RANT VE RANT ARAMA NIN EKONOMİ POLİTİĞİ: ELEŞTİREL BİR YAKLAŞIM
Download "RANT VE RANT ARAMA NIN EKONOMİ POLİTİĞİ: ELEŞTİREL BİR YAKLAŞIM"
1 Giriş Bilim ve Ütopya Dergisi, Sayı: 160, Ekim 2007 RANT VE RANT ARAMA NIN EKONOMİ POLİTİĞİ: ELEŞTİREL BİR YAKLAŞIM Yrd. Doç. Dr. Münevver Soyak Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Meslek Yüksek Okulu Öğretim Üyesi Rant ve rant arama, gelişmiş ya da gelişmekte olan birçok ülkede, her ekonomik ve siyasi konjonktürde bir şekilde gündeme gelen ve bu nedenle de iktisat literatüründe en fazla tartışma yaratmış konulardandır. Bu çalışmada literatürde her iki kavramın tarihsel olarak evrimi gözler önüne serilecek, özellikle rant arama kavramı tartışılarak, yeni sanayileşen bazı Doğu Asya ülkelerinin kalkınma süreçlerinde yaratılan rantların rolü sorgulanıp, Türkiye gerçeğinden hareketle, bazı politika önerilerinde bulunulacaktır. İktisat Literatüründe Rant ve Rant Arama Rant kelimesine gündelik hayatta çok farklı anlamların yüklenmesi söz konusudur. Sözlük karşılığı olarak kira anlamında kullanıldığında, bir malı belli bir süre kullanma karşılığı ödenen bedel olarak algılanması söz konusudur. İktisadi açıdan ise rant, sözlük anlamından oldukça farklı bir anlam ifade etmektedir. Buna göre rant; kıt üretim faktörlerinin özellikle de toprağın belirli bir süre için kullanımı karşılığında ödenen bedeldir. Günümüz iktisat literatüründe ise rant kavramından rant arama kavramına doğru bir evrimin yaşandığını vurgulamalıyız. Bu bağlamda rant arama; bazı grup ve bireylerin politik mekanizmalardan kaynak transfer edebilmek için yaptıkları faaliyetler sonucunda ortaya çıkan kayıpları içermektedir. Rantın bu anlamıyla birlikte onun ortaya çıkışı artık yalnızca doğal mekanizmalara bağlanmamakta (toprağın kıtlığı gibi), yapay olarak yaratılan politik içerikli rant kavramı da meselenin içine dahil edilebilmektedir. Aslında yaşanan evrimin sonucunda, kavramın zenginleştiği ama içeriğinin değişmediğini dikkatli bir okuyucu hemen kavrayabilir. Her iki kavram için de ortak bir yön öne çıkmaktadır; o da rantın ve rant aramanın getirisinin, hiçbir emek harcanmaksızın elde edilen kazanımlarla niteleniyor olduğudur. Klasik (Liberal) Politik İktisatçılarda Rant: Burada ismi anılacak klasik politik iktisatçıların üçü de rant olgusunu toprak mülkiyetiyle ilişkilendirmekte; toprak mülkiyetinin iktisadi açıdan gerçekleşmesi yani değer üretmesi durumunu, bu olgunun merkezine oturtmaktadır i.
