ANA SAYFA / BLOG / Çoklu Zeka Kuramı ve Zeka Türleri
Zekâ: Öğrenme, öğrenileni kullanma ve öğrenilenlerden yeni çözüm yolları üretebilme kapasitemizdir. Düşünüp akıl yürütebilme; sorgulayıp sonuç çıkarabilme becerisi de diyebiliriz. Peki, çoklu zekâ kuramı nedir? İnceleyelim:
Bu kadar genel bir tanım olan zekâdan bahsederken, zekâyı tek yönlü değerlendirmek de doğru olmayacaktır.
Mesela, “öğrenme” dediğimizde, zekânın öğrenme becerisiyle de ilgili olduğunu söylemiş oluyoruz. Öyleyse, müzik konusunda çok iyi bir kulağa sahip ve hızlı öğrenme becerisi olan birinin matematik işlemlerini öğrenmekte zorluk çekmesini nasıl ifade edebiliriz? Bu durumda, örneği verilen kişi için “zeki” veya “zeki değil” diyebilir miyiz? İşte tam bu noktada Howard Gardner’ın çoklu zekâ kuramını incelemekte fayda var.
ÇOKLU ZEKÂ KURAMI NEDİR?
Çoklu zekâ kuramı: Harvard üniversitesi’nde bilimsel çalışmalar yapan Amerikan psikolog Howard Gardner tarafından öne sürülen bir yaklaşımdır. Bu yaklaşıma göre insan zekâsı 8 alt kategoriye ayrılmış ve 9. alt kategori üzerine de araştırmalar başlamıştır. Mevcut 8 alt kategori, insanın sahip olduğu zekâsını hangi alanlarda daha etkin kullanabildiğini gösteren –veya sınıflandıran- zekâ türlerinden oluşmaktadır. Gardner çoklu zekâ kuramına göre her insanın özel yetenek alanları ve zekâsını kendine özgü kullanma biçimi vardır.
Çoklu zekâ kuramı, zekânın tek olduğunu ama kendi içinde sınıflara ayrıldığını (zekâ çeşitleri olduğunu) ifade eder. Bununla birlikte her zekâ çeşidinin dinamik olup geliştirilebilir olduğunu belirtir. Örneğin, aşağıdaki bilimsel oyunlar, zekanın farklı alanlarına hitap etmekte ve geliştirmektedir. Hızlıca deneyebilirsiniz.
Sözel algılama, görsel dikkat ve mantık geliştirici oyun.
Sürdürülebilir dikkat ve görsel-uzamsal bellek geliştirici oyun.
İşitsel bellek ve ritmik zeka geliştirici oyun.
İnsan zekâsını 8 farklı boyutta inceleyerek 8 farklı sınıfa ayıran Howard GARDNER, bu boyutları aşağıdaki şekilde sınıflandırmıştır.
9) Varoluşsal Zekâ (9.su olabileceğine inanılan zekâ türü)
Çoklu zekâ kuramı tanımını ve çoklu zekâ türlerini açıkladık. Şimdi, genel bir tanım olan “zekâ”nın alt sınıflarını oluşturan “zekâ türleri”ni tek tek inceleyelim.
1- Uzamsal Zekâ Nedir?
Uzamsal zekâ, görsellikle ilgili olan ve aslında görsel-uzamsal olarak adlandırılan bir zekâ türüdür. Buradaki görsellik, hem görmeyle, hem de zihin gözü denilen zihinde canlandırmayla ilgilidir. Zihinsel anlamda ilk gelişim alanlarından biridir çünkü insan doğduğu andan itibaren görmektedir.
Görülenleri hafızaya alma, anlatılanları ise zihinde canlandırma, boyutlandırma ve görsel tasarımlar kurgulama uzamsal-görsel zekâ becerileridir. Bazı insanlarda temel düzeyde olan görsel zekâ, sanatsal alanlarda kendini kanıtlamış kişilerde daha belirgin gözlemlenebilmektedir.
Çocukların uzamsal-görsel zekâ gelişimini destekleyen ve yetişkinleri zinde tutan MentalUP Çoklu Zeka Egzersizleri’ni deneyin.
Görsel-Uzamsal Zeka Geliştirme Egzersizi
Görsel Dikkat Geliştirme Egzersizi
2- Kinestetik Zekâ Nedir?
Kinestetik zekâ, beyin-beden koordinasyonuyla ilgili ve aslında bedensel-kinestetik olarak adlandırılan bir zekâ türüdür.
Kinestetik zekâsı gelişmiş olan kişiler jest ve mimiklerini adeta ustalıkla kullanırlar. Bu sayede, duygu ve düşüncelerini anlatma konusunda başarılıdırlar. Sadece günlük konuşma değil; sanatsal kompozisyonlar konusunda da iyidirler. Örnek: Kusursuz aktardığı koreografiyle mesaj veren bir dansçı.
