Açık Lise Felsefe 4 Ünite 5: 20. Yüzyıl Felsefesinin Ortaya Çıkışı - açık lise, aöl test, açık, lise, aciklise, açık lise ders seçimi, açık lise ders kitapları, açık lise ders notları, www.aol.meb.gov.tr, açık lise sınav soruları çöz, aöl çıkmış sınav soruları, açık lise deneme sınavları
Anasayfa ›› Felsefe ›› Açık Lise Felsefe 4 Ünite 5: 20. Yüzyıl Felsefesinin Ortaya Çıkışı
Giriş: Bu Ünitede Neler Var?
17-18. Yüzyılda Oluşan Felsefelerin Etkileri
19. Yüzyılın İlk Yarısında Oluşan Felsefelerin Etkileri
20. Yüzyıla Doğru Oluşan Felsefelerin Etkileri
20. Yüzyıl Felsefesinin Ayırt Edici Nitelikleri
20. Yüzyıl Felsefesinin Temel Özellikleri, Problemleri ve Ana Akımları
20. Yüzyıl Felsefesinin Öne Çıkan Özellikleri
20. Yüzyıl Felsefesinin Temel Problemleri ve Akımları
Fenomenoloji ve Gerçeklik-Görünüş Sorunu
Varoluşçuluk ve Varoluş-Öz Sorunu
20. yüzyıl felsefesi çağdaş bir felsefedir. Çağdaş kavramı, kişilerin aynı çağı paylaşması anlamının yanı sıra yaşadığı çağın anlayışı ve şartlarını bilmesi ve onları hayatında var etmesi anlamına gelir. Her çağ kendinden önceki dönemlerin bilgi, birikim ve deneyimlerini de üzerinde taşır.
Felsefede bugüne kadar süregelen tartışmalara bakıldığında o tartışmaları yapan filozofların farklı zaman dilimlerinde olmalarına rağmen onlarla aynı çağda yaşanıyor gibi bir algı oluşur. Bu durum, felsefenin tekrar oluşmasından değil, felsefi problemlerin her çağ ve insanda tekrar ele alınıyor olmasındandır. Örneğin “İyi nedir?” ve “Özgürlük nedir? gibi felsefi sorularında olduğu gibi.
20. yüzyılda yaşanan olaylar, bu çağdaki problemlere yönelik yapılan açıklamaları ve anlamları sürekli değiştirmiştir. Bu çağda sosyal ve kültürel alanda yaşanan hızlı değişimler; insanların yaşamlarını yönlendirmekte, düşünceler ve düşünme biçimleri de bu durumdan etkilenmektedir. Yaşanan çağ, değerlerine sahip çıkamayan ve yeni değerler oluşturamayan toplumların geleceklerinin sıkıntılı olacağını göstermektedir. Felsefe, bir yandan evrensel değerlerin öğrenilmesi ve oluşturulması sonucunu doğururken bir yandan da toplumun kendine özgü değerlerine yönelmeyi sağlamaktadır.
Felsefe, her zaman hayatın içindedir. Ondan etkilenmekte ve onu etkilemektedir. Bu durum, filozofların ele aldığı konularda ve onların temel kaygılarında görülmektedir. Son yüz yıllık dönem, insanların yaşadığı büyük acıların ve hızlı değişimlerin olduğu yıllardır. Bu dönem, 1-2. Dünya Savaşları ve devletler arası gerilimler gibi birçok olumsuz olayın yaşandığı bir çağdır. Günümüz felsefesi bu sorunlara çözüm için çalışmaktadır.
20. yüzyıl felsefe ünitesinin ilk konusunda onu hazırlayan düşünce ortamını açıklamak için 18-19. yüzyıl felsefesinin 20. yüzyıl felsefe akımları üzerindeki etkilerine değinilecektir.
Ünitenin ikinci konusunda 20. yüzyıl felsefesinin karakteristik özelliklerini açıklamak için ilk önce onun temel özellik, problem ve bazı ana akımları (fenomenoloji, hermeneutik, varoluşçuluk, diyalektik materyalizm, mantıksal pozitivizm ve yeni ontoloji) üzerinde durulacak, ardından da felsefi düşünceye katkıda bulunan Türkiye’deki felsefeciler anlatılacaktır.
Ünitenin üçüncü konusunda 20. yüzyıl filozoflarından alınan örnek felsefi metinlerden hareketle filozofların felsefi görüşleri analiz edilecektir.
