YÜKSEK ISI YANIKLARI
YÜKSEK ISI YANIKLARINDA ACİL BAKIM
KİMYASAL MADDE YANIKLARI
IŞIN (RADYASYON) YANIKLARI
Yanıklar, yüksek ısı, kimyasal madde, elektrik ve ışın gibi etkenler sonucu oluşan yumuşak doku yaralanmalarıdır(hasarlarıdır).
TERMAL (YÜKSEK ISI) YANIKLARI
Vücut, zarar görmeden dayanabileceği ısıdan daha yüksek ısıya maruz kaldığında, maruz kalan kısımda oluşan yanıklardır.
Yanıkları oluşturan etkenler:
Kibrit alevi, endüstriyel yangınlar vs sonucu oluşan yanıklardır.
Özellikle kolay tutuşan giysiler varsaderin yanıklar ve soluk yolunda sorunlar meydana gelir.
Soba, ütü vb ile temas sonucu ya da güneş altında uzun süre korumasız kalmakla oluşur.
Bu tip yanıklar derin olmaz çünkü refleksler bu durumlarda kişilerin korunması sağlarlar ancak kişinin bilinci kapanırsa tehlikeli olabilir.
Haşlanmalara neden olurlar.
Haşlanmalar alev yanıkları kadar derin olmazlarsa da kızgın yağ ve kaynar su ile uzun süre temas derin yanıklar oluşturur.
Ender rastlanılan bir diğer yanık kaynağı da patlamalar sonucu oluşan ani alev yanıklarıdır.
Kişi çok kısa sürede çok yüksek ısıya maruz kalır.
Bu tip yanıklarda, kişilerde, yanıktan ziyade patlama sonucu oluşan yaralanmalar görülür.
ISI YANIKLARINDA ACİL BAKIM
Varsa, yanma durdurulur,
Yanık alanının havayla teması kesilir,
Takılar ve sıkı giysiler mutlaka çıkarılır,
Hastanın yaşam bulguları değerlendirilir, gerekli önlemler alınır
1- GÜVENLİK ÖNLEMLERİ
Ortamda alev varsa hemen hem kendinizin hem de kazazedenin emniyeti için alevi söndürün.
Hasta alev almışsa, alevlerin havayla teması kesilecek şekilde hasta (ya da alevli bölge) battaniye, giysi vb ile sarılır; ya da su varsa suyla söndürülür.
Saracak bir şey yoksa kişi yerde yuvarlandırılarak alev söndürülür.
Kişinin giysisinde alev varken asla koşturulmaz ve ayakta durmasına izin verilmez (aksi halde alev şiddetlenir, saçlar tutuşabilir ve hatta duman solunabilir).
Alev almış giysilerin tamamen söndürüldüğünden ve ısıyı muhafaza eden herhangi bir şeyin olmadığından emin olun.
Eriyen sentetik giysilerin yüksek ısıya maruz kalma süreleri uzadıkça deriye yapışma olasılıkları artar ve deriden uzaklaştırılamazlar, o nedenle en kısa zamanda soğuk su ile ısı etkisi ortadan kaldırılır.
Hasta yangın yerinden dışarı taşınır
Yanan bölge/vücut soğutulur
Takı(künye, yüzük, saat, bilezik, kolye vb) ve sıkı giysiler, oluşacak ödemde dolaşımı engellememeleri için mutlaka çıkarılmalıdır.
Kıymetli olsa da olmasa da takıları bir şahitle çıkarıp çağrı raporunuza kaydedin ve ailesine bile olsa imza karşılığında teslim etmeyi unutmayın, sonra üzülebilirsiniz!!!
2- SOLUK YOLUNUN DEĞERLENDİRİLMESİ - A -
Bütün acil durumlarda olduğu gibi yanmış hastalarda da öncelikle soluk yolu değerlendirilir. Özellikle yanmış hastalarda soluk yolu önemlidir; çünkü ısı ve alev etkisiyle vücudu yanan kişinin soluk yolunda ısı ve dumanın etkisiyle hasarlar oluşabilir.
Çok kısa zamanda larenks ödemi gelişebilir.
Özellikle, bebek ve çocukların soluk yolu, tümüyle tıkanmadan hemen entübe edilmelidir.
Soluk yolunun tehdit altında olup olmadığı mümkün olduğunca erken fark edilip hemen önlem alınmalıdır.
Bu konuda yardımcı olabilecek ipuçları:
- Olay yeri ile ilgili öyküde,
- Yangın yerinde sıcak duman veya sıcak gaz solunmuşsa,
- Yangın yerinde bir süre hapis kalınmışsa,
- Yangın yerinde bilinç kaybı olmuşsa,
İkinci değerlendirmede, kazazedenin
- Yüzü yanmışsa,
- Burun kılları hafif de olsa yanmışsa,
- Ağzının içinde sulu kabarcık (bül) veya kızarıklık varsa,
- Boğulur gibi veya hırıltılı öksürüyorsa,
- Tükürüğü kurumlu ise,
- Solunumu hırıltılıysa, hayati tehlike olasılığı var demektir.
