Çevre Eğitimi Dersinde Sosyobilimsel Konularla İnsan Hakları Eğitimi
Problem Durumu: İnsan hakları eğitimi küresel bağlamda temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlayış ve saygının oluşturulması için gerekli bilgi, beceri ve tutumun kazandırılması sürecidir. Demokratik toplumlar için büyük önem taşıyan ve barış kültürünün oluşturulmasına önemli katılar sağlayan insan hakları eğitiminin etkili bir şekilde gerçekleştirilmesinde öğretmenlere önemli görevler düşmektedir. Öğretmenlerin insan hakları eğitimini etkili bir biçimde gerçekleştirilmesi için ise öncelikle kendilerinin insan haklarıyla ilgili derinlemesine bir anlayışa sahip olmaları gerekmektedir. Bu durum, öğretmen yetiştirme programlarında insan hakları eğitimi için düzenlemeler yapılmasının gerekliliğini ortaya koymaktadır. Öğretmen yetiştirme programlarında insan hakları eğitimi için bağlantı kurulabilecek derslerden biri de çevre eğitimi dersidir. Küresel ısınma ve iklim değişikliği, sürdürülebilir çevre, nükleer enerji santralleri, alternatif enerji kaynakları, zararlı peptisitler, asit yağmurları, geri dönüşüm gibi çevresel birçok konunun insan hakları üzerinde etkisi bulunmaktadır. İnsan hakları üzerinde etkisi olduğu belirtilen bu durumlarfen ve teknolojideki gelişmelerin ürün ve sürecine bağlı olarak ortaya çıkmakta olup sosyobilimsel konular olarak adlandırılmaktadır. Bu doğrultuda, çevre eğitimi derslerinde insan hakları eğitimini gerçekleştirmek için uygun bağlamlardan birinin sosyobilimsel konular olabileceği söylenebilir. Bununla birlikte, ilgili alan yazın incelendiğinde çevre eğitimi ve sosyobilimsel konular bağlamında gerçekleştirilen çalışmaların ise insan hakları eğitimine değil vatandaşlık eğitimi ve sosyobilimsel konulara ilişkin bilgi, risk algısı, görüşler, karar verme becerisi, argümantasyon becerisivb. üzerine odaklandığı görülmektedir. Böyle bir çalışmanın, insan haklarına ilişkin bilgi ve tutum kazandırmanın yanı sıra; fen ve teknolojideki gelişmelerin beraberinde getirdiği birçok problemin çevresel olduğu kadar temel hak ve özgürlükler için de sorun olduğu bilincinin kazandırılması için de önem taşıdığı söylenebilir. Evrensel bir insan hakları kültürünün oluşturulması amacıyla gerçekleştirilen çalışmaların önemli odaklarından birinin ilkokul sistemleri olduğu düşünüldüğünde, sınıf öğretmen adaylarına insan hakları ile ilgili bilgi ve tutum kazandırılması için çalışmalar yapılmasının önem kazandığı söylenebilir.
Araştırmanın Amacı: Bu çalışmada, sınıf öğretmen adayları için “Çevre Eğitimi Dersinde Sosyobilimsel Konular Temelli İnsan Hakları Eğitimi Programı’nın (ÇSİHEP’in) geliştirilmesi, uygulanması ve değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu ana amaç doğrultusunda şu sorulara yanıt aranmıştır: ÇSİHEP’in sınıf öğretmen adaylarının insan haklarına ilişkin bilgi ve tutum gelişimi üzerine etkisi nasıldır? Sınıf öğretmen adayları, ÇSİHEP’in etkililiğini ve insan haklarına ilişkin bireysel gelişimlerini nasıl değerlendirmektedir?
Yöntem: Eşdeğer olmayan ön-test son-test kontrol gruplu yarı deneysel desen olarak tasarlanan araştırmanın katılımcılarını, deney grubunda 38 ve kontrol grubunda 39 olmak üzere toplam 77 sınıf öğretmeni adayı oluşturmuştur. Araştırma kapsamında, 14 hafta uygulama gerçekleştirilmiştir. Araştırmada, deney grubuna ÇSİHEP uygulanmış, kontrol grubuna ise deneysel herhangi bir işlem uygulanmamıştır. Çalışmada, araştırmacı tarafından geliştirilen Yetişkinler için İnsan Haklarına İlişkin Tutum Ölçeği (YİHTÖ) ve İnsan Haklarına İlişkin Bilgi Testi (İHBT) deney ve kontrol grubuna ön-test ve son-test olarak uygulanmıştır. ÇSİHEP’in Etkililiğini ve Bireysel Gelişimi Değerlendirme Formu (ÇEBDF) ise yalnızca deney grubuna son ölçüm olarak uygulanmıştır. Araştırmada, nicel verilerinin istatistiksel analizi için önce Kovaryans analizi sonra Bağımsız gruplar t testi ön sayıltıları kontrol edilmiştir. Bu işlem sonrasında, YİHTÖ ön test puanı, İHBT ön-test ve son-test puanları analizleri için Mann Whitney U testi, YİHTÖ son-test puanı ise Bağımsız gruplar T testi yapılarak analiz edilmiştir. ÇEBDF verileri ise içerik analizi yapılarak çözümlenmiştir. Bu analiz sonucunda, iki tema ve beş kategoriye ulaşılmıştır. Nitel verilerin analizinde güvenirlik çalışmaları yapılmıştır.
