Hazırlayan: Sedef ZEYREKLİ YAŞ. Danışman: Yrd. Doç. Dr. Muzaffer ÖZSOY
Download "Hazırlayan: Sedef ZEYREKLİ YAŞ. Danışman: Yrd. Doç. Dr. Muzaffer ÖZSOY"
1 TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ ANLAYIŞININ SAĞLIK SEKTÖRÜNDE UYGULANMASI: TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZİ İLE EDİRNE DEVLET HASTANESİ NİN KARŞILAŞTIRILMASI Hazırlayan: Sedef ZEYREKLİ YAŞ Danışman: Yrd. Doç. Dr. Muzaffer ÖZSOY Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Sınav Yönetmeliğinin Kamu Yönetimi Anabilim Dalı için öngördüğü YÜKSEK LİSANS TEZİ olarak hazırlanmıştır. Edirne, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Ocak, 2009
2 i TEŞEKKÜR Tez konusunun ve başlığının belirlenmesinde, içeriğinin oluşturulmasında, okunmasında ve düzeltmelerde desteğini eksik etmeyen, bilgi ve deneyimi ile her zaman yanımda olan tez danışmanım Sayın Yrd. Doç. Dr. Muzaffer Özsoy a öncelikle çok teşekkür ederim. Tezin uygulamalı kısmında, hastalara ve çalışanlara anket yapabilmemiz için gerekli izinlerin verilmesi ve çalışan anketlerinin dağıtılmasında yardımlarını esirgemeyip; görüş ve fikirleriyle çalışmaya önemli katkılarda bulunan Trakya Üniversitesi Araştırma ve Uygulama Merkezi başhekimi Yahya Çelik e; yine anketlerin dağıtılmasında ve gerekli izinlerin verilmesinde yardımcı olan Edirne Devlet Hastanesi başhekimi Mehmet Şerif Top a teşekkürü bir borç bilirim. Trakya Üniversitesi Araştırma ve Uygulama Merkezi ile Edirne Devlet Hastanesi nde bulunan hastalara, anketlerin dağıtılması ve uygulanmasında yardımcı olan, Trakya Üniversitesi Kamu Yönetimi bölümü 4. sınıf öğrencilerinden Tuncay Mutlu, Mehmet Seyhan, Turgut Esen, Gülşah Duygu Işık, Belgen Bulut, İbrahim Karaağaç, Selçuk Arslan, Muhammed Köseoğlu ve Serkan Mısırlı ya; İşletme bölümü 4. sınıf öğrencilerinden Şerafettin Koç ve Yusuf Güney e; El Sanatları bölümü 1. sınıf öğrencisi Ece Öztürk e ve son olarak Endüstriyel Elektrik bölümü mezunu Ümit Ateş e çok teşekkür ederim. Trakya Üniversitesi Araştırma ve Uygulama Merkezi ile Edirne Devlet Hastanesi nden elde edilen hasta ve çalışan anketlerinin SPSS programına girişinde yardımlarını esirgemeyen Arş. Gör. Esma Tunalı, Arş. Gör. Dilek Akbaş ve Arş. Gör. Selin Arabulan a da teşekkürü bir borç bilirim. Maddi ve manevi anlamda desteğini esirgemeyen canım aileme ve son olarak, bütün çalışmam boyunca yardımını, desteğini ve sevgisini esirgemeyip; sürekli yanımda olan sevgili eşim Hakan Yaş a da sonsuz teşekkür ederim.
3 ii Hazırlayan: Sedef YAŞ Tezin Adı: Toplam Kalite Yönetimi Anlayışının Sağlık Sektöründe Uygulanması: Trakya Üniversitesi Sağlık Araştırma ve Uygulama Merkezi ile Edirne Devlet Hastanesi nin Karşılaştırılması ÖZET Endüstri ve hizmet sektöründe uygulanan toplam kalite yönetiminden başarılı sonuçlar elde edilince, 1950 li yıllarda gelişmiş ülke hastanelerinde de toplam kalite yönetimi hızlı bir yayılma göstermiştir. Sağlık hizmetlerinde toplam kalite yönetimi yaklaşımı, hem toplumun daha kaliteli hizmet beklentisi hem de hizmet maliyetlerinin düşürülmesi hedeflerini karşılamaktadır. Toplam kalite yönetimi ancak belirli yönetim stilleri, örgüt iklimleri doğrultusunda yaşatılabilen bir felsefe ve uygulamalar olmakta; örgütteki insan unsurunun, makine, malzeme ve süreç öğelerinin bu anlayış doğrultusunda yapılması gerekmektedir. Bu araştırmayla, toplam kalite yönetimi çerçevesinde hastanelerde, hizmet kalite sürekliliğinin nasıl sağlandığı, hasta beklenti ve ihtiyaçlarının ne derece karşılandığı, çalışanların yönetime ne ölçüde katılabildiği gibi konular ele alınmaktadır. Bu amaçla; ilk bölümde toplam kalite yönetimi kavramı incelenmiş, bu çerçevede öncelikle kalite kavramı ile ilgili bilgi verilmiş; daha sonra toplam kalite yönetimi kavramı ve gelişimi, toplam kalite yönetimine katkıda bulunanlar, toplam kalite yönetiminin unsurları ve araçları, son olarak da kalite ödülleri ele alınmıştır. İkinci bölümde ise, sağlık hizmetlerinin tanımı, hastaneler hakkında genel bilgiler, hastane yönetimi ve bu çerçevede devlet hastanelerinin ve üniversite araştırma hastanelerinin yönetimi ve son olarak sağlık sektöründe toplam kalite yönetimi açıklanmaktadır. Son bölüm olan üçüncü bölümde, ilk iki bölümde ele alınan konular ışığında, Trakya Üniversitesi Sağlık Araştırma ve Uygulama Merkezi ile Edirne Devlet Hastanesi çalışanlarına ve hastalarına uygulanan anket sonuçları değerlendirilmektedir. Anahtar Kelimeler: Toplam kalite yönetimi, sağlık hizmetleri, hastane yönetimi, devlet hastaneleri, üniversite araştırma hastaneleri.
