26 Ocak 2011.
Fibromiyalji kronik, yaygın düşkünleştirici ağrıyla ilişkili bir sendromdur. Fibromiyalji hastalarının kasları, boyunları, omuzları ve sırtları ağrır. Yeterince uyuyamazlar, uyandıklarında veya uzun süreler oturduktan sonra hareket ettiklerinde sıklıkla adaleleri sertleşmiştir. Ağrının yoğunluk ve yerleşimi ve bitkinliğin derecesi günden güne değişebilmekte, aşırı egzersiz ve stresle kötüleşebilmektedir. Fibromiyalji insanları orta yaşların başlarında etkileyen ve oldukça sık görülen bir rahatsızlıktır. Tipik bir günde doktorun bekleme salonundaki insanların yaklaşık % 5’inin fibromiyaljiden rahatsız olduğu tahmin edilmiştir.
Fibromiyaljiyle ilişkili ağrı, yorgunluk ve sayısız başka bulgu hem hastahem de doktoru düş kırıklığına uğratabilmektedir. Bu bulgular sıklıkla hastayı umutsuzluğa sevk etmekle birlikte etkilenmiş dokularda iltihaplanma veya görünür hasara neden olmazlar. Ağrı ve diğer bulgular rastgele gidip geldiklerinden hastalık durumuna ilerlemez ve zamanla geçmezler. Geçmişte hastalara sıklıkla hiçbir şeyleri olmadığı, “her şeyin kafalarında oluştuğu” veya hastalık belirtilerinin depresyon veya strese bağlı olduğu söylenmiştir. Fibromiyalji bir ölçüde depresyonla ilişkili olmasına rağmen depresyon bu hastalığa neden olmaz ve bu hastalarda depresyonun yaygınlık derecesi başka herhangi bir kronik rahatsızlıkla aynıdır.
Genel tıp camiası halen fibromiyaljinin varlığını kabul etmekle birlikte bu rahatsızlık hakkında daha öğrenilecek çok şey bulunmaktadır. 1990 yılında klinisyenler ve araştırmacılar tarafından kullanılması yaygın biçimde benimsenmiş olan resmi bir fibromiyalji tanımı oluşturulmuştur (bkz Testler). Bu tanımlama fibromiyaljinin halen bilinmeyen nedenini değil genel hastalık belirtilerini tespit etmektedir. Hem genetik hem de çevresel bileşenlerin- tetikleyici faktörlerin bu rahatsızlığa yatkın kişilerde mevcut olduğu düşünülmektedir. Bazı ailelerde bu rahatsızlık daha yüksek görülme sıklığına sahiptir. Birçok olgunun bir fiziksel travma veya ağır bir rahatsızlık ile başladığı görünmektedir. Diğer olgular ise farkına varılabilir bir “olay” meydana gelmeksizin ortaya çıkmaktadır.
Bazı araştırmacılar hastalık belirtilerinin uyku düzensizliklerine bağlı olabildiğini düşünmekle birlikte başkaları bir mikroorganizma ile ilişkili olabildiğine inanmaktadır. Yine başkaları bozulmuş iskelet kası metabolizması veya bağışıklık sisteminin uzun süreli aşırı reaksiyonu gibi nedenlerden kuşkulanmaktadır. Birçok araştırmacı fibromiyaljinin “kafada tasarlandığına” başka bir deyişle depresyona veya strese bağlı olarak değil ağrı mekanizmasında ve beyindeki sinir iletisinde rol alan kimyasal maddelerdeki değişikliklere bağlı olduğuna inanmaktadır. Bu rahatsızlığa neden olan faktörlerin neler olduğuna ilişkin sorulara yanıtlar için belki birçok yıl beklemek gerekirken doktorlar fibromiyalji hastalarını tanımlayabilir ve oldukça normal yaşamlar sürdürmelerine yardımcı olabilirler.
Fibromiyaljiyle ilişkili birçok değişken bulgunun varlığına rağmen rahatsızlık hemen hemen her zaman kronikyaygın ağrı, “duyarlı noktalar” denilen alanların elle yoklanmasına bağlı ağrı yakınmalarıyla başlamaktadır. Fibromiyalji hastalarının çoğunda bir ölçüde kronik yorgunluk ve uyku bozukluğu mevcuttur.