2 Klasik politik iktisadın babası olarak kabul edilen A. Smith in toprak rantının etkileri konusundaki en temel vurgusu; tarımsal ürünün fiyatını belirleyen unsurun toprak rantı olmadığı, toprak rantını belirleyen unsurun ürünün fiyatı olduğu saptamasıdır ii. Smith e göre toprağı kullanmak için ödenen bedel olarak tanımlanan rant, toprağın fiili koşullarına göre kiracının ödeyebileceği bedelin en yükseğidir. Toprak sahibi toprağını çiftçiye kiralarken, çiftçinin üretimde kullandığı sermaye, bölgede kullanılan sermayeye eşit bir ortalama kârla korunmasına yetecek kadar bir pay bırakır. Bu kiracının zarar etmemesine neden olan en düşük paydır. Toprak sahibi ise ürün bedelinin bu payı aşan bölümünü toprak rantı olarak kendine almaya çalışırken, bu da fiili koşullarda kiracının ödeyeceği en yüksek fiyat olacaktır. Bu koşullarda toprak rantı, genellikle toprak sahibinin, toprağını iyileştirilmesi için kullandığı sermayenin kârı ya da faizinden başka bir şey değildir. Bu durumda rantın miktarı, toprak sahibinin harcadığı ya da kabul edeceği miktar oranında değil, çiftçinin ödeme gücü oranında belirlenir. Aynı zamanda bunda talep koşulları da etkilidir. Pazar koşullarında oluşan ortalama fiyat, sermayenin kârı + ürünün yeniden yerine konması için gerekli miktardan fazlaysa, ürün sahibine rant ödenir. Bu durumda ürüne olan talep, ürün fiyatını yükselterek toprak sahibine rant öderken, talep yüksek değilse, bu ödeme bazen olur, bazen olmaz iii. D. Ricardo ya göre piyasa fiyatı marjdaki üretim maliyeti ile belirlendiğinden, üretim maliyeti rantı içermeksizin, ücret ve kârlardan oluşur, dolayısıyla rant üretim maliyetine dahil değildir. Ricardo nun yaklaşımında rant, toprağın üretime bir faktör olarak katılımıyla değil, üretim zorunluluklarından ötürü toprağın kıtlaşması nedeniyle toprak sahibine ödenen, üretilen artığın içinden bir pay olarak ele alınır. Dolayısıyla Smith in aksine Ricardo da rant bir maliyet unsuru olmaktan çıkmakta; rant ödeme zorunluluğu olduğu için rant yükselmemekte, tersine maliyetler yükseldiği için bazı topraklar rant elde edebilmektedir. Maliyetlerin ve fiyatların yükselmesinin sebebi, toprak sahibine ödenen rantlar değil, toplumun nüfusunun ve dolayısıyla ihtiyaçlarının artmasıdır. Bu artan ihtiyaçları karşılamak amacıyla daha verimsiz topraklara gidildikçe, öncekine göre daha verimli topraklara sahip olanlar rant elde etmektedir. Sonuç olarak rant, ürün fiyatının artışının sebebi değil, sonucudur iv. Klasik politik iktisatçıların üçüncüsü K. Marx a göre kapitalizm altında toprak rantı; toprak sahipleri, tarım kapitalistleri-kiracılar- ve tarım işçilerinden oluşan üç sınıf arasındaki toplumsal ilişkileri nitelemektedir. Ücretli işçilerle kiracı kapitalistler arasındaki kapitalist sömürü ilişkisi, temel üretim ilişkisidir. İşçiler tarafından yaratılan artık-değer, büyük toprak sahipleri ile kiracı kapitalistler arasında pay edilir. Kiracı kapitalistler en azından ortalama kâr elde ederken, büyük toprak sahipleri de rant gerçekleştirir v. Marx, toprağa gübreleme, sulama ve kimyasal iyileşmeler gibi çeşitli yollarla katılan sermayenin faizi ve bir üretim aracı olarak bu yolla toprakta meydana gelen iyileşmelerin, kapitalist çiftçinin toprak sahibine ödediği rantın bir bölümünü oluşturacağını söylemektedir. Marx toprak rantının tümünü artı değer ve artı emeğin ürün olarak görmektedir. Rant miktarı ise alınıcın hareketleriyle değil, daha çok alıcının hiç katılmadığı toplumsal emeğin bağımsız gelişmesiyle belirlenmektedir vi. Bu varsayımlardan sonra Marx