4 iii Prepared by : Sedef YAŞ Name the thesis: Implementation of Total Quality Management Approach in Health Sector: Comparison of Trakya University Health Research and Application Center, and Edirne Public Hospital ABSTRACT After achieving succesful results from the total quality management implementations in industrial and services sectors, total quality management in hospitals in developed countries showed a rapid spread in 1950 s. Total quality management approach in health sector meets either expectation about higher quality service, or goals on reducing service costs. Total quality management is a perpetuateable philosophy and a practice in the direction of specific management types and organization climates. However, human factor in organization, equipment and process items should be conducted in this direction. In this thesis, it is -in the perspective of total quality management- discussed such that how service quality contiunity is provided, that how much of patient expectations and needs are met, and that the possibility of employee participatiton to management. In this regard, in the first section, the concept of total quality management is analysed after the concept of quality is introduced. Then the concept of and evolution of total quality management, contributers of this concept and this evolution, the components of and the tools of total quality management, and lastly total quality management awards are considered. In the second section, the definition of health services, general information about hospitals, hospital management and -in this regard- managament of public hospitals and of university research hospitals, and lastly total quality management in health sector are introduced. In the last section, in light of the issues considered in first two sections, the results of the survey conducted to employees of Trakya University Health Research and Application Center, and of Edirne Public Hospital are analysed. Keywords: Total quality management, health services, hospital management, public hospital, university research hospital
5 iv İÇİNDEKİLER Sayfa TEŞEKKÜR... i ÖZET... ii ABSTRACT... iii İÇİNDEKİLER... iv ŞEKİLLER... viii TABLOLAR... ix GİRİŞ... 1 BİRİNCİ BÖLÜM TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ 1.1. Kalite Kavramı Kalitenin Tanımı Kalitenin Gelişimi Kalite Yönetimi Toplam Kalite Yönetimi Toplam Kalite Yönetimi Kavramı Kamu Yönetiminde Toplam Kalite Yönetimi Toplam Kalite Yönetiminin Gelişimi Toplam Kalite Yönetiminin Türkiye deki Gelişimi Toplam Kalite Yönetiminin Öncüleri Walter A. Shewhart W. Edwards Deming Joseph M. Juran Kaoru Ishikawa Philip B. Crosby Armand V. Feigenbaum Toplam Kalite Yönetiminde Temel Unsurlar Müşteri Tatmini ve Müşteri Odaklılık Sürekli Geliştirme (Kaizen)... 29
6 v Katılımcılık Liderlik Sıfır Hata Motivasyon Sürekli Eğitim Toplam Kalite Yönetimin Araçları Süreç Akış Diyagramları Kıyaslama Kalite Kontrol Çemberleri Beyin Fırtınası Sebep-Sonuç Diyagramı Pareto Analizi Ülkeler ve Kalite ödülleri Japonya: Deming Ödülleri Amerika: Malcolm Baldrige Kalite Ödülü Avrupa: EFQM Avrupa Kalite Ödülü Türkiye: Türkiye Ulusal Kalite Ödülü Singapur: Singapur Kalite Ödülleri Arjantin: Arjantin Kalite Ödülü Avustralya: Avustralya Kalite Ödülü Danimarka: Danimarka Kalite Ödülü İKİNCİ BÖLÜM SAĞLIK HİZMETLERİ VE TOPLAM KALİTE ANLAYIŞININ SAĞLIK SEKTÖRÜNDE UYGULANMASI 2.1. Sağlık Hizmetlerinin Tanımı Etkili Sağlık Hizmetinin Özellikleri Sağlık Hizmetlerinin Sınıflandırılması Koruyucu Sağlık Hizmetleri Tedavi Edici Hizmetler Rehabilitasyon Hizmetleri Sağlığın Geliştirilmesi... 61