Özellikle sabahları ve uzun süre oturduktan sonra vücut kaslarında sertleşme
Depresyon ve kaygılanmalar (birlikte oluşabilir)
Konsantrasyon zorluğu, unutkanlık dönemleri
Parastezi (eller ve ayaklarda duyu kaybı ve karıncalanma)
Hastalar aşağıdaki rahatsızlıkları geçirebilir:
Göğüs ağrısı, düzensiz kalp atımları, nefes darlığı
Baş dönmesi, denge sorunları
Kuru gözler, odaklanma zorluğu
Gaz ve kramplar, karın ağrısı
Huzursuz bağırsak sendromu (IBS)
Kaşıntılı, kuru ve kızarık deri
Yerel şişlikler (ödem) (şiş el parmakları gibi)
Sinirsel yolların aracılık ettiği kan basıncı düşüklüğü (ayağa kalkıldığında kan basıncının düşmesi)
Huzursuz bacaklar sendromu ve belli aralıklarla uykuda eller ve/veya kolların kımıldaması
Burun tıkanması /akıntısı ve sinüs ağrısıyla karakterize burun nezlesi (alerjiye bağışıklık yanıtı mevcut değildir)
Işık, ses, dokunma, ısı ve kokulara duyarlılık
İlaçlara duyarlılık (yan etki olasılığı daha yüksektir)
Şakak kemiği –alt çene eklemi işlev bozukluğu (TMD), çene eklemlerinde ve çevre kaslarda ağrı
Sık idrara çıkma, acil idrara çıkma hissi ve ağrılı idrar yapma
Fibromiyalji kronik yorgunluk sendromu, romatoid artrit , Sjögren sendromu, tiroid hastalığı, multipl skleroz ve lupus gibi birçok başka kronik rahatsızlıkla birlikte bulunabilmektedir. Bu rahatsızlıkların bulguları fibromiyalji bulgularıyla karışarak tanıyı zorlaştırabilmektedir.
Şimdilerde fibromiyalji tanısı koymak için kullanılabilen herhangi bir spesifik test yoktur. Hastanın tıbbi öyküsünün belgelenmesi, fibromiyaljiyi ağırlaştıran veya taklit eden bozukluklar ve hastalıkların dışlanması ve Amerikan Romatoloji Derneğinin American College of Rheumatology (ACR)1990 yılında geliştirdiği kriterleri kullanarak fibromiyalji tanısı konmaktadır. Bu kriterler aşağıdakileri içermektedir:
1. Vücudun dört adet bölümünde –vücudun sağ ve sol üst bölümü, ve sağ ve sol alt bölümlerinde- en az üç aydır süren yaygın kronik ağrı, iskelet ekseninde ağrı (boyun ve daha alt omurlar ve/veya göğüs kafesinde) öyküsü
2. Eğitimli bir profesyonel tarafından elle 4 kg’lık güç uygulanarak yapılan bastırma sırasında 18 duyarlı noktadan 11'inde ağrı [Duyarlı nokta yerleşimleri);
ACR kriterleri başlangıçta fibromiyalji araştırmasını yönlendirmek üzere geliştirilmiş olup klinikte kullanımı konusu bir ölçüde tartışmalıdır. Hastanın yakınmaları değişebilir, gidip gelebilir, hasta başlangıçta test edildikleri kriterleri karşılamayabilir. Doktorlar genellikle bu değerlendirmenin sonuçlarını diğer bulgularla birlikte ele almaktadır.
Testler fibromiyaljiye benzer bulguları olan romatoid artrit, Sjögren sendromu, tiroid hastalığı ve lupus gibi klinik durumlara tanı konmasına ve fibromiyaljiye eşlik edebilen bozuklukların tanımlanmasına yardımcı olabilirler. Yaygın bir tarama uygulaması ne gereklidir ne de uygun bir maliyet- etkinliğine sahiptir. İstenebilen genel amaçlı testler:
KMP (Kapsamlı Metabolik Panel) – elektrolitler, proteinler, karaciğer ve böbrek fonksiyonu, kalsiyum ve kan şekerini inceler
Tam kan sayımı –anemi, beyaz (WBC-lökosit) ve kırmızı kan (RBC-eritrosit) hücreleri anormalliklerini araştırmak için
TSH (Tiroid Uyarıcı Hormon) ve /veya başka tiroid testleri: hipotiroidi fibromiyaljiye benzer bulgulara neden olabildiği için
ANA (Antinükleer antikor ) - otoimmün bozuklukları dışlamak için
CK (kreatin kinaz) – kas zayıflığı veya ağrısına neden olabilen diğer rahatsızlıkları ekarte etmek için.