Ünitenin dördüncü konusunda 20. yüzyıl felsefesindeki örnek düşünce ve argümanları felsefi açıdan değerlendirebilmek için ilk önce N. Topçu’nun “İsyan Ahlakı” adlı eserinden derlenen bir metinden hareketle düşünürün ahlak hakkındaki görüşleri; daha sonra Takiyettin Mengüşoğlu’nun “İnsan Felsefesi” adlı eserinden derlenen bir metinden hareketle filozofun insanı bir bütün olarak gören görüşü tartışılacaktır. Ardından K. Popper’ın “Ben yanılmış olabilirim ve sen haklı olabilirsin ve ortak çaba sonucunda belki doğruluğa biraz daha yaklaşabiliriz.” sözünden hareketle bilginin doğruluğuyla ilgili özgün bir metin yazılması istenecektir.
A. N. Whitehead (1861-1947)
E. Cassier (1874-1945)
N. Hartmann (1882-1950)
T. Kuhn (1922-1996)
J. Habermas (1929- )
1800’lü ve 1900’lü yıllarda dünyaya gelen ve felsefe tarihinde etkili olan başlıca filozoflar yadaki tabloda doğum ve ölüm tarihleri ile verilmiştir.
20. yüzyıl felsefesi, günümüze kadar uzanan toplumsal olaylar ve 18-19. yüzyıl felsefesinde yaşanan tartışmalara yönelik bu dönem filozofları tarafından yapılan felsefi sorgulamalar üzerinde yükselen bir felsefedir. Batı’da başlayan bu sorgulamalar sürecinde felsefede değişimler meydana gelmiş bazı filozoflar felsefede yeni ana akımlar oluşturmuştur.
Birinci Dünya Savaşı’nda en fazla kayıp Çanakkale Savaşı’nda yaşanmıştır. Bu savaşta birçok milletten insan can vermiştir. Atatürk, bunun anısına Çanakkale’de bir anıt yapılmasını istemiştir.
Çağın problemlerine duyarsız kalmayan Türkiye’deki filozof ve düşünürler hem bu ana akımlardan etkilenmiş hem de yeni felsefelerin oluşumlarına katkı sağlamıştır. Felsefedeki bu değişiklerin anlaşılması için çağın arka planına bakmak gerekir:
1800 ve 1900’lü yıllarda (19 ve 20’inci yüzyıllarda) doğan Felsefecilerimiz:
Beşir Fuad 1852-1887
Rıza Tevfik Bölükbaşı 1869-1949
Ziya Gökalp 1876-1924
Abdülhak Adnan Adıvar 1882-1955
Mehmet Emin Erişirgil 1891-1965
Hasan Ali Yücel 1897-1961
Abdülbaki Nusret Hızır 1899-1980
Hilmi Ziya Ülken 1901-1974
Takiyettin Mengüşoğlu 1905-1984
Macit Gökberk 1908-1993
Mazhar Şevket İpşiroğlu 1908-1985
Nurettin Topçu 1909-1975
Aydın Sayılı 1913-1993
Vehbi Hacıkadiroğlu 1919-2007
Bedia Akarsu 1921–2016
Cemal Yıldırım 1925-2009
Nermi Uygur 1925-2005
Necati Öner 1927-
Afşar Timuçin 1939-
Mübahat Türker Küyel 1927-
Selahattin Hilav 1928-2005
Bilge Karasu 1930-1995
Uluğ Nutku 1935-2014
İoanna Kuçuradi 1936-
Önay Sözer 1936-
Doğan Özlem 1944-
Ahmet Arslan 1944 –
Arda Denkel 1949-2000
Ahmet Cevizci (1959-2014)
“İnsan zihni doğuştan boş bir levhadır.”
“Görüsüz kavramlar boş, kavramsız görüler kördür.”
“Gerçek olan akılsal, akılsal olan gerçektir.”
“İnsanlık teolojik ve metafizik dönemi bitirmiş pozitivist döneme girmiştir.”
18-19. yüzyıl felsefi tartışmaları, 20. yüzyıl felsefesinde pozitivizm, diyalektik materyalizm ve varoluşçuluk
felsefelerinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bu felsefeler, aynı zamanda çağdaş felsefede bazı ana akımlara
20. yüzyıl felsefesi; gerçeğin ne olduğu, nasıl bilineceğinin ele alındığı ve metafizik tartışmaların kendini hissettirdiği bir dönem olmasının yanı sıra dünya savaşları gibi toplumsal ve ekonomik düzlemde yaşanan değişimlere yönelik fikirlerin de oluştuğu bir dönemdir. Çağdaş bir felsefe olan ve belli bir coğrafyanın egemenliğinde olmayan 20. yüzyıl felsefesi, zaman içinde sistemleşmiş ve dünyanın çeşitli yerlerinde yapılır olmuştur.
