Bibliyografya - Kervansaray
1 ... 39 40 41 42 43 44 45 46 ... 49
Fahir Armaoğlu, Kıbrıs Meselesi, Ankara 1963; Ahmet Tolgay. Kıbrıs Türkünün Ateşle Sınavı, İstanbul 1964; Akrilas Planı, Lefkoşe 1972; Nesim Ziya, Kıbrıs'ın İngiltere'ye Geçişi, Ankara 1975; Vehbi Zeki Serter, Kıbrıs Türk Mücadele Tarihi, Lefkoşe 1975; Sevim Toluner, Kıbrıs Uyuşmazlığı, İstanbul 1977; Kutalmış -Tekakpınar, Eno$is, Ankara 1978; Fikret Kürşat v.dğr., Belgelerle Kıbrıs'la Yunan Mezalimi, İs­tanbul 1978; Rifat Uçarol. 1878 Kıbrıs Sorunu ue Osmantı-İngilİz Anlaşması, İstanbul 1978; Şükrü Sina Gürel, Kıbrıs Tarihi, İstanbul 1985, II; Salahı Sonyel, Türk Yunan Uyuşmazlığı, Lefko­şe 1985; a.mlf., "İngiltere Dışişleri Başkanlığı Belgelerine Göre Osmanlı Padişahı Abdülhanıid 48 Saat İçinde Kıbrıs'ı İngilizlere Nasıl Kirala­dı", TTK Belleten, XUl/168 (1978). s. 725-741; Rauf R. Denktaş, Kıbrıs Türkleri ue Seçenekler, Lefkoşe 1986; Halil Fikret Alasya, Tarihte Kıbrıs, Ankara 1988; a.mlf., Kuzey Kıbrıs Türk Cum­huriyeti, Ankara 1987;a.mlf.. Kıbrıs ue Rum-Yunan Emelleri, Ankara 1992; Abdülhaluk Çay. Kıbrıs'ta Kanlı -Noel, Ankara 1989; Kıbrıs'ın Ta­rihi Gelişimi oe Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriye­ti, Lefkoşe 1989 (Kıbrıs Türk KüRür Derneği); Sabahattin İsmail, Şelf Determinasyon ue Kıb­rıs Türk Halkı, İstanbul 1990; a.mlf,. 100 Soru­da Kıbrıs Sorunu, Lefkoşe 1992; Sabahaddİn Egeli, Kıbrıs Cumhuriyeti Nasıl Yıkıldı, Lefko­şe 1991; Kıbrıs Gerçeğinin Bilinmeyen Yönle­ri, |baskı yeri yok| 1992|INAF|; KKTC-1992, An­kara 1993 (TC Başbakanlık Kıbrıs İşleri Müşavirli­ği); Ahmet Gazioğlu, EHOSİS Çemberinde Türk­ler, İstanbul 1996; İzzet Öztoprak, "Kıbrıs'la 1931 İsyanı ve Yankıları", TTK Belleten, LXH/ 233 (1998), s. 207-232. Halil Fikret Alasya
Lefkoşe. Başşehir Lefkoşe'de günümüze ulaşan en eski eserlerin Lüzin-yanlar dönemine (1192-1489) ait olması-nın yanında Tamassus şehri, Vuni Sarayı gibi önceki dönemlere ait kalıntılar da mevcuttur. Lüzinyanlar devrine tarihle-nen yapıların büyük bir kısmı şehrin ûs-manlılar'a karşı savunulması için Venedik­liler tarafından yıkılmış ve taşları Lefko­şe'nin etrafını çeviren hendekli surların yapımında kullanılmıştır. Ortalama 4,5 km. olan dairevî planiı surlarda on bir burç yer almakta ve bunlar şehrin savunma­sında görevli on bir Venedik kumandanı­nın adını taşımaktaydı. Girne, Magosa, Baf kapıları olmak üzere üç girişi bulunan surların Baf Kapısı Rum kesiminde kal­mıştır. Şehir merkezinde yer alan Girne Kapısı, İngiliz idaresi zamanında iki yanın­daki surlar kesilerek giriş olma özelliğini kaybetmiştir. Osmanlı devrinde Edirneka-pı olarak bilinen kapının üzerine bir oda ilâve edilmiştir. Cephede II. Mahmud'un tuğrası ve hattat Feyzi Dede'nin 1821 yı­lında yazdığı Feth sûresinden bir âyet yer almaktadır. Lefkoşe'de Venedikliler zama­nında yapılan bir saray bulunduğu ve se­yahatnamelerde de anlatılan bu sarayın İngilizler tarafından XIX. yüzyılın başla­rında yıkıldığı bilinmektedir. Lefkoşe'nin fethinden bir yıl sonra (1571) imar faali­yetlerine girişilmiş ve usul olduğu üzere mevcut yapıların uygun şekilde kullanıl­ması yoluna gidilmiştir. 1136(1723) yılın­da yapılan bir sayıma göre şehirde 4000 hâne, on altı mahalle, iki büyük cami, on dört mescid, üç medrese, dört tekke ve zaviye, beş hamam, otuz bir çeşme ve al­tı kütüphane mevcuttu.
Lefkoşe'nin merkezinde ve en yüksek tepesinde yer alan Selimiye Camii, Kıb­rıs'taki mimari anıtlar içinde önemli bir yere sahiptir. Lüzinyanlar devrinde baş­piskopos Eustorge de Montaigu tarafın­dan 1208'de Saint Sophia Katedrali olarak gotik üslûbunda yapımına başlanan yapı, başpiskopos Giovanni del Conte Polo ta-
Lefkose'den bir görünüş rafından 1326 yılında tamamlanmış ve resmî törenle ibadete açılmıştır. Kıbrıs krallarının taç giyme törenlerinin yapıl­dığı bu Latin katedrali 1267. 1303, 1491, 1547 yıllarında meydana gelen deprem­lerden ve 1373'teki Ceneviz akınlarından zarar görmüştür. Osmanlıların Lefkoşe'­yi fethettiği 1570'te harap durumda bu­lunan yapı aynı yıl çeşitli onarımlar ve ek­lentilerle (iki minare, minber, mihrap) Aya-sofya adıyla camiye çevrilmiştir. 1874'te Sultan Abdülaziz'in Kıbrıs'ı ziyaret edece­ği söylentileri üzerine doğu tarafına bir kapı açılmış (Aziziye Kapısı) ve üzerine Abdülaziz'in emriyle Nazif Paşa tarafın­dan yapıldığı yazılı olan bir Kitabe konul­muştur. Bu kapının yanında 1829'da II. Mahmud'un inşa ettirdiği bir kütüphane bulunmaktadır. 1954'te Kıbrıs müftüsü tarafından. Kıbrıs fethinin kendi saltana­tında gerçekleştiği II. Selim'in adına iza­feten caminin adı Selimiye olarak değiş­tirilmiştir. Gotik mimarinin bütün özel­liklerine sahip olan yapı üç nefli bazilika! planlıdır. Orta nef yan neflere göre daha dardır. Yapının üst örtüsü mihrap kısmı­na kadar çapraz tonozlarla, mihrap kıs­mında ise manastır tonozuyla örtülüdür. Osmanlı devrinde üzeri kurşunla kaplan­mıştır. Caminin iki yanındaki muntazam kesme taştan yapılmış minareleri kade­meli olarak yükselmektedir. Şerefe altı mukarnas sıralarıyla bezenmiştir. İç du­varlar beyaz badana ile boyandığından hiçbir bezeme görülmemektedir. Derin olan mihrap nişi yağlı boya ile boyanmış­tır. Minberi mermerden ve sade görünüş­lüdür. Avlusunda köşeli bir şadırvanı ve güneybatı köşesinde bir çeşmesi bulu­nan caminin içindeki bir odada çevreden toplanan Ortaçağ'a ait mezar taşları ser­gilenmektedir. 1969-1974yılları arasında UNESCO'nun sağladığı yardımla restorasyonu yapılan cami 1986'dan beri Vakıflar îclaresi'nin gözetimi altındadır.
Selimiye Camii'nin güneyinde yer alan bedesten XIV. yüzyıla tarihlenmektedir. Özgün bir mimarisi bulunmayan yapı esa­sında Venedik idaresinde Ortodoks met-ropolisi olarak kullanılmış gotik bir kilise­dir ve Saint Nicolaos Kilisesi diye bilinir. Osmanlılar döneminde bazı değişiklikler yapılarak kapalı çarşı ve hububat deposu şeklinde kullanılmıştır. Harap durumda­ki yapının ayakta kalmış olan kuzey kapı­sının üst sövesinde Latin armaları bulun­maktadır. Müze idaresine devredilen ya­pının içindeki bir odada Ömeriye Camii'n-den getirtilen Latin mezar taşları ve Os­manlı devrine ait ahşap bir tavan sergi­lenmektedir.
