÃ§in en bÃ¼yÃ¼k sorun hizmetÃ§i bulamamaktÄ±r. HizmetÃ§iler BÃ¶cek Samsa’dan (artÄ±k bir Bay samsa’ deÄŸildir) korkup kaÃ§maktadÄ±rlar. DiÄŸer Ã¶nemli sorun ise boÅŸ odalarÄ±n kiraya verilmesi ile oluÅŸan gelir hesaplarÄ±nda ortaya Ã§Ä±kmaktadÄ±r. Bay Samsa Durkheim’in “Organik Toplumunda” bir Ã§alÄ±ÅŸandÄ± ve Ã§alÄ±ÅŸmasÄ±nÄ±n karÅŸÄ±lÄ±ÄŸÄ±nda bir gelire sahipti. Bay Samsa reisi kendisi olmayan ailesi ile birlikte yaÅŸamasÄ±na raÄŸmen iÅŸgal etmiÅŸ olduÄŸu odanÄ±n Ã¼cretini zÄ±mni olarak Ã¶demekteydi. ArtÄ±k bir Ã§alÄ±ÅŸan ve dolaysÄ±z olarak bir gelire sahip olmayan BÃ¶cek Samsa iÅŸgal etmiÅŸ olduÄŸu odanÄ±n bedelini Ã¶deyemediÄŸi iÃ§in bir gelir kaybÄ±nÄ±n baÅŸ sorumlusu olarak tam bir iÅŸgalci ve dÃ¼pedÃ¼z bir bozguncudur.
Durkheim, sanayi devrimi ile birlikte uzmanlaÅŸmanÄ±n arttÄ±ÄŸÄ±nÄ±, sermaye birikiminin bÃ¼yÃ¼k Ã¶lÃ§eli akÄ±ÅŸkanlÄ±ÄŸÄ± ile sanayinin bir “Ã§aÄŸ” oluÅŸturacak ÅŸekilde bÃ¼yÃ¼k bir geliÅŸim gÃ¶sterdiÄŸini ve bÃ¼tÃ¼n bu hareketlenme ile birlikte karmaÅŸÄ±k bir iÅŸbÃ¶lÃ¼mÃ¼nÃ¼n oluÅŸtuÄŸunu tespit eder. Durkheim, toplumsal iÅŸbÃ¶lÃ¼mÃ¼nÃ¼n hem birbirlerinden baÄŸÄ±msÄ±z, hem de birbirleri ile olan karmaÅŸÄ±k illiyetinin, geleneksel toplumlarÄ± ayakta tutan mekanik dayanÄ±ÅŸmayÄ± anlamsÄ±zlaÅŸtÄ±rarak artÄ±k organik dayanÄ±ÅŸmanÄ±n belirleyici konuma yÃ¼kseldiÄŸini iddia ederek iÅŸbÃ¶lÃ¼mÃ¼nÃ¼ yaÅŸamsal bir iÅŸlev olarak gÃ¶rÃ¼r. Durkheim’da iÅŸbÃ¶lÃ¼mÃ¼ iÅŸlevselliÄŸinin yaÅŸamsal oluÅŸu; toplumu bireyler ile birlikte fakat bireyleri aÅŸan canlÄ± bir organizma olarak gÃ¶rmesinden dolayÄ±dÄ±r. Organik dayanÄ±ÅŸma, korporatif /kolektif bir dayanÄ±ÅŸma olup, organik dayanÄ±ÅŸmanÄ±n yaslandÄ±ÄŸÄ± toplumsallÄ±kta asÄ±l olan toplumun bizatihi kendisidir.
