Güneşin Bakır Nefesini Duymak: Ani’de Bir Güvercinadam
Rakel Dink için
Şehre doğru süratle sürüyorum atımı. İyice kısalttığım yuların bazı kısımlarının sertleşmiş derisi, çıplak avuçlarımın içinde toplanmış, kıvrıldıkça etimi acıtıyor. Parmaklarımın arasında atın yelesi. Atı sanki sadece yelesinden tutarak sürüyorum. Boynunda atan damarların sıcaklığı benim de kanımı şahlandırıyor. Hırsla bastığım üzengilerin üstünde yükselirken, buz kesmiş ayaklarımı bükemiyorum. Baldırlarım alev alev. Bir mısrayı sürekli tekrarlar, bir şiiri başından sonuna ve sonundan başına okur, dile yapışmış bir adı defalarca çığırır gibi gidiyorum. Kalbim atışının hızına şaşırmış, nefesim borusunda dönüp durur, karnım içine çekildiği yerde korkuyla düzleşirken şehrin kapısını görüyorum. Kapının iki yanında, yumuşak renkli surlar uzuyor. Şehri sanki ta öteden kuşbakışı görebiliyorum. İçime salınan heyecanla yulara biraz daha asıldığımda zavallı at duraksıyor, arka ayakları üzerinde bir adım geri gidip ön ayaklarını kaldırıveriyor. Şahlanan hayvanın üstünde yere neredeyse paralel, sımsıkı duruyorum. Durmamacasına adını fısıldıyorum; kızıyorum ona, boynunu okşuyorum. Sakinleyip usulca kapıya doğru yürüyor. Başımı kaldırıp koca aslan figürüne bakıyorum.
Yüzyıllar önce terk edilmiş şehrin Aslanlı Kapı’sından giriyorum. Kapıdan geçerken beyaz bir güvercin başımın üstünden uçup gidiyor. Atım korkuyor, gözlerini ardına dek açıyor. Güvercinin uçtuğu yere doğru yöneliyorum ama gözden yitip gidiyor. İnce uzun, kenarlarına taşlar döşenmiş bir yolu düzlüyoruz. Birkaç kuşun munis şakırdaması ve atın nalından çıkan tıkırtılar… Başka ses yok etrafta. Önümde yıkıntılar, yığılmış taşlar, ota bürünmüş harabeler.
İnsanoğlunun terk ettiği, kurtların ve köpeklerin elini çektiği, üzerinden yalnızca kadirşinas kuşların şöyle bir uçup geçiverdiği bir şehre bakabilmek, bakıp şehrin yukarısından kavislenen ve bir fanus gibi bütün sınırları içine alan o hüznü hazmedip şehre girebilmek yürek ister. Yalnızlığı, yalınlığı ve sessizliği kabardığı yerlerden bastırıp belki birkaç kez yutkunarak güç toplamak gerekir. Arsız otların bakmaya kıyamadığımız yapıları bürümesini, yağmura ve kara yenik düşmüş güzelim taşların kagirleşmesini, koskoca duvarların un ufak olup çakıl taşlarına dönüşmesini sineye çekebildiğimiz o tuhaf yer. Geçmişle şimdinin mukayesesini durmadan yaptığımız, ölü olan ne varsa bir zamanlar hepsinin canlı olduğunu gözlerimizi kapamadan da hayal edebildiğimiz o muhteşem zaman parçası. Kanı akmayan şehrin yıkıntısını, döküntüsünü, köstebeğini, yılanlarını sevmeye başladığımız o an.
Ani’nin toprağına basmak istiyorum. Atımdan inip yuları koluma doluyorum. Sağ yanım alabildiğine mağara. İçimden bir parçayı ellerimde yuvarlayıp oraya saklıyorum. Sol yanım sur, uçurum. Bir parça daha koparıp uçurumdan aşağı atıyorum. Önümde katedraller, kiliseler, manastırlar, camiler ve hepsinin sonunda bir ırmak… Çok daha büyük bir parçayı avuçlarımda ufalıyorum, üflüyorum sokulgan ırmağa doğru. Ardımda kapı. Başımda güvercin. Benden geriye kalan ne varsa güvercine emanet.