7 vi Türkiye de Sağlık Hizmetleri Hastaneler Hakkında Genel Bilgiler Hastanenin Tanımı Hastanelerin Fonksiyonları Tıbbi fonksiyonları İdari fonksiyonları Mali fonksiyonları Teknik fonksiyonları Eğitim ve araştırma fonksiyonları Sosyal fonksiyonları Hastanelerin Sınıflandırılması Hastane Yönetimi Hastane yönetiminin özellikleri Hastane yönetim fonksiyonları Hastane yöneticisi kavramı ve özellikleri Devlet Hastaneleri ve Üniversite Araştırma Hastanelerinin Yönetimi Devlet Hastaneleri Yönetimi Üniversite Araştırma Hastaneleri Yönetimi Sağlık Sektöründe Toplam Kalite Yönetimi Müşteri memnuniyetinin sağlanması Katılımcılık Liderlik Sürekli Geliştirme Sıfır Hata Motivasyon Sürekli Eğitim Kurumsal İletişim... 93
8 vii ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ ANLAYIŞININ SAĞLIK SEKTÖRÜNDE UYGULANMASI: TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZİ İLE EDİRNE DEVLET HASTANESİ NİN KARŞILAŞTIRILMASI 3.1. Problem Amaç Önem Sayıltılar Gereç ve Yöntem Araştırma Modeli Araştırmanın Evreni ve Örneklemi Veri Toplama Aracı Verilerin Toplanması Sınırlılıklar Güvenilirlik Testi Bulgular Ankete katılan hastalara ilişkin kişisel bulgular Ankete katılan çalışanlara ilişkin kişisel bulgular Çalışan ve hasta memnuniyetinin sağlanması Çalışan Memnuniyeti Hasta Memnuniyeti Katılımcılık Liderlik Sürekli Geliştirme Sıfır Hata Motivasyon Sürekli Eğitim Kurumsal İletişim Sonuç ve Öneriler KAYNAKÇA
9 viii ŞEKİLLER Şekil 1. Sürekli İyileştirme Yönteminde Üç Evre Şekil 2.Deming Modeli Şekil 3. EFQM İş Mükemmelliği Modeli Şekil 4. Kalder Modeli Şekil 5. T.C. Sağlık Bakanlığı Taşra Teşkilatı Şekil 6. Üniversite Araştırma Hastanelerinin Temel Örgütlenme Yapısı... 81
10 ix TABLOLAR Tablo 1. Klasik Yönetim ile TKY anlayışlarının karşılaştırılması Tablo 2. Yönetici - Lider Özellikleri Karşılaştırması Tablo 3. Deming, MBNQA ve EFQM Modellerinin Farklı Olan Özellikleri Tablo 4. Deming Uygulama Ödülü Kriterleri Tablo 5. MBNQA Kriterleri Tablo 6. Türkiye Ulusal Kalite Ödülü'nün verildiği Kategoriler Tablo 7. Kullanımı Hazırlayıcı Faktörler Tablo 8. Kullanımı Kolaylaştırıcı Faktörler Tablo 9. Kullanımı Etkiyen Gereksinim Faktörleri Tablo 10. Sağlıkta Fiziki Mekân Göstergeleri Tablo 11. Sağlık İnsan Gücü Göstergeleri Tablo 12. Kurumsal İletişimin Sınıflandırılması Tablo 13. Cronbach Alfa Testi ile Elde Edilen Güvenilirlik Puanları Tablo 14. Ankete Katılan Hastaların Cinsiyetlerine Göre Dağılımı Tablo 15. Ankete Katılan Hastaların Yaşlarına Göre Dağılımı Tablo 16. Ankete Katılan Hastaların Yetiştikleri Yerlere Göre Dağılımı Tablo 17. Ankete Katılan Hastaların Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı Tablo 18. Ankete Katılan Hastaların Gelir Düzeylerine Göre Dağılımı Tablo 19. Ankete Katılan Hastaların Sahip Oldukları Sosyal Güvenceye Göre Dağılımı Tablo 20. Ankete Katılan Çalışanların Cinsiyetlerine Göre Dağılımı Tablo 21. Ankete Katılan Çalışanların Kurumda Çalışma Sürelerine Göre Dağılımı Tablo 22. Ankete Katılan Çalışanların Eğitim Düzeylerine Göre Dağılımı Tablo 23. Ankete Katılan Çalışanların Görev Alanlarına Göre Dağılımı Tablo 24. Çalışanların Çalıştıkları Birimde Olmaktan Memnuniyetleri Tablo 25. Hastanede Çalışan Memnuniyetinin Sağlanmasına Önem Verilmesi Konusunda Çalışanların Görüşleri Tablo 26. Hastaların Doktorların Kendilerine Olan Davranışlarına Yönelik Görüşleri109 Tablo 27. Hastaların Doktorların Kendilerine Ayırdıkları Zamana Yönelik Görüşleri 109 Tablo 28. Hastaların Hemşirelerin Bakım Hizmetlerine Yönelik Görüşleri Tablo 29. Hastaların Hemşirelerin Diğer Davranışlarına Yönelik Görüşleri