Gotik üslûbunun Lefkoşe'deki bir diğer örneği ise Selimiye Camii'ne yakın bir yer­de şehrin merkezinde bulunan Haydar Paşa Camii'dir. XIV. yüzyılda Lüzinyanlar zamanında Saint Catherine Katedrali ola­rak inşa edilen yapıya XVI. yüzyılda mih­rap, minber, minare eklenerek camiye dönüştürülmüştür. Fethin kumandanla­rından Haydar Paşa'nın adı verilen ve bir zamanlar nikâh dairesi olarak kullanılan cami kesme taştan yapılmış tek minareli bir yapıdır.
Aynı adı taşıyan mahallede yer alan ve Yenicamİ diye bilinen yapı XIV. yüzyılda Latin kilisesi olarak inşa edilmiş, 979'da (1571) mihrap, minber ve minare eklen­mek suretiyle camiye çevrilmiştir. XVIII. yüzyılda içinde define bulunduğu söylen­tileri üzerine Menteşzâde İsmail Ağa ta­rafından yıktırılmış, 20 m. kadar uzağın­da kesme taştan yeni bir cami yapılmış­tır. Eski camiden kalan, yapıdan ayrı du­rumdaki minare de tehlikeli durum ar-zettiği için büyük bir kısmı Vakıflar İdaresi tarafından 1979 yılında yıktırılmıştır. Yenicarni'ye bitişik eski kilisenin ve caminin minaresinin pek az bir kalıntısı günümüze kadar gelebilmiştir. Cami enine dikdört­gen planlı olup üç kemer üzerine oturan ahşap çatı ile örtülüdür. Kuzey ve batı yönlerini" L" şeklinde bir son cemaat yeri çevirmektedir. Yanında kesme taştan ya­pılmış, ikisi camiye bitişik konumda dört adet türbe bulunmaktadır. Bunlar, eski yapıyı yıktıran ve padişah emriyle öldürü­len Menteşzâde İsmail Ağa, oğlu Hasan Ağa, II. Mahmud Kütüphanesi'ndeki ka­sideyi yazmış olan Kıbrıs müftüsü şair Ha­san Hilmi Efendi ve Evkaf müdürü Mûsâ İrfan Bey'e aittir.
Aslı XIV. yüzyıla ait bir hıristiyan yapısı olup XVI. yüzyılda camiye çevrilen bir di­ğer yapı Ömeriye (Ömerge) Camii'dir. Rum kesiminde kalan yapı gotik mimari tarzı­nın küçük bir örneğidir ve Saint Augustin adıyla tanınmıştır. 1570'te Lefkoşe ku­şatmasında harap olan yapı fetihten son­ra Lala Mustafa Paşa tarafından camiye çevrilmiş, mihrap, minber, minare eklen­miş ve tamir görmüştür. Kıbrıs'taki iki şerefeli minareye sahip iki camiden biridir. Adı Hz. Ömer'in adına izafeten Öme­riye olarak değiştirilmiştir. Camiden top­lanan Ortaçağ'a ait mezar taşlan bedes­tende sergilenmektedir. Bazilika planlı olan yapının yakınında aynı adla anılan bir de hamam bulunmaktadır. Lefkoşe'­deki Büyük Hamam'ın bir benzeri olan Ömeriye Hamamı, soyunmalık kısmının kubbeli olması ve ortasında sekizgen bir havuzun bulunmasıyla farklılık göster­mektedir. Rum kesiminde kalan hama­mın mimari durumu hakkında bilgi edinilememiştir.
Planı itibariyle eski bir hıristiyan şape­linden camiye çevrildiği anlaşılan Lâleli Camii 1829 yılında Ali Ruhî Efendi tara­fından onarılmış, mihrap, minber ve mi­nare eklenmiştir. İsmini minaresindeki lâle motifinden aldığı düşünülmektedir. Enlemesine doğu-batı yönünde uzanan dikdörtgen planlı bir yapıdır. Mekânı bö­len üç kemer üzerine yuvarlak kemerli aşıklar dizilerek çatı oluşturulmuştur. Ya­pının doğu kısmı yarım daire planlı olup son cemaat yeri meyilli ahşap çatı ile ör­tülüdür. Kesme taşla inşa edilen minare 1976 yılında tehlike arzetmesi sebebiyle kısmen yıktırılıp onarılmıştır. Caminin av­lusunda Ali Ruhî Efendi tarafından 1243'-te (1827) inşa edilen Lâleli Çeşmesi düz­gün kesme taştan yapılmış sivri kemerli sade bir çeşmedir. Çeşmenin cami avlu­suna bakan yönünde üç sivri kemerli niş ve bunların içinde üç çeşme bulunmakta­dır. Lefkoşe'nin fetih öncesi dönemine ait son yapı günümüzde Rum kesiminde kalan Araplar Camii'dir. Ortaçağ'da inşa edilen Stavro Misiriku adlı Ortodoks şape­linden XVI. yüzyılda camiye çevrilmiş olup küçük boyutlu bir yapıdır.
Bugün Kıbrıs'ın Rum kesiminde kalan Bayraktar (Şehid Alemdar) Camii, şehrin fethi sırasında (9 Eylül 1570) Lefkoşe Kalesi'nin Costanza burcuna ilk bayrağı di­ken ve o anda şehid olan adı bilinmeyen bayraktarın anısına fetihten sonra önce türbe, ardından yanına cami inşa edilmiş­tir. Adadaki etnik çatışmalar sonucunda geniş ölçüde zarar gören yapı 1990'da Rum yönetimi tarafından esaslı olmayan bir onarımdan geçirilmiştir.504
Kaleiçi'nde İplikpazan mahallesinde bu­lunan Turunçlu Camii, inşa kitabesine gö­re 1240 (1825) yılında Kıbrıs Valisi Seyyid Mehmed Ağa tarafından yaptırılmıştır. Enlemesine dikdörtgen planlı harim bö­lümü, kuzey-güney yönünde ahşap tava­nı taşıyan dört kemer sırası ile beş sahna ayrılmıştır. Harimin kuzeydoğusunda yer alan ahşap kadınlar mahfili ahşap sütun­lar üzerine oturmaktadır. Yapının mihrabı ve minberi barok Özellikler göstermekte­dir. Harimin kuzey ve batısını dıştan " L" şeklinde kuşatan son cemaat revakı sekiz bodur sütun üzerine oturan on sivri ke­merlidir. Caminin kuzeydoğu köşesindeki taş minare tek şerefelidir.
Şehrin batı kesiminde yer alan Arap Ahmed Paşa Camii XVI. yüzyılın ikinci ya­rısı ortalarında inşa edilmiştir. Yapı, bir kenarı 12,30 m. olan kare şeklindeki ha­rim bölümü ve 10,75 m. çapındaki kas-naklı bir kubbe ile örtülüdür. Caminin na­ziresinde mevcut mezarlardan ancak se­kiz tanesi günümüze ulaşmıştır. Bunlar­dan biri, dört defa sadrazamlık yapan ve 1913'te vefat eden Kıbrıslı Kâmil Paşa'ya aittir. Diğeri ise Kıbrıs mutasarrıflığında bulunan İshak Paşa'nın mezarıdır. Ayrıca yapının tabanında Latin dönemine ait mezar taşlan bulunmuştur.505
II. Mahmud devrinde 1820-1824 yılları arasında Ali Paşa adına inşa edilen ve Orduönü Mescidi diye anılan yapı yıkılınca yerine 1902'de bugün Sarayönü Camii de­nilen yapı inşa edilmiştir. Caminin bazı mimari detaylarında Arap-Hint üslûbun­da melez etkiler görülmekle birlikte plan bakımından Kıbrıs'taki yapıların genel özelliklerini bünyesinde taşımaktadır. Ya­pı enine dikdörtgen planlı ve beş sahnlı-dır. Yabancı karma üslûp özellikleri gös­teren cephesi beş bölümlü son cemaat yeridir. Burada sivriltilmiş at nalı kemer­ler ve çift kademeli revaklarla hareketli bir cephe meydana getirilmiştir. XIX. yüz­yıl yapısına ait olması gereken tek şere-feli taş minaresi camiye bitişik durumda değildir.
Sur içindeki İplikpazan Camii, cümle kapısı üzerindeki kitabelere göre 1241 (1826) yılında inşa edilmiş, 1316'da (1899) Mehmed Sâdık Bey tarafından genişletil­miş ve yenilenmiştir. Bu küçük yapı bo­yuna dikdörtgen planlı olup ahşap çatısı doğu- batı yönünde iki kemerle taşınmak­tadır. Son cemaat yeri iki sütun ve köşe duvarları üzerine oturan beş basık keme­re sahiptir. Kıbrıs'taki, minaresi taş kü­lâhlı iki camiden biri olan yapının doğusunda silindirik gövdeli, tek şerefeli mi­naresi bulunmaktadır. Ayrıca minarenin kapısının harime açılması bir özellik oluş­turmaktadır.