Kars’ta bir at bulup beni bu şehre dörtnala getiren neydi? Atın üstünde, yüreğim ağzımda heyecandan kasıla kasıla, surları görene dek nefes almadan, Ocaklı Köyü’nün ufarak çocuklarını ardımdan ağzı açık baktıran ne? Kavuşacağım aidiyet duygusunun cılız umudu muydu içimdeki fişeği ateşleyen ya da sonsuz çayırlığın vadettiği güzelliklerin izini mi sürmek istedim yalnızca? Başka bir şehrin himayesinde, bir köşede oturup, dört yanımdan geçip giden acıların, trafik ışıklarında parçalanan mülteci umutların, sokaklarda ölen adamların ağır kasvetine mi direnemedim yoksa? Zaman zaman gidip dikildiğim kaldırımda, ısrarla görmeyi beklediğim adamın o geniş omuzlarına rastlayamadım diye mi onca kilometreyi kat ettim ben? Kanının bir türlü yıkanamadığı o kaldırımı aklımdan silip, onun burada beni beklediğine mi inandım? İç cebimden çıkardığım pusulamın dilsiz öfkesine mi kapıldım da doğuyu gösteren ucuna astım ceketimi? Atın üstüne saldığım heybenin bir cebine suyla ekmek, bir cebine de nefes koyan ben miyim? O nefesi heyecan ve aceleyle bu şehre yetiştirmeye çalışan, tozları ardından sürüyen, saçları gözlerine dolmuş, arı kovanlarının vızıltısına eşlik eden ben miyim? Hrant’ı o kaldırımdan önce, dikilip ırmağa baktığı yerde bulmaya çalışan bir ben miyim?
Ayağımın altında yüzyıllar eziliyor. Ben Ani’ye giriyorum.
Toprak bakır, kayalar bakır, harabeler bakır. Etraf yumuşak bir turuncu renk ile aydınlanıyor. Güneş sanki en çok burayı ısıtmış, ışığını en çok buradaki taşlara yaymış. Huzmeler toplanıp yüzüne vurunca ısınıyor insanın yanakları. Yağız atımın tüyleri de ala çalıyor. Koskoca, kırmızı bir gölge. Başı öne eğik. Önümde uzanan yol, sol yanındaki Gürcü Kilisesi, Ateş Tapınağı ve Apostles Kilisesi’yle selamlıyor beni önce. Sağ yanımda ufak dükkânlar, hamamlar, hanlar ve ilerisinde Yıkık Minare. Bir adım daha atmadan önce durup şehrin sesini duymayı bekliyorum. Beni toprağına kabul ettiğini, sırlarını bana açmak istediğini fısıldayan sesini. Hışırdayan otların ve pike yapan kuşların mırıltılarından başka bir şey duyamıyorum. Bekliyorum. Biliyorum ki şarkıların en güzeli ölü şehirlerden yükselir ve harabeye dönmüşlerin sesini yalnızca ölümü bilenler duyar. Sabırla dikiliyorum olduğum yerde. Atım burun deliklerini dalgalandırarak nefesini salıyor dışarı. Sağ ön ayağını durmadan toprağa sürtmeye başlıyor. Kulağına yaklaşıp bir şey duyup duymadığını soruyorum. Hayır dercesine başını göğsüne çekiyor iyice. Ama ayağıyla hâlâ yeri eşeliyor. Ben de birkaç çakıl taşına tekmeler savuruyorum. Sonra aniden başımın ardında zayıf bir rüzgâr hissediyorum. Başımı döndürüp güvercini görmem, ivedilikle eğilmem, sonra da güvercinin ilerideki Katedral’e kadar uçup bana tekrar gelişini izlemem bir anda oluyor. Güvercin, kanatlarını durmamacasına çırpıyor, gözümün hizasında. Yavaşça, atımın iki kulağının arasına konuyor. Atımın ürküp başını sallamasını, huysuzlanmasını bekliyorum fakat kımıldamıyor o. Hatta gözlerini vakur biçimde kapatıp, selamlıyor güvercini. İçimde bir heyecan büyüyor. Şehrin sesini bana güvercin getirmiş meğerse. Güvercin, inip kalkan göğsünün içinden konuşurcasına Ani’yi anlatmaya başlıyor.