Bu ipuçlarından biri olduğunda doktorla temas kurarak veya protokoller doğrultusunda entübe edin ya da nazal airway ile soluk yolunun açıklığının devamlılığını sağlayın.
Hastaya buna neden gerek duyduğunuzu da anlatın ki size zorluk çıkarmasın.
Kazazedenin bilinci kapalıysa hemen entübe edilebilir.
Entübasyon girişimi için travma ölçeklerini (glasgow, champion gibi…) daima göz önünde bulundurun.
Ayrıca hatırda tutmanız gereken önemli bir konuda: ağır yanıklı kazazedelerde akut gastrik dilatasyonun oluşması gerçeğidir.
Oluşan bu akut gastrik dilatasyon, solunumu zorlayabilir ve entübasyon esnasında mide içeriğinin soluk yoluna girmesine neden olabilir.
Bu hastalarda gastrik özefageal tüp kullanmak daha uygundur.
YANGIN OLAN ORTAMDA KALMIŞ HERKESE OKSİJEN VERİLMELİDİR
3- SOLUNUMUN DEVAMLILIĞININ SAĞLANMASI - B -
Yangınlarda meydana gelen ölümlerin nedeni genellikle yanık değildir; ya pulmoner yaralanmalar ya da solunan zehirli gazlardır.
Özellikle doğrudan solunan çok sıcak buhar alt solunum yollarının, bronşiyollerin ve alveolerin zarar görmesine sonucu pulmoner yaralanmalara neden olur.
Karbon monoksit gibi zehirli gazlar alveollerdeki hava ve hemoglobulindeki oksijen ile yer değiştirerek zehirlenme sonucu ölümlere yol açar.
O nedenle, yangın kazazedelerinin tümüne gereksinim doğrultusunda ancak yüksek veya yükseğe yakın yoğunlukta oksijen verilmelidir.
4- DOLAŞIMIN DEVAMLILIĞININ SAĞLANMASI - C -
Ağır yanıklı hastalarda, hem deri yoluyla hem de hasar gören damarlardan hücreler arasına sızıntıdan dolayı aşırı sıvı kaybı oluşur ve yanık şoku ortaya çıkar.
Derin yanık nedeniyle hasar gören damardan plazma proteinleri hücreler arası boşluğa çıkar; bu ise kanın osmotik basınç dengesini bozduğundan sağlam dokulardan da sıvı kaybı başlar (yanıklarda oluşan ödemin nedenleri).
Bu şekilde oluşan sıvı kayıpları hipovolemiye ve vücutta yaygın ödeme yol açar.
O nedenle geniş yanıklarda ve derin yanıklarda hemen sıvı başlanması önemlidir.
Böylece hipovolemi ve ona bağlı oluşabilecek sorunlar önlenebilir.
Verilecek sıvının hızı kazazedenin başka hastalığının olup olmadığına (kalp, böbrek, damar vb.), yaşına ve yanığın şiddetine bağlıdır.
Genç sağlıklı kazazedelerde yükleme yapılabilirken yaşlı ve kalp, böbrek sorunu olan hastalarda mutlaka doktora danışılmalı veya hastaneye kadar orta hızda verilmelidir.
Elektrolit kaybı da göz önünde tutulduğunda genellikle Ringer Laktat yoksa SF vermek doğru olur.
Büyük (16 - 18 nr) çaplı iğne ile mümkünse iki ayrı damardan verilebilir.
Öncelikle yanıklı olmayan kol tercih edilir, mümkün değilse yanıklı kolda uygun alan varsa kullanılabilir.
Ancak damar yolu açmak için bacaklar yerine kolları tercih etmenizde yarar var.
Yüklenecek sıvı miktarlarını:
Saatte 500 veya 1000 ml gidecek şekilde,
5 yaş ve üstü için, saatte 500 ml gidecek şekilde,
5 yaşın altında ise, saatte 150 ml gidecek şekilde, ayarlayın.
Ayrıca, yukarıda da bahsedilmiş olan sıkı giysi ve takıları, dolaşımı engellememeleri için çıkarmayı unutmayın.
Distal nabızların tümünü ve kapiller geri dolumlarını değerlendirmeyi unutmayın.
İlk değerlendirmeyi (çevresel güvenlik, ABCDE) tamamladıktan sonra daha ayrıntılı bilgi için ikinci değerlendirmeye geçilmelidir.
Bu değerlendirmenin baştan ayağa muayenesi gerekirse ambulansta yapılabilir
1- ÖYKÜ ALMA
Yanık kurbanını diğer vakalardan ayıran sorular ve alınacak yanıtlar acil bakım açısından bize önemli ipuçları verebilirler:
- Hastanın ASIL SORUNU nedir?
