BÜYÜKELÇİ GABBY LEVY:
“İLİŞKİLERİMİZE, İNİŞLERDEN ÇOK ÇIKIŞLAR HAKİM.”
İsrail’in Ankara büyükelçisi Gabby Levy’nin Türkiye’de doğmuş olması iki ülke halklarının ortak bir mirası paylaştığını gösteren bir örnek. Kendisiyle yaptığımız röportajda Büyükelçi Levy, Türkiye ve İsrail arasındaki ilişkilerin kısa tarihi üzerinde durdu; Arap – İsrail çatışması da dâhil siyasi ve ekonomik pek çok konuya değindi ve gelecekte ilişkilerin ne yönde gelişme gösterebileceğine dair bazı ipuçları verdi.
Diplomat Atlas: Türkiye ile İsrail arasındaki ilişkilerin geldiği nokta nedir?
Büyükelçi Gabby Levy: İlişkilerin tarihine bakarsak 1990’ların bir dönüm noktası olduğunu söyleyebiliriz. Türkiye yeni kurulan İsrail devlerini tanıyan ilk ülkelerden biri oldu. Ancak başlangıçta ilişkiler bazı iniş-çıkışlar gösterdi. Büyükelçilik düzeyindeki ilişkiler tam olarak 1990’larda başladı. Zaten o zamandan bugüne ilişkiler sürekli artma ve gelişme eğiliminde.
Diplomat Atlas: Bunda askeri ilişkilerin önemli rol oynadığını söyleyebilir miyiz?
Büyükelçi Levy: Aslında ilişkiler askeri alanda ve güvenlik konusundaki işbirliğiyle başladı.1996’da iki ülke arasında ilk askeri işbirliği anlaşması yapıldı. Bu iki ülke arasında yeniden canlanan ilşkilerin ilk adımıydı. Zaten her iki ülke de bunun yeterli olmadığını ve ilişkilerin diğer alanlara da genişletiletilmesi gerektiğ ini bilecek kadar öngörü sahibiydi.
Diplomat Atlas: Askeri ilişkiler hala güçlü mü?
Büyükelçi Levy: Elbette… İki ülke arasında belirli aralıklarla her düzeyde karşılıklı ziyaretler yapılıyor. Geçtiğimiz fiubat ayında İsrail Savunma Bakanı Ehud Barak Türkiye’ye bir ziyaret gerçekleştirdi ve Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ve Dışişleri Bakanı Ali Babacan’ın yanısıra evsahibi Savunma Bakanı Vecdi Gönül ile son derece yararlı görüşmeler yaptı. Türk ordusunun İsrail’den yoğun bir tedarik programı var. Türkiye ve İsrail orduları arasında ayrıca teknoloji ve bilgi alışverişi de yapılıyor.
Diplomat Atlas: İlişkilerin sivil boyutu nasıl bir gelişme gösteriyor?
Büyükelçi Levy: Geçen yıl karşı lıklı ticaret hacmi 2,8 milyar Amerikan dolarıydı. Bu oldukça önemli bir meblağ. Daha da güzel olan, her iki tarafın da bu ilişkilerin gelişme potansiyeli olduğunu düşünmesi. Dış ticaretten sorumlu Devlet Bakanınınız Kürşat Tüzmen geçtiğimiz aylarda, yıllık görüşmeler kapsamı nda İsrail’i ziyaret etti ve ticaret hacmi ile ilgili bir parça hayal kırıklığı yaşadığı nı söyleyerek 3 yıl içerisinde 5 milyar dolarlık bir hedef ortaya koydu. Biz de bunu başarmak için çalışı- yoruz. Ayrıca, herkes İsrailli turistlerin Türkiye’ye büyük ilgi gösterdiğini biliyor. Bu sayı 500.000’ den fazla; yani toplam nüfusumuzun yaklaşık % 7 veya 8’i. Türk Turizm Bakanlı- ğının İsrailli turistlerin bu ilgisinden hayli memnun olduğunu biliyorum. Aynı zamanda, yüzlerce milyon dolarlık karşılıklı yatırım planları var. Türk şirketleri İsrail’de inşaat ve enerji alanlarında yatırım yapı- yor. İsrailliler de burada banka ve liman satın alıyor.