Hastanın ve genel tarama testlerinin bulgularına göre fibromiyaljiyi taklit eden hastalıkları dışlama amacıyla başka spesifik testler de istenebilir. Herhangi anormal laboratuvar test sonuçlarının genellikle fibromiyaljiden başka bir nedene bağlı olduğu düşünülmelidir.
Fibromiyaljinin nedeni ve seyrini daha iyi anlamak için özel laboratuvar testleri, örneğin P maddesi (beyni uyararak ağrının algılanmasını sağlayan bir nörokimyasal madde) araştırma ortamlarında kullanılmakla birlikte halen bu testlerin klinik açıdan kullanışlı olduğu düşünülmemektedir.
Bazen fibromiyaljiye benzer hastalık belirtileri olan bir bozukluğu dışlayabilmek için örneğin multipl sklerozu tanımlamak için MRG (manyetik rezonans görüntüleme) gibi bir tetkik istenebilir.
Halen fibromiyaljinin tedavisi mümkün değildir. Az sayıda hastada yakınmalar kısa bir müddet tamamen iyileşmekle birlikte hastaların çoğu durumlarıyla yaşamayı öğrenmekte ve normal yaşamlarını sürdürebilmektedir. Fibromiyalji esasen sakat bırakıcı bir sendrom olmadığı gibi hastaların ömrünü de kısaltmamaktadır. Tedavi yaşam tarzı değişiklikleri ve yakınmaların giderilmesine odaklanır. Destek grupları ve danışmanlık rahatsızlıkların neden olabildiği hastanın fiziksel, psikolojik, mali ve toplumsal düş kırıklıklarıyla başa çıkmasına yardımcı olabilmektedir.
Tolere edebilenler için hafif bir egzersiz programı kuvvetle önerilmektedir. Düzenli aerobik egzersizler ve germe (traksiyon) egzersizleri kasın formunu kazanmasına, uyku durumunun iyileşmesine, kas ağrısı ve sertliğinin hafiflemesine yardımcı olabilir. Aşırı zorlama ağrının alevlenmesine neden olabildiğinden özellikle egzersizlere başlarken dikkatli olunmalıdır. Stresin azaltılması, kafein ve alkolün sınırlandırılması da hastalık belirtilerinin azalmasına yardımcı olabilmektedir.
İlaç tedavileri en azından kısa bir süre, ağrıda azalma ve uyku kalitesinde artış gibi hastalık belirtilerini iyileştirebilir. Trisiklik antidepresanların beyin kimyasını etkilemesi yoluyla bazı hastalar için yararlı olduğu kanıtlanmıştır. Ayrıca tedavide bir antikonvülzan ilaç olan pregabalin de kullanılmaya başlanmıştır. Fibromiyalji hastaları kendileri için en iyi tedaviyi belirleme amacıyla doktorlarıyla işbirliği içinde olmalıdır.Biri için iyi olan başkası için işe yaramayabilir. Fibromiyaljili birçok hasta ilaçların yan etkilerine özellikle duyarlıdır.
Testler: Kapsamlı Metabolik Panel, Tam kan sayımı , TSH
Hastalıklar: Kronik Yorgunluk Sendromu
Davis, C. What's in a Name: Fibro vs. CFS. Arthritis Foundation [On-line bilgiler]. http://www.arthritis.org/resources/news/news_fibro_cfs.asp http://www.arthritis.org.
Sprott, H. (3 Mart 2003 ). What Can Rehabilitation Interventions Achieve in Patients With Primary Fibromyalgia? Curr Opin Rheumatol 15(2):145-150, 2003 [On- line dergi]. http://www.medscape.com/viewarticle/449859 http://www.medscape.com.
(Ekim 2003). Fibromyalgia. American College of Rheumatology, Fact Sheet [On-line bilgiler]. http://www.rheumatology.org/public/factsheets/fibromya.asp http://www.rheumatology.org.
(Güncelleştirme tarihi Kasım 2001 Fibromyalgia: What It Is and How to Manage It. Familydoctor.org [On-line bilgiler]. http://familydoctor.org/x1599.xml http://familydoctor.org.
