BAŞLAN ĞIÇDAN ŞİMDİYE DEK ASTAN-i KUDS-i RAZEVİNİN FAALİYETİ VE TARİHİ
ZAMAN AŞAMASINDA ASTAN-i KUDS-i RAZEVİ
ASTAN-i KUDS-i RAZEVİ İLE İLGİLİ BİR ÇOK KONULAR VE SORUNLARI ÇÖZEN RAPOR
Astan-i Kuds-i Razevi, Varlığının nedenini Haz. Rıza (a) ın mutahhar bargahı ve Razevi maarif ve medeniyetini yayma ve o hazretin mevkufelerini hıfzetmesine borclu dur, her zaman ve çeşitli dönemlerde kendi özgürlügünü korumuştur. Safevi eğemenliğinden önce İşbu astanın nasıl idare olunması ile ilgili bir bilgimiz olmamasına rağmen Safevi dönemınden çiçeklenmeğe başlamasını biliyoruz. Çeşitli dönemlerde ise hizmetler bazen yücelmiş bazen de alçalmıştır.
İslami İnkilaptan sonra ise, mutahhar haremin biçiminde büyük değişiklikler olmuş ve çeşitli konularda çalışma başlamıştır.
BİHİŞT ŞEHRİ, HAZ. RIZA(a) AŞIKLARININ YUVASI:
Meşhed şehri, Haz. Rıza (a) nın bargahının orada olması için, şiaların en sevimli şehrine çevrilmiştir. İşbu sevgi esasında İslam tarihinin ilk yüzyıllarından beri, vakıf geleneğine dayanarak, nefis kitaplar, ve sonralar yerler ve erazileri de vakfetmişlerdir. İşbu vakıfların az olmasına rağmen, şu az yerleri de yönetim için “nakıp” lalaplı kişiler işlermişlerdir. Sonralar nakip, mutavelli`ye çevrilmiş ve mali güç artması ve işcilerin daha fazla olmaları ile ilgili haremi ülkede yönetim için bir geniş idari sistem yaranmıştır.1
Mutahhar harem ve mevkufeleri yönetim görevi boynuna alan Astan-i Kuds-i Razevi tarih boyunca mustakil olmuş ve devletler ise yönetim işine karışmamışlar. Orada olan idari ve inzibati işler ve hizmetler kendi çalışanları ile yapılır, mütevelliler ise sadece ülke başcısı karşısında sorumluluk daşıyır ve devlet görevlileri arasından kimse yönetim işine karışmıyorlarmış. İşbu gelenek İslami İnkilaptan sonra Hz. İmam (a) Hümeyni (rah) ve ondan sonra ise Muazzem Önderlik Makamı (Modde zıllıh-ul ali) derayeti ile devam etmektetir. Astan-i Kuds-i Razevi kendi istiklalını korumaktadır.
BAŞLANĞIÇTAN H. 9 –cu YÜZYILA KADAR ASTAN-i KUDS-i RAZEVİNİN DURUMU:
Hz. Riza (a) ın mutahhar bargahı, ilk günlerden Hadim, Mutavelli ve Mutasaddi sahibi olmuştur. H. üçüncü yüzyılda, bir kaç kişi o hazretin mübarek mezarı cıvarında yerleşmişler ve mubarek revzanın ilk hizmetcileri olmuşlardır. Fakat tarihi belgelere dayanarak, ilk hizmetcinin Ali ibn Sāîd Bariri adlı olmasını biliyoruz, o hazretin ravilerinden biri imiş.2
Razeviye havzasının mutasaddi ve hizmetcıleri dokuzuncu yüzyıla kadar Tus bölgesi aleviler ve nakipleri arasından seçilmelerini vurgulamalıyız.
SAFEVİLERDEN ÖNCE ASTAN-i KUDSTA NELER GEÇİYORMUŞ?
Çeşitli dönemlerde, Astan-i Kuds kuruluşu ve dairelerinde değişiklikler ve eniş yokuşlar olmuştur. Tarihin çeşitli zamanlarında orada gelenekler ve görenekler icra edilmiştir ve Naib-ut Tevliyelerin istekleri esasında değişmiştir, hüküm sürenler ve hizmetciler daha iyi yönetim için kendi görüşleri ve düşüncelerini uygulamışlardır.4 Safavilerden önce geliri ve mali gücü olmayan Astan-i Kudsun yönetimi ile ilgili açık ve yetkin bilgimiz yoktur.