11 x Tablo 30. Hastaların Diğer Hastane Personelinin Verdikleri Hizmetlere Yönelik Görüşleri Tablo 31. Hastaların Diğer Hastane Personelinin Davranışlarına Yönelik Görüşleri Tablo 32. Hastaların Hastanenin Temizliğine Yönelik Görüşleri Tablo 33. Hastaların Hastanenin Yemek Kalitesine Yönelik Görüşleri Tablo 34. Hastaların Hizmet Bedellerine Yönelik Görüşleri Tablo 35. Hastaların Bekleme Süreleri ile İlgili Görüşleri Tablo 36. Hastaların Doktorlarından Yeterli Bilgiyi Alma Konusundaki Görüşleri Tablo 37. Hastaların Çalışan Gruptan Beklentileri Tablo 38. Hastaların Hastanede Değişmesini İstedikleri Şeyler Tablo 39. Hastaların Hastaneyi Tekrar Tercih Etme Düzeyleri Tablo 40. Hasta Tatminine Önem Verilmesi ile İlgili Çalışanların Görüşleri Tablo 41. Çalışanların Hasta Memnuniyetine Yönelik Görüşleri Tablo 42. Çalışanlara Göre Hastaların Çalıştıkları Hastanede Karşı Karşıya Kaldığı Sorunlar Tablo 43. Çalışanların Faaliyet Alanlarıyla İlgili Herhangi Bir Konuda Katılımları ile İlgili Görüşleri Tablo 44. Çalışanların Alınan Kararlarda Etkinlik Düzeyleri Tablo 45. Her Bölümden Temsilciler Alınarak Periyodik Toplantılar Yapılması ile İlgili Çalışan Görüşleri Tablo 46. Hastanedeki Yöneticilerin Kaliteyi Geliştirme Konusunda Çabaları Hususunda Çalışanların Görüşleri Tablo 47. Hastanedeki Yöneticilerin Çalışanların Kararlara Katılımlarına Özen Göstermeleri Konusunda Çalışanların Görüşleri Tablo 48. Hastanede Yenilikçi Fikirlerin Özendirilmesi ve Sürekli Gelişmeye Zemin Hazırlanması Konusunda Çalışanların Görüşleri Tablo 49. İş ve Süreçlerdeki Gelişmelerin Sürekli Rapor Edilmesi Konusunda Çalışanların Görüşleri Tablo 50. İş ve Süreçlerde Sıfır Hataya Önem Verilmesi Konusunda Çalışanların Görüşleri Tablo 51. Hastanede Yapılan Hataların ve Potansiyel Kalite Problemlerinin Nedenlerinin Araştırılması Konusunda Çalışanların Görüşleri
12 xi Tablo 52. Hastanede Yapılan Hataların ve Potansiyel Kalite Problemlerinin Tekrarlanmaması için Çözümler Geliştirilmesi Konusunda Çalışanların Görüşleri Tablo 53. Hak Ettikleri Ödülü Alabilmeleri Konusunda Çalışanların Görüşleri Tablo 54. Çalışanların Performans Değerleme Konusundaki Görüşleri Tablo 55. Çalışanların Hastanedeki Temizlik Hizmetleri Konusundaki Görüşleri Tablo 56. Çalışanların Öğrenme ve Beceri Geliştirmeye Yönelik Çalışmalar Konusundaki Görüşleri Tablo 57. Çalışanların Hizmet İçi Eğitimler ile İlgili Görüşleri Tablo 58. Çalışanların Kişisel Gelişimleri için Destek Almaları ile İlgili Görüşleri Tablo 59. Personeller Arasındaki İletişim ile İlgili Çalışanların Görüşleri Tablo 60. Bölümler Arası İletişim ile İlgili Çalışanların Görüşleri
13 1 GİRİŞ Küreselleşme dünyada güçlü değişimlere yol açmakta; bu değişimler, hem özel sektörü hem de kamu sektörünü gelişmeye, daha rekabetçi olmaya yöneltmektedir. Gelişen uluslar arası rekabet, iş ve yönetim anlayışı günümüzde kurumları mükemmeli aramaya yöneltmiştir. Yeni anlayışın temel fikri hiçbir şeye olmuş bitmiş gibi bakmaması, her şeyi oluş halinde kabul etmesidir. Bu arayışlar sonucunda ulaşılan noktalardan biri de Toplam Kalite Yönetimi olmuştur. Endüstri ve hizmet sektöründe başlayan toplam kalite yönetimi anlayışı sağlık sektörüne de yansımıştır li yıllardan başlayarak özellikle gelişmiş ülkelerin hastane hizmetlerinde TKY uygulamaları hızlı bir yayılma göstermiştir. Bunun sonucu olarak da, hastaların ve çalışanların memnuniyet düzeylerinin arttırılması, sürekli geliştirme, sıfır hata ile çalışma gibi kavramlar hastane yönetimleri için büyük önem kazanmıştır. Sağlık sektöründe TKY uygulamalarına ihtiyacın doğmasında rol oynayan başlıca sebepler; bireylerin satın alma gücünün artması, tedavi kurumları arasında rekabetin başlaması, sağlık hizmetlerinde kaliteli bakım isteğinin yaygınlaşması ve son olarak TKY uygulamalarının kalite-maliyet çelişkisine çözüm getirmesi olarak sıralanabilmektedir. Bu çerçevede toplam kalite yönetimi hastanelerde uygulanmaya başlamıştır. Ancak bunun ne derecede başarılabildiği ölçülmesi gereken bir konu olarak belirmektedir.
