Borsa Okulu / TEMEL ANALİZ / Bilanço Okuma / Mali Başarı veya Başarısızlık Analizi
MALİ BAŞARI veya BAŞARISIZLIK ANALİZİ
Hisse senedi alınarak ortak olunan bir şirketten yatırımcının beklentisi, şirketin karının artması, dolayısıyla hisse başına düşen karın artmasıyla temettü olarak kazanç elde etmek veya karların yatırımlara dönüşmesiyle şirket değerinin artması ve hisse değerinin artmasıyla para kazanmaktır. Borsadaki getirinin yüksek olmasının nedeninin riskin yüksek olmasından olduğunu açıklamıştım. Bir şirkete hissesi alınarak ortak olunduğunda, buradaki risk bu şirketin iflas etmesidir. Böyle bir durumda yatırımcı takasbank’dan hisse senetlerini alabilirse duvar kağıdı olarak kullanabilir. Öyleyse yapılması gerekli olan şey bir şirketin hisselerini alırken, iflas etme-batma riski olan şirketlerden uzak durmaktır. Mali yönden güçlü olan şirketler bilançoların incelenmesiyle belirlenebilir. Değişik şirketlerin işletme büyüklükleri farklı olduğundan hepsini aynı bazda değerlendirebilmek için oran analizlerinin kullanılması çok yararlıdır. Oran analizi ile değerlendirmenin oldukça kısa sürede yapılması mümkündür.
Mali başarının somut olarak tanımındaki güçlük nedeniyle mali başarısızlığı tanımlamaya çalışalım: Mali başarısızlık; iflas, aralıksız üç yıl zarar etme, mali kriz nedeniyle üretimi durdurma, temerrüde düşme, mahkeme tarafından şirkete kayyum atanması, temettü ödemelerini geçiktirme-yapmama, ve hatta ortalamanın altında getiri sağlamak, v.b haller olarak tanımlanabilir.
Mali başarı-başarısızlık analiz çalışmalarında kullanılan mali oranlar:
X1 : Cari oran
X2 : Likidite oranı
X3 : Hazır değer oranı
X4 : (Hazır değerler + Menkul kıymetler) / Kısa vadeli borçlar
X5 : Stoklar / Döner sermaye
X6 : Toplam borçlar / Öz sermaye
X7 : Kısa vadeli borçlar / Öz sermaye
X8 : Orta ve Uzun vadeli borçlar / Öz sermaye
X9 : Duran varlıklar / Öz sermaye
X10: Toplam borçlar / Toplam varlıklar
X11: Kısa vadeli borçlar / Toplam varlıklar
X12: Faiz ve vergi öncesi kar / Faiz giderleri
X13: Ortalama tahsilat dönemi
X14: Hazır değerler dönüş hızı oranı
X15: Stok dönüş hızı oranı
X16: Döner sermaye dönüş hızı oranı
X17: Sabit değerler dönüş hızı oranı
X18: Öz sermaye dönüş hızı oranı
X19: Toplam aktifler dönüş hızı oranı
X20: Gayri safi faaliyet marjı oranı (brüt satış karı/net satışlar)
X21: Faaliyet marjı oranı
X22: Net kar oranı
Değişik modeller kurularak yukarıdaki oranların mali başarıya etki seviyelerinin araştırılması sonucunda, dört ayrı modelde de bu oranlardan dördünün (X10:toplam borçlar/toplam varlıklar, X11:kısa vadeli borçlar/toplam varlıklar, X20:brüt satış karı/net satışlar “Gayri safi faaliyet marjı oranı”, X23:bilanço karı/ özsermaye ‘Öz sermaye kazançları oranı’) sonuç üzerinde önemli ölçüde etkisi belirlenmiştir.
Probit modeliyle mali başarı analizi: Bu model başarılı işletmeleri %94.29 oranında, başarısız işletmeleri ise %88 oranında doğru olarak tahmin etmiştir. Aşağıdaki formül bilanço verilerine uygulandıktan sonra bulunan değerin 0.5 den büyük olması durumunda şirketin mali başarılı, tersi durumda ise mali başarısız olduğuna karar verilir. Yani Probit ile yapılan değerlendirmelerde mali başarı ve mali başarısızlık sınırı 0.5 değerinden geçmektedir.
Z (Probit) = 0.9783844 – 7.279586 * X10 + 4.682114 * X11 + 2.925153 * X20 + 6.036620 * X23
Doğrusal Diskriminant Analiz (DDA) modeliyle mali başarı analizi: Bu model başarılı işletmeleri %88.67 oranında, başarısız işletmeleri ise %84 oranında doğru olarak tahmin etmiştir. Aşağıdaki formül bilanço verilerine uygulandıktan sonra bulunan değerin -0.16957 den (dikkat ediniz sayı negatifdir) büyük olması durumunda şirketin mali başarılı, tersi durumda ise mali başarısız olduğuna karar verilir. Yani DDA ile yapılan değerlendirmelerde mali başarı ve mali başarısızlık sınırı -0.16957 değerinden geçmektedir.
Z (DDA) = – 0.3696178 – 5.6164065 * X10 + 3.9482535 * X11 + 2.8446311 * X20 + 3.0106433 * X23
Çoklu Regresyon Modeliyle (ÇRM) mali başarı analizi: Bu model 0,55 kopuş değeri için başarılı işletmeleri %88.6 oranında, başarısız işletmeleri ise %88 oranında doğru olarak tahmin etmiştir. Aşağıdaki formül bilanço verilerine uygulandıktan sonra bulunan değerin 0.55 den büyük olması durumunda şirketin mali başarılı, tersi durumda ise mali başarısız olduğuna karar verilir. Yani ÇRM ile yapılan değerlendirmelerde mali başarı ve mali başarısızlık sınırı 0.55 değerinden geçmektedir.
