Yazılım Geliştirmede Model Sınıflandırma
Ahmet Sıkıcı1, Yasemin Topaloğlu2
1,2 Ege Üniversitesi, Bilgisayar Mühendisliği Bölümü, 35100, Bornova, İzmir
1 ahmet.s@ege.edu.tr 2 yasemin.topaloglu@ege.edu.tr
Yazılım geliştirme, farklı uzmanlıklar gerektiren işlerde çalışan insanların rol aldıkları, çeşitli soyutlama derecelerinde modelleme görevleri ile örülü, aşamalı bir süreçtir. Model tabanlı geliştirme paradigması bu aşamaların ve ürünlerinin tek bir proje içinde kaynaştırılmasını kolaylaştırıcı bilgi gösterimi standartlarının oluşturulması için iyi bir fırsat sunmaktadır. Modeller arası iletişimin kurulabilmesini sağlayacak dil ve standartlar, her bir modelin proje içindeki rolünün daha iyi tanımlanabilmesi için gereklidir. Modellerin anlatım biçimleri, soyutlama dereceleri ve modelledikleri sistem ile olan ilişkilerine göre değerlendirilmeleri ve mümkünse sınıflandırılmaları bu tür dil ve standartların oluşturulabilmesi için ihtiyaç duyulan bir aşamadır. Bu konuda bir katkı sağlamak üzere bu çalışmada, modellerin, içeriklerine bakılmaksızın sadece çalışma mekanizmalarına göre sınıflandırılmalarına yönelik bazı kriterler tanıtılmış ve model tabanlı geliştirme sürecinin gelişimi kısaca tartışılmıştır.
Yazılım mühendisliği disiplininde yaygın olan geliştirme yaklaşımı, yazılım geliştirme sürecinin her bir aşamasının kendine özgü gereksinimlerine vurgu yapmaktadır. Oysa tüm aşamalar için ortak olan modelleme gereksinimleri ile ilgili yapılan çalışmaların sayısı azdır.
Geleneksel nesneye yönelik yazılım geliştirme süreci, alan analizi, mantıksal tasarım, fiziksel tasarım, kodlama, test ve bakım gibi ana safhalardan ve bunlar içinde yer alan pek çok farklı etkinlikten oluşmaktadır. Geleneksel yaklaşımda, her hangi bir etkinlikte karşılaşılan bir sorunun çözümü, tamamen kendine özgü yöntem, araç ve yetenekler gerektirir. Örneğin alan analizi kesinlikle kodlamaya benzemez, aynı şekilde algoritma geliştirme ile kullanıcı arayüzü tasarımı arasında herhangi bir benzerlik yoktur. Bu etkinliklerin her birinde farklı araçlar ve hatta farklı uzmanlar yer alır.
Diğer taraftan eğer bütüncül bir bakış açısı benimsenirse görülür ki tüm bu etkinlikler, geliştiricilerin aktif rol oynadıkları ve içinde modellerin yaratıldığı ve dönüştürüldüğü bir bilgi işlem sisteminin parçalarıdır. Bu sistemin formal terimlerle açıklanması, ve yazılım geliştirme sürecinin otomatikleştirilebilir saf model tabanlı işlemlere indirgenmesi, ikinci bölümde kısaca bahsedeceğimiz model tabanlı yazılım geliştirme paradigmasının uzun vadeli hedeflerindendir .
Sınıflandırma yöntem veya yöntemlerine sahip olmak, bir alanın formalleştirilmesi açısından büyük önem taşıyan bir aşamadır. Bu çalışmada, sözü geçen formalleştirme hedefine yönelik bir katkı sağlamak amacıyla modellerin çalışma biçimlerine göre sınıflandırılması üzerinde durulacak ve modelleme uygulamalarının analiz edilebilmesi için kullanılabilecek üç ayrı kriter önerilecektir. Çalışmamızın özgün katkısı olarak üretilmiş olan bu kriterlerden her biri modellerin sınıflandırılmasına yönelik kendine özgü bir bakış açısı sunmaktadır (dördüncü bölüm).
2. Model Tabanlı Paradigma
Model Tabanlı Mühendislik (MDE: Model Driven Engineering)  Nesneye Yönelik Programlama Paradigması ve ona ilişkin yazılım geliştirme yöntem, araç ve standartlarından sonra gelen akımlar arasında kapsam açısından en umutlandırıcı olandır. Model kavramının ön plana çıkacağı bir paradigma geçişi sonrasında yazılım geliştirme çalışmalarına, nesnelerin bir işbölümü içinde birleştirilmesi anlayışından çok, bazı hazır modeller üzerinde işlem ve dönüşümler gerçekleştirme anlayışının egemen olacağı düşünülmektedir .
Yazılım geliştirmede model-tabanlı yaklaşımın felsefi temelleri, birleştirme ilkesi (unification principle) adı verilen bir görüşe dayanmaktadır. Bu görüş, basitce herşeyin model olduğunu söylemektedir. Bezivin, kapsamlı kuramsal çalışması ’de nesneye yönelik program geliştirme paradigmasının temel ilkesi olarak “Herşey nesnedir” düşüncesini göstermiş, model tabanlı geliştirmenin esas alınması ile bunun “Herşey modeldir” şeklinde bir görüşe dönüşeceğini öngörmüştür.
Model-tabanlı geliştirme yaklaşımında modellerin birinci derece yapıtlar olarak, yani nesneye yönelik paradigmadaki nesnelerin rolüne benzer bir rolde algılanmaları gerektiği birçok kaynakta [2,4,5] açıkca belirtilmiş olmasına karşın, kuramsal makalelerden pratik çözümlerin önerildiği çalışmalara doğru gidildiğinde, birleştirme ilkesine yeterli derecede bağlılık gösterilmediği görülmektedir. Model kavramı, nesnelerin, sınıfların ve programlama alanındaki daha birçok kavramın ortak bir genelleştirmesi olarak görülmesi gerektiği halde, çoğunlukla bu kavramları anlatan bir üst-yapı olarak düşünülmüştür. Bu durumda nesneler ve sınıflar, modelleme yapan araçlar olarak değil, sadece modellemeye konu olan programlama unsurları olarak görülmüşlerdir.
Bu sorunun çözümü için, nesneye yönelik yazılım geliştirme sürecinde yer alan tüm araç, ürün, yarı-ürün ve dokümanların model tabanlı geliştirme paradigması ışığında yeniden ele alınarak analiz edilmesinin, ve her birinin işlev ve çalışma biçiminin formal model tabanlı terimlerle yeniden tanımlanmasının gerekli olduğunu düşünüyoruz. Böylece birleştirme ilkesinden hareketle, model tabanlı yazılım geliştirme sürecinin her aşamasının biribirine benzer ve uyumlu çalışmalardan oluşması sağlanabilecektir.
3. Model ve Model Dönüşümü
Nesne Yönetim Grubu (OMG: Object Management Group) 2000 yılının Kasım ayında MDA (Model Driven Architecture) projesini  açıklamıştır. Bu proje model tabanlı mühendislik dünyasında en çok başvurulan çalışmadır. Proje kapsamında ortaya konulan Meta Object Facility (MOF) adı verilen dört soyutlama katmanından oluşan bir üst-modelleme standardı, teknolojiler arasında uyum ve genişletilebilirlik sağlamayı hedeflemektedir. MOF Birleşik Modelleme Dili’nin (Unified Modeling Language: UML) bir bölümünün özyinelemeli olarak kullanılmasıyla UML ve benzer dillerin tanımlanabileceği düşüncesine dayanmaktadır. Ne var ki MOF’da her bir katman bir altındaki katmanın sözdizimini başarılı bir biçimde tanımlayabildiği halde, anlamsal açıdan yeterli kalite ve tutarlılıkta destek veremediği yolunda yoğun eleştiriler almıştır [1,6,7,8,9].
Bezivin ’de pratik olarak bir modelin ne olduğu sorusunu yanıtlamanın zaman alacağını söylemektedir. Bunun anlamı modelleme kavramını karşılayabilecek genellikte bir bilgi gösterimi gerçekleştiriminin zor olduğudur. Modelleme eski, yaygın, kullanışlı ve geniş kapsamlı bir kavramdır ve gerçekte bir mühendislik terimi olarak anlamı oldukça açıktır. Marvin Minsky  modellemeyi şöyle tanımlar: B gözlemcisi için A*’ın A’yı modellemesinin ölçütü, B’nin A hakkında cevaplamak istediği soruları A*’ı kullanarak ne derece cevaplayabildiğidir. Modellerin fiziksel yapısı veya model paradigmasının alması gereken şekil hakkında herhangi bir önyargıya sahip olmadan, sadece Minsky’nin tanımını esas alarak ve yazılım geliştirme sürecinin değişik aşamalarındaki bilgi gösterimini ve dönüşümünü analiz ederek, model kullanımını incelemek mümkündür. Bu tür bir inceleme, istenilen genellik düzeyinde ve gerçekleştirimden bağımsız bir model kavramının giderek daha somutlaşmasını sağlayarak model paradigmasının yapılanmasına katkıda bulunacaktır.