Siz sorunun yanık olduğunu düşünüp ona odaklaştığınızda bir sürprizle karşılaşabilirsiniz; kazazede camdan atlarken kolunu kırmış olabilir
- Yanık NE ZAMAN GERÇEKLEŞTİ?
Siz oraya varmadan ne kadar önce?
- Kazazede NE İLE YANMIŞ?
Alev, kaynayan sıvı, sıcak cisim vs ?
- Yanıklıya siz ulaşana kadar yapılan herhangi bir MÜDAHALE var mı?
- Kazazede yangın esnasında dumanlı, buharlı ya da zehirli gaz oluşmuş bir ortamda kapalı kalmış mı?
- Kazazedenin herhangi bir tıbbi sorunu var mı (diabet, akciğer, kalp, böbrek hastalığı vb)?
Zira bu hastalıklar yanıkla birlikte daha büyük sorunlara neden olabilir.
Örnek: KOAH da duman krizi tetikler, öksürme krizinin duman olduğunu düşünüp sadece yüksek yoğunlukta oksijen verirseniz ve bronkodilatatör vermezseniz hastayı kaybedebilirsiniz.
2- BAŞTAN AYAĞA DEĞERLENDİRME
Baştan ayağa değerlendirmede her zaman olduğu gibi ilk önce GENEL GÖRÜNÜM değerlendirilir.
Dudaklar, yüz, göz, eller, ödem solukluk-kızarıklık vs; soluk alıp-verirken harcadığı çaba, solunumunun hızı ve derinliği, burun kanatlarının - karnın solunuma iştiraki vb., yanığın genel olarak kapladığı alan…
Daha sonra baştan ayağa doğru tüm vücudu görünmeyen sorunlar yönünden araştırın.
Bu bittikten sonra yanığın kendisinin araştırın.
Bunun için üç soruya yanıt arayın:
1-Derinliği, 2- Kapladığı Alan, 3- Ciddiyeti (şiddeti, oluşturduğu hayati tehlike) nedir?
YANIĞIN GENİŞLİĞİ (VÜCUT YÜZEYİNDE KAPLADIĞI ALAN)
BİRİNCİ DERECE YANIK
Sadece epidermisin etkenle temas eden üst kısmı yanmıştır, dermis etkilenmemiştir; genellikle 3-7 günde iyileşirler.
Kalıcı iz bırakmazlar.
Güneş yanığı birinci derece yanığa en tipik örnektir.
BELİRTİ VE BULGULARI:
- Cildin yanan kısmı kızarıktır
- Ağrı/acı vardır
- Gerginlik olabilir
Epidermis ile dermisin bir kısmı yanmıştır, cilt altı dokular etkilenmemiştir;
- Birinci derece yanıklarda görülen ağrı, gerginlik daha fazlasıyla mevcuttur
- Isının etkisiyle cilt altında su kabarcıkları(bül) oluşur.
Derinliğine göre ikiye ayrılır
YÜZEYSEL İKİNCİ DERECE YANIK:
Sadece dermisin üst kısmı etkilenmiştir.
Çok ağrılı ve dokunulduğunda aşırı hassastır.
Deri nemli, pembe renkte ya da kırmızı beneklidir, basıldığında soluklaşır.
Su kabarcıkları vardır.
Kendiliğinden 10 - 18 günde, iz bırakmadan iyileşirler.
DERİN İKİNCİ DERECE YANIK:
Dermisin tümü etkilenmiştir. Su kabarcıkları(büller) vardır.
Genellikle cilt kurudur, kırmızı benekler yaygın ve beyaz alanlarla karışmıştır,
BASILDIĞINDA BENEKLER SOLUKLAŞMAZ.
İyileşme haftalar sürebilir, iz bırakabilirler.
Su kabarcıkları patlatıldığında veya derisi soyulduğunda kolaylıkla enfekte olup üçüncü derece yanığa dönüşebilirler.
ÜÇÜNCÜ DERECE YANIK
Kalınlaşma yanıkları da denilir.
Epidermis, dermis ve cilt altı dokular etkilenmiştir; deri etkilenme derecesine göre kavrulmuş ve kayış gibi sert, soluk veya kuru, tromboze venler incelmiş ve şeffaflaşmış deri nedeniyle görülebilirler.
İyileşme çok iyi bir yanık servisi olan hastane bakımıyla uzun sürede ve skar bırakarak mümkündür.
Çoğu kez geniş yanıklar deri grefti (nakli) gerektirir.
