TÜRKMEN "STOUNHEJI"!?/Türkmenistanyň Ylymlar akademiıasy
Şeıle ıadigärlikleriň biri hem Magtymguly etrabynyň Çendir jülgesiniň Ak obasynyň golaıynda, Gyzyl Ymam gonamçylygyň günorta-günbatarynda ıerleşıär. Ol ıerdäki gadymdan dikeldilen, ıogynlygy 30-40 santimetre ıetıän, iň beıigi ıerden 5 metrden gowrak saılanyp duran daşlar öz ıasalyş aıratynlyklary boıunça ençeme jogapsyz sowallary orta atıar. Bu täsin mesgen baradaky ilkinji maglumatlar baryp 1929-nji ıylda peıda bolıar. Olary ilkinji bolup şol döwrüň belli alymlary A.P.Poseluıewskiı, W.E.Masson we beılekiler öwrenipdirler. Şol alymlar olary başujy daşlar diıip, hasaplapdyrlar.
Emma, ol ıere baryp, iň günorta-günbatarda oturdulan daşdan beılekilerine seredilen halatyňda, welin, bu daşlaryň ıörite bir maksat bilen oturdylandyklaryna göz ıetirmek bolıar. Çünki, burçdaky daş beıleki daşlara görä hasapbaşy hökmünde oturdulypdyr diıen netijä geleniňi duıman galıarsyň. Ol daş gönüburçyň bissektrisasyna perpendikulıar, ıüz tarapynda bolsa töwerek 45 gradusdan sekiz bölege bölünipdir. Ol daşdan beıleki daşlara seredilen halatynda, beıik daşlaryň dörtburçlugyň perimetrinde oturdylandygy aç-açan görnüp dur. Ol dörtburçlygyň içinde bolsa beıik bolmadyk, dürli aralyklarda, dürli ugurlarda dikeldilen daşlaryň ençemesini görmek bolıar. Dörtburçlugyň günorta-günbatar böleginde ıerleşıän, ıykylan binanyň düıbi bolsa ol ıerde bir wagtlar gözegçilik edilen binanyň bolanlygyna şaıatlyk edip dur. Çünki, ol nokatdan töwerek-daşa gözegçilik etmek diıseň amatlydyr.
Eger-de, bu daşlara astronom hökmünde ser salynan halatynda, olaryň belli bir maksat bilen gurulandygyna, göz ıetirmek bolıar. Daşlardaky ıazgylaryň käbiri bolsa ol ıerden 8 kilometr uzaklykdaky Bezegli deräniň gowaklarynyň diwarlarynda, gaıalarda mundan 14 müň ıyl öň çekilen käbir nyşanlary ıada salıar. Diımek, ol nagyşlary şol ıerlerde ıaşan adamlaryň ıa-da olaryň nesilleriniň galdyran bolaımagy gaty ähtimaldyr. Daşlary gören adamlarda ilki döreıän sowallaryň biri hem "Bu daşlar nireden getirildikä?!" diıen sowal bolsa gerek. Çünki, ıakyn golaılardan asla şeıle uzynlykdaky daşlary tapar ıaly ıeriň ıoklugy mälimdir. Galyberse-de, beıik daşlaryň kiçi daşlara görä ıerleşişi, ol ulgamyň Türkmenistanda, şeıle-de adamzat siwilizasiıasynda iň gadymy dörän sada obserwatoroiıalaryň biridir diıen netijä gelmäge mümkinçilik berıär. Şeıle halatda, ol "türkmen Stounheji" diıen ada mynasyp bolıar.
Mälim bolşy ıaly, Angliıanyň Stounhej obserwatoriıasyndaky daşlar boıunça pasyllaryň çalyşmagyny, Aıyň we Günüň tutulmaklaryny kesgitlemek üçin oturdulana meňzeıär. Gyzyl Ymamdaky köp sanly ululy-kiçili daşlar, belli bir kanunalaıyklykda ıerleşdirilen ıaly bolup görünıär. Emma onuň anygyna ıetmek üçin bu mesgende hemmetaraplaıyn arehologiıa we astronomiıa ylymlaryna görä ylmy-barlag işleriniň geçirilmegi zerurdyr. Eger, ol, hakykatdan hem, türkmen "Stounheji" bolup çykaısa, onda bu ylym we taryh üçin iňňän uly ähmiıete eıe bolar we Türkmenistanyň bu çäginde öň siwilizasiıanyň henize çenli mälim bolmadyk aıratyn ojagynyň barlygy ykrar ediler hem-de Türkmenistanyň taryhynda ıene-de bir ajaıyp altyn sahypa açylar.
Hojamuhammet MELÄİEW, astronom.
"Diıär" Žurnaly, 12/2007