Dilimiz ve Edebiyatımız - Halk Hikâyeleri Notları
Halk Hikâyeleri Notları
Türk halk hikâyeleri, geçen asırlarda efsane, masal, menkabe, destan vb. mahsullerle beslenerek dinî, toplumsal olayların potasında iç bünyelerindeki bağları muhafaza etmiş, milletimizin roman ihtiyacını karşılamış olan eserlerdir.
Efsaneye göre Ferhat, Persler döneminde yaşamış ünlü bir nakkaştır. Sultan Mehmene Banu'nun yeğeni Şirin için yaptırdığı köşkün süslemelerini yaparken Şirin'i görür ve birbirlerine sevdalanırlar. Ferhat, Sultan'a haber salarak Şirin'i istetir. Sultan, yeğenini vermek istemez. Ferhat'ı oyalamak için dağı delip şehre su getirmesini şart koşar. Ferhat, zekâsı, teknik bilgisi, bilek gücü, aşktan aldığı kuvvetle dağı deler.
Bu aşk hikâyesinin Karagöz oyunlarındaki işlenişi ise şöyle:
Hacivat tarafına Şirin’in köşkü, Karagöz tarafına ise dağ kurulur. Hacivat’ın tegannisinden sonra perdeye gelen Karagöz Hacivat’a “Kendi tarafına köşk benim tarafa ise moloz yığını koymuşsun” diye sitem eder. Bunun üzerine Hacivat Ferhat ile Şirin öyküsünü anlatmaya başlar. Bu sırada Karagöz ile Hacivat çekilirler ve olay canlanır.
Ferhat ile Şirin birbirlerini çok severler. Fakat Şirin’in annesi Şirin’i Ferhat’a vermek istemez. Hacivat’ın araya girmesi sonucu Şirin’in annesi bir şart koşar. Amasya şehrinde su yoktur, eğer Ferhat Elmadağı'nı kazması ile yarıp şehre su getirirse Şirin’i vermeye razı olacaktır.
Ferhat Hacivat’tan bir külünk bulmasını ister. Hacivat Karagöz’e giderek bir külünk ısmarlar. Külüngü zamanında yetiştiremeyen Karagöz evden kendi kazmasını getirir. Ferhat dağı kazma ile yararak şehre su getirmesine rağmen Şirin’in annesi Şirin’i vermeye razı olmaz, büyücü bir kadın bularak onları ayırmak ister. Büyücü kadın Ferhat’a gelerek Şirin’in öldüğünü söyler. Ferhat büyücü kadını öldürür, tam kendi canına da kıymak üzeredir ki Karagöz gelerek Şirin’in ölmediğini söyler ve iki sevgiliyi birbirine kavuşturur...
*Külünk : taşları parçalamakta kullanılan sivri kazma
İsfahan Padişahı'nın oğlu Kerem keşiş kızı Aslı'ya gönül verir. Ancak din ayrılığı yüzünden onunla evlenmesi mümkün olmaz. İlden ile göçen keşişle kızı Aslı'nın ardından uzun yolculuklar yapan delikanlı Halep Paşası'nın emri üzerine Aslı'yla evlendirilir. Ancak düğün gecesi keşişin kızına giydirdiği gömleğin düğmeleri bir türlü çözülmeyince Kerem ah edip yanarak ölür. Onun külleri arasında kalmış kıvılcımla Aslı'da saçlarından tutuşup can verir.
Hikâye boyunca Kerem arkadaşı Sofu'yla birlikte uzun yollar aşar. Anadolu'nun birçok yerini gezer, Hanlarda kahvelerde şiirler söyler, yollara, dağlara, akarsulara, hayvanlara Aslı'ya benzettiği güzellere şiirler söyleyerek derdini anlatır. Aslı’yı yakından görebilmek için kızın annesine bütün dişlerini çektirir.
Hikâyeye olağanüstü ögeler de karışmıştır. İki sevgilinin doğumları bir dervişin verdiği sihirli elmayla olmuştur. Zorda kalan Kerem'i Hızır kurtarır. Dağlar ırmaklar o şiir söyleyince geçit verir.
Sevgilisine kavuşma yolunda çileler çeken ve onun uğrunda yanan Kerem, modern edebiyatta bir ülküye bağlanıp can verebilen kahramanın simgesi sayılmıştır.
Divan edebiyatında birçok şairin mesnevilerine de konu olan bu aşk öyküsü Kur'an-ı Kerim'de "Ahsen'ül kasas" (kıssaların en güzeli) olarak nitelendirilmştir. Yusuf sûresinde 98 âyet (4-101), Yusuf Peygamber'in ibretli hayat hikâyesinden söz edilir.
Buna göre Yusuf Peygamber'in on bir erkek kardeşi vardır. Olağanüstü bir güzelliğe sahip olan Hz.Yusuf babası Yakup tarafından çok sevilmektedir. Onu kıskanan kardeşleri gezinti için kıra götürürler ve bir kuyuya atarlar. Babalarına ise kanlı elbiselerini gösterip, onu kurdun yediğini söylerler. Yoldan geçen bir kervan, su çekerken Yusuf'u bulur ve Mısır'da Hazine Bakanı olan Azîz'e köle olarak satılır.
Sarayda ihtimamla yetiştirilen Hz.Yusuf'a Azîz'in karısı Züleyha aşık olur ve onu yasak ilişkiye çağırır. Hz.Yusuf ona şöyle cevap verir: "Allah'a sığınırım. Efendim bana iyi baktı. Doğrusu zulüm yapanlar kurtuluşa eremez." Yüce Allah, o arada Hz.Yusuf'un da Züleyha'yı arzuladığını, ancak ihlâslı bir kul olması yüzünden Yusuf'un bu kötülük ve fuhuştan korunduğunu belirtir.
Padişah kızı Zühre ile Vezir oğlu Tahir'in ölümle biten aşk serüvenini anlatan, Azerbaycan kaynaklı bir Türk halk hikâyesidir. Sevgililerin birleşmesini Zühre'nin annesi var gücüyle engelller . Sürgüne gönderilen Tahir sevgilisi başkasıyla evlendirileceği sırada gizlice döner .Ama delikanlı öldürülür . Tahir’in öldürüldüğünü duyan Zühre'de kendini öldürür.
Onların türküleri hala dillerdedir:
Sıra sıra gelir mektep uşağı
Neden eller geldi Zührem gelmedi
Başına döndüğüm, kurban olduğum
Çığrışın bülbüller mest edin bağı
Zühre’ m Han Tahir'in çeşmi çırağı
Çoktan gelip geçti buluşma çağı
Başına örterdi gülnaz şalını
Mevlam lal eylesin hocam dilini
Terk mi etti yoksa mektep yolunu
Tahir ile Zühre'nin Karagöz oyununda anlatılışı da şöyle:
Zühre’nin babası Hacivat’a bir kâhya aradığını söyler, Hacivat da Karagöz’ün bu işi yapabileceğini söyler. Karagöz eve kâhya olarak girer. Tahir ile Zühre birbirlerini çok sevmektedirler. Zühre’nin babasının yanında kâhya olan Tahir’in babası ölürken Tahir ile Zühre’nin evlenmelerini vasiyet etmiştir. Zühre’nin babası da evlenmelerini istemektedir. Tahir ile Zühre’yi yanına çağırarak bu fikrini onlara da söyler. Karısının da onayını almak için durumu ona da anlatır. Bu fikri kabul etmeyen Zühre’nin üvey annesi sonradan kabullenmiş gibi görünür. Odasına gittikten sonra Karagöz’ü odasına çağırarak Tahir’i kendisinin sevdiğini söyler.