Kıbrıs'ta taş külâhlı minaresi olan di­ğer yapı Lefkoşe'ye bağlı Minareliköy'deki camidir. Kaba arazi taşından yapılan cami enlemesine dikdörtgen plana sahiptir. Caminin kuzey ve güney dış cephesinde payandalar cephede basık kemerler oluş­turarak birbirine bağlanmaktadır, bu niş­ler içerisinde dikdörtgen söveli pencereler vardır. Doğuda ve kuzeyde olmak üzere caminin iki giriş kapısı bulunmaktadır. Mihrap barok üslûbunda yapılmıştır. 1979'da camiye ahşaptan basit tasarımlı bir minber eklenmiştir. Caminin üst ör­tüsünü kuzey-güney yönünde uzanan iki beşik tonoz teşkil etmektedir. Düz çatı ile örtülü kuzeydeki diğer kısımla bu bölüm arasında doğu-batı yönünde dar bir ko­ridor yer alır. Burada da tek şerefeli taş minarenin kapısı harime açılmaktadır.
Yukarı Lefke'de tamamı kesme taştan inşa edilmiş olan Pîri Paşa (Minareli) Ca­mii 980 (1572) tarihli bir yapıdır. Doğu-batı yönünde enlemesine dikdörtgen pla­na sahip olan caminin son cemaat yerin­de önde sütunlar, yanlarda ise payeler üzerine oturan sivri kemerlerle iki yana eğimli bir çatı taşınmaktadır. Son cemaat yeri giriş cephesinde üç, yan cephelerin­de birer kemer açıklığına sahiptir. Cami­nin hazîresinde, 1839'da vefat eden Sad­razam Osman Paşa'nın zengin taş işçiliği gösteren mermer sandukası bulunmak­tadır. Hazîredeki ikinci mezar ise Lefke'ye kanallarla su getirtip semtlere dağıtan Veli Ağa'nın 1818'de ölen oğlu Hüseyin Ağa'ya aittir. Caminin sekizgen gövdeli, kesme taştan yapılmış tek şerefeli mina­resi Lefke'deki tek minare olması bakı­mından önem taşımaktadır.
Lefke Orta Camii 1322 (1904) tarihli, Lefke'nin merkezinde kesme taştan ya­pılmış, üç sahna ayrılmış tek mekânlı bir yapıdır. Kuzeybatıda yer alan son cemaat yerinin önde üç, yanlarda birer sivri kemerli açıklığı vardır. Ahşap olan üst örtü­yü iki yanda "L" şeklinde ayaklar, ortada ise sekizgen gövdeli iki sütun taşımakta­dır. Yapının sade bir mihrabı ve özelliği olmayan ahşap bir minberi, kuzeybatı kö­şesinde tek katlı ahşap bir kadınlar mah­fili vardır. Caminin minaresi bulunma­maktadır.
Lefke'nin aşağı kesiminde yer alan, kesme taştan tek mekânlı olarak inşa edilmiş Lefke Aşağı Camii, Lefke Orta Ca-mii'nin özelliklerini hatırlatmaktadır. Son cemaat yerinin ahşap üst örtüsünü köşe­lerde "L" şeklinde iki ayak ve ortada iki sütun üzerine oturan sivri kemerler ta­şımaktadır. Yapının içinde sade bir mih­rap ve süslemesiz bir ahşap minber, giri­şin sağında tek katlı ahşap kadınlar mah­fili bulunur. Caminin çevresinde yer alan, ancak günümüze ulaşmayan hazîreden 1230 (1815) tarihini taşıyan bir mezar ta­şı bugün müzede saklanmaktadır. Bu ca­minin de minaresi yoktur.
Lefkoşe'nin 18 km. batısında Peristero-na köyünde bulunan cami bugün Kıbrıs'ın Rum kesiminde kalmıştır. Kesme taştan yapılan caminin inşa tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Enine dikdörtgen planlı olan cami üç sahna bölünüp çift meyilli çatı ile örtülmüştür. Caminin orta bölü­münün XVIII. yüzyılda inşa edildiği. XIX. yüzyılın ilk yarısındaki tamirde ise orta kısmın yükseltilerek aydınlık feneri oluş­turulduğu düşünülmektedir. Kıbrıs'ta ikinci Örnek olan çift şerefeli minaresi, "L" şeklindeki ayak ve sütunlara oturan son cemaat yerinin yanında bulunmakta­dır. Caminin yanındaki medrese mahallî ihtiyaçlara göre kerpiçten yapılmıştır. Ge­niş, kare planlı bir avlu ve bunun etrafın­da alternatif olarak sıralanmış eyvan ve hücrelerden oluşmaktadır. Yakın zaman­da kullanıldığı bilinen yapı günümüzde harap durumdadır.
Lefkoşe'de sekiz adet mescid tesbit edilmiş olup ortak özellikleri minareleri­nin olmayışıdır. Bunlardan Akkavuk Mes­cidi 1902'de kesme taştan yapılmıştır. Enine dikdörtgen planlı olan mescid ku-zey-güneyyönünde üç sahna ayrılmıştır. Kuzeyinde yer alan son cemaat yerinin ön cephesinde üç. iki yanda birer sivri ke­merli açıklığı bulunmaktadır. Yapılan ta­miratta son cemaat yerinin kemer arala­rı camla kapatılmış, zemin döşemesi karo mozaik olarak değiştirilmiştir. Kuzey-güney yönünde uzanan iki kemer sırası be­şik tonozla örtülü çatıyı taşımaktadır. Ca­minin ahşap bir minberi vardır.
Mahmud Paşa Mahallesi Mescidi de de­nilen Kanlı Mescid 1328 (1910) yılına ta­rihi en mekted ir. Enine dikdörtgen planlı yapının ahşap çatısını mihraba dik olarak uzanan iki kemer sırası taşımaktadır. Ku­zeybatı ve batıda olmak üzere iki kapısı vardır. Sade bir mihrabı olan mescidin minber ve mahfili bulunmamaktadır. Mescidin yan tarafındaki Pençizâde soka­ğının köşesinde, geriye hiçbir izi kalma­yan ve cami ile aynı adı taşıyan çeşmesi mevcuttu. Günümüze ulaşan kitabesin­den çeşmenin 1910 yılında Muttalibzâde Hacı Hasan Fehmi tarafından yaptırıldığı öğrenilmektedir.
Lefkoşe'nin Baf Kapısı'nın güneydoğu yakınında yer alan ve Rum kesiminde ka­lan Tabakhane (Debbağhâne) Mescidi basit planlı bir yapı olup bir medresesi ve çeş­mesi olduğu bilinmektedir. Yine Rum ke­siminde kalan Tophane Mescidi kareye yakın planlıdır ve üç gözlü bir son cemaat yerine sahiptir. Bu mescidlerin yanında Lefkoşe'de mimari özellikleri olmayan sa­de yapılar da vardır. Bunlar Nevbethâne sokağındaki mescid, eski Latin kilisesi ye­rine yapılan Tahtakale Mescidi. Tabhâne Mescidi/Basmacılar Mescidi, Dükkânlarö-nü Mescidi olarak sıralanabilir. Dükkân-larönü Mescidi'nin yanında bulunan dik­dörtgen planlı Dükkânlarönü Çeşmesi günümüzde kullanılmamaktadır.
Lefkoşe'de cami ve mescidlerden son­ra külliye anlayışı içinde ele alman tekke­ler bulunmaktadır. Girne Kapısı yakınında yer alan Lefkoşe Mevlevîhânesi XVII. yüz­yılın başlarında inşa edilmiş, 1934,1962. 1967 yıllarında onarım görmüş, 1963'te Lefkoşe Türk Etnografya Müzesi haline getirilmiştir.506
Ayasofya Camii yakınında bulunan Azi­ziye Tekkesi, II. Selim zamanında şehid olan Alay müftüsü Aziz Efendi'nin türbesi etrafında tesis edilmiştir. Günümüze tür­be, mescid ve derviş odaları ulaşan tek­ke cephe özelliklerini kaybetmiştir. Dik­dörtgen planlı bir holden yarı açık bir av­luya geçilir. Bu avlunun doğusundan ta­van ve döşemesi ahşap olan mescide ge­çilir. Mescidin alçı mihrabı gösterişsizdir. Üzeri bir kubbeyle örtülü kare planlı türbe mescidin doğusuna bitişik durumdadır.
Lefkoşe'ye bağlı Kırklar köyündeki tek­ke mescid, türbe ve derviş odalarından oluşmaktadır. Türbe kısmı taştan, diğer kısımları kerpiçten yapılmış olan tekkenin mescidi 1816 tarihli olup diğer kısımları­nın inşa tarihi bilinmemektedir. Tekke içerisinde. Araplar'ın Bizans döneminde Kıbrıs'a yaptıkları sefer sırasında şehid düşen kırk askerin mezarının bulunduğu kabul edilmektedir. Çevre duvarıyla sanlı avlunun batısında bir mescid, bunun ku­zeybatısında tekke odaları yer almakta­dır. Üç bölümden oluşan, iki yanda mezar odalarının sıralandığı bu mekânın üzeri beşik tonozla örtülüdür.
Lefkoşe'de cami, mescid, tekke gibi yapıların yakınında ve hazîrelerindeyer alanlardan başka tek olarak yapılmış tür­beler de bulunmaktadır. Bunlar arasında Mahmud Paşa. Zağra Burcu. Kara Baba. Kaçkaç Dede, Yediler, Kutup Baba (Kurd) türbeleri sayılabilir. Bunlardan Kutup Ba­ba, 1571'deki fetih harekâtında Lefkoşe kuşatması sırasında şehid düşen Bektaşî şeyhlerindendir. Türbede Kutup Baba ve iki müridinin kabri yer almaktadır. Lefko­şe'deki eski Türk mezarlıklarının büyük bir kısmı yok olmuş, bir kısmının da üze­rine çeşitli binalar yapılmıştır. Girne Kapı­sı. Magosa Kapısı. Garipler, Musalla me­zarlıkları bunlar arasındadır.
Osmanlı döneminde eğitim kurumları olarak işlevlerini sürdüren medreselerden Lefkoşe'de bulunanlardan birkaçının tes-biti yapılmıştır. Büyük Medrese 1936'da yıkılmıştır. II. Mahmud döneminde kütüp­haneyle birlikte inşa edilen bu yapıdan geriye sadece çeşmesi kalmıştır. Kıbrıs Valisi Ali Ruhî Efendi'nin koyduğu kitabe­den, çeşmenin 1244 (1828-29) yılında in­şa edildiği öğrenilmektedir. Çevre sakin­lerinin çimento malzemeyle bilinçsizce onardığı kare planlı çeşme özgünlüğünü kaybetmiştir. Küçük Medrese de günü­müzde tamamen yıkılmış ve önceden ya­pının içinde olan çeşmesi kalmıştır. Düz­gün kesme taştan yapılmış kare planlı çeşmenin Feyzi Dede tarafından yazılan kitabesinde 1244 (1828-29) yılında Kıbrıs Valisi Ali Ruhî Efendi tarafından yaptırıl­dığı belirtilmektedir. Medresenin su ihti­yacını karşılamak amacıyla inşa edilen çeşme sivri kemerli ve sade görünüşlü­dür. Hacı Münir Efendi ve Sezai Osman Efendi medreseleri de günümüze ulaş­mamıştır.
Akdeniz'deki ticaret hayatının kavşak noktası olan Kıbrıs'ta tüccarların konak­lama ve barınmaları için inşa edilen han­lar, giderek ekonominin gelişmesiyle tüc­carların alışveriş etmeleri ve mallarını de­polamaları amacıyla kullanılmıştır. Günü­müzde Lefkoşe çarşısı civarına yayılmış olan pek çok han bulunmaktadır. Selimi­ye Camii ve çarşı arasında olan Deveciler Hanı, Mısırlı Hanı, Musannif Hanı, Büyük Han'ın yakınındaki Lefke Hanı, Kumarcı­lar Hanı bunlardandır. Hanların birçoğu otobüs terminali, otel, dükkân ve kahve­hane olarak kullanılıp farklı işlevler sür­dürmektedir. Büyük Han ve Kumarcılar Hanı bunların içinde en Önemlileridir. Bü­yük Han, Asmaaltı Meydanı'nın güney­batısında 1570-1572 yıllarında Kıbrıs'ın ilk beylerbeyi Muzaffer Paşa tarafından inşa edilmiş iki katlı bir yapıdır.507
Kumarcılar Hanı. Asmaaltı Meydanı'n-da ve Büyük Han'ın kuzeydoğusunda bu­lunmaktadır. Humarcılarve Kemancılar Hanı diye de anılan yapı kesme taştan ya­pılmış, iki katlı, asimetrik planlı ve küçük ölçeklidir. Kesin yapım tarihi bilinmeyen hanın XVI. yüzyılın sonlarında inşa edildi­ği kabul edilmektedir. Dıştaki ve iç avlu­ya açılan iki kemerli yapı Osmanlı mimari üslûbuna aykırı olduğundan hanın bura­da var olan Ortaçağ'dan kalma bir binanın kalıntıları üzerine inşa edildiği sanılmak­tadır. Genel özellikleriyle Büyük Han'a benzeyen yapının alt kat revakları taştan örme payelere, üst kat revaklan sekizgen kesitli taş sütunlara oturmaktadır. Üst kattakiler tek meyilli kiremit örtülü çatıyı taşımaktadır. Üst kata tek bir merdivenle çıkılmaktadır. Avlunun ortasında şadır-vanlı mescidi bulunmayan han oranları bakımından dikkat çekicidir. İngiliz idare­si zamanında bir onarım geçiren yapı özel mülkiyete aittir. 1958-1963 yılları arasın­da Eski Eserler ve Müzeler Dairesi Mü­dürlüğü mal sahiplerine kira ödeyerek burayı onanmıştır. 1964'ten sonra bakım ve onarımını üstlenen kurum 1991'e ka­dar burada görev yapmıştır.
Lefkoşe'de kütüphane olarak tasarla­nan tek örnek Sultan II. Mahmud Kütüp-hanesi'dir. Selimiye Camii'nin doğusunda bulunan yapı klasik Osmanlı mimari üs­lûbunu yansıtan bir örnektir. II. Mahmud burada büyük bir medrese ve bitişiğinde bu kütüphaneyi inşa ettirmiştir. Ancak medrese yıkılmış, kitabesi bir çeşme üze­rine konulmuş, günümüze sadece kütüp­hanesi kalmıştır. Burası, şehrin kütüpha­ne ihtiyacını karşılamak amacıyla II. Mah­mud adına Kıbrıs Valisi Ali Ruhî Efendi tarafından 1829 yılında yaptırılmıştır. Ca­mi ile bağlantıyı sağlamak için kütüpha­nenin karşısına gelen mihrap bölümüne bir kapı açılmıştır. Günümüzde müze iş­levi gören kütüphane tek kubbeli, büyük kare planlı bir mekân ve bu mekânın do­ğusunda iki küçük kubbe ile örtülü revak bölümünden oluşmaktadır. İçerisinde II. Mahmud'un hediyesi olan eski el yazma­larından meydana gelen değerli kitap ve belge koleksiyonları ile müftü şair Hasan Hilmi Efendi'nin II. Mahmud'a altın varak­la yazdığı kaside yer almaktadır. Bu kasi­de ile birlikte Topkapı Sarayı"na davet edi­lerek sultânü'ş-şuarâ unvanı verilen Hil­mi Efendi, Lefkoşe Yenicamii'nin doğu­sundaki türbeye gömülmüştür.
Lefkoşe'de inşa edilen beş hamamdan günümüze ulaşamayanları Korkut Hama­mı ile Elmaslı Hamam'dır. Korkut Hama­mı sur içinde kesme taştan yapılmış bir yapıdır. Ilıklık ve sıcaklık bölümleri yok ol­masına rağmen soyunmalık bölümü ori­jinal kalmıştır. Bu bölüm kareye yakın dik­dörtgen plana sahiptir. Ahşap tavanını kuzey-güney yönünde uzanan üç adet ke­mer sırası taşımaktadır. Hamam işlevini 1982 yılına kadar sürdürmüştür. Elmaslı Hamam ise bir süre kereste deposu ola­rak kullanılmış, daha sonra yıktırılmıştır. Günümüze gelebilen Büyük Hamam, Lü-zinyan dönemine ait Saint George Kilise-si'nden çevrilmiştir. Kiliseden geriye kalan ince işçilikli kapısı hamamın girişi olarak kullanılmaktadır. Bugün yol seviyesinden aşağıda kalmış olan hamam işlevini sür­dürmekte olup kare planlı, doğu-batı doğrultusundaki iki kemer sırası ile eğim­li çatısının taşındığı soyunmalık bölümü, orta bölümünün kubbe, yan bölümlerinin tonozla örtülü olduğu enine planlı ılıklık bölümü ve kubbeli orta bölüme açılan dört eyvanlı, köşelerde kubbelerin yer al­dığı sıcaKiıK Döiümünden uluşmaKtadir.
Rum kesiminde kalan Ömeriye Hama­mı plan itibariyle Büyük Hamam'a ben­zemektedir. Emîr Hamamı kadınlar için kullanılan küçük bir yapıdır. Bu hamam­da farklı bir mimari görülmektedir. Sıcak­lık kısmı kare planlı, kubbeli iki birimden oluşmaktadır. Bu mekânın önünde uzun­lamasına dikdörtgen planlı beşik tonozla örtülü ılıklık bölümü ve helalar yer alır. So­yunmalık kısmı ise iki kemer sırasından oluşan kare bir mekândır. Bunların dışın­da Asmalatı ile Abdi Çavuş sokağı ve Ay Kesiano'da bulunan hamamlar 1970'lerden sonra farklı işlevlerde kullanılmıştır.