3 rantın farklı biçimlerinin analizine geçerek; diferansiyel rant I ve II, mutlak rant ve tekelci rantı olmak üzere üçlü bir tanım üzerinden yorumlarını sürdürür. Neo-liberal Politik İktisatçılarda Rant Arama ve Devlet Müdahalesi: Bir önceki bölümde açıklandığı gibi klasik politik iktisatçılar rant kavramını toprakta özel mülkiyete ve bunun yol açtığı tekel haklarının elde tutulmasıyla elde edilen gelir temelinde açıklamaktadırlar. Ancak 1970 li yıllarda neo-liberal politik iktisatçıların temellerini attığı rant arama kavramıyla birlikte, topraktan ve mülkiyet ilişkisinden bağımsız olarak bir ekonomik transfer elde etme anlamında kullanılmaya başlanmıştır. Neo-liberal politik iktisatta rant arama (rent seeking) kavramı ilk kez A. Kruger isimli iktisatçı tarafından Rant Arayan Toplumların Politik Ekonomisi başlıklı makaleyle ortaya atılmıştır vii. Kruger in bu makalesinde rant arama: ekonomide devlet tarafından yapay olarak yaratılan rantlar üzerinde, girişimcilerin bu rantı elde etmek amacıyla yaptıkları kaynak israfı olarak tanımlanmakta ve bu faaliyetler genellikle rüşvetin, lobiciliğin, suiistimalin, kaçakçılığın ve yeraltı ekonomisinin bir çeşidi olarak kabul edilmektedir. Yazar bu çalışmasında gelişmekte olan ülkelerdeki ithalat üzerine konan kısıtlamalardan kaynaklanan rant arama faaliyetlerini modelleştirmekte; bireylerin tekel rantlarını kollamak amacıyla ithalat lisansları üzerinde yaptıkları rekabetin, toplumsal açıdan bir kaynak israfıyla sonuçlanacağını iddia etmektedir. Bu israfın toplam refah üzerindeki azaltıcı etkisi ise Türkiye ve Hindistan örnekleriyle gözler önüne serilmektedir. Teorik tartışmalara bakıldığında, rant arama kavramının temellerinin Krueger dan önce Tullock isimli iktisatçı tarafından atıldığı görülür. Tullock çalışmasında tekel imtiyazı elde etme çabasındaki baskı ve çıkar gruplarının faaliyetleri ve bunun sonucunda oluşan toplumsal kayıpları incelemektedir viii li yıllardan bu yana rant arama kuramına yönelik ilginin hızla artması ve bu kavramın popülaritesi, kavramın neo-liberal politik iktisadın devletin ekonomiden elini çekmesi önermelerine kuramsal bir dayanak sunmasıyla yakından ilintilidir. Öncülleri olan Tullock (1967) ve Krueger (1974) in yanı sıra, Posner (1975) ix, Bhagwati ve Sirinivasan (1980) x, Tollison (1982) xi, Mohammed ve Whalley (1984) xii, Katz ve Rosenberg (1989) xiii, Delorme ve Snow (1990) xiv ve Buchanan, (1994) xv gibi yazarlar rant arama literatürüne hem teorik hem de uygulamalı çalışmalarla katkılar yapmışlardır. Yapılan bu teorik ve uygulamalı çalışmaların ortak özelliklerinden biri yapay olarak oluşturulan rantlar üzerinde insanların nasıl rekabet ettiklerini inceleyerek, analitik ve ampirik sonuçlar içermeleridir. Rant arama kuramında yapay rantlar ise devletin piyasaya müdahalesinden kaynaklanır. Bu müdahale ve kontrollerin derecesi ülkeler arasında farklılaşmakla birlikte, hükümetlerin kısıtlamaları, kontrolleri ve politik müdahaleleri sonucunda oluşan yapay rantlar, kuramın can alıcı noktasıdır. Bu müdahaleler ve oluşan yapay rantlar; tekel gücü arama, gümrük tarifeleri, lisans ve kota arama, teşvik ve sübvansiyon arama gibi geniş bir yelpazeye yayılabilmektedir. Literatüre bakıldığında çeşitlerine göre rant aramanın