Ani’yi İnşa Eden Eller ve Şehinşah-ı Armen
Urartular zamanından belki, ta bronz ve demir devrinden. Zerdüştlerin bıraktığı ateş tapınağından bu tarafa, yandı bu şehrin insanları. Gamsaragan Beyleri’nin kayıtlarında geçti Ani’nin adı ilk kez, 5. Yüzyılın sonlarında. Ermeniler Ani’yi “güvenli topraklar” diye andılar ve burada bir şehir inşa etmeye başladılar. Gamsaragan Beyi’nin karşısına dikildi Bagrat Beyi. İki Ermeni hanedanlığı belki iki yüzyıla yakın çekişti, savaştı. Sonra 780’de bırakıp gitti topraklarını Gamsaragan Beyi, Bagratlılara. Bagratlılar elleriyle kurdu bu şehri. Çarşıyı, hanları, tapınakları. Yüz yıl boyunca durmadan çalıştılar, İpek Yolu’nun en değerli duraklarından birini elleriyle inşa ettiler. Atlılar ve kervanlar, ulaklar ve madenciler buradan sıkça geçmeye başladı. İşte 880’lerin başında Bagratlı I. Aşot, senin az evvel girdiğin Aslanlı Kapı’dan girip selamladı halkını, atı seninkinden biraz da iriydi. Aşot, kalın kara kaşları, yüzünü kaplayan kara sakalı ve başındaki beyaz örtüsünün üstündeki altından mücevherle azametliydi. Şehinşah-ı Armen yani Ermenistan Kralı olarak tanındı Abbasi Halifesi ve Bizans İmparatoru tarafından. Bir zaman Şirakavan ve Bagaran’da hüküm sürdü. Oğulları geçti tahta sırayla. Ama sonunda III. Aşot 950’lerin başında hüküm sürmeye başladığında, bir eliyle Ani’yi gösterdi; Ani’yi başkent yaptı ve bu büyük kentin inşası asıl o zaman başladı. Zira kent birkaç kevgir yapı, kale ve surlardan ibaretti. Şimdi gördüğün bu siluet, Büyük Kral Aşot zamanında inşa edildi yani. İnsan çokluğu, duvardan içeri sığmaz bile oldu. Bir gürültüdür kopup gidiyordu o zaman şehirde, curcunayı görmeliydin. İpek Yolu formunu bulmuştu, işlekliği gün geçtikçe artıyordu. Kervanların sayısı arttıkça Ani de altınlarla parıldıyordu. Bizans, Pers İmparatorluğu, Suriye ve Orta Asya arasında kalan bu güzel şehir birbirine uymayan dillerin çağıltılarıyla dolup taşıyordu. Tüccarların ipek kaftanları, kervanların güzel köle kızları, zanaatkârların şehre getirdiği tuhaf nesneler… Yerli halkla beraber hepsi bir bütünün parçasını oluşturuyordu sanki. Kahkahalar, gür sesler, develer, atlar, kokular birbirine karışıyordu. Şehir, gücünü İpek Yolu’ndan alıyordu. Çin’den Avrupa’ya uzanan alışverişin, salgın hastalıkların, aşkların, hikâyelerin tam ortasında surlarını zorluyordu Ani. Ermenistan’ın şehirlerinden kalkıp gelen tüccarlar ve zanaatkârlar da Ani’ye yerleşmeye başlamıştı. Onları halk da takip ediyordu elbet. Altındı Ani, güzel yemekti, serin uykuydu. Ertesi sabah dolu keselerle kalkmanın teminatıydı. Nerede refah varsa orada muhakkak dini bir oluşum vardır ya, Ermeni Kilisesi de merkezini Ani’ye taşıyıverdi. 11. Yüzyılın başında şehirdeki rahiplerin sayısı 500’e yakındı. Nüfus ise başını alıp gitmişti. Ani’nin adı artık “bin bir kiliseli şehir” idi.
