“Eşitsizlik, ilerlemeye destek de olabilir köstek de. Ama eşitsizlik derken ne ya da neredeki eşitsizlik kastediliyor? Bu konuda tam bir uzlaşma sağlanmış değildir. Felsefeci ve ekonomist Amartya Sen’e göre, bir tür eşitliğe inanan birçok kişiye, eşitlik sağlanması gereken şey tam olarak nedir diye sorulduğunda birbirinden farklı birçok görüş ortaya çıkmaktadır. Bazı ekonomist ve felsefeciler, daha büyük bir amaca hizmet için gerekli olduğu durumlar dışında gelir eşitsizliğinin adaletsizlik olduğunu savunur.
Örneğin, bir hükümet tüm yurttaşlarının gelirlerinin aynı olmasını garanti ederse, insanlar çok daha az çalışma eğilimine girebilir ve en yoksul olanlar bile biraz olsun eşitsizliğe müsamaha edilen bir ortamdakine kıyasla çok daha kötü duruma düşebilir. Bazıları ise gelir eşitsizliğinden ziyade fırsat eşitsizliğini vurgular; ancak fırsat eşitsizliğinin ne demek olduğuna dair de pek çok versiyon vardır. Kimileri de orantılılık açısından bakarak bunu adalet kavramı üzerinden değerlendirir: Herkesin payına düşen, verdiği katkıyla doğru orantılı olmalıdır. Adil olmayı öne çıkaran bu görüşe göre, zenginden alıp fakire vererek yeniden gelir dağılımı yapıldığı takdirde, gelir eşitliğinin adaletsiz olduğu sonucuna da kolayca varabiliriz.
Bu kitapta ben eşitsizliğin ne yaptığı, eşitsizliğin fayda mı zarar mı getirdiği ve hangi tür eşitsizlikten söz ettiğimizin önemli olup olmadığı üzerinde duruyorum. Bir toplumda bireylerin çoğu zengin değilse, o toplumda çok zengin bireyler olmasının getirdiği bir fayda var mıdır? Yoktur dersek, toplum, bazılarının diğerlerinden çok daha zenginleşebilmesini sağlayan kural ve kurumlardan fayda görür mü? Yoksa zenginler kendileri dışında herkese zarar mı verir? Örneğin zengin olmayanların toplumun işleyiş biçimini etkilemesini zorlaştırır mı? Sağlık alanındaki eşitsizlikler gelir eşitsizliğindekiler gibi midir yoksa daha mı farklıdır? Bu eşitsizlikler her zaman adaletsiz midir yoksa bazen daha yüce bir iyiliğe hizmet ediyor olabilirler mi?
Angus Deaton, Büyük Firar, Ayrıntı Yayınları, 2018, Çev. Aysun Babacan, s. 32-36