Durkheim, birey ve toplum ayrÄ±mÄ± Ã¼zerinden Ã¶rgÃ¼tlenmenin gerekliliÄŸinden bahseder. Ã–rgÃ¼tlenmenin gerekliliÄŸi ise; bireyi toplumsala uymaya zorlamaktÄ±r. Bu baÄŸlamda bireyi toplumsala uymaya zorlayacak Ã¶rgÃ¼tlenme baskÄ±sÄ± ahlÃ¢ki bir disiplindir. Durkheim, meslek ahlÃ¢kÄ±nÄ±, genel ahlÃ¢ktan, toplumsal iÅŸbÃ¶lÃ¼mÃ¼nÃ¼n Ã¼retmiÅŸ olduÄŸu yaptÄ±rÄ±m gÃ¼cÃ¼nÃ¼ genel hukuktan ayÄ±rÄ±r. Meslek ahlÃ¢kÄ± ve toplumsal iÅŸbÃ¶lÃ¼mÃ¼, genel ahlÃ¢kÄ±n yazÄ±lÄ± olmayan ve yerleÅŸik hukukun yazÄ±lÄ± olan baÄŸlayÄ±cÄ±lÄ±ÄŸÄ±nÄ± ve yaptÄ±rÄ±m gÃ¼cÃ¼nÃ¼ aÅŸmaktadÄ±r. Ã‡Ã¼nkÃ¼ toplumsal karÅŸÄ±lÄ±ÄŸÄ± bulunan ahlÃ¢kÄ± ve meriyetteki hukuku oluÅŸturan, belirleyen ve yerleÅŸtiren meslek ahlÃ¢kÄ±na dayalÄ± toplumsal iÅŸbÃ¶lÃ¼mÃ¼nÃ¼n organik dayanÄ±ÅŸmasÄ±nÄ±n kendisidir. Herhangi bir meslek erbabÄ±nÄ±n iÅŸini savsaklamasÄ±, genel ahlÃ¢k ve genel toplum nezdinde affedilebilir bir disiplinsizlik olarak gÃ¶rÃ¼lÃ¼rken ve Ã§oÄŸu zamanda kamu bilinci bunu kayÄ±tsÄ±zlÄ±kla karÅŸÄ±larken, o meslek erbabÄ± kendi meslek grubu iÃ§inde suÃ§lu muamelesi gÃ¶rÃ¼r.
Bu baÄŸlamda Bay Samsa’nÄ±n BÃ¶cek Samsa’ya dÃ¶nÃ¼ÅŸmesi, kolektif gerÃ§eklikten bir kaÃ§Ä±ÅŸ olarak affedilemez bir suÃ§ olarak karÅŸÄ±mÄ±za Ã§Ä±kmaktadÄ±r. ToplumsallÄ±klar hukuksuz olamayacaÄŸÄ± iÃ§in hukuku iÅŸleten otoritenin niteliÄŸi ve niceliÄŸi kolektif gerÃ§eklik baÄŸlamÄ±nda dolaysÄ±z olarak vicdanÄ±n kaybÄ±nda meÅŸrulaÅŸtÄ±rÄ±cÄ± ve hatta vicdanÄ±n kaybÄ±nÄ± teÅŸvik edici Ã¶nemli bir unsur olarak karÅŸÄ±mÄ±za Ã§Ä±kmaktadÄ±r. Bay Samsa’nÄ±n bir Ã§alÄ±ÅŸan olarak ait olduÄŸu iÅŸletmenin sermayesi ile iÅŸ yapabilme yetisini koruyan, Samsa ailesinin geleceÄŸe ait planlar yapabilmesinin art alanÄ±nda gÃ¼Ã§lÃ¼ bir ÅŸekilde duran devlet /otorite vicdanÄ± olmasÄ± gereken yerden yani bireyden kendi uhdesinde almakla vicdanÄ± kurumsallaÅŸtÄ±rarak Ã¶ldÃ¼rmÃ¼ÅŸtÃ¼r.
Siyasal bir anlam yÃ¼kÃ¼ne karÅŸÄ±lÄ±k gelen yurttaÅŸ/vatandaÅŸ, siyasal bir Ã¶zne olmasÄ±na karÅŸÄ±n bu Ã¶znellik bir bireye karÅŸÄ±lÄ±k gelmemektedir. Vicdan kaybÄ±nÄ±n mÃ¼sebbibi kolektif gerÃ§ekliÄŸi inÅŸa eden yahut inÅŸa edilmiÅŸ kolektif gerÃ§ekliÄŸi koruyan kollayan devlet/otorite vicdansÄ±zdÄ±r. Daha ileri bir merhale olarak “Ã¶tekisi” merkezinde kurgulanan toplumsal ve bireysel olarak sekÃ¼ler, kamu ve Ã¶zel hukuk anlayÄ±ÅŸÄ± olarak da laik olmak zorunda olan ulus-devlet siyasal Ã¶rgÃ¼tlenmesi, vicdanÄ± metafizik kategoride algÄ±ladÄ±ÄŸÄ± iÃ§in sahih gerÃ§eklikler baÄŸlamÄ±nda aÃ§Ä±ÄŸa Ã§Ä±kan vicdanÄ±n sesini duyamaz.