Diplomat Atlas: Türkiye’nin Orta Doğu projelerini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Büyükelçi Levy: Türkiye’nin bölgesel bir güç olma arzusu göreceli olarak yeni bir gelişme. Türkiye bölgedeki barışı tesis çabaları na müdahil olmak istiyor ve Arap – İsrail çatışması konusunda daha fazla rol oynamak istiyor. Bu anlamda Türkiye sadece İsrail ile değil komşularımızla da sağlam ilişkiler kurdu. Türkiye, tüm taraşarla olumlu ilişkiler kurması gerektiğinin bilincinde olduğu sürece, biz bu durumu destekliyoruz. Zaten Türkiye de bunun farkında ve İsrail, Filistin ve Suriye ile iyi ilişkilerini sürdürüyor. Türkiye’nin barış sürecinde etkili olabilmesini sağlayan da bu.
Diplomat Atlas: Bu siyasi bağlar konusunda beklentileriniz neler?
Büyükelçi Levy: Biz gerçekçi bir yaklaşım sergiliyoruz. İlişkilerin şu anki durumundan memnunuz. Aynı zamanda ben, kendi adıma, gelecek konusunda iyimserim. Zaman zaman belirli konularda ayrılıklar yaşasak da bunları aşabileceğ imizi biliyoruz. Bu da ilişkilerimizin ne denli güçlü olduğunun ve her iki tarafı n da bu güçlü ilişkileri sürdürmek konusuna atfettiğ i önemin bir göstergesi.
Diplomat Atlas: Gıda güvenliği konusu şu anda gündemde önemli yer işgal ediyor. İsrail tarafından geliştirilen tarım tekniklerini Türkiye’ye tanıtmak yönünde çalışmalar var mı?
Büyükelçi Levy: Aslında bu konu ilişkilerimizin temel bir unsuru değil. Ama evet, Türkiye’de Israil tarı m şirketleri var. Aynı zamanda Türk tarım sektörü İsrail’in bu alandaki çalışmaları nı, başarılarını takip ediyor. Bu anlamda, bazı Türk tarımcıları da İsrail’i ziyaret etti. Zaman zaman uluslararası işbirliği sistemimizin bir parçası olarak bu konuda belirli sayıda Türk bürokratına eğitim vermek için fonlar sunuyoruz.
Diplomat Atlas: İsrail’in Türkiye’den su satın alma projesi ne aşamada?
Büyükelçi Levy: 2004 yı- lının Mart ayında iki ülkenin Dışişleri bakanlıkları müsteşarlıkları tarafından İsrail’in Türkiye’den 20 yıl süre ile yıllık 50 milyon metre küp su almasını öngören bir anlaşma imzalanmı ştı. Planlanan suyun Türkiye’nin güneyinden konteynırlarla İsrail kıyıları na taşnmasıydı. Ancak ön fizibilite çalışmaları sonrası nda gördük ki, suyun fiyatı nın makul olmasına rağmen, ulaşım masraşarı bu fiyatı metreküp başına bir dolara çıkarıyor. Oysa arıtılmış deniz suyunun metre küp fiyatı bize 55 – 57 sente mal oluyor. Dolayı sıyla söz konusu anlaşma iptal edildi. Ancak İsrail Ulusal Altyapı Bakanlığı ile Türkiye Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı bir süredir Türkiye’den İsrail’e çok miktarda suyu getirebilme yolları üzerinde çalı- şıyor. Bu çalışmaları, Bakü – Tişis – Ceyhan boru hattı nın son noktası olan Ceyhan’dan Hayfa’ya bir “enerji koridoru” oluşturma projesi kapsamında ele alıyoruz.
Diplomat Atlas: Bu proje hakkını biraz daha ayrıntı verebilir misiniz?
Büyükelçi Levy: Bu proje doğal gazı, ham petrolü, suyu ve muhtemelen elektiriğ i kapsayacak. Bunu sağ- lamak için deniz altı boruları kullanılacak. Su konusuna gelince, yıllık 300 milyon metre küp su getirebilmeyi hedeşiyoruz. Bu miktar yalnızca İsrail’in değil aynı zamanda Ürdün ve Filistin yönetiminin ihtiyacı nı da karşılayacaktır. Su İsrail ile komşuları arası nda gerilime neden olan bir konu olduğu için, boru hattı projesi bu duruma bir katkı sağlayabilir. fiu anda tüm bu maddeler için fizibilite çalışmaları yapıyoruz. Teknik anlamda suyu getirmek daha zor görünüyor, çünkü deniz altı petrol ve doğal gaz boruları konusunda dünya çapında örnekler var ancak suyu bu şekilde taşımak için benzer bir deneyim mevcut değil.
Diplomat Atlas: Türkiye – İsrail ilişkileri konusunda vurgulamak istediğiniz başka noktalar var mı?