4. Model Analizi ve Sınıflandırma
Model tabanlı geliştirme, kod yerine modellere odaklanan bir geliştirme sürecini amaçlamaktadır . Ancak modelin kod yerine geçebileceği düzeyde kesin önermelerde bulunması, kod ile aynı karmaşıklık derecesinde olması anlamına gelmektedir ve bu durumda programlama dillerine kıyasla herhangi bir tasarımsal üst-bakış sağlamayacaktır. Modellerin daha soyut bir düzeyden başlayarak tanımlama yapabilmelerinin de tek başına beklenen yararı sağlamayacağı düşünülmektedir. Bu durumda kodlama amacıyla eskisinden daha soyut sınıflar kullanıldığında ortaya çıkan tablo gibi bir sonuç ortaya çıkar ve bu bazı yönlerden avantajlı fakat bazı yönlerden daha çok dezavantajlar içeren bir yoldur. Model tabanlı geliştirmeden yarar sağlanabilmesi, büyük ölçüde modellerin yeni diller oluşturacak şekilde birlikte kullanılmaları ile mümkün olabilecektir. Bir cümle içinde kullanılan kelimeler kendi soyutlamalarını cümle içindeki görevleri sayesinde giderebilmektedirler. Benzer şekilde, işbirliği yapan modellerin birbirlerini somutlaştırmaları mümkün olabilecektir.
Modellerin işbirliği yapması, kullanım yerlerine bağlı olarak belli roller oynamaları ile mümkün olabilmektedir. Değişkenler, tipler, nesneler, sorgular gibi programlama bileşenleri de, şemalar ve desenler gibi tasarım bileşenleri de ve bunları tanımlamakta kullanılan diller de kendi modelleme alanlarında, sınırlı modelleme rolleri üstlenmektedirler. Modeller arasında gerçekleşebilecek işbölümü olanaklarının geliştirilmesi için, öncelikle farklılıkların ve benzerliklerin saptanması, dolayısıyla modellerin sınıflandırılması gerekmektedir. Bu bölümde model-nesne ilişkileri farklı açılardan incelenerek modellerin sınıflandırılması için kullanılabilecek kriterler önerilecektir.
4.1. Modellemenin İki Boyutu
Modelleme tarzını çeşitlendiren ilk konu, bir sistemin değişik şekillerde unsurlarına ayrılabilmesidir. Modelleme sırasında ise her bir unsur için üç seçenekli hareket biçimi mümkündür. Buna göre unsur ya aynen modele yansıtılır, ya kodlanarak modele yansıtılır ya da görmezden gelinir. Görmezden gelme tercihinin bir sonucu olarak modeller, modelledikleri sistem ile ilgili bütün bilgileri barındıramazlar. Bir modelin, anlattığı sistemi hangi başarı derecesinde temsil ettiğinın ölçüsüne modelin sadakati diyebiliriz. Bir modelin sadakatinin ölçülmesi modellenen alana bağımlı bir teknik gerektirse de, elde edilecek değerin sıfır ile bir arasında bir sayı olduğunu ve modellenen sistemden modele yansıtılan bilginin oranını temsil ettiğini öngörebiliriz.
Sistemin modellenen bölümünde ise aynen kopyalama ve kodlayarak aktarma seçenekleri vardır ve bunlardan hangisinin daha çok tercih edildiği de modelin simetri-sembolizm dengesini belirler. Çoğu modelde bazı unsurlar kodlanır, bazı unsurlar ise aynen kopyalanır. Kodlama verinin başka bir söz dizime çevrilerek saklanması anlamına gelmektedir ve bu işlem sırasında herhangi bir bilgi kaybı olmadığı varsayılır. Örnek vermek gerekirse bir coğrafi harita, belli bir bölgenin bir modelidir. Bu modelde yönler, oranlar ve bağıl pozisyonlar aynen kopyalanmışlardır; oysa yükseltiler renklerle kodlanmışlardır, uzaklıklar ise belli bir ölçekle küçültülerek kodlanmışlardır. Modellerdeki aynen kopyalama pratiği modelin (modellediği sistemle) simetrisini arttırır, kodlama pratiği ise modelin sembolizmini arttırır. Bir modelin içerdiği simetri ve sembolizmi, toplamları bir olan, sıfır ile bir arasındaki sayılarla ifade edebiliriz.
Şekil 1: Modellemenin iki boyutu
Şekil 1’de simetri-sembolizm ve sadakat boyutlarının biribirlerine göre olan konumları gösterilmiştir.
