LKÖ RET M TÜRKÇE Ö RET M PROGRAMINDA 5. SINIFA A T OKUDU UNU ANLAMA KAZANIMLARININ B L SEL BECER LER YÖNÜNDEN DE ERLEND R LMES
Download "LKÖ RET M TÜRKÇE Ö RET M PROGRAMINDA 5. SINIFA A T OKUDU UNU ANLAMA KAZANIMLARININ B L SEL BECER LER YÖNÜNDEN DE ERLEND R LMES"
1 LKÖ RET M TÜRKÇE Ö RET M PROGRAMINDA 5. SINIFA A T OKUDU UNU ANLAMA KAZANIMLARININ B L SEL BECER LER YÖNÜNDEN DE ERLEND R LMES Yrd. Doç. Dr. Ömer Ç FTÇ ÖZ: Bu çal mada, Türkçe Ö retim Program nda ilkö retim 5. s n f ö rencileriyle ilgili okudu unu anlama kazan mlar n n taksonomideki bili sel becerilere da l m na ve da l m gerekçelerine bak lm t r. Ayr ca kazan mlar benzer veya ayn amaca hizmet etmeleri bak m ndan da de erlendirilmi tir. Kazan mlar n da l m gerekçelerine birkaç örnekle aç kl k getirilmi tir. Yap lan çal ma sonucunda kazan mlar n, bili sel basamaklarda dengeli bir ekilde yer almad tespit edilmi tir. Kazan mlar n büyük ço unlu u alt bili sel basamaklarda yer almaktad r. Kazan mlar n üst bili sel basamaklarda yeteri kadar yer almamas, Türkçe Ö retim Program n n, içerdi i kazan mlarla üst becerilerin geli mesini sa layacakt r iddias yla çeli mektedir. Kazan mlar n bili sel basamaklara da l m n ve da l m gerekçelerini belirlemek amac yla yap lan bu çal ma bir durum tespitinden ibaret olan betimsel bir nitelik ta maktad r. Anahtar Kelimeler: Kazan m, program, ilkö retim, bili sel beceri The Evaluation of Acquisition of the Fifth Year Students Reading and Understanding in Terms of Cognitive Skills in the Primary Education Turkish Teaching Programme ABSTRACT: This study has analyzed the fifth year primary school students acquisitions of understanding of reading in the distribution of cognitive skills and its reasons at taxonomy in the Turkish Teaching Programme. Besides, the acquisition was evaluated for serving the similar or same purposes. The clarification of the reasons for the distribution of gains has been few examples. At the end of this study, it has been observed that the distributions of the Bu çal ma Uluslararas Türkçenin E itimi ve Ö retimi Sempozyumunda bildiri olarak sunulmu tur. (Do u Akdeniz Üniversitesi, Mart 2008 Gazimagusa KKTC) Yüzüncü Y l Üni. E t. Fak. Ortaö retim Sosyal Alanlar E t. TDE Böl.
2 186 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Doç. Dr. Ömer Ç FTÇ acquisitions in the cognitive stages were not equal. The vast majority of gains are included in lower cognitive stages.the acquisitions not taking place at the upper levels (e.g. synthesis and evaluation) does not overlap with the claims of the Turkish Teaching Programme which asserts to be providing the upper level acquisitions. This study was carried out to identify the distribution of the acquisitions to the cognitive skills and its reasons, is a descriptive study. Key Words: Acquisition, programme, primary school, cognitive skill Giri E itimin, amac na ula mas için ö retim programlar olu turulur ve bu ö retim programlar na göre hareket edilir. Bu amaçla haz rlanan Türkçe Ö retimi Program n n hedefi, ö rencilere zihinsel geli imlerine uygun olarak anlama, s ralama, s n flama, sorgulama, ili ki kurma, ele tirme, tahmin etme, analiz-sentez yapma ve de erlendirme gibi zihinsel becerileri kazand rmakt r (MEB 2005: 15; Çiftçi-Çeçen 2009: 638). lkö retim formel e itimin temelini olu turuyorsa, ilkö retimin temelini de birinci kademe dedi imiz 1 5. s n flar olu turmaktad r. Çünkü bireye pek çok beceri bu dönemde kazand r l r. lkö retimin birinci kademesinde çocuklar okuma-yazma, okudu- unu anlama ve ana dilini do ru kullanma becerileri yan s ra duyu sal ve bili sel becerileri de edinirler. Bu bilgi ve beceriler çocu un gelecekteki ö renmelerinin de temelini olu turacakt r tarihli Milli E itim Temel Kanununa göre ilkö retim kurumlar n n amaç ve görevleri: Her Türk çocu una iyi bir vatanda olmak için gerekli temel bilgi, beceri, davran ve al kanl klar kazand rmak, onlar millî ahlak anlay na uygun olarak yeti tirmek; onlar ilgi, istidat ve kabiliyetleri yönünde yeti tirerek hayata ve üst ö renime haz rlamakt r. lkö retimin bu hedeflere ula mas ise ancak ö retim programlar yla mümkün olacakt r. Çünkü Ö retim program, ö renci davran nda istenilen de i iklik ya da de i iklikler olu turmak amac yla ayr nt l olarak yap lan planlamad r. Bu anlamda bir ö retim program, ne amaçlar, dersler ve konular listesidir ne de ö retmenin eline verilen ve uymas istenen bas l bir kitapt r. Ö retim program, ö rencilerden beklenen ö renmeyi meydana getirebilmek için planlanm faaliyetlerin tamam olarak tan mlanabilir (Tekin 1991: 8). Bir ba ka tan ma göre ise ö retim program Belli bir ö retim basama ndaki çe itli s n f ve derslerde okutulacak konular, bunlar n amaçlar n, her dersin s n flara göre haftada kaç saat okutulaca n ve ö retim metotlar n, tekniklerini gösteren k lavuzdur (Büyükkaragöz 1997: 1).
3 187 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/ lkö retim Türkçe Ö retim Program nda... Özbay (2006) a göre ise Ö retim program, e itim program nda gösterilen kazan mlar n gerçekle ebilmesi için gerekli olan ö retmen, konular, e itim ortamlar, yöntem, teknik, fizikî imkânlar, ders araçlar, ölçme ve de erlendirme gibi unsurlar kapsayan bir bütündür. lk ve ortaö retim programlar n geli tirme görevi Milli E itim Bakanl bünyesinde yer alan Talim ve Terbiye Kuruluna aittir. Bu kurul toplumun ihtiyaçlar n, bilim ve teknolojideki ilerlemeleri dikkate alarak belli aral klarla ö retim programlar haz rlam t r. Cumhuriyetten günümüze dek ilkö retimde, taslak niteli inde olanlar n d nda, belli ba l be program (2005 program hariç) uygulamaya konmu tur. Bunlar: 1926, 1936, 1948, 1968 ve 1981 programlar d r. Bugün ilkö retim birinci kademede uygulanan program y l nda pilot okullarda uygulanan ve y l nda ise tüm okullarda uygulanmaya ba lanan programd r. E itim alan ndaki son bilimsel geli meler ve yakla mlar dikkate al narak olu turulan bu yeni program vas tas yla metinler aras dü ünme, ili ki kurma, ele tirme ve de erlendirme gibi becerilerin yan s ra ö renci merkezli ö renme ve ö rencilerin bireysel farkl l klar ön plâna ç kar lm t r. Böylece ö rencilerimizin kendine aktar lanlar ezberlemeleri yerine ara t rarak, inceleyerek, sorgulayarak, sorun çözerek ö renmelerine, zihinsel, bireysel ve sosyal becerilerini geli tirmelerine a rl k verilmi tir (Güne 2010: 3). Programda, ö rencilere, ön bilgilerini kullanma, görsellerden yararlanma, zihninde canland rma, kar la t rma yapma, sebep-sonuç ili kisi kurma, s n flama, de erlendirme, özetleme gibi çe itli zihinsel becerileri geli tirmeye dönük okudu unu anlama için haz rlanan kazan mlar s ralanmaktad r. Ayr ca metin içi, metin d ve metinler aras anlam kurma ile ilgili kazan mlar da verilmektedir. Bu kazan mlar ö rencilerin zihinsel becerilerini geli tirme amac na yöneliktir. Ara t rman n Amac : Temel hedeflerin ö retilmesi ve bu hedeflerin kal c davran lar hâline getirilmesi olan e itim ve ö retim ayn zamanda arzu edilmeyen davran lar n de i tirilmesi ve istendik davran lara dönü türülmesi sürecidir. stendik davran lar, Milli E itimin genel ve özel amaçlar n n hedefledi i davran lard r. Davran larla birlikte bili sel ve duyu sal beceriler de kazand r l r. lkö retim birinci kademenin ilk y llar nda alt basamaktaki bili sel beceriler kazand r lmaya çal l rken dört ve be inci s n flarda üst bili sel becerilerin kazand r lmas hedeflenmektedir Türkçe Ö retimi Program nda (MEB 2005) ilkö retim be inci s n flar için okudu unu anlama yla ilgili 42 kazan ma yer verilmi tir. Bu kazan mlar n, s n f düzeyinin yüksek olmas ndan dolay üst bili sel becerilere uygunluk arz etmesi gerekmektedir. Be inci s n f ö rencileri
4 188 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Doç. Dr. Ömer Ç FTÇ için belirlenen bu kazan mlar n üst bili sel basamaklarda yer almas ilkö retimin ve ilkö retim program n n en önemli hedeflerindendir. Böyle bir uygunlu un gerçekle mesi program için olumlu olacakt r. Program n bir ba ka amac ise Ö rencilerin ö renme alanlar ndaki geli imleriyle ba lant l, yatay olarak bir y l n sonunda, dikey olarak da be inci s n f n sonunda kazanacaklar ve hayat boyu kullanacaklar üst beceriler dedi imiz temel becerileri kazand rmakt r. Türkçe Dersi Ö retim Program, içerdi i kazan mlarla bu üst becerilerin geli mesini sa layacakt r (MEB 2005: 15; Çiftçi-Çeçen 2009: 638). Bu temel beceriler Bloom taksonomisinde yer alan bili sel becerilerdir. Bu çal man n amac, be inci s n flar için programda yer alan kazan mlar n bili sel becerilere da l mlar n belirlemektir. Böylece kazan mlar n hangi basamaklarda ve ne oranda yer ald ; kazan mlar n bili sel becerilere da l mlar nda nas l bir denge gözetildi i ve kazan mlar alt bili sel basamaklarda m yoksa üst bili sel basamaklarda m yer alm oldu u tespit edilecektir. Böylece kazan mlar n basamaklara da l m programda iddia edildi i gibi s n f seviyesinin yükselmesiyle daha üst bili sel basamaklarda yer al p almad da ortaya ç kacakt r. Ayr ca kazan mlar n hangi sebepten dolay ilgili basamakta yer ald da izah