BOGOMİLİZM VE BOSNA- HERSEK BOGOMİLLERİ
Download "BOGOMİLİZM VE BOSNA- HERSEK BOGOMİLLERİ"
1 Ondokuzmayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı BOGOMİLİZM VE BOSNA- HERSEK BOGOMİLLERİ Hazırlayan İsmajil Hodziç Danışman Doç. Dr. Mahmut Aydın Yüksek Lisans Tezi Samsun, 2007
3 Ondokuzmayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı BOGOMİLİZM VE BOSNA- HERSEK BOGOMİLLERİ Hazırlayan İsmajil Hodziç Danışman Doç. Dr. Mahmut Aydın Yüksek Lisans Tezi Samsun, 2007
4 KABUL VE ONAY İsmail HODZİÇ tarafından hazırlanan Bogomilizm ve Bosna-Hersek Bogomilleri başlıklı bu çalışma, 23 /02 /2007 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda başarılı bulunarak jürimiz tarafından Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir. Başkan: Prof.Dr. Mustafa Zeki TERZİ Üye: Doç. Dr. Mahmut AYDIN (Danışman) Üye: Doç. Dr. Erkan PERŞEMBE Yukarıdaki imzaların adı geçen öğretim üyelerine ait olduğunu onaylarım. / /
5 BİLDİRİM Hazırladığım tezin tamamen kendi çalışmam olduğunu ve her alıntıya, kullandığım başka yazarlara ait her özgün fikre kaynak gösterdiğimi bildiririm. 16 /03 /2007 İsmail HODZİÇ
6 i ÖNSÖZ Bulgaristan, Güneydoğu Avrupa da, Balkan Yarımadası nın merkezinde, coğrafik konumu gereği doğu ve batının kesiştiği bir noktada yer alan bir ülkedir. Ülke, batıda Sırbistan ve Makedonya Cumhuriyeti, doğuda Karadeniz, kuzeyde Romanya, güneyde ise Yunanistan ve Türkiye ile çevrilidir. Bu coğrafik konumundan dolayı çok erken dönemlerden itibaren uluslararası ticaretin köprüsü olan Bulgaristan, aynı zamanda çeşitli kültür ve inanç hareketlerine de ev sahipliği yapmış, ayrıca bununla da kalmayıp zaman içerisinde adeta değişik inançların üssü olmuştur. Ancak IX. yüzyılın ortalarında Bulgaristan ın hâkimiyetinin zayıflamasıyla doğan siyasi boşluk, dini, sosyal ve kültürel çatışmaları da beraberinde getirmiştir. Batıdan gelen Katolik baskılara karşı Ortodoks Slavların direnişi, özellikle dağlık arazide yaşayan ve eski pagan inançlarını devam ettiren insanların varlığı ve dini ve kültürel çatışmalar iktidar boşluğu nedeniyle yaşanan gelişmelerden bir kaçı olarak zikredilebilir. Ayrıca sınır komşusu olan Bizans ta var olan Pavlosçular, Messelianlar, Ermeni Monofizitler, Yahudiler ve Müslümanların kendilerine taraftarlar bulmaya çalışması da Bulgaristan da içinden çıkılmaz dini ve kültürel çatışmalara neden olmuştur. Bu çatışmadan kurtulmak için Bulgar hükümdarı Boris, 864 yılında Ortodoks Hıristiyanlığı seçmiştir. Bulgaristan da Hıristiyanlığın resmi din olmasıyla birlikte sorunun çözüldüğü düşünülse de, tam tersine bu kısa vadeli bir çözüm olarak kalmış, özellikle Çar Peter (MS ) döneminde durum daha da kötüleşmiştir. Hatta var olan inançların yanı sıra birtakım değişik inanç ve gruplar da ortaya çıkmıştır. Papaz Bogomil önderliğinde kurulan ve daha sonra Bogomilizm olarak adlandırılacak hareket de bu dönemde ortaya çıkan dinsel gruplardan biridir. Bosna Hersek ise Avrupa kıtasının güneybatı, Balkan yarımadasının ise kuzeybatısında yer alan, kilometre yüz ölçümüne sahip bir ülkedir. Büyük ülkelerin bazı şehirlerinden çok daha az bir yüz ölçümüne sahip olan Bosna Hersek, sahip olduğu tarihsel, dinsel, etnik ve kültürel doku açısından ise, çoğu ülkeden daha zengin bir mirasa sahiptir. Bu nedenle Bosna nın, ülke olarak küçük ama tarihi açıdan önemli ülkelerden biri olduğu söylenebilir. Bosna Hersek, ifade ettiğimiz
7 ii özellikleri nedeniyle birçok milletin mücadelesine sahne olmasının yanı sıra, aynı zamanda eski pagan inanç ve gelenekler ile Hıristiyanlık, Bogomilizm ve İslam gibi dinlerin mücadelesine de sahne olmuştur. Bizim çalışmamızın konusunu Bosna Bogomilleri teşkil etmektedir. Çalışmamız başlıca üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Bogomilizm in Bulgaristan ta ortaya çıkışı, yayılışı ve Bulgaristan dışında yayılmasını inceledik. İkinci bölümde Bogomilizm ile tanışmadan önce Bosna nın durumunu, Bogomilizm in Bosna ya yayılıp zirve noktasına ulaşmasını ve tarih sahnesinden silinişini ele almaya çalıştık. Üçüncü ve son bölümde ise Bosna Bogomil Kilisesi nin kurumsallaşması, hiyerarşik yapısı ve inanç esaslarını ortaya koymaya çalıştık. Tez konusunun ve sınırlarının belirlenmesinden tezin dil, muhteva ve teknik oluşumuna kadar çalışmamın bütün aşamalarında bana rehberlik eden danışman hocam Doç. Dr. Mahmut Aydın a, çalışmamın tümünü okuyarak dil ve üslup konusunda katkılarda bulunan Arş. Gör. Süleyman Turan a, arkadaşım Ahmet Ateşyürek ve katkıda bulunan diğer herkese teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim.