Z (ÇRM) = 0.675985 – 1.4078520 * X10 + 0.9897 * X11 + 0.7130570 * X20 + 0.7546710 * X23
Logit Modeliyle (LOG) mali başarı analizi: Bu model 0,5 kopuş değeri için başarılı işletmeleri %94.29 oranında, başarısız işletmeleri ise %91.67 oranında doğru olarak tahmin etmiştir. Aşağıdaki formül bilanço verilerine uygulandıktan sonra bulunan değerin 0.5 den büyük olması durumunda şirketin mali başarılı, tersi durumda ise mali başarısız olduğuna karar verilir. Yani Logit ile yapılan değerlendirmelerde mali başarı ve mali başarısızlık sınırı 0.5 değerinden geçmektedir.
Z (LOG) = 2.2233 – 13.5481 * X10 + 8.4267 * X11 + 4.5528 * X20 + 11.2191 * X23
Yukarıda belirtildiği gibi dört modelin başarılı işletmeleri doğru tahmin oranları %88 ile % 94.29 arasında, başarısız işletmeleri doğru tahmin oranları ise %84 ile %91.67 arasında değişmektedir. Bu dört oranın birden kullanılması durumunda ise mali başarı-başarısızlık değerlendirmelerinde doğru tahmin oranı muhtemelen daha yüksek olacaktır. Yapılan çalışma tüm hisse senetlerinde, yirmiüç farklı oran ile bu oranlardaki dönemsel değişikliğin fiyatlara yansımasının istatistiksel yöntemlerle analiz edilerek her bir oranın ağırlığını gösteren katsayıların bulunması olarak özetlenebilir. Yukarıdaki formüllerde yer almayan diğer ondokuz oran ise katsayıları sonucu etkilemeyecek kadar küçük olan oranlardır. Yukarıda belirtilen dört yöntem içinden en başarılı yöntem Logit’dir.
Bilançoya yukarıdaki formülleri uyguladıktan sonra bulunan değer, mali başarı yeterlilik noktası değerinden büyükse şirketin mali açıdan başarılı olduğuna, küçükse mali bakımdan başarısız olduğu sonucuna varılır
Formüllerin uygulanmasında dikkat edilmesi gereken bazı noktalar vardır: Öncelikle bazı oranların sonsuz çıkması durumunda, ya bu oranı sıfır kabul etmelidir ya da en yakın değere yuvarlamalıdır. Bir diğer önemli nokta ise, bu değerlerdeki yön değişimidir. Değerlerin birbirlerini izleyen bilanço dönemlerinde çok aşırı dalgalanmaları durumunda sonuçlar tereddütle karşılanmalı ve bilanço dip notlarının satır araları çok iyi okunmalıdır. Mali başarısızlıktan, mali başarıya geçmek üzere olan veya geçen şirketlerin prim potansiyellerinin yüksek olabileceği veya tersine mali başarıdan başarısızlığa doğru düşen şirket hisselerinin borsada değer kaybedeceği unutulmamalıdır. Yıllık ve altı aylık bilançolar bağımsız denetimden geçtiği, üç ve dokuz aylık bilançolar denetimden geçmediği göz önünde tutularak; yıllık ve altı aylık bilançolara daha fazla önem verilmelidir. Bilançolar üzerinden şirketin mevsimsel gelişimini görebilmek için; bir önceki yılın aynı dönemindeki bilanço değerlendirme sonuçlarıyla karşılaştırmalı olarak yapmak çok yararlı olacaktır. Formüllerin sonuçlarındaki sürekli artış veya sürekli azalış durumlarında bilanço dip noktaları gözden geçirilmelidir. Yeni yatırımlar yapan bir şirketin, yatırım maliyeti-borçlanması nedenleriyle oranları düşecektir ama yatırımlar tamamlandığında bu oranlar tekrar hızla yükselmeye başlıyacaktır. Beklentilerin değerlendirilmesi konusunda aracı kurumların hazırladıkları şirket raporları-ziyaret raporları, İMKB yıllığı, v.b. bilgiler çok yararlı olacaktır.
Borsa performans oranları; FK, PD ve kar dağıtım oranlarıdır. FK (Fiyat/Kazanç), hisse fiyatının hisse başına kara bölünmesiyle bulunur, hisse fiyatının hisse başına karın kaç katı olduğunu gösterir. PD, Piyasa değerinin defter değerine bölünmesiyle bulunur, hisse fiyatının özsermayenin kaç katı olduğunu gösterir. Kar dağıtım oranı, toplam temettünün net dönem karına bölünmesiyle bulunur, şirketin net dönem karından dağıtılan temettü oranını gösterir.
Finansal duran varlıkların yatay analizinde oransal değişim bilançoyla oynanma konusunda güçlü ipuçları verir.
FK oranı heryönüyle benzer iki firma arasında tercih yapmada kullanılabilecek en iyi orandır.
Muhasebe karı çok oynaktır. Şirketler amortisman oranlarını sıfır veya çok düşük tutarak muhasebe karını çok yüksek gösterebilir. Bu durumda bir kaç yıl sonra şirketin içi tamamen boşalır.
Karın büyüklüğü değil, nerden-nasıl elde edildiği önemlidir. Karda istikrar ve devamlılık da gözlenmesi gereken önemli bir göstergedir.
Şirketin net işletme sermayesi, dönen varlıklardan kısa vadeli borçların çıkartılmasıyla bulunur.