Dermis ve altındaki dokuların etkilenme derecesine göre belirti ve bulgular farklılık gösterir:
HAFİF 3. DERECE YANIKLARda sadece epidermis açılır ve cilt altı görülür; dolayısıyla dermis mikroorganizmalara karşı korumasız kalmıştır; ağrı fazladır
ORTA 3. DERECE YANIKLARda dermis harabolmuştur
AĞIR 3. DERECE YANIKLARda kemiklere kadar tüm tabakalarda harabiyet oluşur; bu duruma aşırı sıvı ve elektrolit kaybı da eşlik eder
Yine ağır yanıklarda doku kayıpları olmadan deri tümüyle kayış gibi sertleşebilir; bu gibi durumlarda cilt altındaki dolaşımı rahatlatmak üzere cilde bistüri ile kesi yapılması gerekebilir (kendiliğinden yırtılmamışsa)
Sinirlerin harabiyetiyle doğru orantılı olarak ağrı algılaması hiç olmayabilir, ya da ağrı şokuna neden olabilecek kadar şiddetli olabilir.
Yanığın şiddetini değerlendirirken derinliğinin yanı sıra kapladığı alanın saptanması da çok önemlidir. Bunun için dokuzlar kuralı geliştirilmiştir.
Yanığın, vücut yüzeyinde kapladığı alanın genişliğini saptamak için kullanılır. Vücut yüzeyi % 100 e tamamlanacak şekilde % 9 luk bölümlere ayrılmıştır.
Çocuklarda baş-vücut-bacak oranları erişkine göre farklı olduğundan dokuzlar kuralındaki oranlarda farklıdır.
Amaç, yanık yüzeyinin, yanığın derecesi ile birlikte değerlendirilmesi ve yanığın hayati tehlike oluşturma derecesini saptamaktır.
Etkili acil bakım için, yanığın derecesinin ve kapladığı yüzeyin değerlendirilmesi çok önemlidir. Bunun için, küçük bir yanık alanının yüzdesini saptamak üzere kullanabileceğimiz AVUÇ İÇİ yöntemi vardır.
Bu yönteme göre bir insanın(hastanın) avuç içi, vücut yüzeyinin ortalama % 1’ i kadardır.
Kendi avuç içinizi hastanın ki ile kıyaslayarak yanık yüzeyini tespit edebilirsiniz.
Ancak geniş alanlar için dokuzlar kuralındaki yüzdeleri göz önünde bulundurunuz.
Doğru değerlendirebilmeniz için kazazedenin giysilerini çıkarmayı (mahremiyetini ve soğuk havadan korumayı) unutmayın.
İlk saatlerde yanığın derinliğini tespit etmek zordur, özellikle de birinci ve ikinci derece yanıklar birbirine karışır.
Buna rağmen acil bakımınızı etkili kılmak için gerekli duyarlılığı göstermek siz düşüyor.
Yanığın derinliğini ve yüzeyini hesaplamak için acil bakımda size tanınan süre 15 - 30 saniyedir.
VÜCUTTA OLUŞAN YANIKLARIN CİDDİYETİ
Vücuttaki yanıkların hayati tehlike oluşturup oluşturmadıklarını(ciddiyetini) saptamak üzere dikkate alınması gereken özellikler:
- Yanığın derinliği (birinci,ikinci,üçüncü derece ? ),
- Yanığın kapladığı yüzey(dokuzlar kuralı),
- Hayati tehlike oluşturabilecek organların yanması(el, ayak tabanı, yüz, solunum organları, cinsel organ vb)
- Hastanın yaşı(çok genç ve yaşlılar risk grubundadır),
- Hastanın genel sağlık durumu (kalp, böbrek, diabet hastalıklarının, hiper/hipotansiyonun varlığı gibi etkenler)
HAYATİ TEHLİKE OLUŞTURABİLECEK ORGAN YANIKLARI VE SORUNLAR
- Yanıklarla birlikte kemik kırıklarının olması,
- Solunum yolu yanıkları,
- El, ayak, yüz ve cinsel organların üçüncü derece yanıkları
HAYATİ TEHLİKE OLUŞTURAN (KRİTİK) YANIKLAR
Vücudun % 10 undan fazlasını kaplayan üçüncü derece yanıklar,
Vücudun % 25 inden fazlasını kaplayan ikinci derece yanıklar,
Durumu ciddi ve yaşlı hastalarda oluşan orta derece yanıklar
ORTA DERECELİ YANIKLAR
Vücudun % 2-% 10 unu kaplayan üçüncü derece yanıklar,
Vücudun % 15-% 25 ini kaplayan ikinci derece yanıklar,
Vücudun % 50-% 75 ini kaplayan birinci derece yanıklar,
Vücudun % 2 sinden az yer kaplayan üçüncü derece yanıklar,
Vücudun %15 inden az yer kaplayan ikinci derece yanıklar,
ÇOCUKLARDA CİDDİ YANIKLAR
Üçüncü derece yanıkların tümü,
Vücudun % 20 sinden fazlasını kaplayan ikinci derece yanıklar
ÇOCUKLARDA ORTA DERECELİ YANIKLAR
Vücudun %10 - % 20 sini kaplayan ikinci derece yanıklar,
Birinci derece yanıkların tümü
- Bunun için ambulansta yanık setiniz varsa içindeki malzemelerden ya da yanıklar için imal edilmiş özel malzemeler varsa onları kullanırsınız (son yıllarda kullanılan, jel ihtiva eden pansumanlar gibi) yararlanırsınız.
