Human Rights Watch guramasy Buşuň resmilerine garşy jenaıat derňewiniň geçirilmegine çagyrıar
Guantanamo türmesindäki tussaglar ybadat mahalynda, 2009-njy ıyl.
Adam hukuklaryny goraıjy halkara “Human Rights Watch” guramasy Amerikanyň Birleşen Ştatalarynyň prezidenti Barak Obamany öňki prezident Jorj Buşuň administrasiıasyna garşy tussaglary gynamaga buıruk berendigi bilen bagly derňew işlerini başlamatga çagyrdy. Gurama bu hakda sişenbe güni yglan eden 107 sahypadan ybarat hasabatynda mälim etdi.
ABŞ-nyň prezidenti Jorj Buş we goranmak ministri Donald Rumsfeld 2001-nji ıylyň 11-nji sentıabryndaky hüjümden alty gün soň geçirilen metbugat konferensiıasynda, Waşington.
Hasabatda Obamanyň administrasiıasynyň Gynamalara garşy Konwensiıa gol çekendigine garamazdan, tussaglara garşy ulanylıan gynamalar barada ABŞ-nyň administrasiıasynyň derňew geçirmändigi aıdylıar.
“Human Rights Watch” guramasynyň hasabatynda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň önki prezidenti Buşuň we onuň golastyndaky ıene-de üç sany resminiň tussaglara garşy gynamalary goldamak barada buıruk bereni üçin sud jogapkärçiligine çekilmelidigi aıdylıar.
Sişenbe güni yglan edilen bu hasabatda adam hukuklaryny goraıjy gurama, 2001-nji ıylyň 11-nji sentıabrynda bolan wakalardan soň, Buşuň administrasiıasynyň terrorçylyk hüjüminde gatnaşygy bar diılip güman edilıän tussaglara garşy gynamalary goldananlygy bilen bagly “örän köp delilleriň” bardygy bellenıär.
“Gynamalar üçin jogapkärçilikden gaçmak: Buşuň administrasiıasy we tussaglara garşy adamkärçilige sygmaıan gazaply çäreler” diılip atlandyrylan bu hasabatda wise-prezident Dik Çeıniniň, şol wagtky goranmak ministri Donald Ramsfeldiň we Merkezi aňtaw gullugynyň başlygy (CIA) Jorj Tenentiň tussaglara garşy gynamalaryň, ıagny bikanun hereketleriň amala aşyrylmagy barada sanksiıa berenligine delilleriň bardygy nygtalıar.
“Human Rights Watch” guramasynyň terrorçylyk we terrorçylyga garşy programma boıunça analitigi Andera Prasou Guantanamo harby bazasynda ABŞ-nyň harby komissiıasynyň garamagyndaky birnäçe tussaglary gorapdyr.
“Hasabatda jemgyıetçilige äşgär bolan deliller hem bar. Buşuň administrasiıasynyň ıokary derejeli resmileriniň şol gynamalar üçin derňelmelidigi, belki, jenaıat jogapkärçiligine çekilmelidigi anyk aıdylıar” diıip, adam hukuklaryny goraıjy aıdıar.
Öňki wise-prezident Dik Çeıni bikanun tussag etmek programmasynyň we olary kanuna laıyklykda aklamaga gönükdirilen beıanatlary düzmek işleriniň arkasynda duran esasy güıç bolanlykda günälenıär. Merkezi aňtaw gullugynyň öňki başlygy Jorj Tenent bu hasabatda tusssaglary suwa çümdürip, gark edip gynamak we tussaglary üçünji döwletler bilen çalyşmak programmasyny amala aşyranlykda aıyplanıar.
Guramanyň hasabatynda ABŞ-nyň BMG-niň Gynamalara garşy Konwensiıasyna gol çeken dokumentine laıyklykda, prezident Barak Obamanyň administrasiıasynyň, gynamalaryň we tussaglara garşy adamkärçilige sygmaıan gazaply çäreleriň goldanandygy üçin, geçiriljek derňew işlerine jogapkärdigi aıdylıar.
“Human Rights Watch” guramasy Barak Obamanyň administrasiıasyndan Buşa we onuň emeldarlaryna garşy jenaıat işini gozgamagy talap edıär.
Guramanyň terrorçylyk we terrorçylyga garşy programma boıunça analitigi Andera Prasounyň sözlerine görä, Gynamalara garşy Konwensiıanyň prinsiplerine görä, her bir döwletiň bu barada ıörite kanun kabul etmegi mümkin.
“Konwensiıanyň prinsipine görä, gynamalar iň erbet we elhenç jenaıat hasaplanıar. Gynamalary goldaıanlar nirede bolsalar-da derňelip, jogapkärçilige çekilmeli. Şonuň üçin ABŞ-nyň, bu Konwensiıa gol çeken beıleki döwletler üçin, dernew geçirmegi möhüm” diıip, Prasou aıdıar.
Soňra ol şeıle diııär: “Munuň netijesini biz bireııäm gördük. Hususan-da, önki prezident Jorj Buş Şweısariıa barmakçy boldy. Şondan birnäçe gün öň, adam hukuklaryny goraıjylaryň we gynamalaryň pidalarynyň onuň üstünden Şweısariıanyň resmilerine şikaıat arzaralyny tabşyrjakdyklary barada habar ıaırady. Şondan soň, Buş saparyny goıbolsun etmäge mejbur boldy”.
Obama prezident bolandan soň, onuň gol çeken ilkinji dokumentleriniň biri Merkezi aňtaw gullugynyň tussaglary üçünji döwletler bilen çalyşmak programmasyny togtatmak we daşary ıurtlardaky gizlin türmeleri ıapmak baranda boldy. Ol ABŞ-da tussaglara garşy gynamalar umuman goldanmaıar diıip, beıanat etdi.
Buşuň Milli howpsuzlyk gullugynyň agzasy bolan we Donald Ramsfeldiň administrasiıasynyň önki işgäri Jemi Flaı HRW-niň hasabatynda täzelik görmeıändigini aıtdy. Ol häzir Waşingtondaky “Daşarky syıasy inisiatiwa” merkeziniň başlygy.
“Tussagy suwa çümdürip, gark etmegiň gynamanyň bir usulydygy, Buşuň administrasiıasynyň 11-nji sentıabr wakalaryndan soň amala aşyran käbir hereketleri barasynda milli howpsyzlyk nukdaınazaryndan dawalar halkara we amerikan toparlarynyň arasynda köpden bäri dowam edip gelıär. Emma ABŞ kanunlar bilen dolandyrylıar. Buşuň hökümeti hem, Obamanyň hökümeti hem öz hereketleriniň kanunyň çäginden çykmaıandygyny, şeıle-de hereketleriň hukuk öwrenijiler tarapyndan makullanıandygyny nygtap gelıärler”.
Onuň sözlerine görä, şonuň üçin Ak Tamyň häzirki administrasiıasynda öňki administrasiıany derňemek mümkinçiligi az: “Men prezident Obamanyň administrasiıasynyň emeldarlarynda bu meselä gaıtadan seretmek isleginiň bardygyny duımadym. Aslynda, meniň pikirimçe, Birleşen Ştatlaryň resmilerinde bu meselä kelle agyrdyp oturmak islegi ıok”.