14 2 BİRİNCİ BÖLÜM TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ Bu bölümünde, toplam kalite yönetimi, gelişimi, unsurları, öncüleri, araçları ve kalite ödülleri ile ilgili bilgi verilecektir Kalite Kavramı Kalite kavramı, günümüzde, günlük yaşam da dâhil birçok alanda kullanılan ve gerçekleştirilmesi istenen bir kavram olmakla birlikte; kavramın ne olduğu konusunda herkesçe kabul görmüş bir tanımdan bahsedilememektedir. Tanımlar arasındaki farklılıklar genel olarak, kalite kavramının çok boyutlu olmasından kaynaklanmaktadır (Sarıkaya, 2003: 3). Yeni teknolojik gelişmeler, dünya ekonomisinin küreselleşmesi, toplumsal değer yargılarının farklılığı ve tüketici veya vatandaşın satın alma gücü gibi nedenler kalite kavramının değişik şekillerde tanımlanmasına sebep olmaktadır (Yatkın, 2004: 1). Kalite kavramının kişisel (sübjektif) değerleri içermesi de kalite anlayışının ülkeden ülkeye, yaşam düzeyi, zevk, gelenekler, toplumsal yapı, eğitim, prosedür gibi çok sayıda faktörlerin etkisi altında değişik yapı göstermesine sebep olmaktadır (Şimşek M., 2007: 5). Bu sebeple, kalitenin tanımlanmasında öncelikle kavramın kelime anlamına daha sonra ise farklı kullanımlarına değinilecektir Kalitenin Tanımı Kalite (qualites), Latince nasıl oluştuğu anlamına gelen qualis kelimesinden gelmekte ve sözcük hangi ürün ve hizmet için kullanılıyorsa, onun gerçekte ne olduğunu belli etmek amacını taşımaktadır (Şimşek M., 2007: 5). Kalite, bir ürün ya da hizmetin belirlenen veya olabilecek ihtiyaçları karşılama kabiliyetine dayanan özelliklerinin toplamı olarak tanımlanabilmektedir (Kuruşcu, 2003: 23). Kalite kavramını çeşitli özellikler açısından da tanımlamak mümkündür (Yatkın, 2004: 2, 3) 1 : 1 Ayrıca bakınız; Özdemir, Servet (1996), Eğitimde Toplam Kalite Yönetimi, Verimlilik Dergisi Toplam Kalite Özel Sayısı, MPM yayını, 2. Basım, Ankara, s
15 3 - Kalite müşterinin ihtiyaçlarıdır. Günümüz üretim anlayışında müşterinin ihtiyaç ve beklentileri en belirleyici faktörlerin başında gelmektedir. - Kalite amaçlara uygunluk olarak da tanımlanabilmekte; iyi bir ürün için aranılan bir özellik olmaktadır. - İyinin de en iyisi olabileceği görüşü çerçevesinde, kalite sürekli başarı demektir. - Kalite üretilen bir malın ya da sunulan bir hizmetin eksiğini bulmak değil; onu eksiksiz üretmektir. - Kalite ölçülebilir. Kalitenin tüketici tarafından nasıl algılandığı da kalitenin ne olduğunun belirlenebilmesi açısından önem taşımaktadır. Bu konudaki çalışmaların özellikle Garvin tarafından ele alındığı görülmektedir. Garvin e göre, tüketicinin kaliteyi algılaması sekiz boyutta ele alınabilmektedir 2 (Merter, 2006: 27-28; Şimşek M., 2007: 9-10): Performans; bir mal ya da hizmetin temel fonksiyonel özellikleridir. Türüne göre değişebilmekle birlikte hizmet işletmelerinde servis hızı ve bekleme süresinin azlığı performans değerlendirmesinde bir ölçü olarak kabul edilmektedir. Bir televizyon için ses ve görüntü netliği örnek olarak verilebilmektedir. Özellikler; bir mal ya da hizmetin temel fonksiyonlarını tamamlayan kavram olarak nitelendirilmektedir. Örneğin, bir seyahat firmasının yolcularına seyahat esnasında vermiş olduğu ikramlar, bir otomobilin hava yastığı olup olmaması gibi özellikler kalitenin bu boyutuna ilişkin olmaktadır. Güvenilirlik; bir mal ya da hizmetin kullanım süresi boyunca kendinden beklenen tüm fonksiyonları tam olarak yerine getirip getiremediğinin bir ölçütü olmaktadır. Örneğin, bir gömleğin birkaç yıkamadan sonra deforme olması, o gömleği üreten firmanın güvenilirliğini olumsuz yönde etkileyen bir ölçüt olarak kabul edilebilmektedir. 2 Ayrıntılı bilgi için bakınız, Garvin D.A., Managing Quality, The Free Pres, New York, s. 217
