MEVLÂNA DA MANA ŞEKİL BİR BÜTÜNDÜR! - Somuncu Baba Dergisi
Yazar:Ali AKPINAR, Kategoriler:86.Sayı, Din ve Hayat
Mevlâna ile ilgili pek çok yayının yapıldığı günümüzde onun ibadet anlayışına dair çeşitli spekülatif yorumlar da yapılmaktadır.
Mevlâna ile ilgili pek çok yayının yapıldığı günümüzde onun ibadet anlayışına dair çeşitli spekülatif yorumlar da yapılmaktadır. Zaman zaman bu çalışmaların Mevlâna'yı¸ olduğu gibi tanıtma yerine¸ bazı çevrelerce olması istenildiği gibi tanıtmaya kaydığı da olmaktadır. Bu meyanda Mevlâna'da ibadetin¸ ritüellerden ziyade kalp temizliği¸ şekilden ziyade mana üzerinde yoğunlaştığını savunanlara rastlanmaktadır. Oysa Mevlâna¸ bazılarının sandığı gibi şeklî ibadetleri yok saymıyor¸ aksine kendi zamanında çoğu kimse tarafından şeklen yapılan ibadetlerin içini doldurmaya¸ onu derinleştirmeye ve onları mana zenginliğine taşımaya çalışıyordu.
Gölpınarlı'ın dediği gibi Mevlevîlik büyüyüp genişledikçe türlü renklere boyandığı¸ özünü emip belirsizleştiği dönemler olmuştur1. Mevlevîliğin kuruluş ve yayılış devrinden sonraki dönemlerde ilk devrin karakterini bütünüyle görmek mümkün değildir.2
Amel¸ insandaki manadır¸ sureti yoktur
Namaz suretten ibaret değildir. Bu namazın başı tekbir¸ sonu selamdır. Başı ve sonu olan her şey kalıptır. Onun ruhu eşsiz ve sonsuzdur. İstiğrak¸ kendinden geçiştir ve bu kılınan namazdan daha iyidir. Kalp huzuru olmadan kılınan namaz¸ namaz olmaz. Namaz içtedir ve ruhun namazıdır. Şeklen kılınan namaz geçicidir. O¸ sadece namaz kılmakla kendilerini gerçek Müslüman sananlara¸ muhtaç oldukları dersi de bu suretle vermiş oluyor.
Oruç insanı¸ zevklerin¸ güzelliklerin kaynağı olan yokluğa doğru götürür
Biri¸ Tanrı'ya namazdan daha yakın olan bir şey var mıdır¸ diye sordu. O şöyle cevap verdi: Hem namaz vardır¸ ama namaz yalnız bu suretten ibaret değildir. Bu namazın kalıbıdır. Çünkü bu namazın başı sonu bellidir ve vardır. Başı sonu olan her şey ise kalıptır. Tekbîr namazın başı¸ selam ise onun sonudur. Bunun gibi şahâdet de yalnız dilleriyle söyledikleri şey değildir
Başı sonu olmayan namazı nebîler bulmuştur¸ bunu ortaya çıkaran nebi şöyle buyurur: Benim Tanrı ile bazı vakitlerim olur ki o zaman¸ oraya ne Tanrı tarafından gönderilmiş peygamber ve ne de Tanrı'ya en yakın bir melek sığar. O halde ruhunun yalnız bu suretinden ibaret olmayıp¸ belki istiğrak¸ kendinden geçiş olduğunu bilmiş olduk. Çünkü bütün suretler dışarıda kalıp oraya sığmazlar. Katıksız¸ sırf mana olan Cebrâil bile oraya sığmaz.4 Elbette namazın ruhu¸ okunan namazdan daha iyidir.5 O halde amel ve fiil sadece bu görünen hareket ve faaliyetlerden ibaret değildir. Bunlar¸ belki o amelin sureti¸ görünüşüdür ve o¸ candır.6
Çünkü suretin de büyük bir itibarı vardır. İtibar ne demek! O¸ hatta öz ile¸ mana ile beraberdir. Nasıl ki beyinsiz bir kafanın işi bir sonuç vermezse¸ kabuksuz meyve de yetişmez. Mesela bir çekirdeği kabuksuz olarak yere ekersen göğermez¸ fakat onu kabuğu ile beraber yere gömdüğün zaman göğerir ve büyük bir ağaç olur. Binaenaleyh vücudun da büyük bir aslı¸ rolü vardır.7
Bizi himmetle anla¸ asıl olan himmettir¸ söz ise feri'dir¸ olmasa da olur diyene Mevlâna şöyle cevap verir: Bu himmet¸ cisimler âleminden önce¸ ruhlar âleminde mevcuttu. Şu halde bizi¸ cisimler âlemine boşu boşuna getirmediler. Buna imkan yok. Öyleyse sözün de rolü olmalı ve faydası bulunmalıdır. Eğer kayısı çekirdeğinin sadece içini ekersen bir şey bitmez. Halbuki onu kabuğu ile diktiğin zaman biter. İşte bu bakımdan suretin de rol oynadığını anlamış olduk. Kalp huzuru olmadan kılınan namaz¸ namaz olmaz buyrulduğu gibi¸ namaz da içtedir. Fakat sen onu mutlaka şekillere sokarsın. Görünüşte ruku'¸ secde ile ona bir suret vermek lazımdır. Bunları yaptığın zaman¸ ondan nasibini alır¸ muradına erersin. Onlar¸ namazlarına devam ederler8 ayetindeki namaz¸ ruhun namazıdır. Sureten¸ şeklen kılınan namaz geçicidir¸ devamlı olmaz. Çünkü ruh¸ deniz âlemidir¸ sonsuzdur. Cisim ise deniz kıyısı ve karadır¸ sınırlı ve ölçülüdür. İşte bu yüzden devamlı namaz ancak ruhun namazı olabilir. Ruhun da rukusu secdesi vardır¸ fakat bunları açıkça şekille göstermek lazımdır. Çünkü mananın suretle bağlılığı vardır. İkisi bir olmadıkça fayda vermezler. 