İnsan nefsindeki büyüklenme, enaniyet, ya da kendine benlik verme İblis ile başlar, tarihte de Firavunların, Nemrutların en önemli özelliğidir. Bu duygu bedenini kapladığında insanın şuuru kapanır. Kişi şeytanlaşır, Deccalleşir, Firavunlaşır ve Nemrutlaşır. Gurur, kibir ve kendini beğenmişlikten kontrolünü kaybeder. Bediüzzaman’ın ifadesiyle "sırf ene kesilir." Her konuda kendi aklını beğenir, her fikrinin doğru olduğunu zanneder, her şeyin en doğrusunu o bilir, en güzel konuşan odur, en doğru tehşisi o koyar; onun üstünde akıl yoktur.
Enaniyetli kişinin büyüklük duygusu şefkat, merhamet ve vefa gibi asil duyguların üzerindedir. Hatta bunları yok eder. Kalbi Allah aşkıyla dolu insanda ise enaniyet olmaz. Rabb’inin gücünü kavramış ve O’nun kudretini gereği gibi takdir edebilen bir insanın enaniyete gücü yetmez.
Bediüzzaman, kendi nefsini beğenen ve seven kişinin başkasını samimi olarak sevemeyeceğini söyler. Ve iman sahiplerini, "Daima kendini beğendirmeye ve sevdirmeye çalışır. Ve kusurunu nefsine almaz, belki avukat gibi kendini müdafaa ve tebrie eyler (temize çıkarır). Mübalâğalarla, belki yalanlarla nefsini medih (över) ve tenzih ederek (yüceltir), adeta takdis eder (kutsallık verir) ve derecesine göre, ’Hevâ ve heveslerini kendisine mâbud edinen kimse…’ (Furkan Suresi, 43) mealindeki ayetin bir tokadını yer. (Lemalar, 28. Lem’a) ifadesiyle uyarır.
Büyüklenen kişi için gurur çok önemlidir; rezil olmaktan ve enaniyetine zarar gelmesinden çok çekinir. En çok ızdırap duyduğu şey aşağılanmaktır. Allah, Kur’an’da onları çok aşağılar. Ahirette de onların aşağılandığına vurgu yapar Kur’an. Mesela aşağılanmaları için yerde sürüklenerek götürülürler. Bu durum kendisini dünyanın merkezi olarak gören kişiye şüphesiz çok ağır gelir. O hep havalı ve ilgi çekici olmak, mallarıyla gösteriş yapmak, insanların gözünde büyümek, çevresine hâkim olmak ister. Zenginlik, güzellik, makam, kariyer, mal ve çocuklar gibi gözünde büyüttüğü, gururlandığı, övünme aracı olarak gördüğü konuları sıklıkla gündeme getirip övgüleri toplamaya çalışır. Oysa insan sahip olduğu her şeye, Allah’ın belirlediği kader doğrultusunda kavuşur. Gerçekte hepsi birer imtihan konusu iken, o sahiplenir, kibirlenir, gurura kapılır, sorgulanacağını unutur.
Enaniyetli kişi gurur ve büyüklenme içerisindedir ancak enaniyet aslında aşağılık kompleksi ve eziklik durumudur. Kendisini diğer insanlardan daha aşağı gören ve bunun ezikliğini hisseden insan, gerçekte kendisine benlik veriyor demektir. Kişi güzel veya zengin olmayışının, kendisindeki bir özellikten kaynaklandığını zanneder. Kaldı ki bunlar eksiklik ya da kusur değildir. Her şey gibi bedenlerin ve mülkün de gerçek sahibi olan Allah, verdikleriyle kullarını dener. Ancak Allah’a yalnızca takva ulaşır; önemli olan sahip olunan mallar, çocuklar, dünyevi meta değil, insanın Allah’a olan yakınlığıdır...
Allah, insanın gururunu ezecek birçok şey yaratır, insana acizliğini hatırlatacak onlarca özellik verir. Kadın ya da erkek; bedeni sürekli bakım ister. İnsanların büyük çoğunluğu sürekli ilaç kullanır. Allah, bu acizlikleri, Kendisini, ölümü ve ahireti düşünmeleri için verir. Sonsuz merhametiyle, dünyaya hırsla bağlanmamaları için verir bu acizlikleri ancak birçok insan düşünemez, dünyaya delice bağlanmanın anlamsızlığını akledemez. Gün içinde onlarca acizliğini görür ancak buna rağmen kişinin enaniyeti kırılmaz. Akılcı bakan ve düşünen insan ise aczini gördükçe Allah yakınlaşır. Aczi onu Rabb’ine daha sıkı bağlar
Allah dilemedikçe, insan ne bir musibeti savmaya ne de kendisi için bir iyiliğe güç yetiremez. Allah’ın rahmeti, şefkat ve merhametine muhtaçtır. Bu gerçeğin bilincindeki samimi mümin, Allah’ın sınırları içerisinde ve Allah’ın doğrularıyla yaşamaya çalışır. Enaniyetli insan ise kendi aklının sınırları içerisinde ve kendi doğrularıyla yaşar. İnsanın, şeytani özellik olan kibirden kurtulması "kovulmuş şeytandan Allah’a sığınması", Allah’ın sonsuz gücünü düşünüp kavraması, bu sonsuz güç karşısında kendi aczini anlayarak boyun eğmesi ve O’na halisane teslim olması sonucu gerçekleşir. Kalbini, ruhunu ve bedenini Allah’a teslim eden insan, Rabb’inin yönetimindedir. Ve üzerinde şeytanın zorlayıcı gücü kalmaz...
Enaniyetli kişiler, gururla salınıp-kasılarak Allah’tan uzak yaşar ancak ahirette onları bekleyen horluk ve aşağılanmadır. Dünya hayatında "yukarı kalkık başları" Rabb’leri huzurunda öne eğilir. Büyüklenenler cehennem ateşine, ’küçültücü bir sürüklenme ile " sürüklenecekleri gün; onlara, "cehennemin dokunuşunu tadın" denir. "Cehenneme boyun bükmüş kimseler olarak" girer, "alçaltıcı bir azapla karşılık" görürler.
Münafıkların sapkın özelliklerinden biri, Allah’tan değil, insanlardan çekinmeleridir. “Münafıklar, kalblerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerinde indirilmesinden çekiniyorlar...” (Tevbe Suresi, 64) ayetiyle haber verildiği gibi, kalplerindeki hastalığı Allah’ın bir sure indirerek diğer insanlara bildirmesinden korkmaktadırlar. Münafık için kalbindekini Allah’ın değil, diğer insanların bilmesi önemlidir.
Bu gerçeği kavradığında insan, tüm yaşamı süresince Rabb’ine dayanıp güvenir. Kendisini bir kader dahilinde yaşatan, sayısız nimet veren Allah’a yönelir ve gerçek huzuru tadar.
İnsanlar Neden Kur’an’dan Kaçarlar?
İnsanların büyük çoğunluğu dünya hayatına şiddetle bağımlıdır. Ölümü, ahireti ve kendilerini bekleyen asıl ve sonsuz hayatı düşünmez, gaflet perdeleri altında yaşarlar. Sanki yaşadıkları hayat hiç sona ermeyecekmiş gibi davranır, Kur’an’ın bildirdiği gerçeklerden kaçarlar. Dünya hayatının ‘göz açıp kapama süresi’ kadar kısa olduğunu düşünmezler. Oysa her insan, aniden ölüm melekleriyle karşılaşabilir, mezara giderken de dünya hayatında sahip olduğu hiçbir şeyi yanına alamaz. Yapayalnız bir şekilde Allah’ın huzuruna çıktığında ise, sadece dünyadayken yapıp ettikleri önüne getirilir.
Bu gaflet halinin yanı sıra, insanların Kur’an’dan kaçmalarının önemli bir nedeni de içlerindeki şiddetli büyüklük duygusudur. Kendi fikirlerinin, inançlarının, yaşam şekillerinin doğruluğuna inanır, daha doğru bir görüşün olabileceğini asla kabullenmezler. "Ona: "Allah’tan kork" denildiğinde, büyüklük gururu onu günaha sürükler, kuşatır. Böylesine cehennem yeter; ne kötü bir yataktır o." (Bakara Suresi, 206) ayetiyle haber verildiği gibi, büyüklük gururu kişiyi inkara sürükler.
Bu kibirli kimseler Kur’an’ı yaşamaya çağrıldıklarında yüz çevirirler. Çünkü Kur’an’a uymak onlar için yaşadıkları dinin hak değil batıl olduğunu kabul etmeleri anlamına gelir. Yıllardır bildikleri, uydukları, yaşadıkları, değer verdikleri her şeyin büyük bir yanılgı olduğunu öğrenmek onlar için büyük bir felaket olacaktır. Bunu kabullenmek onlar için yıkım demektir. Oysa asıl yıkım kibirleri nedeniyle sürüklendikleri durumdur.
İnkarcılar ayrıca, içinde bulundukları fikir saplantısı nedeniyle Kur’an’ı dinlemez, ondan kaçarlar. Gelenek ve görenekleri, yaşam ve düşünce tarzları, hayata bakış açıları öylesine kemikleşmiştir ki, değişikliğe ya da yeniliğe asla açık değillerdir. Bu saplantıları nedeniyle gerçekler konusunda uyaran kişilere karşı saldırgan ve öfkeli davranışlar sergilerler.
Peygamberimiz(asm) ahir zaman’da yaşanacakları anlatırken: "Son zamanlarda bir takım fitneler olacaktır." der. Dinleyenler: "Ey Allah’ın Rasulü, (o zaman) nasıl ederiz?" diye sorarlar. Peygamber efendimiz: "İlk durumunuza dönersiniz" buyururlar. [Taberani]
Nasıl olacak bu dönüş? Sorusunu da şöyle cevaplıyor:
"Allah’a, Kitabına, ve Peygamberinin sünnetinedir"buyururlar. [Deylemi]
Ancak söz ettiğim kişiler işitmezler ki Allah’ın Kitabına kaçabilsinler. Kur’an’daki, “Dediler ki: "Bizi kendisine çağırdığın şeye karşı kalblerimiz bir örtü içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık, bizimle senin aranda bir perde vardır. Artık sen, (yapabileceğini) yap, biz de gerçekten yapıyoruz." (Fussilet Suresi, 5) ifadesinden bu kişilerin adeta bir perdeyle insanlardan ve gerçeklerden engellendikleri anlaşılır.
Allah’ın mesajından uzak yaşayan kişiler “kendilerinin gerçekten hidayette olduklarını sanırlar" (Zuhruf Suresi, 37), yollarının doğru olduğunu düşünürler. Ancak gerçekler farklıdır ve Rabb’leri huzurunda sorgulanacakları gün, gerçekler konusunda uyarıları dinlememiş insanlar için sonuç hüsran olur.
Ve her ümmetten ayetlerimizi yalanlayan bir grubu toplayacağımız gün, artık onlar ’tutuklanıp (azap yerine) dağıtılırlar.’ (Neml Suresi, 83)
Kur’an’ın cahiliye olarak tarif ettiği kesimin cehaleti eğitimsizlikten kaynaklanmaz. Yıllarca öğrenim görmüş, kariyer sahibi bir insan da bu kesimin bir bireyi olabilir. Söz konusu cehalet, Allah’ı tanımamanın, Kur’an ahlakını yaşamamanın getirdiği bir cehalettir. Kurtuluş yolu ise hayat rehberimiz olan Kur’an’a yönelmektir.
Dünyanın İmtihan Mekanı Olduğunu Unutmayalım
Yaratıcısından uzak yaşayan insanların mutlu olamamalarının nedenlerinden biri, dünyada varoluş amaçlarını unutmuş olmalarıdır. İnsan imtihan için yaratılmıştır. Yüce Allah’ı, O’nun sonsuz aklını, eşsiz gücünü ve muhteşem sanatını gereğince takdir edebilecek mi, yoksa sorumluluklarını, hatta yaratılış amacını unutup dünya hayatına mı yönelecek diye denenir.
Her insan, içinde kendisine her an doğru olanı fısıldayan vicdanına uyup uymayacağıyla imtihan olur. Vicdanının sesini dinlemek yerine nefsinin bencil tutkularını tatmin için yaşayan kişi imtihanı kazanamayacaktır.
Dünyada olup biten her olayın bir deneme olarak yaratıldığını unutan kişi tevekkülsüz davranışlar gösterir. İmtihanı kavrayamayan kişilerin söyledikleri “keşke böyle yapmasaydım" "işim hep ters gidiyor", "şunu yapmasaydın böyle olmazdı" gibi pek çok söz, çarpık kader anlayışı sonucu yaşadıkları tevekkülsüzlüğün göstergesidir.
İnsan bu tevekkülsüz ahlâkı nedeniyle parası, yiyeceği, içeceği, serveti de olsa bir türlü mutlu olamaz. Sürekli korku içinde, huzursuz yaşar. Her an evinin yanmasından, ekonomik yönden açmaza girip batmaktan, sahip olduğu malları yitirmekten korkar. Rahatsızlandığında en zor hastalıklar aklına gelir; acaba kanser mi olmuştur? Kalp atışı hızlanır; acaba enfarktüs mü geçirmektedir? Karnının ağrıyor olması acaba apandisit belirtisi midir?... Her an yeni bir endişe ve yeni bir acı yaşayan kişi, yalnızca kendisi için değil, ailesindeki tüm bireyler için de aynı korkuları tek tek yaşar. Dolayısıyla sinirleri çok bozuktur, sürekli gergindir. Bu yüzden sigara, alkol hatta uyuşturucu kullanır; hırçın ve saldırgandır.
Böyle yaşayan bir insanın hayatı adeta cehenneme benzer. Kişi boğulma olasılığı nedeniyle su içmekten dahi korkacak hale gelir. Örneğin, insanların bir dönem yaşadıkları deprem korkusu yaşamı zehir etmiştir. İnsan zayıf yaratılmış bir varlıktır ve bu kadar korkuyu kaldıramaz, hepsi kişiye azap olur. Oysa Allah’a tevekkül etse bereket, bolluk, huzur ve mutluluk içinde yaşayacaktır. Rahman-Rahim olan Allah’ın koruması altında olduğunu bilmek zaten Allah’a imanın önemli koşuludur. Kişi Allah’ı dost edinmiyor ve O’na güvenmiyorsa imanını tekrar gözden geçirmelidir.
Bir kağıt kalem alın ve hayatınızda bağlı olduğunuz şeyleri yazın. Şimdi sırasıyla okuyalım.
Beşinci sıradaki kişiye göre değişir; hatta bazıları için ilk sırada bile olabilir. Paranız, eviniz, işiniz, malınız-mülkünüz gibi...
"Dünyanın metaı azdır” buyurur Allah. Dünyada bağlanmaya değer bir şey yoktur. Ne görürüz baktığımızda? Sabah kalktığımız andan itibaren acizliklerimizle yüzyüze geldiğimizi. Her insanın onlarca uğraşı var. En basiti belli bir süre uykuya ihtiyaç duyar. Kalktığında temizlik yapmalıdır; elini yüzünü yıkar, dişlerini fırçalar, duş alır. Kahvaltı etmesi, su içmesi gerekir yoksa ayakta duramaz.
