İzzet Keribar Işık Çiz (Photography - Fotoğraf - Işıkçiz - Ardışık-Işıkçiz) Ş.Uğur OKÇU
Bilim ya da teknoloji üretmeyen bir toplum olduğumuz için genellikle bu kelimeleri Türk Dil Kurumundan' dan önce ithal etmeye başlıyoruz. Türk Dil Kurumu bunlara birer Türkçe karşılık üretene kadar, kelimeler kullanım diline yerleşiyor, sonra da Türk Dil Kurumu tarafından üretilen kelimeler kabul görmüyor. (örn: Disk-Player: tekerçalar gibi). Bu durum yalnızca dilin genel kelimelerine yönelik olmayıp özellikle terimlerini etkisi altına almaktadır. Bu sebeple, Türkçe terim türetmenin yollarını sistemli olarak tez elden ortaya koymak, ilkelerini geliştirmek ve bilginlere, sanatçılara terimleri Türkçe olarak kolayca karşılamanın ilke ve yollarını göstermek gerekir. Ancak ilk önce yapılacak iş bilim adamlarına, sanatçılara, sivil toplum örgütlerine, kısaca ilgili herkese konunun önemini anlatmak, Türkçenin terimler açısından içinde bulunduğu durumu göstererek konuya sahip çıkmalarını sağlamaktır. Bunun için de sorunu sık sık gündeme getirmek, bilim çevrelerinin konuyla ilgilenmeleri için ortamlar hazırlamak, sorumlu kurullar oluşturmak gerekir. Güçlü bir sivil toplum örgütü olma yolundaki fotoğraf federasyonun kurulma aşamasında, dildeki yabancı kelimeler sorununu gündeme getirerek, dikkatleri konu üzerinde toplama çabasındayız.
Türetilen bir kelime veya terimin yalnızca ses ve biçim açısından kurallı ve mantıklı olması yetmez. Bir sözün tutunup benimsenmesinde anlam, bu iki husus kadar önemlidir. Bir kelime, bir söz hatta bir hareket veya olgudan doğan şeye anlam diyoruz. Anlam bir kelimenin aynı dili konuşanlara çağrıştırdığı, anımsattığı, kavram ve düşüncedir. Söze can veren anlamdır. Yalnızca kelimenin bir biçim olarak varlığı yetmez. Bunun birşeyler çağrıştıracak bir anlamı olmalıdır. Birbiriyle ilgili olan bu iki durumda,anlamın da, dilde yeri olan bilinen bir biçime veya söze dayanması gerekir. Böyle bir düzen içinde kökü tanınmayan, eki canlı olmayan, hangi görevde kullanıldığı belli olmayan bir biçimden anlam çıkarmak mümkün olmaz. Kelime ile onun dayandığı anlam arasında sıkı bir bağ vardır. Duyulan veya okunan bir kelimeyle zihinde birtakım anlamların belirmesi ve böyle bir sözün hangi kavrama karşılık olduğunun anlaşılması gerekir. Kelimeyi anlam açısından ele aldığımızda onun öncelikle kavramı çağrıştırması ve dilde yerinin bulunması beklenir. Dilde yeri olmayan ve yeni türetilen bir sözü ise, onun canlı kökü, canlı eki ve dilde benzer yapıda bulunan biçimleri ayakta tutar ve çok geçmeden zihinlerde yer etmesini sağlar. Konuya terim düzeyinde baktığımızda iş biraz daha zorlaşır. Çünkü böyle bir söz, gündelik dilde kullanılmayan, belirli bir bilim dalı içinde sınırlı kalan biçimdir. Bu nedenle terim sözlükleri bu tür terimlerin ayraç içinde doğu ve batı dillerindeki karşılıklarını verirler, tutunup yaygınlaştıktan sonra da buna gerek görmezler.(4) “Viyadük” kelimesini çevresini yeni algılayan bir çocuğa sorduğunuzda, çocuk bu kelimeden bir şey anlamayacak, kelimenin içinin doldurulması, daha önce viyadük kelimesini öğrenmiş biri tarafından tanımlarla yapılacak ve belki de anlatımı güçlendirmek için çizim yapmak zorunda kalınacaktır. Oysa aynı çocuğa köprüyolun ne olduğunu sorduğunuzda, çocuk köprü ve yol kelimelerinden yola çıkarak kelimeye bir karşlılık imgeliyebilecektir. Fotoğraf kelimesinin de viyadük kelimesinden hiç bir farkı yoktur. Kelime herhangi bir kavram veya düşünce çağrıştırmamakta, birçok farklı tanımlarla anlatılmaktadır. Oysa çok genç yaşlarda fotoğrafın bir ışıkla çizme yöntemi olduğunun öğrenilmesi, düşünsel anlamda çok daha geniş bir bakış açısının gelişimine katkıda bulunacaktır. Bu durumda, ışıkla çizerken neden ara aygıt olarak kullandığımız fotoğraf makinasının gerekliliği de daha kolay açıklanabilir. Çevremizdeki herşeyden yansıyan, renk ve tonları kullanmamıza olanak veren ışık inanılmaz