9Bu devamlı olan namaz¸ bütün gün kıyam¸ ruku ve sücud değildir. Bundan maksat¸ namazda insanda olan o haldir. İşte bu hal daima seninle bir olmalı. Uykuda olsan¸ uyanık bulunsan¸ yazarken okurken ve bütün hallerde Tanrı'nın zikrinden uzak olmazsın. İşte devamlı namazda olmak budur.10 İbrahim Makamında iki rekat namaz kılmak iyidir. Fakat bu öyle bir namaz ki onun kıyamı bu âlemde¸ ruku'u öbür âlemdedir.11
Sözgelimi pek çok ayetinde namazı gereği gibi kılma/ikâmeden bahseden Kur'ân¸ zorlu bir ibadet olan namazın¸ içtenlikle kılanlara zor gelmeyeceğini14 belirtir; namazı muhafaza üzerinde durur¸15 namazda devamlılık/namazı devam ettirme ifadesi16 ile sürekli¸ kötülük ve ahlaksızlıktan alıkoyan¸ hayatta etkisini gösteren bir namazı17 hedefler. Aynı şekilde isteksizce¸18 bilinçsizce19 ve gaflet içerisinde namaz kılanları¸20 gafilce zikredenleri¸21 gafilce dua/ibadet edenleri¸22 Allah'ın ayetlerinden gafil olanları23 uyarır.
Aynı şekilde Hz. Peygamberden gelen¸ namazı kendisini ahlaksızlık ve kötülükten alıkoymayan kimse yalnızca Allah'tan uzaklaşmış olur!24 Nice oruç tutanlar vardır ki¸ tuttukları oruçtan yanlarına kalan yalnızca aç kalmalarıdır. Nice gece ibadeti için kalkanlar vardır ki kıyamlarından yanlarına kalan sadece uykusuz kalmalarıdır.25 Ey insanlar¸ kabul olacağına inanarak dua edin. Zira Yüce Allah¸ kulun gaflet içerisinde yaptığı duaya itibar etmez.26 gibi pek çok hadis vardır.
Aynı bağlamda İslâm'ın temellerinden olan namaz ibadeti¸ Mevlâna'nın ünlü eseri Mesnevî'nin pek çok beytinde işlenir. Bu beyitlerinde Mevlâna¸ namazı tanımlayarak gerçek anlamda nasıl namaz kılınması gerektiğini anlatır. Ona göre namaz¸ Yüce Allah ile bağlantı kurmak¸27 yol gösteren ibadet¸ âşıkların her zamanki hali¸28 insanı kötülükten¸ fenalıktan kurtaran araç¸29 kurtlardan kurtaran çoban30 olup namazın aslı¸ bedeni/oğlu terk etmek ve İbrahim gibi oğlunu kurban edip Nemrud'un ateşine atılmaktır. Namazın kemali için de bu lazımdır.31 Kalp huzuru olmadan kılınan namazın tam ve kâmil namaz olmayacağını32 söyleyen Mevlâna¸ hışım¸ şehvet ve hırs rüzgârının namaz ehli olmayanı silip süpürdüğünü33 belirtir ve riyakârlıkla namaz kılanları şu sözleriyle uyarır: Dışta olan namaz¸ oruç ve sair ibadetler¸ içteki nura tanıktır.34 Nerede peygamberle sahabesinin yolu¸ nerede namaz¸ nerede tesbih¸ nerede onların edepleri?!35O münafık¸ inat ve taklide uyup namaza durur¸ niyaz ve tazarru' için değil!36 Münafık gibi görünüşte orucu¸ namazı görünür de hakikatte otsuz¸ çimensiz kapkara topraktır.37Eğer bizim ambarımızda hırsız bir fare yoksa kırk yıllık ibadet buğdayımız nerede?!38
Bugün ben Mevlevîyim ama Müslüman değilim¸ diyebilenlerin bu husus üzerinde düşünmeleri gerekir. Evet¸ Mevlâna'nın hayat felsefesi tümüyle dini yaşamaktan ibâretti. O bunu şu sözleriyle net bir şekilde ifade etmektedir: Dinî vazifelerini yapmadan¸ iyi¸ yararlı bir insan olmadan Cenneti isteme. Hakk'a lâyık bir kul¸ O'nun lütfuna¸ ihsânına lâyık olmadan Süleyman mülkünü isteme. Mademki işin sonunda ecel vardır¸ hiçbir Müslüman kalbinin incinmesini isteme.
Müşkülünü çözen¸ seni hakikate ulaştıran bilgiyi¸ ölüm gelip çatmadan önce iste¸ öğrenmeye çalış. Aklını başına al da¸ şu dünyayı¸ yani var gibi görünen yoğu bırak¸ yok gibi sandığın varı iste.39
SEVGİLİNİN SEVGİLİLERİNİ SEVMEK
VAKTİ AZÎZ EYLEMEK	ÖNCEKİ
ŞEHİR VE KUR'AN MEDENİYETİ SONRAKİ