Budizm ve İslam’ın Afganistan’daki Tarihsel Gelişimi
Şu anda buradasınız:Anasayfa > Tarihsel, Kültürel ve Karşılaştırmalı Çalışmalar > Budizm ve Bön’ün Tarihçesi > Budizm ve İslam’ın Afganistan’daki Tarihsel Gelişimi
Alexander Berzin Kasım 2001, Gözden geçirilme: Aralık 2006Türkçe’ye çeviren: Güzin A. Yener
Hinayana Budizmi’nin çeşitli ekolleri Orta Asya’nın ticaret yolu üzerindeki diğer krallıklarda olduğu gibi Afganistan’da da erken dönemlerden beri biliniyordu. Başlıca krallıklar Gandhara ve Bactria [Baktriya bölgesi, çn.] idi. Gandhara hem Pakistan Pencap’ını [İng. Punjab, çn.] hem de Khyber Geçidi’nin [Hayber Geçidi, çn.] Afganistan tarafını içeriyordu. Zaman içinde Hayber Geçidi’nden Kabul Vadisi’ne uzanan bu Afgan kısmı Nagarahara olarak adlandırılırken Pencap kısmının ismi Gandhara olarak kalmaya devam etti. Baktriya, Kabul Vadisi’nin kuzeyinden Güney Özbekistan ve Tacikistan’a dek uzanıyordu. Kuzeyindeki Orta Özbekistan ve Tacikistan’ın kuzey batısını içeren bölgeye ise Sogdia [Soğd bölgesi, çn.] adı veriliyordu. Baktriya’nın güneyinde ve Kabul Vadisi’nin kuzeyinde kalan bölge ise Kapisha’ydı, ancak buranın kuzeyi de daha sonra Tocharistan [Toharistan, çn.] olarak adlandırıldı.
Budizm’in Erken Kuruluş Dönemi
Buddha’nın bir Sarvastivada metni olan Geniş Kapsamlı Oyun Sutra’sı [İng. The Extensive Play Sutra] (San. Lalitavistara Sutra) gibi erken dönem Hinayana biyografik kayıtlara göre, Baktriya’da tüccarlık yapan iki kardeş olan Tapassu ve Bhallika, ruhban sınıfına ait olmayan yeminleri kabul eden ilk takipçilerdi. Bu Shakyamuni’nin [Şakyamuni okunur, çn.] aydınlanmaya erişmesinden sekiz hafta sonra, geleneksel tarihe göre M.Ö. 537 yılında oldu. Bhallika daha sonra bir rahip oldu ve memleketi olan bugünkü Mezar-ı Şerif şehri yakınlarındaki Balkh [Belh şehri, çn.] şehrinde bir manastır yaptırdı. Yanında kutsal emanet olarak getirdiği Buddha’nın sekiz adet saç telini içine koyabilmek için bir stupa inşa etti. Baktriya o sıralarda Fars Ahameniş [İng. Achaemenid, çn.] İmparatorluğu’nun bir eyaleti durumundaydı.
M.Ö. 349 yılında, İkinci Budist Konseyi’nin toplanmasından birkaç yıl sonra, Hinayana’nın Mahasanghika geleneği Theravada ekolünden ayrıldı. Birçok Mahasanghika taraftarı Gandhara’ya taşındı. Mahasanghika ekolü uygulayıcıları bugünkü Celalabad kenti yakınlarında bulunan, Afgan tarafındaki başlıca şehir olan Hadda’da Nagara Vihara Manastırı’nı kurarak kutsal emanet olarak taşıdıkları Buddha’nın kafatasından bir parçayı da buraya getirdiler.
Sambhuta Sanavasi adlı bir Theravada ekolü ileri geleni de yine aynı zamanlarda bölgeye gelerek Kapisha’da geleneğini yerleştirmeye çalıştıysa da bunda başarısız oldu ve Mahasanghika geleneği Afganistan’ın ana Budist ekolü olarak yerini sağlamlaştırdı.