19. yüzyılın tarihsel seyrine bakıldığı zaman bilimin ilerleyişinin birçok alanda yeni çalışmalar getirdiği, bu durumun da bilimde uzmanlık alanları fikrini açığa çıkardığı ve daha önceleri doğa felsefesi altında toplanan bazı bilim alanlarının felsefeden ayrılıp bağımsız birer disipline dönüştüğü görülmektedir. Bilimdeki bu gelişmeler, filozofların bilgi üzerinde önemle durmalarına ve bilimi sorgulamalarına sebep olmuştur. Bu yönelim, felsefenin kuramsallaşmasına da neden olmuştur. Felsefede de uzmanlaşmalar başlamış ve çeşitli alanlarda derinlemesine çalışmalar yapılmıştır. 20. yüzyıl sonlarına doğru üniversite dışında çalışan filozof neredeyse kalmamıştır. Felsefedeki bu uzmanlaşma süreci, felsefenin ne olduğu problemine teorik açıdan yaklaşılmasına neden olmuş ve felsefe, yöntem kazanma eğilimine girmiştir.
20. yüzyıl, gerek ekonomik gerekse devletler arası ilişkilerde bilim ve teknolojinin güç olarak kullanıldığı bir çağdır. Bu güç, üretim ve silahlanmada kendini açıkça göstermiştir. Dünya savaşlarının yaşandığı bu dönemde politik ve ekonomik çöküşlerle yaşanan dramatik olaylar, insanları umutsuzluğa sürükleyerek bunalıma sokmuş ve bireyselleşmelerine neden olmuştur. Yaşanan olaylar, insanların değer anlayışlarında değişimler meydana getirmiş ve bazı değerler derinden sarsılmıştır. Filozoflar, çağın bu sorunlarına karşı duyarlılık göstermiş ve bu durumu felsefelerinde işlemiştir.
Felsefenin alanlarında derinleşilen dönemdir.
Felsefe tarihinin en fazla yayın çıkardığı ve giderek de yayınlarının çoğaldığı dönemdir.
20. yüzyıl felsefesinin temel problemlerini, onlara yönelik dönemin ana akımlarının yapmış olduğu tartışmalar ve eğilimler belirlemiştir. Bu problemlerin anlaşılabilmesi için 20. yüzyıl felsefesinin akımlarının görüşlerinin incelenmesi gerekir.
Gerçeklik-Görünüş Sorunu (Fenomenoloji)
Yorum Sorunu (Hermeneutik)
Varoluş-Öz Sorunu (Varoluşçuluk)
Değişim Sorunu (Diyalektik Materyalizm)
Metafizik Bilgi Sorunu (Mantıkçı Pozitivizm)
Varlık Sorunu (Yeni Ontoloji)
18-19. yüzyıl ve sonrası felsefelerin doğa bilimlerine yaklaşması, felsefede hakikat arayışının ve değer oluşturma özelliklerinin yitirilmesine neden olmuştur. Doğa bilimleri, fiziksel dünyanın nesnelerinin bilgilerini ortaya çıkardığı iddiasını taşımaktadır. Ancak insan, doğa bilimlerinin bilgisini değil kendi deneyimlerini yaşar. Kişinin deneyimleri, nesnelere yönelen bilinçle sağlanır. Bu bilinç, fenomenolojik yöntemle nesnelerin özünün bilgisini bilmeyi yani anlamları bulmayı gerçekleştirir. Anlamları bulmak veya inşa etmek insanın özneleşmesidir. Özne olmak da bilincin üzerine dönmeyi gerektirir. Husserl, “Bilinç her zaman bir şeyin bilincidir.” düşüncesiyle bilincin içeriklerine yani fenomenlerin özünün bilgisine ulaşmayı hedefler.
Husserl, fenomenoloji ile felsefi bir yöntem oluşturur. Bu yöntem, fenomenlerin özünün bilgisine ulaşmayı ve dolayısıyla bilincin çözümlenmesini sağlayacaktır. Bilincin özü yönelim olduğundan bilince yönelik araştırma; bilincin kendisine değil içerdiğine, yöneldiği şeye yani fenomenlere yönelik olmak zorundadır. Fenomenolojik yöntem, fenomenlerin özüne ulaşabilmek için daha önce edinilmiş bilgilerden, ön yargılardan, rastlantısal özelliklerden uzaklaşmak ve bu bilgileri paranteze almaktır. Husserl, paranteze almayı üç durum için gerekli görür.