16 4 Uygunluk; bir mal ya da hizmetin tasarımının ve işleyiş özelliklerinin daha önce belirlenmiş olan standartlara uyup uymama derecisini ifade etmektedir. Dayanıklılık; herhangi bir mal ya da hizmetin kullanım süresinin uzunluğu ile ilgili bir kavramdır. Teknolojik açıdan dayanıklılık, bir ürünün kullanılamaz hale gelene kadar olan kullanım süresini içermektedir. Hizmet görme yeteneği ile bir mal ya da hizmete ilişkin olarak hız, çabukluk, nezaket, yeterlilik ve tamir edebilme kolaylığı gibi özellikler ifade edilmektedir. Burada özellikle satış sonrası hizmetler ön plana çıkmaktadır. Estetik; tüketicilerin beş duyusuna hitap eden mal ya da hizmetin özellikleridir. Mal ya da hizmete ilişkin renk, ambalaj, biçim, koku, temizlik gibi özellikler tüketicilerin beğenilerine yönelik estetik özellikler olarak kabul edilebilmektedir. Algılanan kalite; tüketicinin bir mal ya da hizmete yönelik kararlarını ifade etmektedir. Müşteriler her zaman bir ürün ya da hizmetin tüm özellikleri bilmediklerinden dolayı karşılaştırmalar yapmak zorunda kalabilmektedirler. Bu sebeple, çeşitli tutundurma faaliyetleri ile yaratılan ürüne ya da markaya ilişkin imaj oluşturulup tüketicinin kararlarına olumlu veya olumsuz etkilerde bulunulmaktadır. Kalite tanımlarını çoğaltmak mümkün olmakla birlikte son olarak kalitenin kendi içindeki ayrımına değinmek faydalı olacaktır. Kalite, tasarım kalitesi ve uygunluk kalitesi olmak üzere iki bileşenden oluşmaktadır. Tasarım Kalitesi Tercih edilen özelliklerin ürün tasarımında yer alması KALİTE Uygunluk Kalitesi Gerçekleşen üretimin tasarımda belirtilen özelliklere uyması
17 5 Tasarım kalitesi, büyük ölçüde zevke, ihtiyaca ya da tercihe bağlı olmaktadır. Başka bir ifadeyle, bir ürünün genel olarak tüketicilerin isteklerini karşılama derecesidir. Örneğin, bir kumaşın pamuklu ya da ipekli olması kullanım yerine bağlı olduğu kadar tercihe de bağlıdır. Uygunluk kalitesi ise, belirli bir ürünün üretildiği zaman, kendisi için tasarlanan kalite düzeyine uyma derecesidir. Uygunluk kalitesi ölçülebilir niteliktedir. Örneğin, müşteriye sunulan ürünün belirlenmiş olan özelliklere ne ölçüde uyduğu başka bir ifade ile uygunluk kalitesinin ne ölçüde sağlandığı tespit edilebilmektedir. Nitekim, kalite çalışmaları büyük ölçüde uygunluk kalitesiyle ilgili olmaktadır 3 (Merter, 2006: 17; Şimşek M., 2007: 12, 13) Kalitenin Gelişimi Kalite kavramı ile ilgili ilk bulgular, M.Ö li yıllara, eski Mısırlılara kadar uzanmaktadır. Hammurabi kanunlarında, M.Ö yıllarında, kalite ile ilgili kavramların yer aldığı saptanmıştır 4. M.Ö yılında ise, eski Mısır daki muayene elemanları, taş blokların yüzeylerinin dikliğini, telden elde ettikleri bir araçla kontrol etmişlerdir (Yapıcı, 2004: 1). Taş devrine gelindiğinde ise, insanoğlu bilinmeyeni bir standart parçayla kontrol ederek kalite kontrolün en ilkel biçimlerinden birini gerçekleştirmiştir. Kalite kontrol ile ilgili ilk uygulamalar ziraatla uğraşan topluluklarda ürünün gözle muayene edilerek uygun olanın alınması şeklinde bizzat tüketiciler tarafından yapılmıştır. Medeniyetin ileriki yıllarında ise, Loncalar tarafından hammaddeler, süreçler ve ürünler için spesifikasyonlar geliştirilerek, lonca üyelerinin bunlara uyması istenmiştir 5 (Şimşek M., 2007: 15, 16). Ancak, kalitenin hızlı gelişimi 20. yüzyılda başlamıştır. Kalitenin tarihsel gelişimi aşamalar halinde incelenmek istendiğinde ise, ilk süreç muayene aşaması olmaktadır. Bu aşamanın temel yaklaşımı, tüketiciye hatalı 3 Tasarım ve uygunluk kalitesini bir örnekle açıklamak faydalı olacaktır. Bir otel ele alındığında, müşterilerin en çok verilen hizmete önem verdikleri anlaşılmıştır. Yolda geçirilen kötü bir günün sonunda müşterilerin temiz bir lobi, otel lokantasında güzel bir menü, otel ücretinde bir miktar indirim beklemesi normaldir. Ancak bunların yanında güleryüz, samimi, dostça bir karşılama istemektedir. Otelin verdiği hizmete bu ayrıntıları eklemesi TASARIM KALİTESİNİ yükseltir, çalışanların buna uyup uymamaları ise UYGUNLUK KALİTESİ dir (Şimşek M., 2007: 14). 4 M.Ö yıllarında Hammurabi yasasının Eğer bir adam ev yaparsa ve bu ev çökerse ve ölen olursa, yapan da öldürülmelidir maddesi, kaliteye referans bilinen ilk yazıt olarak kabul edilmektedir (Yanmaz, 2008). 5 Osmanlı döneminde, iş ahlakı ile ilgili düzenlemelerin loncalarda var olması, sanayi öncesi dönemde kalite olgusunun Osmanlılarda da var olduğunu göstermektedir (Sarp, 2008).