Sonunda Mahasanghika beş alt ekole ayrıldı. Afganistan’da bulunan başlıca ekol olan Lokottaravada daha sonra Hindukuş Dağları’ndaki Bamyan [veya Bamiyan, çn.] Vadisi dolaylarında yerleşik hale geldi. Ekolün takipçileri M.S. III. ve V. yüzyıllar arasında bu bölgede, Buddha’nın aşkın ve insanüstü olduğuna dair görüşleri doğrultusunda dünyanın en büyük ayakta duran Buddha heykelini inşa ettiler. Taliban bu devasa boyuttaki heykelleri 2001 yılında imha etti.
M.Ö. 330’da, Makedonyalı Büyük İskender Baktriya ve Gandhara dâhil Ahameniş İmparatorluğu’nun büyük kısmını fethetti. Bu bölgelerdeki dini geleneklere karşı hoşgörülüydü ve sadece askeri fetihlere ilgi duyuyor gibiydi. Ardılları Seleukos Hanedanı [İng. Seleucid Dynasty, çn.] veya Selefkiler olarak bilinir. Ancak M.Ö. 371’de, Hint Maurya İmparatorluğu, Gandhara’yı Selefkilerden aldı ve böylelikle bu kısa süren zaman diliminde Gandhara yalnızca görünüşte Helenleştirilebildi.
M.Ö. 273 – 232 yıllarında hüküm süren Maurya İmparatoru Ashoka [Aşoka olarak okunur, çn.] Theravada Budizmi’ni destekledi. Hâkimiyetinin geç dönemlerinde Maharakkhita başkanlığındaki bir Theravada heyetini Gandhara’ya gönderdi. Bu heyet, uzak güneyde bulunan Kandahar’a dek üzerinde Budist ilkelere dayanan fermanlar bulunan “Ashoka Sütunları” inşa etti. Bu çalışmalar dolayısıyla Theravada, Afganistan’da ufak bir yer edinebildi.
Sarvastivada Ekolü ve Greko-Baktriyan Krallığı
Ashoka’nın idaresinin sonlarına doğru, Üçüncü Budist Konseyi’nin toplanmasından sonra, Hinayana’nın Sarvastivada ekolü de Theravada’dan koptu. Ashoka’nın ölümünden sonra oğlu Jaloka, Sarvastivada ekolünü Kaşmir’e getirdi.
M.Ö. 239 yılında, Baktriya’nın yerel Grek soyluları Seleukos [veya Selefkiler, çn.] Hanedanı’na karşı başkaldırarak bağımsızlık ilan etti. Takip eden yıllarda Soğd bölgesi ve Kaşmir’i fethederek Greko-Baktriyan Krallığı’nı kurdular. Kaşmirli rahipler kısa süre içinde Hinayana Sarvastivada ekolünü Baktriya’ya yaymaya başladı.
M.Ö. 197’de, Greko-Baktriyanlar Gandhara’yı Mauryanların elinden almayı başardı. Akabinde Sarvastivada ekolü, Afganistan’ın güneydoğusuna yayılma olanağı buldu. Bunu izleyen Yunan ve Hint kültürlerinin güçlü etkileşimi sayesinde Helenistik tarz, özellikle insan formu ve elbise kıvrımları gibi detaylarda Budist sanatını güçlü bir şekilde etkilemeye başladı.
Theravada, Greko-Baktriyan Krallığı’nda hiçbir zaman güçlü olmasa da, örneğin M.Ö. 155 – 130 yılları arasında hüküm süren Kral Menandros (Pali: Milinda) bölgeyi ziyaret eden Hintli bir keşiş olan Nagasena’nın etkisiyle Theravada’yı izlemeye başladı. Kral bu Hintli ustaya pek çok soru sordu, bu diyalog Milinda’nın Soruları [İng. The Questions of Milinda, çn.] (Pali: Milindapanho) olarak adlandırıldı. Kısa bir süre sonra, Greko-Baktriyan Hükümeti, Sri Lanka ile dış münasebetler kurdu ve M.Ö. 101 – 77 yıllarında hüküm süren Kral Dutthagamani’nin yaptırdığı büyük stupanın takdis ve tahsis törenine katılmak üzere bir delegasyon gönderildi. Bunu izleyen kültürel temas sayesinde, Greko-Baktriyan keşişler Milinda’nın Soruları’nı Sri Lanka’ya sözlü olarak aktarma olanağı buldular. Milinda’nın Soruları, daha sonra Theravada geleneği içinde ekstra- kanonik bir belge olarak kabul gördü.