- Yanık seti yoksa, mümkün olduğunca steril ve nemli pansumanla hava ile olan temas kesilir. Tüm vücut söz konusuysa, temiz çarşaf steril serum fizyolojik ile nemlendirilir (ıslatılıp, steril eldivenle sıkılır) sonra hastaya sarılır.
- Birinci ve ikinci derece kaynar su yanıklarında, vücut veya organ hemen musluk suyuna tutulur.
- GİYSİLERİN ÇIKARILMASI:
Öncelikle sıkı giysiler gevşetilir(kravat, yaka gibi) ve takılar çıkarılır (yüzük, saat, bilezik, kısa kolyeler gibi).
Ödem geliştiğinde dolaşımı engellememeleri için.
Eğer giysiler vücuda yapışmamışsa çıkarılır.
Aksi halde açık yaraya neden olunur.
Özellikle, naylon giysiler eriyip vücuda yapışmışsa kesinlikle çıkarılmak üzere uğraşılmaz sadece soğuk(musluk) suyuna tutulur.
Pratikte kabul edilen suya tutma süresi, acı dinene kadardır.
YÜKSEK ISI YANIKLARINDA ACİL BAKIMIN ÖZETİ
- Varsa yanmayı durdurun
- Soluk yolunun açık, solunum ve dolaşımın varlığın saptayın ve devamlılığını sağlayın
- Soluk yolu etkilendiyse, yüksek yoğunlukta ve nemlendirilmiş oksijen verin
- Yanık alanının acil bakımını yapın, soğuturken üşütüp şoka girmesine neden olmayın. Islak örtünün üzerine kuru battaniye veya çarşaf örtün, ambulansta iseniz ısıyı oda ısısına getirin.
- Açık yanık yarasının üzerini kuru ve yapışacak malzeme ile kapatmayın.
- Takı ve sıkı giysileri çıkarın
- İkinci derece yanıklardaki su kabarcıklarını patlatmayın ya da deriyi soymayın zira bu deriler en iyi yanık giysileridir (Caroline, s:288), enfeksiyonlara karşı pansuman malzemesinden daha iyi korurlar.
- Şok olasılığı olup olmadığını anlamak üzere; dokuzlar kuralına göre yanık alanını hesapla, yanığın ciddiyetini saptayın
- Ödemin artmasını önlemek üzere yanan kol ve bacağı yükseğe kaldırın
- Şok olasılığı varsa:
Yanık oluşmamış bir damardan damar yolu açarak, Ringer Laktat veya SF başlayın
- Baştan ayağa muayene ederek başka sorunun olup olmadığını saptayın ve ona uygun acil bakım verin
- En kısa zamanda hastaneye ulaştırın
KİMYASAL MADDELERLE OLUŞAN YANIKLAR
Etken, genellikle güçlü alkali veya asit maddeler ya da zehirli dumanlar olabilir, bunlar deride yanık yarası gibi hasara neden olurlar.
En sık sanayi ortamında oluşuyorsa da; son yıllarda, evlerde temizlik yaparken kullanılan klorak ile tuz ruhunun karıştırılması nedeniyle ağır solunum yolu yanıkları da görülmektedir.
Sıvı ve toz halinde olabilen bu maddelerden toz halinde olanlar; deriye döküldüğünde ter veya su ile temas ettiğinde meydana gelen reaksiyon sonucu deride yanıklara neden olurlar.
KİMYASAL MADDE YANIKLARINDA ACİL BAKIM SU, SU VE DAHA FAZLA SU’DUR
KİMYASAL MADDE YANIKLARINDA ACİL BAKIM
- Kimyasal madde yanıklarında tahriş edici etkenin en kısa zamanda deriden uzaklaştırılması, bunun için hızlı hareket ve bol akan su(evde duş, bahçede hortum kullanılması gibi) önemlidir.
- Yüksek sıcaklıktaki(termal) yanıklarda uygulanan acil bakım aynen uygulanabilir
SIVI KİMYASAL madde söz konusu ise:
- Hemen üzerindeki giysi çıkarılır
- Akan bol ve tazyiksiz su ile yıkanır (tazyikli su deri üzerindeki kimyasal maddeyi gözeneklerden içeri itebilir)
TOZ KİMYASAL madde söz konusu ise:
- Kişinin üzerindeki giysi çok dikkatli çıkarılır (kendimizi ve çevreyi koruyarak)
- Toz deriden uzaklaştırılır:
En kolay uzaklaştırma yöntemi elektrik süpürgesidir; yoksa: kendimizi ve çevreyi koruyacak şekilde kuru bir bezle, fırçayla toz uzaklaştırılmaya çalışılır
- Akan bol ve tazyiksiz su ile yıkanır
Yıkama işlemi için 30 dakika önerilmektedir.
