KÜRESELLEŞME, YENİ ULUSLARARASI AKIMLAR VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DİSİPLİNİNE ETKİLERİ
Dr. Eren Deniz TOL-GÖKTÜRK - Mersin Üniversitesi, İİBF Uluslararası İlişkiler Bölümü
• Mekansal olarak sınırlandırılmış bir alanda kendisinden başka hiçbir siyasi iktidara varlık hakkı tanımayan tam egemen ve meşru bir iktidar ve;
• Bu sınırlar dışarısındaki mekanda ise varlıkları yasal eşitlik ilkesi üzerine kurulmuş bir sistem içerisinde tanımlanabilen ve siyasal iktidarın varlığı/kabulüne dayanan ve onaylanan bir devlet sistemi. Bu ise devletin iki ayrı mekanda farklı biçimlerde tanımlanması anlamına gelmektedir.
• İçeride devlet-sivil toplum, siyasal-ekonomik alan, kamusal-özel alan kutuplaşmaları üzerine kurulu ve toplumsal alandan özerkleştirilmiş bir siyasi iktidar ve;
• Bu iktidarın, dışarıdaki eylemlerinin, içerideki sosyo-ekonomik yapı, toplumsal sınıflar ve katmanlar ile bunların (en azından bir bölümünün) farklı mekanlardaki benzerleri arasındaki ilişkileri yadsıyan bir biçimde ele alınması ve böylece de modern devletin, üzerine kurulduğu mekanda tarihsel olarak belirlenmiş toplumsal bir dinamiğin ürünü olarak değil, soyut, olgusal bir kavrama indirgenmesi;
• Gerçekte eşitsiz ve farklı gelişmiş ancak “egemen” olarak kabul edilen devletlerin, uluslararası mekanda eşit birer olgu olarak kavranması anlamına gelmektedir.
Hak ve yükümlülüklere dayanan bu kurgu ise uluslararası ilişkiler alanının da kapsayacak biçimde, devletin meşru olarak içeriye ve gerektiğinde dışarıya karşı güç kullanma tekelini elinde bulundurması anlamına da gelir. Çünkü “egemen”liği tanımlanmış ve kabul görmüş bir devletin sürekliliğini sağlamak için güç kullanma erki kaçınılmaz bir zorunluluk olarak doğmakta olup, bu gücü kullanmanın temel gerekçesi ise her düzeydeki ȁhakların” koruması zorunluluğu olmaktadır.
Tüm bu gelişmeler ışığında gelişmiş ülkelerde vatandaşların devletten hak ve özgürlüklerinin sağlanması ve korunması yönünde beklentilerini tanımlayan yasalar ve uygulamaların tümüyle olmasa bile yaşama geçirildiği, gelişmekte olan ülkelerde ise gelişmiş ülkeleri örnek alan bir tanımlama içinde toplumsal beklenti ve taleplerin sürdüğü belirtilebilir. Bu durum aynı zamanda, özellikle 1970’lerde “demokrasinin krizi” olarak adlandırılan, siyasi ve ekonomik karar alma mekanizmalarının daha fazla kontrol edilmesini yönelik taleplerin Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’da yükselmesine de zemin hazırlamıştır. Bu talepler, üçüncü dünyadaki diktatoryal, baskıcı ve otoriter rejimlerin son bulmasına ilişkin yükselen toplumsal talepler ve muhalefet ile birleştirildiğinde, tüm dünyada temsili demokrasinin krizi üzerine bir tartışmanın da koşulları oluşmuştur. Bu eğilim, Avrupa’da ve Kuzey Amerika’da savaş karşıtlığı, ırkçılık karşıtlığı, cinsiyet politikaları gibi olaylarla 1968’lerden itibaren ifadesini bulmuştur. Üçüncü Dünyada ise anti-emperyalist, sosyalizm hedefi olan, insan hakları ihlallerinin son bulmasını talep eden, temsili demokrasiye kurumları ve kuralları ile işlerlik kazandırmak isteyen, ve zaman zaman geniş katılımlı eylemlere ve silahlı çatışmalara, sivil savaşlara ve devrime varan karmaşık bir süreç söz konusudur. Kabaca bakıldığında, birkaç istisna dışında, tüm bu eylemliliklerin ulus-devlet sınırlamasına bağlı kaldığı ve varolan ülke sınırları içerisindeki siyasi otoritenin politikalarını etkilemeye ya da dönüştürmeye yöneldiği belirtilebilir. Ulus-devlet modeli çerçevesinde içeride ortaya çıkan “uzlaşma” ve ulusal çıkarları içeren “dayanışma”yı gözardı edemeyen (en azından muhalif kesimleri bir arada tutmak adına kesip atılamayan) ve “ulusal çıkarların” maksimum düzeyde gerçekleştirilmesi üzerinden yapılan tanımlamalar ile milliyetçi öğeleri içermek zorunda da kalan karşıtlık politikaları, uluslararası rekabeti de gündemine taşımış ve bu durumda ȁhalkların dayanışması” olarak tanımlanabilecek süreçlerin önünü kesen bir faktör olmuştur denilebilir. Bu süreçte, milliyetçiliğin yanı sıra etnik çatışmalar, din temelinde ayrışmalar hem ulusal/sınıfsal hem de uluslararası dayanışmayı engelleyen faktörler olarak tarih sahnesinde yerini almıştır. Refah devleti modeli ise gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülkeler arasında sınıf temelinde bir dayanışmanın gerçekleşmesini, özellikle gelişmiş ülke işçi sendikaları ile devletleri arasında ortaya çıkan uzlaşma/korporatist uygulamalar nedeniyle önlemiştir.
