Sivas Ulu Camii | Sivas.im : Sivas Gezi Rehberi
Gezi 28 Mayıs 2011
Sivas Gezi Rehberi olarak bu defaki tavsiyemiz Ulu Cami..
Daha Önce Divriği’deki Ulu Camii’yi sizlere tanıtmıştık. Bugün ise Sivas Merkez’de bulunan Ulu Camii yi tanıtacağız.
Sivas’taki tarihi eserlerin her birini gezi notlarıyla sizlere aktaran Sivas Gezi Rehberi, bugün de bu faaliyetini sürdürüyor.
Anadolu’nun en eski camilerindendir. Camilerin mekân fikrinin gelişmesinde önemli bir basamağı teşkil etmektedir. Avlusuna üç yönden girişi ve düz damlı, dikdörtgen plânlı, kufe tipli cami sınıfına giren ender örneklerdendir. Kubbe fikrinin henüz gelişmediği dönemde yapılmıştır. Bazı bilim adamlarına göre Dânişmendli dönemi eseri olarak da kabul edilmektedir.
Dânişmendliler 1085-1178 yılları arasında Sivas, Kayseri ve Malatya’ya yerleşmişlerdir. Tokat, Niksar Ulu Camii (1145), Kayseri Ulu Camii (XII. yy. ortaları), Tokat Yağıbasan (Çukur) Medrese (1151-52), Niksar Melik Nizameddin Yağıbasan (1157-58), Niksar Kulak Tekkesi ile Türbesi; Kayseri-Pınarbaşı-Türbe Köyü Melik Dânişmend Kümbeti Dânişmendli eserlerinden bazılarıdır. Dânişmendliler 1178’de Selçuklulara bağlanmasına rağmen adlarına yapılan yapılar yüzyılın sonuna kadar uzanmaktadır.
Sivas Ulu Câmii’ni de Dânişmendli döneminin önemli eserlerinden saymak mümkündür. Böylesine önemli bir eserin ne yazık ki avlusuna 1974 yılında betonarme bina yapılarak avlu plan tertibi bozulmuştur.
1955 yılında yapılan büyük onarım sırasında caminin inşa ve onarım kitabeleri bulunmuş, yapım tarihi ve yaptıranı ilim âlemine tanıtılmıştır.
Yapım kitabesi Sivas Müze Müdürlüğü’ndedir. 1120 envanter numaralı, kalkerli taştan, 89cm x 49cm x 17cm boyutlarında, üç satırlık kitabesi şöyledir:
“Bu mescidin yapılmasını dîn ve dünyanın kıymeti olan adaletli İzzeddin’in oğlu (aziz oldu ve Allah ona yardım etti) Melikşah’ın saltanatları zamanında Allah’ın rahmetine dönecek olan İbrahim oğlu Kızılarslan tarafından Kul Ahi’ye 593 (1196-1197) yılında emretti.”
Onarım kitabesi de, Sivas Müze Müdürlüğü’nde 1121 envanter numarada kayıtlıdır. 52cm x 35cm boyutlarında, kalkerli taştan, dört satırlık kitabenin ilk satırı okunamamaktadır. Kitabenin okunuşu şöyledir:
“Bir gücü ve topluluğu yenen, dîn ve dünyanın şerefi, fetihlerin sahibi, Allah’ın zayıf kulu, müminlerin emiri Keyhüsrev oğlu Keykavus Yusuf ‘un oğlu… 609 (1212) yılında Allah’ın rahmetine kavuştu.”
Yapım kitabesinden de anlaşılacağı üzere cami, 1196-97’de II. Kılıç Arslan’ın oğlu Kutbeddin Melik Şah’ın saltanatları zamanında Kul Ahi yaptırmıştır.
İkinci kitabeden de caminin I. İzzeddin Keykavus döneminde, 1212 yılında onarıldığı anlaşılmaktadır.
Camiin asıl ibadet alanı ahşap tavan üst örtü sistemi 1955 yılı onarımında tamamen değiştirilerek ahşap taklidi betonarme tavan haline getirilmiş, akıntıyı önlemek amacıyla üzeri bakır kaplı kırma çatı ile örtülmüştür. Anadolu cami mimarîsinde Urfa Ulu Camii’den sonra en erken tarihli son cemaat yerine sahip olan ve üç yönden girişi bulunan avlulu ilk camilerindendir. Güney duvarına dikey olarak düzenlenmiş 11 sahında, 50 yığma ayak birbirine sivri kemerlerle bağlanmıştır. Ulu Cami, 54,70m x 33,70m iç ölçülerindedir .
