Download "Ulusal Uzman Havuzu. Kimyasal Madde Tasarrufu Enerji Tasarrufu. Kapasite Gelifltirme"
1 Ulusal Uzman Havuzu m 3 Su Tasarrufu BURSA Rekabet Gücü Kimyasal Madde Tasarrufu Enerji Tasarrufu Kapasite Gelifltirme KAYSER ANKARA N DE ADANA 6 F RMA Kurumsal maj 68 Uzmana E itim kat l mc l k FIRSATLAR 5 l TÜRK YE N N KL M DE fi KL NE UYUM KAPAS TES N N GEL fit R LMES B RLEfiM fi M LLETLER ORTAK PROGRAMI UNIDO Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Program Sonuçlar ve Kazan mlar
2 TÜRK YE N N KL M DE fi KL NE UYUM KAPAS TES N N GEL fit R LMES B RLEfiM fi M LLETLER ORTAK PROGRAMI klim De iflikli i - Azalt m Yaklafl m klim de iflikli ine neden olan insan kaynakl sera gazlar n n kontrol alt na al nmas, azalt lmas ve tutulmas na yönelik önlemleri kapsar. Enerji, ulafl m, sanayi, tar m ve at k gibi sera gaz sal m na neden olan sektörlerde önlemlerin al nmas sürecidir. klim De iflikli ine Uyum ve UNIDO Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Program Biny l Kalk nma Hedefleri Fonu (MDG-F) kapsam nda spanya Hükümeti taraf ndan desteklenen ve ana faydalan c s Çevre ve Orman Bakanl olan Türkiye'nin klim De iflikli i'ne Uyum Kapasitesinin Gelifltirilmesi adl Birleflmifl Milletler Ortak Program y llar aras nda yürütülmüfltür. Program n amac iklim de iflikli ine uyumun ulusal, bölgesel ve yerel politikalara sürdürülebilirlik yolunda ve Türkiye'nin kalk nma hedefleri çerçevesinde bütünlefltirilmesidir. Sanayi Ortak Programda en çok üzerinde durulan sektörlerden biri olmufltur. Seyhan Havzas 'n n pilot bölge olarak belirlendi i Ortak Program' n sanayi ile ilgili aya olan Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Program " Birleflmifl Milletler S nai Kalk nma Teflkilat (UNIDO) sorumlulu unda Türkiye Teknoloji Gelifltirme Vakf (TTGV) taraf ndan, Orta Do u Teknik Üniversitesi (ODTÜ) dan flmanl ile yürütülmüfltür. Program n faydalan c s Sanayi ve Ticaret Bakanl 'd r. Bilimsel çal flmalar n sonuçlar na göre, ülkemizin pek çok yerinde iklim de iflikli inin en belirgin etkilerinden birinin kullan labilir su miktar n n azalmas olaca öngörülmektedir. Seyhan Havzas 'nda da tar msal ve evsel kullan m n yan s ra sanayide de su s k nt s yaflanaca tahmin edilmektedir. Bu ba lamda UNIDO Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Program, sanayide iklim de iflikli ine uyumun eko-verimlilik (temiz üretim) uygulamalar ile sa lanabilece i temeline ve su baflta olmak üzere daha az kaynak kullanarak üretim yap lmas gere ine dayanmaktad r. Öte yandan, su verimlili i ya da su tasarrufu eko-verimlilik (temiz üretim) yaklafl m n n boyutlar ndan sadece biridir. Program n genel hedefi ise, Türkiye'de en genifl kapsam yla eko-verimlilik (temiz üretim) ile ilgili bilincin ve kapasitenin gelifltirilmesi ve bir altyap n n oluflturulmas d r. Bu program 1990'l y llardan bu yana, gerek geliflmifl ve geliflmekte olan gerekse az geliflmifl ülkelerin gündeminde yer alan ekoverimlilik (temiz üretim) yaklafl m yla ilgili olarak ülkemizde ulusal ölçekte at lm fl ilk ve en önemli ad md r. Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Program, suyun yan s ra enerji ve hammadde tasarrufu, üretim verimlili inde art fl, ürün ve üretim kalitesinde iyileflme ve çevre dostu üretim süreçlerine yönelik pek çok uygulamay içeren, di er bir ifadeyle hem ekonomik hem çevresel kazan mlar bir arada sunan bir yaklafl m n yayg nlaflt r lmas na hizmet etmektedir. Sanayide iklim de iflikli i etkilerine uyumun yan s ra tüketimlerin ve emisyonlar n azalt lmas yoluyla iklim de iflikli i etkilerinin azalt lmas aç s ndan da önemli katk lar sa lamaktad r. klim de iflikli inin en çok konuflulan iki boyutu azalt m ve uyum un sanayi uygulamalar ndaki kesiflim noktas ve öncelikli adresinin eko-verimlilik (temiz üretim) oldu u görülmüfltür. UNIDO (Birleflmifl Milletler Sınai Kalkınma Örgütü), 1994 y l ndan bu yana Ulusal Temiz Üretim Merkezlerinin Kurulmas program n yürütmektedir. Söz konusu program n hedefi özellikle geliflmekte olan ülkelerde, rekabetçi üretim ve çevresel gereklilikler aras ndaki köprüyü kurarak, çevre dostu teknolojilerin yayg nlaflmas ve bu alanda gerekli kapasitenin oluflturulmas n sa lamakt r. Bu program kapsam nda bugüne kadar 47 ülkede Ulusal Temiz Üretim Merkezi kurulmufltur.