4.2. Nesne-Model Önceliği
Birleştirme ilkesi  model kavramının geniş tabanlı bir yorumunu vurgulamaktadır. Bu yoruma göre modeller birçok değişik rolde karşımıza çıkabilmektedirler. Bu rolleri nesne-model ilişkisine göre kabaca sınıflandırmak mümkündür. Yerine göre nesne veya model biribirleri üzerinde üstünlüğe sahip olabilmektedirler. Modelleri öncelikle çeşitli yapıtlar inşa etmek için kullanırız. Model bu durumda üretilmek istenen nesnenin soyut yapısal bir tanımını verir ve üretim sürecinin sonucu olarak oluşturulan nesne, kendi modelini izleyerek yapılanır. Modelin nesne üzerinde üstünlük kurduğu bu kullanım yazılım dünyasında çok yaygındır. Üretimsel amaçla kullanılan UML şemaları, tasarım desenleri ve programlama dillerindeki rolleri ile sınıflar bu tür kullanıma örnektir. Bu tür modellere izlenen modeller diyebiliriz.
Modellerin bir başka kullanım biçimi, var olan bir sistem veya nesne hakkında bilgi vermek amacını taşır. Bu durumda nesne üzerinde bir transformasyon gerçekleştirilerek model üretilir ve belirli bir bağlamda model, nesnenin yerine geçerek onun hakkında bilgi verir. Sorgular, değişkenler, alan modelleri ve kullanma kılavuzları bu türden modellerdendir. Bu kullanımda nesne, modele göre önceliğe sahiptir ve modelin görevi nesneyi izlemek ve yansıtmaktır. Dolayısıyla bu türden modellere izleyen modeller adını vermek uygun olacaktır.
Model ve nesnenin birbirleri üzerinde herhangi bir önceliğe sahip olmadıkları üçüncü bir kullanım daha vardır. Bu kullanım tarzında model ve nesnenin her ikisi de aynı anda biribirlerini izlerler ve biribirleri üzerindeki değişikliklere tepki vererek gerekirse kendilerini yeniden düzenlerler. Proxy uygulamaları, referans değişkenleri ve kullanıcı arayüzleri bu türden modeller olarak görülebilirler. Bilgi akışının iki yönlü olduğu durumda ilgili modellere etkileşimli modeller adını vermek uygundur. Etkileşimli modeller bileşenlerine ayrılabilirlerse, birbirine bağlı pek çok izleyen ve izlenen model içerdikleri görülebilir.
4.3. Modellemede Semiyotik Roller
Modelleme alanında sembolizmin oynadığı önemli rol, modelleri daha iyi anlayabilmek için dilbilimsel (linguistik) bir yaklaşımın gerekli olduğunu göstermektedir. Modellerin anlamsal işlevlerine nüfuz edebilmek içinse dilbilimin işaret-anlam ilişkisini inceleyen bir dalı olan semiyotik bilimine başvurmak gereklidir.
Semiyotik , dilbilimin tabanını oluşturan kavramlardan biri olan işaret kavramı ve onun kullanım biçimleri ile ilgilenen bir bilim dalıdır. Semiyotik biliminde egemen olan tanımına göre sembol, daha geniş kapsamlı bir alan olan işaret türünün özel bir biçimidir . İşaret (sign) kavramının, semiyotiğin temelini oluşturan tanımlarından biri onüçüncü yüzyılda Roger Bacon  tarafından yapılmıştır. (Bacon’dan önce, antik çağda Aristo ve Bacon’dan sonra Charles Sanders Peirce  da benzer tanımlar yapmışlardır.) İşaret, yorumlayıcı ve başvuru nesnesinden oluşan bu üçlü tanım, Minsky’nin model tanımıyla uyumludur. İşaret, işaret etme görevini ancak bir yorumlayıcı aracılığı ile yerine getirebilmektedir. Şekil 2’de bu temel model şematik olarak gösterilmiştir.
Şekil 2: Temel semiyotik model
Minsky’nin model tanımında ise model, modelleme işlevini ancak bir gözlemciye göre yerine getirebilmektedir. Semiyotik ve modelleme alanlarında geçerli olan üçlü yapının benzerliği bunlar arasında bir özdeşlik kurulmasına olanak vermektedir. Minsky’nin model tanımına karşın, yaygın olarak modelleme işlemindeki gözlemcinin rolü ihmal edilmiştir. Oysa semiyotik modelde karşımıza çıkan yorumlayıcı hemen hemen aynı rolü üstlenmektedir. Ayrıca yorumlayıcı kavramı, gözlemci kavramına göre çok daha fazla bilgisayar bilimlerine uygundur. İşaret kavramı ise model kavramına karşılık gelmektedir.