ASTAN-i KUDS-i RAZEVİ KURULUŞUNUN KURULMASI
Ülkede Safeviler döneminde sakinlik ve güvenlik olduğu için, Astanenin mevkufeleri ve malları arttı. Hizmetciler, hafızlar, mübaşirler, müstevfiler, bakıcılar ve başka çalışanlar için sistem yaranmıştır.5
Birinci Şah Abbas (öl. 1038) zamanında, onun Horasanda güvenlik ve vakıf icad etme niyeti olduğu için, Astan-i Kuds-i Razevinin idari- resmi sisteminin temeli atılmıştır.
Bu dönemde, işcilerin ve mali gücün artması ile ilgili, haremin idaresi özel prinsipi yaranmıştır.
Şah Tahmasıb (907 – 962 H.) zamanında ilk mütevelli onun tarafından atanmıştır.6
İşbu seçgi ile şahın Astan-i Kuds-i Razevinin yönetmesine nezaret resmileşmiş ve kanunileşmiştir ve yüzyıllar boyunca Pahlevi dönemine kadar devam etmiştir.
Genellikle, Astan-i Kudsun idari sistemi Safeviler döneminde iki haremin yönetim kuruluşu ve hareme bağlı birimler, yerler, tarım ve ekin yerleri. Meşhedde Astan-i Kudsa bağlı bahçeleri yönetim kuruluşuna ayrılmıştır.7
SAFEVİLER ZAMANINDA ASTAN-i KUDS-i RAZAVİDE GERÇEKLEŞMİŞ İŞLER
Safeviler Astan-i Kudsun genişlenmesi ve tamamlanması için kıymetli yapıtlar yapmışlardır. Sultan Mohammed Hudabendenin yaldızcılık ve altın işlemciliği, Gaznelilerin minarenin altın işlemciliği birinci Şah Tahmasib (eğe. 930 – 984 / 1523 – 1576 M.) Zamanında bitirilmiştir. Şehir de onun zamanında kale divarları ile kuşatılmıştır.
H. 1009 yılında başkent İsfahandan yayan olarak Meşhade giden Şah Abbas Safevi, Meşhadde kaldığı müddetde İmam Rıza (a) ın günbezinin bir daha altın kerpiçlerle süslenmesin amretmiştir. İşbu işi Kemal-üd Din Mahmud Yezdi yapmıştır. Günbedin ketibesinde yazıldığına göre, bu iş 1010 H. yılında başlanmış ve 1116 H. yılında sona ermiştir.
Günbedin firuze metin üzere altın harfler ile İranlı güzel yazan Ali Rıza Abbası tarafından yazılan ketibenin metini böyledir:
Ali Rıza Abbasi bir nusha Kuran ve bir kaç şiirde yazmıştır. Altın kalem ile yazılan Kuran nushası İmam Rıza (a) hareminin kütüphanesindedir.8
Şah Abbas fermanı ile harem için başka değişiklikler ve işler görülmüştür, örneğin eski sahnın genişlenmesi, kuzey eyvan. odalar, hücreler, kapıbaşları, döğu – batı eyvanları, tevhit hane ve Allahverdihan Günbedi düzeltilmiştir.
MEŞHEDİ LAKABI BU ZAMANDAN BAŞLANDI
Şah Abbas İmam Rıza (a) ın haremine özel ilgi besliyormuş, orayı ziyaret eden her kese "Meşhadi" lakabı vermeğe amretti. Şu fermana göre her ziyaretci kendi adına Hacı ve kerbelayı olduğu gibi Meşhedi lakabını da ekleyebilirmiş.
Şah Abbas Aimme-yi Athara mensup olan bir kaç Kuran da mutahhar hareme hediye etmiştir. Özbeklerin Astan-i Kudsdan çaldıkları iri alması ise din alimleri fetvası ile satır ve parası ile mülkler alır ve vakfeder.
Şah Abbas Meşhadde ikamet ettiğ zaman, İmam Rıza(a) nın haremi yakınlığında defnedilme isteğinde olan her kimseden para alma göstegesi hazırlamış ve mezara yakınlık veya uzaklık itibarı ile Safevi hanedanına mensup olanlar hariç paralar alınmaya başlandı. Şu gelir ile binanın yeniden yapılması ve işiklanması için masraf olunurdu.