3 klim De iflikli i - Uyum Yaklafl m klim olaylar n n etkileriyle mücadele etmek, bu de iflimden fayda sa lamak ve yönetebilmek için stratejilerin güçlendirilmesi, gelifltirilmesi ve uygulanmas sürecidir. (UNDP Uyum Politika Çerçevesi, 2004) Programda Neler Hedeflendi? Programda hedeflenen ana ç kt lar ve sonuçlar flunlar olmufltur: Program n ve eko-verimlilik (temiz üretim) yaklafl m n n tan t lmas ; Eko-verimlilik (temiz üretim) alan nda ulusal uzman havuzunun oluflturulmas na yönelik e itimlerin verilmesi; Seyhan Havzas 'nda öncelikli oldu u belirlenen sektörlerde su tasarrufu baflta olmak üzere eko-verimlilik (temiz üretim) alan nda alt firmada pilot projelerin uygulanmas ; Pilot projelerin sonuçlar n n yayg nlaflt r lmas ; Ulusal ve uluslararas düzeydeki ilgili kurumlarla koordine olmufl bir Bilgi Merkezi'nin oluflturulmas ; Belirlenen öncelikli sektörlerde eko-verimlilik (temiz üretim) uygulamalar na yönelik rehber dokümanlar n haz rlanmas ve Ulusal Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Merkezi'nin kurulmas. Program Kapsam nda Neler Yap ld? Bilgilendirme ve Tan t m Faaliyetleri: Program kapsam nda; 2009 y l bafl nda, pilot bölge olarak belirlenen Seyhan Havzas 'nda bilgilendirme ve tan t m toplant lar ve çal fltaylar düzenlenmifltir. Bu toplant lara, sanayi kesimi a rl kl olmak üzere yaklafl k 150 kifli kat l m sa lam flt r. Etkinlikler, Adana Sanayi Odas, Kayseri Organize Sanayi Bölgesi, Ni de Ticaret ve Sanayi Odas ve Çukurova Kalk nma Ajans ile iflbirli i içinde gerçeklefltirilmifltir. Yerel toplant lar takiben Ankara'da da bir bilgilendirme ve tan t m toplant s gerçeklefltirilmifltir. Toplant ya, kamu kurumlar a rl kl olmak üzere, yine sanayi kurulufllar, üniversiteler ve sivil toplum kurulufllar ndan toplam yaklafl k 60 kiflilik bir kat l m gerçekleflmifltir y l ndan bu yana, kat l m sa lanan pek çok etkinlikte ekoverimlilik (temiz üretim) kavram na yer verilmifl, programda gerçeklefltirilen faaliyetlere iliflkin bilgiler aktar lm flt r. Bu kapsamda; sanayi ve ticaret odalar, sektör birlikleri, vb. kurulufllar taraf ndan düzenlenen çeflitli etkinliklerde yaklafl k 600 kifliye ulafl lm flt r. Program süresince bilimsel yay nlar da haz rlanarak, ulusal ve uluslararas konferanslara bildiri ve poster sunumlar ile kat l m sa lanm fl, ulusal dergilerde çeflitli makaleler yay nlanm flt r. E itim Programlar : 2010 y l n n bafl nda, eko-verimlilik (temiz üretim) alan nda ulusal uzmanlar n oluflturulmas amac yla iki aflamal bir e itim program uygulanm flt r. Yo un talep alan e itim program n n ilk aflamas nda Orta Do u Teknik Üniversitesi ile iflbirli i içinde Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Temel E itimi verilmifltir. E itime ülkemizin