edilecektir. E er kazan mlar n bili sel basamaklara dengeli bir ekilde da ld - tespit edilirse iddia edildi i gibi program bu konuda hedefine ula m say lacakt r. ayet dengeli bir da l m olmad ve üst bili sel becerilerde yeterli say da kazan m olmad görülürse bu durum program n Ö rencilerin ö renme alanlar ndaki geli imleriyle ba lant l, yatay olarak bir y l n sonunda, dikey olarak da be inci s n f n sonunda kazanacaklar ve hayat boyu kullanacaklar üst beceriler dedi imiz temel becerileri kazand rmakt r. Türkçe Dersi Ö retimi Program, içerdi i kazan mlarla bu üst becerilerin geli mesini sa layacakt r (MEB 2005: 15). iddias yla çeli mi olacakt r. Yöntem Bu bölümde ara t rman n modeli, çal ma materyali ve verilerin analizi yer almaktad r. Ara t rma Modeli Be inci s n fa ait okudu unu anlama kazan mlar n n bili sel becerilere da l m amac yla haz rlanan bu çal ma, tarama (betimleme) deseninde ve nitel ara t rma yöntemlerinden belge inceleme (doküman analizi) yöntemiyle yap lm bir içerik çözümlemesi çal mas d r. Çal mada lkö retim birinci kademe ö retim program ndaki be inci s n flara
5 189 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/ lkö retim Türkçe Ö retim Program nda... ait okudu unu anlama kazan mlar n n bili sel becerilere da l m na bak lm t r. Çal ma Materyali Çal ma materyali, ilkö retim birinci kademe Türkçe Ö retim Program ndaki, be inci s n flara ait, okudu unu anlama kazan mlar ndan olu maktad r. Veri Analizi Programdaki okudu unu anlama kazan mlar iki a amada ele al nm t r. Birinci a amada kazan mlar ayn veya benzer amaca hizmet etmeleri aç s ndan tasnif edilmi tir. kinci a amada ise kazan mlar n yer ald basamaklar belirlenmi ve kazan mlar n ilgili basamakta yer al gerekçesi aç klanm t r. Bulgular ve Yorum: Ara t rman n bu bölümünde, kazan mlar n ayn veya benzer amaçlar aç s ndan ele al nmas na, kazan mlar n bili sel beceri basamaklar ndaki da l m na ve da l m gerekçelerine yer verilmi tir. Bu çal mada say s 42 olan okudu unu anlama kazan mlar n 39 u ayn veya benzer amaca hizmet etmeleri bak m ndan de erlendirmeye tabi tutulmu tur. Ayn veya benzer amaca hizmet eden kazan mlar n say s az msanamayacak kadar çoktur. Örne in: 5 ve 36. kazan m olan Okuduklar nda ne, nerede, ne zaman, nas l, niçin ve kim (5N 1K) sorular na cevap arar. ve Hikâye unsurlar n belirler. kazan mlar ayn amaca hizmet eden kazan mlard r. Çünkü hikâye unsurlar n buldurmak için sorulan sorular n tamam 5n 1k kazan m nda da mevcuttur. Hâliyle 5n 1k sorular n cevapland ran bir ö renci ayn zamanda hikâyenin unsurlar n da bulmu olacakt r. Fikirler, yarg lar, cümle ve paragraflar aras ndaki ba lant ve geçi i sa layan kazan mlar da ayn veya benzer amaca hizmet eden kazan mlard r. Bu kazan mlar 6, 7, 10, 11, 12, 13 ve 34. kazan mlard r. Bu kazan mlar, özetleyen, sonuç bildiren, z tl k ifade eden, örneklendiren, önem belirten, kar la t rmalar yapan, sebep-sonuç bildiren, genel ve özel durumlar ifade eden, destekleyici ve kendinden önceki ifadelere izah getiren ifadeler eklinde özetleyebiliriz. Bir ba ka kazan m grubu ise 16, 17, 18, 19, 22 ve 37. kazan mlard r. Bu kazan mlar n ortak noktas, okunan metnin içeri iyle ilgili olmas d r. Konu, ana fikir, yard mc fikir ve ana duygu kavramlar n n tamam metnin içeri ini ve metinde anlat lan buldurmaya yönelik etkinliklerdir. 20 ve 39. kazan mlar n ortak noktas ise metin-ba l k ili kisini sorgulamakt r. Ba l k ve içerik ili kisini sorgular. ve Ba l ktan hareketle
6 190 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Doç. Dr. Ömer Ç FTÇ okuyaca metnin içeri ini tahmin eder. kazan mlar aras nda az da olsa bir benzerlik vard r. Bu anlamda 20. kazan m 39. kazan m da k smen kar lamaktad r. 29 ve 30. kazan m olan Okudu unu anlamland rmada görsellerden yararlan r. ve Görsellerden yararlanarak içeri i tahmin eder. kazan mlar da -farkl bili sel basamaklarda yer almalar na ra men- ayn veya benzer amaca hizmet eden kazan mlard r. Her iki hâlde de görsel, metnin içeri ini yans tacak ve metinle uyumlu olacak nitelikte olmal d r. Çiftçi ve Çeçen in (2009), yapm olduklar çal mada 42 kazan mdan 34 ünün bili sel beceri basamaklar na da l m na bak lm t r. Bu çal mada ise 42 kazan mdan 39 unun da