CUMHURİYET'İN İLK YILLARINDA İŞ DÜNYASININ PROFİLİ. Murat ÇOKGEZEN Marmara Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi.
Download "CUMHURİYET'İN İLK YILLARINDA İŞ DÜNYASININ PROFİLİ. Murat ÇOKGEZEN Marmara Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi. mcokgez@marmara.edu."
1 CUMHURİYET'İN İLK YILLARINDA İŞ DÜNYASININ PROFİLİ Murat ÇOKGEZEN Marmara Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İktisat Bölümü Hamdi GENÇ Marmara Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İktisat Bölümü Murat KORALTÜRK Marmara Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İktisat Bölümü
2 Giriş Türkiye Cumhuriyeti veya Cumhuriyet dönemi Türkiye iktisat tarihi üzerine gün geçtikçe genişleyen bir literatür vardõr. Ancak yapõlan çalõşmalarõn artõşõna karşõn ampirik yönü ağõr basan ve dönemin ekonomisini birincil kaynaklara dayanarak betimleyen araştõrma sayõsõ yine de çok azdõr. Bu durumun başlõca nedeni özellikle erken döneme ilişkin düzenli istatistiksel verilerin mevcut olmamasõdõr. Bu açõk da daha dar kapsamlõ münferit çalõşmalarla kapatõlmaya çalõşõlmaktadõr. Bu çalõşmada Cumhuriyetin ilk yõllarõndaki iş hayatõna ilişkin bazõ verileri sunma ve değerlendirme hedeflenmiştir. Bu amaçla 1928, 1929 ve 1932 yõllarõnda olmak üzere toplam üç kez yayõnlanmõş olan Teracim-i Ahval Ansiklopedisi ve yõllarõna ait Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi ndeki iş dünyasõna ilişkin veriler bir araya getirilerek kullanõlmõş ve bu verilere dayanan bir değerlendirme yapõlmõştõr. Teracim-i Ahval Ansiklopedisi bireyler -işadamlarõ ve üst düzey yöneticiler-, Devlet Salnamesi ise şirketler yönünden dönemin iktisadi koşullarõnõ ve iş dünyasõnõn profilini karakterize eden verileri içermektedir. Bu iki temel kaynaktan elde edilen veriler döneme ilişkin çalõşmalar õşõğõnda yorumlanmõştõr. Çalõşma üç bölümden oluşmaktadõr. Birinci bölümde Cumhuriyetin ilk yõllarõndaki iktisadi ortam genel olarak resmedilmeye çalõşõlmõştõr. Ardõndan gelen bölümde ise önce çalõşmanõn dayandõğõ iki kaynak ve bunlarõn çalõşmada nasõl kullanõldõğõ anlatõlmõş, daha sonra da kaynaklardan elde edilen veriler sunulmuş ve yorumlanmõştõr. Sonuç bölümünde verilerin değerlendirilmesi ile elde edilen sonuçlar ve bu sonuçlarõn diğer çalõşmalar ile örtüştüğü veya ayrõldõğõ noktalar belirtilmiştir. 1. Cumhuriyet in İlk Yõllarõnda Türkiye Ekonomisi 1923'te Türkiye'nin nüfusu yaklaşõk 12,5 milyondu. 1 Savaşlarda yorgun ve bitkin düşmüş bu nüfusun, çok büyük bir bölümü köylerde yaşõyordu. Bu nüfus, durağan olduğu kadar nitelikli işgücü açõsõndan da elverişli değildi. Yaşam koşullarõ oldukça ağõrdõ. Beslenmeden sağlõğa son derece ilkel şartlar mevcuttu. GSMH'nõn büyük bir bölümünün tarõm kesiminde üretildiği Türkiye'de 1923'te, kişi başõna düşen GSMH 45 Amerikan dolarõ civarõndaydõ. Başlõca iktisadi uğraşõ olan tarõm, kara sabanla sembolize edilen son derece ilkel yöntemlerle gerçekleştiriliyordu. Mevcut sõnai üretim, ülke gereksinimini karşõlayacak nitelik ve nicelikten uzaktõ. Cumhuriyetin devraldõğõ Türkiye'de tarõm, ekonomide ağõrlõklõ sektörü oluşturmaktaydõ. XX. yüzyõlõn başlarõndan Cumhuriyet e kadar olan dönemde tarõmõn GSMH içindeki payõ yaklaşõk % 50 ydi. Bu oran 1930 lara kadar aynõ kaldõ yõlõ itibariyle nüfusun % 67,7'si kõrsal kesimde yaşamaktaydõ. Cumhuriyetin ilk yõllarõnda Türkiye'de tarõm kesiminin genel karakteri Osmanlõ Devleti zamanõndakinden pek farklõ değildi. Tarõmda kullanõlan üretim teknikleri çok geriydi. Küçük ölçekli aile işletmelerinin yaygõn olmasõ nedeniyle tarõmsal işletmelerde verimliliği arttõrõcõ büyük yatõrõmlarõ yapmak mümkün olmamaktaydõ te aşar vergisinin kaldõrõlmasõ çiftçilerin daha fazla üretme isteği üzerinde olumlu etki yapsa da diğer yapõsal düzenlemelerle desteklenmediği için sağlayabileceği üretim artõşõ sõnõrlõ kaldõ. Osmanlõ döneminde tarõm kesiminde de faaliyet gösteren azõnlõklarõn 1923 teki mübadele ile Türkiye yi terk etmeleri, gidenlerin yerinin aynõ nitelikteki çiftçilerle doldurulamamasõ, kalanlarõn ise önemli ölçüde daha kozmopolit olan büyük şehirlerde yaşamayõ tercih etmeleri de tarõmsal faaliyetleri olumsuz etkiledi. Cumhuriyetin devraldõğõ Türkiye'de ülkenin ihtiyaçlarõnõ karşõlayacak düzeyde sanayi yoktu. Bu dönemdeki sanayi üretiminin düzeyi ve sõnai yapõyõ daha somut verilerle değerlendirebilmek için Osmanlõ Devleti'nin son 1 İstatistiksel veriler DİE den alõnmõş veya DİE verilerine göre hesaplanmõştõr sonrasõ tarõmsal yapõ için bkz. Oya Silier, Türkiye de Tarõmsal Yapõnõn Gelişimi ( ), Boğaziçi Üniversitesi yay., İstanbul Ertuğrul Tokdemir, Türkiye de Tarõmsal Yapõ ( ), İTÜ yay., İstanbul 1988.