farkl bölgelerinden kamu kurumlar, özel sektör (sanayi ve dan flmanl k firmalar ) ve üniversite temsilcisi 68 kifli kat l m sa lam flt r. E itim program n n ikinci aflamas na ilk e itime kat lanlar aras ndan belirlenen 25 kifli kat l m sa lam flt r. E itim Almanya Duisburg'da faaliyet gösteren Eko-verimlilik Merkezi (Effizienz-Agentur NRW) ile iflbirli i içinde gerçeklefltirilmifl olup, bu aflamada özellikle malzeme ak fl analizi ve metodolojisi üzerinde durulmufl, teorik e itimin yan s ra uygulamal e itimler de gerçeklefltirilmifltir. Kat l mc lar, gerçek üretim süreçleri üzerinde analiz ve de erlendirme yaparak temiz üretim olanaklar n n belirlenmesine yönelik çal flma imkan bulmufllard r. Öncelikli Sektörler ve Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Pilot Projeleri: Programda öncelikle Seyhan Havzas 'nda, ekonomik ve çevresel (su tüketimi ve di er) kriterler do rultusunda, g da ve içecek, tekstil ve deri, kimyasal madde ve ürünler ve metal kaplama ve makine parça üretimi öncelikli sanayi sektörleri olarak belirlenmifltir. Seyhan Havzas 'nda düzenlenen toplant lar, anket çal flmalar ve firmalarla yap lan yüz yüze görüflmeler sonras nda; Adana'da g da ve kimya sektörleri, Ni de'de metal iflleme ve Kayseri'de içecek sektöründe faaliyet gösteren toplam dört firmada su tasarrufuna yönelik uygulama projeleri bafllat lm flt r. Buna paralel olarak, Sanayi ve Ticaret Bakanl yetkililerinin de görüflleri do rultusunda, uygulamalar n ülke geneline yayg nlaflt r lmas ve su tasarrufunun yan nda farkl eko-verimlilik (temiz üretim) uygulama alanlar n n da gösterilmesi gündeme gelmifltir. Bu ba lamda, Bursa'da tekstil ve Ankara'da metal iflleme sektörlerinde faaliyet gösteren firmalarda da pilot uygulamalar gerçeklefltirilmifltir. Firmalarda gerçeklefltirilen pilot projeler, Temel (basit) iflletme önlemlerinin al nmas Manuel sistemlerden otomatik sistemlere geçifl Proses optimizasyonu ve verimlili in art r lmas Ekipman de iflikli i Teknoloji de iflikli i So utma suyu geri dönüflümü At ksu geri kazan m Su tüketimlerinin optimizasyonu gibi uygulamalar içermektedir. Program kapsam nda alt firmada baflar yla tamamlanan pilot projeler ile yaklafl k m 3 /y l su tasarrufunun yan s ra, enerji tüketimi ve karbon ayak izinin azalmas, ürün ve üretim kalitesinde art fl, at k ve at ksu miktar n n azalmas ve tehlikeli kimyasallar n ikame edilmesi gibi farkl kazan mlar n sa land da görülmüfltür. Tasarruf edilen su miktar, yaklafl k olarak kiflilik bir kasaban n bir y ll k evsel su tüketimine karfl l k gelmektedir. Projelerde ekipman ve hizmet al mlar nda yaklafl k %80 oran nda yerli kaynak ve olanaklar n kullan lm fl olmas da önemli bir katma de er olarak de erlendirilmektedir.