M.Ö. 177 – 165 yılları arasında, Çin Han İmparatorluğu’nun Gansu ve Doğu Türkistan (Çince: Xinjiang) yönünde batıya doğru genişlemesi pek çok Orta Asya göçebe kabilesinin de batıya doğru sürülmesine neden oldu. Bu kabilelerden biri olan Xiongnu, bir diğer kabile olan Yuezhi’ye [veya Yüezhi, çn.] (Wades-Giles: Yüeh-chih) saldırdı ve büyük bir kısmını kendi içinde asimile etti. Yuezhiler Batı Hint-Avrupa dil ailesine mensup antik bir dil konuşan Kafkas kökenli bir halktı ve Kafkas ırkının en doğuya göç eden kolunu temsil ediyordu. Bazı kaynaklara göre, Yuezhilerin beş soylu kabilesinden biri olan ve Yunan kaynaklarında Tocharian olarak bilinen kolu bugünkü doğu Kazakistan yöresine göç ederek Yunanlarca İskit [İng. Scythian, çn.] olarak bilinen bölgenin yerli göçebe Sakalarını [İng. Shaka, çn.] (eski İranî dilde: Saka) doğuya doğru sürdü. Ancak hem Tocharian hem de Sakalar İranî diller konuşuyordu. Dildeki farklılıktan ötürü Tocharianların, Yuezhilerin ardılları olarak Kucha ile Doğu Türkistan’daki Turfan’da M.S. II. yüzyılda gelişen bir uygarlık kuran ve yine “Tocharian” olarak adlandırılan halkla bir bağlantıları olup olmadığı tartışmalıdır. Ayrıca, Sakaların kuzey Hindistan’da bulunan ve Shakyamuni Buddha’nın doğduğu Shakya klanı ile bir bağlantısı olmadığı da açıktır.
Sakalar ilk olarak Soğd bölgesini Greko-Baktriyan Krallığı’ndan alarak fethetti ve M.Ö. 139 yılında, Kral Menandros zamanında da Baktriya’yı ele geçirdi. Sakalar burada Budizm’i kabul etti. M.Ö. 100 yılı sularında da Tocharianlar Soğd ve Baktriya bölgelerini fethederek Sakalardan aldılar. Bu bölgelere yerleşince onlar da Budist kültürün içinde asimile oldu. Bu, sınırları daha sonra Kaşmir ve Kuzey Pakistan ile Kuzeydoğu Hindistan’a dek uzanacak olan Kuşan Hanedanı’nın başlangıcıydı.
En ünlü Kuşan kralının adı, batıdaki başkenti Kapisha’da bulunan ve M.S. 78 ve 102 yılları arasında hüküm süren Kanishka’ydı. Hinayana’nın Sarvastivada ekolünü destekliyordu. Bu ekolün Vaibhashika alt kolu özellikle Toharistan bölgesinde etkindi. Toharyalı keşiş Ghoshaka, Kanishka’da toplanan Dördüncü Budist Konseyi’nde kabul edilen abhidharma’nın (özel konulardaki bilgiler) Vaibhashika yorumlarını derleyenlerden biriydi. Konsey’den sonra Toharistan’a dönen Ghoshaka, Batı Vaibhashika ekolünün (Balhika) kurucusu oldu. Belh şehrindeki başlıca manastır olan Nava Vihara, Orta Hindistan’ın kuzeyindeki Nalanda Üniversitesi ile karşılaştırılan ve kısa zaman içinde tüm Orta Asya’da yüksek Budist öğrenim için tercih edilen bir merkez haline geldi. Özellikle Vaibhashika abhidharma üzerine ağırlık veriliyor ve sadece hâlihazırda bu alanda eser vermiş keşişler okula kabul ediliyordu. Manastır, kutsal emanet olan Buddha’nın dişini de bulundurmasından ötürü Çin’den Hindistan’a uzanan İpek Yolu üzerindeki başlıca hac merkezlerinden biriydi.