(Şubat 2003). Fibromyalgia and Exercise. Familydoctor.org [On-line bilgiler]. http://familydoctor.org/061.xml http://familydoctor.org.
Jeffrey P. Larson. Fibromyalgia. AccessMed Health Information Library [On-line bilgiler]. http://www.ehendrick.org/healthy/ http://www.ehendrick.org.
Russell, J. (2002). New Developments in the Management of Fibromyalgia Syndrome. ACR 2002 Annual Meeting [On-line bilgiler]. http://www.medscape.com/viewarticle/445110 http://www.medscape.com.
Lorden, L. It's a Guy Thing: Men with Fibromyalgia. National Fibromyalgia Association [On-line bilgiler]. http://fmaware.org/patient/coping/men.htm http://fmaware.org.
Nirula, A. (Güncelleştirme tarihi: 24 Ocak 2002). Fibromyalgia. MEDLINEplus Health Information Medical Encyclopedia [On-line bilgiler]. http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000427.htm.
FM Monograph, What is Fibromyalgia? National Fibromyalgia Partnership, Inc. [On-line bilgiler]. http://www.fmpartnership.org/.
(Eylül 2003). New information on fibromyalgia. The Harvard Medical School Family Health Guide [On-line bilgiler]. http://www.health.harvard.edu/fhg/updates/update0903a.shtml http://www.health.harvard.edu.
What is Fibromyalgia? American College of Rheumatology [On-line bilgiler]. http://www.rheumatology.org/publications/primarycare/number1/hrh0002-98.asp http://www.rheumatology.org.
Simms, R. Treatment of Fibromyalgia Syndrome. American College of Rheumatology [On-line bilgiler]. http://www.rheumatology.org/publications/primarycare/number1/hrh0004-98.asp http://www.rheumatology.org.
Abraham, V. et. al. What is the Fibromyalgia Sndrome and Why is it Important? American College of Rheumatology [On-line bilgiler]. http://www.rheumatology.org/publications/primarycare/number1/hrh0003-98.asp http://www.rheumatology.org.
Sprott, H. (3 Mart 2003). What Can Rehabilitation Interventions Achieve in Patients With Primary Fibromyalgia? Curr Opin Rheumatol 15(2):145-150 [On-line bilgiler]. http://www.medscape.com/viewarticle/449859 http://www.medscape.com.
Millea, P. and Holloway, R. (1 Ekim 2000). American Family Physician [On- line dergi]. http://www.aafp.org/afp/20001001/1575.html http://www.aafp.org.
Rooks, D. (16 Şubat 2007). Fibromyalgia Treatment Update. Medscape from Curr Opi Rheumatol 2007;19(2):111-117 [On- line dergi makalesi]. http://www.medscape.com/viewarticle/551891 http://www.medscape.com. İnternete giriş tarihi: 9/9/07.
Clauw. D. (21 Eylül 2006). Diagnosing and Treating Fibromyalgia in a Patient With Rheumatoid Arthritis. An Expert Interview With Daniel J. Clauw, MD. Medscape Rheumatology [On-line bilgiler]. http://www.medscape.com/viewarticle/544596 http://www.medscape.com. İnternete giriş tarihi:9/9/07.
Jeffrey, S. (22 Haziran 2007). First Treatment Approved for Fibromyalgia. Medscape Medical News 2007 [On-line bilgiler]. http://www.medscape.com/viewarticle/558742 http://www.medscape.com. İnternete giriş tarihi: 9/9/07.
Barclay, L. and Lie, D. (26 Temmuz 2007). Multidimensional Approach Recommended for Fibromyalgia Treatment. Medscape Medical News and CME [On-line bilgiler]. http://www.medscape.com/viewarticle/560409 http://www.medscape.com. İnternete giriş tarihi9/9/07.
(Mart 2005). What Is Fibromyalgia? Fast Facts: An Easy-to-Read Series of Publications for the Public [NIAMS] [On-line bilgiler]. http://www.niams.nih.gov/hi/topics/fibromyalgia/fffibro.htm http://www.niams.nih.gov. İnternete giriş tarihi: 9/9/07.
Mayo Clinic Staff (29 Ağustos 2007). Fibromyalgia symptoms or not? Understand the fibromyalgia diagnosis process. MayoClinic.com [On-line bilgiler]. http://www.mayoclinic.com. İnternete giriş tarihi: 9/9/07.