Tarih, belge ve kanıtlara dayalı bir bilim dalıdır. Olay ve olguların ele alınmasında kanıtların değerlendirilmesi için birçok bilimden faydalanır. Yeni bulunan kanıt ve belgeler tarih bilgimizi değiştirebilir. Bu değişim, bilinmeyen yeni bir bilginin öğrenilmesi şeklinde olabileceği gibi, bilinen bir bilgiyi yanlışlayıp, doğrusunu ortaya koyabilir. Miryokefalon Savaşı’nın yapıldığı yerin tespit edilmesi bu durumu örneklemek açısından bize güzel bir fırsat vermektedir. Bilindiği gibi Miryokefalon Savaşı 1176 yılında Selçuklu Devleti ile Bizans arasında yaşanmıştır. Bu savaş sonrasında Türklerin Anadolu’dan atılamayacakları anlaşılmış ve Anadolu artık bir Türk yurdu (Türk yurtlarından biri) olmuştur. Bu durum hem Türk tarihini hem de dünya tarihini etkileyen bir durumdur. Türk ve dünya tarihi açısından çok önemli olmasına rağmen Miryokefalon savaşının yapıldığı yer hususunda kesin bir bilgi mevcut değildi. Konuyla ilgili çalışma yapan tarihçiler farklı farklı yerlere işaret ediyordu. Konuyu araştıran tarihçilerin savaş alanı olarak işaret ettikleri yerlerin başında Isparta/ Yalvaç/ Kumdanlı, Hoyran Gölü’nün kuzey doğusundaki Düz Beli Geçidi, Karamık Beli Vadisi, Gelendost Ovası, Çivril’de Kufi Çayı Vadisi geliyordu. Savaşın yapıldığı yerle ilgili olarak ortaya atılan bu görüşler çeşitli delillerle desteklenmeye çalışılsa da konuyla ilgili en sağlam kanıtlara sahip görüş son dönemlerde ortaya konulmuştur. Bir jeoloji mühendisi tarafından yapılan bu çalışma ile savaşın Eğirdir Gölü üzerinde bulunan bir geçitte (Tzibritze geçidi) yapıldığı ortaya çıkarıldı. Daha önce iki küçük göl ve bunlar arasında bulunan bir geçidin bulunduğu alan yaşanan bir depremle değişime uğramış, göller arasında bulunan geçit su altında kalmış, iki gölün birleşmesi ile bugünkü Eğirdir Gölü oluşmuştur. Miryokefalon Savaşı’nın bir kısmı bahsedilen göller arasındaki geçit ve sonrasında da göl kenarında yapılmıştır. Buna göre Eylül 1176’da Uluborlu’dan hareket eden Bizans ordusu iki gölün arasındaki tarihi yol “Tzybritze Geçidi’ne girdi. Geçidin dar olması nedeniyle uzun bir hat halinde ilerleyen Bizans ordusuna II. Kılıçarslan kumandasındaki Selçuklu ordusu saldırdı. Dar geçitte sıkışan Bizans ordusu küçük bölümlere ayrılmış ve yenilmesi kaçınılmaz olmuştu. Tarihe merakı olan bu mühendis konuyla ilgili tarihi kaynakları taramış, bölgede ve tarihi kaynaklarda yer adları ile ilgili araştırmalar yapmış, arazi yapısında yaşanan değişimleri incelemiş ve nihayetinde de savaşın yapıldığı yerle ilgili soru işaretleri ve çelişkileri ortadan kaldırmıştır. Bu çalışma tarihi bilgilerin yeni kanıt ve bilgilerle değişebileceğini, tarihin başta coğrafya olmak üzere jeoloji, arkeoloji, onomastik, etimoloji gibi birçok farklı bilim dalından faydalanabileceğini göstermesi açısından da önemlidir. Tarihi olayları incelerken olayın yaşandığı dönemin koşullarının, coğrafyasının bilinmesi ve değerlendirmelerin geçmişin şartlarına göre yapılması gerekir. Yukarıdaki örnek bunu açıklayıcı niteliktedir. Eğer tarihi olayları kendi döneminin koşullarında ele almaz, kişi olay ve olguları ait oldukları dönemin dışında bir döneme yerleştirirsek bu bir tarih yanılgısı yani “anakronizm” olur, bizi yanılgıya götürür.