Bu bağlamda Charles Sanders Peirce tarafından ortaya atılmış olan üç işaret sınıfından  modelleri sınıflandırmak için yararlanılması mantıklı görünmektedir. Bunlar sembolik, resimsel (iconic) ve dizinsel (indexical) işaret sınıflarıdır. Sembolik işaretler geleneklere ve kabul edişlere dayalıdırlar. Yorumlanış tarzları tamamen fiziksel yapılarından bağımsızdır. Bir başka deyişle sözdizimleri ile anlamları arasında herhangi bir fiziksel benzerlik veya bağlantı yoktur. Harfler ve trafik işaretleri sembolik işaretlere örnek olarak verilebilir. Resimsel işaretler yapısal olarak işaret ettikleri nesneye benzerler ve bazı yönlerden onun yerine geçebilirler. Resimler, haritalar, ses kayıtları gibi ortamlar resimsel işaretler oluşturur. İndekssel işaretlerde ise, işaret ile işaret edilen nesne arasında fiziksel bir bağ vardır. Bu tip işaretlere örnek olarak genellikle ateş ve duman ilişkisinde olduğu gibi sebep sonuç ilişkisi içeren doğa olayları gösterilmektedir. Bunun yanında bir yere hangi yoldan gidileceğini gösteren bir ok işareti veya sizi birinin aradığını duyuran telefon zili de dizinsel işaretlerdendir.
Şekil 3: Resimsel, sembolik ve dizinsel işaret sınıfları bir arada
Şekil 3’te üç işaret sınıfı bir arada görülmektedir. Öncelikle A harfi sembolik bir işarettir çünkü ne yerine geçtiği sese benzemektedir ne de onunla fiziksel bir bağlantıya sahiptir. Aralarındaki ilişki tamamen kabul edişe ve yoruma dayalıdır. A’dan, onu gösteren parmağa geçtiğimizde en basit türden bir dolaylama yapmış oluruz. Parmakla işaret etmek doğrudan ve yoruma açık olmayan bir işaret etme yoludur bu yüzden dizinsel bir işaret olarak kabul edilir. Son olarak tüm bu görüntü bir çerçeve içine alınarak bir dolaylama yapılmış ve tüm gördüğümüzün bir resim olduğu bildirilmiştir. Resim gerçek nesneleri, onlara benzemek yoluyla işaret eder, dolayısıyla adından anlaşılacağı gibi resimsel bir işarettir.
Semiyotik sınıflandırmayı, modelleme alanına yansıttığımızda, (sembolik modeller, resimsel modeller ve dizinsel modeller şeklinde) model tabanlı geliştirme alanında yürütülen çalışmaların tümünün  resimsel modellere odaklandığı görülür. Oysa yazılım geliştirme alanında her üç modele de pek çok yerde rastlamak olasıdır. Söz gelişi bir programlama dilinde değişken adları, değişkenlerin sembolik modelleri iken, göstergeler (pointer) gösterdikleri yapıların dizinsel modelleri olarak görülebilir. Aynı alanda resimsel modelleri örneklemek istersek, veri yapılarını ve desenleri düşünebiliriz.
Her çeşit yazılım ürünü en uç noktada istenilen bir donanımsal davranışı tetiklemek amacıyla oluşturulur. Bunu gerçekleştirmek sembolizmi giderek azaltan ve dizinsel modellerle sonuçlanan bir somutlaştırma süreci gerektirir.
Semiyotik işaret tiplerinin bir özelliği de tasarım desenlerinin bir araya gelerek desen dilleri oluşturmasına benzer şekilde, birlikte çalıştıklarında daha etkili olmalarıdır. Yalnız programlama dillerinde değil, doğal diller de dahil olmak üzere tüm insan iletişiminde bu üç işaret tipini bir arada görmek mümkündür. Benzer bir yaklaşım modeller için benimsendiğinde daha yüksek bir anlatım gücünün doğması beklenebilir. Bu tür bir ortamda modellerin birbirleri ile olan ilişkilerini kesin terimlerle belirlemek mümkün olabilir ve bir modelleme görevi içindeki modellerin üstlendikleri rolleri tanımlamak kolaylaşır.
Şekil 2’deki dönüşüme dayalı modelleme tanımı aynı zamanda sembolik modellerin çalışma biçimini göstermektedir. Uygulamada ise sembolik modeller, dizinsel modellere veya başka sembolik modellere dönüştürülerek anlamlandırılırlar. Sembolik modeller ile dizinsel modeller, fonksiyonel olarak birbirlerine çok benzerler ve aralarındaki temel fark, sembolik modellerin anlamlandırılma işlemi için gereken tüm bilgileri kendi bünyelerinde taşımamalarıdır. Bu açıdan sembolik modelleri, yorumlayıcıya ihtiyacı olan dizinsel modeller olarak görmek mümkündür ve yorumlayıcının rolü modeller ve nesneler arasında çalışan bir eşleştirme veya fonksiyon olarak düşünülebilir.