18 6 ürünlerin gitmemesini sağlamaktır. Bu yaklaşım tüketiciyi korumuş ancak üreticiler açısından, muayene edilerek hatalı bulunan ürünler üreticiler için bir zarar oluşturduğundan, sıkıntılar meydana getirmiştir. Bu sebeple, üreticiyi de koruyan bir sistem üzerinde durulmuş ve bir sonraki aşama olan kalite kontrol aşamasına geçilmiştir (Merter, 2006: 29-30). Kalitenin gelişiminde ikinci süreç olan kalite kontrol ya da bugünkü adıyla İstatistikî Kalite Kontrol ilk kez 1930 larda Bell Laboratuarlarında Dr. Shewhart tarafından kullanılmaya başlamıştır. Kalite kontrol, müşteriler tarafından tanımlanmış gerçek ihtiyaçlara göre geliştirilmiş ürünlerin test edilme süreci olarak tanımlanabilmektedir. Kalitenin bu aşamasında muayene işlemi son kontrolden ara kontrollere ve giriş kontrolüne doğru genişletilmiş; standartlar geliştirilmeye başlanmış ve tüketiciyi koruma yolunda ilk adımlar atılmıştır (Merter, 2006: 30; Parlak, 2004: 14). Üçüncü aşamada yer alan kalite güvencesi kavramı II. Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında en çok askeri alanda meydana gelmiştir. Bunun nedeni, askeri alanda yüksek performans talebinin, bazı standartların oluşturulmasını zorunlu hale getirmiş olmasıdır. Daha sonra askeri alandan günlük hayatın her alanına giren kalite güvencesi, 1987 yılında ISO diye bilinen yeni bir sistemi meydana getirmiş ve bu sistem sayesinde tüm dünyada bir kalite güvencesi sistemi oluşturulması amaçlanmıştır. Kısaca kalite güvencesi, bir üründe kalitenin, müşterinin güvenle satın alabileceği ve uzunca bir süre güven ve tatminle kullanabileceği şekilde sağlanması demektir (Merter, 2006: 32, 33). Kalitenin tarihsel gelişimindeki son süreç toplam kalite aşamasıdır. Toplam kalite kavramıyla, bir organizasyonda yapılan bütün işlerde, müşteri isteklerini karşılayabilmek için şart olan yönetim, insan, yapılan iş, ürün ve hizmet kalitelerinin, bir sistem yaklaşımı içerisinde, tüm çalışanların katılımı, hedef ve fikir birlikleri sağlanarak ele alınması ve geliştirilmesi ifade edilmektedir. Toplam kalite yaklaşımına göre kalite, bir yaşam tarzı ve bir bakış açısı olmaktadır (Şimşek M., 2007: 78). 6 ISO 9000 kalite güvencesi sistemi, kalitenin güvence altına alınmasıyla ilgili olarak organizasyonun tüm bölümlerinin sorumluluk taşıdığı gerçeğinden hareketle, tasarımdan satış sonrası hizmete kadar her aşamada gerekli teknik ve organizasyonel tedbirler yardımı ile rasyonel bir çalışma süreci sağlayarak hata olasılığını ortadan kaldıran ve kendini denetleyen bir kalite sistemini ortaya koymaktadır (Şimşek M., 2007: 387).