8 iii ÖZ [HODZİÇ, İsmail]. [Bogomilizm ve Bosna-Hersek Bogomilleri], [Yüksek Lisans], Samsun, . Bogomilizm ve Bosna Hersek Bogomilleri adlı çalışmamızda Avrupa nın doğusunda yer alan Bulgaristan ta X. yüzyılda ortaya çıkan Bogomilizm inancını, bu inancın Bosna topraklarına gelişini, burada yayılışını ve tarih sahnesinden silinişini, son olarak da heretik olarak kabul edilmesini sağlayan inanç esasları ve pratiklerini ortaya koymaya çalıştık. Bu çerçevede çalışmamız üç bölümden oluşmaktadır; Birinci bölümde Bogomil kelimesinin etimolojik yapısı ve Bogomillere verilen farklı isimler üzerinde durduktan sonra Bogomilizm in Bulgaristan da ortaya çıkışı, yayılışı ve Bulgaristan dışında taşması hususlarını ele almaya çalıştık. Bu gelişmelerin daha iyi anlaşılması için Bulgaristan ın Hıristiyanlık öncesi ve sonrası durumunu da ortaya koymanın uygun olacağını düşündük. İkinci bölümde Bogomilizm in gelişinden önce Bosna nın durumunu ve Boşnak halkın Hıristiyanlıkla tanışmasını açıklığa kavuşturduktan sonra Bogomilizm in Bosna da ortaya çıkışını, yayılmasını, zirve noktaya ulaşmasını, Osmanlı nın bölgeyi fethedişini ve son olarak da zayıflama sürecine giren bu heretik Hıristiyan mezhebin tarih sahnesinden silinişini inceledik. Üçüncü ve son bölümde ise Bosna Bogomil Kilisesi nin kurumsallaşması, hiyerarşik yapısı ve inanç esaslarını ortaya koymaya çalıştık. Netice olarak bu çalışmamızda, Bulgaristan ın X. yüzyıldaki kendine has şartları içerisinde ortaya çıkan Bogomilizm in Ortodoks ve Katoliklerin iddialarının aksine XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar varlığını sürdüren kurumsal bir kiliseye, kendine has kurumlara ve farklı inançlara sahip bir hareket olduğunu gördük. Anahtar Sözcükler: Balkanlar, Bogomilizm, Hıristiyanlık, Bosna-Hersek, Bulgaristan
9 iv ABSTRACT [HODZİÇ, İsmail]. [Bogomilism and Bogomils of Bosnia-Herzegovina], [Master s Thesis], Samsun, . This thesis, called Bogomilism and Bogomils of Bosnia-Herzegovina, deals with the following issues, how Bogomilism came out as a religious sect in Bulgaria, its arrival in Bosnia, its spread and development in Bosnia, its disappearing from the world scene, its main beliefs and rituals. This study consists of three main chapters. In the first section we have examined emergence of Bogomilism in Bulgaria and its spread to other parts of the Balkans and Europe. While doing this, first of all we have thought to explore the situation of Bulgaria before and after Christianity came to this region. In the second section first of all we examined the situation of Bosnia before the arrival of Bogomilism. Secondary we have studied arrival of Bogomilism to Bosnia, its expansion and development as a separate church after giving some information about the arrival of Christianity to Bosnia. Thirdly, we have dealt with the conquest of Bosnia by the Ottoman Empire and as parallel to this the decline and disappearing of Bogomilism from the world scene. In the third and final section we have pursued institutionalization of Bosnian Bogomilism, its main beliefs and rituals. In the end of the thesis we have concluded that Bogomilism emerged as a separate religious sect within the context of special circumstances of tenth century Bulgaria and it kept its existence with its own church structure, belief system and rituals contrary to the claims of Orthodox and Catholic Churches. Key Words: Balkans, Bogomilism, Christianity, Bosnia and Herzegovinia, Bulgaria