3 döneminde sanayinin genel niteliğini yansõtan 1913 ve 1915 sanayi sayõmlarõnõn sonuçlarõna bakmakta yarar vardõr yõlõ sanayi sayõmõna göre ülkede en az 10 işçi çalõştõran toplam 564 sanayi işletmesi bulunmaktaydõ. Bu işletmeler arasõnda en az 100 kişi çalõştõran 53 işletme vardõ. 564 işletmenin 316'sõ yani yarõsõndan fazlasõ ülkenin batõ bölümünde bulunmaktaydõ. Osmanlõ sanayinde gõda, dokuma ve deri imalatõ başõ çekmekteydi sanayi sayõmõna göre sõnai üretimin toplam değerinin % 73'ü, 1915'te ise % 73,7'si gõda ve dokuma imalatõndan oluşmaktaydõ yõlõnda Ankara Hükümeti nin denetimi altõnda olmayan ve ülke sanayinin önemli bir bölümünün yoğunlaşmõş bulunduğu İstanbul, İzmir, Bursa ve Adana illerini kapsamõna almayan bir bölgede sanayi sayõmõnda bulunuldu. 4 Bu sayõma göre saptanan sanayi işletmesinin 'si dokuma ile ilgiliydi. Sanayi kesiminde istihdam edilen toplam kişinin % 46,34'ünü kapsayan kişi de dokuma üretiminde istihdam edildi. Başta İstanbul olmak üzere ülkenin batõsõndaki birkaç kentte yoğunlaşan sõnõrlõ sayõdaki sanayi işletmesi dõşõnda 1921 yõlõnda sanayi sayõmõna konu olan ve ortalama 2,3 kişinin istihdam edildiği anlaşõlan otuz binin üzerindeki küçük işletmenin sanayi işletmesi niteliğine sahip olmadõğõ, bunlarõn birer aile işletmesi olduğu anlaşõlmaktadõr. 1913, 1915 ve 1921 yõlõ sanayi sayõmlarõ Cumhuriyetin devraldõğõ Türkiye'de temel sanayinin kurulmadõğõnõ ortaya koyar. Osmanlõ sanayinde ara mallar üretilmez, yalnõzca yakõn pazar için üretim yapõlõrdõ. Gõda ve dokuma sanayindeki başarõ da oldukça sõnõrlõydõ. Osmanlõ sanayii, tarõm ve madencilik ile de bütünleşmemişti. Sanayinin Cumhuriyet öncesi Türkiye ekonomisindeki küçük payõnõ 1907'de % 10,1, 1913'te % 11,5 ve 1914'te % 10,1 olan GSMH içindeki oranõ da göstermektedir. Sanayinin Cumhuriyet in ilk yõllarõnda Osmanlõ Devleti zamanõndaki görünümünü aşmadõğõ döneminde GSMH içindeki ortalama payõnõn % 8,8'den ibaret olmasõ da göstermektedir. Bununla birlikte 1920 ler boyunca, yani 1930 larda egemen olan devletçi sanayi politikalarõna değin, Türkiye de sanayii geliştirmek adõna bazõ girişimlerde de bulunuldu. Bunlarõn başõnda 1927 yõlõnda çõkarõlan Teşvik-i Sanayi Kanunu gelir. Aslõnda Türkiye de sanayinin teşviki, Cumhuriyet ten önceye İkinci Meşrutiyet dönemine kadar uzanmaktadõr. Sanayileşme adõna önemli adõmlarõn atõldõğõ bu dönemde 1909'da çõkarõlan Tatil-i Eşgal Kanunu ile grev ve sendikal haklar kõsõtlandõ. 1913'te çõkarõlan Teşvik-i Sanayi Kanunu ile özellikle yerli girişimcilere sanayi yatõrõmlarõ için bir takõm teşvikler sağlandõ. Ancak Birinci Dünya Savaşõ nõn yenilgi ile sona ermesi ve ardõndan ülkenin işgali ve Milli Mücadele nin başlamasõ ne yeni sanayi kurmayõ ne de mevcut sanayii geliştirmeyi mümkün kõldõ ye kadar yürürlükte kalan Teşvik-i Sanayi Kanunu ile sõnai girişimler hakkõnda 10 hektara kadar bedelsiz arazi verilmesi; haberleşme altyapõsõ inşasõnda kolaylõklar ve sõnai işletmelere geniş çaplõ vergi muafiyetleri tanõnmasõ; sõnai işletmelerin inşasõ için gerekli malzeme ile üretimde kullanõlacak makine ve araç-gerecin naklinde demir ve denizyollarõnda % 30 indirim yapõlmasõ; bazõ tekel maddelerinin sõnai işletmelere indirimli satõlmasõ; kamu kesiminin yurt içinde üretilen sõnai mallarõ dõşarõdakilerden % 10 oranõnda pahalõ da olsa almak zorunda olmasõ ilkeleri benimsendi. 5 Osmanlõ Devleti nde gelişkin bir sõnai yapõnõn oluşmamasõnõn en önemli sebeplerinden biri de ithalat üzerindeki gümrük vergilerinin düşük tutulurken ihracatõn vergilendirilmesiydi. Başlangõçta şehirlerin iaşesinin sağlanmasõ ve kõtlõk yaşanmamasõnõ hedefleyen bu uygulamadan zamanla uygulamanõn yerli sanayi üzerindeki olumsuz etkileri fark edilmesi nedeniyle vazgeçilmeye çalõşõlmõşsa da başarõlõ olunamamõştõ. Lozan Antlaşmasõ'na da benzer bir madde konularak Türkiye 1929 yõlõna kadar ithalatta spesifik nitelikli 1 Eylül 1916 tarihli gümrük tarifesini uygulamaya zorlandõ. Bununla Türkiye dönem itibariyle diğer ülkelerin gümrük korumalarõ ile yerli sanayilerini himaye olanağõnõ 3 Bu sayõmlar için bkz. A. Gündüz Ökçün, Osmanlõ Sanayii: 1913, 1915 Yõllarõ Sanayi İstatistiki, AÜSBF yay., Ankara Vedat Eldem, Harp ve Mütareke Yõllarõnda Osmanlõ İmparatorluğu nun Ekonomisi, Türk Tarih Kurumu yay., Ankara 1994, s. 173 vd. Ahmet Emin Yalman, Kurtuluş Savaşõnda Anadolu Ekonomisi ( ), Betik yay., Ankara 1998, s. 66 vd. 5 Tunç Tayanç, Sanayileşme Sürecinde 50 Yõl, Milliyet yay., İstanbul 1973, s. 56 vd.
4 bulduğu bir sõrada 1930'lara kadar gümrük gelirlerini arttõrma ve yerli sanayini yabancõ ülkelerin sanayi mallarõnõn rekabetinden koruma yönünde politikalar izleme imkanõna sahip olamadõ yõlõna kadar egemen olan bu rejim, dõş ticaret göstergelerine de yansõdõ yõllarõ arasõnda Türkiye'nin ithalatõ, ihracatõnõn üzerinde gerçekleşti. Bu dönemde ithalat ortalama yõlda % 26,8 oranõnda fazla gerçekleşti döneminde ihracatõn % 22,45'i İtalya'ya yapõlmaktaydõ. İtalya'yõ % 12,22 ile Amerika Birleşik Devletleri, % 12,04 ile Almanya, % 12 ile İngiltere, % 11,83 ile Fransa izledi. Aynõ dönemde ithalatõn % 15,88'i İtalya'dan, % 14,69'u İngiltere'den, % 12,14'ü Almanya'dan, % 11,47'si Fransa'dan, % 5,74'ü Amerika Birleşik Devletleri'nden ve % 5,3'ü Belçika'dan yapõlmaktaydõ. İhracatõn yaklaşõk % 70 ini tütün, kuru üzüm, pamuk, incir, fõndõk, yün, afyon ve yumurta gibi tarõm ürünleri oluşturuyordu. İthalatõn bileşiminde ise sõnai ürünler, dokuma, şeker gibi temel tüketim mallarõnõn bulunduğu istatistiklerden anlaşõlmaktadõr. Osmanlõ ekonomisinde noksanlõğõ en çok hissedilen iktisadi etken ve faktörlerin başõnda girişimci ruha sahip bir sermayedar sõnõfõn yokluğu gelmiştir. Osmanlõ Devleti nde uzun yõllar servetin kaynağõ ve zenginliği arttõrmanõn tek yolu olarak yeni ülkelerin fethedilmesini olmuştur. Bunun dõşõndaki en önemli iktisadi kaygõ şehirlerin iaşesinin sağlanmasõydõ. Bu sistemin gerektirdiği unsur da sürekli yeni pazarlar arayarak ya da teknolojik gelişmeleri