Soğuk Gezegenleri "Kavuran" Buz Volkanları • Kozmik Anafor | Türkiye'nin Astronomi Kaynağı
Yazar; Taner Göçer 12 Mart 2020 12 Mart 2020
Uludağ Üniversitesi Astronomi Topluluğu yönetim kurulu üyesi ve iletişim koordinatörü.
NGC 7129 ve Genç Yıldızları - 5 Haziran 2020
Görüntüsü ile büyüleyici, sıcaklığı ile öldürücü muhteşem bir doğa olayıdır; volkanizmalar. Şu ana kadar volkanizma denildiğinde bir çoğunuzun aklına her zaman sıcak ve kavurucu lav patlaması gelmiştir.
Buz volkanları (Cryovolcanism), içten ısıtmaya bağlı olarak bir gezegenin veya uydunun yüzeyinde erimiş kaya yerine su, amonyak, metan gibi maddeleri veya buna benzer akışkanları püskürten bir “yanardağ” türüdür. Topluca buzlu magma olarak nitelendirilen bu maddeler genellikle sıvılardır fakat, yarı akışkan bir biçimde de olabilirler.
Güneş sisteminde buzlu ay olarak nitelendirilen bir çok uyduda gözlemlenmiştir ve onlara benzeyen gökcisimleri ve gezegenler üzerinde de potansiyel olarak oluşabilir.
Ek olarak Satürn’ün uydusu Titan‘ın sert yüzeyinde de astronomlar, yeryüzünde volkanik özelliklere benzeyen lav akıntıları ve kraterler gibi oluşumları tespit ettiler. Cassini, Titan’da buzlu volkan olduğu düşünülen birçok özelliği gözlemledi, özellikle Sotra Patera ile Doom Mons adlı iki tepe zirvesi bilim insanlarının oldukça dikkatini çekti.
Kuiper kuşağı nesnesi cüce gezegen Quaoar‘ın geçmişte bu tip ısınmalar oluşturması bilim insanlarına bu objenin buzlu volkanizma özellikleri taşıyabileceğini düşündürmüştür. Plüton’un da aynı zamanda girintili tepelerinin buzlu volkan olabileceği tartışmaları vardır ve 2015 yılında Yeni Ufuklar uzay aracı tarafından yapılan gözlemlerde de Charon‘un da aynı şekilde bu fikri destekleyen genç bir yüzeye sahip olduğu tespit edilmiştir.
Özetle; Dünya, Venüs ve Jüpiter’in uydusu Io’da gördüklerimizin aksine, buz volkanları Güneş Sistemi’nde çok daha yaygın olarak bulunuyor. Gerçi bunlar “bize göre” buz volkanları olarak niteleniyorlar. Oysa, bulunduğu gezegen veya uyduya göre aslında “çok sıcak” olarak nitelenmeleri daha uygun olur.
Çünkü, yüzey sıcaklığı -100 santigrat dereceden daha düşük olan bu gökcisimlerinde patlayan volkanlar yüzeye göre çok daha sıcak olan sıvılar saçıyorlar. Örneğin Titan’da -120 santigrat derecenin altındaki ısıda yaşayacak biçimde evrimleşmiş -varsa- canlılar için, 2-3 santigrat derecelik su püskürten bir volkan “yakıcı” ve ölümcül olacaktır.
Reyhan Çelik 19 Ocak 2018 10 Kasım 2018
Süper Ay Nedir, Ne Göreceksiniz?
Zafer Emecan 9 Mart 2020 9 Mart 2020
Kozmik Anafor 24 Kasım 2019 24 Kasım 2019