Bunun yanı sıra uluslar arası alanda ise “Washington Oydaşması” ile yaratılan Ǎyanışma” içinde, neo-liberal politikalarca yapılan belirlemelerin dışında ulusal politikaların tanımlanması ya da ulusal boyutta hareket edilmesini önleyen mekanizmalar da oluşturulmaktadır.(Gill, S., 2002) Gill’in tanımladığı üç önemli faktör- inanırlılık, tutarlılık ve güven- çerçevesinde, kamunun finans ve para politikaları, neo-liberalizmin makro ve mikro iktisadi önermeleri çerçevesinde piyasa koşullarına bağlanmakta, böylece sermayenin, devlet ve sivil toplum tarafından alttan alta desteklenmesinin koşulları yaratılmaktadır. Bir başka ifadeyle, neo-liberalizm, yatırımcıların tanımladığı “inanırlılık” ölçütleri içinde, hükümet politikalarının “tutarlılığı” ve “güvenirliliği”nin kanıtı olarak kamu politikalarının yeniden tanımlanmasını beklemektedir. Anayasal ve kurumsal önlemler aracılığıyla sürdürülen bu yeniden yapılanma işlemi, sermayenin sınır tanımaksızın hareket etmesi ve toplumsal sınıflar arasındaki güç dengesinin sermaye lehine yeniden örgütlenmesi çerçevesinde, devletin by-pass edilmesi ile değil, ulus-devletin kendisini yeniden yapılandırması ile gerçekleştirilmektedir. Küresel sermayenin güvenini sağlayacak yasal değişikliklerin ulusal kapsamda gerçekleştirilmesinde, IMF ve Dünya Bankasınca oluşturulan yoksulluğu önleme strateji ve politikaları, dış borç yönetim stratejileri, karşılıklı yatırım anlaşmaları, NAFTA benzeri bölgesel yapılar vb. ile Dünya Ticaret Örgütünün gerçekleştirdiği küresel düzenlemeler belirleyici olmaya çalışmaktadır. Böylece, “serbest ticaretin” yapılabileceği ortamları yaratacak yasal düzenlemeler ve vergi rejimleri, devletin yeniden yapılandırılmasının temel hedefi olmaktadır. Tüm bu değişiklikleri tam anlamıyla gerçekleştirmeyi reddeden, “ödevini tam anlamıyla yapmayan” ya da kendisi için tanımlanmış çerçevenin dışında beklenmedik bir “gelişme” sağlayan devletler ve vatandaşları ise sistem tarafından dışlanmayı göze almak durumunda kalmaktadırlar. IMF’nin eline geçen beklenmedik gelir fazlasını dış borç ödemelerinde kullanmak isteyen Kenya ile görüşmeleri aniden kesmesi ya da sömürge döneminden kalan toprak mülkiyeti yapısını siyahlar lehine yeniden düzenlenmesini hedefleyen Zimbabwe’ye desteğini kaldırdığını belirtmesi bu dışlanmanın en uç örnekleridir. (İnsel, A.,2002; www.imf.org, 2002) Standarts and Poor benzeri kuruluşlarca herhangi bir ülkenin “kredibilite” notunun düşürülmesi ve o ülkelerin zaten zorlanan ekonomik dengelerinin krize dönüşecek biçimde bozulması daha dolaylı ve gözden kaçan dışlanma örnekleri olarak nitelendirilebilir. Bu durum Panitch’in de belirttiği gibi yalnızca “kapitalist piyasanın ulusaşırılaştırılmasına uygun ulusüstü devlet mekanizmalarının kurulması” anlamına gelmeyip, daha çok devletin “kendi ekonomisini yönetmek için kullandığı ekonomik ve diğer politikaların gelişmesinde sorumluluk üstlenmediği/üstlenemediği” anlamına da gelmektedir. (Gowan, P., 2001)