Resimsel modeller içinse durum daha karmaşıktır. Resimsel modellerde öncelikle modelin konu nesnesine işaret etmesi bir zorunluluk değildir. Pek çok durumda model nesnenin tipi veya şablonu durumundadır ve nesnenin bu modeli gösterdiğini düşünmek, modelin nesneyi göstermesine göre çok daha kullanışlıdır. Bu durumda model genel bir kalıbı anlatmaktadır ve nesne ise bu kalıba uygun olan örneklerden biridir. Yazılım geliştirme sürecindeki ürün, ara ürün ve dokümanların çoğu resimsel modellerdir. Bunlar arasında UML şemalarını, sınıfları ve tasarım desenlerini sayabiliriz. Resimsel model rolündeki bir yapı, bir dil kullanır ve genel geçerliği olan ve birçok nesnenin veya sistemin ortak özelliklerini betimleyen bir resim çizer.
Resimsel işaret etme işlevi, model ile nesne arasındaki bir benzerlik sayesinde gerçekleşir. Dolayısıyla resimsel modelleri semiyotik bakış açısına uydurmak için benzerlik kavramının işaret etme işlemine dayalı bir yorumuna gereksinim vardır. Bu çalışmada önerilen yorum, benzerlik ilişkisini ve dolayısıyla resimsel modelleri, hem modelin hem de nesnenin belli bir bağlamda sembolik olarak aynı kavramı işaret etmelerine dayandırmaktadır. İşaret etme ilişkisi bağlam içinde tek bir hedef kavrama yönelmektedir. Bu nedenle kavrama ulaşmayı sağlayan fonksiyonlar nesne ve model için farklı olsa da, anlamsal bir denklikten söz etmek mümkün olur. Ne var ki modelin bu denklik sınıfı içindeki rolü genellikle nesnenin rolüne göre daha ayrıcalıklıdır. İyi yapılmış, basit ve normlara uygun olan modeller, ilgili kavramın doğal (kanonik) bir gösterimi olarak kabul edilirler. Bu tip modeller ile ilişkili oldukları kavramın bilgi kaybı olmadan birbirlerine dönüştürülebilecekleri varsayılır.
Şekil 4: Resimsel bir modelin sembolik ilişkileri
Şekil 4 resimsel bir modelin konu nesnesi ile ilişkisini şematik olarak göstermektedir. Şekilde model ile nesne arasındaki resimsel işaret etme ilişkisi R etiketli kesikli bir okla gösterilmiştir. Bu ilişki ortak bir kavram ile kurulan sembolik gösterme ilişkilerinin bir sonucudur. Nesne üzerinde t ve model üzerinde s olarak isimlendirilmiş dönüşümler aynı kavramı üretmektedir. Nesneden kavrama tek yönlü bir dönüşüm, modelden kavrama ise her iki yönde dönüşümler tanımlanmıştır. Kavramın kendisi bir model değildir fakat sanal bir bir referans noktasıdır. Hedef somut olmadığı için uygulamada s veya t dönüşümlerine sahip olmak mümkün değildir. Diğer yandan eğer şemadaki kavram yerine geçerek bir model bulunursa R dönüşümünü fonksiyon aritmetiğinde
şeklinde sembolik dönüşümlerin bileşkesi olarak yazmak olası olur.
Bu yöntemle resimsel modeller, sembolik ve dizinsel modellerle ilişkilendirilebilmektedir. Şekil 4’teki gibi doğal ve tam sadakatli modeller işaret ettikleri kavramın yerine geçebilirler; böylece R yi ters yönlü bir sembolik ilişki gibi görmek mümkün olur. Bu durumda resimsel modellerin sembolik modellerden tek farkı, işaret etme yönü olmaktadır. Kavram yerine bir modelin işaret edilmesi durumunda ise fonksiyon aritmetiği devreye girer. İndirgeme işlemi her iki durumda da gerçekleşir.
5. Model Tabanlı Yazılım Geliştirme için Önerilen Strateji
Kod odaklı bir yazılım geliştirme sürecinin yerini model odaklı bir yazılım geliştirme sürecinin alması, yazılımın kalitesinin ve kalıcılığının artırılmasına yönelik, arzu edilen devrimsel bir dönüşümdür . Ancak yazılım geliştirme sürecini model odaklı bir sürece dönüşmekten alıkoyan bazı sorunlar olduğu düşünülmektedir:
Hedeflenen platformlar arası farklılıklar
Yazılım mimarisini oluşturan bileşenlerin farklı teknolojilere dayanması
Süreç aşamalarının farklı kavramlara dayanması
Alan analizi aşamasındaki soyut kavramlarla çalışmak konusunda yaşanan güçlükler
1. ve 2. maddeler, içeriğin fazla değişikliğe uğramadığı model dönüşümlerine karşılık gelirler. Bunlar teknolojiler arası köprülerin kurulması ve basitçe çeviri yapılmasını gerektiren, temelde sözdizimsel sorunlardır ve yüzeysel yöntemler kullanan araçlardan daha derin çabalara gereksinim göstermezler. 3. ve 4. sorunlar ise tam bir paradigma geçişi ve “Herşey modeldir” gibi sloganların içinin doldurulmasını gerektiren temel kuramsal güçlüklerdir. Bu tip güçlüklerin aşılması için uygulanması gereken model dönüşümlerinin (çıkarsama yapmak veya iki kavramın birleştirilmesi gibi) çeviriden çok daha karmaşık bilişsel etkinlikler gerektirdiği düşünülmektedir.