Doğu-Batı doğrultusunda dikdörtgen planlı avluya kuzey, doğu ve batı yönlerinden girilmektedir. Avlu, yaklaşık 25m x 55m ölçülerindedir. Kuzey duvarı eksenindeki giriş kapısının iki yanında daire kesitli mihrabiyeler yer almaktadır.
Asıl ibadet alanına, kuzey duvarının tam ortasında asıl ve köşelere yakın yerlerden birer olmak üzere üç ayrı kapı ile girilmektedir.
Asıl ibadet alanının kuzey-güney doğrultusundaki on bir sahnı oluşturan kesme taş örgülü yığma elli adet ayak, sivri kemerlerle birbirlerine bağlanmıştır. Mihrab eksenine uzanan orta sahın diğerlerinden biraz daha geniş tutulmuştur.
Ulu Camii, dıştan ve içten tamamen kesme taş malzeme ile yapılmış, beden duvarları kalın bir tabaka hâlinde kireçle sıvanmıştır. Cami orijinalde ahşap tavanlı, düz toprak damlı olarak yapıldığı hâlde günümüze bu şekliyle gelememiş; 1955 yılında geçirdiği onarımlar sırasında ahşap yerine daha dayanıklı malzeme olan beton kullanılarak tavanı yenilenmiş; ahşap görüntüsü verilmiştir.
Sivas Ulu Cami’nin asıl giriş kapısı ile diğer kapıları süslemesiz ve sade görünümlüdür.
Sivas Ulu Camii’nde 1955 yılında yapılan onarımlar sırasında çıkarılan orijinal mihrabın üzerinde, birbirini kesen sekizgenlerden geometrik örgü motifli iç içe iki sekizgenin kenarlarından çıkan kollarla kesilmesi ile kareler oluşturan süsleme elemanları bulunuyormuş. Onarımda mihrabın süslemeleri taş malzemeyle sade bir şekilde düzenlenmiştir. Östünde yukarıya doğru gittikçe daralan yedi sıra mukarnaslı kavsaradan başka süsleme elemanı görülmez.
Ulu Cami’nin orijinal olmayan minberi taş malzemeyle, son derece sade bir şekilde yapılmıştır.
XIII. yüzyılın ilk yarısında inşa edilen minaresi, caminin güney doğu köşesine yaklaşık 3m uzaklıktadır. Minare kaidesi tuğla örgülü, sekizgen kaidelidir. Sağır kemerli nişler üzerinde firuze renkli sırlı tuğlalarla “el-azametü ve’l-ikbâl… el-mülkü lillâhi’l-vâhidi’l-kahhâr” yazılıdır. Tuğla örgülü silindirik gövde, şerefeye doğru düzgün bir biçimde incelerek yükselir. Tuğla gövde kilit örgülü yazı şeritlerinde firuze renkli sırlı tuğladandır. Kilit tuğla örgü sistemi gövdeyi aralıksız kaplar. Biri korniş altında diğeri gövdenin ortasında iki yazı kuşağı bulunmaktadır. Şerefiye altı mukarnaslı olup ilk sırası orijinal, üst sıralar ve şerefe geç dönemlerde onarılarak yenilenmiştir. Şerefe mukarnaslarının başlangıcı tuğla, çini, mozaik malzemelidir. Küçük nişler içinde geometrik kompozisyonlar işlenmiştir.
Prof. Dr. Refet Yinanç, Sivas Abideleri ve Vakıfları, Vakıflar Dergisi XXII. sayısındaki makalesinde cami ile ilgili önemli bilgiler vermektedir. “Ulu Cami, Timur istilasında tahribata uğradığı gibi 1402 Ankara Savaşı’ndan sonra Sivas’a hâkim olan Mezid Bey ile onu itaat altına almak isteyen Çelebi Mehmed’in ümerasından Bayezıt Paşa arasında meydana gelen çarpışma esnasında da kısmen yıkılmıştır. Çelebi Mehmed kuvvetleri tarafından sıkıştırılan Mezid Bey, Ulu Cami’ye sığınınca Bayezıt Paşa caminin yıkılmasını emretmiş, Mezid Bey de minareye çıkarak mücadeleye devam etmek istemişse de minare ateşe verildiğinden teslim olmak zorunda kalmıştır. Cami daha sonra hayır sahipleri tarafından tamir ettirilmiştir. 1525 yılında yeniden onarılan cami 1597’de Sivas valisi Mahmud Paşa zamanında tekrar tamir görmüştür. Son olarak Şeyh Hacı İsmail Toprak’ın himmeti ve halkın yardımı ile 1955’de restore ve tamir ettirilerek ibadete açılmıştır.