Kıbrıs'ta fetihten önce halkın yararlan­dığı çeşmelerin bulunduğuna dair bilgi yoktur. İçme suyu ihtiyacı kuyular ve sar­nıçlardan karşılanıyordu. Fetih sonrası­nın imar işleri arasında ilk yapılanlar çeş­melerin inşası ve her yerde halkın kolayca yararlanacağı şekilde su rezervini dağıt­maktı. Lefkoşe'de 981 (1573) tarihli bir belgeden öğrenildiğine göre gönüllüler ağası Haydar'ın tamir ettirerek kiliseden camiye çevirdiği binanın yanına yaptır­mak istediği çeşmeye izin verilmemiştir. Lefkoşe'de inşa edilen çeşmelerin bazısı günümüze kadar gelmemiş olup mevcut durumdakilerin pek azı kullanılır halde­dir. Yapıyla birlikte tasarlananlarından daha önce bahsedildiği için burada müs­takil çeşmelerden söz edilecektir. Lefko­şe'de on bir çeşme hakkında bilgi mev­cuttur. Sur içinde Zehra sokağının Tanzi­mat sokağıyla birleştiği alanda bulunan sekizgen planlı, kesme taştan yapılmış Zehri Çeşmesi halen kullanılmaktadır. Çeşme 1328 (1910) yılında Hasan Mutta-lib tarafından inşa edilmiştir. Gotik özel­likler gösteren Atatürk Meydanı Çeşme­si, Arabahmet suyunu şehre dağıtmakta iken suyu kesilmiştir. Düzgün kesme taş­tan yapılan çeşme sekizgen planlı olup 1976 yılında Özgün haline uygun biçimde yenilenmiştir. Mevlevîtekke sokağındaki düzgün kesme taştan yapılan çeşmenin kitabesinden 1310'da (1893) Müftü Ber-berzâde Hacı Mustafa tarafından inşa et­tirildiği öğrenilmektedir. Deposuz olarak yaptırılan bu çeşme günümüzde işlevini yitirmiştir. Kitabesinden 1244 (1828-29) yılında Vali Ali Ruhî Efendi tarafından yaptırıldığı anlaşılan Kuruçeşme Eskisa-ray sokağında olup haznesizdir ve kesme taştan inşa edilmiştir. Önceleri bahçe için­de yer alan çeşme 1958'de yol genişletil­mesi sırasında sökülerek 1 O m. kuzeye taşınmıştır. Bunların dışında Fuzûiî so­kağında 1933 tarihli haznesiz bir çeşme bulunmaktadır. Ayrıca Lefkoşe'ye bağlı Gaziköy'ün girişinde kesme taştan inşa edilmiş. Arif Paşa Çiftliği'nin su ihtiyacını karşılayan su kemeri mevcuttur. Bu ke­merin altmış dokuz gözü günümüze ulaş­mıştır.
Magosa. Lefkoşe gibi eski eser yönün­den önem taşıyan Magosa'daki kalıntılar­dan erken tarihli olanlar arasında Engo-mi SİT alanı, Salamis antik şehri, Kanta­ra Kalesi sayılabilir. Şehrin merkezinde ise Venedik Sarayfnın kalıntıları bulunmak­tadır. Magosa'da sur içi ve sur dışı yerle­şimi olarak iki farklı gelişim görülür. Sur dışı yerleşimi daha modern bir şehir gö­rünümündedir. Şehir, Venedikliler zamaninda yapılan (1489] kareye yakın dikdört­gen biçiminde surla çevrili olup kara ve deniz kapısı olmak üzere iki kapısı vardır. Savunmada denizden yararlanmak için sur etrafına derin ve geniş kanallar açıl­mıştır. Deniz kapısı Venedikli kaptan Nico-la Pridi tarafından 1496'da yaptırılmıştır. Othello Kalesi (İçkale) liman girişini ko­rumak amacıyla XIV. yüzyılda Lüzinyan-lar tarafından inşa ettirilmiştir. Kaleye Othello adının verilmesinin sebebi Shakes-peare'in Öthello adlı eserinin konusunun burada geçtiğine inanılmasıdır. Kaleyi 1492 yılında Venedikli kaptan Nicola Fes-carini tamir ettirmiştir.
Şehrin merkezinde çarşı içinde bulu­nan Lala Mustafa Paşa Camii kiliseden çevrilmiştir. 1298'de Saint Nicola Katedra­li olarak gotik üslûbunda inşasına başla­nan yapı 1312'de tamamlanmıştır. Lefko­şe'deki Selimiye Camİİ'nden (SaintSophia Katedrali] daha sağlam durumdadır. Go­tik üslûbunun nitelikli bir örneği oian bu katedral Fransa'daki Rheims Katedrali'-ne benzer. Lüzinyan krallarının Kudüs ta­cını giydikleri katedralde bu krallardan II. James ve II!. James'in mezarları bulun­maktadır. Fetihten sonra Kıbrıs Beylerbe­yi Sinan Paşa'nın emriyle mihrap, min­ber ve minare eklenmek suretiyle camiye çevrilerek Magosa Ayasofyası adıyla anıl­maya başlanmıştır. 1954'e kadar bu şekil­de anılan caminin adı, Kıbrıs fâtihi Lala Mustafa Paşa'ya izafeten Lala Mustafa Paşa olarak değiştirilmiştir. Üç nefli ba-zilikal bir plana sahip olan yapıda sadelik gözlenmekte olup yegâne süsleme öğesi incelikle işlenen revzenleridir. Caminin avlusunda bulunan Şam müftüsü Meh-med Ömer Efendi'nin türbesi sivri kemer­li ve kubbeli küçük bir yapıdır. Onun ya­nında yer alan İmam - Hatip Kavânîn Meclisi üyesi Mustafa Zühdü Efendi'nin empire üslûbundaki türbesi dört paye üze­rine oturan kubbeden oluşur. Açık türbe şeklindeki yapının kemer açıklıklarını de­mir şebekeler kapatmaktadır.
I. Peter zamanında Magosalı tüccar Simon Nastrono tarafından 1358-1360 yıllarında Saint Peter ve Saint Paui Kilisesi olarak gotik üslûbunda inşa edilen kiliseyi fetihten sonra Sinan Paşa camiye çevir­miştir. Buğday Camii diye de anılan yapı İngilizler zamanında tahıl deposu işlevi görmüştür. 1964'te onarılıp halkevi ola­rak hizmete açılan yapı günümüzde halk kütüphanesi olarak kullanılmaktadır. Ca­minin güney tarafındaki avluda Yirmise-kiz Çelebi Mehmed Efendi'nin mütevazi mezarı bulunmaktadır. İlk Paris sefiri olan Mehmed Efendi on bir ay Paris'te kaldık­tan sonra yurduna dönünce 1730 Patro­na İsyanı'nın ardından İli. Ahmed'in ada­mı olarak Kıbrıs'a sürgüne gönderilmiş ve 1144'te (1732) Magosa'da vefat etmiş­tir. Yanındaki mezar ise 1127'de (1715) ölen yeniçeri Mehmed Efendi'ye aittir.
Tabakhane Camii XVI. yüzyılda yapılmış adı bilinmeyen bir kiliseden çevrilmiştir. Mustafa Paşa Camii ise eski Stavros Kili-sesi'nden camiye çevrilen bir yapıdır. Ma-gosa'ya bağlı Sazlıköy'de bulunan SazlıkÖy (Livadya) Camii kesme taştan inşa edilmiş olup enine dikdörtgen planlıdır. Üzeri al­çıyla sıvanmış olan binanın son cemaat yeri ve minaresi yoktur. Caminin ahşap çatısı mihraba dik olarak uzanan üç ke­mer sırasıyla taşınmaktadır. Batıda ve kuzeyde iki kapısı olan yapının kuzeydeki basık kemerli kapısı daha özenli bir işçi­lik gösterir. Bu kapıyla iki yandaki pence­relerin üzerindeki kesme taştan bordur-de ay ve yıldızla kenarlarında çiçek motifi bulunmaktadır. Pencere ve kapı araların­da yer alan kesme taşların üzerinde ka­bartma iki ay ve ortalarında yıldız motifi görülür. Süsleme programıyla diğer ör­neklerinden ayrılan yapının içinde de pa­ralellik görülmektedir. Mihrabın sağında alçıdan yapılmış minber bulunmaktadır. Mihrap ve minber çevresinde geometrik ve bitkisel motifli süslemeler, kemerlerin kilit taşında ise ay ve yıldız bezemeleri vardır.
Magosa'ya bağlı Mehmetçik köyündeki Mehmetçik (Galatya) Camii kesme taş­tan yapılmış kare planlı bir yapıdır. 1862 yılında inşa edildiği bilinen caminin en il­ginç yanı örtü sistemidir. Ortada dört sü­tunun taşıdığı küçük bir kubbe, bunun etrafındaki sekiz birim ve üç bölümlü son cemaat yeri yıldız tonozla örtülmüştür. Gerek örtü sistemi gerekse kemer ve kö­şeleri destekleyen payandalanyla kiliseyi andıran yapının mimarının Rum olma ih­timali kuvvetlidir. 1972 yılında onarım gö­ren caminin ortadaki kubbeli bölümünün üstü gibi diğer bölümlerinin de kiremitle örtülü olduğu, ancak onarım sırasında harçla sıvandığı düşünülmektedir. Mihra­bı alçıdandır ve defne yaprağı motifiyle bezenmiştir. Kuzeybatıda yer alan mina­resi sarı kesme taştan yapılmış, geomet­rik ve bitkisel motiflerle bezenmiştir.
