Ana Sayfa Köşe Yazarları Yasin Murat Yiğit TÜRKÇE DÜŞÜNMEK - 2
16 Eylül 2018 - 22:16
Birinci bölümde İngilizce füzyon kelimesine gelecek Türkçe karşılıklara yönelik birtakım denemeler yapmış ve Türkçe düşünmenin bizi daha güçlü düşünce ürünlerine götürdüğünü saptayarak bu sürecin, beyindeki tüm nöronları aynı anda çalıştırıp keşif yollarını açan gama dalgaları üretimde artışa sebep olduğu tezini ortaya atmıştık. Bu bölümde ise Arapça istihbarat kelimesine yönelik bir düşünme pratiği geliştirmeye çalışacağız.
Arapça istihbarat kelimesine yaklaşımımız, İngilizce füzyon kelimesine yaklaşımımızdan farklı olacaktır. Bu keyfi bir tercih değil, bir zorunluluktur. Çünkü füzyon kelimesi Türkçe’miz için çok daha yeni ve dar kullanım alanları olan bir kelimedir, istihbarat kelimesi ise yüzyıllar önce dilimize yerleşmiştir, dolayısıyla herkes kelime söylendiğinde ne manaya geldiğini bir şekilde kavrayabilmektedir. Füzyonu ele alırken “kaynaşma, birleşme, vs.” gibi karşılıkları kullanmak sıkıntı yaratmayacakken, istihbarat kavramına aynı şekilde kendi kendimize yeni karşılıklar bulduğumuzda hem yerleşik hale gelmeyecek, hem de kavramla ilgili diğer insanlarla olan iletişimimizde sıkıntılar çıkma olasılığı yükselecektir. Bundan dolayı, istihbarat kavramının yerleşik bir Türkçe karşılığını ortaya çıkarma işini, bizden çok daha yetkin olan dilbilimcilerin yapması yerinde olacaktır. Bu durumu şöyle bir benzeştirme ile belki daha net bir şekilde açıklayabiliriz: Kırsal kesimde ve köylerde insanımızın pratik zekasını kullanarak ürettiği taşıma ve ulaşım araçlarını ara sıra haberlerde izlemekteyiz. Kimi eski ve parçalanmış bir arabaya değişik şekillerde ek lastikler, dingiller, vs. eklemekte, kimi de tepeden tepeye kendine özgü kısa mesafe makara sistemi kurmaktadır. Ancak bu araçlar ancak kendi köy yerinde, çok sınırlı alandaki bir coğrafyada etkin olabilmektedir. Köyden İstanbul veya Ankara’ya, veya Almanya veya İngiltere’ye bu araçlarla gidemez. Bunun için uzman ekiplerin ürettiği ve genel olarak herkesin bildiği ve kullandığı standart arabalara, uçaklara ihtiyacı vardır. Biz de füzyon kelimesini kendi alanımızda belli çerçevede kendi ürettiğimiz Türkçe karşılıklarla kullanabilsek de istihbarat kelimesi daha genel bir kavram olarak çok daha geniş bir etki alanına sahip olduğundan uzman dilbilimciler tarafından çalışılıp karşılığı üretilmelidir. Peki biz ne yapabiliriz?
Buna geçmeden önce Arapça kavramın kendisindeki öz mananın genel olarak bilinen istihbarat işlevlerini nasıl fakirleştirdiğini hem kavramın kendisini inceleyrek, hem de İngilizce karşılığı olan “intelligence” kelimesi ile karşılaştırarak değerlendirelim. Kavramın özü “haber, ihbar” kelimesine dayanmaktadır. Haber ve ihbar kelimelerinin temelinde ise “yeni olan ve değişime uğramış veri” manası vardır, ancak bu eksik bir tanımlamadır. Şöyle bir haber bülteni düşleyelim: “Evet sayın seyirciler, şu ilimizin şu köyündeki köy çeşmesi beş senedir aynı şekilde akmaya devam ediyor. Dün gidip baktık, değişik bir şey göremedik.” Böyle bir haber karşısında seyirci ya kendisiyle dalga geçildiği, ya da haber bültenini hazırlayanların ruh ve sinir sağlığının yerinde olmadığı fikrine varacaktır, çünkü bu verinin haber değeri yoktur. Veri, mevcut durumda bir değişiklik sonucu ortaya çıkmamıştır ve de yeni değildir. Halbuki verinin istihbarat değeri vardır: Birincisi, sadece sen gidip baktığında sana hiçbir değişiklik yokmuş gibi bilinçli bir izlenim vermek için tertibat kurulmuş olma olasılığı vardır. Dolayısıyla tertibatı kuranlar senin ne zaman gözlem yaptığını ve yapacağını bilmektedir ve gerçek durumu senden “sabite” kamuflajıyla gizlemektedir. Bu duruma en güzel örneklerden biri kuantum fiziğindeki çift yarık deneyidir. Elektron, gözlemlendiğinde sanki gözlemlendiğini anlıyormuş gibi parçacık özelliği göstermekte, gözlemlenmediğinde ise dalga özelliği göstermektedir. Bu özellikleriyle elektronlar bir nevi “uzman istihbaratçılar” olarak da belki tanımlanabilir… İkincisi ise gerçekten sistemde hiçbir değişiklik yoktur, ancak bu durumda da bu veri değerlidir. Çünkü sabitlik durumundan emin olunduğu takdirde bu sefer değişen verilerle oluşturulan “doluluğun fotoğraflanması” değil, değişmeyen verilerle oluşturulan “boşluğun fotoğraflanması” bambaşka değerli bilgiler ortaya çıkaracaktır. Eğer değişen aktörler gözlemlenemiyorsa, değişmeyen boşluklar tam olarak ortaya çıkarıldığında, bütün bir fotoğraf karesinin boşluktan geri kalan diğer kısmında diğer aktörlerin kendini kamufle ettiği kesinlik kazanmış olacaktır.
Peki istihbarat kavramının eski Türkçe’deki karşılığı nedir? Yazı dizimizin üçüncü bölümünde bu kavramı inceleyeceğiz. Bu, öylesine mükemmel bir kavramdır ki istihbarat işlevleri açısından bakıldığında sadece Arapça olana değil, İngilizce olana da üstündür. Ancak kelimenin bugünkü Türkçe’deki türevi “eskimiş, değersiz” manasında garip, viran ve harap bir elbisenin altındadır. Sanki çöpe düşmüş altın gibidir…