Mühendisler ve yazılım geliştiriciler sorunları parçalayarak çözme alışkanlığına sahiptirler. Ne var ki parçalı bir yapıdan kaynaklanan sorunların, daha fazla parçalama yoluyla çözülmesi beklenemez. Önerdiğimiz strateji, ürünleri ile beraber tüm sürecin, bir model tabanlı paradigma çevresinde birleştirilmesidir.
Modeller ile kod arasındaki mevcut kopukluk, modellerin bulanık ve soyut, kodun ise kesin ve somut olması nedeniyle aşılması güç bir engel görüntüsü vermektedir. Bulanıklık soyutluğa, kesinlik ise somutluğa tamamen bağlı kavramlar gibi görünse de, bakış açımıza göre bir modelin kesinliği (veya bulanıklığı) onun kalitesi ile ilgili bir yargı olduğu halde somut veya soyut oluş, modelin içeriği ile ilgili bir konu olarak görülmelidir. Bir modelleme dili söz konusu olduğunda, kesinlik her zaman istenen bir özellik olsa gerektir. Oysa aynı dilin bazı yerlerde somut bazı yerlerde ise soyut ifadeler üretebilecek kapasitede olması beklenir. Türü ve miktarı bilinen bir soyutluk, ifadede bulanıklığa yol açmaz.
Bu durumda kodun kesinliğini modellerden beklemek, modellerin soyut konuşabilme yeteneklerinin bir benzerini ise kodda arzulamak doğal karşılanmalıdır. Bu yönde ilerledikçe model ile kodun birbirlerine yaklaşmaları ve sonunda birleşmelerinin kaçınılmaz olacağı bir noktaya gelebileceklerdir. Birleştirme ilkesi’nden  yola çıkarak varılabilecek en doğal öngörülerden biri budur.
Bu düzeyde bir birleşmenin başarılması, modellerin hem kavramlarla, hem kodla hem de birbirleriyle doğal bir çerçevede ilişki kurmalarını (birlikte işlemlere girmek, biribirine başvurmak veya birinin diğerini sorgulaması anlamında) sağlayacaktır. Bu bağlantılar, otomasyon için pekçok uygulama alanı yaratmaktadır. Otomatik yazılım geliştirme imkanları içeren geliştirme ortamları, projelerin içeriğine daha iyi hakim olabilecekleri için, ortam ile geliştirici arasında çok daha kaliteli bir etkileşim kurulması mümkündür. Böylece örneğin bir geliştirici, alan hakkında öğrendiği herhangi bir yeni bilgiyi bir şema ile tam bir kesinlik içinde ifade edebilecek ve bu sırada format, anlaşılırlık veya bu bilginin tasarıma ne şekilde yansıyacağı konusunda herhangi bir kaygı duymayacaktır. Geliştirme sürecinin hedefi daha önceden uyumlu bir dilde tanımlanmış ve yazılım geliştirme aracına bildirilmiş olduğu için, proje ile yeni eklenen model arasındaki boşluklar yer yer uzman sistemler tarafından tamamlanacaktır. Bunun mümkün olmadığı adımlar içinse, geliştiriciye doğru soruları soran etkileşimli bir geliştirme seansı sürdürülecektir. Hemen çözülemeyen sorunlar analiz, tasarım veya programlama görevleri haline getirilerek geliştiricilere dağıtılacaktır. Modeller arasındaki ilişkilerin güçlenmesi bilgi tekrarının da önüne geçecek ve sistem üzerinde bir değişiklik yapılmak istendiğinde sadece ilgili modeli değiştirmek yeterli olacak, alt düzeydeki tüm işler otomatik model dönüşümlerine bırakılacaktır.
Yazılım geliştirme teknolojisinin mevcut durumunda bilim-kurgu görüntüsü veren bu senaryonun İnternet, Web servisleri ve Anlamsal Web teknolojilerinin kullanımı ile daha da ileri noktalara taşınması mümkündür. Fakat tüm bunların düşünülebilir olması model kavramının alandan ve teknolojilerden bağımsız (tüm alan ve teknolojileri kapsayan) bir yorumunun oluşturulmasına bağlıdır.