Yıkama işlemi sonrası yanık alanını kuru steril örtü ile kapatıp hastaneye nakledin.
GÖZLERDE YANIK OLUŞMUŞSA
Yüksek ısı veya kimyasal madde ile oluşabilir.
Etkilenen göz bol akan su ile yıkanır; yıkama esnasında göz kapakları açık tutulur(kişi kendisi yapabilir)
Genellikle yıkama süresi göz yanıklarında da 30 dakikadır (ya da acı dinene kadar).
Yıkama sonrası her iki göz de (etkilenmemiş olsa da) kapatılarak hastaneye nakledilir.
Gözkapaklarının altlarının da yıkandığından emin olun.
Kazazedenin lensi varsa ve yıkamaya rağmen çıkmamışsa çıkarın, zira lensin altında kalan kimyasal madde korneaya zarar verebilir.
Elektrik yanıkları, düşük veya yüksek voltajlı akımla temas sonucu meydana gelir:
1 - 10 mA Hafif etkilenme/ağrı
10 - 30 mA Kol ve/veya bacakta kuvvet azalması
30 - 75 mA Solunum durması
75mA - 4 A Kalp ritminde bozulma veya kalp durması
4 A ve üstü, Kalp durması ve ölüm nedeni olabilir.
Ev aletleri yeterince ciddi yanıklara yol açabilir.
Ancak ciddi yanıklar genellikle, yüksek voltajın bulunduğu fabrika ve yüksek gerilim hatlarında çalışanlarda görülmektedir
Elektriğin yanığa neden olabilmesi için, bir noktadan vücuda girip başka bir noktadan çıkması gerekir.
Elektrik yanıkları sonucunda görülebilecek önemli sorunlar:
Doku hasarı, dıştan görülen kısmın küçüklüğünün tersine iç kısımda (derin dokularda) çok fazla olabilir.
Giriş yarası küçük ama çıkış yarası tam tersine çok geniş ve derin olabilir.
Yüksek voltajlı elektrik enerjisi kasları ve deriyi, organ amputasyonu gerektirecek ölçüde harap edebilir
Yanığa ilaveten (birkaç saat sonrasında bile) oluşabilecek kardiyak aritmi nedeniyle kalp durabilir
Yanığa ilaveten kırıklar oluşabilir
Elektrik akımının, ciltte yaralanmaya neden olabilmesi için, mutlaka vücuttan geçmesi gerekir.
Elektrik kaynağı deriye temas ettiğinde, vücuda giren elektrik akımının miktarı bazı direnç mekanizmalarına bağlıdır.
Akımın yoğunluğu, maruz kalınan süre ile kişinin direnci hasarı belirler.
Kuru, şişman ve kirli derinin direnci; ıslak, zayıf ve temiz deriye oranla daha fazladır; buna göre, nemli önkolun iç kısmının direnci, kuru ve nasırlı el ayasına oranla daha düşük olacaktır.
Akımın girdiği ve çıktığı yerlerde olmak üzere en az iki yanık alan olur.
Elektrik akımının çıkış yarası genellikle daha geniştir (aynen kurşun yarasında olduğu gibi giriş yeri küçük yara iken çıkış vücuda verilen hasarla orantılı olarak büyük olur).
Çünkü, elektrik akımı vücuda girerken ısıya neden olur, geçtiği yerlerdeki kan damarları ve sinirlerde kalıcı harabiyete yol açarlar.
Eğer voltaj, evdeki elektrik kaynaklarında olduğu gibi 1000 voltun altındaysa, akım DİRENCİN EN DÜŞÜK OLDUĞU YOLU İZLER, bu yol genellikle kan damarları, sinirler ve kaslardır.
Eğer voltaj, yüksek gerilim hatlarında olduğu gibi çok yüksekse, o zaman AKIM EN KISA YOLU İZLER.
Alternatif akım (kullandığımız elektrik akımı), doğru akıma(şimşek çakması) oranla daha tehlikelidir.
Tetanik (tekrarlayan) kasılmalara neden olurlar, bazen akım kesilene kadar kişi “donakalır”. Akımın yönü önemlidir.
Eğer akım bir elden öbürüne akıyorsa ve bu akım esnasında kalpten geçerse oldukça tehlikeli bir durumdur.
Çünkü, 0.1 amperlik bir akım bile kalpte VENTRİKÜLER FİBRİLASYONA neden olabilir
Elektrik üç tip yanığa neden olur:
TİP I (TEMAS YANIĞI):
En sık görülen tiptir ve gerçek elektrik yanığıdır.
Yoğun akım giriş yerinden vücuda girerek çıkış yerinden terk etmiştir.
BOĞA GÖZÜ benzeri yaralanma vardır; giriş yerindeki deri soğuk ve gri renkli, çevresi ise üçüncü derece yanık yarası olup koagülasyon nedeniyle rengi kırmızıdır.