Akkule Mescidi, Magosa surlarının ka­ra kapısı geçidinin şehre bakan tarafında olup kesme taştan yapılmıştır. Kitabesi 1028 (1619) tarihlidir. Çarpık bir planı olan yapı pencere düzeniyle klasik üslûbu yansıtmaktadır. Sivri kemerli üst pencere sırasının üzerinde orijinal taş çörtenler vardır. Ahşap pencere ve kapı kanatları kabartma baklava motifleriyle bezenmiş­tir. Mescidin düz çatısını kuzey-güney yö­nünde uzanan tek kemer sırası taşımak­tadır. Klasik üslûpta mukarnaslı bir mih­rabı bulunan mescidin minaresi yoktur. Önünde sivri kemerli klasik bir kemer yer almaktaydı.
Akkule Kapısf nın karşısındaki eski Türk mezarlığında bulunan Kutub Osman Tek­kesi 1739'da kesme taştan inşa edilmiş­tir. IV. Mehmed döneminde yaşamış, 1689 yılında Belgrad Seferi'ne katılmış olan At-pazarî Osman Fazlı Efendi (Kutub Osman), kendisini çekemeyen bazı devlet adam­larının iftiraları üzerine Kıbrıs'a sürgüne gönderilmiş ve bir yıl sonra Magosa'da vefat etmiştir. 1824'teSeyyid Mehmed Ağa'nın yeniden inşa ettiği türbeye bir mescid ve tarikat mensuplarının ikameti için bazı odalar eklenmiştir. Türbenin ki­tabesi Feyzi Dede tarafından ahşap üze­rine oyularak yazılmış olup günümüzde Canbolat Bey Türbe ve Müzesi"nde korun­maktadır. Tekke "L" şeklinde planlanmış­tır ve biri tonoz, diğer ikisi kubbeyle ör­tülü üç mekân ve bunlara bitişik kubbeli bir türbeden oluşmaktadır. Yapının içinde süsleme öğesi bulunmamaktadır.
Magosa'nın fethi sırasında şehid olan Kilis sancak beyi Canbolat Bey adına inşa edilen türbe demir parmaklıklarla çevrili­dir.508 Magosa girişindeki eski Türk mezarlığında yer alan Üç Türbe Lefkoşe kapısı dışında bu­lunur. Kare planlı ve kubbeli olan türbe­lerden ikisi baldeken formunda planlan­mıştır. Üçüncü türbe kesme taştan yapıl­mış ve üzeri sekizgen kasnaklı bir kub­beyle örtülmüştür. Bu türbelerin kimlere ait olduğu bilinmemektedir. 1571'de şe­hid düşen Pertev Paşa'nın mezarı Mago­sa'ya bağlı Maraş'ta idi. Mezarın Rumlar tarafından yıkılması üzerine 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında izi bile kalma­yan bu yere bir anıt dikilmiştir.
Şehirdeki medreselerden sadece biri günümüze ulaşmıştır. Bu yapı Nâmık Ke­mal Meydanfnın doğusunda bulunur. Son yıllara kadar kitaplık olarak kullanılan medrese kare planlı, üzeri kubbeyle örtülü bir mekânla bunun güney ve batısında yer alan çapraz tonozlu iki galeriden olu­şur. Yapıya, galeriyi destekleyen payanda­lardan ortadakilerin arasından üç basa­makla kuzeydeki kapıdan ulaşılır. Ancak ana kapı güneydedir. Medresenin kubbe­sinde sıva üzerine boya ile yapılmış geo­metrik bezemeler vardır.
Magosa'da iki hamam bulunmaktaydı. Bunlardan Cafer Paşa Hamamı, Nâmık Kemal Meydanfnın kuzeybatı ucunda Lüzinyan dönemine ait Saint Fransis Kilise-si'nin avlusuna yapılmıştır. 1601 yılında kesme taştan inşa edilen hamamın ılık­lık ve sıcaklık bölümleri Osmanlı dönemi­ne ait olmakla birlikte soyunmalık bölü­mü kilisenin bir odasıdır. Hamama soyun­malık bölümünün kuzey duvarındaki ka­pıdan girilmektedir. Dikdörtgen planlı bu mekândan sonra beşik tonozla örtülü ılıklık bölümüne geçilir. Sıcaklık bölümü, kubbeli bir orta mekân ve dört küçük kubbeyle örtülü halvetlerden oluşmak­tadır. Hamam günümüze kadar koruna­rak gelmiştir. Sur içinde, Akkule yönün­den girişte Diocare tabyası karşısında yer alan Kızıl Hamam kesme taştan yapılmış­tır ve günümüze sadece kalıntıları ulaş­mıştır. Kıbrıs Beylerbeyi Cafer Paşa evka­fından olan Kertikli Hamam İkiz Kilise-ler'in doğu tarafındadır ve dört büyük, iki küçük kubbeli mekândan oluşmaktadır. Değişik plan özellikleri gösteren yapının soyunmalık kısmı yıkılmıştır. Tonozlu bir külhanı olan hamam harap durumdadır.
Magosa"daki çeşmeler içinde en eskisi olan Cafer Paşa Çeşmesi kesme taştan inşa edilmiş klasik bir Osmanlı yapısıdır. Günümüzde Venedik Sarayı'nın sütunlu kapısının kuzey duvarına komşu olan çeş­menin asıl yeri Venedik Sarayı'nın önüy­dü. 1005 (1597) tarihli çeşmenin yıkılma­sıyla şimdiki yerine yeniden yapılmış, Ca­fer Paşa'yı öven kitabesi yerine yerleş­tirilmiştir. Çeşme halen işlevini sürdür­mektedir.
Girne. Tarihi milâttan Önce X. yüzyıla kadar İnen Girne şehrinde Türk dönemi öncesinden günümüze ulaşan yapılar ara­sında Bufavento ve Saint Hilarion Kalesi, Bellapais Manastın sayılabilir. Şehrin ku­zeydoğusunda limana hâkim konumdaki dikdörtgen planlı kale ilk olarak Bizans döneminde inşa edilmiştir; kalede bu dö­neme ait Saint George Şapeli bulunmak­tadır. Lüzinyanlar zamanında kral ve aile­sinin oturabileceği duruma getirilmiştir. 1570'te çatışma olmadan teslim edilen kale son şeklini Venedikliler zamanında almıştır. İngilizler döneminde hapishane ve polis okulu olarak kullanılan yapı halen müzedir.
Cafer Paşa (Ağa Cafer Paşa) Camii. Kıb­rıs Beylerbeyi Cafer Paşa tarafından XVI. yüzyılda kesme taştan inşa edilmiş olup enine dikdörtgen planlıdır ve tek şerefeli minareye sahiptir.509 Yazıcızâde Camii, Yazıcızâde sokağın­da XX. yüzyılda kesme taştan yapılmıştır. Banisi olan Yazıcızâde'nin kimliği bilinme­mektedir, fakat yapı Kazafanalı Fehim Bey tarafından yıktırılarak yeniden yaptı­rılmıştır. Binanın son cemaat yeri olma­yıp yanında 1908 tarihli bir çeşme ve me­zar bulunmaktadır. Minaresi 1980 yılında inşa edilmiştir.
Seyyid Mehmed Ağa Camii diye de anı­lan Lapta Yukarı Camii dikdörtgen planlı, doğubatı yönünde uzanan bir yapıdır. Kitabesi olmasa da XVII. yüzyılın ortala­rında inşa edildiği sanılmaktadır. Cami­nin kırma çatısını kuzey-güneyyönünde uzanan iki kemer sırası taşır. Son cemaat yerinin önde üç, yanlarda birer kemerli açıklığı bulunmaktadır. Minberi ahşap olup oymalıdır. Kuzeybatı köşesinde yer alan betonarme minaresi, orijinalinin 1974te yıkılması üzerine 1976'da Evkaf İdaresi tarafından yaptırılmıştır.
Lapta Aşağı Camii. Hacı Ömer Camii ve Haydarpaşazâde Mehmed Bey Camii ola­rak da bilinir. Kesme taştan yapılmış kare planlı bir yapıdır. Sekizgen bir kasnak üze­rine oturan kubbe dört köşede birer çey­rek kubbeyle Örtülüdür. Son cemaat yeri bulunmayan cami dıştan payandalarla desteklenmiştir. Kuzeydeki kapısı ve mih­rabı çiçek motifleriyle süslenmiştir. Ca­minin, kuzeydoğu köşesinde yapıdan ayrı olarak tasarlanan kesme taştan tek şere­feli bir minaresi vardır.
Ozanköy (Kazafana) Camii kesme taştan yapılmış, doğu-batı yönünde uzanan, eni­ne dikdörtgen planlı bir yapıdır. Ahşap eğimli çatıyı kuzey-güney yönünde uza­nan iki kemer sırası taşır. Son cemaat yeri ön cephede bulunan iki payeye oturmak­tadır. Cümle kapısı üzerinde kitabe mev­cut olmamasına rağmen yeri belli olmaktadır. Mihrabın yanında süslemesiz ahşap minber, karşı tarafında ahşap kadınlar mahfili bulunur. Caminin kuzeybatı köşe­sinde girişi harimden sağlanan bir minare vardır. Karşıyaka (Vasilya) Camii. Girne'-ye bağlı Karşıyaka köyünde bir tepe üze­rinde olup okuluyla birlikte kesme taştan inşa edilmiştir. Venedikliler tarafından atılan temelin üzerine fetihten sonra Ho­ca Osman Dede Efendi tarafından yapıl­mıştır. Yapı bugün harap durumdadır.