Henüz tam anlamıyla gerçekleştirilemese de devletin ekonomik politikaların oluşturulması ve uygulanması aşamalarından el çektirilmesi, devletin vatandaşlarına karşı sorumlu ve yükümlü olmasının hayata geçiş yöntemi olan ȁtemsili demokrasi” modelinden de önemli bir kopuşu tanımlamaktadır. Nitekim, sürecin bir başka boyutu da, vatandaşlık hakları ve özgürlüklerinin, yalnızca ulus-devlet modeli içerisinde tartışılamayacak olması ile biçimlenmektedir. Fransız devriminin “eşitlik, özgürlük ve kardeşlik” ilkeleri üzerinde gelişen, bir ulusa ait olmak sıfatıyla kazanılan ve uzun mücadeleler sonucunda geliştirilen ve genişletilen vatandaşlık hak ve özgürlüklerinin, yalnızca vatandaşı olunan devlet muhatap alınarak korunması ve sürdürülmesinin mümkün olmadığı bir durum oluşturulmaya çalışılmaktadır. Bu oluşum, tıpkı egemen ulus-devletlerden oluşan uluslararası sistemde yasadışı mültecilerin yaşadığı duruma benzer biçimde, karar alma süreçlerinin içerisinde belirleyici olamayan devletlerini sorumlu ve yükümlü tutamayacak bir vatandaşlık konumu ile karşı karşıya gelinmesi açıklanabilir. Küreselleşmenin ulus-devleti yeniden yapılandırması sürecinde devletin bu güne kadar üstlenmiş olduğu bir takım işlevlerin özel alana-sivil topluma bırakılmasıyla; bir kısım hakların da sermayenin ve örgütlerinin tahakkümünün alanına sokulması doğal bir sonuç olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durum başka bir ifade ile extra-territoryal rejimler yaratılması, ya da ulusal yasama ve yargı sisteminin dışında kalabilecek mevzuatın oluşturulması ile yalnızca devletin “egemenliğinin aşındırılması” değil, aynı zamanda vatandaşlığın mültecileştirilmesini sağlayacak bir süreci de beraberinde getirmektedir. Çünkü, devletin yeniden yapılandırıldığı bu süreçte, haklarının gaspı karşısında bireyin sorumlu tutabileceği, hesap sorabileceği mekanizmalar da ulus devletin sınırları dışına çıkarılmaktadır.
• • birinci ayağı, vatandaşı, devletin mutlak egemenliğinin gereği ve şiddet kullanma tekeline karşı “meşru” olma zorunluluğunu koyan ve sistemin sınırları içerisinde de olsa, muhalefet etme zeminini oluşturan hak ve özgürlükler alanı olmuştur.
• • ikincisi, ve birinciyle çelişkili olanı ise bu uzlaşmanın, devletin “gözetim ve denetim” faaliyetlerini de, “demokratik” bir biçime büründürmüş olmasıdır.