Jean- Jacques Rousseau’nun Ã§ocuklarÄ±, onun “toplum sÃ¶zleÅŸmesi” kavramÄ± ile Ã§Ä±karlarÄ±n uzlaÅŸmasÄ± iÃ§in Fransa’yÄ± ateÅŸe verdiklerinde esas patronun bÃ¼yÃ¼k burjuva olduÄŸunu Paris KomÃ¼nÃ¼nde diri diri ateÅŸe verildiklerinde anlamÄ±ÅŸlardÄ± ama vicdana saÄŸÄ±r olan ulus-devletin siyasal bedenini oluÅŸturan yurttaÅŸlar Ã§oktan burjuva ekonomi politiÄŸinin gÃ¶nÃ¼llÃ¼ kÃ¶leleri olmuÅŸlardÄ±. Daha Ã¶nce Jakobenlerin devrimi koruma ve kollama noktasÄ±nda ‘Genel Ä°radeyi/Milli Ä°radeyi” aÅŸÄ±rÄ± ÅŸiddet kullanarak kendi uhdelerinde temsil ediliyor olduÄŸu iddiasÄ± ile devrim kendi Ã§ocuklarÄ±nÄ± insafsÄ±zca yerken olduÄŸu gibi.
Devrim ile kamusal ve Ã¶zel alanlardan kovulan din parantezindeki her tÃ¼rden metafizik Ã§Ä±ktÄ±lar, yeni rejimle birlikte rasyonel bir kÄ±lÄ±ÄŸa bÃ¼rÃ¼nerek bu defa ÅŸeytanÄ±n ordusu olarak geri dÃ¶ndÃ¼. En baÅŸata ulus-devletin bizatihi kendisi iri bir metafizik kavram olarak kÄ±sa zamanda kendi kutsallarÄ±nÄ± Ã¼retti. DeÄŸiÅŸtirilmesi teklif dahi edilemez Cumhuriyetin bÃ¶lÃ¼nmez bÃ¼tÃ¼nlÃ¼ÄŸÃ¼ ilkesi, hain ve satÄ±lmÄ±ÅŸ damgasÄ± ile kardeÅŸlerini katleden Jakoben amentÃ¼sÃ¼dÃ¼r.
Ulusun esenliÄŸi nam altÄ±nda ihdas olunan her tÃ¼rden uygulamalara karÅŸÄ± oluÅŸan toplumsal muhalefet, “kamu vicdanÄ±” hayaleti ile anÄ±nda Ã¶lÃ¼me mahkÃ»m edilmektedir. Ä°mparatorlarÄ±n, krallarÄ±n, sultanlarÄ±n, meliklerin kendi bedenlerinde vÃ¼cut bulan siyasallÄ±klarÄ± nihayetinde kendi imkÃ¢nlarÄ± ile sÄ±nÄ±rlÄ± idi. Askerleri profesyonel yani paralÄ± askerlerdi. Ulus-devletin siyasal bedenini oluÅŸturduÄŸu iddia olunan yurttaÅŸ/vatandaÅŸ yurt savunmasÄ± ile yÃ¼kÃ¼mlÃ¼dÃ¼r ve ulus-devletin siyasal muktedirleri tarafÄ±ndan iÅŸaret olunan “Ã¶tekisini” vicdanÄ± sÄ±zlamadan Ã¶ldÃ¼rmesi emredilmiÅŸtir. Kolektif gerÃ§eklik iÃ§erisinde artÄ±k bireysel olarak neyin iyi ya da neyin kÃ¶tÃ¼ olduÄŸunu sormaz, ulusun selameti iÃ§in aÅŸÄ±n bir vazife duygusu ile hareket eder.
Tolstoy, Orduya katÄ±ldÄ±ÄŸÄ±nda subaylardan birinin, yÃ¼rÃ¼yÃ¼ÅŸte sÄ±rayÄ± bozduÄŸu gerekÃ§esiyle bir askeri dÃ¶vdÃ¼ÄŸÃ¼ne tanÄ±k oluÅŸunu anlatÄ±r. Tolstoy subaya ÅŸÃ¶yle der: “Kendin gibi bir insana bu ÅŸekilde davranmaktan utanmÄ±yor musun? HiÃ§ mi Ä°ncil okumadÄ±n?” Subay ÅŸÃ¶yle karÅŸÄ±lÄ±k verir: “Peki sen, hiÃ§ mi Ordu TÃ¼zÃ¼ÄŸÃ¼ okumadÄ±n?” Bu olayÄ± nakleden Julien Benda, “insanlarÄ± maddi ÅŸeyleri elde etmeye yÃ¶neltenlerin adalet ve insafa ihtiyacÄ± yoktur.” Diyor ve devam ediyor: “Avrupa’da… nÃ¼fuzlu ahlÃ¢kÃ§Ä±larÄ±nÄ±n Ã§oÄŸu, Ã¶zellikle de Fransa’daki yazarlar, insanlÄ±ÄŸÄ± Ä°ncili kÃ¼Ã§Ã¼msemeye ve Ordu TÃ¼zÃ¼ÄŸÃ¼nÃ¼ okumaya Ã§aÄŸÄ±rÄ±yorlar.”