19 Kalite Yönetimi Kalite yönetimi, bir kuruluşun hedeflediği kaliteyi gerçekleştirmesi amacıyla sürdürdüğü planlı ve sistematik faaliyetler bütününü ifade etmektedir. Kalite yönetimi, ürün kalitesinin oluştuğu tüm süreçleri kapsamakta; önceden tanımlanmış müşteri talep ve beklentileri ile uyumlu kalite düzeyine ulaşılmasını, bu düzeyin korunmasını, geliştirilmesini ve hata oluşumuna izin vermeyecek bir kalite güvence mekanizmasına işlerlik kazandırılmasını sağlamaktadır (Sarıkaya, 2003: 10). Kalite yönetimi, kalite planlaması, stratejik planlama, kaynakların tahsis ve işletilmesi ve değerlendirilmesi gibi kalite için yapılan sistematik faaliyetleri kapsamaktadır. Kalite yönetiminin hedefi, önceden belirlenmiş olan müşteri ihtiyaç ve beklentilerinin en düşük toplam maliyet düzeyinde karşılanmasını sağlamaktır (Sarıkaya, 2003: 10) Toplam Kalite Yönetimi Küreselleşme dünyada güçlü değişimlere yol açmakta; bu değişimler, hem özel sektörü hem de kamu sektörünü gelişmeye, daha rekabetçi olmaya yöneltmektedir (Sarp, 2008). Gelişen uluslar arası rekabet, iş ve yönetim anlayışı günümüzde kurumları mükemmeli aramaya yöneltmiştir. Yeni anlayışın temel fikri hiçbir şeye olmuş bitmiş gibi bakmaması, her şeyi oluş halinde kabul etmesidir. Bu arayışlar sonucunda ulaşılan noktalardan biri de Toplam Kalite Yönetimi olmuştur (Özdemir, 2008). Mal ya da hizmet üretiminde kalitenin dikkate alınması yeni bir konu olmamakla birlikte, geleneksel yönetim anlayışlarında, kalite konusu üst düzey yöneticilerin elinde olup; mal üretildikten sonra kalite kontrolü yapan görevliler bulunmaktadır. TKY nde ise, üretimin başından itibaren her aşamada kalite standartlarının gerçekleştirilmesine özen gösterilmekte ve tüm çalışanların bu süreçte rolü ve sorumluluğu olmaktadır (Hayran ve Uz, 2008). Bu çerçevede, TKY sistemi, ürünün kalitesini kontrol etmekten ziyade ürünü ortaya çıkaran üretim sürecinin devamlı olarak gelişimi ile ilgilenmektedir (Günaydın, 2008). Organizasyonları TKY felsefesine yönelten gelişimini Merter (2006: 48, 49) şu şekilde ifade etmektedir: Teknolojik gelişmeler, gittikçe artan rekabet şartları,
20 8 pazarların gelişmesi ve belki de hepsinden önemlisi, organizasyonların sunduğu mal ve hizmeti alan müşterilerin öneminin gittikçe artması, mal ve hizmetlerin sunulmasında daha hassas ve dikkatli olunmasını gündeme getirmiştir. Bu açıdan organizasyonlar sadece sundukları mal ve hizmetlerin kalitesi değil örgütlerinin ve çalışanların da kalitesine önem vermek zorunda kalmışlardır. Bu anlayış değişikliği organizasyonları TKY felsefesine yöneltmiştir. Artık dünyadaki birçok şirket kaliteyi önemli bir stratejik boyut olarak vurgulamaktadır. Çünkü kaliteye odaklanmak fiyatları düşürmekte ve müşteri memnuniyetini arttırmaktadır (Talha, 2004: 16). Bu çerçevede, gelişen rekabet ortamında kurumlar, müşteri tatminini için ürün ve hizmetin kaliteli olmasını, servis ihtiyaçlarının eksiksiz yerine getirilmesini, müşteriyle ilişkilerin mükemmel olmasını ve şikâyetlerini derhal giderilmesini sağlamaya çalışmaktadırlar. Bunları yerine getirebilmek için kurumlar kendilerine hedefler koymakta, bu hedefleri yerine getirecek çalışanların katılımını ve hedefleri paylaşmasının sağlamakta, üretim sürecini sıfır hatayı hedefleyecek şekilde kurmakta, kontrol etmekte ve geliştirmekte, bunların sonucunda ortaya çıkan sonuçları hedefleri ile karşılaştırarak değerlendirmekte ve güçlü yönleri ile geliştirilmesi gereken yönleri belirleyerek bunlar üzerinde odaklanmaktadırlar. Bunları yaparken hissedarların, çalışanların, müşterilerin olduğu kadar toplumun çıkarlarını da göz önünde bulundurmakta ve tüm paydaşların çıkarlarını maksimize etmeye çalışmaktadırlar. Bu çerçevede, TKY felsefesi ile hissedarlar için karlılık ve verimlilik artışıyla birlikte büyümeyi, çalışanlar için kendini gerçekleştirme aşamasında işini sahiplenerek saygı ve ekonomik refah, müşteri için kaliteli ürün ve toplum refahının yükseltilmesi hedeflenmektedir (Kuruşcu, 2003: 18) Toplam Kalite Yönetimi Kavramı TKY kavramı, yönetim alanında 20. yüzyılda ortaya çıkmış bir kavram olmasına karşın, 19. yüzyılda Frederick Taylor dan bu yana, yönetim biliminde katkı yapmış tüm bilim adamlarının görüşlerinden geliştirilerek oluşturulmuş çağdaş yönetim felsefesidir (Sarp, 2008). Yeni bir yönetim anlayışı olan bu kavram, önce sanayide, üretim sektöründe ortaya çıkmış; üretilen malın kalitesinde artış sağlamının yanı sıra kayıpları ve maliyetleri en aza indirmesi özelliği nedeniyle hızla diğer sektörlere yayılmıştır. TKY, diğer yönetim anlayışlarından farklı olarak mekanik bir yaklaşım olmayıp;