20. yüzyıl felsefesinin önemli akımlarından biri de varoluşçuluktur. 15. yüzyılda başlayan ve 18-19. yüzyıl felsefesinde hız kazanan bilimsel düşünme tarzı, felsefeyi büyük oranda etkilemiştir. Varoluşçuluk, bilimsel bilginin en ideal bilme şekli olduğuna yönelik anlayışa karşı insan varoluşunun bu bilgi çemberine sıkıştırılamayacağı iddiasıyla ortaya çıkmıştır. 20. yüzyıl, varoluşçu düşünürlere göre gelişme ve ilerlemenin yanı sıra savaş ve yıkımları da beraberinde getirmiştir. Bu çağ, insanın birey olarak var olmasını zora sokmuştur. Böyle bir süreçte ortaya çıkan varoluşçuluk, bir yandan felsefi bir düşünüş alanı yaratma bir yandan da pratik hayata yönelik tutumlar oluşturma çabasının sonucudur.
“Bir zamanlar Hollanda’da baharat piyasası biraz durgun olduğunda tüccarlar fiyatı yükseltmek için bazı mallarını denize dökmüşlerdi. Bu affedilebilir, belki de gerekli bir savaş hilesiydi. Acaba ruh dünyasında da benzer bir şeye gereksinimimiz var mıdır? Acaba zirvelere ulaştığımız ve geride sadece dindarcasına hâlâ o noktaya gelemediğimize inanmak ve böylece vakit geçirecek bir şeylere sahip olmamız gerektiğine çok mu eminiz? Şimdiki kuşağın gereksinim duyduğu şey, bu tür bir kendi kendini aldatma hilesi midir? Bununla mı mükemmel ustalık eğitilecektir? Yoksa kendi kendini aldatma sanatında henüz o kadar mükemmelleşmedi mi? Ya da bu kuşağın gereksinim duyduğu şey, korkusuzca ve dürüstçe görevlere dikkat çeken dürüst bir ciddilik midir?
… Bir kuşağın diğerinden öğreneceği ne kadar çok şey olsa da bir kuşak asla insan faktörünü gerçek anlamda atalarından öğrenemez. Bu açıdan her bir kuşak taze bir başlangıç yapar, bir önceki kuşaktan; bu kuşağın görevinden kaytarıp kendi kendini aldatmamış olması kaydıyla farklı bir görevi yoktur ve daha ileri gitmez. Bu otantik insan faktörü tutkudur. Tutkuda bir nesil hem kendisini hem de bir diğerini tam olarak anlar. Bu nedenle hiçbir kuşak bir diğerinden nasıl seveceğini öğrenmez, hiçbir kuşak başlangıçtan başka bir yerden başlayamaz, hiçbir sonraki kuşağın görevi atalarınınkinden daha kısa değildir ve eğer bir kimse, eski kuşaktan farklı olarak sevgiyle yetinmek istemeyip daha ileri gitmek isterse o zaman bu sadece boş ve aptalca bir istek olacaktır.”
Benzeri olmayan bu kanlı boğuşmalar, özellikle Anzakları etkilemeye, kafalarını kurcalamaya başlamıştı: Türkler vatanlarını koruyan, adam gibi dövüşen, inancı ve vatanı uğruna ölen insanlardı. Bunu iyi anlamışlardı. Peki, kendileri niye buradaydılar? Niye ölüyor ve öldürüyorlardı? Kim ve ne adına? Bu sorular, düşünenleri rahat bırakmaz olmuştu.
Bir saka neferi Türk, mevzilerinin en sağ yanında bulunan Balıkçı Damları yöresinde, savaştan uzak, kuytu bir vadide güzel bir su kaynağı keşfetmişti. Sağ yandaki bölüklerin sakaları kaynağa konuşa konuşa birlikte gidiyor, birlikte dönüyorlardı. Ta uzakta, herhâlde Bombasırtı’nda yine bombaların patladığı bir sabah kaynağa yaklaşınca apışıp kaldılar. Anzaklı Sakalar da kaynağı keşfetmiş, bidonlara su dolduruyorlardı. Ne etmeliydi? Silahları yoktu. Kuşkuyla baktılar. Düşman sakalarının da silahı yoktu. Dövüşmeli miydi? Su için dövüşmek yakışık alır mıydı? Biri fısıldadı: “Su içene yılan bile dokunmazmış.” Ama geriye susuz da dönülmezdi. Bu sırada düşman sakaları da Türkleri gördüler. Onlar da bocaladılar. Ne yapmalıydı? Bidonları hızla doldurup uzaklaşarak kaynağı Türklere bıraktılar. Bundan sonra hangi yan erken gelirse öbürü uzakta, görmezliğe gelerek sırasını bekleyecekti. Yukarılarda, ilerilerde kıyamet koparken burada gizli su barışı sürüp gidecekti. Ağustosa kadar. Ağustosta buralar da altüst olacak, yer yerinden oynayacaktı.