destekleyerek maliyetleri düşürüp karlarõnõ arttõrmaya çalõşan kapitalistler değil, güçlü bir ordu ve mallarõn etkin dağõlõmõnõ sağlayacak bir idari yapõydõ. Osmanlõ Devleti'nde bir sermayedar sõnõfõnõn gelişmesinin önündeki en önemli engellerden biri de mülkiyet hakkõnõn garanti altõnda olmamasõydõ. Siyasi gücünü iktisadi olarak zenginleşen kesimler ile paylaşmak istemeyen padişahõn bu kişilerin mallarõna el koymasõ yani müsadere uygulamalarõ olağan bir davranõştõ. Mülkiyet haklarõnõn önemini kavrayan Batõ, Tanzimat Fermanõ ile Osmanlõ Devleti'ne karşõ kendi vatandaşlarõnõn mülkiyet haklarõnõ garanti altõna aldõ. Osmanlõ tebaasõ için ise bu hakkõn garantiye alõnmasõ ancak Cumhuriyet döneminde 1926 yõlõnda Medeni Kanunun kabulü ile söz konusu oldu. Osmanlõ Devleti nde varolan girişimcilerin etnik bileşimi ilginç bir görünüm arz etmekteydi. Gayrimüslimler arasõnda girişimcilik Müslümanlara göre daha yaygõndõ. Örneğin sanayi sayõmlarõna göre sanayi alanõndaki işyerlerinin % 80,4 ü gayrimüslimlerin elindeydi yõlõnda İstanbul daki dõş ticaret işletmelerinin sadece % 4 ü, taşõmacõ firmalarõn % 3 ü, toptancõ mağazalarõn % 15 i ve perakendeci mağazalarõn % 25 i Müslümanlara aitti. 8 Müslümanlarõn iş hayatõndaki yerinin çok sõnõrlõ kalmasõ askeri ve sivil bürokrasinin Müslümanlara cazip iş imkanlarõ sunmasõna bağlanõr. 9 Bürokrasinin risksiz kazançlarõnõ tercih eden Müslümanlar ticari faaliyetleri gayrimüslimlere bõrakmõşlardõ. Müslümanlarõn iş dünyasõndan uzak kalmalarõ kültürel unsurlarla da ilişkilendirilmektedir. 10 Buna göre ağalõk kültüründen gelen Müslümanlar ve özellikle Türkler iş hayatõnõ kendilerine yakõştõramamõşlar bu nedenle memuriyeti tercih etmişlerdir. Sebepleri ne olursa olsun gayrimüslimlerin iş hayatõndaki hem mutlak hem de nispi üstünlüğü tartõşõlmazdõ. Fakat Osmanlõ Devleti nin son döneminde savaşlar ve Cumhuriyet in ilanõndan sonra nüfus mübadelesiyle azõnlõklarõn sayõsõ da önemli ölçüde azaldõ lerin sonlarõnda gayrimüslimler toplam nüfusun % 23 ünü teşkil ederlerken bu oran 1927 yõlõnda % 1 e düştü. Bu gelişme girişimcilerin hem sayõsõnda hem de etnik bileşiminde değişikliklere yol açtõ. Yeterli girişimci, teknoloji ve sermaye birikiminin olmamasõ Osmanlõ Devleti'ni yabancõ sermaye için cazip hale getirmekteydi. Gerek bilgi birikimi gerekse sermaye birikiminin yetersizliği nedeniyle çok basit faaliyetler bile yerli girişimciler tarafõndan başarõlamamakta, bu alanlar dahi yabancõlara bõrakõlmaktaydõ. Osmanlõ Devleti'nde Bkz. Orhan Kurmuş, 1916 ve 1929 Gümrük Tarifeleri Üzerine Gözlemler, ODTÜ Gelişme Dergisi, Türkiye İktisat Tarihi Üzerine Araştõrmalar 1978 Özel Sayõsõ, 1979, s Zafer Toprak, Türkiye de Milli iktisat ( ), Yurt yay., Ankara 1982, s Yahya Sezai Tezel, Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi ( ), 2. bs., Yurt yay., Ankara 1986, s Y. K. Tengirşek, Türk İnkõlabõ Dersleri: Ekonomik Değişmeler, Resimli Ay Basõmevi, İstanbul 1935, s S. F. Ülgener, İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyasõ, 3. bs., Der yay., İstanbul 1991.
5 1910 yõllarõ arasõnda kurulan şirketleri inceleyen bir çalõşmada yabancõ şirketlerin büyük bir bölümünün ulaştõrmadan şehir suyu üretimine ve dağõtõmõna kadar kentsel kamu hizmetlerini ürettiği ve İstanbul, İzmir, Selanik ve Beyrut gibi yabancõ sermaye ile yakõn ilişkinin kurulu olduğu Osmanlõ kentlerinde bulunduğu tespit edilmiştir. 11 Kurulmuş şirketler arasõnda önemli boyutlarda sanayi ile uğraşan şirkete rastlanmamõştõr. Şirketlerin büyük bir bölümü üretimde bulunmaktan çok dõş talebi hõzlandõran bir role sahipti. Kurulan bütün şirketler için elde yeterli veriler bulunmasa da bazõlarõ için faaliyet alanlarõnda kullandõklarõ girdilerin ithal edildiğini, kârlarõn dõşarõya transfer edildiğini, ücretlerin büyük bir bölümünün yabancõ yönetici, memur, teknisyen ve hatta işçilere ödendiğini geri kalanlarõn ise şirketlerde istihdam edilen gayrimüslim Osmanlõ yurttaşlarõna, özellikle Rumlara ödendiğini söyleyebiliriz. Milli Mücadele antiemperyalist yanõ bulunan bir hareket olmakla birlikte gerek Milli Mücadele yõllarõnda gerek ardõndan Cumhuriyetin ilk yõllarõnda yabancõ sermayeye karşõ bir tutum sergilenmemiştir. Bunda yönetici kadronun askeri ve siyasi alanda elde edilen başarõlarõ iktisadi alanda desteklemek zaruretinde olduklarõnõ bilmeleri etkili olmuştur. Başka bir ifade ile refahõ arttõrmak için gerekli sermayeyi bulmanõn alternatif bir yolu mevcut değildi yõllarõ arasõnda doğrudan yabancõ sermaye yatõrõmlarõ yeni bir ivme kazandõ. Bu ivmenin düşünsel alt yapõsõ 1923 yõlõnõn Şubat-Mart aylarõnda İzmir de toplanan İzmir İktisat Kongresi nde oluşturuldu. Mustafa Kemal, İzmir İktisat Kongresi nin açõlõşõnda yaptõğõ konuşmada, yeni kurulmakta olan Türk Devleti nin siyasal bağõmsõzlõğõna aykõrõ düşecek arayõşlar içinde olmamak şartõyla yabancõ sermayenin Türkiye de yatõrõm yapmasõ hakkõndaki düşüncelerini...efendiler; iktisadiyat sahasõnda düşünür ve konuşurken zannolunmasõn ki ecnebi sermayesine hasõmõz; hayõr bizim memleketimiz vasidir. Çok say ve sermayeye ihtiyacõmõz var. Kanunlarõmõza riayet şartõyla ecnebi sermayelerine lazõm gelen teminatõ vermeye her zaman hazõrõz. Ecnebi sermayesi bizim sayimize inzimam etsin ve bizim ile onlar için faydalõ neticeler versin sözleriyle ifade eder. Bu sözler Milli Mücadele yi yöneten ve ardõndan Cumhuriyeti kuran kadronun yabancõ sermaye hakkõndaki görüşlerini de yansõtmaktadõr. Buna göre Türkiye, yabancõ sermayeye ihtiyacõ olduğunu kabul etmektedir. Ancak, gelecek olan yabancõ sermaye konusunda ileri sürülen şart Türk vatandaşlarõndan daha fazla bir ayrõcalõk talep etmemek ve Türk kanunlarõna uymaktõr. 13 Cumhuriyet in, Osmanlõ dan devraldõğõ beşeri sermaye de nitelik açõsõndan çok düşük seviyedeydi. Osmanlõ Devleti nde okuma yazma oranõ % 5-7 civarõndaydõ. Eğitim görenler içinde Müslümanlarõn oranõ gayrimüslimlere göre daha kötü durumdaydõ. XIX. yüzyõl sonlarõnda lise öğrencilerinin % 22 si, ortaokul öğrencilerinin üçte birinden azõ Müslümanlardan oluşmaktaydõ. Müslüman okullarõnõn nitelik açõsõndan diğerlerinden daha kötü durumda olmasõ Müslüman Türklerin eğitim alanõndaki yetersizliğini daha da belirgin hale getirmekteydi. 