Belh şehri M.Ö. 600’lü yıllarda doğan Zerdüşt’ün [İng. Zoroaster, çn.] de doğum yeriydi. Dolayısıyla şehir, ateşe hürmet edilmesi üzerinde duran ve onun öğretileri ile şekillenen bir İran dini olan Zerdüştlüğün [İng. Zoroastrianism, çn.] de kutsal kenti konumundaydı. Kanishka dinsel hoşgörüyü içeren Greko-Baktriyan siyaseti devam ettirdi. Böylelikle, Zerdüştlük ve Budizm, Belh şehrinde barış içinde birarada bulunmaya devam etti ve birbirinin gelişimini etkiledi. Örneğin, bu dönemden kalma manastır mağaralarında, etrafında ateşten haleler ve altında “Buddha-Mazda” tanımlaması bulunan Buddha resimleri bulunuyordu. Bu, Buddha ve Zerdüştlüğün baş tanrısı olan Ahura Mazda’nın bir karışımıydı.
M.S. 226’da Fars Sasani İmparatorluğu, Afganistan’daki Kuşan hâkimiyetine son verdi. Zerdüştlüğün güçlü destekleyicileri olsalar da Budizm’e tolerans gösterdiler ve daha fazla Budist manastırının yapılmasına izin verdiler. Lokottaravada takipçileri Bamyan’daki iki devasa Buddha heykelini Fars Sasanileri hâkimiyetindeki bu dönemde inşa etti.
Sasani hoşgörüsünün tek istisnası, üçüncü yüzyılın ikinci yarısında Zerdüşt yüksek rahibi Kartir’in ülkenin dinî siyasetini yönlendirmesiyle yaşandı. Kartir, Budizm ve Zerdüştlüğün iç içe geçmesiyle oluşan etkileşimi sapkınlık olarak değerlendirerek Afganistan’daki birkaç Budist manastırın yıkılması emrini verdi. Ancak ölümünden sonra Budizm kısa sürede tekrar toparlandı.
Ak Hunlar ve Türkî Şahlar
Beşinci yüzyılın başlarında – Yunanlar tarafından Hephthalites ve Hintliler tarafından Turushkas olarak bilinen – Ak Hunlar, Sasanilerin elinde bulunan Afganistan dâhil eski Kuşan topraklarının büyük bir kısmını ele geçirdi. Başlangıçta Ak Hunlar, Zerdüştlüğü andıran kendi dinlerini takip ettiyseler de, kısa zamanda Budizm’in güçlü destekçileri haline geldiler. Çin Han İmparatorluğu’ndan bir hacı olan Faxian (Fa-hsien) M.S. 399 ve 414 yılları arasında seyahat ettiği bu bölgelerde ortaya çıkan birçok Hinayana okulundan bahseder.
Türkî Şahlar, Kuşanların soyundan gelen Türkî topluluklara verilen isimdir. Kuşan Hanedanı’nın Sasanilere yenilmesinden sonra kuzey ve kuzey batı Hindistan’ı içine alan eski imparatorluk topraklarını ele geçirdiler. Hintli Gupta Hanedanlığı’nın erken dördüncü yüzyıldaki kuruluşuna kadar bölgede hâkimiyetlerini sürdürdüler ve daha sonra Nagarahara’ya kaçtılar. Ak Hunlardan bu bölgenin bazı kısımlarını alarak beşinci yüzyıl ortalarında hâkimiyetlerini Kabul Vadisi ve Kapisha’ya dek yaydılar. Kendilerinden önceki Kuşanlar ve Ak Hunlar gibi, Türkî Şahlar da Afganistan’daki Budizm’i destekledi.
