Eleştiri Ahlakı Üzerine – İktibas Dergisi
Müslüman toplumların önce kendi hallerine, sonra yapısal karakterlerine ve sonrasında da dış dünyaya dönük ciddi eleştirilerinin olması gerektiği bir zamanı yaşıyoruz. Teslimiyetçi ve uzlaşmacı akıldan uzaklaşarak vahye uygun inkılapçı bir akla uzanmamız gerekmektedir.
Kur’an’ın bizlere öğrettiği eleştiri kültürü kuşkusuz hakikati yakalamaya dönüktür. Senlik benlik kavgası egolar üzerinden yürütülemez. Kur’an bir insan eleştirisinden ziyade insan tiplemesini ele alarak eleştirir. Önemli olan insanın kendisi değil ortaya konan eylemin kendisidir. Eylemin niteliğine göre insan bir sınıfa ait olur. Bu sınıf Batı’nın tanımladığı biçimde efendi-köle gibi piramidal bir sınıf olmayıp yatay düzlemde oluşan sosyal bir sınıftır. Bu sınıflama toplumlar arası hukukun belirginleşmesi için esastır. Aynı zamanda Carl Schmitt’in dost ve düşman ayrımı için elzem olan bir sınıflamadır. Her dinin ve ideolojinin bir ötekisi olduğu gibi İslam dininin de ötekisi mevcuttur. İslam “ötekini” ıslah etme yoluna gider. Eğer “öteki” ıslah olmaz ise bozgunculuk çıkarmadığı sürece kendi inancında yaşamasına, üretmesine müsaade eder. İslam eleştiriyi hak ve batıl üzerinden sürekli canlı ve diri tutar. Küfredenlerin de iman edenlerin de delilleriyle birlikte küfretmelerini yahut iman etmelerini emreder. Kur’an’a baktığımızda Allah açıkça meydan okur: “Göğe bakmaz mısınız? yağmuru kim yağdırıyor?…” vs diye. Yani tartışmadan kaçmaz aksine insanı düşünmeye zorlayan ayetlerle onun iman etmemesinin ne kadar tutarsız olduğunu ona ıspatlar. Öyleyse müslümanların hak ve batıl üzerinden tartışmayı hayatlarında hep diri tutma zorunlulukları olduğunu görürüz. Eleştirmek, eleştirilere kulak vermek ve eleştirinin gereğini yapmak gibi yükümlülüklerimiz vardır.
Müslümanlar eleştiride ucuza kaçamaz. Bir iddia varsa ortada, iddiayı ortaya atan kişi ne kadar kötü olursa olsun iddiası tutarlılık çerçevesi içinde ele alınarak sonuçlandırılmalıdır. Kişinin iddia ettiği şey ile yaşamı çelişiyor diye iddianın kendisine sırt çevirilemez. Genelde ortaya konulan tavır, iddiayı ortaya koyan kişinin karalanmasıdır. Onun ne kadar kötü, işe yaramaz adam olduğu anlatılır. Oysa bizim için adamın kendisinden ziyade öncelikle iddianın ne kadar tutarlı olup olmadığıdır. Eleştiride bir başka ucuz yol, çoğunluğun görüşüne uymadır. “Herkes yanlış biliyor da bir tek sen mi doğruyu biliyorsun” kabilinden sözlerle hakikat çoğu zaman teğet geçilebiliyor. Ayrıca cemaat gibi, cemiyet gibi, mahalle gibi baskın grupların kemikleşmiş davranış biçimlerine uymayan eleştiriler yapıldığında da eleştiri grup baskısı içinde değerini yitirebiliyor. Ola ki cemaat, cemiyet yıllardır bir yanlışın peşinden koşmuş olabilir. Onun içindir ki eleştiri daima ciddiyetle dinlenmeli ve üzerinde tefekkür edilmelidir.
Eleştiri kültüründe bir başka yanlış ise yanlış ikilem diyebileceğimiz bir eleştiri türüdür. Özellikle ülkemizde son zamanlarda sıkça gördüğümüz bir eleştiridir. Mevcut iktidarı eleştirdiğinizde “sen ya Fetöcüsün ya da ergenekoncu” denilmesi gibi veya “AKP’ye oy vermiyorsan vatan hainisin” gibi tanımlamalar… Bütün bunlar eleştiri ahlakından uzak olan söylemlerdir. Oysa müslüman için aslolan bir şeyi eleştiridiğinizde haikati yakalayabilme arzusudur. Eleştirinin amacı herhangi bir siyasi partiye angaje olmak, yahut birilerine yandaş olmak yahut da pastadan bir pay kapmak değildir. Eleştiride bir de görecelilik safsatası vardır. Hakikat ortada buz gibi duruyordur ama insan; “bu herkese göre doğru olabilir ama bana göre doğru değildir” der. Bu durum post modernizmin varettiği bireyci insan anlayışının bir tezahürüdür. Elbette ki herkes için doğru olan şey hakikati temsil etmeyebilir ancak hakikat apaçık ortadaysa “kahrolası ölçtü biçti eskilerin masalları dedi” türünden bir çıkışla hakikati reddetmek de sorumluluk gerektiren bir davranış biçimidir.
Müslüman toplumların önce kendi hallerine, sonra yapısal karakterlerine ve sonrasında da dış dünyaya dönük ciddi eleştirilerinin olması gerektiği bir zamanı yaşıyoruz. Teslimiyetçi ve uzlaşmacı akıldan uzaklaşarak vahye uygun inkılapçı bir akla uzanmamız gerekmektedir. Kuşkusuz bunun yolu öncelikle vahye ve vahyin hakikatlerine sahip çıkmaktır. Muktedirler iktidarlarını toplumun üzerinde demoklesin kılıcı gibi yükselttikçe herkeste bir suskunluk oluşmaktadır. Oysa zulmün karşısında daima dipdiri olması gereken bir inanca sahip kimseleriz. Ya itaat edersiniz yahut sizin başınıza olmadık işler açarım tehdidine boyun eğmeyecek kadar onur sahibi müslümanlar eleştirilerini her daim yüksek perdeden yapmalıdırlar. Çünkü bizim derdimiz makam, para yahut konformist bir yaşam değildir. Allah’ı gereği gibi takdir edebilme ve onun katında en kıymetlilerden biri olabilme derdidir. Onun için eleştirilerimiz kendimizden başlayarak toplumları ıslah etme, güven içinde yaşama ve yaşatma gayesi gütmektedir.
Her şeyi ekonomi temeline oturtarak sanki ekonomi düzelince her şey hallolacakmış gibi bir bakış açısıyla toplumları farklı bir yöne kanalize etmek zalim hükümdarların tarihten bugüne yapmış oldukları şeylerdir. “Şu altımda akmakta olan Nil ve Mısır benim değil mi, ben sizin ilahınızım” diyen Firavun, yahut “yaşatma ve öldürme” idiasında olan Nemrut gibi daha binlercesi, insanları ya ekonomi ile ya da güvenlik endişesi ile kendi iktidarlarını eleştirmekten beri tutmuşlardır. Yine tarihsel bir gerçektir ki tüm bu muktedirlerin karşısında başta resuller olmak üzere hep inananlar hakikati haykırmışlardır.