14 Cumhuriyet in kurulmasõndan sonra eğitim alanõnda önemli adõmlar atõlsa da bu girişimlerin meyvesinin alõnmasõ yõllar alacaktõ. Görüldüğü gibi Cumhuriyet in Osmanlõ dan iktisadi alanda devraldõğõ çok fazla bir şey yoktu. Kapitalist bir ekonominin temel unsuru olan bir girişimci sõnõf oluşturulamamõş, sermaye birikimi sağlanamamõştõ. Tarõm ve sanayide geri teknolojiyle üretim yapõlmaktaydõ. Sanayide en basit üretimin yapõlmasõnda zorlanõlmakta ve bu alandaki talep ithalatla giderilmekteydi. Yerli sermayenin yetersizliği yabancõ sermayenin daha geniş bir faaliyet alanõ bulmasõnõ kaçõnõlmaz hale getiriyordu. Emek faktörünün özellikle de Cumhuriyet in dayandõğõ Müslüman-Türk unsurun niteliği çok düşüktü. Bu durum ekonomide ithal üretim faktörlerinin kullanõlmasõnõ zorunlu kõlmaktaydõ. Bu da ekonomide yabancõlarõn ve azõnlõklarõn ekonomideki önemini arttõrmaktaydõ. 11 Haydar Kazgan, "Türkiye Cumhuriyeti'nin Kuruluşundan Bu Yana Türkiye'de Anonim ve Limited Şirketler", Cumhuriyet'in 50 nci Yõlõnda Türkiye'de Sanayileşme ve Sorunlarõ Semineri, AÜSBF yay., Ankara 1975, s. 400 vd. 12 A. Gündüz Ökçün, Türkiye İktisat Kongresi, 1923-İzmir Haberler-Belgeler-Yorumlar, AÜSBF yay., Ankara 1968, s A. Gündüz Ökçün, Yõllarõ Arasõnda Kurulan Türk Anonim Şirketlerinde Yabancõ Sermaye, AÜSBF yay., Ankara 1971, s Oktay Yenal, Cumhuriyet in İktisat Tarihi, Türkiye Sõnai Kalkõnma Bankasõ yay., İstanbul 2001, s. 55.
6 2. Dönemin Belgelerine Göre Girişimci Profili Yöntem Bu çalõşmada Türkiye de Cumhuriyetin ilk yõllarõna ilişkin iktisadi hayatõn profili çõkarõlõrken Türkiye Teracim-i Ahval Ansiklopedisi başlõklõ biyografi sözlüğünden ve Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi'nden yararlanõlmõştõr. İlk defa 1928 yõlõnda Arap harfli Türkçe ve Fransõzca olarak yayõnlanan Türkiye Teracim-i Ahval Ansiklopedisi daha sonra genişletilerek 1929 ve 1932 yõllarõnda yine iki dilde, fakat bu sefer Türkçe'si Latin harfleriyle olmak üzere yeniden basõlmõştõr. Türkiye Teracim-i Ahval Ansiklopedisi nitelik olarak batõda örnekleri görülen Who is Who karşõlõğõdõr. Bu nedenle çalõşmada yer alan şahsiyetlerin seçiminde bir sistematik mevcut değildir. Muhtemelen eseri hazõrlayan Mehmet Zeki Bey Türkiye Teracim-i Ahval Ansiklopedisi'nde yer alacak kişileri belirlerken böyle bir eserde yer almaktan manevi haz duyacak, bunu prestij olarak görecek ve sonuçta da belirli bir bedel karşõlõğõnda bu çalõşmayõ satõn alabilecek kişileri tercih etmiştir. Bu nedenle o dönemin önde gelen birçok kişisinin eserde yer almadõğõnõ da görmekteyiz. Diğer taraftan, özellikle üçüncü ciltte Anadolu da faaliyet gösteren tüccarlarõn sayõsõndaki artõş yukarõdaki görüşü destekler niteliktedir. Türkiye Teracim-i Ahval Ansiklopedisi siyasiler, bürokratlar, diplomatlar, işadamlarõ ve yöneticiler gibi çok geniş bir yelpaze içinde yer alan kişilere ilişkin biyografileri içermektedir. Bu çalõşmada söz konusu ansiklopedinin üç baskõsõnda iş dünyasõna mensup toplam 638 kişiye ait verilerin bir değerlendirilmesi yapõlmõştõr. Sõnõflamaya dahil edilmiş kişiler iki temel grupta toplanmaktadõr: çeşitli sektörlerde faaliyet gösteren işadamlarõ (tüccarlar, sanayiciler, çiftçiler veya bu faaliyetlerin çeşitli kombinasyonu yapanlar) ve iş dünyasõnda yer alan çeşitli işletmelerde görevli beyaz yakalõlar. Türkiye Teracim-i Ahval Ansiklopedisi'nde kayõtlõ işadamlarõ sõnõflamasõ altõnda yer alan avukat, eczacõ, mimar, doktor gibi serbest meslek grubu sadece kendi mesleklerini icra ediyorlarsa dikkate alõnmamõş; fakat işleri ile ilişkili ticari faaliyette bulunuyorlarsa örneğin eczacõ aynõ zamanda ecza deposu işletiyorsa, mimar aynõ zamanda müteahhitlik yapõyorsa, doktorun hastanesi varsa sõnõflamaya dahil edilmişlerdir. Beyaz yakalõlar için de kriter, söz konusu kişilerin kâr amacõ güden bir işletmede çalõşmalarõ olmuştur. Türkiye Teracim-i Ahval Ansiklopedisi yer alan çok sayõdaki kilise görevlisi, yabancõ okullarõn öğretmen ve yöneticileri, hayõr kurumlarõnda çalõşanlar çalõşmaya dahil edilmemiştir. Teracim-i Ahval Ansiklopedisi nin son iki baskõsõ daha önce Mete Tunçay tarafõndan Atatürk dönemi Türkiye sinin ekonomik ve toplumsal sorunlarõnõn tartõşõldõğõ bir konferansa sunulan tebliğde kullanõlmõştõr. 15 Türkiye de Cumhuriyet in ilanõnõ izleyen on yõlda yabancõlarõn ekonomik, toplumsal ve kültürel yaşamdaki ağõrlõklarõnõn Osmanlõ dönemine göre çok fazla değişmediğinin iddia edildiği çalõşmada sadece Türkiye Teracim-i Ahval Ansiklopedisi'nde yer alan mesleklerine bakõlmaksõzõn, tüm yabancõlara ilişkin veriler değerlendirilmiştir. Bu çalõşmada ise sadece yukarõda belirtilen gruplara dahil olan hem yabancõlar hem de Türk vatandaşlarõ dikkate alõnmõş, ayrõca Türk vatandaşlarõ içindeki azõnlõk unsurlarõ da kendi içinde sõnõflandõrõlmõştõr. Teracim-i Ahval Ansiklopedisi yanõ sõra bu çalõşmada yararlanõlmõş bir diğer kaynak yõlõna ait Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi'dir. Salnameler veya yõllõklar Osmanlõ Devleti'nde XIX. yüzyõlda başlayan modernleşmenin bir yansõmasõdõr. Başta devlet olmak üzere birçok resmi kurum ve kuruluşlar ve yanõ sõra özel konulu kişi ve kuruluşlar da salname yani yõllõk yayõnlamõştõr. İlk Osmanlõ devlet salnamesi 1847'de yayõnlanmõştõr. Sonuncusu ise 1918 yõlõna aittir. İdari yapõlanmadan nüfusa, vapur ve tren tarifelerinden şehir planlarõna kadar çok çeşitli bilgileri içeren salnameler Cumhuriyet döneminde de yayõnlanmõştõr. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salname adõ ile , ve yõllarõna ait üç salname yayõnlanmõştõr. Ansiklopedik, ve istatistiki birçok bilgiyi barõndõran