l m na bak lm t r. Buna göre kazan mlar n basamaklara da l m a a daki tabloda gösterilmi tir. Basamaklar Kazan mlar Kazan m Say s Kavrama 1, 3, 5, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 25, 26, 27, 30, 32, 36, 37, 39, 17 Uygulama 4, 6, 7, 10, 11, 12, 13, 24, 26, 29, 33, Analiz 2, 8, 9, 13, 14, 15, 22, 23, 24, 28, 31, 32, 34, Sentez 23 1 De erlendirme 2, 4 2 Toplam 46 Tablo Kazan mlar n Bili sel Beceri Basamaklar ndaki Da l m Görüldü ü gibi kazan mlar sadece belli basamaklarda y lm ekilde kar m za ç kmaktad r. Sentez basama nda bir kazan m; de erlendirme basama nda ise iki kazan m n yer almas oldukça dikkat çekicidir. Tasnife tabi tutulan kazan m say s 39 olmas na ra men toplamda 46 olarak görünmesinin sebebi, baz kazan mlar n farkl basamaklarda yer almas d r. Çal mam zda esas ald m z kazan mlar, okudu unu anlama ile ilgili kazan mlar oldu u için bilgi basama na ait kazan mlar aramam z anlams z olacakt r. Çünkü bilgi basama ndaki sorular anlamay gerektiren sorular de ildir. Bilgi sorular, çok küçük, basit ve belirli tan mlar n, adlar n vs. hat rlan lmas yla ilgili sorulard r. Mesela bir ülkenin ba kentinin ad n sormak gibi. Anlama sorular, anlam kurmaya yönelik etkinlikleri gerektiren sorulard r (Akyol 1997: 16). Nitekim programdaki kazan mlar n hiç birisi do rudan bilgi basama nda yer almamaktad r. Sadece 5 ve 36. kazan mlar bilgi basama na yak n duran kazan mlard r. Çünkü olay n kahraman n, olay n geçti i yeri ve zaman söylemek için üst bili sel becerilerin kullan lmas na ihtiyaç yoktur. Bunlar metinde rahatl kla bulunup gösterilecek bilgilerdir. Bu anlam yla bilgi basama na daha yak nd rlar. Fakat bu tür sorular n cevapland r lmas metnin iyi alg lan-
7 191 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/ lkö retim Türkçe Ö retim Program nda... mas n gerektirir. Metnin bütün olarak alg lanmas ise kavrama basama- ndaki zihinsel becerileri gerektiriyor. Do rudan do ruya bilgi basama- nda kazan mlar n bulunmamas, program için bir de erdir. Kazan mlar n tamam taksonominin di er be basama na dâhil edebilece imiz kazan mlard r. Da l m n ne ekilde oldu u ise ilgili tabloda aç k bir ekilde görülmektedir. A a da, programdaki okudu unu anlama yla ilgili 39 kazan m n ilgili basamaklarda yer al gerekçeleri anlat lm t r. 1. Kazan m: Ön bilgilerini kullanarak okudu unu anlamland r r (kavrama). Kavrama basama ndaki bu kazan m n gerçekle tirilmesi yorumlama, tahmin etme, kar la t rma ve tan mlama gibi zihinsel i lemleri gerektiriyor. 2. Kazan m: Metinde verilen ipuçlar ndan hareketle, kar la t yeni kelimelerin anlamlar n tahmin eder (analiz, de erlendirme). Ö renciler ikinci kazan m gerçekle tirmek için inceleme, kar la t rma ve ay rma gibi zihinsel i lemlere ihtiyaç duyacaklard r. 3. Kazan m: Okuduklar n zihninde canland r r (kavrama). Bu kazan m gerçekle tirmek yorumlama, tan mlama ve tasla n çizme gibi becerileri kullanmay gerektiriyor. 4. Kazan m: Okuduklar nda duygusal ve abart l ögeleri belirler ve sorgular (uygulama, de erlendirme). Dördüncü kazan m için tart ma, yarg lama, ispat etme ve karar verme becerilerine ihtiyaç vard r. 5. Kazan m: Okuduklar nda ne, nerede, ne zaman, nas l, niçin ve kim (5N 1K) sorular na cevap arar (kavrama). 5. ve 36. kazan mlar ayn veya benzer amaca hizmet ettikleri için ikisini bir arada de erlendirmek gerekir. Ö rencilerin bu kazan mlar gerçekle tirmeleri için aç klama ve tan mlama i lemlerini yerine getirmeleri laz m. 6. Kazan m: Farkl dü ünmeye yönlendiren ifadeleri dikkate alarak okur (uygulama).ayn veya benzer amaca hizmet eden 6, 7, 10, 11, 12, 13 ve 34. kazan mlar n ortak noktas, i aret edilen kazan mlar n dikkatle okunmas d r. Bunu gerçekle tirmek için öncelikle sorgulama i leminin gerçekle tirilmesi gerekir. Sorgulama d nda çözme, ay rt etme ve ayd nlatma becerilerine de ihtiyaç vard r. 7. Kazan m: Önem belirten ifadeleri dikkate alarak okur (uygulama). Gerekçe için bkz. 6 numaral kazan m. 8. Kazan m: Okuduklar nda kar la t rmalar yapar (analiz). Ö rencinin kar la t rma yapabilmesi için kar la t raca unsurlar bir birinden ay rt etmesi gerekir. Bu kazan m için gerek duyulan zihinsel unsurlar, ay rt etme, kar la t rma, ay rma ve incelemedir.