10 v KISALTMALAR a.g.e : Adı Geçen Eser a.g.m : Adı Geçen Makale ANUBİH: Akademija Nauka i Umjetnosti Bosne i Hercegovine c. : Cilt çev : Çeviren ed. : Editör GZM : Glasnik Zemaljskog Muzeja haz. : Hazırlayan İSAM : İslam Araştırmaları Merkezi JAZU : Jugoslovenska Akademija Znanosti i Umjetnosti MEBY : Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları MÖ : Milattan Önce MS : Milattan Sonra Prv : Preveo/Prevela s. : Sayfa ss. : Sayfalar S. : Sayı TDV : Türkiye Diyanet Vakfı
11 vi İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ... I ÖZ...III ABSTRACT... IİV KISALTMALAR...V İÇİNDEKİLER... Vİ GİRİŞ...1 BÖLÜM I. BOGOMİLİZM İN ORTAYA ÇIKIŞI VE YAYILIŞI 1.1. Bogomilizm İnancı ve Mensupları Bogomilizm in Bulgaristan da Ortaya Çıkışı Hıristiyanlık Öncesi Bulgaristan Hıristiyanlık Sonrası Bulgaristan Papaz Bogomil ve Bogomilizm in Ortaya Çıkışı Bogomilizm in Bulgaristan Dışında Yayılması İstanbul da Bogomilizm Karadağ da Bogomilizm Sırbistan da Bogomilizm Bosna da Bogomilizm İtalya da Bogomilizm Fransa da Bogomilizm...38 BÖLÜM II. BOSNA BOGOMİLLERİ VE BOGOMİL KİLİSESİ 2.1. Bogomilizm Öncesi Bosna Hersek Bosna Hersek in Coğrafik ve Siyasi Yapısı Bosna Hersek in Hıristiyanlıkla Tanışması Bosna Bogomilleri ve Bogomil Kilisesi Bogomilizm in Bosna da Ortaya Çıkışı Bogomilizm in Bosna da Yayılması Bogomilizm in Bosna da Zirve Noktaya Ulaşması...66
12 vii Bosna nın Osmanlı Devleti Tarafından Fethedilmesi ve Bogomilizm in Tarih Sahnesinden Silinmesi...68 BÖLÜM III. KURUMSAL BOSNA KİLİSESİ VE KİLİSE NİN İNANÇ YAPISI 3.1. Bosna Bogomil Kilisesi nin Kurumsallaşması Bosna Bogomil Kilisesi nin Mahiyeti Ve Hiyerarşik Yapısı Bosna Bogomil Kilisesi nin İnanç Yapısı...80 SONUÇ VE DEĞERLENDİRME...91 BİBLİYOGRAFYA...94 EKLER Ek 1: Bosna Ban'ı Kulin'e Ait Bir Ahitname Ek 2: Bosna Hıristiyanlarına Ait Bir Apokalips Metninin Giriş Kısmı Ek 3: Bogomillere Ait Bazı Mezar Taşı Resimleri Ek 4: Bogomil Hükümdarları Döneminde Kullanılan Para Örnekleri Ek 5: Orta Çağ da Bosna Hersek Bölgesini Gösteren Bir Harita Ek 6: XVII Yüzyıla Bir Ait Bosna Hersek Haritası...107
13 1 GİRİŞ İnsanlık tarihi incelendiğinde tarihin belli dönemlerinde çok çeşitli inançların ortaya çıktığı, bu inançların bir kısmının tarihsel süreçte ortadan yok olduğu, evrensel olarak nitelendirdiğimiz bir kısmının ise günümüze kadar varlığını devam ettirdiği görülmektedir. Bu dinlerden biri olan ve bugün mensupları dünya nüfusunun yaklaşık % 30 nu oluşturan Hıristiyanlık, diğer büyük dinler olan İslam ve Yahudiliğe nazaran daha çok bölünme yaşamıştır ve bu nedenle içerisinde daha fazla mezhep barındırmaktadır. Elbette ister beşeri isterse manevi olsun hâkim görüşten farklı düşünen değişik anlayış, inanç ve yaşayışların bulunması insanlığın doğası gereğidir. Hatta bazen bu inanç ve anlayışların ortaya çıktıkları coğrafyada ana inançtan daha fazla kabul görmeleri bile söz konusudur. Mezhep ve inançların çokluğu olgusunun bizi ilgilendiren yönü, tez konumuzu oluşturan, ortaçağda ortaya çıkıp Avrupa nın doğu ve batısında pek çok ülkede insan kitlelerini etkilemiş heretik bir Hıristiyan mezhep olan Bogomilizm in de bu tarz gruplardan biri olmasıdır. Bogomilizm, ortaya çıktığı ve yayılma alanı bulduğu değişik yerlerde Katharizm, Albigenler, Poturlar, Babunlar gibi farklı isimlerle anılmışlardır. Bu isimleri kendilerine muhalifleri tarafından verilmiştir. Katolik ve Ortodoks gibi baskın ve hâkim inanç grupları arasında yaşam alanı bulmaya çalışan bu inanç, bahsi geçen inançlar tarafından baskı ve zulümlere maruz bırakılmış, tabiri caizse kökünün kazınması için gereken ne varsa yapılmıştır. Bu baskıların bir neticesi olsa gerektir ki Bogomilizm hakkında günümüze ulaşan çok fazla kaynak yoktur. Bugün biz Bogomilizm i Bogomillerin yazdığı eser ve kaynaklardan değil onların muhaliflerinin yazmış olduğu kaynaklardan araştırmak durumundayız. Elimizde Bogomillere ait herhangi bir yazılı belge bulunmamaktadır. Ortaçağ Avrupa sında özellikle Balkanlarda kilise, devlet, edebiyat, din ve folklor alanlarında yüzyıllarca etkisini göstermiş bir mezhep olarak dikkate değer olsa da Bogomilizm, günümüz itibariyle yaşayan bir inanç olmamasından dolayı gözlerden kaçmış ve üzerinde fazlaca araştırma yapılmamıştır. Hâlbuki bu tarz heretik