Bulgular: Araştırma bulguları, deney ve kontrol grubunda yer alan öğretmen adaylarının YİHTÖ ön-test puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark olmadığını [U= 722, p >.05]; YİHTÖ son-test puanları arasında deney grubu lehine istatistiksel olarak anlamlı bir fark olduğunu göstermiştir [t(75) =19,32, p<.05]. Yine araştırma bulguları deney ve kontrol grubu İHBT ön-test puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark olmadığını [U=703,50, p >.05]; İHBT son-test puanları arasında istatistiksel olarak deney grubunun lehine anlamlı bir fark olduğunu göstermiştir [U=.00, p >.05]. Bu bulgular, uygulamalar sonrasında deney grubu öğretmen adaylarının insan haklarına ilişkin bilgi ve tutumlarının kontrol grubu öğretmen adaylarınınkine göre anlamlı olarak daha yüksek olduğunu göstermiştir. ÇEBDF bulguları ise ÇSİHEP’in etkililiğine ilişkin değerlendirmeler ve insan haklarıyla ilgili bireysel kazanımlar olmak üzere iki tema altında toplanmıştır. ÇSİHEP’in etkililiğine ilişkin değerlendirmeler kapsamında bulgular iki kategoride toplanmıştır. Bunlardan ÇSİHEP’in gerekliliği ve önemine ilişkin görüşler kategorisi kapsamında; uygulamaların temel hak ve özgürlüklerin farkında bireyler yetiştirmek, hak ve özgürlükleri korumanın önemini kavratmak, çevre ve insan hakları ile ilgili tartışmalara katılım için bilgi ve beceri sağlamak, çevresel problemler ve hak ihlalleri arasındaki ilişkinin anlaşılmasını sağlamak, çevre ve insan haklarına duyarlı vatandaş sorumluluğu kazandırmak için gerekli ve önemli bulunduğu belirlenmiştir. ÇSİHEP’in sağladığı faydalara ilişkin görüşler kategorisi kapsamında ise uygulamaların mesleki gelişim için kazanım sağlamak, insan hakları eğitiminin gerekliliğini ve önemini kavratmak, gerçek hayat durumları üzerinden hak ve hak ihlalleri için farkındalık ve bilgi kazandırmak, çevre ve insan hakları ilişkisini kavratmak, çevre ve insan haklarını korumak için sorumluluk bilinci oluşturmak için faydalı görüldüğü saptanmıştır. İnsan haklarıyla ilgili bireysel kazanımlar temasına ilişkin görüşler ise anlayış ve bilgi oluşumu, tutum ve davranış gelişimi olmak üzere üç kategoride toplanmıştır. Anlayış ve bilgi oluşumu kapsamında temel hak ve özgürlükler, hak ihlalleri, hak ihlallerinin önlenmesi, evrensel bir değer olarak insan hakları için bilgi kazanımının gerçekleştiği belirtilmiştir. Ayrıca, haklarla ilgili anlamlı öğrenmeye, çevre ve insan hakları arasındaki ilişki ile vatandaş ve devlet sorumluluklarını anlamaya, bilgi sahibi olunan hak sayısında artışa vurguda bulunulmuştur. Tutum gelişimi bağlamında ise öğretmen adayları insan hakları ile ilgi bilgi kazanımının, yaygınlaştırma ve korumanın, hak ihlallerinin önlenmesinin önemini vurgulamış, insan haklarıyla ilgili çalışmaların yapılmasını gerekli bulduklarını ve bu çalışmalara destek vermeye istekli olduklarını belirtmişlerdir. Ayrıca, insan haklarıyla ilgili yayınları takip etmeye ve hakların korunması için sorumluluk almaya istekli olduklarını da ifade etmişlerdir. Davranış gelişimi ile ilgili olarak ise öğretmen adayları insan haklarına uygun davranmaya çalışma, ilgili yayınları takip etme ve çalışmalara katılma davranışlarını gerçekleştirdiklerini belirtmişlerdir.
Sonuç ve Öneriler: Araştırma sonuçları genel olarak değerlendirildiğinde ÇSİHEP’in; insan haklarına ilişkin bilgi, tutum ve davranış kazandırdığı, hak ihlallerine ilişkin farkındalık oluşturduğu ve çevre ile insan hakları arasındaki ilişkinin anlaşılmasını sağladığı söylenebilir. Bu doğrultuda, sınıf öğretmen adaylarına, çevre ile insan hakları arasındaki ilişkiye yönelik bütüncül bir anlayış kazandırılması ve insan hakları eğitimi için çevre eğitimi derslerinde sosyobilimsel konularla insan hakları bağlantısının kurulması; farklı eğitim kademelerinde çevre derslerinde çalışmalar yapılarak duruma ilişkin kapsamlı bilgi sağlanması önerilebilir.