SENDİKAL HAKLARA İLİŞKİN BİLGİ NOTU – SES İzmir Şube
Home / Basın Açıklamaları / SENDİKAL HAKLARA İLİŞKİN BİLGİ NOTU
Sendikaya üye olma (ve sendikal faaliyette bulunma) hakkı, temel haklardan olan “Örgütlenme Hak ve Özgürlüğü” nün kullanım biçimlerinden biridir.
Bu hakkın kapsamı, içeriği ve kullanım biçimleri ile yaptırımlar değerlendirilir ve konu hakkında görüş bildirilirken hak ve özgürlüklerin düzenlendiği temel hukuk metinlerinden olan Anayasa hükümlerinin öncelikle dikkate alınması zorunludur.
Sosyal ve Ekonomik Haklar kısmında “Sendika Kurma Hakkı” 51-54’ncü maddelerde düzenlenmiştir. Bu hak özetle:“…Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurabilirler…” şeklinde tanımlanmıştır.
90’ncı maddesinin değişik 5’nci fıkrası ise: “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.” hükmünü taşımaktadır.
Anayasanın bu hükmü uyarınca, TBMM tarafından usulüne uygun olarak onaylanan ve yayınlanan Türkiye Cumhuriyeti’nin taraf olduğu ve üstün hukuk kuralları olarak uygulanması gereken konuya ilişkin uluslararası sözleşmeler başlıca şunlardır:
Birleşmiş Milletler Sözleşmeleri:
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi,
Birleşmiş Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi,
BM Siyasi ve Medeni Haklar Uluslararası Sözleşmesi,
a) İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerinin Korunmasına İlişkin Sözleşme, (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi),
b) Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal şartı
Uluslararası Çalışma Örgütü Sözleşmeleri:
87 sayılı Sendika Özgürlüğüne ve Örgütlenme Hakkının Korunmasına İlişkin Sözleşme,
151 sayılı Kamu Hizmetinde Örgütlenme Hakkının Korunması ve İstihdam Koşullarının Belirlenmesi Yöntemlerine İlişkin Sözleşme.
Sendika üyeliği konusunda hukuka uygun ve isabetli bir görüşün oluşabilmesi, Anayasanın 90’ncı maddesinin yollamasıyla iç hukukta kanun gücünde ve hatta kanunlarla çatışma halinde sözleşme hükümlerinin üstün sayılacağı Anayasa hükmü olduğundan kanunlarüstü bir güce sahip olan ve yine Anayasa hükmü gereği hükümlerinin doğrudan uygulanması zorunlu olan bu uluslararası sözleşmelerin örgütlenme hak ve özgürlüğüne ilişkin hükümlerinin birlikte değerlendirilmesi ile olanaklıdır.
Bu nedenlerle, hukuksal bir değerlendirme yapabilmek ve görüş oluşturabilmek için, anılan sözleşmelerin hükümlerini görmemiz gerekmektedir.
Sözleşmelerin konuya ilişkin hükümleri özetle şöyledir:
A- Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi,
“Madde 23- Her şahsın çalışmaya, işini serbestçe seçmeye, adil ve elverişli çalışma şartlarına ve işsizlikten korunmaya hakkı vardır.
Herkesin menfaatlerinin korunması için sendikalar kurmaya ve bunlara katılmaya hakkı vardır.”
Birleşmiş Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi, “Madde 8 – Sendikal Haklar:
1-Bu sözleşme taraf devletler şu hakları sağlamayı taahhüt eder:
a) Herkese kendi ekonomik ve sosyal menfaatlerini korumak ve geliştirmek için sendika kurma ve sadece sendikanın kendi kurallarına tabi olarak kendi seçtiği bir sendikaya katılma hakkı tanınır. Bu hakkın kullanılması ulusal güvenliği veya kamu düzenini veya başkalarının hak ve özgürlüklerini korumak için demokratik bir toplumda gerekli olan ve hukuken öngörülen sınırlamalardan başka sınırlara tabi tutulamaz.”
C– BM Siyasi ve Medeni Haklar Uluslararası Sözleşmesi
3. Bu madde, Uluslararası Çalışma Teşkilatının “Örgütlenme Özgürlüğü ve Teşkilatlanma Hakkının Korunması” ile ilgili 1948 tarihli sözleşmesine taraf devletlere, bu sözleşmede sağlanan güvencelere aykırı yasama tasarrufları yapmasına veya yasaları bu güvencelere aykırı tarzda uygulamasına yetki vermez.”
D- Temel Hak ve Özgürlüklerin Korunmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme, (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi),
Madde 11 – Dernek kurma ve toplantı özgürlüğü:
E- Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı:
“Madde 5 – Örgütlenme hakkı:
Âkit Taraflar, çalışanların ve işverenlerin ekonomik ve sosyal çıkarlarını korumak için yerel, ulusal ve uluslararası örgütler kurma ve bu örgütlere üye olma özgürlüğünü sağlamak veya desteklemek amacıyla ulusal yasanın bu özgürlüğü zedelemesini veya zedeleyici biçimde uygulanmasını önlemeyi;taahhüt ederler.