14 2 akımların nasıl ortaya çıktıkları ve hangi sebeplerle ortadan yok olduklarının araştırılıp ortaya konulması günümüze de ışık tutması açıan önemli olsa gerektir. Bogomilizm ve Bogomillere yönelik doğru ve geçerli bilgilere ulaşamamanın bir nedeni de konuyla ilgili ciddi araştırmaların yapılmamış olmasıdır. Bogomilizm hakkında yapılan çalışmaların mazisi çok eskilere dayanmamaktadır. Yapılan çalışmaların çoğu ise, ırksal ve siyasi sebepler içeren önyargılarla yapılmıştır. Hâlihazırda Bosna Hersek te bulunan üç millet olan Boşnak, Hırvat ve Sırplar ın tarih boyunca aralarında yaşadıkları problemler de bu konuya olan yaklaşımı etkilemiştir. Boşnaklar, önceki inançlarının Bogomilizm olduğunu savunurken Hırvat ve Sırplar, Bogomilizm diye bir inancın olmadığını, eskiden Bogomil inancına sahip olduklarını iddia eden bu insanların aslında Hırvat veya Sırp olduğunu iddia etmektedir. Çalışmamızda yeri geldikçe bu tarz iddiaların doğruluk değerini ortaya koymaya çalıştık. Tarihi ve kültürel bağlarımızın bulunduğu bu coğrafyayla ilgili Türkiye de yeterli derecede çalışmanın yapılmamış olması bizi bu araştırmaya iten önemli sebeplerden biridir. Konuyla ilgili Türkiye de yapılan en ciddi çalışma Kadir Albayrak ın Bogomilizm ve Bosna Kilisesi isimli eseridir. Bu çalışma büyük oranda Türkçe ve İngilizce tarih kitaplarından ve ansiklopedi maddelerinden yararlanarak hazırlanmıştır. Konuyla ilgili bu ve diğer çalışmalardan farklı olarak biz, konuyla ilgili birincil yani Slavca yazılan kaynaklardan hareket etmeye çalıştık. Bu kaynakların en önemlilerinden sayılan Franjo Raçki nin Bogomili i Patareni eserini çalışmamızda sıklıkla kullandık. Bunun yanında konuyla ilgili önemli sayılan Salih Jalimam ın, Historija Bosanskih Bogomila ve Dominik Mandić in, Bogomilska Crkva Bosnaskih Krstjana isimli eserinden de çalışmamızda istifade etmeye çalıştık. Bunların yanı sıra Bogomilizm ve Bosna Kilisesi hakkında ikincil kaynaklar olarak nitelendirilebilecek çeşitli kitap ve makaleler ile bazı noktalarda önemli gördüğümüz internet sitelerinden de yer yer yararlandık. Bölgenin dini ve siyasi tarihi çoğu zaman birbiriyle iç içe ele alınmıştır. Bu açıdan bakıldığında çalışmamız tarih ve dinler tarihi disiplinlerini ilgilendiren disiplinler arası bir yapı arz etmektedir. Bunun nedeni bölge halkının siyasi çıkarlarının korunması noktasında kilisenin çoğu zaman siyasete müdahil olması ve bazen de
15 3 siyasi bir araç olarak kullanılmasıdır. Çalışmamız içerisinde de görüleceği üzere bölgedeki neredeyse her önemli gelişme kilise ve kilise mensuplarının konumunun da değişmesine neden olmaktadır. Bu nedenle çalışmamızda dini gelişmeleri siyasi gelişmelerle birlikte ele almayı uygun gördük. Çalışmamızda objektif olma ilkesine sadık kalmak suretiyle yeri geldikçe kendi kanaatlerimizi ve araştırmalarımız sonucunda ulaştığımız sonuçları da ifade etmeye çalıştık. Slavca kaynaklara inmemiz ve tarihsel süreçte kullanılan yer, mekân ve kişi isimlerine sıkça atıfta bulunmamız nedeniyle kullandığımız özel isimlerin öncelikle Türkçesini vermeye kelimenin aslını ise ilk geçtiği yerde parantez içerisinde vererek daha sonra geçtiği yerlerde ise sadece Türkçesini vermeye çalıştık. Yine okunuşta ve yazılışta farklılıklar olduğunda da aynı yöntemi takip etmeye çalıştık.