Materyalizm, varlığın temelinde maddeyi gören anlayışların ortak adıdır. Materyalizm düşüncesi ilk Çağ’dan bu yana farklı düşünürlerce ortaya konmuş ve maddenin varlığa temel oluşu farklı biçimlerde savunulmuştur.
Matematik içinde sadece hakikati değil,
aynı zamanda en yüce güzelliği de barındırır.
Mantıkçı pozitivizmin bilim görüşüne yapılan ilk ciddi eleştiriyi, bu görüşe yakın durmasına rağmen Karl Popper yapmıştır. Popper’a göre bilim, kesin olarak düşünülen tümevarıma dayanmaz. Çünkü tümevarımla kurulan bilimsel bir kuramın deneysel olarak ve kesin bir şekilde doğruluğunun ortaya konması imkânsızdır. Popper, görüşlerinin anlaşılması için basit bir örnek verir. “Bütün kuğular beyazdır.” genel önermesine tümevarımsal yöntemle varılması noktasında izlenen yolu, çok sayıda kuğunun beyaz olduğunun gözlemlenmesi ve onlara dayanarak bu önermeye varılması olarak ifade eder (Görsel 5.5). Ama dünyada bulunan bütün kuğuların gözlemlenme imkânına sahip olunamaması tümevarımla ulaşılan bu önermeyi şüpheli yapar. Gözlemlenememiş siyah bir kuğu olabilir, gözlemlenme imkânı olsa bile bir gün bir yerde siyah bir kuğuya asla denk gelinemeyeceğinin iddia edilmesinin gerektiğini bunun da mümkün olmadığını söyler. Çünkü dünyada her an siyah bir kuğu doğma ihtimalinin var olduğunu belirtir.
Tarih boyunca özellikle filozoflar, insan ve evren üzerine üretilen düşünceleri belli bir temele dayandırmak istemiştir. Bu yönelimleri, bilgileri bir dizge içinde tutarlı olacak şekilde ele almalarını sağlamıştır. Bu sistemli düşünüşü diğer alanlarda da görmek mümkündür. 20. yüzyılda yaşanan olaylar ve bilimdeki gelişmeler, düşüncenin sistematik olarak işlenip gelecekte verimli olması için düşünürleri yöntem aramaya zorlamıştır.
N. Hartmann’a Göre Varlık Katmanları
Türkiye’deki felsefe çalışmalarının 20. yüzyıla doğru başladığı görülmektedir. İlk felsefe bölümü, 1933 yılında üniversitelerde yapılan reform sonucunda İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesinde açılmıştır. Kurumsal çalışmaların başlaması, felsefenin ülkede hızla yayılmasını sağlamıştır. Geçmişten günümüze yaptıkları çalışmalarla Türkiye’de felsefenin gelişmesi ve yayılmasında emeği geçen birçok felsefeci ve düşünür vardır. Bu insanlar, toplumun aydınlanmasında etkili olmuş ve olmaya da devam etmektedir.
Başlıca eserleri: “Felsefe Dersleri”, “Ömer Hayyam ve Rubailer”, “Abdülhak Hamid ve Mülahazat-ı Felsefiyyesi”dir.
“Rıza Tevfik, ülkemizde ilk kez felsefe ders kitabını yazmış ve bu derslerin programını yapmıştır. Hem lise hem de üniversitede felsefe okutmuştur. Şiirlerinde felsefe yapmış ve yazılarında felsefeyi savunmuştur. Birçok makalesine “feylesof” imzasını atmıştır.
Sözün özü Rıza Tevfik’in felsefesinin temel unsurları şu üç esasta toplanabilir:
Akıl ile Tanrı’nın varlığı bulunabilir. Ölüm, hayret ve şüphe olguları bizi varlıkta ilk sebebe götürür. Bu da Tanrı’dır.
Varlıkta birlik vardır. Her şey Tanrı’nın gücünün görünüşünden ibarettir. İnsan evrenin merkezi ve özetidir. Bu sebeple de âlemin en değerli ve en güzel varlığıdır.”