Temas yanığında dıştaki bu yaralanmalar sorun oluşturmaz asıl sorun içteki harabiyettir.
TİP II (ANİ PARLAMA YANIĞI; FLASHBURN):
Elektrik akımının atlaması (arkı) sonucu oluşur.
Kişi, yüksek voltajlı akımın çok yakınından geçerken, akım ile arasındaki havanın direnci çok düşükse akım kaynaktan kişiye atlayacaktır.
Böyle bir akımın ısısı 3000°- 20.000 °C arasındadır ve kavrulmaya neden olabilir.
TİP III (ALEV YANIĞI):
Kişinin elbiselerinin veya çevresinin elektrikten dolayı tutuşması sonucu oluşur.
Elektrik yanığı tek önemli sorun olmayabilir hatta en önemli sorun bile olmayabilir.
Elektrik çarpması sonucu görülebilecek önemli ve göz ardı edilmemesi gereken sorunlar:
1- ASFİKSİ VE KALP DURMASI:
Uzun süre alternatif akıma maruz kalındığında oluşan tetanik kasılmaların solunum kaslarını tutması sonucu asfiksi meydana gelir.
Diğer bir deyişle, akımın beyindeki solunum merkezinden geçerken solunum için gerekli uyarıları engelleyerek solunumun durmasına neden olur.
Asfiksi sonucu oluşan hipoksi ise kalbin durmasına neden olur.
Ya da elektrik akımı kalpten geçerken venrtiküler fibrilasyona ardından da durmasına yol açabilir.
Kalp durması görülmeyen vakalarda kalpteki hasar nedeniyle aritmiler oluşabilir ve saatler sonrasında kalp durmasına yol açabilir.
O nedenle, her akıma kapılan kişide mutlaka EKG değerlendirilmelidir.
2- NÖROLOJİK KOMPLİKASYONLAR:
Nöbet geçirme, deliryum, konvüzyon, koma ve geçici kuadripleji gibi sorunlar görülebilir.
3- ÇIKIK VE KIRIKLAR:
Şiddetli tetaniler sonucu oluşabilir, özellikle arka omuz çıkığı, skapula kırığı ve düşme varsa servikal omur hasarı göz ardı edilmemelidir.
4- BÖBREKLERDE HASAR (hastane tedavisinde önemlidir).
ELEKTRİK YANIKLARINDA ACİL BAKIMA BAŞLAMADAN ÖNCE:
Akıma kapılmış kişiye DOKUNULMAZ!
Gerilim hatlarında ve yüksek enerji kablolarında elektrik dağıtım şirketi aranarak akımın kesilmesi sağlanır.
Bu iş için siz vakit kaybetmeyin çağrı merkezinden yardım isteyin.
Evde ve işyerinde ise, yine öncelikle akım kesilir, bunun için şalter indirilir veya eski tip sigorta ise tamamen çıkartılır (gevşetilip bırakılmaz!).
Eğer sigorta ve şaltere ulaşma olanağı yoksa o zaman, yalıtkan bir madde ile (kuru giysi/çarşaf, kuru tahta, lastik, plastik gibi) kişi elektrik kaynağından, ya da elektrik kaynağı (kablo vb ) kişiden uzaklaştırılır.
Aksi halde yardım etmek isteyen kişi devreyi tamamlayacağından kendisi de akıma kapılabilir. Elektrik yanıklarının, vücudun tümünün veya bir bölümünün elektrik kaynağı ile toprak arasındaki devreyi tamamlaması sonucu oluştuğu hatırdan çıkarılmamalıdır
ELEKTRİK YANIKLARINDA ACİL BAKIM
- Düşme ve şiddetli tetanilerde boyunluk takmayı unutmayın.
- ABC değerlendirilir ve devamlılığı sağlanır.
- Yüksek yoğunlukta oksijen verin.
- Gerekiyorsa TYD uygulanır.
Unutmayınız ki elektrik akımına kapılma nedeniyle kalbi durmuş kişileri hemen başlatılan TYD ile hayata döndürme şansı çok yüksektir
- Yanık yaraları varsa kuru steril pansumanla kapatılır
- Olası kırıklar tespit edilerek atellenir
- Hasta monitöre bağlanarak, EKG ‘si sürekli takip edilir
- Damar yolu açarak Ringer Laktat başlayın, böbreklerin hasar görmemesi için hızlı verebilirsiniz (hastanın durumunun uygunluğunu siz saptayın; yaş, hastalıklar vs.)
- Durumu ciddi hastalarda, hastane çok uzaksa doktorla temas kurarak, bir veya iki ampul SODYUM BİKARBONAT verin.
Bu idrarın alkalileşmesini ve myoglobulinin atılmasını sağlar.
Hastanede ise, verilecek Mannitol (0.5- 1 gram / kg) diürezi sağlayarak böbrekleri myoglobulinden temizler.