Refah içindeki halklar ne kadar süreyle huzurlu yaşar? Ya da belki şöyle sormak gerek: Huzur, paranın ve sağlığın olduğu topraklardan ne vakit sürülür? Kral Gagik’in ölümünün ardından (Aşottan sonra Simbat, Simbat’tan sonra Gagik çıkar tahta), 1020’ler civarında oğulları kavgaya tutuşur. Taht savaşları sürer gider, senin de tarihten bildiğin gibi. Büyük oğul Hovhannes Simbat galip gelir kardeşlerin savaşında. Bundan sonrası kavga, karışıklık ve kan. Bizans, Ani’ye diktiği gözünü savaştan sakınmaz ya, kuşatır Ani’yi. Büyük oğul Hovhannes’in oğlu olmadığından, küçük oğulun oğlu kim bilir kaçıncı Aşot geçer ülkenin başına. İlk kuşatmada neredeyse 20 bin Bizanslı can verir Ani’nin surlarında. Akınlar, kuşatmalar uzun yıllar boyu devam eder. Sonunda lidersiz kalan Ani halkı artık dayanamaz Bizanslıların zorbalığına. Gagik’in oğlu yine Gagik’tir ve Gagikler ölür ya… Ani, Bizans hükmüne girer. Sonrası… Sonrası Türkler, istila, bir süre Gürcü hükmü ve yine Türkler. Selçuklular Ani’yi alır, basarlar bağırlarına. Ani düşmüştür. Dilsiz kalmadan önce, dönüp bakar ilk kralının başındaki altının ışıldamasına. Ordular, tüccarlar, şarkılar… Gelip geçmeye devam eder hayat ama sonra tamamen terk edilir şehir. Ölüm, taşları ufalar; toprak, ölümü içine çeker. Ufalanış, sessizliği getirir. Ani, asırların unutuşunu çeker içine. Susar. Surlardan içeri bir rüzgâr… Yağmur. Ah kar! Kar örter Ani’nin üstünü. Bu şehri Ermenilerin kurduğunun üstü çizilir gibidir kar eriyip yeniden yağdıkça. Ermeni adlar silinir sayfalardan. Ani, bir zaman sonra sanki salt Selçukluların fethiyle hayata gelmiş bir şehir gibi anılır. Ani’den gelip geçmiş ruhların canı hep burada acır. Yine de seslerini çıkarmaz hiçbiri. Şimdi senin durduğun yerde durup seyrederler şehirlerinin yıkılıp yakılmış halini.
Güvercin, At ve Karşı Kıyı
Atım başını kaldırıyor. Güvercin susuyor. Anlatacak daha çok hikâyesi varmışçasına susuyor. Kanatlarını açıp atın başında dönüyor iki kere, sonra süratle uçup gidiyor. Elimdeki yuları çekip atıma binmeye davranıyorum ama o, kalın boynunu nefesiyle daha da kalınlaştırıyor ve ani bir baş hareketiyle elimden kurtuluyor. Bir an göz göze geliyoruz beni ardında bırakırken. Bana sevgiyle baksa da “Şimdi gidip ben de kaderimi yaşamalıyım.” dercesine ıslak ve hüzünlü gözlerle bakıyor. Harabelerin arasında bir başıma kalıyorum. Abu’l Muamran Camii’nden kalan tek parça olan Yıkık Minare’nin “Burada koyun ve develerin satışı yasaktır.” yazan Pers dilindeki kalıntılarının önünden yürüyorum. İşliklerin, umumi tuvaletlerin, sanat atölyelerinin yanından. O kımıltılı ve en şakrak hayatından kuytusundan. Ne atımı ne de güvercini görüyorum. Katedral’in önünde duruyorum bir