Ã‡Ä±kar temelli inÅŸa edilen kolektif gerÃ§eklikler ekonomi politiÄŸi ve dolaysÄ±z olarak reel politiÄŸi oluÅŸturur. Reel politik; devletin/otoritenin kendisini ve kendisini var eden Ã§Ä±kar Ã¶rÃ¼ntÃ¼lerinin oluÅŸturduÄŸu kolektif gerÃ§ekliklerin Ã¶nceliklerinin ve tehdit algÄ±larÄ±nÄ±n temel gerÃ§eklik olarak kabul edilmesidir. ZulmÃ¼n tarifi ile zalimin kim olduÄŸuna dair deÄŸer yargÄ±larÄ± bu doÄŸrultuda ÅŸekillenir.
Kolektif gerÃ§ekliÄŸin reel politik eli ile sunmuÅŸ olduÄŸu ikna vasÄ±talarÄ± gÃ¶rÃ¼nÃ¼ÅŸte gÃ¼Ã§lÃ¼ argÃ¼manlara sahiptir. Fakat gerÃ§eklikleri ait olduklarÄ± ekosistemin bÃ¼tÃ¼nlÃ¼ÄŸÃ¼nden kopartmÄ±ÅŸ olduÄŸu iÃ§in sunmuÅŸ olduklarÄ± gerÃ§eklik sahtedir ve sÃ¼reÃ§ iÃ§inde patolojik Ã§Ä±ktÄ±larÄ± ile geleceÄŸi ifsat etmektedir. GÃ¼ncelde aÃ§Ä±ÄŸa Ã§Ä±kan vicdan gÃ¶rÃ¼ngÃ¼leri bu sahteliÄŸin derin izlerini daha doÄŸru bir ifade ile travmalarÄ±nÄ± taÅŸÄ±maktadÄ±r. Ã‡evrecilerin ve hayvan severlerin insan tÃ¼rÃ¼ne neredeyse dÃ¼ÅŸman kesilmesi ve insana yapÄ±lan zulÃ¼mlere kayÄ±tsÄ±z kalmasÄ± gibi. Zalimin tarifi ile zulmÃ¼n neler olduÄŸuna dair yargÄ±larÄ± gÃ¶mÃ¼lÃ¼ bulunan ideolojik ve toplumsal kolektif gerÃ§eklikler baÄŸlamÄ±nda oluÅŸtukÃ§a vicdan aÅŸikÃ¢r olacaÄŸÄ± zemini ile birlikte bir kayÄ±p yaÅŸamaktadÄ±r ve vicdan Ã§Ä±ktÄ±sÄ± gibi gÃ¶rÃ¼len eylem ve sÃ¶ylemler toplumsal ya da toplumlararasÄ± Ã§eliÅŸkiyi ve Ã§atÄ±ÅŸmayÄ± derinleÅŸtirmektedir.
Kolektif gerÃ§eklik baÄŸlamÄ±nda bir vicdan kaybÄ± yaÅŸanÄ±yorsa ve vicdanÄ±n neÅŸet ettiÄŸi kaynak, kolektif gerÃ§ekliÄŸin kÃ¶leleÅŸtiremediÄŸi bireyse bu birey kimdir? Kolektif gerÃ§ekliklerin dayatmalarÄ±na karÅŸÄ±n “kendi olabilmeyi baÅŸarabilen” Ã¶zne bireydir. Kendi olabilmeyi baÅŸarabilme kavramÄ±; sekÃ¼ler/laik/zalim anlayÄ±ÅŸÄ±n kamu ve Ã¶zel alanlardan ÅŸiddet kullanarak Ã§Ä±kardÄ±ÄŸÄ± “kul olabilme” yetisine iÅŸaret etmektedir.
DeÄŸiÅŸen Dengelerle Ortaya Ã‡Ä±kan Yeni Durumda Suriye'de kim nereyi kontrol edecek?
KÃ¼rtÃ§e konuÅŸan vatandaÅŸa saldÄ±rÄ± dosyasÄ±nÄ±n Ã¼zeri Ã¶rtÃ¼ldÃ¼