Halkara Türkiıe: Milli bölünişik – Etniki degişlilik (3-nji bölüm) Maı 09, 2016
Türkiıäniň polisiıasy Stambulyň Sultanahmet etrapçasynda bolan partlamadan soň, bu ıerde howpsuzlyk çärelerini güıçlendirıär.
Türkiıäniň "Halklaryň demokratik" partiıasy, ıagny HDP-niň iki başlygynyň biri bolan Selahattin Demirtaş Waşingtona eden saparynda Kürt syıasy barlag merkeziniň açylyş dabarasynda "türkler bilen kürtleriň arasynda [ıaragly] konflikt turmak howpy barmy" diıip berlen soraga açyk jogap bermekde kynçylyk çekdi.
Demirtaş sapalak atyp: "Men bu meselede gaty seresaply gürlemäge çalyşıaryn. Bu beıanat bererden, baha biçerden juda ynjyk tema" diıdi.
Ne "hawa" ne "ıok".
İöne ol soňra "Washington Post" gazetine beren interwıusynda has açygrak gürläp: "Köp türk we kürt öler, bu graždanlyk urşuny turzar" diıip, haıbat hem atman durmady.
Näresmi taıdan HDP Türkiıede gadagan edilen we 32 ıyl bäri türk döwletine hem goşunyna garşy gandöküşikli uruş alyp barıan "Kürdüstanyň işçiler" partiıasy PKK-nyň esasy syıasy goly hasaplanylıar. Janyndan geçen kürt militantlarynyň soňky wagtlarda amala aşyran hüjümlerinde Türkiıäniň uly şäherlerinde parahat ilatdan ıüzlerçe adam öldi. Türk goşuny hem ıurduň öz içinde we demirgazyk Yrakda güman edilıän PKK nyşanalaryna zarba urıar.
Bu bolsa türkler bilen kürtleriň arasynda dartgynlylyga getirdip, wagtal-wagtal bu iki jemgyıetiň dükanlaryna ıa geçirıän üışmeleňlerine hüjüm edilıär. Munda hem günälenıän bütin "türkler" ıa "kürtler" bolıar.
Golaıda dürli şäherlerde, şol sanda iki jemgyıetiň-de asyrlar boıy parahatçylykly ıaşap gelıän şäheri Kirşehirde, onlarça kürt hem türk dükany otlanyp, dargadyldy. İerli häkimiıetler bu hüjümlere "prowokatorlary" jogapkär etse, hem türk hem-de kürt dükan eıeleri jogapkärler "biziň şäherimize daşardan gelip, aramyza agzalalyk saljak bolıan adamlar" diıdiler.
Kürt aktiwistleriniň, synçylarynyň köpüsi geçmişdäki we häzirki türk hökümetlerini "jynsparaz", "faşist" diıip aıyplaıarlar. Milletçilige ıykgyn edıän türk analizçileri hem etniki hukuklaryň gowulandyrylmagy baradaky talaplara separatizm, "uly Kürdüstan baradaky planlar" boıunça edilıän "ıaşyryn synanyşyk" diıip garaıarlar.
Şeılelikde, raıat urşy turarmy, etniki konfrontasiıa bolarmy ıa-da türk köplügi bilen 78 million ilatyň, çak edilişine görä, 20 millionyny düzıän kürt azlygynyň arasynda gyrgynçylyk dörärmi, bu soraglara anyk jogap ıok.
İüz ıyl mundan ozal-da syıasy we sosial durmuşda türkler bilen kürtleriň arasynda uly tapawut ıokdy. Eıranda we beıleki musulman döwletlerde bolşy ıaly, Osmanly imperiıasynda hem "millet" etniki degişlik ıa dil däl-de, din esasynda kesgitlenıärdi. Imperiıanyň içinde yslam milleti bilen birlikde hristiıan we ıehudy milletleri-de, şäherleriň ıa obalaryň belli böleklerinde hem bolsalar, öz dini kanunlaryna we düzgünlerine tabynlykda ıaşardylar. Olar baılyklaryndan, girdejilerinden goşmaça salgyt ("jizıe") tölemeli bolıardylar. İöne, aıratyn-da, Fransiıadaky ıa Ispaniıadaky ıehudylardan has erkin ıaşardylar.
Türkler bilen kürtleriň köpüsi ozal hem musulmandy, şindi-de musulman. Üstesine ikisi-de yslamyň sünni mezhebine uııar.
Ara tapawutlar din ıa mezhep barada däl.
Hatda etniki degişlilik we jyns barada hem däl. Dogry, taryh bize türki taıpalaryň 11-nji asyrda şol wagtky Wizantiıa imperiıasyna çozup, dura-bara tutuş imperiıany, onuň 1453-nji ıylda türkleriň hökümdarlygy astynda Stambula öwrülen paıtagty Konstantinopoly-da alandyklaryny aıdıar. İöne taryh bize täze gelen türkleriň sanynyň esasan greklerden, arameılerden, ermenilerden ıa eıran dillerinde gürleıän beıleki halklardan durıan ıerli ilatyň sanyndan has azlyk edendigini-de aıdıar.