8 192 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Doç. Dr. Ömer Ç FTÇ 9. Kazan m: Okuduklar nda sebep-sonuç ili kileri kurar (analiz). Ö rencilerin sebep-sonuç ili kisi kurabilmesi için olaylar ve durumlar iyi analiz etme yeterlili ini kazanmalar gerekir. Bunun için de kar la t rma, ayd nlatma ve kavrama becerilerine ihtiyaç duyacaklard r. 10. Kazan m: Betimleyen ve tan mlayan ifadeleri dikkate alarak okur (uygulama). Gerekçe için bkz. 6 numaral kazan m. 11. Kazan m: Genel ve özel durumlar bildiren ifadeleri dikkate alarak okur. (uygulama). Gerekçe için bkz. 6 numaral kazan m. 12. Kazan m: Destekleyici ve aç klay c ifadeleri dikkate alarak okur (uygulama). Gerekçe için bkz. 6 numaral kazan m. 13. Kazan m: Özetleyen ve sonuç bildiren ifadeleri dikkate alarak okur (uygulama, analiz). Gerekçe için bkz. 6 numaral kazan m. 14. Kazan m: Okuduklar nda gerçek olanla hayal ürünü olan ay rt eder (analiz). Bu kazan m n gerçekle tirilmesi için soyut ve somut olgular n tan nmas ; ay rma, kar la t rma ve ayd nlatma gibi zihinsel i lemlerin kazan lmas gerekir. 15. Kazan m: Okudu u metindeki öznel ve nesnel yarg lar ay rt eder (analiz). Ö rencilerin nesnel yarg lar n sabit ve de i mez yarg lar oldu unu bilmeleri gerekir. Öznel yarg ile nesnel yarg lar ay rt edebilmesi için bunlar ayr ayr s n fland rmas, kar la t rmas ve aç klamas gibi becerileri kullanmas laz m. 16. Kazan m: Okuduklar n n konusunu belirler (kavrama). 16, 17, 18, 19, 22 ve 37. kazan mlar n ortak noktas, okunan metnin içeri iyle ilgili olmalar d r. Konu, ana fikir, yard mc fikir ve ana duygu kavramlar n n tamam metnin içeri ini ve metinde anlat lan buldurmaya yöneliktir. Bu kazan mlar n gerçekle tirilebilmesi için yorumlama ve aç klama gibi zihinsel becerilerin yan nda tahmin etme, hissetme ve yarg lama gibi becerilerin de kullan lmas gerekir. 17. Kazan m: Okuduklar n n ana fikrini belirler (kavrama). Gerekçe için bkz. 16 numaral kazan m. 18. Kazan m: Okuduklar nda yard mc fikirleri ve destekleyici ayr nt lar belirler (kavrama). Gerekçe için bkz. 16 numaral kazan m. 19. Kazan m: Okudu u iirin ana duygusunu belirler (kavrama). Gerekçe için bkz. 16 numaral kazan m. 20. Kazan m: Ba l k ve içerik ili kisini sorgular (kavrama). 20 ve 39. kazan mlar ayn veya benzer amaca hizmet eden kazan mlar olduklar için beraber de erlendirmek gerekir. Ö rencilerin bu kazan mlar gerçek-
9 193 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/ lkö retim Türkçe Ö retim Program nda... le tirmeleri yorumlama, tahmin etme, tan mlama, yarg lama ve karar verme becerilerini gerektiriyor. 21. Kazan m: Metindeki anlamsal çeli kileri saptar (kavrama). Bu kazan m n gerçekle tirilmesi için yorumlama ay rt etme ve tan mlama gibi zihinsel beceriler yan s ra metin bilgisine de gereksinim vard r. 22. Kazan m: Okuduklar ndan ç kar mlar yapar (analiz). Gerekçe için bkz. 16 numaral kazan m. 23. Kazan m: Metinde ortaya konan sorunlar belirler ve onlara farkl çözümler bulur (analiz, sentez). Sorunlar bulabilmek için ay rt etme ve inceleme; sorunlara çözüm bulmak için ise kurgulama, düzenleme ve tasarlama gibi becerilere ihtiyaç vard r. 24. Kazan m: Metindeki dü üncelerle kendi dü ünceleri aras ndaki benzerlik ve farkl l klar belirler (uygulama, analiz). Kazan m n basamakta bulunma gerekçesi ö rencilere sorgulama, s n fland rma, kar la t rma ve ay rma gibi zihinsel beceriler kazand rmakt r. 25. Kazan m: Bir etkinli in veya i in a amalar n anlatan yönergeleri uygular (kavrama). Ö rencinin kavrama basama ndaki bu kazan m gerçekle tirmesi için yapaca i in tasla n zihninde ekillendirmesi gerekir. 26. Kazan m: Okuduklar yla ilgili kendi ya ant s ndan ve günlük hayattan örnekler verir (kavrama, uygulama). Bu kazan m n gerekçesi, ö rencinin öncelikle okuduklar yla günlük hayat n kar la t rmas daha sonra yorumlama, ay rma, gösterme ve sorgulama becerilerini kullanmas d r. 27. Kazan m: Okudu unu özetler (kavrama). Ö renci, okudu unu özetleyebilmek için öncelikle okudu unu anlamal daha sonra yeniden ifade etme yoluyla belli bir taslak dâhilinde yazmal d r. 28. Kazan m: Yazar n amac n belirler (analiz). Analiz basama- ndaki bu kazan m n gerekçesi, ö rencinin okuduklar ndan hareketle yazar n yazd klar na e lik eden duygular n anlamas n sa lamakt r. Bunun için inceleme, hissetme ve aç klama becerilerini kullanacakt r. 29. Kazan m: Okudu unu anlamland rmada görsellerden yararlan r (uygulama). Ö rencinin resim yard m yla metne anlam vermesi veya anlamad n görsel yard m yla anlamas için kar la t rma ve yorumlama becerileri yan s ra tamamlama ve tasvir etme becerilerini de kullanmas gerekecektir. 30. Kazan m: Görsellerden yararlanarak içeri i tahmin eder (kavrama). Gerekçe için bkz. 29 numaral kazan m.