bir hızla, saniyede 300.000 km ile hareket etmektedir. Böylece Işıkçizerin (fotoğraf makinası), ışığın saptanmasında bir tıpkıçekim (fotokopi) makinası değil de, Işıkçizenin (fotoğrafçı) kullanmaya çalıştığı bir fırça olduğu ortaya çıkar. ...Yunanca kökten gelen FOTOGRAF’a (photos=ışık, graphein= yazmak, Photographia = ışıkla yazmak ) dönüştü. Fotoğraf, sanatçının fırçasını kullanmadan elde ettiği yeni bir resim yapma tekniği oldu" (Engin Özendes - fotografya "www.fotografya.gen.tr" sayı 11 : fotoğrafın gücü). Bu durumda, Işıkçiz yada Işıkçizgi kelimesinin, fotoğraf kelimesi karşılığı olarak kullanılabileceği ortadadır. Kelimenin kökü de canlıdır. Fotoğraf - Işıkçiz veya Işıkçizgi,
Boyalı basın tarafından sanatçının şarkıcı ile özdeşleştirildiği günümüzde sanat kelimesi iğrenç bir kirlenme altındadır. Bu konuda da bir birlik sağlanması şu aşamada mümkün görünmemekte ve bazı sanat dallarında, kelimelerin arkasına sanatçı eki getirilmek zorunda kalınmaktadır. Neden resim sanatçısı denmez de ressam denir? Neden heykel sanatçısı (ya da yontu sanatçısı) denmez de heykeltraş (yontucu) denir? Fotoğraf sanatçısı yerine Işıkçizen veya Işıkçizici önerilmektedir. Fotoğrafçı anlam açısından çok yetersiz kalmakta, fotoğraf malzemesi satanla, fotoğraf çeken aynı kelime altında birbiriyle karıştırılmaktadır.
Bazı anlamsız kelimelerin öz Türkçe adına türetildiğinin sanılması, bilginin kaynaklarına inmeden, bilgiyi bir belgeye dayandırmadan kulaktan dolma yanlış bilgilere inanmaktan öte birşey değildir. “Gök konuksal avrat”, “ulusal düttürü” gibi sözcüklerin (daha doğrusu saçmalıkların) öz Türkçecilik adına türetildiğinin sanılması bunun en belirgin örneklerindendir. Tam tersine bu uydurmalar, dilimize yüzlerce sözcük kazandıran özleştirmecileri yıpratmak, onları gözden düşürmek için tutucu çevrelerin bir marifetidir. Yani özleşmeye inanmayanların ince bir oyunu, hatta sahtekarlığı demek daha doğru olur.(6)
Fildişi sahilleri. Abidjan’ da bir sabah. Taksi ile gemiye dönüyorum. Arkada oturuyorum. Afrika’ nin sicak ve nemli gününün yeniden ışımasını izliyorum, dalgın ve yorgun gözlerle. Sürücü nereli olduğumu sordu birden. Türküm dedim. Hello nasıl söylenir sizin dilinizde dedi. Farklı dillerden birçok hello biliyormuş. Ben duraksamadan “merhaba” diye yanıtladım onu. Şaşırdı. Aynadan bana bakarak siz arapça mı konuşuyorsunuz, merhaba arapça değil mi diye sordu? Biz kendi dilinde selam!!! bile vermekten yoksun bir dil mi kullanıyoruz!!!??? Fotoğraf kelimesi galiba çoğunlukla sadece bir sembol olarak ezberlettiriliyor insanlara. Fotoğraf kelimesine, üzerine yüklenenle değil de kendi kimliği ile mi yön verilmeli? Fotoğraf kelime olarak nedir acaba? Anın dondurulması mı sadece? Bunu bize başkaları söyledi. Öyledir diye aldık ve o noktadan yürüdük. Çünkü açılımı yok bu kelimenin. Oysa Işıkla Çizmek farklı geliyor insana. Kelime ne yapıldığını veya ne yapılması gerektiğini en başından gösteriyor gibi. Kullandığımız tek bir şey var o da Işığın ta kendisi. Peki neden böyle bir durumda farklı bir kelime kullanılıyor? Ya yeniden üretilen tekniklere neden farklı isimler konur? Scanograph (Grafik-tarama) ın tam karşılığı ardışık-ışıkçiz olabilir mi acaba?
Sırf IşıkÇiz kelimesi için yeni bir fotoğraf tekniği ürettiğimi düşünüyorum. Adını da "Nemli-IşıkÇiz" (Humidigraph) koydum. Işığın su ve havadaki farklı kırılma indisinden yola çıkmaya çalıştım. Önce fotoğraf makinasını soğuk bir ortamda özellikle de bir air condition önünde ya da buzlukta iyice soğutuyorum. Daha sonra dışarıdaki nemli ve sıcak ortama çıkarıyorum. Lens bölümü komple buğulanıyor. Biraz beklediğimde (ya da elle istediğim alanları silerek) objektif üzerinde iki farklı alan oluşturuyorum. Amacım da ışık çizgilerini beyaz uzun puntelleri kullanarak patlatarak (buğu = su'dan geçen ışığı kullanarak) belirlemek ve IşıkÇiz kelimesine imgesel bir görüntü oluşturmak. Kaynaklar: