Die Gaste, SAYI: 2 / Temmuz-Ağustos 2008 Dil, Düşüncenin Aynasıysa Eğer...Berin UYAR
Öyle sanıyorum ki, bu tekerlemeyi çoğunuz anımsadınız. Çok emin değilim, acaba arada bir kaç dize daha var mıydı? Tekerlemenin melodisini mırıldanarak tekrarladım defalarca. Ama aklıma gerisi gelmedi. Belki de bu kadardı. Eğer bu kadarsa, iyi ki bu kadarmış... Daha ABC’yi bile öğrenmeden sokaklarda, okul bahçesinde elele tutuşup sekerek söylerdik bu tekerlemeyi. Müzik öğretmenimiz Galip Bey’in akordiyonu eşlik ederdi çoğu kere bize... O günlerde insanların nereden gelip nereye gittikleri, kim ve nereli oldukları, neye inandıkları bizi hiç ilgilendirmezdi. Bizim için önemli olan, bahçelerinde oynamamıza izin vermeleri, balkonlarına topumuz kaçtığında onu patlatıp patlatmadıkları, biz çocuklara nasıl davrandıklarıydı. Teyzemin en yakın arkadaşı Hayganoş Teyzemin Ermeni olduğunu, onu kaybettiğimizde, kapısından hayatımda ilk kez girdiğim kiliseden uğurlarken farkettim. Karşı komşumuz “Onnik Amca”nın Rum olduğunun ayırdına ise, ata toprağı İstanbul’u terkederek Yunanistan’a gitmek zorunda kaldıklarında2, vedalaşmak üzere ailece babaanneme geldikleri akşam vardım. Hepimiz çok ağlamıştık.
*** Yazının girişine aldığım bu masum çocuk oyununun melodisi de sözleri de bu günlerde nedense kafamda dönüp duruyor. Belki de Avrupa Kupası nedeniyle... İnsanın çocukluğunda beynine kazınanlar, edinilen değer yargıları kolayca sökülüp atılamıyor. En ufak bir çağrışım o izleri uzun yıllar saklandıkları inlerinden çıkarıyor ve serbest bırakıyor. Bakın çocukluğumun tekerlemeleri nereler-de dolaşıyor: “Arslan Portekiz” Çeklere yenildi. “Domuz Almanlar” Polonya’yı batırdı. “Kalleş Ruslar” Hollanda’yı yendi. “Tilki İtalya” ne yaptı hatırlamıyorum. Ama şu anda, bu yazıyı kaleme aldığım saatlerde sokaklarda “yaşasın Türkler” var.3
Benim de katıldığım bu tartışmaların en çarpıcı yanlarından biri, ırkçılığın, ayrımcılığın her türüne karşı olan bizlerin de, kendi anadilimizi konuşurken, karşı tarafta eleştirdiğimiz tarzı, farkına bile varmadan “masumca” kullandığımızı farketmemizdi. Türkçe sözlüklere girmiş bazı kalıp sözler çocukluğumuzun bahçelerinde, ninelerimizin masallarında, şarkılarımızda, tekerlemelerimizde, kavgalarımızda, küfür ve esprilerimizde, günlük yaşamın her alanında dilimizde yaşıyor; bizi rahatsız etmeden ve hatta çoğu zaman “sevimli” bile görünerek, benzetmelerle, atasözleriyle aramızda dolaşıyordu. Tabii ki hala da dolaşıyorlar...
