Türkmenistan, 11 İanwar 2014
Türkmenistanda protestler bolarmy?
İanwar 10, 2014
Gyrgyzystandaky protestlerden bir bölek
İakynda “The Economist” websahypasy “2014-nji ıylda sosial durnuksyzlyk: protestler baradaky çaklamalar” atly sanawyny çap etdi. Bu sanawda 2014-nji ıylda sosial durnuksyzlygyň bolaımagy mümkin 150 ıurda baha berilıär.
Türkmenistan bu sanawda 2014-nji ıylda protestleriň bolaımagy mümkin ıokary töwekgellikli ıurtlaryň hatarynda ıerleşdirilipdir.
Eıse, 2014-nji ıylda Türkmenistanda protestleriň bolmagy mümkinmi?
Azatlyk Radiosy bu sorag bilen gyzyklanyp, İB-niň Merkezi Aziıa, şol sanda Türkmenistan bilen bagly strategiıasy barada düıbi Brıusselde ıerleşıän İewropa Bileleşiginiň Merkezi Aziıa Monitoring programmasynyň (EUCAM), şeıle hem düıbi Ispaniıada ıerleşıän “Fride” analiz merkeziniň eksperti İos Bunstra bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Bunstra, “The Economist” websahypasynda 2014-nji ıylda protestleriň bolaımagy mümkin ıurtlaryň sanawy çap edildi. Bu sanawda Türkmenistan ıokary töwekgellikli ıurtlaryň hatarynda ıerleşdirilipdir. Siziň pikiriňizçe, 2014-nji ıylda Türkmenistanda protestleriň bolmagy mümkinmi?
İ. Bunstra: Meniň pikirimçe, Türkmenistanda sosial durnuksyzlygyň bolmagy üçin hemişe degerli sebäpler bar. Sebäbi Türkmenistan güıçli awtoritar döwlet. Meniň pikirimçe, sosial durnuksyzlygyň haçan döräp biljekdigini öňünden çaklamak kyn.
Hususan-da, 2013-nji ıylyň noıabr-dekabr aılarynda Ukrainada bolan wakalardan soň, muny çaklamak kyn. Sebäbi hiç kim Ukrainada şeıle protestleriň boljagyna garaşmaıardy. Şeıle wakanyň Türkmenistanda haçan boljagyny öňünden çaklamak has-da kyn.
Meniň görşümçe, “The Economist” websahypasy ykdysadyıetden, ykdysady problemalardan, şonuň bilen birlikde demokratiıanyň ıetmezçiliginden we hökümetdäki korrupsiıa ıaly şuňa meňzeş zatlardan örän lapykeç bolan we gaharalanan adamlaryň arasynda güıçli arabaglanyşyk goıupdyr.
Türkmenistan barada aıdanymyzda, ıurtda demokratiıa ıiti ıetmezçilik edıär we ol örän awtoritar döwlet. Şeıle-de ıurtda korrupsiıa güıçli. Bu hem türkmen halkynyň närazy bolmagy bolmagy üçin ıeterlik sebäplerdir. Türkmenistanda diňe ykdysadyıet uly problema däl. Sebäbi Türkmenistana gaz eksportyndan uly girdeji girıär. Şonuň üçin Türkmenistanda 2014-nji ıylda protestleriň bolmak ähtimallygyny öňünden çaklamak örän kyn.
Azatlyk Radiosy: Käbir ekspertler Türkmenistanda protestleriň bolmagyna garaşmak gaty kyn diııärler. İaňy siz hem muny aıtdyňyz. Türkmenistanda protestleriň bolmagyna garaşmak näme üçin gaty kyn? Muny has anygrak gürrüň beräıseňiz?
İ. Bunstra: Munuň esasy sebäbi biz Türkmenistan barada gaty az zat bilıaris. Ol örän ıapyk we [daşky dünıäden] üzňeleşdirilen ıurt. Türkmenistanda daşary ıurda syıahat edip bilıän adam o diıen köp däl. Şeıle-de Türkmenistanda maglumat berip biljek erkin raıat jemgyıetçilik guramalary ıok.