16 4 BÖLÜM I. BOGOMİLİZM İN ORTAYA ÇIKIŞI VE YAYILIŞI Giriş Bulgaristan, Güneydoğu Avrupa da, Balkan Yarımadası nın merkezinde, coğrafik konumu gereği doğu ve batının kesiştiği bir noktada yer alan bir ülkedir. Ülke, batıda Sırbistan ve Makedonya Cumhuriyeti, doğuda Karadeniz, kuzeyde Romanya, güneyde ise Yunanistan ve Türkiye ile çevrilidir. Günümüzdeki Bulgaristan toprakları ilkçağda Trakya adı ile biliniyordu. Ülkede yaşadığı bilinen en eski topluluk, M.Ö. 1. yüzyılda Romalıların egemenliğindeki Hint-Avrupa kökenli bir kavim olan Traklardır. Bölge daha sonra, Bulgarların gelişine dek Bizans İmparatorluğu nun bir parçası olarak kalmıştır. Bulgarların kökeni 679 yılında Tuna ırmağını geçip Bizanslıları yenen ve zamanla bölgede yaşayan yerli Slav boylarıyla karışan Kuman Türklerine dayanır (Albayrak 2004: 93). Aristokrat tabakayı oluşturan ve egemenliği ellerinde tutan Türk Bulgarları Slavlar ile birleşip kurdukları devlete Türk adını vermelerine rağmen, bu kaynaşma onların zaman içerisinde Slavlaşarak, dillerini ve kültürlerini kaybetmelerine neden olmuştur (Kuyucuklu 1992: 395). IX. yüzyıl ın sonuna doğru ise Ortodoksluğu kabul edip din değiştirerek asimile olmuşlardır. Ortaya çıkan Bulgar Kilisesi ise İstanbul a bağlanmıştır (Kuyucuklu 1992: 395). Bu coğrafik konumundan dolayı çok erken dönemlerden itibaren uluslararası ticaretin köprüsü olan Bulgaristan, aynı zamanda çeşitli kültür ve inanç hareketlerine de ev sahipliği yapmış, ayrıca bununla da kalmayıp zaman içerisinde adeta değişik inançların üssü olmuştur. Ancak IX. yüzyılın ortalarında Bulgaristan ın hâkimiyetinin zayıflamasıyla doğan siyasi boşluk, dini, sosyal ve kültürel çatışmaları da beraberinde getirmiştir. Batıdan gelen Katolik baskılara karşı Ortodoks Slavların direnişi, özellikle dağlık arazide yaşayan ve eski pagan inançlarını devam ettiren insanların varlığı ve dini ve kültürel çatışmalar iktidar boşluğu nedeniyle yaşanan gelişmelerden bir kaçı olarak zikredilebilir. Ayrıca sınır komşusu olan Bizans ta var olan Pavlosçular, Messelianlar, Ermeni Monofizitler, Yahudiler ve Müslümanların kendilerine taraftarlar bulmaya çalışması da Bulgaristan da içinden çıkılmaz dini ve
17 5 kültürel çatışmalara neden olmuştur. Bu çatışmadan kurtulmak için Bulgar hükümdarı Boris, 864 yılında Ortodoks Hıristiyanlığı seçmiştir (Rački 2003: 38). Bulgaristan da Hıristiyanlığın resmi din olmasıyla birlikte sorunun çözüldüğü düşünülse de, tam tersine bu kısa vadeli bir çözüm olarak kalmış, özellikle Çar Peter (MS ) döneminde durum daha da kötüleşmiştir. Hatta var olan inançların yanısıra birtakım değişik inanç ve gruplar da ortaya çıkmıştır. Papaz Bogomil önderliğinde kurulan ve daha sonra Bogomilizm olarak adlandırılacak hareket de bu dönemde ortaya çıkan dinsel gruplardan biridir. Biz, bu bölümünde Bogomil kelimesinin anlamı, Bogomilizm in Bulgaristan da ortaya çıkışı Hıristiyanlık öncesi ve sonrası olan siyasi, iktisadi, sosyal, kültürel ve dini yapısını ve ayrıca Bogomilizm in Bulgaristan dışında yayılması konularını dört ana başlık altında incelemeye çalışacağız Bogomilizm İnancı ve Mensupları Heretik bir dinsel mezhep olarak kabul edilen Bogomilizm, Bulgar Çar ı Peter (MS ) zamanında Bulgaristan da ortaya çıkmıştır (Albayrak 2004: 89). Faranjo Rački ye göre Bogomiller, pesimist bakış açısına sahip Hıristiyanlar olup, Messelianlar (Euchitler) 1 ve düalist 2 anlayışa sahip Pavlosçuların (Paulikanlar) 3 tesirinde gelişen ve ana gövde Hıristiyanlıktan ayrılan bir Hıristiyan grubunu temsil etmektedir (Rački 2003: 29). Bu grubun mensupları, Yunan kaynaklarında Messelianlar (Euchitler) MS 4. yy da Mezopotamya da ortaya çıkan bir Hıristiyan mezhep. Messelianlar, Âdem in günahıyla (ilk günah) ilişkili olarak, her kişinin yapısında ruhuyla bütünleşmiş bir şeytanın bulunduğu ve bunun vaftizle çıkarılmadığını savunurlardı. Onlara göre bunu def etmenin tek yolu, arzu ve ihtirasları yok etmek amacıyla sürekli dua ve ibadet etmektir (Gündüz 1998: 258). Düalizm, İyilik ve kötülüğün ya da ışık ve karanlığın birbirinden ayrı ve birbirine eşit derecede olan iki ezeli ve ebedi güçten kaynakladığı görüşünü savunan bir metafizik sistem. İkicilik ya da iki tanrıcılık. Düalizm terimi, Thomas Hyde tarafından 1700 lerde kullanılmaya başlandı. Genellikle düalist sistemlerde düalizmin iki kutbunu oluşturan tanrısal güçler arsında bitmek tükenmek bilmeyen bir çekişme ve mücadelenin varlığı kabul edilir. Mecusilikte, Hinduizmde ve bütün gnostik dinlerde düalizme rastlanır (Gündüz 1998: 103). Pavlosçular (Paulikanlar, Pavlikanlar, kaynaklarda aynı mezhep için farklı şekilde ifade edilmektedir) Bizans imparatorluğundaki bir Hıristiyan mezhep. Bu mezhebin kurucusunun Mananalili Konstantin olduğu söylenir. Konstantin, Kibossa da bir cemaat teşekkül ettirmiş ve 684 te heresi ile suçlandığından dolayı taşlanarak öldürülmüştür. Özellikle 9. yüzyılda şiddetle takibat altında alınan Paulikanlar birçoğu Müslüman olmuş, bir kısmı ise Bogomillerle birleşmişlerdir. Paulikanlar, düalist bir inanç sistemine sahip oldukları ve İsa nın bedenini reddettikleri söylenir. Ayrıca onlar tıpkı Marcion gibi, Eski Ahit i tanımadıkları, kaynak olarak ise Luka İncili ve Pavlus un Mektuplarına özel bir ilgi gösterdikleri belirtilir (Gündüz 1998: 302).