Deniz kıyısında kayalık bir araziye inşa edilen iki katlı bir yapı Hz. Ömer'in adına izafeten yapılmış bir makam türbesidir. Arap akınları sırasında Muâviye b. Ebû Süfyân ordusunun kumandanlarından Ömer adlı kişinin ve altı arkadaşının bu­rada şehid olduğu ve bir mağaraya gö­müldüğü rivayet edilir. Adanın fethi üze­rine buraya bir türbeyle mescid inşa edil­miştir. Denize bakan cephesinde yanlar­da da kemer açıklığı olan bir sundurma mevcuttur. Alt kattaki bu bölümden ba­sık kemerli kapıyla türbe ve mescide giri­lir. İçinde yedi mezarın bulunduğu türbe girişin hemen sağındadır. Türbeyi de içi­ne alan mescid bölümü enine uzanan iki sütun dizisiyle üç sahna ayrılmıştır. 1974'te yıldırım düşmesinden zarar gö­ren yapı 1978'de aslına uygun olmayan bir şekilde yenilenmiştir.
Girne Kalesi girişinde 'te şehid dü­şen Donanma Kumandanı Cezayirli Sâdık Paşa'ya ait bir mezar bulunmaktadır. Gir-ne'de eskiden beri mevcut olan mezarlık Atik İslâm Kabristanlığı, Baldöken Mezar­lığı ya da Girne İslâm Mezarlığı olarak bi­linmektedir. Önceleri şehitlik diye adlan­dırılan mezarlık, daha sonra şehid olma­yanların da gömülmesiyle genel bir me­zarlık durumuna gelmiştir. Mezarlığın içinde Muhassıl Seyyid Emin Efendi tarafından yaptırılan sarnıç 1963 yılında Rum­lar tarafından restore edilmiştir.
Câfer Paşa Camii'nin güneydoğu köşesi yakınında bulunan, düzgün kesme taştan yapılmış Hasan Kavîzâde Hüseyin Efendi Çeşmesi 1257(1841) tarihlidir. Tonozla Örtülü olan çeşme bugün yol seviyesinin altında kalmıştır. Seyyid Emin Efendi Çeş­mesi, Saint Andrew's Kilisesi'nin arkasın­da yer almaktadır. Kare planlı ve tonozla Örtülü bu çeşme kullanılmamaktadır. Girne Kalesi arkasındaki çeşme ise kare planlı, düzgün kesme taştan yapılmış ve yakın tarihlerde yenilenmiştir.
Limasol. Adanın güney kesiminde ve Rum topraklarında olan Limasol'daki Türk eserleri hakkında bilgilerimiz çok kısıtlı­dır. Şehrin Cankurtaran ya da Beranger-ya adıyla anılan kalesi Lüzinyanlar döne­mine aittir. Kalenin içinde 1318 (1900-1901) tarihli Hasan Ağa Mescidi bulun­maktadır. Limasol Ulucamii kesme taş­tan yapılmış iki bölümlü bir yapıdır. 1245 (1829-30) yılında Mestan Ağa tarafından inşa ettirilen yapı 1906'da yenilenmiştir. Caminin kuzeydoğudaki bölümü eski bir kilise kalıntısının üzerine yapılmıştır. Son cemaat yeri atnalı biçiminde beş kemer açıklığına sahiptir. Harim kısmı iki sütun­la bağlantılı kemerlerle altı bölüme ayrıl­mıştır. Diğer bölüm bu mekânın güney­doğusunda bulunmakta olup caminin minaresi bu iki bölümün arasında kal­makta, minare kapısı binanın içine açıl­maktadır. Köprülü İbrahim Ağa'nın yap­tırdığı Dere Camii 1825 tarihli olup 1895 yılında onarım görmüştür. Yapı dikdört­gen planlıdır ve üzeri kırma çatıyla örtül­müştür. Son cemaat yeri revaklı. silindirik gövdeli minaresi kesme taştan yapılmış­tır. Hazîresinde Süleyman Paşa'nın 1276 (1860) tarihli mezarı bulunmaktadır.
Arnavut Mescidi Osmanlı dönemine ait bir yapı olup minaresi 1900-1910 yıllan arasında inşa edilmiştir. Avlusundaki dört sütuna oturan tonozlu çeşme 1954'te yıkılma tehlikesi olduğundan sökülerek şimdiki yerine taşınmıştır. Çeşmenin bir benzeri Gazipaşa sokağında bulunmak­tadır. Limasol'daki bir başka çeşme, kita­besinden 1604 yılında inşa edildiği anla­şılan Ay Theklis sokağındadır. Çeşmenin gerisinde bir kilise yer almaktadır.
Şehirdeki Büyük Hamam kitabesinden anlaşıldığı üzere 1883'te el-Hâc Hüseyin Efendi tarafından yaptırılmıştır. Bu zatın mezarı Arnavut Mescidi'nin avlusunda bulunmaktadır. Yapı kesme taştan inşa edilmiştir. Pîrî Ali Dede Türbesi, kitabesi Rumlar tarafından sökülüp alındığı için inşa tarihi bilinmeyen bir yapıdır. Ancak 1839'da yeniden düzenlendiği bilinmek­tedir.
Larnaka. Adanın güney kısmında kalan Larnaka"da mevcut anıt eserler arasında Türk döneminde inşa edilenler yoğunluk göstermez. Larnaka Kalesi deniz kıyısın­da kare planlı, kesme taştan yapılmış bir Osmanlı eseridir. Kapının üst bölümün­de Sultan Abdülmecid'in tuğrası ve 1014 (1605-1606) tarihli bir kitabe yer almak­tadır. 1625 yılında onarım gören kalenin burcu bulunmamaktadır. Kale duvarların­da çevreden toplanan devşirme malzeme de kullanılmıştır. İngiliz idaresi dönemin­de polis okulu ve hapishane olarak kulla­nılan kale daha sonra müzeye çevrilmiş­tir.
Larnaka'daki en büyük cami olan UIu-cami 1837'de Seyyid el-Hâc Mehmed ta­rafından yaptırılmıştır. Kuzey-güney yö­nünde uzanan cami iki sıra sütun dizisiyle üç nefe ayrılmıştır. İki katlı olan yapı basık kemerli pencerelerle aydınlanmaktadır. Süslü bir mihrabı ve ahşap merdivenle çıkılan kadınlar mahfili bulunmaktadır. Caminin dışında zeminden yukarıya ka­dar yükselen nişler görülür. Tekşerefeli ve silindir gövdeli, barok üslûbunda minare kuzeybatı köşede yer alır. Avlunun kuzey­batısında 1748 yılında Şeyhülharem el- Hâc Ebûbekir Paşa'nın yaptırdığı sekiz­gen planlı bir çeşme yer almaktadır. Sey­yid Ahmed Camii, Kıbrıs Muhassılı Ahmed Ağa tarafından 1251 (1835-36) yılında in­şa ettirilmiştir. Larnaka'nın güneyinde Tuzla'da bulunan cami, iki çapraz tonozla örtülü enine bir ana mekân ve bunun ku­zeyinde kare bir bölümle dört bölümlü son cemaat yerinden oluşmaktadır. Yapının minaresi kuzeybatıdadır.
Tuzla Camii önünde yer alan 1740 ta­rihli Hacı Hamid Bey Çeşmesi, başka ör­nekleri de olduğu bilindiği halde bugün tek örnek olarak kalmıştır. Meydan çeş­mesi olarak yapılan, cephelerinde at nalı kemerli derin nişlerin yer aldığı çeşmenin üst örtüsü yükseltilmiş bir kare mekân şeklindedir ve tonozla örtülmüştür.
Lefkoşe - Larnaka yolu üzerinde Dali kö­yünde bulunan caminin kitabesinde ilk yapım tarihinin 1839 olduğu, ancak 1279'-da (1862-63) Âli Paşa'nın sadrazamlığı za­manında Kıbrıs mutasarrıfı olan şair Ziya Paşa tarafından Sultan Abdülaziz adına ihya edildiği belirtilmektedir. Caminin do­ğu duvarına bitişik silindir gövdeli güdük minaresi tek şerefelidir ve petek kısmı gövdeden daha ince olarak yapılmıştır.
Larnaka'nın güneyinde Tuz gölü yakı­nında düzgün kesme taştan yapılmış olan Hala Sultan Tekkesi müslümanlar tarafından kutsal sayılmaktadır. Külliye. Hz. Os­man döneminde Kıbrıs kuşatmasına ka­tılan Hz. Muhammed'in sütteyzesi Ümmü Haram bint Milhân'ın şehid düştüğü yerde yapılan cami, şadırvan, türbe, ha-zîre ve tekkeden oluşmaktadır.510
Cami ve türbe bölümlerinden oluşan düzgün kesme taştan yapılmış Zuhûrî Tekkesi'nin yapım tarihi kesin biçimde bilinmemekle beraber geç bir döneme ait olduğu sanılmaktadır. Aynı mekânı payla­şan türbe ve cami biri büyük, diğeri kü­çük iki kubbe ile örtülüdür. Cephede ba­sık kemerli derin nişler bulunmaktadır. Yapının yanında yer alan silindirik gövde­li minaresinin şerefeden yukarısı yıkıktır. Tekkenin bazı bölümleri Evkaf İdaresi'nce bir süre kullanılmış ve kütüphaneye çev­rilmiştir. Evkafa ait bir arsa üzerinde bu­lunan Türâbî Tekkesi 1960'lardaki çatış­malar sonucunda yıkılmıştır. Arka bahçe­de yer alan türbe ise bakımsızlıktan top­rakla dolmuştur. Kırklar Türbesi Lefkoşe yolu üzerindedir.