4 klim De iflikli i ve Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Eko-verimlilik (Temiz Üretim), sanayi kurulufllar n n rekabet güçlerini korumalar na ve iklim de iflikli ine uyum sa lamalar na hizmet ederken sera gaz sal mlar n n azalt lmas na da katk da bulunur. Pilot projelerin Avrupa çap nda üretim yapan büyük tesislerin yan s ra KOB 'lerde de baflar yla uygulanm fl olmas, eko-verimlilik (temiz üretim) yaklafl m n n her tür tesis için f rsatlar içerdi ini ortaya koymufltur. Projelerin tamamlanmas n takiben kapsaml bir izleme metodolojisi gelifltirilerek, izleme faaliyetleri yürütülmüfltür. Pilot projelerin izlenmesi aflamas nda her iki e itime de kat lm fl olan uzmanlarla iflbirli i yap larak, hem bu alandaki iflbirli i pratikleri gelifltirilmifl, hem de uzmanlar n deneyimlerinin gelifltirilmesi sa lanm flt r. Bilgi Merkezinin Oluflturulmas ve Yayg nlaflt rma Faaliyetleri: Gerek Program faaliyetleri gerekse eko-verimlilik (temiz üretim) ile ilgili olarak paydafllara sürekli ve güncel bilginin sa lanmas amac yla / siteleri Program' n bafl ndan bu yana yay na devam etmektedir. Sitenin ingilizcesi de 2010 y l içinde adresiyle yay na bafllam flt r. Pilot projeler baflta olmak üzere Program kapsam nda gerçeklefltirilen çal flmalar içeren bir belgesel filmi çekilmifltir. Filmde, pilot projelerin gerçeklefltirildi i firma temsilcileri de firmalar nda gerçeklefltirilen uygulamalar ve kazan mlar aktarmakta, firmalardan uygulamalara iliflkin görüntüler de yer almaktad r. Program kapsam nda, ülke genelindeki yayg nlaflt rma toplant lar ve çal fltaylar n yan s ra e- bülten gönderimi ile de paylafl m n güçlendirilmesi hedeflenmifltir. Eko-verimlilik (Temiz Üretim) K lavuzlar : Sanayide eko-verimlilik (temiz üretim) uygulamalar n n gerçeklefltirilmesi amac yla, sanayicilerin ve sanayicilere hizmet veren kurum ve kurulufllar n kullan mlar na yönelik olarak Sanayi için Eko-verimlilik (Temiz Üretim) K lavuzu ile birlikte Metal flleme, Tekstil Boyama ve Su Ürünleri sektörlerine yönelik sektörel k lavuzlar haz rlanm flt r. K lavuzlar, tesislerde temiz üretim olanaklar n n belirlenmesine yönelik metodoloji ve örnek uygulamalar içermektedir. Sürdürülebilirlik: Ulusal Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Merkezi: Program kapsam nda gerçeklefltirilen çal flmalar n ulusal bazda daha kapsaml olarak yürütülmesi ve yayg nlaflt r lmas amac yla, Ulusal Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Merkezi'nin kurulmas hedeflenmifltir. Bu hedefe yönelik olarak, uluslararas örnekler de incelenmifl, literatürdeki deneyimler de erlendirilmifltir. Ülkemizde de mevcut koflullar, kapasite ve olanaklar do rultusunda ilgili kurumlar aras nda iflbirli i esas na dayal dinamik bir merkez modeline yönelik teknik ve hukuki çal flmalar yürütülmüfl, gerekli haz rl k çal flmalar tamamlanarak faydalan c kurum olarak Sanayi ve Ticaret Bakanl yetkililerine iletilmifltir. Bu Program Baflka Neleri Tetikledi? UNIDO Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Program uyguland süre içinde baflta ilgili kamu kurumlar olmak üzere önemli bir ilgi ve fark ndal k yaratm flt r y l nda Çevre ve Orman Bakanl ad na, Türkiye Teknoloji Gelifltirme Vakf taraf ndan ve Orta Do u Teknik Üniversitesi'nin dan flmanl nda Türkiye'de Temiz Üretim Uygulamalar n n Yayg nlaflt r lmas için Çerçeve Koflullar