İerli ilatyň aglabasy täze hökümdarlara we olaryň agalygyna uıgunlaşmak üçin wagtyň geçmegi bilen dura-bara yslam dinine girip, dillerini türkçä çalşyp, hatda atlaryny-da üıtgedipdirler. Bu gün antropologik barlaglaryň ählisi diıen ıaly, Türkiıäniň ilatynyň 90 prosentden hem gowragynyň ata-babalarynyň grekleriňki, kawkazlylaryňky, eıranly we orta gündogarly goňşularyňky ıaly ortaıerliler ıa günorta-günbatar aziıalylar bolandygyny görkezıär. Häzir gen kody orta aziıalylaryňka gabat gelıän türk ilatynyň sany diňe 5-6 prosent.
Jemläp aıdanyňda: bu günki Türkiıede türk we kürt dillerinde gürleıänleriň köplüginiň gen düzümi biri-birine juda çalymdaş.
Biri-birinden tapawutly diller
Dogry, dil. Türkçe bilen kürtçe özara gaty baglanyşykly bolsalar-da, biri-birinden tapawutly diller. Türkçe Anatoliıa türki taıpalaryň müň ıyl mundan ozal göçüp gelmegi bilen giripdir. Orta Aziıadan gözbaş alıan bu dil türkmençe, özbekçe, gazakça ıa mongolça ıaly altaı dilleri toparyna girıär. Kürtçe bolsa günbatar eıran dillerinden gelip çykan dil.
Häzirki zaman türkçesi bilen kürtçe/eıran parsçasy geçen on asyryň içinde birine-birine güıçli täsir etdi.
Geçen 90 ıyl
İöne näme ıalňyşlyk bolan bolsa, Osmanly imperiıasy çöküp, 1923-nji ıylda Türkiıe Respublikasy gurlanyndan soňra bolan bolmagy ähtimal.
Atatürkiň Birinji Jahan urşunyň harabalyklaryndan çykan ıaş respublikasy özüni täze, döwrebap, Günbatary görelde edinen milli döwlet diıip definirlemäge synanyşdy. Uruşda agyr ıeňlişe uçran ıaş respublikan režime Günbatar toplumynyň bir agzasy hökmünde gelejege ynamly garaıan millet gerekdi.
Şeıdip, "sap türklük" düşünjesi nädogry göz öňüne getirilip, etniki, dil we taryhy taıdan ekstremizmiň, kähalatlarda hem, jynsparazlygyň duzagyna düşüldi.
Kürt dilini öwrenmegi gadagan etmek bilen çäklenilmän, eısem kürt dilindäki kitaplary okamagyň, özüňi kürt, diliňi kürtçe diıip bilmegiň hem jezalandyrylma mümkinçiligi döredi.
Basym ilkinji ıyllaryň joşguny ıatyp, jynsa, dile ıa dine däl, "türk kimligi türk raıatlygyna esaslanıar" diıen döwlet ideologiıasyna ıol açyldy. İöne geçmişe degişli kanunlaryň, aıratyn-da praktikalaryň ençemesi iş ıüzünde galdy. Bu karara gaty giç gelnen bolmagy mümkin. Etniki dil ıa dini azlyklara degişli toparlar özlerini "türk" diıip bilmekden, bu diňe raıatlygy aňlatsa-da, boıun gaçyrdylar.
Geçen on-ıigrimi ıyllykda käbir zatlar gowşady. Indi kürt dilindäki aıdym-saz ıazgylaryny, kitaplary satyn alyp bolıar. Kürt dilinde gazet-žurnallar we hatda hökümetiň özüniň kürtçe telekanallary-da bar. Muňa garamazdan, kürt milisiıasynyň we aktiwistleriniň pikiriçe, hökümetiň "kürt meselesini çözmek plany" ak ıürekden däl hem-de haıal gidıär.
PKK-ny Türkiıe, Amerikanyň Birleşen Ştatlary, şeıle hem İewropa Bileleşigi "terroristik gurama" diıip tanaıar. İöne bu, iş-işden geçmänkä, parahatçylyk we barlyşyk gapysyny açmagyň öňünde keserip ıatan esasy mesele däl.
Isle ony, PKK-nyň edişi ıaly, "göreş" diıip atlandyr, isle, türk hökümeti we goşuny ıaly, "terrora garşy uruş" diı. Näme-de bolsa, 32 ıyl mundan ozal başlanan uruş harbylara we parahat ilata edilıän hüjümler bilen ıurduň günbatar regionlaryna-da ıaırap, "iş ıüzünde graždanlyk urşuna" öwrüldi. Ol 40000-45000 adamyň başyna ıetip, ıurda milliardlarça dollar zyıan ıetirdi.
"Ilki olar başladylar, biz diňe gaıtargy berıäris" diıilıän gürrüňler möhüm däl. "NATO-nyň iň güıçli goşuny" PKK garşy söweşıär, Türkiıäniň ilatynyň köplügi we azlygy, PKK-nyň arka tarapdan, demirgazyk Yrakdaky we Siriıadaky kürt milisiıasyndan kömek geler diıip edıän umydy hem möhüm däl.
Esasy mesele taraplaryň gazaply hereketleri, weırançylygy we milli bölünişigi arka atmakda ıeňiş gazanarys diıip, çyn ıürekden ynanmagy. Çözgüde diňe şeıle edilende gowşup bolar.