an. Hikâyesini dinlemek için güvercini bulmalıyım. Atımı bulmalıyım dönmek için Kars’a, oradan kendi şehrime. Yalnızlığın damarlarıma baskı yaptığını bu denli hissetmemiştim. Ayaklarımın üstünde, yanımda bir canlı nefes almazken durmanın getirdiği tedirginliği hiç tatmamıştım. İçime dosdoğru yürümesini söylemekten başka yapabileceğim hiçbir şey yok. Selçukluların şehri zapt ettikten sonra yaptıkları Manuçehr Camii yükseliyor sol tarafımda. Güzelliğiyle büyüleniyorum. Başım dönse de o yumuşak turuncu ışığından, yürümeye devam ediyorum. Sağımda Bakireler Manastırı’nı görüyorum. Yürüdükçe, manastıra yaklaştıkça artan, akan suyun sesi… Kars Arpaçay’ının dingin akışı. Bölünen toprak. Bakireler Manastırı’na sırtımı verip birkaç adım atıyorum. Atımın havayı döven kuyruğunu görüyorum ve az ilerisinde deli gibi dönüp duran güvercini. Koşuyorum. Göğsüm tıkanıyor. Yine de koşuyorum. Sanki koştukça toprak ayağımın altından çekiliyor. En sonunda bir uçurumun kenarına geliyorum. Bir anda önümde açılan yar. Mavi yeşil. Gümüş yansılar. Çay, karşımdaki Ermenistan’ı benden uzaklaştırıyor. Çay, üstünde durduğum toprağı ayaklarıma çakıyor. Atım, titreyen karnıyla kalıveriyor yıkık köprünün ayağında. Güvercin, karşıya geçiyor. Canhıraş atılıp atımın yularını tutuyorum. Uçurumun kenarında, topuklarımızdan toprak parçaları çaya dökülüyor. Atım da elimden boşanıp karşıya geçmek istiyor.
Karşı kıyıda güvercin, ardına kadar açık kanatlarıyla. Üzengiye ayağımı basıp atın üstüne çekiyorum kendimi. Bu uçurumdan inip karşı kıyıya varabilir miyiz? Çaydan sağ salim geçebilir miyiz? Ani’ye bir kez de karşı kıyıdan durup bakabilir miyiz? Şehre bir de “öteki” taraftan. Güvercin, kanatlarını yolluyor bana. Gözlerimi kapayıp gövdemi rüzgârın okşayışına bırakıyorum. Yokuş aşağı giderken belimi ardıma büküyorum, iniş böyle daha kolay olur. Suyun serinliğini baldırlarımda hissediyorum. Yokuş yukarı çıkarken ise kapanıyorum atımın boynuna, yelesini sımsıkı tutuyorum. Kıyıya çıkıp tepeyi tırmanıyoruz.
Güvercin havada kanatlarını çırpıp dururken, o üç parmaklı ayakları uzuyor, kalınlaşıyor. İnsan bacağına dönüyor beyaz tüylerinin altından çıkan ince kemikleri. Göğsü gerildikçe geriliyor, geniş omuzların altında gönenen iki memeye, düz bir karna evriliyor. Soluğumu tutuyorum. Başı, ürkek gözlerinden sıyrılıyor, boynu kalınlaşıyor. Sağlam bir burun, kalın kara kaşlar, sık kirpikler, parlak zeytin gözler. Güzelce ilikliyor gömleğinin yakasını, az önceki tüylerinden daha beyaz. Pantolonunun belini çekiştiriyor. Ayakkabılarının burnunu sürtüyor toprağa. Güvercinken kanatlarını nasıl açmışsa öyle büyük açıyor kolunu, beni kolunun altına çekip sarıyor. İç çekiyor Ani’ye bakıp.