n ve Ar-Ge htiyac n n Belirlenmesi Projesi yürütülmüfl, kat l mc bir yöntemle ülkemizdeki mevcut kapasitenin belirlenerek, temiz üretimin yayg nlaflt r lmas na yönelik önerilerin gelifltirilmesi sa lanm flt r. Proje ç kt lar na iliflkin Türkçe ve ngilizce kitaba adresinden ulafl labilmektedir. Sanayi ve Ticaret Bakanl koordinatörlü ünde ilgili kamu kurum ve kurulufllar n n kat l mlar yla haz rlanan Türkiye Sanayi Stratejisi Belgesi (AB Üyeli ine Do ru) 27 Ocak 2011 tarihli Resmi Gazete'de yay nlanarak yürürlü e girmifltir. Strateji belgesinde, AB çevre mevzuat na uyum sürecinin yan s ra, ülkemizde üretilen ürünlerin rekabet gücünün de çevreye duyarl üretim süreçlerine ba l hale gelece i ifade edilmekte, politikalar aras nda temiz üretim ve ekoverimlili in alt özellikle çizilmektedir. Çevre ve Orman Bakanl koordinasyonunda Türkiye'nin Ulusal klim De iflikli i Eylem Plan n n Gelifltirilmesi Projesi kapsam nda haz rlanan klim De iflikli i Eylem Plan ile yine Türkiye'nin klim De iflikli ine Uyum Kapasitesinin Gelifltirilmesi BM Ortak Program kapsam nda haz rlanan Ulusal klim De iflikli ine Uyum Stratejisi Eylem Plan nda eko-verimlilik (temiz üretim) konusu ayr bir konu bafll olarak ele al nmakta, eko-verimlilik merkezinin kurulmas planlanan bir eylem olarak belirtilmektedir. Program ile sa lanan baflar lar n etkisiyle, uluslararas iflbirlikleri de gelifltirilmifltir. Bu kapsamda, spanya'da bulunan ve Akdeniz'de faaliyet gösteren Temiz Üretim Bölgesel Eylem Merkezi (Regional Activity Center for Cleaner Production - RAC/CP) ve Almanya'da bulunan UNEP/ Wuppertal Enstitüsü ortakl ndaki Sürdürülebilir Tüketim ve Üretim Merkezi (CSCP) ile benzer alanlarda çeflitli çal flmalar ve projeler yürütülmektedir.
5 PAKYÜREK Tar m Sanayi ve Ticaret A.fi., Adana G da Sektörü - Marine, füme ve dondurulmufl deniz ürünleri üretimi Gerçeklefltirilen uygulamalar ile bal k çözdürme ve temizleme (ay klama) süreçlerinde kullan lan sular n ar t m ve dezenfeksiyonu sonras geri kazan m sa lanm flt r. Bu sayede y ll k yaklafl k m 3 su tasarrufu elde edilmifltir. Firmada toplam su tüketiminin % 44 mertebelerinde azalmas n sa layan bu uygulama ile ayn zamanda enerji tasarrufu ve ürün kalitesinde önemli oranda iyileflme de gerçekleflmifltir. UNIDO'nun $ deste inin yan s ra, firma taraf ndan sa lanan $ katk neticesinde toplam $'l k yat r m maliyeti ile hayata geçirilen uygulamalar n toplam geri ödeme süreleri 1,7 y l olarak hesaplanm flt r. GÜLSAN G da Sanayi ve Ticaret A.fi., Kayseri çecek Sektörü - Meyve suyu ve süt ürünleri üretimi Meyve Konsantresi ve Meyve Suyu Üretim Hatlar nda So utma Sular n n Geri Kazan m olarak adland r lan proje ile firman n tüm üretim süreçleri içerisinde en yüksek miktarda su kullan m n n gerçekleflti i so utma sistemlerinde teknoloji de iflikli ine gidilmifltir. Hayata geçirilen iki adet kapal çevrim so utma ünitesi ile y ll k yaklafl k m 3 su tasarrufu sa lanm flt r. Bu miktar firman n toplam su tüketimin yaklafl k % 65'ine denk gelmektedir. UNIDO'nun $ ve firman n $ katk s ile gerçeklefltirilen proje sayesinde kanalizasyona deflarj edilerek organize sanayi bölgesi ar tma tesisine gönderilen at ksu miktar da ciddi oranda azalm flt r. BOSAN Boyama Ltd. fiti., Ankara Metal flleme Sektörü - Metal iflleme ve kaplama Proje bünyesinde geçeklefltirilen uygulamalar ile temizleme