Vakıfları: Vakfiyesi Timur istilası sırasında kaybolan caminin eski vakıfları daha sonra padişah beratları ile görevlilerin tasarrufunda bulunan yerlere göre tespit ve tescil edilmiştir. Vakıflarını, 1578’de tanzim edilmiş evkaf ve tahrir defterlerinden tespit etmiş bulunuyoruz. Camiye altı köy, yedi mezra, dört zemin (arazi) vakfedilmiştir. Ayrıca daha sonra bazı hayır sahibi kişilerin tahsis ettikleri gelirle caminin vakıf gelirinin arttığı görülmektedir. Tahrir defterinde yapılan tashihlerden ve pusula kayıtlarından caminin vakıflarının bu yüzyılın başlarına kadar devam ettiği anlaşılmaktadır.”
1955 yılı büyük onarımını Merhum İhramcızade İsmail Hakkı TOPRAK yaptırmıştır.
Asıl ibadet alanı kuzey duvarında yer alan ve son cemaat yerine açılan pencerelerin iç lentoları dikkat çekmektedir. Bugüne kadar hiç bir kaynakta rastlamadığımız iri taşlar üzerinde büyük Arap harfli yazılar bulunmaktadır. Bu kitabeler pencere lentosu olarak kullanıldığı için sağlıklı okunamamaktadır. Kanaatimizce bu büyük boyutlu kitabe taşları başka bir binadan getirilerek 1955 yılı onarımında bu pencerelerde kullanılmış olmalıdır.
Kitabelerde sırası ile şunlar yazılıdır:
ULU CAMİ HAKKINDA RİVAYETLER
Vehbi Cem Aşkun, Ulu Cami hakkında şu rivayetlere yer vermektedir.
Vaktiyle cami, istasyon civarındaki Gazhane denilen mevkie yapılacakmış; fakat bir türlü muvaffak olamamışlar. Caminin yapılması için icabeden malzeme gündüz akşama kadar Gazhane’ye taşınmış, sabahleyin kalktıklarında aynı malzemenin caminin bugünkü yerinden olduğunu görmüşler ve aynı hal 40 gün devam etmiştir. Nihayet ihtiyar bir zat peyda oluyor. Caminin gazhaneye değil hâlihazır yerine yapılmasını söylüyor ve nasıl yapılacağını da izah ediyor. Sonra gözden kayboluyor. Bunun üzerine derhal ihtiyarın dilediğini yerine getiriyorlar ve o zâtın da Hızır olduğuna kani olarak caminin ilk direğini onun görüldüğü yere dikiyorlar. Adına “Hızır Direği” diyorlar.
İkinci efsane de bu direk hakkındadır: “Caminin içerisi çok geniştir. Öç kapısı vardır. En kalabalık bayram günlerinde bile kolay kolay dolmaz. Dünün mimari tarzına göre caminin içinde birçok direkler vardır. Bunların arasında Hızır direği ayrı bir hususiyet taşır. Herkes bunun dibinde oturur. Hatta daha ileri vararak buraya nur yağdığını bizzat gördüklerini söyleyenler de çoktur. Bilhassa bayanların inananı fazladır.
Hızır, insanların dar günlerinde imdadına ulaşan nur yüzlü, uzun beyaz sakallı meçhul bir şahsiyettir. İşte Cami-i Kebir’de yatan zat da böyle bir Hızır’dır. Yaşlıların rivayetine göre, bir gün bu Hızır Direği’nin dibine gayri meşru bir çocuk bırakılmış. Bunun üzerine direğin dibinden büyük bir su çıkmış ve ne yapmışlarsa suyu kesememişler. Sonuçta 40 yapağı yün tıkamak suretiyle durdurmağa muvaffak olmuşlar.”
Zaman geçtikçe eski eserlerimiz yavaş yavaş hususiyetlerini kaybediyorlar. Nitekim Ulu Camii de birçok hususiyetini kaybetmiştir. Çünkü eskidikçe tamir ihtiyacı, eserlerin eski varlıklarından büyük bir kısmının kaybolmasına sebep oluyor.
Ulu Cami (1927)
Ulu Cami pencere altı yazıtı (1990)
sivas ulu cami tarihi
sivas ulu cami planı
sivas ulu camii planı
sivas ulu camii tarihi
niksar ulu cami planı
sivas ulu cami plan
sivas ulu cami tarihçesi
Etiketler: sivas, sivas gezi rehberi, sivas gezisi, Sivas Ulu Camii
Yukarı Tekke’den şehre bakmak