Şeılelikde Türkmenistanda nämeleriň bolup geçıändigi barada bizde o diıen maglumat ıok. Bu hem [agzalan ıagdaıy döredıän] iň esasy sebäpdir.
Ikinji sebäp hem Türkmenistanda orta gatlakdaky ilatyň ıetmezçilik etmegi. İurtda güıçli protestleriň geçirilmegi üçin orta gatlakdaky ilatyň köp bolmagy zerur. Türkmenistanyň ilatynyň köpüsi bolsa garyp gatlaga degişli. Emma ilatyň ujypsyzja bölegi, ıagny elita gatlagy bolsa aşa baı.
İokary bilimli we daşary ıurtlara syıahat edip, dünıäde we ıurtda nämäniň bolup geçıändiginden habarly ıaş nesliň we orta gatlagyň ıoklugy ıurtda protestleriň geçirilmegine çäklendirme döredıär. İöne her niçigem bolsa, bu ähtimallygy düıbünden aradan aıryp bolmaz.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda protest geçirilse, bu nähili görnüşde amala aşyrylar?
İ. Bunstra: Meniň pikirimçe, Türkmenistan örän awtoritar döwlet bolany üçin, eger-de ıurta protestler bolsa, dolandyryjylar we howpsuzlyk güıçleri örän ıowuz hereket ederler. Meniň pikirimçe, Türkmenistanda köpçülikleıin durnuksyzlyk bolsa, bu ıagdaı ıowuzlyklaryň döremegine sebäp bolup biler.
Şeıle protestler diňe Türkmenistanda däl, hatda Özbegistanda, Täjigistanda, Gazagystanda hem döräp biler. Bu ıurtlarda protestler geçirilse-de, bu demokratiıanyň ıetmezçiligi we korrupsiıa meseleleri sebäpli bolup biler we dolandyryjylar protestçilere garşy basyş edip, ıowuz hereketleri ulanarlar.
Meniň pikirimçe, Türkmenistanda protestleriň bolmak mümkinçiligini öňünden çaklamak örän kyn. İöne muňa garamazdan, ertir ıa ıene bäş ıyldan, ıa-da 20 ıyldan sosial durnuksyzlyk bolar. Sebäbi türkmen halky hem dowam edıän ıokary derejedäki korrupsiıany, demokratiıanyň we kanunçylygyň ıetmezçiligini hemişelik kabul etmez.
Şeılelikde, belli bir pursatda bir zatlar bolup geçer. Şol gün gelende-de, häkimiıetdäkileriň protestlere görä uıgunlaşyp-uıgunlaşmajakdygyny ıa-da ıowuzlyklaryň bolup-bolmajakdygyny göreris. Men häkimiıetdäkiler ıagdaıa uıgunlaşyp, [ıowuzlyklaryň öňünden gaçyp], zerur reformalary geçirerler diıip umyt edıärin.
Ulunıan: Demokratiıa wagzy-da gowşak
Türkmenistanyň Demokratiıa we adam hukuklary boıunça institutyndaky maslahat, Aşgabat.
Türkmenistanyň Demokratiıa we adam hukuklary boıunça milli institutynyň ıolbaşçysy çalşyryldy. Resmi maglumatlara görä, G.Berdimuhamedow prezidentiň ıanyndaky bu edara Amandurdy Arabowy belläp, İazdursun Gurbannazarowany işden boşadypdyr.
Bu wezipe çalşygy Demokratiıa we adam hukuklary boıunça institutyň öz wezipelerini berjaı edişine nähili täsir ıetirer?
Azatlyk Radiosy Merkezi Aziıa boıunça analitik, Orsıetiň Bütindünıä taryhy institutynyň Merkezi Aziıa, Kawkaz we Balkanlar boıunça bölüminiň müdiri Artıom Ulunıan bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Siziň pikiriňizçe, prezidentiň ıanyndaky Demokratiıa we adam hukuklary boıunça edaranyň ıolbaşçysynyň çalyşmagy syıasy-jemgyıetçilik prosesler nukdaınazaryndan nämäni aňladyp biler?