7 salnameler XIX. yüzyõlõn ortalarõndan XX. yüzyõlõn ilk çeyreğine kadar Osmanlõ coğrafyasõ ve bu coğrafyanõn bir parçasõ olan Türkiye tarihi açõsõndan önemli basõlõ kaynaklardõr. 16 Bu çalõşmada yararlanõlmõş olan salnamede devlet örgütünden il bazõnda Türkiye nin genel iktisadi duruma ilişkin bilgilere kadar çeşitli bilgi ve veriler yer almaktadõr. Bu bilgiler arasõnda bu çalõşma ile özellikle ilgisi olan anonim şirketler ilişkin bilgiler kullanõlmõştõr. Bu bilgiler resmi bir belgeden alõnmasõ nedeniyle doğruluğu kabul edilebilir türdendir. Ancak doğruluğunun ötesinde kapsayõcõlõğõ tartõşõlõr bilgilerdir. Çünkü bazõ yõllar itibariyle, mümkün olmamakla birlikte, hiç anonim şirketin kurulmadõğõ ortaya çõkmaktadõr. Bu nedenle şirketlere ilişkin bilgilerin doğruluğu kabul edilirken salnamede dönem itibariyle Türkiye de kayõtlõ bulunan bütün şirketleri içeren kapsayõcõlõkta bilgilerin yer aldõğõ ise iddia edilemez. Bu ihtiyat payõ göz önünden uzak tutulmamalõdõr Veriler ve Değerlendirilmesi Teracim-i Ahval Ansiklopedisi Verileri Tablo 1. Teracim-i Ahval Ansiklopedisi nde kayõtlõ farklõ milliyetlerdeki girişimci ve yöneticilerin çeşitli sektörlere göre dağõlõmõnõ göstermektedir. Tespit edilen 638 kişinin 293 tanesinin (% 46) yabancõ uyruklu olduğu görülmektedir. Bu oranõn, yani yabancõlarõn toplam içindeki oranõnõn biraz abartõlõ olduğu düşünülebilir. Muhtemelen bu eğilim yabancõlarõn bu tip bir yayõna daha aşina olmalarõ ve bu nedenle daha fazla katõlõmda bulunmalarõ ile açõklanabilir. TC vatandaşlarõ içinde ise oran olarak gayrimüslimlerin iktisadi hayatta Müslümanlara göre daha fazla yer aldõğõ görülmektedir. Nüfusun % 1 ini oluşturan bir kitlenin ekonomideki ağõrlõğõ % 12 olarak tespit edilmiştir. Gayrimüslimler içinde Yahudiler en büyük paya (% 55) sahiptirler. Yabancõlarõn arasõnda İtalya, Almanya ve Fransa uyruklular yaklaşõk olarak aynõ sayõda temsil edilmektedirler (sõrasõyla, 54, 53 ve 52 kişi). Bunlarõ 40 kişiyle İngilizler izlemektedir. Bu dört ülkenin vatandaşlarõ toplam yabancõlarõn % 68 ini oluşturmaktadõr. Yöneticiler arasõnda yabancõlarõn gözle görülür bir ağõrlõğõ mevcuttur. (Bkz. Tablo 2) Yabancõ beyaz yakalõlarõn sayõsõ TC vatandaşlarõnõn yaklaşõk üç katõdõr. Bunun en önemli sebeplerinden biri yönetici kademesinde beyaz yakalõ personel istihdam edebilecek düzeyde örgütlenmiş ve bu cesametteki firmalarõn sadece yabancõ sermayeye dayalõ olmasõdõr. Yabancõ sermayeli şirketlerde tüm yazõşmalar ve kayõtlar yabancõ dille yapõlmaktadõr. O dönemdeki TC vatandaşlarõnõn eğitim olanaklarõ düşünüldüğünde bu niteliğe sahip olan kesimlerin yabancõlar ve azõnlõklardan ibaret olduğunu söylemek yanlõş olmaz. Yabancõ dil sorununun yanõ sõra eğitim imkanlarõnõn yetersizliği sonucunda mesleki uzmanlõk kazandõran eğitim kurumlarõnõn yetersizliği ve bunlardan yararlananlar içinde Türklerin sayõsõnõn sõnõrlõ olmasõ yönetici kadrolarõnõn yabancõlar tarafõndan işgal edilmesini zorunlu kõlmõştõr. Milliyetlere göre dağõlõma ilişkin bir başka önemli nokta da tarõm ile ilişkili faaliyetlerde hiçbir yabancõ ya da gayrimüslim TC vatandaşõnõn bulunmamasõdõr. Yabancõ yöneticilerin hemen tamamõ yine yabancõ sermayeli şirketlerde ve özellikle de kendi uyruğundan olan şirketlerde istihdam edilmektedirler. Yabancõ yöneticilerin sektörlere göre dağõlõmõna bakõldõğõnda % 62 sinin finans, ulaştõrma ve inşaat sektöründe istihdam edilmiş olduğu anlaşõlmaktadõr. Finans alanõnõ sigorta şirketlerinde ve bankalarda özellikle de Osmanlõ Bankasõ nda çalõşanlar oluşturmaktadõr. İnşaat sektörünün hemen tamamõnõ bu dönemde yaygõn olarak gerçekleştirilen demiryolu inşaatlarõ ile uğraşan şirketler oluşturmaktadõr. Ulaştõrma, haberleşme ve enerji alanõnda ise genellikle şehirlerin elektrik, su, gaz, liman ve diğer altyapõ hizmetlerini üreten 15 Mete Tunçay, "Teracim-i Ahval Ansiklopedisi ne Göre Türkiye de Yabancõlar", Atatürk Döneminin Ekonomik ve Toplumsal Sorunlarõ ( ), İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Mezunlarõ Derneği yay., İstanbul 1977, s Salnameler ve kaynak olarak kullanõlõrlõğõ için bkz. Hasan Duman, Osmanlõ Sâlnâmeleri ve Yõllõklarõ, Cilt 1-2, Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfõ yay., Ankara Uygur Kocabaşoğlu, "Yõllanmõş Yõllõklardan", Tarih ve Toplum, Cilt 9, Sayõ 50, (1988), s Murat Koraltürk, "Cumhuriyet Dönemi Türkiye Toplumsal ve Ekonomik Tarihi Kaynaklarõ ve Ticaret ve Sanayi Odalarõ Yayõnlarõ", Toplumsal Tarih, Cilt 6, Sayõ 35, (1996), s
8 yabancõ şirketlerin personeli oluşturmaktadõr. Tarõm şirketlerinin hemen tamamõ tütün işi ile uğraşmaktadõr. Maden şirketleri ise Balya Karaydõn, Zonguldak havzasõnda kömür üretimi ile uğraşanlar ve petrol şirketlerinden oluşmaktadõr. Tablo 1. Farklõ Milliyetlere Mensup Girişimci ve Yöneticilerin Faaliyet Alanlarõna Göre Dağõlõmõ Toplam Tüc-Çif Tüc-Bank Tüc-Arm Tüccar Sa-Tü-Çi San-Tüc San-Müt San-Çiftçi Sanayici Yön-San Yönetici Müt-Tüc Müteahhit Madenci Çiftçi Banker Armatör TC Vatandaşlarõ Müslim Ermeni Yahudi Rum Diğer Toplam TC Yabancõlar Hollanda İtalya İsveç Belçika İspanya İngiltere ABD Almanya Avusturya Danimarka Fransa İsviçre Macaristan Norveç Polonya Portekiz Romanya Rusya Bulgaristan Yunanistan Çekoslavakya İran Toplam Yabancõ Genel Toplam TC vatandaşõ yöneticilerin de çoğunluğu yabancõ şirketlerde çalõşmaktadõr. Bunun da iki nedeni olabilir. Biri yabancõ dil ve diğer mesleki niteliklere sahip bir kişiyi istihdam edecek nitelikte yerli sermayeli şirketlerin olmamasõdõr, diğeri nüfusun büyük çoğunluğunun Müslüman olduğu bir ülkede bir yabancõ şirketin yerli nüfustan da personel istihdam etmesinin bir ihtiyaç olmasõdõr. TC vatandaşõ yöneticilerin yüzde 50 sinin finans sektöründe istihdam edildikleri gözlemlenmiştir. Bunlarõn yine çok büyük bir bölümünün milli sermayeli bankalarda (İzmir Esnaf ve Ahali Bankasõ, Türk Ticaret Bankasõ, Milli Aydõn Bankasõ, Sanayi ve Maadin Bankasõ, Konya Milli İktisat Bankasõ, Ahali Bankasõ gibi) çalõştõklarõ görülmektedir. Yabancõ bankalarda çalõşan Türkler çoğunlukla bankalarõn taşra şubelerinde çalõşmaktadõrlar.
9 Tablo 2. Yöneticilerin Sektörlere Göre Dağõlõmõ Maden Finans Sanayi Ulaştõrma- Ticaret İnşaat Nakliye Belli Değil Toplam Haberleşme- Enerji TC Vatandaşlarõ Yabancõlar Sanayicilerin sektörel dağõlõmõna bakõldõğõnda % 43 ünün dokuma, % 22 sinin gõda, % 17 sinin kimya, alanõnda olduğu görülmektedir. Dokumada çõrçõr; gõdada un ve içki, kimyada ise õtriyat üretimi ağõrlõklõ olduğu gözlemlenmektedir. Sanayiinin coğrafi dağõlõmõna gelince, her biri % 21 oranõnda paya sahip olan İstanbul ve Adana ilk iki sõrada yer almaktadõr. Bu kentleri % 12 ile İzmir izlemektedir. Adana, Tarsus ve Bursa nõn dokuma sanayi ağõrlõklõ olduğu görülmektedir. (bkz. Tablo 3) Tablo 3. Sanayicilerin Sektörel Dağõlõmõ Gõda Kimya Dokuma Metal Toprak Diğer Belli Değil Toplam Yabancõ tüccarlarõn yaklaşõk yarõsõnõn ya dõş ticaret ya da bir yabancõ şirketin Türkiye mümessili olduğu anlaşõlmaktadõr. 17 Bu alandaki Türk tüccarlarõnõn oranõ ise yaklaşõk % 15 dir. Ticari faaliyetlerin coğrafi dağõlõmõna bakõldõğõnda bu faaliyetlerin İstanbul (%34) ve İzmir (% 21) yoğunlaştõğõ gözlemlenmektedir. Bunun yanõnda Karadeniz bölgesinde Samsun un (% 10) ve Trabzon un (% 4); Akdeniz bölgesinde Mersin, Adana ve Tarsus un (toplam % 10) önemli ticaret merkezleri olarak ortaya çõktõğõ görülmektedir. Buradaki verilerin gösterdiği belki de en çarpõcõ sonuç Karadeniz bölgesinin ekonomik faaliyetler içindeki yerinin bugüne göre çok daha ileri seviyede olduğudur. (bkz. Tablo 4) Tablo 4. İktisadi Faaliyetlerin İllere Göre Dağõlõmõ İstanbul Ankara Gümüşhane İzmir Adana Antep Samsun Trabzon Bursa Tarsus Mersin Konya Zonguldak Sivas Manisa Denizli Malatya Urfa Kayseri Balõkesir Ordu Mardin Isparta Niğde Eskişehir Maraş Giresun Urfa Elazõğ Nevşehir Diyarbakõr Kõrklareli Toplam Ticaret Sanayi Toplam Bu araştõrmanõn ana kaynağõnõ oluşturan Teracim-i Ahval Ansiklopedisi nde kaydõ bulunan hemen her kişinin doğum yeri ve iştigal yerleri ifade edilmiştir. Bu bilgileri değerlendirdiğimizde coğrafya ve nüfus hareketleri ile iktisadi faaliyetler arasõndaki ilişkilere dair önemli sonuçlara ulaşõlmaktadõr. Şöyle ki: kitapta kaydõ bulunan tüccarlarõn 17 Bu tabloya sadece emin olduklarõmõzõ dahil ettik. Teracim-i Ahval Ansiklopedisi nde kaydõ bulunan kişilere ilişkin bilgilerden edindiğimiz izlenim bize bu oranõn daha yüksek olduğunu düşündürmektedir.
10 yarõsõnõn doğduğu yerden farklõ bir yerde ticari faaliyette bulunduğu tespit edilmiştir. Bu oran çiftçilerde faaliyetin doğasõ gereği çok düşük olduğu görülmektedir. Kitapta kaydõ bulunan 38 çiftçinin 34 ü doğduğu yerde iktisadi faaliyetlerini sürdürmektedirler. Doğduğu yerde iştigal etmeyen 4 çiftçinin ise aynõ zamanda ticaret ile uğraştõğõ görülmektedir. Kitapta kaydõ bulunan yöneticilerin % 65 inin İstanbul (% 43) ve Rumeli doğumlu olduğu anlaşmaktadõr. Bu oranõn yüksekliğinde kuşkusuz İstanbul ve Rumeli nin eğitim başta olmak üzere alt yapõ imkanlarõ açõsõndan ülkenin diğer bölgelerine nazaran çok daha ileri düzeyde olmasõ etkili olmuştur. Yöneticilerin 35 inin ise Anadolu doğumlu olduğu gözlemlenmektedir. Yöneticilerin sadece % 32 sinin doğduğu şehirde iştigal ettiği görülmektedir. Bu da profesyonel yönetici istihdam edecek nitelikte olan işletmelerin belirli merkezlerde yoğunlaşmõş olmasõ göz önüne alõndõğõnda olağan bir sonuç olarak görülebilir. Girişimcilerin yani tüccar, sanayici, armatör, banker ve müteahhitlerin % 53 ünün doğduğu yerde iştigal ettiği gözlemlenmektedir. Doğduğu yer dõşõnda faaliyette bulunan girişimcilerin orijin olarak öne çõktõklarõ belli merkezlerle karşõlaşõlmaktadõr. Örneğin 15 Trabzonlu girişimcinin 9 unun Trabzon dõşõndaki diğer Karadeniz illerinde faaliyette bulunmalarõ veya Denizli, Uşak ve Manisalõlarõn İzmir de; faaliyette bulunmalarõ gibi. Kayseri, Adana, Mersin, Tarsus ve Antep in de bir bölge oluşturduğu yani bu illerden herhangi birinde doğmuş bir girişimcinin bir diğerinde iştigal ettiğine sõk rastlanmaktadõr TC Devlet Salnamesine Göre Sermayenin Profili Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi nde yer alan şirketler yerli ve yabancõ şirketler olarak iki grupta ele alõndõ. Salnamede 181 yabancõ, 235 tane yerli şirket sayõlmaktadõr. Yabancõ şirketlerin uyruklarõna göre dağõlõmõna bakõldõğõnda İngiltere nin 46 şirketle ilk sõrada yer aldõğõ görülmektedir. İngiltere yi 35 şirket ile Fransa, 20 şirketle İtalya izlemektedir. Bu üç ülkeye ait şirketler toplam yabancõ şirketlerin yarõdan fazlasõnõ (yaklaşõk % 56) oluşturmaktadõr. Bunun dõşõnda hemen tüm Avrupa ülkeleri yanõnda ABD ve Mõsõr orijinli şirketler de Türkiye de faaliyet göstermektedirler. (bkz. Tablo 5) Tablo Yõlõnda Türkiye de Kurulu Bulunan Yabancõ Sermayeli Şirketlerin (Ülkelere Göre) Dağõlõmõ Ülke Adõ Şirket Sayõsõ İngiltere 46 Fransa 35 Almanya 21 İtalya 20 Amerika 14 İsviçre 11 Belçika 6 Romanya 4 Hollanda 4 Rusya 4 Bulgaristan 4 Avusturya 4 İsveç 2 Mõsõr 1 Yunanistan 1 Çekoslovak 1 Macaristan 1 İspanya 1 Danimarka 1 Toplam 181
11 Tablo 6 da salnamede yer alan şirketlerin kuruluş yõllarõna göre dağõlõmõ görülmektedir. 235 Türkiye Cumhuriyeti orijinli şirketin 44 tanesinin kuruluş tarihi salnamede belirtilmemiştir. Yabancõ şirketlerin tamamõnõn kuruluş tarihi mevcuttur. Buna göre tabloda iki önemli eğilimin göze çarptõğõ söylenebilir. Birincisi, şirketlerin ömürleri ile ilgilidir. 20 yõldan uzun bir süredir faaliyette bulunan yerli ve yabancõ şirketlerin sayõsõ sadece ikişer tanedir. Yerli şirketlerin kuruluşu 1910 yõlõndan itibaren artarak sürmektedir. Bunda ikinci meşrutiyet sonrasõ başlayan milli girişimci yetiştirme politikalarõnõn etkisi olduğu söylenebilir. İşgal ve Kurtuluş Savaşõ döneminde iktisadi aktiviteler hõz kesmiş olsa da Cumhuriyetin kurulmasõ ile birlikte yeniden ivme kazandõğõ gözlenmektedir. Yabancõ şirketlerin % 84 ünün Cumhuriyetin kurulduğu 1923 tarihinden sonradõr. Bu ivmenin temel nedeni yukarõda da belirtildiği gibi 1923 yõlõnõn başõnda yapõlan İzmir İktisat Kongresi ile yabancõ sermayenin lehine tutumun belirginleşmesi 1920 li yõllarda bir an tereddüt geçiren yabancõ sermayedarlarõ 1923 ten itibaren yeniden yatõrõm yapmaya yöneltmişlerdir. Tablo Yõlõnda Türkiye de Mevcut Şirketlerin Kuruluş Yõllarõna Göre Dağõlõmõ Yõl Yerli Şirketler Yabancõ Şirketler TOPLAM Yabancõ şirketlerin kuruluş yõllarõ açõsõndan Yunanistan õn ve Rusya nõn ayõrt edici özellikleri vardõr. Yunanistan õn ayõrt edici özelliği Milli Mücadele de karşõ cephede bulunmasõna karşõn sermayedarlarõ Yunan uyruklu olan şirketin Milli Mücadele den sonra kurulmasõdõr. Rusya nõn ise yabancõ sermayeyi yadsõyan yeni bir sistem kurulmasõna karşõ, hem başka ülkelere yabancõ sermaye aktarõmõnda hem de kendi ülkesine yabancõ sermaye girişinde (Ford Motor Şirketi 1929 yõlõnda Rusya da bir montaj fabrikasõ kurmak için Rusya Hükümetiyle antlaşma imzalamõştõr) esnek davranmasõdõr Hamdi Genç, Özel Girişimle Sanayileşme Döneminde Sanayide Yabancõ Sermayenin Boyutu (Ford un Montaj Fabrikasõ), TMMOB Sanayi Kongresi Küreselleşme ve Sanayileşme Bildiriler Kitabõ, yay. nr. E/2001/291, İstanbul 2001, s. 38.
12 Tablo 7. Şirketlerin faaliyette Bulunduğu Yerlere Göre Dağõlõmõ Adana Adapazarõ Afyon Manisa Niğde Konya Ankara Aydõn Bursa Bolu Eskişehir Giresun Isparta Istanbul Izmir Mersin Afyon Kocaeli Kastamon Kayseri Kütahya Malatya Samsun Trabzon Ordu Toplam Yerli Yaban cõ Şirketlerin faaliyette bulunduğu illere göre dağõlõmõna bakõldõğõnda ise yabancõ şirketlerin hemen tamamõnõn İstanbul ve İzmir de faaliyet gösterdiğini görmekteyiz. Salnamede yer alan yabancõ şirketlerin sadece iki tanesi bu illerin dõşõnda (Ankara ve Mersin) faaliyet göstermektedir. (bkz. Tablo 7) Alman sermayesine ait olan Ankara daki şirket inşaat alanõnda faaliyet gösterir iken İtalyan sermayesinin sahip olduğu Mersin deki şirket dokumacõlõk alanõnda faaliyet bulunmaktadõr. Yerli şirketlerde de benzer bir eğilim görülmektedir. Yerli şirketlerin de % 72 si (169 şirket) İstanbul ve İzmir de faaliyette bulunmaktadõr. Bunun dõşõnda Konya 20 şirket ile (% 8.5) önemli bir ekonomik merkez olarak öne çõkmaktadõr. Tablo 8. Şirketlerin Faaliyet Alanlarõna Göre Dağõlõmõ Ticaret Finans Sanayi Maden Nakliye Tarõm İnşaat Belli Değil Ulaştõrma- Haberleşme- Enerji Yerli Yabancõ Tablo 8 şirketlerin faaliyet alanlarõnõ göstermektedir. Yerli şirketlerin sayõsõnõn 235 ten yüksek çõkmasõnõn sebebi bazõ şirketlerin birden fazla alanda faaliyet göstermeleridir. Şirketlerin faaliyet alanlarõna göre dağõlõmõna bakõldõğõnda yerli şirketlerin ticaret (% 40) yabancõ şirketlerin finans alanõnda (% 43) yoğunlaştõğõ görülmektedir. Finans şirketleri içinde de özellikle sigorta şirketleri ön plana çõkmaktadõr. İkinci planda da bankacõlõk gelmektedir. 181 yabancõ şirketin 60 tanesini sigorta şirketleri oluşturmaktadõr. Tarõm işletmeleri içinde yabancõ şirketler bulunmamaktadõr. Ulaştõrma- Haberleşme- Enerji sõnõflamasõ içinde şehirlerin altyapõ hizmetlerinin işletilmesi içinde yer alan tramvay, liman işletmeleri, özel jenaratörlerle şehirlerin elektrik taleplerinin karşõlanmasõ gibi hizmetler yanõnda bir de yabancõ haber ajansõ yer almaktadõr. Ticaret sõnõflamasõ içinde petrol ticareti (5 şirket), tütün ticareti (10 şirket), kömür ticareti, kitap-kalem ticareti, halõ, saat, otomobil ve yedek parçalarõ ticareti gibi her türlü alõm satõm kapsamaktadõr. 3. Sonuç Bu çalõşmaya konu olan kaynaklardaki veriler ve bu verilerin değerlendirilmesine dayanarak şu sonuçlara varõlmõştõr: 1923 yõlõnda Cumhuriyetin ilanõ, hatta daha 1922 de saltanatõn kaldõrõlmasõndan Latin alfabesinin kabulune kadar çok çeşitli alanlarda gerçekleştirilen devrimler Osmanlõ dan Cumhuriyet e geçişin bir kopuş olarak yaşandõğõnõ düşündürmektedir. Simgesel birçok öğe içeren bu kopuş hareketinin ekonomide ise hiç yaşanmamõş olduğu görülmektedir. Ekonomide Osmanlõ dan Cumhuriyet'e geçişte bir devamlõlõk gözlenmektedir.