Büyükelçi Levy: Ben kişisel olarak halklar arası ilişkilerin geliştirlmesi gerektiğ ini düşünüyorum. Ankara ve İstanbul önemli şehirler ama Türkiye’de görülmesi gereken başka yerler de var. Bu nedenle büyükelçiliğ imiz diğer şehirlere ziyaret programları başlattı. Ben Türkiye’de doğdum ve kendimi bu ülkeye çok bağlı hissediyorum. Bu nedenle bu konuda yapabileceğ imiz daha çok şey oldu- ğuna inanıyorum. Aynı zamanda milli takımlarımız arasında bir futbol maçı düzenlemeye çalışıyoruz. Cumhurbaşkanı Shimon Peres geçtiğimiz yıl Türkiye’yi ziyaret ettiğinde Başbakan Erdoğan spor alanında daha çok temasta bulunulması nı önermişti. Ben de bunu görev kabul ettim.
Diplomat Atlas: Biraz önce bölgedeki gerilimlerden söz ettiniz. Barış sürecinde gelinen son durum nedir?
Büyükelçi Levy: Annapolis zirvesi sonrasında, süreç her üç koldan devam ediyor. Görüşmelerin de oldukça iyi gittiğini düşünüyoruz. Aslında sürecin temkinli bir iyimserlikle İsrail ve Filistin yönetimi arasında 2008 yılı sonuna doğru varılacak bir mutabakatla sona erebileceği düşünülebilir. Görüşmelerde kilit konuların hepsi ele alınıyor. Eğer bir anlaşmaya varılırsa, sorulması gereken soru bu anlaşmanın Gazze’de Hamas’a nasıl uygulatılabileceği olacaktı r. Gelecekteki sorun bu olabilir. Hamas İsrail’i yok etmeyi hedeşiyor ve uluslararası toplumun – dörtlünün – belirlediği üç koşula uymuyor. Türkiye’de ve uluslararası toplumda Hamas’ı terör örgütü olarak görmeyen bazı çevrelerin mevcut olduğunun bilincindeyim. Bu da beni oldukça şaşırtıyor çünkü Hamas roketler, havan topları vs. ile 300.000 sivil insana korku salıyor.
Diplomat Atlas: Peki ya Suriye ile ilişkiler?
Büyükelçi Levy: Liderlerimiz, Suriye’nin konu ile ilgili olarak ciddi bir tutum içinde olduğunu ifade ettiği sürece, hiçbir ön koşul olmaksı zın bu ülke ile görüşmeye hazır olduklarını dile getirdiler. Görüşmeler sırası nda her iki tarafın da zor kararlar vermeleri ve bazı fedakârlıklar yapmaları gerekeceğ ini biliyoruz. Ancak bir yandan görüşmek konusunda istekli olduğunuzu söylerken, diğer yandan Hamas liderlerini barı ndırıp Hizbullaha silah sağlamamanız, silahlanmamanı z ve İran’la işbirliği yapmamanız gerekir. Geçmişte İsrail, Arap dünyası- nın geri kalanı için bir düşmandı ancak bence İran’ın nükleer güç oluşturma emelleri Orta Doğu’da kimin gerçek tehdit oluşturduğ u konusundaki algılarda değişime yol açıyor.
Diplomat Atlas: İsrail dendiğinde insanların aklı- na hemen bu tartışmalar geliyor. İsrail’in dünyada nasıl algılanmasını istiyorsunuz?
Büyükelçi Levy: Uluslararası toplumun, İsrail’in tek isteğinin; eski bir halkın, eski ülkelerinde yeni bir devlet olarak bir arada yaşama konusundaki ulusal emellerinin gerçekleştirilmesi olduğunu anlamaları- nı umuyorum. İsrail dünyadaki tek Yahudi devleti. İnsanları n İsrail’in bu bölgede varolmasının meşruiyetini kabul etmelerini istiyorum. İnsanların, çok farklı koşullar altında gelişen küçük ve genç bir devlet olarak, tarım, bilim ve ilaçlar konusunda olduğu gibi, dünyaya katkıda bulunabileceğ imizi ve hizmet edebileceğ imizi görmelerini istiyorum. Önemli değerleri olan bir ülkeyiz, ancak uzun yıllar şiddetin içine çekildik. Kendimizi koruma ihtiyacımız nedeniyle yanlışlar yapabiliyoruz. Bazen kadınlar ve çocuklar ölebiliyor. Ancak bu kesinlikle bizim politikamız değil. Ülkemizde barış ve huzur içerisinde yaşayan normal bir millet, normal bir halk olmak istiyoruz.