- Tüm elektrik yanıkları hastanede daha ileri tedavi gerektiren ciddi yaralanmalardır
KOPMUŞ ENERJİ HATLARI
- Hayati tehlike oluşturan elektrik çarpmalarına neden olurlar o nedenle hem kendimizi hem de çevredeki insanları koruyacak önlemler almak zorundayız
- Enerji hatlarında elektrik akımı 50.000 Volt’a kadar çıkabilir,
- Cereyanın kesik olduğundan emin değilseniz kabloya ve kablonun temas ettiği kişi ya da nesneye asla dokunmayın
- Elektrik şirketinin akımı kesmesini sağlayın o zamana kadar bekleyin
- Zemin ıslaksa derhal oradan uzaklaşın
- Zemin kuru ve kablonun sağa sola sallanma eğilimi varsa yedek tekerleğinizi(hiçbir metal aksamı olmamalıdır) kablonun üzerine koyun
- Ayrıca: OLAY YERİ konusunu tekrar gözden geçirin
KAZA SONRASI ENERJİ HATTININ KABLOSU KOPMUŞ VE KİŞİLER ARABADA MAHZUR KALMIŞSA:
- Elektrik şirketi haberdar edilerek akım kestirilir
- Akımın kesildiğinden emin olunmadan kablo uzaklaştırılmaz ya da araba terk edilmez
- Yangın tehlikesi varsa:
Kişiler arabadan atlayarak çıkabilirler,
Atlarken, yere ve arabaya aynı anda temas olmamalıdır; aksi halde bir ayak yerde bir ayak arabada olursa devre tamamlanacağından akıma kapılmak mümkündür.
Yıldırım/şimşek, yerden göğe doğru yükselen ve 100 milyon volta kadar ulaşabilen enerji akımıdır, maruz kalma süresi milisaniyelerdir.
Ancak doğru akım (elektrik alternatif akımdır) olduğundan vücuttaki etkileri de biraz farklıdır.
- Geçici bilinç kaybı, konvüzyon, amnezi(hafıza kaybı), bacaklarda geçici paralizi olabilir
- Soluk yolu obstrüksiyonları, solunum durması, içorganlara hava dolması, böbrek hasarı, timpanik zarda hasar görülebilir
- Kalp atım düzeninde bozukluklar (aritmiler) oluşabilir ya da kalp durabilir.
Kalp durması halinde uygulanacak TYD ve İYD olumlu sonuçlar vermektedir.
O nedenle ABC kontrolü çok önemlidir
- Omurga yaralanmaları meydana gelebilir
YILDIRIM ÇARPMASINDA UYGULANACAK ACİL BAKIM
Elektrik çarpmasının aynıdır.
Birden çok kişinin etkilendiği yıldırım çarpmalarında acil bakım önceliği SOLUNUMU OLMAYAN KİŞİ ye aittir.
Ancak şimşekli havalarda korunma önemlidir:
- Alçak Dur; açık alanda iseniz yere uzanıp yatın, koşmayın
- Yerden yukarı doğru uzanan nesnelerden uzak durun; ağaç, direk, çit, yüksek yapı gibi.
Çünkü şimşek buralarda atlayarak yaralanmaya neden olur.
- Su birikintilerinden, balık avlanan göllerden, golf alanlarından uzak durun
- Uçurtma uçurmayın
- Arabada iseniz camları kapalı tutun
(Kaynak: Caroline, s: 292)
ELEKTRİK (YILDIRIM) ÇARPAN KİŞİNİN VÜCUDUNDA ELEKTRİK YOKTUR,
DOKUNMAKTAN SAKIN KORKMAYIN !!!
Radyasyon yanıkları radyasyon acillerinde anlatıldığından burada tekrarlanmamıştır.
Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi; Hasta ve Yaralıların Acil Bakımı ve Nakledilmesi 4.Baskı; Nassetti, 1991.
Bledsoe, B.E., Porter, R.S., Shade, B.R., Brady Paramedic Emergency Care, 2 nd Ed.,Prentice Hall,U.S.A.,1994.
Caroline, N.L. Emergency Care in the Streets, 5 th Ed. U.S.A. 1995, s: 283-293.
Gedik, Hülya Ünalan; İlkyardım ve Sağlık Bilgisi Ders Notları, 2. Basım, Saray Medikal Yayıncılık, İzmir, 2000. ISBN: 975-7074-74-8
Grant H. D. Murray R.H, Bergeron J.D. Brady Emergency, Care 6 th Ed., Prentice Hall, U.S.A. 1994.
Hafen B.Q, Karen K.J. Prehospital Emergency Care and Crisis İntervention, 3 rd. U.S.A. 1989, p:321.
Judd R.L, Ponsell D.D. Mosby’s First Responder, 2 nd Ed. U.S.A. 1988
Karren K.J., Hafen B.Q. First Responder: A Skills Approach, 3 rd. Ed. U.S.A. 1990.
S. B. Sheehy, Mosby’s Manual of Emergency Care, 3rd Ed., 1990.