13 Bu araştõrmaya kaynaklõk eden belgeler ve veriler Osmanlõ Devleti zamanõnda olduğu gibi yabancõ sermaye ve işgücünün erken Cumhuriyet yõllarõnda da Türkiye de etkinlik gösterdiğini ve istihdam imkanlarõ bulduğunu göstermektedir. Hatta Cumhuriyet in kurulmasõ ile birlikte yabancõ sermayeli şirketlerin yerli şirketlere göre daha süratle iş hayatõna girdiği gözlenmiştir. Yabancõ sermayeli şirketlerin özellikle ülkelere göre dağõlõmõ ile dõş ticaretin ülkelere göre dağõlõmõ arasõnda paralellik görülmektedir. Buna göre, yabancõ sermayeli şirketlerin özellikle kendi ülkeleriyle yapõlan dõş ticareti canlandõrõcõ etki yaptõğõ söylenebilir. Yabancõlarõn nitelikli emek piyasasõnda da egemenliklerini sürdürdükleri görülmektedir. Emek piyasasõndaki yapõnõn değişmesi için Cumhuriyet le başlatõlan eğitim reformunun meyvelerini vermesini beklemek gerekecektir. Osmanlõ Devleti nden Türkiye Cumhuriyeti ne geçiş sürecinde ekonomi alanõnda bir kopuş yaşanmayõp aksine bir devamlõlõğõn olduğunu gösteren bir diğer husus, ekonominin sektörel dağõlõmõnõn Osmanlõ Devleti zamanõndaki yapõsõnõ koruyor olmasõdõr. Gõda, dokuma gibi sektörlr hala sanayi içindeki ağõrlõğõnõ korumaktadõrlar. Yine, yabancõlarõn finans kesimindeki ağõrlõğõnõn değişmediği görülmektedir. Ancak, Devlet Salnamesi verilerinde altayapõ hizmetleri veren şirketlerin sayõsõnõn fazla çõkmasõ, bu alanda yabancõlarõn hakim olduğu görüşüyle çelişmektedir. Veriler iktisadi aktivitelerin itisiadi teşvikler ve siyasi olaylardan etkilendiğini göstermektedir. İkinci Meşrutiyet ten sonra izlenen Milli İktisat politikasõnõn yerli girişimciler, Cumhuriyet in kuruluşunun ise hem yerli hem de yabancõ girişimciler üzerinde olumulu etki yaptõğõnõ göstermektedir. Benzer bir biçimde iktisadi faaliyetlerin coğrafi dağõlõmõ da hemen hiçbir değişikliğe uğramamõştõr. Osmanlõ döneminde iktisadi faaliyetlerin merkezi olan, başta İsatnbul olmak üzere, İzmir, Adana (Tarsus), Bursa gibi şehirler Cumhuriyet döneminde de aynõ özelliğini sürdürmektedir. İktisadi aktörlerin coğrafi mobilitelerine ilişkin veriler de bu konudaki genel davranõş kalõplarõyla uyumludur.
14 KAYNAKÇA - Duman, Hasan Osmanlõ Sâlnâmeleri ve Yõllõklarõ, Cilt 1-2, Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfõ yay., Ankara Eldem, Vedat, Harp ve Mütareke Yõllarõnda Osmanlõ İmparatorluğu nun Ekonomisi, Türk Tarih Kurumu yay., Ankara Genç, Hamdi Özel Girişimle Sanayileşme Döneminde Sanayide Yabancõ Sermayenin Boyutu (Ford un Montaj Fabrikasõ), TMMOB Sanayi Kongresi Küreselleşme ve Sanayileşme Bildiriler Kitabõ, yay. nr. E/2001/291, İstanbul Kazgan, Haydar "Türkiye Cumhuriyeti'nin Kuruluşundan Bu Yana Türkiye'de Anonim ve Limited Şirketler", Cumhuriyet'in 50 nci Yõlõnda Türkiye'de Sanayileşme ve Sorunlarõ Semineri, AÜSBF yay., Ankara Kocabaşoğlu, Uygur "Yõllanmõş Yõllõklardan", Tarih ve Toplum, Cilt 9, Sayõ 50, (1988) - Murat Koraltürk, "Cumhuriyet Dönemi Türkiye Toplumsal ve Ekonomik Tarihi Kaynaklarõ ve Ticaret ve Sanayi Odalarõ Yayõnlarõ", Toplumsal Tarih, Cilt 6, Sayõ 35, (1996). - Kurmuş, Orhan, 1916 ve 1929 Gümrük Tarifeleri Üzerine Gözlemler, ODTÜ Gelişme Dergisi, Türkiye İktisat Tarihi Üzerine Araştõrmalar 1978 Özel Sayõsõ, Ökçün, A. Gündüz, Osmanlõ Sanayii: 1913, 1915 Yõllarõ Sanayi İstatistiki, AÜSBF yay., Ankara , Türkiye İktisat Kongresi, 1923-İzmir Haberler-Belgeler-Yorumlar, AÜSBF yay., Ankara , Yõllarõ Arasõnda Kurulan Türk Anonim Şirketlerinde Yabancõ Sermaye, AÜSBF yay., Ankara Silier, Oya, Türkiye de Tarõmsal Yapõnõn Gelişimi ( ), Boğaziçi Üniversitesi yay., İstanbul Tayanç, Tunç, Sanayileşme Sürecinde 50 Yõl, Milliyet yay., İstanbul Tengirşek, Y. K. Türk İnkõlabõ Dersleri: Ekonomik Değişmeler, Resimli Ay Basõmevi, İstanbul Tezel, Yahya Sezai, Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi ( ), 2. bs., Yurt yay., Ankara Tokdemir, Ertuğrul, Türkiye de Tarõmsal Yapõ ( ), İTÜ yay., İstanbul Toprak, Zafer, Türkiye de Milli iktisat ( ), Yurt yay., Ankara Tunçay, Mete "Teracim-i Ahval Ansiklopedisi ne Göre Türkiye de Yabancõlar", Atatürk Döneminin Ekonomik ve Toplumsal Sorunlarõ ( ), İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Mezunlarõ Derneği yay., İstanbul Ülgener, S. F. İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyasõ, 3. bs., Der yay., İstanbul Yalman, Ahmet Emin Kurtuluş Savaşõnda Anadolu Ekonomisi ( ), Betik yay., Ankara Yenal, Oktay Cumhuriyet in İktisat Tarihi, Türkiye Sõnai Kalkõnma Bankasõ yay., İstanbul 2001, s. 55 -
OSMANLI DEVLETİ NDE İŞÇİLER VE İŞÇİ HAREKETLERİ (1876-1914)
i T.C SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANABİLİM DALI OSMANLI DEVLETİ NDE İŞÇİLER VE İŞÇİ HAREKETLERİ (1876-1914) DOKTORA TEZİ Cevdet KIRPIK Tez Danõşmanõ: Prof. Dr. Bayram