10 194 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Doç. Dr. Ömer Ç FTÇ 31. Kazan m: Okuduklar nda eksik b rak lan ve konuyla ilgisi olmayan bilgiyi fark eder (analiz). Analiz basama ndaki bu kazan m n gerekçesi ö rencilere ili ik kurma, tamamlama, ay rt etme, s n fland rma ve aç klama gibi zihinsel i levleri yapt rmakt r. 32. Kazan m: Okuduklar ndaki dil, ifade ve bilgi yanl lar n belirler (kavrama, analiz). Bu kazan m n gerçekle tirilmesi için inceleme, analiz etme ve ay rt etme becerilerinin kullan lmas gerekir. 33. Kazan m: Verilen örneklerin konuya uygun olup olmad n sorgular (uygulama). Bu kazan m gerçekle tirmek hem konunun hem de örneklerin öncelikle anla lmas na ba l d r. Bunun için ö rencinin sorgulama, kullanma, benzerlik ve z tl klar bulma ve çözme becerilerini kullanmas gerekecektir. 34. Kazan m: Metin içerisinde kal n, renkli, alt çizili vb. ifadelerin önemli noktalar vurgulad n bilerek okur (analiz). Gerekçe için bkz. 6 numaral kazan m. 35. Kazan m: Metnin giri, geli me ve sonuç bölümleri hakk nda tahminlerde bulunur (uygulama). Çözme, sorgulama, tahminde bulunma ve s n fland rma becerilerini gerektiren bu kazan m n gerçekle tirilmesi için ö rencinin, bahsi edilen bölümlerde anlat m n farkl la t n görmesi gerekir. 36. Kazan m: Okuduklar nda hikâye unsurlar n belirler (kavrama). Gerekçe için bkz. 5 numaral kazan m. 37. Kazan m: Okumas n, metnin içeri ini ve okuma ortam n de- erlendirir (kavrama). Gerekçe için bkz. 16 numaral kazan m. 38. Kazan m: Okuduklar nda geçen varl klar ve olaylar s n fland r r (analiz). Ö renci birbiriyle irtibatl olan varl klar ve olaylar bulu turur, onlar bir araya getirir, benzerlik ve farkl l klar na göre gruplara ay r r. Bunu yapmak için ay rt etme ve s n fland rma becerilerini kullanmas gerekmektedir. 39. Kazan m: Ba l ktan hareketle okuyaca metnin içeri ini tahmin eder (kavrama). Gerekçe için bkz. 20 numaral kazan m. Programda, okudu unu anlama kazan mlar n n say s 42 dir. Bu 42 kazan m n 39 u de erlendirmeye al nm t r. Geriye kalan 3 ü ise duyu sal alanda yer ald için de erlendirmeye al nmam t r. Bunlar: Okuma öncesi, okuma s ras ve sonras nda metinle ilgili sorular cevapland r r. ; Okuduklar n ba kalar yla payla r. ; Okudu u metnin yazar hakk nda bilgi edinir. kazan mlar d r. Kazan mlar n ilgili basamakta yer al gerekçesine aç kl k getirmek için a a da birkaç örnek etkinli e yer verilmi tir.
11 1. Örnek 195 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/ lkö retim Türkçe Ö retim Program nda Kazan m: Ön bilgilerini kullanarak okudu unu anlamland r r. Basamak: Kazan m kavrama basama nda yer almaktad r. Bu kazan m n gerçekle tirilmesi yorumlama, tahmin etme, kar la t rma ve tan mlama gibi zihinsel i lemleri gerektiriyor. Be inci s n f Türkçe ders kitab ndan al nan a a daki iirde bu gün sokaklar güzel denmi ama sokaklar güzelle tiren eyin ne oldu u aç k bir ekilde belirtilmemi tir. Çocuklardan, a a daki seçeneklerden hareketle, bu dizeden ne anlad klar soruldu unda onlar çocuklar güzel, elimizden tutan her el, yar n n büyükleri ve bayraklar kelime ve kelime gruplar ndan hareketle (d) kk n yani sokaklar n, çocuklarla enlendi i için güzel oldu unu söyleyecekler. Çocuklar, okuduklar n belki de daha önce ya ad klar bir bayram sabah yla kar la t racaklar. iirdeki anahtar kelimeleri yorumlayacaklar ve okuduklar yla ya ad klar aras nda ba kurmaya çal acaklar. Bu i lemler neticesinde do ru cevab bulabileceklerdir. a) Herkes evinin önünü temizlemi. b) Kimse soka a çöp atm yor. c) Temizlikçiler i lerini iyi yapm lar. d) Sokaklar çocuklarla enlenmi. eder. 2. Örnek Bugün bir ba ka ayd nl k yeryüzü, Bir ba ka a açlar n, evlerin yüzü, Bugün çocuklar güzel, Bugün sokaklar güzel... Elimizden tutan her el Daha sa lam, Daha mavi gökyüzü; Bayraklar daha yak n. Bak n: Geçiyor yar n n büyükleri; ark lar tutuyor gökleri. 15. Kazan m: Okudu u metindeki öznel ve nesnel yarg lar ay rt Basamak: Kazan m analiz basama nda yer almaktad r. Çünkü ö rencilerin, nesnel yarg lar n sabit ve de i mez yarg lar oldu unu bilmeleri gerekir. Öznel yarg ile nesnel yarg lar ay rt edebilmesi için bunlar ayr ayr s n fland rma ve kar la t rma gibi becerileri kullanmas gerekir.
12 196 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Doç. Dr. Ömer Ç FTÇ E er a a daki paragrafta öznel yarg y bulmalar istenirse ö rencinin yapaca ey ifadeleri öznel ve nesnel olarak s n fland rmak ve kar- la t rmak olacak. Ard ndan da öznel yarg y belirleyecektir. Bunu yapabilmesi için konu hakk nda elbette ön bilgilere sahip olmas gerekecektir. (I)Eyüp semtinde oturan bir s n f arkada m birkaç defa yan ma gelip benden para istedi. (II) Bence insanlar bu kadar kolay para kazanmamal diye dü ündüm. (III) Güçlü ve sa l kl birisiydi. (IV)Yan mda kendisine i verdim. Çal arak para kazanmaya ba lad. 29. Kazan m: Okudu unu anlamland rmada görsellerden yararlan r. 3. Örnek Basamak: Kazan m uygulama basama nda yer almaktad r. Çünkü ö rencinin resim yard m yla metne anlam vermesi veya anlamad n görsel yard m yla anlamas için yorumlama becerisi yan s ra tasvir etme becerisini de kullanmas gerekecektir. Be inci s n f Türkçe ders kitab nda K Mevsimi adl metinde, k mevsiminin çocuklar için zevkli yanlar n n oldu u söylenmi ama bu zevkli yanlar n neler oldu u anlat lmam. Çocuklardan, resme bakarak k mevsiminin çocuklar için zevkli olan yanlar n, anlatmalar istendi- inde çocuklar n verecekleri cevap kardan adam yapmak ve k zakla kaymak olacakt r. Görüldü ü gibi kazan mlar n tamam, zihinsel becerileri aktif hâle getirmek için bu ekilde etkinlik haline getirilebilir.