18 6 fundagiagita (Yunancada Founda; çanta, torba anlamına gelir), Slav kaynaklarında ise babuni veya torbeşi olarak zikredilmiştir. Bogomilizm adının, mezhebin kurucusu papaz Bogomil den geldiği (Albayrak 2004: 89) ifade edilmekle birlikte, bu ismin gerçekten hareketin kurucucusunun adından mı yoksa kendilerini Tanrı nın sevdiği veya Tanrı yı seven olarak ifade eden inanç sahiplerinin kendi kendilerini bu şekilde tanımlamasıyla mı ortaya çıktığı bugüne kadar netlik kazanmamıştır. Bogomilizm e yönelik bu kısa girişten sonra şimdi de mezhebin mensupları için kullanılan çeşitli isimleri ortaya koymak istiyoruz. 1. Bogomil: Slavca da Bog=Tanrı, o=nın ve mil=sevimli kelimelerinin karşılığı olup bu bağlamda Bogomil kelimesi Tanrının sevdiği anlamına gelmekte ve Yunanca Theophilus teriminin karşılığı olarak kullanılmaktadır. Kelimenin Slavca ön eki olan Bog, büyük ihtimalle doğu ve İran etkisi altında Slavcaya geçmiş bir kelimedir (Albayrak 2004: 90). Bogomil isminin bir Bulgar heretiğinden türemiş olup daha çok Bulgar ve Bizans yazarlarınca kullanıldığı ve Bulgaristan ve Bizans dışında çok bilinmediği ifade edilmektedir (Albayrak 2004: 21,90). Alija Avdibašić in Trajanje Bosne adlı eserinde ifade ettiğine göre ise, Bogomil adı, Messelianlar için kullanılan Ermenice kökenli bir kelime olup msln kökünden türemiştir ve ibadet eden anlamına gelmektedir. Messelianlar literatürde çoğu zaman Bogomillerle eşanlamda kullanılmaktadır. Ayrıca Kilise belgelerinde bu mezhep mensuplarını ifade etmek için euchitler tabiri de kullanılmaktadır. Yunanca olan bu kelime Bogomol anlamına gelmektedir. Zamanla Bogomol kelimesi harf değişimine uğrayarak Bogomil halini almıştır. Bu noktadan hareketle bazı araştırmacılara göre Bogomil kelimesi, aslında daha önce ifade ettiğimiz üzere Tanrının sevdiği değil de aslında Tanrıya ibadet eden anlamına gelmektedir (Alibašić 1995: 55). XIX. yüzyılın sonlarına doğru ve XX. yüzyılda Bosna heretiklerini ifade etmek için Katolik, Müslüman ve nadir da olsa Ortodoks yazarlarca Bogomil ismi kullanılmıştır. 4 4 Burada bütün yazarları tek tek yazmak niyetinde değiliz, birkaç örnek vermekle yetineceğiz. Katolik yazarlar, Franjo Rački, Dominik Mandić; Müslüman yazarlar, Mehmed Handžić, Salih Jalimam; Ortodoks yazar, A.V. Solovjev.