Birincisi Ermeni’yim. İkincisi Türkiyeliyim. Şu iki kıyıyı birleştirmek istiyorsa birileri, benim isteğim onlardan iki kat daha fazla. Bak şu karşı kıyıya. Buradakilere “öteki” demediklerini söyleyebilir misin? Ya da durduğun yerdekilerin karşıdakilere aynısını? Çünkü Türk’ün de Ermeni’nin de kimliğinde diğeri “öteki”dir ya, bu ötekilik bir vazgeçilmez varlık halidir. İki kıyıya ayrı ayrı bakıp iç çekmek düşer bizlere. Özlemek kalır çayın böldüğü toprağın kıyısında. Burada dursam ayrı dert, çayı geçip Ani’ye varsam ayrı. Aşotları, Gagikleri, Bizans’ı, Selçuklu’yu bir yanına al, şimdiyi bir yana. Ani’ye benim durduğum yerden, hem bu kıyıdan hem de karşı kıyıdan bir bak. Yaşa de, yaşayabildiğin kadar yaşa ve zaman içinde kendi halinde azalarak tüken. Ani sensiz geldi bugüne. Sen yoktun mezarlar açılırken. Sen yoktun biz bu şehri antik kent kategorisinden araştırmalara sokarken. Keşfettik, tabelalar koyduk her bir yapının önüne. Söyle. Koskoca Ani’de Ermeni sözcüğünü hiç kullanmadık, minareyi dinamitleyen Ermeni papaz dışında. Eh, hem papazdı hem minareyi dinamitlemişti ya, turistler görsün diye kimin yaptığını, bir tek oraya Ermeni yazdık. Desene. Ne de olsa Ali hep topu Ayşe’ye atmıştır. Ayşe de Ali’ye. Top ne Hristo’ya atılmıştır ne Hagop’a ne de Delal’e. İlkin sanki senin topraklarında hiç Ermeni yaşamamıştı, Ani diye bir kent yoktu, “Anı” vardı. Hadi diyelim yaşamışlardı ama o kadar da çok değillerdi. Azlardı ya da azmışlardı. Öyle olunca şefkatle göçertilmişlerdi. Sonra ne yapalım ki yolda hastalıktan bir miktar telef olmuşlardı. Eh, onlar da bir nevi insandı. Yazıktı. Bir miktar ölmüş, çok miktar da öldürmüşlerdi. Sonra? Sonrası yok işte. Bir şeyler olmuştu ama o şeyler asılsızdı işte. Hangi parçasını kurtarmış olacağız insan oluşumuzla ilgili onurun, buna soykırım da desek, techir de desek? O zaman gel kurtaralım tarihî acımızı bu insanların elinden. Günlük siyasetin parçası olmayalım. Sömüremesin ne Ermeni’si ne Türk’ü. Ani’nin torunları olarak buna izin vermeyelim. Acımızı kendimiz sırtlayalım ve kendimiz taşıyalım mahşere kadar. Ermenilerin Ani’de gözü var mı? Var elbet. Ama o göz gelip de bu toprağı sırtlayıp götürmek ya da bu toprağı parçalamak için değil. Korkmayın onlardan. Onlar bu toprağı götürmeye değil, toprağın kendisi olmaya hasretler. Sırf uzaktan bakmak için Ani’ye, otobüslere doluşup sınıra kadar turlar düzenleyen onlar değil mi? Şimdi sen bu yıkık köprüye bakıyorsun. İpek Yolu’nun akıp gittiği, Türkiye ile Ermenistan’ın bağlandığı bu köprüye. Az ilerideki sınır kapısı açık değil, biliyorsun. Ama içten içe şu köprüyü tabanlarınla basıp geçerek kat etmek istiyorsun. Ani’den karşı kıyıya özgürce geçmek. Köprünün iki ayağı iki kıyıda. Yıkık. Bir araya gelmeyecek hayallerin iki yakası. Arpaçay’ın akarken kavislendirip haritaya konduruverdiği o kavisli doğal sınır. Ayaklarını çayın serin sularına bu taraftan sokmak istiyorsun. Bu taraftan dinlemek istiyorsun Ani’nin hikâyesini. Ellerin bomboş, kendi kıyına dönüyorsun.