Nusret Hızır, “Felsefe Yazıları” adlı kitabıyla da Türk Dil Kurumu 1977 Deneme Ödülü’nü almıştır.
Çok sayıda akademik çalışmasının yanı sıra Nietzsche ve Erasmus’tan çeviri kitaplarıyla “Bilimin Işığında Felsefe”, “Geride Kalanlar” vb. eserleri bulunmaktadır.
Hilmi Ziya Ülken, İstanbul’da doğmuştur (Görsel 5.10). İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesinden mezun olduktan sonra Türk düşünce tarihi üzerine çalışmalar yapmıştır. Mustafa Kemal Atatürk tarafından araştırma yapması için Almanya’ya gönderilmiştir. Yurda dönüş yaptıktan sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Düşünce Tarihi kürsüsüne doçent olarak atanmış; yapmış olduğu çalışmalar sonucunda felsefe, sosyoloji ve sanat profesörü, son olarak da ordinaryüs profesör olmuştur.
Takiyettin Mengüşoğlu, Malatya’da çiftçi bir ailede doğmuştur. Almanya’da Berlin Üniversitesinde felsefe, fizik ve kimya öğrenimi görmüş; Husserl ve Scheler üzerine doktora yapmıştır. Yurda döndüğünde akademik çalışmalarına İstanbul Üniversitesinde devam etmiştir. Felsefe profesörü olarak emekli olmuştur. Değer alanındaki çalışmalarıyla ön plana çıkan Takiyettin Mengüşoğlu, yeni ontoloji ve fenomenoloji akımlarından etkilenmiş ve bu alanda dersler vermiştir.
Macit Gökberk, Selanik’te doğmuştur. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümünden mezun olduktan sonra Almanya’da Berlin Üniversitesinde doktorasını yapmıştır. Türkiye’ye dönünce mezun olduğu İstanbul Üniversitesinde felsefe dersleri vermiştir. Felsefe tarihinde yapmış olduğu çalışmalarla öne çıkan Macit Gökberk, dil ve düşünce üzerine de çalışmalar yapmıştır.
Sade bir Türkçe ile felsefenin anlaşılır olması için çaba sarf etmiştir. Uzun yıllar Türk Dil Kurumunun da başkanlığını yapmıştır. Felsefenin işlevlerinden biri de kültürü güçlendirmek için insanlara çağın bilincini fark ettirmek gerektiğini ifade eder. Toplumun çıkmaza girdiği zamanlarda felsefenin insanları aydınlatma görevi olduğunu belirtir. Çünkü ona göre felsefe, hayatın içindedir ve gerçeğin bütününün anlaşılmasını
sağlar. Türkiye’de yapılan felsefenin ülkeyi aydınlanmaya götürdüğünü ve Türkiye’nin de Batı gibi bazı toplumsal evrelerden geçmesi gerektiğini belirtir. Türkiye Felsefe Kurumu tarafından Macit Gökberk adına ödüller verilmekte ve kurum, ailesine her yıl Macit Gökberk hatırasına Felsefe Ödülü sunmaktadır. Felsefe açısından kaynak teşkil eden eseri “Felsefe Tarihi”dir. Diğer eserlerinden öne çıkanlar ise “Değişen Dünya Değişen Dil”, “Batı Anadolu’nun Yetiştirdiği Antik Filozoflar”, “Aydınlanma Felsefesi, Devrimler ve Atatürk”, “Kant ve Herder’in Tarih Anlayışları”dır.
Ona göre birey, özgür iradesiyle aklını kullanırsa toplumda aydınlanma meydana gelir ve toplumu bozucu etkilerden arındırır. Bireyler toplumun huzuru ve güvenliği için harekette bulunmuyorsa ruh, iman ve iradede bir zayıflık vardır ve orada Allah unutuluyor görüşündedir. İsyan ahlakı, Allah’ın emirlerinin uygulanması için
bu emirlere engel olan durumlara karşı isyan edilmesini temsil eder. İsyan etmemek de kişiliksiz olmaktır. Bu kötülükler karşısında teslimiyetçi olmayı şiddetle eleştirir. Bu açıdan eğitim önemlidir. Çünkü ona göre özgür zihniyetin oluşumunda en önemli faktör eğitimdir. Okul, düşünen insanların yetiştirildiği ve özgür iradeleriyle hareket etmelerinin öğretildiği yer olmalıdır.