Bu maddede öngörülen güvencelerin, güvenlik güçleri bakımından hangi ölçüde uygulanacağı ulusal yasalarla ya da yönetmeliklerle belirlenir. Bu güvencelerin silahlı kuvvetler mensuplarına uygulanmasına ilişkin ilke ile bu kesime hangi düzeyde uygulanacağı, yine ulusal yasalar ya da yönetmeliklerle saptanır.”
F- 87 Sayılı, Sendika Özgürlüğüne ve Örgütlenme Hakkının Korunmasına İlişkin Sözleşme: “ÖRGÜTLENME ÖZGÜRLÜĞÜ
MADDE 1 – Hakkında bu Sözleşmenin yürürlükte bulunduğu Uluslararası Çalışma Örgütünün her üyesi aşağıdaki hükümleri yerine getirmeyi üstlenir.
MADDE 2 – Çalışanlar ve işverenler herhangi bir ayırım yapılmaksızın önceden izin almadan istedikleri kuruluşları kurmak ve yalnız bu kuruluşların tüzüklerine uymak koşulu ile bunlara üye olmak hakkına sahiptirler.
MADDE 3- 1. Çalışanların ve işverenlerin örgütleri tüzük ve iç yönetmeliklerini düzenlemek, temsilcilerini serbestçe seçmek, yönetim ve etkinliklerini düzenlemek ve iş programlarını belirlemek hakkına sahiptirler.
MADDE 8- 1. Çalışanlar ve işverenlerle bunlara ait örgütler bu sözleşme ile kendilerine tanınmış olan hakları kullanmada, diğer kişiler veya örgütlenmiş topluluklar gibi, yasalara uymak zorundadırlar.
2.Yasalar, bu sözleşme ile öngörülen güvencelere zarar verecek şekilde uygulanamaz.”
G- 151 sayılı Kamu Hizmetinde Örgütlenme Hakkının Korunması ve İstihdam Koşullarının Belirlenmesi Yöntemlerine İlişkin Sözleşme:
“UYGULAMA ALANI VE TANIMLAR
MADDE 2- Bu Sözleşmenin uygulanması bakımından “Kamu Görevlisi” deyimi işbu Sözleşmenin 1 inci maddesi uyarınca Sözleşme’nin kapsamına giren herhangi bir kimse anlamına gelir. MADDE 3 – Bu Sözleşmenin uygulanması bakımından “Kamu Görevlileri Örgütü” deyimi oluşumu ne olursa olsun amacı kamu görevlilerinin çıkarlarını savunmak ve geliştirmek olan herhangi bir örgüt anlamına gelir.
1.Kamu görevlileri, çalıştırılmaları konusunda sendikalaşma özgürlüğüne halel getirecek her türlü ayrımcılığa karşı yeterli korumadan yararlanacaklardır.
Örgütlenme, sendika kurma ve sendikalara üye olma konusunda uluslararası sözleşmelerde yer alan ve Anayasanın 90’ncı maddesi gereği, kanunlarla çatışan hükümler taşıması halinde kanunları etkisiz kılan, hükümlerinin doğrudan uygulanması zorunlu olan sözleşme hükümleri birlikte değerlendirildiğinde varılacak sonuç şudur:
Kamuda çalıştırılan herkesin sendika kurma ve kurulmuş sendikalara üye olma, sendikal faaliyette bulunma hakkı vardır. Bu hak ancak “görevleri izlenecek politikaları belirleme ve yönetim işleri kabul edilen üst düzey görevlilere veya çok gizli nitelikte görevler ifa edenler”(151 sayılı sözleşme m.1/2) ile silahlı kuvvetler personeli ve polis bakımından (151 sayılı sözleşme m.1/3) sınırlanabilir. Bu hükümler uyarınca da hakkın ortadan kaldırılması değil, sınırlanması (örneğin grev hakkının kısıtlanması gibi) söz konusudur. Bir başka anlatımla hakkın özüne dokunacak, o hakkı kullanmaktan alıkoyacak sınırlamalar söz konusu olamaz.
Sözleşme hükümleri uyarınca kamu görevlisi kamuda çalışan herkestir. (151 sayılı sözleşme madde 1/1)
Çalışanlar ve işverenler herhangi bir ayırım yapılmaksızın önceden izin almadan istedikleri kuruluşları kurmak ve yalnız bu kuruluşların tüzüklerine uymak koşulu ile bunlara üye olmak hakkına sahiptirler.(87 sayılı sözleşme madde 2)
Tüm bu mevzuat hükümleri gereği değerlendirme yaparak görüş belirlemek hukuken gerekli ve zorunludur.
Bu haklara saygılı davranmak ve sendikaların işleyişine hukuka aykırı müdahaleden sakınmak işveren için hukuksal bir yükümlülüktür.
Bu yükümlülüğe aykırı olarak sendikal faaliyeti soruşturma, ceza tehdidi vb. şekillerde baskı altına almaya yönelik davranışlar işveren bakımından 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 118’nci maddesinde tanımlanan suçu oluşturur.
Ayrıca Anayasanın 137’ci ve 657 Sayılı DMK’nun 11’nci maddesi uyarınca konusu suç oluşturan emir yazılı verilmiş olsa bile yerine getirilemez. Yerine getiren memur sorumluluktan kurtulamaz.