Köylüye göre, “şeherli kafası”, şehirliye göre “köylü kurnazlığı” anlaşılamaz. Köylü, “çarıklı erkanıharp”tir. Bir de “dağdan gelip bağdakini kovan”lar vardır ki, bunlar kimi zaman “maganda”, kimi zaman “sosyete”dirler. Şehirlerimizi “kıro”lar istila etmişken, kırsal bölgelerde “şeherliler baldır bacak açık dolaşıp, gençlerimizi baştan çıkarmaktadırlar”. ***
KONUŞ, KİM OLDUĞUNU SÖYLEYEYİM6
Kişinin doğumundan itibaren başlayan kültürleme7 süreci, ölümüne kadar sürer. Eğer fiziksel bir engeli yoksa, içine gözlerini açtığı toplumun dilini öğrenir; konuşma biçimini, toplumsal rollerini benimser ve bu dil aracılığıyla bildirişim kurar. Ancak dil, sadece bildirişim aracı değildir. İnsan, içinde sosyalleşmesini tamamladığı bu kültür grubunun problem çözme yolunu, neyin doğru neyin yanlış olduğunu; iyilerini ve kötülerini, kısacası “dünya görüşü”nü de dil yoluyla algılar ve anlamlandırır ve uygular. Bu süreç içinde insan, içinde yaşadığı kültür grubunun paylaştığı değer dizgeleri ve inançlarını dil yoluyla yansıtır, paylaşır, güçlendirir. Dış gerçekliğin karşılaştırılmasında ve kümelenmesinde dili kullanır.8 Dil, düşüncenin ifade edilmesi için bir araçtır. İnsan, kültür dünyasını inşa ederken dili, yapı taşı olarak kullanır. Bir kültürün izlerini sürmek için önce o kültür varlıklarına, atasözlerine, deyimlerine, benzetmelerine, şarkı ve masallarına bakmak gerekir. Şüphesiz, çokkültürlü toplumlarda yüzyıllar boyu dil yoluyla yaşatılan farklı değer, düşünce ve inançları; bu farklı kültürler arasındaki etkileşimi, kültür çatışmalarını, bu son derecede karmaşık yapıyı sadece kalıp sözlerle açıklamaya çalışmak yeterli değildir. Ancak, bir kültürün oluşmasında “kalıp sözler”in önemli bir rolü olduğunu; çatışma kültürü oluşturan, kültürler arasında önyargıların oluşmasına, güçlenmesine yardımcı olan ve ayrımcılık yaratan bu olgu üzerinde tartışmanın gerekliliğini, çocuk eğitiminde konunun üzerinde titizlikle durulması ve altı fazlaca çizilen farklılıklar yerine benzerliklerin öne çıkarılması gerektiğini; “öteki”ni aşağılamayan ve dışlamayan, farklı olanı anlamaya çalışan; “ben”i mutlaklaştırmayan; çatışmaların en aza indirildiği, farklı kültürlerin birarada yaşayabileceği çokkültürlü bir toplumu yaratmada bunların gözönünde bulundurulmasının gerçekçi bir adım olabileceğini düşünüyorum.
Türkiye’de ve Almanya’da “çokkültürlülük” olgusunun sadece politik değil aynı zamanda dil-kültür ilişkisi içinde de yeniden tartışıldığı bu günlerde yazının başında verilen örneklerin ve benzerlerinin dikkate alınması gerekiyor. Farklı kültürlerden gelen insanların birarada yaşayabilmeleri, ırk, din, dil, cins ayrımının içinde yokolmadan birbirlerini anlayabilmeleri, hiçbir önyargıya kapılmadan “öteki”ni tanıması ve anlayabilmesiyle olanaklıdır. Küreselleşmenin, altını kalın çizgilerle çizdiği etnik, kültürel, dinsel ve dil-sel farklılıkların sınırlarını aşarak düşünebilen ve hareket edebilen; kültürler arasında sadece farklılıkların değil ortak noktaların da bulunduğunun bilincine varabilen birey, topluluk ve ulusların, çokkültürlü toplumu geliştirilebileceği açıktır. Bu ideal olduğu düşünülen toplumu da hiç şüphesiz, düşmanlığın, kin ve şiddetin dilini değil, aklın ve sağduyunun dilini konuşacak olanlar kuracaktır. Dil insanın ait olduğu kültür grubunu, nasıl düşünüp nasıl yaşadığını, değerlerini görebildiğiniz bir aynadır. İlkçağ düşünürlerinden Sokrates’in de söylediği gibi: “Konuş, kim olduğunu söyleyeyim.”