John Law ve banknotları
Kenneth Galbraith, bizim kuşağın bildiği ve tuttuğu düşünürler arasında değildi. Prof. Gülten Kazgan'ın 1980'de Türkçe'ye çevrilen Kuşku Çağı (Altın Kitaplar) isimli eserine yazdığı önsöze bakarsak, Galbraith liberal ekonomi ekolünün en önemli iktisat düşünürlerinden biri. Kendisi, 2. Dünya Savaşı esnasında ABD ekonomisini yönetmek gibi, ABD Hindistan büyükelçiliği gibi, "ufak tefek" işler de yapmış. Keynes'in de yakın ahbabıymış.
Kitabında, Galbraith 18.yy başlarında Fransa'da geçmiş bir olaydan söz eder:
1715 yılında, XIV. Louis, geride tamtakır bir bütçe ve akıldan hiç nasibini almamış Orléans Dükü'nü miras bırakıp, ölür. Yazara göre böylesi durumlarda, bataktan çıkmak için çırpınan bu tipler, aldatılması en kolay kişilerdir
Tam da bu ortamda, İngiltere'deki bir düelloda hile ile galip geldiği için aranmakta olan bir İskoç, Paris'e eşgerir. Fransa'yı kurtaracak reçeteyi cebinde taşıdığını iddia eden John Law'dur, bu. Law, Kral Naibi Orléans Dükü'nü ikna edip, 1716'da Banque Royal'i kurar. Kraliyet Bankası
Kendine ve kral naibine göre, dünyayı da kurtaracak olan bu ileri zekâlının parlak fikri, bankanın para ile değil, toprakla iş görmesidir. Fransız maliyesinde para kalmadıysa, Fransa'nın elinde ne var? Toprak
Banque Royal, 1718'de krallığın ve naibin bütün borçlarını üstlenir ve kraliyetin bankası olur. Para yokken borçlar nasıl ödenecek? Toprak ipotek edilecek
O yıl Amerika'daki sömürge toprağında bir şehir kurulur: New Orléans!
Law, bankasına üstünde ibraz edildiğinde altın veya gümüşle değiştirileceği yazılı banknotlar bastırıp, bunları tedavüle sürer. Banknotları alan da veren de Fransa'nın bile elinde o kadar altın ve gümüş olmadığını bilmektedir. Fransa'nın o dönemde Meksika Körfezi'nden Minnesota'ya kadar olan Amerika topraklarının sahibi olduğunu unutmayalım! Law Amerika'da bir şirket kurmuş, banknotları verirken, Amerika'da altın ve gümüşün sebil olduğu propagandasını da birlikte sokuşturmaktaydı. Yâni paranın kefaleti, sadece çıplak umuttu! Umut bir defa doğunca, hazret bu defa da Amerikan şirketinin hisse senetlerini çıkarıp, onları satmaya başladı. Fransızlar, korkunç bir güvenle, Amerika'da "bulunacak" olan sınırsız altın ve gümüşü "çıkaracak" olan şirketin hisselerini almaya koştular. Onlar şimdilik paralarını Law'a emanet edecekler, o da gelecekte Amerikan altını bulunduğunda onları zengin edecekti. 1719'a gelindiğinde, Law'un hisse senetleri, milyon franka satılmaya başladı
Ancak sıradan Fransız, Law kadar akıllı olmayıp, elindeki banknotun para olması lâzım geldiğini düşünecek kadar ebleh olduğu için, bankaya gidip, parasını almaya kalktığı anda, sistem çöktü
Çünkü banknotun karşılığı, umuttu! Hükümet buna karşı ne yaptı biliyor musunuz?
Vatandaşların değerli maden taşımasını yasakladı
Akıl hocası, tabii Sayıştay Başkanı! Vatandaşın altın bulundurması, yasaklandı
Bunun üzerine, isyan çıktı! Law bir gece Paris'ten sırra kadem bastı, kayboldu
Memleketi ona teslim eden eşekler, Fransa'da kaldılar ama
O eşeklere katlanan Fransızlar da banknotun ancak tuvalette işe yarayacağına dair bir şarkı bestelediler