Aslen Gaziantepli olan Aydın Sayılı, İstanbul’da doğmuştur. Ankara Lisesinde yapılan olgunluk sınavları sırasında orada bulunan Mustafa Kemal Atatürk, Aydın Sayılı’nın sorulara verdiği cevapları görünce onun yurt dışı sınavlarına katılmasını istemiştir. Harvard Üniversitesini kazanan Aydın Sayılı, yüksek lisans ve doktora eğitimini burada tamamlamıştır. “Arap ve İslam Bilimi” adlı doktora teziyle bilim tarihi alanında ilk doktora derecesini alan kişi olmuştur. Türkiye’ye dönüşünde Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi Felsefe Bölümünde bilim tarihi dersleri vermiştir.
Mübahat Küyel, felsefenin tarihsel gelişimi üzerine düşünceler üretmiştir. Onun kültürler arası etkileşimi üzerinde durmuştur. Zeliha Çelikkol, “M. Türker Küyel’in Hayatı, Eserleri ve Temel Görüşleri Üzerine Bir İnceleme” adlı eserinde Mübahat Küyel hakkında ‘Felsefe nasıl doğmuştur, doğduktan sonra Roma’ya, Yahudi, Hristiyan ve Müslüman çevreye, Avrupa’ya, Osmanlılara nasıl, hangi yolla ve ne olarak geçmistir, felsefe hakkında birtakım bilgiler olarak mı yoksa çıkar kaygısından uzak, uyumlu ve evren önünde saygılı, şaşkınlıktan doğan eleştirici bir düşünce anlayışı olarak mı?’ gibi sorular sorarak konuya açıklık getirmektedir. Mübahat Küyel, felsefenin aslında Antik Yunan’da başlamadığını doğanın karşısında duyulan şaşkınlıktan doğduğunu belirtmektedir. Çeşitli bağlantılar kurarak kültürümüzün ne kadar eski ve zengin olduğunu göstermeye çalışmıştır. Günümüze kadar Batı ve Antik Yunan kültürü araştırılmakta sadece bu kültürlerin önemine değinilmekteydi. Ama Küyel, bu yargıyı kırmakla bu kültürler haricinde Türk kültürünün de dünya kültürleri içerisinde büyük katkısı bulunduğunu araştırmalarıyla göstermiştir.” Öyle ki Küyel, Türk düşüncesini Mezopotamya ve Sümer düşüncesiyle ilişkilendirerek aralarında anlamlı bir bağlantı olduğunu belirtir.
Küyel, uluslararası akademi kuruluşlarında görevlerde bulunmuştur. Üniversitelerde ders vermek üzere davet edilmiş, bildiri ve kongrelere katılarak ülkemizi temsil etmiştir. UNESCO’nun yayınlarında çalışmaları
yer almıştır. Eserlerinden bazıları çok sayıda dile çevrilmiştir. Çalışmalarından dolayı 1994 yılında Türkiye İlim ve Edebiyat Sahipleri Meslek Birliğinin Üstün Hizmet Ödülü kendisine takdim edilmiştir.
İoanna Kuçuradi, hayatta aktif olan bir filozoftur. 1980 yılına kadar kurucuları arasında bulunduğu Türkiye Felsefe Kurumunda genel sekreterlik ve devamında başkanlık görevlerinde bulunmuştur. Uluslararası Felsefe Kurumları Federasyonunun yönetim kurulunda görev alan İoanna Kuçuradi, daha sonra Uluslararası Felsefe Kurumları Federasyonunda başkanlık görevine getirilmiştir. Federasyonun ilk kadın başkanıdır. İoanna Kuçuradi, felsefeyle ilgili kurumsal çalışmalarına hâlen Türkiye Felsefe Kurumu Başkanı ve Maltepe Üniversitesi İnsan Hakları Araştırma ve Uygulama Merkezi Başkanı olarak devam etmektedir.
İoanna Kuçuradi, aralarında “Goethe Madalyası” da olan birçok ödüle sahiptir. Çok sayıdaki akademik çalışmalarının yanı sıra “Max Scheler ve Nietzsche’de Trajik”, “Nietzche ve İnsan”, “Schopenhauer ve İnsan”, “Liselerimizde Felsefe Öğretimi”, “İnsan ve Değerleri: Değer Problemi”, “Etik, Sanata Felsefeyle Bakmak”, “Çağın Olayları Arasında” ve “Yüzyılımızda İnsan Felsefesi” adlı kitapları da bulunmaktadır.
Etiketler: 20. Yüzyıl Felsefesinin Ortaya Çıkışı, Açık Lise Felsefe 4 Ünite 5