"Nihayetsiz cemâl-i rahmet nihayetsiz bir çirkin merhametsizliğe inkılâp etmesi ve o hadsiz kemâl-i hikmet, hadsiz kusurlu abesiyete ve faidesiz israfata dönmesi ve o gayet şirin inâyet, gayet acı ihanetlere değişmesi..." izahı? | Sorularla Risale
Hakîm: Hikmetle muttasıf olan ve mevcudatın hakikatına ve hikmetlerine vâkıf olan. İş ve emirleri hikmetli ve yanlışsız olan demektir. Bu ismin ana noktası her şeyin hikmetli ve faydalı yaratılmasıdır. Allah, bu isminin gereği olarak bütün kainatı ve mahlukatı hikmet ve faydalar ile donatmıştır. Bir ağaca dalları ve çiçekleri adedince menfaat ve faydalar takmıştır. Bir azaya yüzlerce vazife ve hikmetler takarak, Hakim isminin manasını ve gereğini şuur sahiplerine izhar ve ilan ediyor.
Sonsuz hikmeti eserleri ile sabit olan Allah’ın, ahiret yurdunu kurmayıp insanları yokluk ve hiçlik kuyusuna atması, Hakim ismi ve hikmetle bağdaşmaz. Yani Hakim ismi ve hikmet manası ahiret yurdunun kurulmasını iktiza edip istiyor. Ahiretsizlik hikmetsizliktir; Allah ise hikmetsiz iş yapmaktan mukaddes ve münezzehtir.
Tabiri caiz ise, bir yatırımcı bütün sermaye ve birikimini vitrin ve numuneye yatırmaz; asıl işi için harcar, ama asıl işini iyi tanıtacak ve reklamını tam yapacak bir vitrini de mükemmel olarak tanzim eder. Allah, dünyayı ahretin bir vitrini şeklinde tanzim ettiği için, dünyadaki bütün sistem ve işler ahretin tanıtımı ve reklamı için düzenlenmiştir. Öyle ise isim ve sıfatlar bu dünya vitrininde kafi derecede tecelli ederken, asıl yerde yani ahiret de ise tam tecelli edecektir. Hakim ismine de bu nazarla bakarsak her şeyi hikmet ile yaratan Allah, her hikmeti ile ahirete işaret ediyor, diyebiliriz.
Mesela, beka duygusunu verip bu duyguyu tatmin edecek ahireti icat etmemek, Allah’ın sonsuz hikmeti ile bağdaşmaz. Öyle ise Hakim ismi ahireti gerektirir denilebilir. Bu ölçüyü diğer bütün hikmet ve duygulara da tatbik edebiliriz. Gözü verip gözün göreceği manzaraları yaratmamak nasıl hikmetsizlik ise, gözün fena ve zevale mahkum olması da aynı derecede hikmetsizlik olur. Hikmete uygun olan ise, gözün cennette ebedi manzaralara, ebedi bir şekilde entegre olması ile mümkündür...
Ahiret kurulmaz ise, dünyadaki bütün hikmetler abes olur; zira dünyadaki bütün hikmetlerin yönü ve yüzü ahiret alemine çevrilmiş, ona işaret ediyor. İstanbul’u gösteren levhanın bulunup da İstanbul’un olmaması ne kadar abes ise, dünyadaki her hikmet ahirete levhalık ederken, ahiretin olmaması yani yaratılmaması hadsiz kusurlu bir abesiyettir.
Ahiret, yani cennet ve cehennem hayatının yaratılmasının en büyük ve önemli gerekçesi, Allah’ın isimlerinin bu hayatı iktiza etmesidir. Yani Allah’ın her bir ismi, ayrı bir gerekçe ile ahiret hayatını iktiza ediyor.
Mesela, Allah’ın Adl ismi kainattaki sonsuz adalet tecellisi ile hem Allah’ın varlığını ispat eder hem de ahiretin en büyük kurulma sebep ve gerekçesidir. Zira bu dünyada mazlum hakkını almadan zalim de cezasını çekmeden eşit bir şekilde ölüp gidiyorlar, halbuki sonsuz adalet bu haksızlığa müsaade etmez. Demek bunların hesabının görüleceği başka bir diyarın olduğu, sonsuz adalet noktasından anlaşılır. Yani Allah’ın sonsuz adaleti ahiretsiz olmaz demektir. Demek Adl ismi varsa ahiret de var demektir.
Aynı mana ve gereklilik Cemil ismi içinde geçerlidir. Allah sonsuz güzeldir, insanları idam edip ebedi yok etmek ise bir çirkinliktir, sonsuz bir güzellikte olan Allah, elbette ahireti yaratmamak gibi bir kusuru ve çirkinliği irtikap etmez. Demek Cemil ismi de ahiretin kurulmasını ve insanların orada ebedi yaşamasını iktiza edip istiyor.