Larnaka-Limasol yolu üzerinde bulu­nan Ebûbekir Paşa su kemerleri üç ayrı köprüden oluşmaktadır ve kesme taştan yapılmıştır. Kemerler 1746'da adaya mu-hassıl olarak tayin edilen Ebûbekir Paşa'­nın vakfıdır. Su ihtiyacını karşılamak üze­re Kİtium harabesinin taşları da kullanıla­rak 6 mil uzaklıktaki Tremithos deresi ve pınarlardan kemerler, su değirmenleri ve kuyular yardımıyla su getirilmiştir. Dört yılda tamamlanan su kemerlerinden ikin­ci köprü harap olmuş, diğer ikisi ise sağ­lamdır. Günümüzde kullanılmayan bu ke­merlerin yanına kurulan modern tesis­lerle aynı yoldan Larnaka'nın su ihtiyacı karşılanmaktadır.
Baf. Aşağı Baf'ta deniz kenarında bu­lunan Baf Kalesi, Venedikliler'in tahrip ettiği XIII. yüzyıla ait Lüzinyan Kalesi'nin ye­rinde Kıbrıs'ın on üçüncü beylerbeyi Ahmed Paşa tarafından 1592'de inşa edil­miştir. Enine dikdörtgen planlı kalenin girişine deniz içine yapılan bir rampa ile varılmaktadır. Yapıldığı dönemde inip kalkan bir köprüye sahip idiyse de bu köp­rü günümüze kadar gelmemiştir.
Baf Ulucamii (Câmi-i Kebîr), eski bir Bi­zans şapelinden Mehmed Bey Ebûbekir tarafından 1590'da camiye çevrilmiştir. İki şahından oluşan caminin dört kemerli son cemaat yeri yamuk bir plana sahip­tir. Girişi son cemaat yerine açılan minare yapının kuzeybatı köşesine eklenmiştir. Yenicami 1967'de Rumlar tarafından yıktırılmış ve arsası park yeri yapılmıştır. Ar­kasındaki düzgün kesme taştan 1592 ta­rihli hamam uzun süre müze olarak kul­lanılmıştır. Osmanlı dönemi hamamları­nın yapı özelliklerini taşıyan hamamın gü­nümüzdeki durumu hakkında bilgimiz yoktur. Yapım tarihiyle ilgili bilgi bulun­mayan Musalla Tepesi Camii de harap du­rumdadır.
Hasan Ağa Tekkesi, Aşağı Baf ta bulu­nan mescid ve türbe bölümlerinden olu­şan bir yapılar topluluğudur. Tekkenin ke­sin yapım tarihi bilinmemekle birlikte gi­rişin üzerindeki kitabeden 1865 yılında onanldığı anlaşılan mescidin XIX. yüzyılın ilk yarısında inşa edildiği kabul edilmek­tedir. Türbede Hacı Mehmed Baba'nın mezarı yer almaktadır. Mezar 1963 olay­larından sonra tahrip edilmiştir. Tekke­nin yanında XVII. yüzyıl başlarında yapıl­dığı tahmin edilen Hasan Ağa Tekkesi Ha­mamı bulunmaktadır. Harap durumdaki hamam Osmanlı dönemi hamamlarıyla benzerlik gösterir. Aşağı Bafta yer alan Osmanlı Çeşmesi, düzgün kesme taşlar­dan sivri kemerli ve sade olarak inşa edil­miştir. Kitabesi sökülmüş olduğundan yapım tarihi bilinmemektedir. Osmanlı Çeşmesi yakınındaki hamamın 1570-1580 yıllarında inşa edildiği sanılmaktadır.
G. Jeffery, A Description ofHlstoric Monu-ments of Cyprus, Nicosia 1918; Halil Fikret Alasya, Kıbrıs Tarihi ue Kıbrıs'ın Bellibaşll An­tikiteleri, Lefkoşe 1939;a.mlf., Kıbrıs Tarihi ve Kıbrıs'ta Türk Eserleri, Ankara 1977; İsmet Ko­nur, Kıbrıs Tarihi ue Kıbrıs'taki Türk Eserleri, Adana 1946; G. B. Pursey, A Pocket Guide to Cyprus, Nicesi? 1960; İsmet Parmaksızoğlu, Kıbrıs Sultan İkinci Mahmud Kütüphanesi, Ankara 1964; Cevdet Çağdaş, Kıbrıs'ta Türk Deüri Eserleri, Lefkoşe 1965; Vergi Bedevî, Baş­langıçtan Zamanımıza Kadar Kıbrıs Tarihi, Lefkoşe 1966; Emel Esin, Aspects ofTurkish Ciuilisallon in Cyprus, Ankara 1966; a.mlf.. Kıbrıs'ta Türk Eserleri, İstanbul 1975; a.mlf., "Kıbrıs'ta Türk Devrinin İlk Abideleri Hakkın­da", 7TC,V!I1/86(1969), s. 126-138; Gönül Öney, "Lefkoşa'da Büyük Han ve Kumarcılar Hanı", Milletlerarası Birinci Kıbrıs Tetkikleri Kongresi: Türk Heyeti Tebliğleri, Ankara 1971, s. 271-297; Tülin N. TopçuoğlLi. Kıbrıs'ta Türk Deuri Eserleri (lisans tezi, 1971), İÜ Ed. Fak. Sanat Ta­rihi bl.; Oktay Aslanapa, Kıbrıs'la Türk Eserleri, İstanbul 1975; a.mlf., "Kıbrıs'ta Türk Eserleri", TK, 11/15 (1961). s. 5-21; Hakkı Haker Bener. Kıbrıs'taki Tarihi Eserler, Lefkoşe 1980; a.mif., Kıbrıs Türk Ansiklopedisi, Kıbrıs 1992; a.mlf.. Başlangıcından 1878'e Dek Kıbrıs Tarihi, Lef­koşe 1993; Kıbrıs'ta Türk Eserleri, Lefkoşe 1982 (Kıbrıs Türk Federe Devleti Eğitim, Gençlik ve Kültür Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Dai­resi Müdürlüğü Yayını); Mehmet Haşmet Gür-kan, Kıbrıs Tarihinden Sayfalar, Lefkoşe 1982; M. Kâmil Dürüst, Kıbrıs Rehberi, İstanbul 1983; Netice Yiidiz, "Osmanlı Dönemi Kıbrıs Türk Mi­mari ve Sanatı", 9. Milletlerarası Türk Sanatla­rı Kongresi, Ankara 1985, ili, 521-532; Musta­fa Haşim Altan, Belgelerle Kıbrıs Türk Vakıflar Tarihi: 1571-1974, Girne 1986; Sevinç Andız, Kıbrıs'ta Vakıf Tarihi Eserler, Lefkoşe 1990; Ab-düsselam Uluçam, "Kıbrıs'taki Türk Eserlerinin Mimari Özellikleri", Kıbrıs'ın Dünü Bugünü uluslararası Sempozyumu, Ankara 1993, s. 173-200; Ahmet C. Gazioğlu, Kıbrıs'ta Türkler (1570-1878): 308 Yıllık Türk Dönemine Yeni Bir Bakış, Lefkoşe 1994; The Cultural Heritage of Northern Cyprus, It's Protection and Preser-uation, Ankara 1996; N. Ataç. "Kıbrıs Tarihi ve Kıbrıs'daki Türk Eserleri", TTOK Belleteni, sy. 71 (1947), s. 21-22; Semavi Eyice, "Kıbrıs'ın Tarihi ve Türk Eserlerine Dair", Ölçü, sy. 2, İs­tanbul 1957, s. 29-32; a.mlf., "Kıbrıs Tarihi ve Türk Eserleri", TTOK Belleteni, sy. 44 (323). (1974), s. 2-17; Fikret Çuhadaroğlu. "Kıbrıs'ta Türk Eserleri", Röleue oe Restorasyon Dergisi, sy. 2, Ankara 1975, s. 1-77; Baydu Necati Öz­kan, "Kıbrıs'ta Mimarlık Eserleri", Türkiyemiz, V]/16, istanbul 1975, s. 14-22; Berİa Remzi Özo-ran, "Kıbrıs Adasında Bekir Paşa Vakfı", VD, sy. 16(1982). s. 27-29 (Kıbrıs'la ilgili çok kapsamlı bir bibliyografya çalışması için bk. "Kıbrıs Bibli­yografyası", TK, 11/16 119641, s. 68-96). Ebru Bıyıklıoğlu