Kendi Kıyısına Dönen
Ani’nin hikâyesini anlatmaya devam etmesi için öyle fazla ısrar ediyorum ki kıramıyor beni. Kocaman gülüp atımın üstüne atlıyor, tutuyor belimden. Gerisin geri, yokuş aşağı önce, sonra yokuş yukarı harabelerin yayıldığı kıyıya dönüyoruz. Bakirler Manastırı’nın vakur gölgesine uzanıyorum. Gözlerimi kapatıp o kalın tok sesinden dinliyorum. Ermeniler Hristiyanlığı kabul etmeden çok önce, burada pagan inanışın tapınağı dururmuş. Anahit’miş adı. Tanrıça Anahit’ten almış adını. Sonra Gürcü St. Gregory, üstüne bir kilise inşa etmiş. Türkler de Kızkalesi demiş adına. Gerçekten de masum bakireler kalırmış burada, bir çeşit manastırmış. Biraz da Katedral’i anlat diyorum. En fazla o dayanmış zulümlere, akınlara. Gözlerini kapayıp devam ediyor. II. Simbat zamanında inşasına başlanan ve sonraları Kral Gagik’in karısı Katrin tarafından bitirilmesi buyurulan Katedral. Ani’nin en büyük ve en iyi korunmuş yapısı. Ermenistan’ın büyük mimarlarından Trdat tarafından yükseltilmiş. Fethiye Camii olmuş adı, sonra tekrar kilise olarak kullanılmış. Kızıl taşları üzerinde yükselen üçgen çatısıyla, yosun bürümüş duvarlarıyla nasıl da gururlu. Hani onca akına, istilaya ve değişime karşı gururla durdum ben der gibi.
Yeraltı şehirleri, mağara evler. Selçuklu yapısı camiler, tapınaklar, kapılar, şehir duvarları. Hepsi de nasıl dikiliyor hâlâ. Nasıl büyülüyor insanları. Bunca tantanadan sonra böylesine dimdik! Ben de durup bakmıştım şimdi senin sırtını dayayıp gözlerini kapadığın yerden aşağı. Kuzular melemişti iki yakadan da; bütün hepsinin melemesi karışmıştı havaya. Ağaçların meyveleri dökülmüştü başımdan aşağı.
Büyülü bir yer burası, biliyorsun. Duyuyorsun damarında kanının nasıl daha hızlı aktığını. Kendi ekseninde döndükçe tadıyorsun tarihin süregelen şarabını. Kekremsi ve sert. Hangi tüccarlar geçti buradan? Heybelerinde türlü baharatlar. Hangi tüccarlar… En güzelinden ipekler ve daha bin türlü kumaşlar. Develer. Hörgüçlerinde değerli taşlar. Kızlar, güzel, manastırlarda ve küçük evlerde. Başlarını mağaralardan Ani kentine uzatırlar. Savaşçılar, askerler… Kars kapısında, Kuzey Kapı’da ve Aslanlı Kapı’da. Okçular. Mevziler. Bizans’a karşı kim bilir kaç kere bir duranlar. Ötedeki bozkırda kovanlar, bal ve kuzular. Peynir, ekmek, balık. Kıyıdan kıyıya seslenen komşular. O akış, hevesli sesi kalabalığın.
Ardında durup Katedral’in, hem ardıma hem önüme bakıyorum. Sırtım Kars, göğsüm Ermenistan. Ne ardıma dönüyor adımım ne ileri ilerliyorum. Ebe sen ol. Terkine atlayayım. Anadolu’ya doğru sür atını. Çünkü peşimde birileri var. Ya tehlike beni çok sevmiş ya ben tehlikeleri sevmişim. Uçurumun kıyısından uzaklaştır beni. Yalnızlaşıyorum çünkü gitgide. Kendi kendime psikolojik bir işkencenin pençesindeyim. Bir yanım dikkat, bir yanım ürkeklik. Tıpkı bir güvercin gibiyim.
Ani Bir Rüyadır
Sürdüm atımı. Belimi tutana soru sormadım. Bıraktım o güzel, gür saçları salınsın rüzgâra. Ani’nin hayali başımızda dönsün dursun. Yıkıntıların arasından gururla çıkıp Ani’nin ikimizin de başkenti olduğunu söyleyelim. Mutlulukla çırpalım kanatlarımızı Anadolu’dan ta İstanbul’a doğru.