Kinestetik-bedensel zekâsı ön planda olan kişilerin zihinsel ve bedensel uyumu hemen fark edilir. Düşündüklerini, harekete dökme konusunda iyi oldukları için bedenlerini oldukça sanatsal kullanırlar. Başarılı sporcularda bu örneği görebilmekteyiz.
3- Müziksel Zekâ Nedir?
Müziksel zekâ, doğadaki seslere ve müziğe karşı duyarlılığın yüksek olmasıyla ilgili ve aslında müziksel-ritmik olarak adlandırılan bir zekâ türüdür.
Müziksel zekâsı ön planda olan kişiler bazen hiç eğitim almadan bir enstrümanı çalabilir; notalarını bilmediği müzikleri sadece dinleme yoluyla öğrenip çalabilirler.
Müziksel zekâ insanın, sesleri yorumlama, bir araya getirme ve işleme yeteneği ile ilgilidir. İşitsel zekanızı geliştirmek için aşağıdaki gibi sesli oyunlarla egzersiz yapabilirsiniz. (Çocuklar ve yetişkinler)
Sesleri tanıma ve yorumlama egzersizi
İşitsel hafıza geliştirme egzersizi
4- Sözel Zekâ Nedir?
Sözel zekâ, dil becerileriyle ilgili olan ve aslında sözel-dilsel olarak adlandırılan bir zekâ türüdür. İnsanın, zihnindeki düşünceleri sözcüklerle ifade edebilme; sözcüklerle anlatılanları da zihninde anlamlandırabilme becerileriyle ilgilidir.
Sözel zekâsı iyi olan kişilerin olayları kompoze etme, hitap ve sözlü-yazılı sunum konusundaki yetenekleri belirgindir. Okullarda sözel zekâya hitap eden ve sözel zekâyı geliştirme etkisi olan derslere oldukça fazla odaklanılmıştır.
Yazarlar, hatipler, şairler, siyasetçiler, dil bilimciler ve benzer mesleklerde başarılı olmuş kişilerin sözel zekâsı ön plandadır.
Çocukların sözel-dilsel zekâ gelişimini destekleyen ve yetişkinleri zinde tutan MentalUP Çoklu Zeka Egzersizleri’ni deneyin.
Sözel kavramlaştırma egzersizi
Kelime bilgisi ve akıl yürütme egzersizi
5- İçsel Zekâ Nedir?
İçsel zekâ, kişinin kendini iyi tanıma ve bunu faydaya dönüştürme becerisiyle ilgilidir. Bu zekâ türünü önemli kılan, beceri-hedef uyumudur. Yani, içsel zekâsı gelişmiş kişiler, neler yapabilecekleri konusunda neredeyse kusursuz bir öngörüye sahiptirler. Dolayısıyla, başladıkları işte başarılı sonuçlar elde etme olasılıkları yüksektir.
Kendi davranışlarını, sosyal etkileyiciler ile birleştirip yorumlama konusunda yetenekli kişiler içsel zekâsı gelişmiş kişilerdir.
Görüldüğü üzere çoklu zeka kuramı, zihinsel becerileri göz önüne alarak insan zekasını çok iyi bir şekilde çeşitlendiriyor. Zekâ türlerine sosyal zeka ile devam edelim:
6- Sosyal Zekâ Nedir?
Sosyal zekâ, bireysel veya toplumsal davranışları iyi analiz etme, iyi iletişim kurma becerileriyle ilgilidir. Sosyal zekâsı gelişmiş olan kişiler, karşısındaki insanın duygularını anlama ve hatta yönetme konusunda başarılıdırlar.
Topluluklara hitap eden siyasetçi, eğitmen ve benzeri meslek gruplarında başarılı olan kişiler sosyal zekâsıyla ön plana çıkmaktadır.
Sosyal zekânın gelişmiş olması kişiye geniş bir çevre, sevilen kişi olma, kabul edilme gibi avantajlar sağlar.
7- Matematiksel Zekâ Nedir?
Matematiksel zekâ, sayı ve sembolleri etkin kullanma, soyut kavramlar türetme ve mantık yürütebilme becerileriyle ilgilidir. Mantıksal-Matematiksel zekâ olarak da adlandırılır.
Matematiksel zekâsı ön planda olan kişiler analitik düşünebilme konusunda iyidirler. Parçaları bir araya getirip sonuç çıkarma, tümden gelim veya tüme varım konusunda başarılıdırlar.