Modellerin çalışma biçimlerinin analiz edilmesinin bu yönde atılması gereken ilk adım olduğu düşüncesiyle, bu çalışma, modeller için alan ve teknolojiden bağımsız üç ayrı jenerik sınıflandırma yöntemi önermektedir.
Bu çalışmada model tabanlı yazılım geliştirme paradigmasının temel taşlarından biri olan birleştirme ilkesi’nden  hareketle, yazılım geliştirme sürecinde temel bir rol oynaması öngörülen model kavramının, birlikte çalışma yetkinlik ve biçimlerinin belirlenmesi amacıyla sınıflandırılması amaçlanmıştır. Bu amaca yönelik olarak modellerin analiz edilmesinde kullanılabilecek üç ayrı yaklaşım önerilmiştir. Bunlardan birincisi modellerin yapısı ile ilgilidir ve modeli, biri modelin sadakatini diğeri de sembolizm-simetri dengesini temsil eden iki boyutlu bir uzayda konumlandırmaktadır. İkinci yaklaşım, model ile, nesne arasındaki kontrol ilişkisini sorgulamaktadır ve hangisinin diğerini izlediğini belirlemektedir. Üçüncü yaklaşım ise modelleri semiyotik işaret tipleri olarak sınıflandırmaktadır. Bu yaklaşımda dizinsel, sembolik ve resimsel modeller tanıtılmıştır. Ayrıca semiyotik işaretlerin çalışma biçiminin matematiksel bir yorumu yapılmış ve bu yoruma dayanarak resimsel modellerin dizinsel ve sembolik modellere indirgenebilmesi için bir yöntem önerilmiştir. Bu çalışmanın, model kullanımının biçimselleştirilmesi yönünde bir katkı sağlaması ve böylelikle yazılım geliştirme sürecinin model tabanlı otomasyonu konusunda yararlı olması umulmaktadır.
Favre, J.M., Towards a Basic Theory to Model Model Driven Engineering, 3rd Workshop in Software Model Engineering (WISME2004), at the 7th International Conference on theUML (UML2004), 2004.
Bezivin, J., On the Unification Power of Models, Software and Systems Modeling, Volume 4, Issue 2, Mayıs 2005, s. 171 - 188.
Sendall, S., Kozaczynski, W., Model Transformation: the Heart and Soul of Model-Driven Software Development, IEEE Software, Special Issue on Model Driven Software Development, pp. 42, Sept/Oct 2003.
Selic, B., The Pragmatics of Model-Driven Development, IEEE Software, Volume 20 Issue 5, 2003, s. 19-21.
Seidewitz, E., What Models Mean, IEEE Software, Volume 20 Issue 5, 2003, s. 26-32.
Alvarez, J., Evans, A., Sammut, P., MML and the Metamodel Architecture, Workshop on Language Descriptions, Tools and Applications, (LTDA), http://www.puml.org (2001), 2001.
Thomas, D., MDA: Revenge of the Modelers or UML Utopia, IEEE Software, vol. 21, no. 3, pp. 15-17, Mayıs/Haziran, 2004.
Atkinson, C., Kühne, T., The Role of Metamodeling in MDA, In J. Bezivin, & R. France (Eds.). Proceedings of UML’2002 Workshop in Software Model Engineering (WiSME 2002). Dresden, Germany, 2002.
Atkinson, C., Kühne, T., The Essence of Multilevel Metamodeling, UML 2001: 4th International Conference, Toronto, Canada, number 2185 in Lecture Notes in Computer Science, pages 19-33. Springer, 2001.
Minsky, M.L., Matter, Mind and Models. Semantic Information Processing, ed Marvin Minsky, MIT Press, 1968.
Chandler, D., Semiotics: The Basics, Routledge 11 New Fetter Lane, London ,2002.
Sowa, J., F., Ontology Metadata and Semiotics, ed. by Ganter, B & Mineau, G. W., Conceptual Structures: Logical, Linguistic, and Computational Issues, Lecture Notes in AI #1867, Springer-Verlag, Berlin, 2000,s.55-81.
Ryder, M., Semiotics: Language and Culture. Encyclopedia of Science, Technology and Ethics. ed Carl Mitcham, Macmillan Reference, Temmuz 2005.
Peirce, C., S., Collected Papers of C. S. Peirce, ed. by C. Hartshorne, P. Weiss, & A. Bulks, 8 vols., Harward University Press, Cambridge, MA, 1931-1958.
C. Atkinson, T. Kühne, “The Role of Metamodeling in MDA” Proceedings of the Workshop in Software Model Engineering (WISME@UML’2002), 2002.