4 toplumsal maliyetinin hesaplandığı birçok çalışmayla karşılaşmak mümkündür. Yukarıda isimleri anılan iktisatçıların çalışmaları bunlardan yalnızca bir kaçıdır. Ancak hangi tür rant arama ve buna bağlı toplumsal maliyet hesabı olursa olsun, bu çalışmaların diğer bir ortak özelliği ise, özellikle gelişmekte olan ülkelerin (GOÜ) ekonomilerini serbest piyasa yönelimli neo-liberal yapısal uyum programlarıyla dünya ekonomisine entegre etmeleri ve minimum devlet müdahalesinde bulunmalarına yönelik politika reçeteleri sunmalarıdır. Rant ın Diğer Yüzü: Teşvik Olarak Rantlar ve Doğu Asya Deneyimi Ekonomide yapay rantlara neden olan devlet müdahalelerinin en aza indirilmesini hatta tamamen kaldırılmasını öneren bu yazarlar, GOÜ lerdeki rant olgusunu değerlendirirken bu ülkelerin nesnel koşullarını gözden kaçırmaktadırlar. GOÜ lerde devletin ekonomiye müdahale etmesini zorunlu kılan koşulları ve piyasa başarısızlıklarının varlığını ihmal eden bu yazarlar, rantın yalnızca ranta arama ve toplumsal maliyet yönüne yoğunlaşmakta, rantın özellikle teşvik boyutunu göz ardı etmektedirler xvi. Bu haliyle rant aramayı aşırı devlet müdahalesinin bir sonucu olarak yorumlayan neo-liberal yazarlar aslında neden yerine sonuçlarla uğraşmaktadır. Öncelikle GOÜ lerde serbest piyasa mekanizmasının çözemediği yapısal sorunların neler olduğunu ve rant yaratma pahasına da olsa serbest piyasa ekonomisine devlet müdahalesini gerekli kılan koşulları hatırlamakta fayda vardır xvii : Sermaye birikimi, sanayileşme ve teknolojik gelişme sorunları Düşük tasarruf oranı ve düşük döviz rezervleri, Küçük yurtiçi piyasalar, Kitlesel işsizlik, Nitelikli işgücü kaynağının yetersizliği, Girişim yeteneği eksikliği, Dış ticaret hadlerini kötüleştiren geleneksel tarım sektörüne bağımlılık, Makroekonomik istikrar eksikliği, yüksek enflasyon ve gerçekçi olmayan döviz kuru, Yönetişim, bilgi ve enformasyon eksikliği, Kurumsal altyapı eksiklerinin yanı sıra ikili ekonominin varlığı. GOÜ lerde sıralanan yapısal nedenlerle piyasa başarısızlığı asli bir unsursa, devlet müdahalesi ve rant yaratma kaçınılmaz bir zorunluluk haline gelmektedir. Bu noktada yeni sanayileşen Doğu Asya ülkelerinin deneyimleri, GOÜ lere yönelik önemli uzanımlar sunmaktadır. Bu ülkelerde devlet tarafından yaratılan rantlar yeni teknolojilerin benimsenmesi ve geliştirilmesiyle, yeni sanayilerin kurulmasına yönelik teşvik sağlamada sanayi ve teknoloji politikalarının en önemli mekanizmalarından biri olarak kullanılmıştır. Bilindiği gibi geç sanayileşen ülkelerde yeni sanayilerin kurulması ve yeni teknolojilerin elde edilmesi, herhangi bir yenilikçi faaliyette olduğu gibi yüksek riskler içermekte ve özel sektörün serbest piyasa mekanizmasının (ya da görünmez elin) itişiyle her koşulda bu riskleri üstlenmesi söz konusu olmamaktadır. Bu bağlamda devlet eğer bu sanayilerin gelişimine özel sektörü de ortak olarak katacaksa, bu piyasalara ilk girecekler için kredi sağlamak, faiz oranlarını düşük tutmak gibi teşvik edici ve korumacı bazı önlemlerle
