Madde dedikleri şey, suret-i mütegayyire, hem harekat-ı mütehavvile-i hadiseden tecerrüd etmediğinden hudûsu muhakkaktır.. Cümlesini devamıyla izah eder misiniz? | Sorularla Risale
Üstadımız, burada maddenin hadis olduğunu ve ezeli olmadığını mantıki açıdan izah etmektedir. Madde denilen şeyler, sureti ve vaziyeti her zaman değişkendir. Değişken olanlar, tesir altında olup, sıfatlarını kaybettiklerinden, maddi özelliklerini de yitirirler. Zira madde sıfatlarla kaimdir.
Ayrıca madde; değişken olan olay ve hadiselerden etkileniyor ve harici tesirlerin tahakkümü ve etkisi altında kalıyor. Umumi kanunlardan ve tesirlerinden sıyrılıp kurtulamıyor. Hem kuvvet ve suret dediğimiz; yani kainattaki kanunlar ve zahiren görünen tabiat kaideleri ve onların bize görünen halleri, sonradan olmadır ve o haller bir esas ve temele bağlıdır. Yani o kuvvet ve görünen hareketlerin kendilerine ait hakikatleri ve özel varlıkları yoktur. Ve bunların hepsi zevahirden ibarettir. Kendilerine ait asıl vücutları yoktur. Başkasının vücuduna ve varlığına vabestedirler. Cazibe, dafia, yanma, üşüme, vs. kanunların vücutları başka hakikatlara bağlıdır. Bizzat mevcudiyetleri yoktur. Bu sebeple, bunların bütünü arazidir. Yani varlıkları asıl değildir. Vücutları başka şeylere bağlıdır.
Mesela: Demir vardır, kilo arazidir.
Tahta cevherdir, fakat metre arazidir ve zahiridir.
El ve kol vardır ancak, sağ ve sol arazidir ve zahiridir. Kollar ve eller olmazsa, sağ ve sol tabirleri de olmaz.
Yukarıda olduğu gibi Allah’ın zat, sıfat ve esması asıldır hakikattir ve cevherdir. Bunlara göre mahlukat arazidir ve zahiridir.
İşte Allah’ın yaratmış olduğu mahlukat; cevher olan mahiyetlerinin ve özelliklerinin hakikatlerini ve hususiyetlerini üstlenemez ve onlar gibi olamaz. O zahiri ve arazi şeyler, o cevherlere bağlıdır. Ve onlara nispeten vardırlar.
İşte Cenab-ı Hakk'ın zat ve sıfat ve esması esas olup, cevherdir ve ezelidir. O esmaya ve sıfata istinaden, yokluktan meydana gelen mahlukat ise; arazi olup, ezeli değildir.
Hepsinin aslı ve esası; Allah’ın varlığı, şuunatı, esmasının ve sıfatlarının tecelliyatıdırlar. Bunlar ezelidir. Bunların dışında bütün mahlukat, hadistir. Yani sonradan olmadır ve fanidir.
Madde ve mahlukat ise; hakikat olan Cenab-ı Hakk'ın şuunatına göre, zahiri arazi ve itibari şeylerdir. O halde Allah’tan başka mahlukat olarak her şey ve madde ezeli olmayıp sonradan yaratılmışlardır.