İşlek caddenin ortasında bıraktım onu. Bana el sallarken başı hâlâ Ani’nin hayaliyle dönüyordu. Yüzünden belliydi. Aklında o ıssız toprağın şarkısı; dilini şaklatarak melodisini keşfetmeye çalışıyordu. Ardımdan salladığı o kocaman, sert elini öpmüş olmayı diledim sonradan. Alıp dudağıma, göğsüme koymuş olmayı. Buraya kadar gelirken ağlattığımız çayırların dilinden bir “hoşça kal” uydurdum. Üfledim yüzüne. Asfaltta çınlayan toynak seslerimle, uzaklaştım kalabalık caddeden.
Gittim. Az. Uz. Dere tepe olmasa da, viyadük, duble yol gittim. Apartmanların demir perdesini aralayamadan, tarlalara, kırlara varamadan omurgamda bir acı duydum. Sırtımın ortasından boynuma varıp başımı ateşler içinde bırakan. Terk edilmişliğine rağmen yüzyıllardır gıkını bile çıkarmayan o şehrin toprağına gömülmüş kesif acıyı kazıyorlardı sanki omurgama. Yuları boşalttım elimden. Gücüm yoktu. Tek bildiğim, atın güvercini bulacağıydı.
Gerisin geri gittik otoyolları. Nal sesleri şakıdı gişelerde. Saçlarım gözlerime doldu, kolumu kaldırıp toparlayamadım saçlarımı ensemin kökünde. Gözlerimde hep o bakır ışık. İçten içe acaba atım beni Ani’ye geri mi götürüyor diyerek. Heyecanlanarak ve titreyerek. Arpaçay’a yüzümüzü süreriz, serinleriz Ahparig’le. Belki taşları toplarlar ve köprüyü onarırız. Görünmez bir köprü. Elden ele. İçten içe.
Caddenin başındaki binanın gövdesinde okudum adını: Halaskargazi Caddesi. Dıgıdık. Dıgıdık. Aheste. Gördüm, güvercin az ötemde yürüyor. Demek ki alacağız onu tekrar, bizi çağırmış muhayyilesinde. Atlar bilir, atlar duyar. Dönmek istiyor Ani’ye. Döneriz. Kalırız da. Yaşarız. Yuları sıkılayıp ona doğru dörtnala koşuyorum. Aynı anda sımsıkı adımlarla beyaz bereli bir adam da önümden koşuyor. Anlamıyorum başta. Sonra cebinden çıkardığı silahı görüyorum. Ardından o güzel başının, doğrultuyor cebinden çıkardığını. Bir kurşun havada. Sabit. Dümdüz. İlerliyor. Karnına olanca gücümle vuruyorum atımın. Atım Ani’yi ilk gördüğündeki gibi şaha kalkıyor ama durmuyor, devam ediyor dörtnala. Ağzı köpük. Başım köpük. Az sonra göreceğim ne varsa hepsini bir anda görüp, zamanın önüne geçiyorum. Avazım çıktığı kadar bağıracağım, o kaldırım sabunla yıkanmaz diye ama sessiz kalıyorum. Sessiz kalıp kurşunun önüne geçiyorum. Ani’de gördüğüm “güvercinadamı”, kurşun başına değmeden önce çekip çıkarıyorum atımın üstüne. Kollarını saçlarıma, saçlarımı atımın yelesine doluyorum.
Kurşundan önce kaçabilmek için, güvercinden kanat diliyorum. Atımın sağrısından fışkıran, rengine tezat bembeyaz kanatlarla uçuyoruz. Agos’un önünden Ani’ye doğru. Güneşin bakır nefesini ardımıza katıyoruz.
Not I: Yazıdaki “Güvercinin Konuştuğu” bölümü, Hrant Dink’in “İki Yakın Halk, İki Uzun Komşu” kitabından alınmış, kendi cümlelerinden oluşturulmuştur. (Hrant Din Vakfı Yayınları)