ve kadmiyum kaplama prosesleri yerine ya alma, durulama, oksilan ve kurutma basamaklar n içeren daha çevreci bir üretim sistemine geçilmifltir. Proje ile y ll k tiner tüketimi kg olan firmada % 85 oran nda tiner tasarrufu sa lanmas beklenmektedir. Tehlikeli kimyasal madde kullan m n n azalt ld projede toplam maliyet $ olmufltur. Maliyetin $'l k bölümü UNIDO deste i ile, geri kalan bölüm ise firman n öz kaynaklar ile finanse edilmifltir. Projenin tiner tasarrufu baflta olmak üzere sa lanan mali kazan mlar neticesinde 1 y ldan daha k sa bir sürede yat r m maliyetlerini karfl lamas (geri ödemesi) beklenmektedir. D TAfi Do an Yedek Parça malat ve Teknik A.fi., Ni de Metal flleme Sektörü - Otomotiv ana sanayi ve yedek parça üretimi Proje kapsam nda firman n iki ayr üretim hatt nda uygulamalar gerçeklefltirilmifltir. Fosfatlama bölümünde yap lan iyilefltirmelerin ve optimizasyon çal flmalar n n yan s ra s l ifllem hatt nda devreye al nan so utma suyu geri kazan m sistemi ile y ll k yaklafl k m 3 su tasarrufu sa lanm flt r. Bu miktar, firman n üretim süreçlerinde kulland toplam suyun %24'üne denk gelmektedir. Proje sayesinde yeralt suyu pompalama maliyetleri düflen firman n kimyasal tüketimi de azalm fl, üretim kalitesi artm flt r. UNIDO'nun $ deste i ile birlikte firman n $ katk s n n gerçekleflti i uygulamada geri ödeme süresi 1,3 y l olarak hesaplanm flt r. ÖZEL TEKST L Sanayi ve Ticaret Ltd. fiti, Bursa Tekstil Sektörü - Tekstil boyama ve apreleme Tekstil Boyama/Y kama Prosesleri ve Su Yumuflatma Ünitesinde Su Tasarrufu olarak adland r lan proje kapsam nda üretimin farkl aflamalar nda yap lan optimizasyon çal flmalar n n yan s ra su yumuflatma ünitesinde otomasyon sistemine geçilmifltir. Üretim hatt nda 7 ayr yere su sayaçlar tak larak takip edilen su tüketimi, proje sonucunda y ll k m 3 seviyelerinde azalt lm flt r. Firman n toplam su tüketiminin %38 oranda azalmas n sa layan uygulamalar ile ayn zamanda kimyasal ve enerji tüketiminde de azalma sa lanm flt r. Toplam $ yat r m ile gerçeklefltirilen projede $'l k firma katk s ile $'l k UNIDO deste i birlikte kullan lm flt r. ADVANSA SASA Polyester Sanayi A.fi, Adana Kimya Sektörü - Polyester üretimi Gerçeklefltirilen proje ile su so utmal (yumuflak su) s transfer pompalar n n yerine hava so utmal yeni nesil pompalara geçifl sa lanm flt r. Bu sayede üretimin bu aflamas nda su tüketimi ortadan kald r larak y ll k 93,000 m 3 'lük su tasarrufu gerçeklefltirilmifl, su yumuflatma için gereken enerjiden de tasarruf edilmifltir. Hava so utmal pompalar n daha az iflçilik, bak m ve onar m gerektirmesi ise ifl gücü ve ilgili maliyetlerin azalmas na katk da bulunmufltur. Tüm bu kazan mlar neticesinde projenin geri ödeme süresinin 6 aydan daha az olması beklenmektedir. Proje, UNIDO'nun $ deste inin yan s ra firman n $'l k katk s ile toplam $'l k bütçe ile hayata geçirilmifltir.
6 BÜTÜNSEL YAKLAfiIM ÇEVRESEL UYUM Kimya Sektörü KAYNA INDA AZALTMA G da ve çecek Sektörü Tekstil Sektörü Eko-verimlilik Belgeseli Metal flleme Sektörü ATIK YÖNET M Karl l k Çevre Dostu Teknoloji Türkiye nin klim De iflikli ine Uyum Kapasitesinin Gelifltirilmesi Birleflmifl Milletler Ortak Program Birlik Mah. 2. Cad. No: Çankaya, Ankara T: F: UNIDO Eko-verimlilik (Temiz Üretim) Program Türkiye Teknoloji Gelifltirme Vakf T: F: CYBERPLAZA B-Blok Kat:5-6 Bilkent ANKARA