TÜRKLERDE “AY” – Türkçe Tarih
Ay, Ay Atam, Ay Baba, Jean Paul Roux, Kameri, Kaşgarlı Mahmud
“Ay”. Kamerî ay da denmektedir. Ay kültüne, güneş ve diğer gezegenlere ilişkin kültle birarada sıkça rastlanmaktadır, özellikle de 10. yüzyıldan bu yana. Ancak taşıdığı sembolik anlam, Çinli muhabirlerce çok daha öncesinden, Doğu Türklerinden itibaren bilinmektedir. İlginçtir ki, Türkler neredeyse sadece doğum, gelişim, olgunluk, çöküş, ölüm ve
Mısır’da çok sonradan kaydedilen Kıpçak kökenli bir rivayete göre, ilk insanın adı Ay Atam “Ay Baba” idi. Onun, güneşin ısıttığı kilden yaratıldığı söylenir. Bu anlatıda, (gerçi şüphesiz daha eski dönemlere dayanıyorsada) ancak Moğol döneminde karşılaşılan şu tasarım yer almaktadır: ayı doğuran, ona ışığım yollayan güneştir. Bu aynı zamanda, güneş ışınları aracılığıyla gerçekleşen mucizevî doğuma ilişkin tüm çeşitlemelerin bir özetidir. Güneş tarafından dünyaya getirilmiş olan ay, başka bir anlatıda yine doğurmaktadır.
Abd-al-Kadir al-Bada’üni, Hindistan’da bir hükümdar olan El Temiş adında Ilbari boyundan bir Türkün aytutulması
sırasında doğmuş olduğunu anlatır. Söylence tahrif edilmiş olsa bile, yine de birçok başka söylenceyi akla getirmektedir. Ay ışığını belirten yarıq sözcüğüne Orta Çağ’a ait sözlüklerde özenle yer verilmektedir. Kadınları hamile bırakan aydır ve Kâşgarlı Mahmud tarafından “bir prens ya da prensesin oğlu” olarak çevrilmiş olan inal sözcüğünü, Müslümanlar sonraları Ay Nal “ay ışığı” olarak yorumlamışlardır. Bazen efsanevî kahramanların ya da atalarının eşleri “tıpkı bir ay ışığı”na benzerler.
JEAN PAUL ROUX, ESKİ TÜRK MİTOLOJİSİ, BİLGESU YAYINCILIK, 1.BASKI – 2011, s. 43-44