515 yılında Ak Hun Kralı Mihirakula, sarayındaki Budist karşıtı fraksiyonların kıskançlıklarının etkisinde kalarak Budizm’i baskı altına aldı. Manastırları yıktırarak kuzeybatı Hindistan, Gandhara ve özellikle Kaşmir’de pek çok rahibi öldürttü. Bu zulüm kontrolü altında olan Nagarahara’nın bazı bölgelerinde daha az şiddetliydi. Oğlu bu siyaseti tersine çevirdi ve tüm bu bölgelerde tekrar yeni manastırların yapılmasını sağladı.
Batı Türkleri (Batı Göktürkleri)
Batı Türkistan’ın kuzeyinden gelen Batı Göktürkleri 560 yılında Orta Asya İpek Yolu’nun batı kısmını ele geçirdi. Yavaş yavaş Baktriya’ya doğru yayılarak Türkî Şahları, Nagarahara’nın doğusuna çekilmeye zorladılar. Batı Göktürklerinin çoğu lideri yerel insanların izlediği Budizm’i kabul etti ve 590 yılında Kapisha’da yeni bir Budist manastırı yapıldı. 622 yılında, Batı Göktürk Kağanı Tong Yabgu bölgeyi ziyaret eden Hintli rahip Prabhakaramitra’nın rehberliğinde Budizm’i resmen kabul etti.
Çin Han İmparatorluğu’ndan bir hacı olan Xuanzang (Hsüan-tsang), 630 yılı civarında Hindistan’a giderken yolu üzerindeki Batı Göktürk Kağanlığı’nı da ziyaret etti. Budizm’in Kağanlığın Baktriya bölgesinde, özellikle de Belh şehrindeki Nava Vihara Manastırı’nda geliştiğinden bahsederek monastik üniversitenin yalnızca akademik çalışmalarla değil, yerel Zerdüşt geleneğine uygun olarak ipek giysiler ve mücevherlerle süslenmiş Buddha heykelleri ile de ünlü olduğunu rapor etmiştir. Manastır o dönemde Doğu Türkistan’daki güçlü Budist Hotan Krallığı ile yakın ilişki içerisindeydi ve çoğu rahibini öğretmek üzere bölgeye gönderiyordu. Xuanzang ayrıca Nava Vihara yakınında Hinayana ileri meditasyon pratiği olan vipashyana’ya (Pali: vipassana) – gelip geçicilik üzerine istisnai algı ve kişinin bağımsız kimliğinin yoksunluğu – adanmış bir başka manastırın varlığından söz eder.
Xuanzang Türkî Şahlar yönetimi altındaki Nagarahara’da Budizm’in konumunu çok daha kötü durumda buldu. Gandhara’nın Pencap kısmında olduğu gibi, bölge neredeyse bir yüzyıl önce Kral Mihirakula’nın zamanında yaşanan zulmün izlerini silememişe benziyordu. Buddha’nın kafatasından bir parça içeren kutsal emaneti ile Nagara Vihara, Budist dünyanın önde gelen hac merkezlerinden biri olmasına rağmen Xuanzang burada bulunan rahiplerin yozlaştığından söz eder. Rahipler buraya gelen her hacıdan kutsal emaneti görme karşılığında altın bir sikke alıyor ama tüm bölgede eğitim amaçlı yapılan hiçbir merkez bulunmuyordu.
Dahası, Mahayana beşinci ve altıncı yüzyıllarda Kaşmir ve Pencap Gandhara’sı üzerinden Afganistan’a yayılmış olsa da, Xuanzang Mahayana’nın bölgedeki varlığının yalnızca Kapisha ve Nagarahara’nın batısındaki Hindukuş bölgesinde olduğunu kaydetmiştir. Sarvastivada hâlâ Nagarahara ve Kuzey Baktriya’daki en etkin Budist geleneği olmaya devam ediyor