Bülent IŞIK - TANRI ANLAYIŞLARI EKSENİNDE BİREYİN PSİKOLOJİSİ - kent34.com.tr
Bilindiği üzere Tanrının varlığı ile ilgili temelde dört ana yaklaşım vardır. Bunlar ateizm, teizm, deizm ve agnostisizm’dir. Bu yaklaşımlara kendini yakın hissedenlere de sırasıyla ateist, teist, deist ve agnostik denir.
Bir yaratıcının var olmadığının kabulü o insanın ateist olduğunu; bir yaratıcının var olduğunu vahyedilmiş bir dini referans göstererek kabul, o insan’ın teist olduğunu, bir yaratıcının var olup olmadığı ile ilgili insan aklının bir hüküm veremeyeceği kabulü ise o insanın agnostik olduğunu ve son olarak, bir yaratıcının varlığını tüm vahyedilmiş dinleri ve oların öğretilerini reddederek kabulü o insanın deist olduğunu ifade eder.
Halihazırda biz hepimiz, her birimiz bu farklı dört kavrayış-kabul biçiminin herhangi birisinin ürünüyüzdür . Ve bu farklı kavrayış- kabül biçimleri aynı zamanda her birbirimizin farklı farklı ruh halleri içinde olmamızın da nedenidir.
Ruh halimiz ile ilgili söylenebilecek herşey ise kaygı kavramıyla ilintilidir. İnsanoğlunun en temel kaygısı, ölüm gerçeği ile sonlu olup olmama bilirsizliği’dir. Bu anlamda bir kaygıyı, her ateist, her teist, her agnostik ve de her deist farklı farklı dozlarda da olsa sürekli yaşar.
Evrende bir şey ya vardır ya da yoktur. Üçüncü bir oluş halinden bahsedilemez. Bir şeyin varlığı veya yokluğu aklın veya inancın konusu olabilir, bu sözü edilen şeyin yine var veya yok olduğu ile ilgilidir yine de. Bu anlamda ateistler bir yaratıcının olmadığını, teistler ise olduğunu söyleyecektir. Bu her iki söylem, kendi içinde bir kesinliliği önceler. Kesinlilik algısı, insan ruhunun, kaygı kapasitesini biçimlendirmesini ve onu yönetibilmesini sağlayacaktır. En azından bu konular ile ilgili kaygı eşiği yüksek olacaktır. Birazdan bahsedileceği üzere, agnostiklerden ve deistlerden daha huzurlu olacaklardır. Bir ateist, Lukretius’un söylediği gibi “ölüm varken biz yokuz, biz varken ölüm yok; o halde ölümden korkmaya hacet yok.” diye düşünecek, bir teist de “Biz sizin, dünya hayatında da, ahirette de dostlarınızız. Cennette sizin için nefislerinizin arzuladığı her şey var. Orada sizin istediğiniz herşey var.”(Fussilet31)diyebilecektir.
Agnostikler ise, içten içe bilirler agnostik olunabileceğini ama agnostik kalınamayacağını. Bu bilme hali ile birlikte, var ya da yok sıkalasının ne tarafında olunması gerektiği ile ilgili, sürekli ötelenmiş sorgulama sürecini, eşanlı olarak yaşarlar ve çoğu zaman bu süreç bilinç altına itilir. Görünürde hissedilen huzurun hemen arkasında kocaman bir huzursuzluk hali söz konusudur. Zira, ölüm ve sonrası ile ilgili temel kaygı en diri haliyle hemen yanıbaşındadır onun.
Deistlere gelince onlar ,bilindiği üzere “doğal din ”dedikleri , kendi iç dünyalarında oluşturdukları dinleri ile bir yaratıcının varlığını kabüle ulaşırlar. Vahyedilmış dinlerden haberdardırlar, zira kendi inançlarını onların reddiyle meşrulaştırırlar. Vahyedilmiş dinlerden doğal dine giden bir süreç, bir akıl yürütme söz konusudur. İnançlarının, kesinliliği bir ateist ve teist kadar belirgin değildir çünkü referansı yoktur. Deistler diğer Tanrı anlayışları yaklayışımları arasında en yalnız olanlarıdır. Bu anlamda aslında en kaygılı, en huzursuz olan kesimdir.