5 rant yaratılması kaçınılmazdır. G. Kore ve Tayvan gibi ülkelerin sanayileşme ve sermaye birikimi süreçleri incelendiğinde, devletin bu yöndeki rolü açık bir şekilde görülür. Ancak bu noktada bir konuya açıklık kazandırmak gerekir. Doğu Asya ülkelerinde yeni sanayilerin ve teknolojilerin devlet tarafından teşvik edilmesinde rant yaratılması olgusunun başarısının altında, rant arama kuramından farklılaşan dört temel unsurun olduğu görülür xviii : Yaratılan rantların ulusal çıkarlara hizmet eden doğrudan verimli faaliyetlere yönlendirilmesi sağlanmıştır. Rant aramanın maliyetinin en düşük düzeyde tutulması başarılmıştır. Hükümetler uyguladıkları politikalarla, kentsel varlık spekülasyonu ve kırsal toprak ağalığı gibi servet birikiminin verimli olmayan bazı kanallarını kapatmayı becerebilmiştir. Rantların ve diğer teşviklerin gerçekleşebilmesi, ihracat yapma zorunluluğu gerektiren performans standartlarına bağlanmıştır. Rant Arama ve Türkiye Türkiye de dönemsel olarak uygulanan iktisat politikaları bağlamında rant yaratma mekanizmaları ve rant arama faaliyetlerinde farklılaşmalar görülmektedir. Ancak her dönem için görülen en önemli zaaf, Doğu Asya ülkelerinde yeni sanayi ve teknolojilerin gelişiminde kilit rol oynayan rant yaratma faaliyetiyle ilgili yukarıda dikkat çekilen dört unsurun hiçbir şekilde başarılamamış oluşudur döneminde uygulanan ithal ikameci sanayileşme politikaları doğrultusunda rant yaratma mekanizması özellikle ithalat yoluyla ortaya çıkmış; kota arama ve lisans arama faaliyetleri yoğun olarak görülmüştür. Bu dönemde ithalatın lisans, izin ve kotaya bağlanması bazılarının resmi fiyattan almaya çalıştığı dövizi kararnameyle başka kesimlere aktarma anlamına geldiğinden, rant arama faaliyetlerinin yoğunluğu artmıştır. Ara mal ithalatında düşük kurdan döviz alabilen bazı sanayi çevreleri nihai mal üretiminde aşırı karlar elde etmişlerdir. Bu dönemde ayrıca KİT ler özel sektöre piyasa fiyatının çok altında ara girdi satarak, özel sektöre önemli rantlar aktarmışlardır. Ayrıca banka kredi faiz oranlarının enflasyon oranının altında tutulması yoluyla sanayi kesimine aktarılan rantlar, bir hesaba göre 1977 yılı ulusal gelirinin %8 ini bulmaktadır xix sonrası süreçte sanayileşmeden vazgeçilmesi ve ne pahasına olursa olsun döviz kazanmayı hedefleyen neo-liberal yapısal uyum politikalarının benimsenmesiyle, rant yaratma mekanizmaları ve rant arama faaliyeti niteliksel bir dönüşüme uğramaya başlamıştır. Temelleri 1980 lerin başında atılan, IMF ve Dünya Bankası güdümünde devletin ekonomide küçültülmesi ve serbest piyasa ekonomisine geçişi öngören uzun dönemli yapısal uyum modeli, 1980 den günümüze rant yaratma ve rant aramanın temel niteliklerini belirlemeye başlamıştır. Bu modelin, 1980 lerin başında uygulamaya konan, ithalatın