13 197 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/ lkö retim Türkçe Ö retim Program nda... Sonuç ve Öneriler: Bu bölümde, ara t rmada ula lan sonuçlar ve bu sonuçlar do rultusunda yap lan öneriler yer almaktad r. Sonuçlar: Ara t rmada u sonuçlara ula lm t r: Bulgularda görüldü ü gibi ayn veya benzer amaca hizmet eden kazan mlar n say s pek fazlad r. Ayn l k ve benzerlik en çok fikirler, yarg lar, cümle ve paragraflar aras ndaki ba lant ve geçi i sa layan kazan mlarda görülmektedir. Bunlar: 6, 7, 10, 11, 12, 13 ve 34. kazan mlard r. Ayn veya benzer amaca hizmet eden bir ba ka kazan m grubu ise özetleyen, sonuç bildiren, z tl k ifade eden, örneklendiren, önem belirten, kar la t rmalar yapan, sebep-sonuç bildiren, genel ve özel durumlar ifade eden, destekleyici ve kendinden önceki ifadelere izah getiren kazan mlard r. Bunlar da 16, 17, 18, 19, 22 ve 37. kazan mlard r. Kazan mlar n bili sel basamaklara da l m na bakt m zda kazan mlar n kavrama, uygulama ve analiz basamaklar nda y lma gösterdi- ini görüyoruz. Kazan mlar n ço unlukla analiz sentez ve de erlendirme basamaklar nda yer almalar gerekirken bu basamaklarda sadece 17 kazan m bulunmaktad r. Bunun 14 ü analiz; 2 si sentez, 1 i ise de erlendirme basamaklar nda yer almaktad r. Üst bili sel basamaklardan sadece analiz basama nda yeterli say da kazan m mevcuttur. Sentez ve de erlendirme basamaklar nda sadece 3 kazan m n olmas olumsuz bir durum olu turmaktad r. De erlendirmeye al nan 39 kazan mdan hiç biri bilgi basama nda yer almamaktad r. Bunun nedeni ise bilgi basama n n anlamadan çok hat rlamay gerektiren bir beceri olmas ndand r (Çiftçi: 2007). Çal mada elde etti imiz bulgulara dayanarak programda, iddia edildi i gibi üst bili sel becerilere yeterince yer verilmedi ini söyleyebiliriz. Üst bili sel basamaklarda yeterince kazan m n olmay program n iddias yla çeli mektedir. E itsel davran lar n s n fland r lmas olan Bloom taksonomisine göre haz rlanan kazan mlar n, ö rencilerin zihinsel becerilerinin geli tirilmesine katk s inkâr edilemez. Çocuklar n zihinsel geli imlerini alt düzeyden üst düzeylere ç karmay hedefleyen okullarda taksonomi, bilgiyi art rmada bir k lavuz görevini görmektedir. Çünkü daha yüksek seviyede bili sel dü ünce geli tirmek ve çocuklar n dil becerilerini ilerletmeye yard mc olmak için bili sel alan n kullan lmas gerekir. Türkçe Ö retim Program, dayand temel yakla mlar arac l yla, bilgiyi ara t ran, onu kullanmas n bilen, sahip oldu u ö renme biçimini verimli bir ekilde kullanan, ö rendi i yeni bilgilerle eski bilgilerini bir
14 198 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Doç. Dr. Ömer Ç FTÇ araya getirip onlardan hareketle yeni bilgilere ula abilen bireyler yeti tirmeyi amaçlamaktad r. O halde e itim bilgi edinme süreci mi yoksa bilgiye ula may ö reten bir süreç mi? E er e itimi bilgi edindirme süreci olarak de erlendirirsek ö rencinin kafas n da bilgilerle ö retmen doldurmak zorundad r. E er bilgiye ula ma süreci olarak kabul edersek o zaman bilgiyi yap land rmay ö retmek zorunday z Ö retim Program ndan önce e itim, bilgi edindirme süreciydi ve bo bir kutu olarak kabul edilen ö rencinin kafas ö retmen taraf ndan doldurulmaktayd Ö retim Program nda yeni yakla mlar n denendi ini ve uyguland n görüyoruz. Bu yakla mlara göre merkezde olan sadece ö rencidir. Burada ö rencilerin bireysel farkl l klar dikkate al narak ele tirel becerinin kazand r lmaya çal ld n görüyoruz. Ö rencilere temel becerilerin kazand r lmas nda ilkö retim ile ilkö retim program n n amac ortakt r. Her ikisinin de amac, kazand rd klar temel beceriler yard m yla ö rencileri gelece e, e itim ve ö retimin daha üst düzeydeki kademelerine haz rlamakt r. Bunu sa layacak temel beceriler ise Türkçeyi do ru, güzel ve etkili kullanma, ele tirel dü ünme, yarat c dü ünme, ileti im, problem çözme, ara t rma, bilgi teknolojilerini kullanma, giri imcilik, karar verme, ki isel ve sosyal de erlere önem verme (MEB 2005) olarak s ralanmaktad r. Bütün bunlar n gerçekle tirilmesi için Bloom taksonomisinden yararlan l r. Çünkü taksonomi, bilgileri yeniden yap land rmay, ön bilgilerle