Artıom Ulunıan: Bu ädimler Türkmenistanyň ıolbaşçylarynyň halkara sahnasynda öz abraıyny gowulandyrmak isleıänliginden habar berıär. Häzirki wagtda dünıäde Merkezi Aziıa dartgynlylyk taıdan iň uly howp astyndaky regionlaryň biri hökmünde garalıandygyny unutmaly däl.
Şeıle-de bu çärä ıurtda geçen ıylyň dowamynda bolan syıasy öwrülişikleriň düzüminde garamak hem mümkin. Türkmenistanyň parlamenti indi iki sany syıasy partiıanyň wekillerinden ybarat. Şeılelikde türkmen režimi demokratik gymmatlyklara eıerıändigini görkezmäge borçly edarada amala aşyran üıtgeşikligi bilen özüniň käbir zabun taraplaryny gowşatmaga çalyşıandygyny görkezmekçi bolıandyr diıip hasap edıärin.
Azatlyk Radiosy: Iş ıüzünde üıtgeşiklikler bolar diıip pikir edıärsiňizmi?
Artıom Ulunıan: Çynlakaı aıdylanda, üıtgeşikliklere garaşmaly däl diıip pikir edıärin, sebäbi özgerişiň bolmagy üçin Türkmenistanda we tutuş Merkezi Aziıada syıasy-jemgıyetçilik hem ykdysadyıet taıdan çynlakaı reformalar geçirilmeli.
Iň agyr mesele-de bar bolan hojalyk we gumanitar problemalary çözmek ugrunda iş alyp barmaga ukyply kadrlar potensialy bolmaly. Şonuň üçin men Türkmenistanda bolup geçıän zatlary signal ıa-da imitasiıa hökmünde kabul edıärin.
Azatlyk Radiosy: Siz kadrlar problemasyny agzadyňyz. Siziň pikiriňizçe, bu häkimiıet başyndaky adamlaryň ukybyndaky kemçilikler bilen baglymy ıa-da sistemadaky problemalar bilen?
Artıom Ulunıan: Bu sistemanyň kemçiligi. Kadrlaryň gysyp çykarylmagy, kadrlaryň taııarlanyş sistemasynyň gowşamagy, kadrlaryň garramagy häzirki ıagdaıa getirdi. Syıasy töwekgelçilikler ıaş we başarnykly kadrlaryň sistema ornaşmagyna päsgel berdi. Häkimiıetler bolsa [uzak wagtyň dowamynda] diňe özüne loıal we ıakyn adamlary daşyna ıygnamak bilen meşgullandy.
Bu problema diňe bir Türkmenistan bilen çäklenmän Merkezi Aziıanyň ähli ıurtlaryna-da häsiıetli. İurduň syıasy sistemasynyň erkinleşmegi üçin belli bir gymmatlyklara daıanıan, bilimli we giň dünıägaraıyşly adamlaryň häkimiıetiň düzümine gelmegi zerur.
Türkmenistanda bolsa demokratiıa tarap üıtgeşikligiň bolmagy üçin [hökümetiň düzüminde] adam hukuklary boıunça, kanunçylyk hem gumanitar taıdan halkara standartlaryna laıyklykda jogap bermäge ukyply adamlaryň bolmagy zerur. Umuman aıdylanda, Türkmenistanyň Demokratiıa we adam hukuklary boıunça instituty ıaly edaralaryň wekilleri hiç bolmanda propaganda [maksatlary] üçin demokratiıa ıokary derejede ıykgyn edıändigini görkezmäge çalyşmaly. Emma häzirki wagtda [bu meselede ıurtda] hatda sowet döwri bilen deňeşdirilende-de yza gaıdyş emele geldi.
Aşgabatda öısüz itler we pişikler ıene tutulıar hem-de öldürilıär
Maryda howpsuzlyk gulluklary dindarlary soraga çekıär, şugulçylyk talaplaryny güıçlendirıär