Kur’an, insanları henüz yaşıyorken ve zaman varken iman etmeleri için, ahiretteki sonsuz azaba karşı uyarır. Ve Peygamberimiz(sav)’in "Rabbim gerçekten benim kavmim, bu Kur’an’ı terk edilmiş (bir Kitap) olarak bıraktılar." (Furkan Suresi, 30) ifadesiyle şikayet ettiklerinden olmamak için sımsıkı tutunmamız gerekenin ne olduğunu haber verir:
Yalnızca Allah’ın hoşnutluğunu amaçlayarak, samimi çaba göstermekten insanı alıkoyan sebeplerden biri, makam, mevki ve şöhret gibi dünyevi değerleri gözetmektir. Oysa Allah’ın “…Muhakkak ahiret dereceler bakımından daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür. (İsra Suresi, 21) ayetiyle bildirdiği gibi, ahiret daha üstündür ve maddi olanaklar kişiye orada hiçbir şey kazandırmayacaktır. İnsanı gerçek anlamda üstün kılan tek şey, Allah’ın rahmetini ve rızasını yitirmekten korkmak ve O’nun sınırlarını korumak anlamındaki takvadır. Kur’an’da, insanlar bu gerçekle pek çok ayette uyarılırlar:
Cahiliye toplumlarına ait bir aldanış olan makam ve mevki hırsı, samimi inananın asla kapılmayacağı nefsani bir tutkudur. İman eden bir insan, "Size yasaklanan büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin kusurlarınızı örteriz ve sizi ’onurlu-üstün’ bir makama sokarız." (Nisa Suresi, 31) ayetiyle bildirildiği üzere gerçek üstünlük ve onurun Allah Katında olduğunu kavramıştır. Tek beklentisi ve umudu, Allah’ın hoşnutluğu için yaptığı salih ameller karşılığında Allah Katında elde edeceği onur ve üstünlük makamıdır. Ve ‘gerçek makam’ Rabb’imiz Katındadır:
İçlerinden bir adama: "İnsanları uyar ve iman edenlere, muhakkak kendileri için Rableri katında ’gerçek bir makam’ olduğunu müjde ver" diye vahyetmemiz, insanlara şaşırtıcı mı geldi? İnkâr edenler: "Gerçekten bu, açıkça bir büyücüdür" dediler. (Yunus Suresi, 2)
Makam ve mevki sahibi olmaya karşı duyulan bu şiddetli tutku , kişinin samimiyetini engeller. Çıkarları gereği üzerindeki kişilere hoş görünmeye çalışır, beklentilerine kavuşmak için onlarla yakınlık kurmaya gayret eder. Altındakileri ise ezerek yükselmeye çalışır. Ancak kıra döke yükseldiği yerden inerken tutunacak hiçbir şey bulamaz.
Yalnızca Allah için yaşayan insan ise toplumda ‘değer’ kazanmak amacıyla şeref ve saygınlık elde etmeyi asla düşünmez. Bilir ki bu niyet, amellerinin geçersiz kılınmasına neden olacaktır. Yalnızca nefsinin arzularının ardında ölümüne dek ’tutkuyla oyalanıp kendinden geçen’ kişi, boş bir çaba gösterdiğini ahirette anladığında ise artık geri dönüş yoktur.
Sonra o gün, nimetten sorguya çekileceksiniz. (Tekasür Suresi, 1-2-3-4-5-6-7-8)
Samimi müminler ise, dünya hayatında henüz vakit varken nefsin bu kötülüklerinden arınarak Allah’ın hoşnutluğunu kazanmış ve ‘doğruluk makamı’na ulaşmışlardır:
Çok kudretli, mülkünün sonu olmayan (Allah)ın yanında doğruluk makamındadırlar. (Kamer Suresi, 55)