19 7 2. Phundait: Yunan kaynaklarda bu mezhebin mensuplarını ifade etmek için çuval ve torba anlamına gelen Founda kökünden türeyen fundagiagita ismi kullanılır. Heretiklerin yanlarında taşıdıkları deriden yapılmış bir kese veya torbadan dolayı bu adı aldıkları tahmin edilmektetir. Bu kavram sadece XII. yüzyıl Bizans yazarlarınca kullanılmıştır (Šanjek 1975: 67). 3. Kuduger: Bu kavramın kökeni ve anlamı konusunda iki farklı görüş mevcuttur. Birinci görüş XV. yüzyıl Bizans yazarlarından Thessalonicia Metropoliti Symeon e aittir. O, mezhebin mensuplarını ifade etmek için kullanılan Kuduger kelimesinin, Vodena yakınındaki Kutugertsi veya Kotugri kasabasına nispetle kullanıldığını ileri sürmüştür (Albayrak 2004: 21). Vlad Skarić in ifade ettiğine göre (Skarić 1932: 357) ikinci görüş, XV. yüzyıl Bizans tarihçisi Laonik Halkokondila aittir. Halkokondila, Bosna Hersek teki Bogomilleri haç karşıtları oldukları için haç karşıtı anlamına gelen Kudugeri olarak adlandırmıştır. 4. Babun/Babuna/Babuni: XIV. yüzyıla kadar Sırbistan ve Bosna daki düalist heretikleri ifade etmek için kullanılan bir isimdi. Bogomilizm X. yüzyıldan XIV. yüzyılın sonuna kadar bütün Balkan Yarımadası, İtalya, İspanya, Fransa, Almanya, Avusturya, Bohemya, Macaristan, Anadolu üzerinden Ermenistan ve diğer ülkelere kadar yayıldı. Makedonya da önce Vardar Irmağı, Ohri Gölü ve Babusna Dağı arasında uzanan topraklarda Bogomil belediyeler kuruldu. Bogomil Köyü, Babuna Dağı nın civarında bulunduğundan bu hareketin mensuplarına bulundukları yere nispetle Babunalılar da denmiştir (Albayrak 2004: 21-22). 5. Pataren: Kelimenin Patareni, Patarinus, Paterini, Patrini, Patrini, Patarelli, Patari, Patalini ve daha başka birçok kullanımları vardır. Pataren kavramının kökeni konusunda farklı görüşer mevcuttur. Bu ismin, Valentinizm 5 deki en büyük aeon 6 5 Valentinus, MS 2.yy da yaşayan bir Hıristiyan gnostik ve Valentinianlar ekolün kurucusu. Aslen Mısırlı olduğu söylenen Valentinus, bir müddet Romada kalmış ancak oradaki Hıristiyanlarla düştüğü ayrılık nedeniyle Roma dan ayrılmıştır. Valentinus a göre tanrısal alem olan Pleroma, birçok ilahi alemden (aeondan) oluşur. Öte yandan maddi alem ise yüce bir varlık olan Sophia anın düşüşü sonucundan oluşur. Maddi alemin yaratıcısı olan demiurg, Sophia nın karanlık alemdeki bir yansımasıdır. Bu yaratıcı tanrı, Eski Ahit in tanrısıyla özdeşleştirilmiştir. Valentinian ekolüne mensup gnostikler, ihtiras ve günahı nedeniyle düşüş olayını yaşayan Sophia nın, daha sonra yaptığına pişman olduğuna ve ışık aleminden gelen ilahi elçi tarafından uyarıldığına inanırlar. Genelikle Gerçeklik İncili (The Gospel of Truth) nin yazarının Valentinus olduğu söylenir Gündüz 1998: 381).
20 8 olan Patera dan türemiş olabileceği ifade edilmektedir (Basler 1975: 481). Bir diğer görüşe göre Pataren kavramı, orta çağda Avrupa da yayılmakta olan dinsel bir mezhep için kullanılmış olup, yaygın düşünceye göre adını Mila nın dış mahalesi olan Pataria dan, daha doğrusu Patta kelimesinden almaktadır. Bu kelime, o yöresel dilde eskimiş elbise anlamına gelmektedir (Mandić 1962: 253). Farnjo Šanjek, bu bağlamda vakayinameci Arnulfus un görüşlerine yer vermektedir. Arnulfus a göre Pataren kavramı, Yunanca Pathos kökünden türemiş olup kaos, huzursuzluk ve devrim anlamlarına gelmektedir ve XI. yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlanmıştır (Šanjek 1976: 300). Araştırmacı Đuro Basler ise, Pataren isminin kökeni hakkında ilk bilgi veren kişinin A. Dondaine olduğunu ifade etmektedir. Pataren kökeni araştırırken, Dondaine yi yol Patara ya 7 götürmüştür. Çünkü O, Patara nın XI ve XII yy da düalistlerin merkezlerinden biri olarak kullanıldığını tespit etmiştir (Basler 1974: 1204). Bu topraklarda VI. yüzyılda Montanistler 8 yaşamıştı. Dolayısıyla Dondaine ye göre Pataren ismi Anadolu daki Patera şehrinin adından türemiştir. Bu sonuca varan tek araştırmacı Dondaine değildi. Aynı veya benzer sonuçlara A. Frugoni, Ernest Werner ve Milan Budimir de ulaşmıştır (Basler 1974: 1205). I. Justinyanus ( ) un kanunname kodeksinin heretiklere yönelik birinci kitabın VIII. bölümündeki XIX maddenin eki, Gazaros, Patarenos, Leonistas şeklinde başlamaktadır. Bu metnin devamında ise, heretiklerin mallarına el konulması ve diğer kişilerin onlardan etkilenmemesi emredilmektedir. Bu kanun, her ne kadar heretikler hakkında detaylı bilgi vermiyorsa da, en azından metinden Pataren isminin geç antikçağda bilinen ve heretikler için kullanılan bir terim olduğunu öğreniyoruz (Basler 1974: 1205). Bir Hıristiyan olan Justinyanus un bu kanunu heretiklere Aeon (Aion, Eon), Yunanca çağ, devir, zaman anlamlarına gelir. Gnostisizmde ilahi âlemleri ifade etmek için kullanılan bir terimdir. Yeni Ahit te dünyanın geçirdiği devirleri ifade eder. Gnostik geleneklerde Işık âlemini oluşturan bu ilahi mekânların 7, 9, 365 gibi çeşitli rakamlarla ifade edildiği gibi, bazı metinlerde bunun sonsuz sayıda olduğu da belirtilir. Işık âleminin merkezinde yer alan yüce tanrıyı çevreleyen bütün bu varlıklar (Aeonlar ve buralarda ikamet eden ışık varlıkları) bir bakıma yüce tanrının tezahürlerinden ibarettir Gündüz 1998: 18). Patara; Roma döneminde bir şehir olup, bugünkü Antalya iline bağlı Kaş ve Kalkan arasında bulunduğu ifade edilir. Bununla birlikte bu yerin başka bölgelerde olduğuna dair rivayetler de mevcuttur. Montanizm; Hıristiyanlıkta 2. yy da, Semavi Kudüs yakınında Frigya daki Pepuza yakınlarında bir yere ineceğini ilan eden Montanus un kurdu apokaliptik bir akımdır. Montanistler, Kutsal Ruh un çabukça inmesini bekleyerek yaşadılar ve çok sıkı bir yaşantı sürdürdüler. Ünlü kilise babası Tertullian ın bir Montanist olduğu belirtilmektedir (Gündüz 1998: 266).