6 liberalize edilmesi ve ihracatın teşvik edilmesini öngören ticari serbestleşme aşamasında, ihracatta vergi iadesi, düşük maliyetli ihracat kredileri ve gümrük muafiyetli hammadde ithalatı gibi teşvikler önem kazanmıştır lerin ortasında kaynak kullanımı destekleme fonundan ihracatçıya prim ödemeleri ve KDV istisnaları öne çıkarken, 1989 yılında ihracatta vergi iadesi uygulaması kaldırılmasın rağmen, teşvik mekanizmasındaki boşluk ve denetim yetersizliği hayali ihracatı beraberinde getirmiştir. Bu dönemle birlikte özellikle ihracat kanallı rant arama faaliyetlerinin doruğa çıktığını belirtelim. Aynı dönemde yatırımlarda teşvik arama, hayali yatırım, korumacılık ve tarife arama ile özelleştirmeyle ilgili rant arama faaliyetlerine de rastlandığını vurgulayalım xx. Ayrıca her dönemde Türkiye de devletin tarım kesine yönelik aktardığı rantların çok önemli boyutlarda olduğunu ve buna yönelik rant arama faaliyetlerine de dikkat çekmek gerekir xxi lı yılların başından itibaren bahsi geçen modelin ticari serbestleşme aşamasını finansal serbestleşme izlemiş ve iktisat politikası araçlarının ulusal kontrolü, küresel sermayenin güçlü aktörlerine terk edilmiştir. Yapısal uyum politikalarının dayatmalarıyla finansal piyasaların geliştirilmesi adına kamu borçlanması araç olarak kullanılmaya başlanmış ve bir taraftan bütçe açığı oluşurken diğer taraftan kamu kesimi borçlanma gereği ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla maliye politikasının yerini borç yönetimi almıştır. Uygulanan para politikası ve kur politikalarıyla; TL nin aşırı değerlenmesi ve yüksek faizle kısa vadeli sermaye girişine bel bağlanmıştır xxii. Rant ekonomisinin doruğa ulaştığı ve devletin borç batağına saplandığı bu süreçte, üretim, yatırım ve teknolojik yenilenme açısından reel ekonomide çok önemli kayıplar yaşanmasına neden olan krizlere de yol açılmıştır li yılların başında uygulanan bu politikalarla Türkiye parayla para kazanmanın kutsandığı, tipik bir Rant Ekonomisi ne doğru evrilmiştir. Türkiye günümüzde reel ekonominin tıkandığı, özelleştirme adına yabancılaştırmanın yaşandığı, finans sermayeye vur kaç zemini hazırlayan bir Rant Ekonomisi haline gelmiştir. Bir iktisatçımız 1990 lı yıllardan itibaren günümüze kadar güçlenerek yaşanan Rant Ekonomisi Kısırdöngüsünü şu şekilde özetlemektedir xxiii :...Bugün, Türkiye, kâğıt üzerinde görünen reel faiz gerçeğini bir kenara bırakın, devlet bütçesinin yüzde 30 ile 50 sini gençlerine değil, dünya rantiyesine ayıran tek ülke!... Türkiye'de rant, son günlerde birkaç kişinin propagandasını yaptığı gibi, gerçekten bitti mi? Cevaba geçmeden rantiyeyi, rant ekonomisini ve sistemin detaylarını tarif etmekte yarar var: Rantiye: İçeride ve/veya dışarıda faizle ve/veya devletin sahip olduklarından transferle büyüyen, üretmeyen, üretmediği sürece daha fazlasını talep eden, yaratılan koni içinde genleşerek "üreten'i tutsak ve bir süre sonra yok eden. Rantın transfer edilmesi: Üreterek kazanmak yerine, devletin varlıklarının faiz gibi araçlar ile transfer edilmesi ve/veya devletin, elinde bulundurduğu gelir yaratan araçların-alanların, siyasi otoritenin girişimleri ile birilerine aktarılması....yukarıdaki tarifler sonrası bir ayrım ve bir soru daha ortaya çıkıyor; etki alanı, varlık aktarımı ve borç karşılığı devletin aktiflerini aktarma şeklinde büyüyen iki tip rantiye var, peki Türkiye'de transfere dayanan rantiye mi yoksa hep şikâyet ettiğimiz devlete borç veren rantiye mi daha büyük? Konuya sadece içeriden bakarsak; transferle ortaya çıkan rantiye bir süre sonra devlete borç veren rantiye ye dönüşüyor. Bu süreç, transfer kesilmedikçe devam edip gidiyor. Tam bir kısırdöngü. Kaynakları aktar sonra kaynak yok diyerek borç alarak kaynak yarat.