Muhakeme yeteneği, matematiksel zekânın bir parçasıdır. Matematiksel zekâ kişinin neden-sonuç ilişkisi kurabilmesini ve sağlam sorgularla, sağlıklı sonuçlar elde etmesini sağlar. Okullarda matematiksel zekâya hitap eden dersler, tıpkı sözel zekâ dersleri gibi ağırlıklıdır.
Sayısal alanda, sayısal mesleklerde kendilerini kanıtlamış kişilerin matematiksel zekâsı ön plandadır.
Çocukların mantıksal-matematiksel zekâ gelişimini destekleyen ve yetişkinleri zinde tutan MantalUP Çoklu Zekâ Egzersizleri’ni deneyin.
Matematiksel işlem egzersizi
Sayısal işlemlerde hızlı karar verme egzersizi
8- Doğasal Zekâ Nedir?
Doğasal zekâ, doğayı büsbütün yorumlama becerisiyle ilgilidir. Doğa zekâsı olarak da isimlendirilir.
Doğasal zekâsı yüksek kişiler, doğayı ve doğadaki canlıları inceleyip çıkarımlar elde etme konusunda başarılıdırlar.
Hayvan ve doğa belgesi izleme konusunda istekli kişilerin doğasal zekâsının diğer insanlardan daha belirgin olması tesadüf değildir. Arkeoloji, dağcılık, izcilik, belgesel çekimi, botanik, jeoloji alanlarında aktiftirler.
Üzerinde çalışılan ve çoklu zekâ kuramına sonradan eklenen diğer zekâ türü; varoluşsal zekâ hakkında:
9- Varoluşsal Zekâ Nedir?
Varoluşsal zekâ, birçok kez mantık yürütmenin zor olduğu ve duyulup hissedilemeyen konularda etkin yorum yapabilme becerisiyle ilgilidir.
Varoluşsal zekâsını iyi kullanan kişiler, inanması güç olup öte yandan ihtiyaç derecesinde olan kavramların anlamlandırılması ve insan zekâsına uygun bir şekilde sunulması konusunda yeteneklidirler.
Din adamları, fizikçiler, kuantumcular, matematikçiler ve benzeri gibi en uç noktaları irdeleyen kişilerin varoluşsal zekâsı ön plandadır.
Zekâ üzerinde yapılan araştırmaların daima ortak noktayı işaret etmesi tesadüf olamaz. İnsan beyni ve zekâ üzerine yapılan tüm bilimsel çalışmalar gösteriyor ki, zekâ geliştirilebilir bir potansiyeldir. Yine yapılan araştırmalar, zekâ gelişiminin büyük oranda çocuk yaşta gerçekleştiğini ifade ediyor.
Gardner’ın zekâ türlerini kategorize etmesi, tüm dünya genelinde okulların müfredatına adeta ışık tutuyor. Eğitmenler, çocukları zihinsel becerilerine göre gruplandırıp onlar için en uygun yönlendirmeleri yapmaya çalışıyorlar.
Sözel zekâsını daha etkin kullanan öğrencilerin sözel bölüm-mesleklere yönlendirilmesi; matematiksel zekâsını etkin kullanan öğrencilerin sayısal bölüm-mesleklere yönlendirilmesi elbette önemlidir. Bununla birlikte, diğer zekâ çeşitlerini de değerlendirip eğitim alanlarının genişletilmesi önemli ve üzerinde çalışılan uygulamalar arasındadır.
ZEKÂ ÇEŞİTLERİ ARASINDA HANGİ ZEKÂ TÜRÜ SİZİ İFADE EDİYOR?
Gardner çoklu zekâ çeşitleri, insan zekâsını 8+1 farklı türde (aslında 9 farklı uzmanlıkta) sınıflandırıyor. Peki, bu zekâ çeşitleri arasında kendi zekânızı hangi başlık altında kategorize edebilirsiniz?
Zihinsel becerilerinizi bilimsel ve eğlenceli bir oyun ile test ederek hangi alanda daha başarılı olduğunuzu gözlemlemek ister misiniz?
MentalUP’ın hafıza, görsel zeka, sözel zeka, matematiksel zeka, dikkat ve konsantrasyon oyunlarını oynayın. Çocukların zihinsel becerilerini desteklemek ve okul başarılarını artırmak için geliştirilen MentalUP, yetişkinlerin de zinde kalmak için tercih ettiği TÜBİTAK destekli bilimsel bir uygulamadır. Çocukların MentalUP’ta elde ettikleri skorları yaşıtlarıyla karşılaştırması mümkün. Üstelik dikkat, hafıza, görsel-sözel-matematiksel zekâ alanlarında ayrı ayrı karşılaştırma yapabiliyorlar.
MentalUP Zekâ Egzersizleri: Denemek İçin Tıkla
"Gardner çoklu zekâ kuramı testini bir sonraki yazımızda paylaşacağız. Blog sayfamızı takip edin."