Uzun yıllar önce köyümüzde, Teveyhable yakınlarında bulunan Mıvut\'e\'lere ait ibadet yeri ve mezarlığı Moskovadan gelen arkeologlara kazdırmıştım. Son kazı gününde Mıyekuapeden müzenin müdür beni aramış, bende buradan ayrılmak zorunda kalmıştım. Ayrılmadan öncede çalışma grubu başkanına bir kaç mezara ait olan çıkartılmış kemikleri açıkta bırakmadan gömmeleri ricasında bulunmuştum. O da bu konuda iki öğrenciyi görevlendirmişti. Ama ertesi gün geri dönecek olan öğrenciler bu kemikleri gömmeden ayrılmışlardı.
İki gün sonra Teveyhableye gitmiştim. Kazdıkları yerde olanlara bakmaya gittim. O yeniden gömmedikleri kemiklerin bulunduğu yerdeki toprakları yağmur tamamen yerine oturtturmuş ve kemikleri de görünmeyecek şekilde gömmüştü. Doğa kendiliğinden bu zavallıların kemiklerini gömmüştü. Kim 'bunda Tanrının işi yoktu' dese bile buna nasıl inanabilirsin ki?
Onuncu Vule höyüğü üzerinden Vulape\'nin eski mezarlığını kaldırdıktan sonra çok uzun süre kazmadan ibadet yerinin çatısını oluşturan tahtalara ulaştık. İş aletlerini durdurarak bel, spatulalar ile acele etmeden özene özene, dikkat ede ede çalışmaya başladık. Ağaç kalıntıları binlerce yıl içerisinde kendi niteliğini yitirerek kömürleşmiş olmalarına rağmen hangi cins oldukarını belli ediyorlardı. Meşe, dışbudak, köknar olup olmadıkları anlaşılabiliyordu. Çok toprak katmanı almadan ağaçların arasında at kemikleri belli oluyordu. Ağaçlardan oluşan çergenin üst tarafında, etrafına yuvarlak bir şekilde gömülmüş 29 at kemiği çıkardık. (İkinci resim). Atlar gömüldüklerinde üzerlerinde olan eğer takımlarının eşsiz bronz aksamlarına da ulaştık. Gemlerdeki, deri aksamlardaki güzelleştirici öğe olarak kullanılan yaban hayvanı görüntüsü verilmiş metal nesneleri bulduk.
Eski Mıvut\'e\'lerin, atalarımızın giysilerini altından nesnelerle süslediklerine dair dilimizde de kalıntılar var. Örneğin bir kişi mütenasip yeni güzel bir kıyafet giydiğinde \'ар хьашI-къошIэу гъэкIэрэкIэгъай е фэпагъэ - O yapma köpek-domuzla yenilenmiş-süslenmiş veya giymiş\' deyiminde olduğu gibi. Bu deyim önceleri hayvan görüntüsüne sahip altından yapılmış nesnelerle elbiselerin süslenmiş olduğunun bir başka kanıtı. Dilimizdeki pek çok kelimenin anlamı üzerine durularak incelendiğinde ulusumuzun terk ettiği pek çok adeti de yeniden aydınlatmak mümkün.
Çergenin güney kısmında açığa çıkartığımız giriş geniş tahtalarla kapatılmıştı. Bunları geçerek içeri girildiğinde kartal görüntüsüne sahip bronz iki nesne tabana bırakılmıştı. Yanlarında çan - büyükçe halkalar takılıydı. Bu büyük çıngırakların içinde demir diller vardı. Büyük Vule höyüğünden de bunların tamamen benzeri olan 60 santimetre uzunluğunda iki tane çıkartılmıştı. Mıvut\'e\'ler bunları büyük sırıklara takıyor cenazeyi kaldırırken sallayarak çanların ses çıkartmalarını sağlıyorlardı. Böylece kötü insanları, cinleri korkuttuklarını düşünüyorlardı.
Beşinci Vule höyüğünde de onuncusunda olduğu gibi çergeye girildiğinde uzunluğuna gerilmiş olarak bir kemer, kapı eşiğine bırakılmıştı. Onun yanlarında da çıngıraklar vardı (dördüncü resim) . Cenaze işlemleri ardından bu çanların-çıngırakların, büyükçe halkaların ses çıkartmaması için dillerine kumaş şeritler bağlanarak cenaze ile birlikte defnediliyordu. Bizim çıkartıklarımızın hepsinin diline kumaş şeritler bağlanmış kenarları ise \'öldüklerinin- yokedildiklerinin\' belirteci olarak kırılmıştı.
Eskiden yuvarlak çıngırakları (одыджын жъгъырыухэр) ulusumuzun kullandığını destanlarımızda da belirleyebiliriz. Örneğin \'Labe oradan da buradan da çıngırdak - Лабэ удкIи-мыдкIи цырицау\'. Vulape höyükleri grubu yanısıra, Labe ardında bulunan T\'eshabe (Tenginske) yakınlarında kazılan höyükte de Vulape\'de bulunan bronz çan-çıngırakların aynıları bulundu.