7 Sonuç Yerine Rant mekanizmaları ve rant arama, her ekonomide ve toplumda var olmaya devam edecektir. Bir iktisatçımız A. Smith in görünmez el kavramına gönderme yaparak, rant arayan kişi ve kurumları görünmez ayaklar olarak nitelemektedir xxiv. Ancak bu görünmez ayakları devletin ekonomiye müdahalesinin bir sonucu olarak betimlemek ise bizi nedenlerle değil, sonuçlarla uğraşmaya götürür. Bu durumda da ulus-devletin ekonomideki etkinliğinin azaltılması biçiminde özetleyebileceğimiz neo-liberal reçeteler önümüze konur. Ne yazık ki zaten bu politikaların bizatihi kendisi Türkiye yi Rant Ekonomisi Kısır Döngüsü ne sokmuştur. Yukarıda bahsedilen Rant Ekonomisi Kısır Döngüsü nün kırılabilmesi; devletin küresel düzeyde finansal sermaye hareketlerine kontrol getirmesi ve içerdeki bölüşüm ilişkilerini üretenden yana yeniden düzenleyerek, kaynak transfer mekanizmasını yeni sanayilerin geliştirilmesi ve teknolojik yenilenmeye yönlendirebilmesiyle mümkün olabilir. Bu ise küresel finans sermayeye teslim olan değil, ulusal kaynaklara dayalı kalkınma modelini öngören, planlı ve programlı bir ekonomi politikasının varlığını gerektirir. Görünmez ayaklar ve rant arama her zaman, her koşulda olacaktır. Önemli olan bunları kalkınma, sanayileşme ve teknolojik yenilenme hedeflerine yönlendirebilecek, organize edebilecek ve denetleyebilecek etkinlik ve güçte görünen bir elin (devlet) varlığıdır. Rant yaratma faaliyetleri ve yaratılan rantların, hedeflenen kalkınma hızı doğrultusunda sermaye birikimine yönlendirilmesi hususunda Doğu Asya deneyiminden çıkarılabilecek en önemli ders budur. Dipnotlar i K. Marx, Kapital III, Çev: A. Bilgi, Ankara: Sol Yayınları, 1990, s.547 ii S. Jevons, Theory of Rent, The Theory of Political Economy içinde, Ed. C. Black, Pelica Boks, 1970, s.217 iii A. Smith, Ulusların Zenginliği, Çev: A. Yunus, M. Bakırcı, İstanbul, Alan Yayınları, 1985, ss iv D. Ricardo, On the Principles of Political Economy and Taxation, Vol.1, Ed: P. Sraf fa, M. Dobb, The Works and Correspondence of D. Ricardo, içinde Cambridge University Pres, 1975, s.67. v G. Hoel, Tarımda Kapitalizmin Gerçekleşmesi ve Toprak Rantı, Çev: A. Doğkan, İstanbul: Bilim Yayınları, 1975, s.22 vi Marx, ss vii A.O. Kreuger, The Political Economy of the Rent-Seeking Society', American Economic Review, Vol. 64, 1974, ss viii G. Tullock The Welfare Costs of Tariffs, Monopolies and Theft, Western Economic Journal, Vol. 5, 1967, ss ix R. Posner, The Social Cost of Monoply and Regulation, Journal of Political Economy, Vol. 83, No.4, 1975 x J. Bhagwati ve T.N. Sirinivasan, Revenue Seeking: A Generalzation of Theory of Tariffs, Journal of Political Economy, Vol. 88, No. 6, xi R.R. Tollison, Rent Seeking: A Survey, Kyklos, Vol. 35, xii S. Mohammed, J. Whalley, Rent Seeking in India: Its Costs and Policy Significance, Kyklos, Vol. 37, xiii E. Katz, J. Rosenberg, Rent Seeking for Budgetary Allocation: Preliminary Results for 20 Countries, Public Choice, Vol. 60, No. 2, 1989 xiv D. DeloA. Snow, On the Limits on Rent Seeking Waste, Public Choice, Vol. 67, 1990 xv J. Buchanan, Rant Kollama ve Kâr Kollama, Cev: A. Eker, C.c. Aktan, Politik Yozlaşma ve Rant Kollama, içinde Ankara, xvi M. Soyak, "Rantın İki Boyutu: Rant Arayışı ve Teşvik Olarak Rantlar", Öneri Dergisi, Cilt.1, Sayı.3, Haziran 1995, ss xvii A. Soyak, Ulusaldan Uluslarüstüne İktisadi Planlama ve Türkiye Deneyimi, 2. Baskı, İstanbul: Der Yayınları, 2006, ss xviii United Nations, UN Conference on Trade and Development: Trade and Development Report, 1994, ss xix Milliyet, xx C.C Aktan, Rant Savaşları, Forum, Ekim, 1994, ss.12-19
8 xxi Bu konuda ayrıntılı bir inceleme için bkz: M. Soyak, "Rant Arama: Türk Tarım Sektöründe Destekleme Politikaları Yoluyla Aktarılan Rantlar Üzerine Bir İnceleme", Ekonomik Yaklaşım, Cilt. 7, Sayı.23, Kış 1996 xxii A. Soyak, ss xxiii Y. Bulut, Rantiyenin Anavatanı: Türkiye, Referans Gazetesi, xxiv C.C. Aktan, ss.12 19