ili kilendirmeyi, analiz, sentez ve de erlendirmede bulunmay sa lar. Ö renciler, ö retmenlerinin bilgilerinin tamam n eksiksiz alamayacaklar için bilgiyi zihinlerinde yap land rmak zorundad rlar. Bu yüzden ö renci, kendi ö renmelerini gerçekle tiren ve yeni bilgilere ula- an ki i olmal d r. Bilgilerin yap land r lmas ise üst dü ünme becerilerinin kazand r lmas ile mümkündür. Öneriler: Ara t rma sonuçlar do rultusunda u öneriler getirilebilir: Be inci s n fa ait, okudu unu anlama kazan mlar n n ö renci seviyesine uygunlu una dikkat edilmelidir. Kazan mlar n, ö rencilerin üst bili sel becerilerini harekete geçirecek nitelikte olmas sa lanmal d r. Bu yüzden programda üst bili sel becerilere daha fazla yer verilebilirdi. Bu eksiklik mutlaka giderilmelidir. Ö rencilerin, ön bilgilerini yeni ö rendi i bilgilere transfer ederek bili sel ve duyu sal bilgi ve becerilerini üst bir noktaya ta malar sa lanmal d r. Kazan mlar, gerçekle tirilmek istenen amaçlar do rultusunda haz rlanmal d r. Alt bili sel basamaklarda yer alan kazan mlar, ö retmen taraf ndan i lenirken sorular n zorluk derecesi artt r lmal d r. Bu kazan mlar, ders kitaplar nda etkinlik haline getirilirken ayn ekilde etkinlik-
15 199 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/ lkö retim Türkçe Ö retim Program nda... lerin zorluk derecesi yüksek tutulmal d r. Türkçe derslerinde ö renci, bilgiyi, verilen etkinlikler yard m yla yap land rmaya çal t için Türkçe ders kitaplar ndaki etkinlikler, kazan mlar n edindirmek istedi i bilgi ve becerileri geli tirmeye yönelik olmal d r. Etkinlikler, zihinsel becerileri geli tirmeye yard mc olacak ekilde haz rlanmal d r. Bilgi ve kavrama basamaklar ilkö retimin ilk s n flar nda verildi- inden dolay be inci s n flar için üst becerilere daha fazla yer verilebilirdi. Sonuç olarak, e itimde yeni yakla mlarla ülkemizin gelece ine yön verecek dü ünen, ara t ran, anlayan, sorgulayan, sorun çözen, dil, zihinsel ve sosyal yönden geli mi bireyler yeti tirme amaçlanm t r. Bu amaca ula mada ba ta ö renci ve ö retmen olmak üzere bütün e itimcilere, yöneticilere ve velilere önemli görevler dü mektedir. KAYNAKÇA AKYOL, Hayati (1997), Okuma Metinlerindeki Sorular n S n fland r lmas, E itim ve Bilim, 21, (105), s ARSLAN, Mehmet (2000), Cumhuriyet Dönemi lkö retim Programlar ve Belli Ba l Özellikleri, MEB Dergisi, S BÜYÜKKARAGÖZ, Sava (1997), Program Geli tirme, Öz E itim Yay nlar, Konya. Ç FTÇ, Ömer (2007) lkö retim 5. S n f Ö rencilerinin Türkçe Ö retim Program nda Belirtilen Okudu unu Anlamayla lgili Kazan mlara Ula ma Düzeyinin Belirlenmesi, (Gazi Üniversitesi E itim Bilimleri Enstitüsü Yay mlanmam Doktora Tezi), Ankara. Ç FTÇ, Ömer-Temizyürek, Fahri (2009), lkö retim 5. S n f Ö rencilerinin Okudu unu Anlama Becerilerinin Ölçülmesi, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 5, S. 9, s ERDEN, Münire (1999), Geli im ve Ö renme, PegemA, Ankara. ERTÜRK, Selahattin (1994), E itimde Program Geli tirme, Meteksan Yay nevi, Ankara. F L Z, Sevil Büyükalan (2004), Soru Sorma Sanat, Asil Yay n Da t m, Ankara. GÖÇER, Ali (2008), Etkinlik Temelli lkokuma ve Yazma Ö retimi, An Yay nc l k, Ankara. GÜNE, Firdevs (2010), E itimde Yap land r c Yakla mla Gelen Yenilikler, E itime Bak, S. 16. KÜÇÜKAHMET, Leyla (2003), Ö retimde Plânlama ve De erlendirme, Nobel Yay nlar, Ankara. MEB (2005), lkö retim Türkçe Dersi Ö retim Program ve K lavuzu (1-5) Taslak Bas m, Devlet Kitaplar Genel Müdürlü ü, Ankara.
16 200 TÜBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Doç. Dr. Ömer Ç FTÇ ÖZBAY, Murat (2002), lkö retim Okullar Türkçe Ders Kitaplar ndaki Anlama Sorular n n Ö rencilerin Dü ünme Becerilerine Katk s, Türk Dili, (Dil Bayram n n 70. Y l ) (609) s ÖZBAY, Murat (2006), Türkçe Özel Ö retim Yöntemleri I, Öncü Kitap, Ankara. ÖZBAY, Murat (2006), Türkçe Özel Ö retim Yöntemleri II, Öncü Kitap, Ankara. ÖZÇEL K, Durmu Ali (1987), E itim Programlar ve Genel Ö retim Yöntemi, ÖSYM E itim Yay n, Ankara. TDK (2005), Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yay nlar, Ankara. TEK N, Halil ( 1991), E itimde Ölçme ve De erlendirme, Yarg Yay nlar, Ankara.