Öte yandan tüm bu gelişmelerin uluslararası hukuk çerçevesinde de değerlendirilmesi gerekmektedir. Hemen belirtilmelidir ki, devletin egemenliği ilkesi üzerine kurulu uluslararası sisteminin işleyişinin dayanağı, aynı temelde yükselen uluslar arası hukuk sistemidir. Başka bir ifade ile egemenlik ilkesi üzerinden yapılan devlet tanımı, uluslararası hukukun vazgeçilmez bir öğesidir. Yukarda da tartışıldığı gibi en dar boyutu ile “egemenliğe” dayalı bir “eşitlik” üzerinden ulusal çıkar, rekabet ve çatışma ortamları yaratılmakta ve aynı ilkeler çerçevesinde çözümler de üretilmektedir. Küreselleşme ile ivme kazanan bir gelişme ise, uluslarüstü (ya da devletler üstü) çözüm mekanizmalarının, (ulus-devletlerin karar mekanizmalarından aldıkları onaylara da dayanarak) uluslararası alanda tartışmasız bir üstünlük elde etmesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Küreselleşmenin savladığı “bireysel hak ve özgürlük”lerin korunması ve geliştirilmesini de kapsamı içine alan bu mekanizmalar, bireysel, kurumsal, devlet vb. geniş bir alanda ortaya çıkan sorunları çözüme ulaştırma işlevi üstlenmekte ve bu çerçevede de farklı düzeylerdeki kesimlere başvuru hakkı tanımaktadır. Bu farklı düzeylerdeki başvuru hakları ise farklı bir seyir içinde ve farklı muhataplara rücu edilen sonuçlar doğurmakla kalmayıp, “özel alan” için açılım sağlamaktadır. Örneğin, Uluslararası Adalet Divanı ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bireysel başvuru hakkının varolduğu kabul edilen kurumlardır. Ancak,bugünkü koşullarda tek tek bireylerin bu haktan haberdar olması ve pratiğini gerçekleşmesi ile de bireyin nihai muhatabı ȁulus-devlet” olmaktadır. Bu pratiğin ötesinde insan hakları hukukunun bütününün “gerçekleştirilebilir” ve “gerçekleştirilemez” olarak ayrıştırılmasının yanı sıra özellikle ekonomik ve toplumsal hak ihlalleri durumunda ise zaten ulus-devleti aşan bir mekanizma bulunmamaktadır.(Tol-Göktürk, E. D., 2002) İçinde bulunduğumuz bu süreçte, birey açısından ortaya çıkan bu tablonun yanı sıra “kurumlar” için de Ulusaşırı anlaşmazlıkların çözümü için öngörülen mekanizmalar oluşmuştur. Bu çerçevede GATT/Dünya Bankası panellerinde “kurumları” adına resmi olarak her ne kadar yalnızca devletlerin birbirlerine dava açabilmesi tanımlanmışsa da, uygulamada zarar gören endüstriler ya da şirketlerin ulusal devletleri üzerinden hem davanın açılması, hem de davanın yürütülmesi sürecine dahil edilmesi söz konusu olmaktadır (Keohene, R.O., Moraycsik, A., Salughter, A., 2000) Bu çerçeve, bireysel başvuruyu ancak Uluslararası Adalet Divanına(UAD) başvuru ve davanın sonuçlanması koşuluna bağlamaktadır. Çünkü, Dünya Ticaret Örgütünün kuralları gereğince, bireyin karşılaştığı hak ihlali ya da zarar, ulusal yasamanın kapsamı dahilinde kabul edilip, ulusal yasamayı aşan başvurular ise “kamu malları” kapsamındaki davalarla ilgilenen UAD’na terk edilmektedir. Bu işleyiş, bireye yönelik hak ihlallerini önleyecek mekanizmaları ulus devlete yönelten bir süreç tanımlarken, özel alanda faaliyet gösteren, kamusala dahil olmayan endüstri ve şirketlere, ulus-devlet aracılığı ile kullanabilecekleri yeni mekanizmalar üretmekte ve bu yapı içinde kamuya yeni yükümlülükler tanımlamaktadır.
Naom Chomsky bu durumu ironik bir biçimde, kısaca “skiden buna sınıf mücadelesi derdik.” ifadesi ile tanımlamakta, ancak altını çizdiği- bir tarafta devletin, sermayenin, uluslararası örgütlerin ve ulusaşırı dev şirketlerin, diğer taraftaysa tüm bunlara karşı olanların, gerçekleştirdiği mücadele ile oluşan-bu yapının önemsenmesi gerektiğine de dikkat çekmektedir.(Chomsky, N., 2002)
Küreselleşmenin iradi olmayan ve uluslararası alanı etkileyen sonuçlarından birisi de, ulus-devlet inşası sürecinde, yapılan bir toplum sözleşmesi kapsamında Ǎyanışmayı” ulusal sınırlar içerisinde ve “ışarıdakine” karşı tanımlayan ve böylece “sınıf dayanışmasının” önünü uluslar arasındaki rekabet gerekçesiyle bir biçimde kesen yaklaşımında tartışmaya açılmış gözükmesidir. Toplumsal sınıfların ulus-devletler içerisinde “uzlaşmasına” dayalı refah devletinin erozyonu ve vatandaşlığın mültecileştirilmesi, devlet ile ulus arasındaki en temel bağı kuran vatandaşlığın, bir yanda hak ve özgürlükler ve diğer bir yanda yükümlülükler bağlamında yeniden tanımlanmasının gerekliliğine işaret etmektedir. Bu noktada, vatandaşın devlete karşı yükümlülükleri kapsamında, birbirini içermekle birlikte, birbirine karşıtmış gözüken iki ayrı sürecin bir arada geliştiğini vurgulamak gerekir.