21 9 yönelik çıkartması onların antitrinitaryanist 9 olduklarını göstermektedir. Araştırmalar Pataren isminin, ilk defa yazılı olarak, 1179 yılında toplanan III. Lateran Konsili nin 10 XXVII. kanonunda 11 kullanıldığını göstermektedir. Zikredilen metinde kavram daha ziyade yöresel heretikler için kullanılmıştır. XI. yüzyılın başlarında Milan Kilisesi içindeki aşırı reformcu bir topluluk için kullanılan bu isim (Albayrak 2004: 22) özellikle XIII. yüzyıldan sonra olmak üzere İtalya da çok sık kullanılmış oradan da Dalmaçya ya geçmiştir. Bosna düalist heretikleri de aynı şekilde İtalyan ve Dalmaçyalı yazarlarca Patarenler olarak adlandırılmıştır. Diğer taraftan Pataren veya Patareni tabirinin Maniheist nitelendirmesi gibi bütün heretiklere yönelik bir isimlendirme olduğu da ifade edilmektedir (Šanjek 1976: 22; Albayrak 2004: 22). 6. Kathar: Yunanca Katharos kelimesi saf, temiz anlamına gelmektedir. 12 Bunun Cathari, Kathati, Catari veya Almanca Ketzer ya da hatalı bir seslendirme sonucu Yunanca Cazari veya Gazari kelimesinden türediği ifade edilmektedir (Albayrak 2004: 21-23). Bu adın büyük ihtimalle Yunanca Carharaoi den geldiğini ve heretiklerin bu adı ilk başlarda seçkin veya mükemmel kişiler için kullandıklarını, ancak daha sonra bütün mezhebin mensuplarını kapsadığını söylemek mümkündür. Kathar kavramı, ilk olarak XII. yüzyılın ortalarında Almanya da Ekcbert tarafından kullanılmıştır. Aynı zamanda İtalya da Moneta ve Sacconi da bu kavramı kullanmıştır. Fransa da düalistler için yaygın olarak Albigenler adı kullanıldığı için Katharlar ifadesi fazla yaygın değildi. Araştırmacı Mosheim ise, Kathar kelimesinin Güney Rusya da yaşayan Yahudi Hazar Türklerinden kaynaklandığını ileri sürmüştür (Albayrak 2004: 22). Bugün bu kavram, daha çok ortaçağdaki düalistler, Antitrinitaryanizm (Antiteslisciler); Hıristiyan geleneğinde teslis fikrini reddeden ekolleri ifade için kullanılan bir terim. Antitrinitaryanist ekoller arasında Ebonitler, Subordinationizmi savunanlar, Modalistler, Donatizm ve Arianizm taraftarlarıyla modern dönemdeki Unitaryanizm taraftarları sayılabilir (Gündüz 1998: 35). Konsil; Çeşitli dinsel geleneklerde (özellikle Hıristiyanlık ve Budizm de) inanç esasları, ibadet ve yönetim gibi konulardaki sorunları görüşmek ve karara bağlamak gayesiyle üst düzey din adamlarının bir araya gelerek yaptığı toplantı. Hıristiyanlıkta belirli bölgelere sınırlı olan yerel konsiller var olduğu gibi bütün Hıristiyan grupların veya büyük çoğunluğunun temsilcilerinin katıldığı evrensel konsiller de vardır. Bu tür konsillere genel konsiller ya da ökümenik konsiller adı verilir (Gündüz 1998: 222). Kanon; (1) Herhangi bir katedral ya da kilisede görev yapan laik görevlilere verilen rütbe. Kanonlar iki gruba toplanır; Kalıcı kanonlar, bir katedralde maaşla çalışan ve görevlerini yapmakla sorumlu olanları içerir. Kalıcı olmayan kanonlar ise maaşsız olarak bir görev üstlenmiş kişilerdir. (2) Hıristiyan literatüründe kutsal kitap olarak değerlendirilen kitaplar listesini, Komünyon Ayini nin (Mass) temel yapısını ve kilise disiplini ve yaşantısıyla ilgili kuraları ifade eder (Gündüz 1998: ). Kelime ile ilgili daha fazla bilgi için Bkz.