İmam Rıza(a) mezarına en yakın sahnde ise Sakka Hane yaptırmıştır, şimdi de durur.10 İkinci Şah Abbas eski sahnin onarımı ve çini ile örttürme işini tamamladı ve 1084 H / 1673 M. yılı depreminden sonra çartlayan günbedi ise, Şah Süleyman- oraya nasbedilmiş bir ketibede yaptırmıştır.
Astan-i Kudsun iki önemli binası olan Allahverdihan revakı ve Hatemhani revakı da, Safevi devleti büyük amirlerine mensuptur. Dar-uz Ziyāfenin batı kolunda yerleşen eyvanı da Allahverdihan yaptırmıştır.
ŞEYH BAHAİNİN ANISI
Burada Safevi dönemi şii bilgini Şeyh Bahaiden yad etme gerekmektedir. Onun şu dönemde olan haremdeki çalışmaları hepimiz için aydındır. İşbu bilgin kendisi haremin onarımını boynuna götürmüştür.
Şu anda Şeyh Bahainin yapıtları arasında tefsirler, fıkıh temelleri, dualar, hikmet, riyaziyat ve şiir konularında olan Şeyh Bahai kitapları arasından 94 elyazması Astan-i Kuds-i Razevi kitaplığında muhafaza olunur. Onların arasından Arbein Hadis. Tercume-yi Kutb Şahi, Teşrih-ul Aflak, Hulaset-ul Hisab ve şiir Divanını göstere biliriz.
İşbu İlahi bilgine ait olan 1100 yegane elyazmaları kütüphanede mıhafaza olunmaktatır. Bunların arasından Teşrih-ul Aflak, Şerh-i Sahife, Tercüme-yi Miftah-ul Felah, Şerh-i İsna Aşeriye, Şerh-i Hulaset-ul Hisab. Camii Abbasi, Cami-il Mukaddimat gibi kitapların taşbasmaları da bulunmaktatır.
Şeyhin kütüphaneye hediye etdiği çok değerli Alam-ul Din Dilemi gibi kitaplar ise kendi eli ile yazılmıştır.11
Safeviyenin dağılması ve Afğanların İranı fathetmeleri, burada vakif islerini engellemişdir. Nādir eğemenliğe ulaşınca vakıf işleri kriz geçirmektedir.
Onun kendisi İmam Rıza(a) haremine bağlı bir adam idi ve burada güldesteler gibi bazi binalar yaptırmıştir. Fakat onun devleti zamanından kalan belgelerden astanenin işlerinin perişan olmasını anlıyoruz. Yönetme işi bu zamanda dağılmış gibi olmuş ve Safevi dönemi düzeninden çıkmıştır. İşbu dönemde de, mütevelliler Safevi zamanında olduğu gibi sādat ve ülemā arasından seçilirmiş ve Şahın nāibi olarak işleri yönetiyorlarmış. Fakat Safevi dönemi gibi sözleri geçerli olmamıştır.
Şu dönemin en önemli olayı Nādir Şahın Ağabeyinin oğlu Ali Şah tarafından hazırlanan "Tumar-i Alişahi" adı ile adlanan vakfiyeler siyahısının hazırlanmasıdır. İşbu siyahıya göre vakfiyeler Safevi döneminde olduğu gibi düzene girmiştir.
Elimize ulaşan belgelere göre, becilere verilen düzen ve maaş ve vakıf işlerinin düzene salınması gerçeği anlaşılır.
AFŞARİYE DÖNEMİNDE ASTAN-i KUDS-i RAZAVİde YAPILAN İŞLER
işbu dönemde, özellikle, Nadirin zamanında eski farsça kaside ve eski sahn altın eyvanında yazılı ketibelere göre, Merv veziri Muhammad Kazım Mervinin de yazdığına göre, Ğazneliler dönemi mināresi ve Amir Alişir Nevāinin eyvanı altın işlemcilikle yeniden yapılmış ve aynı sahnde bir başka mināre icad edilmiştir, Astan-i Kudsa altınlı ve zernişan şeyler hediye edilmiştir.
eski sahnın kuzey kolu güldestesini bina etme işi ve Amir Alişir eyvānının yeniden altın işlemciliği ve kuzey eyvanı mināresinin yaldızlama ve tazhibi ve Herattan onun amri ile getirilen tekparça mermer taşı ve İsmayıl Han Talāinin mermer sutunlar üzere yaptığı tavan ve üzerinin altın kerpiclerle bezedilmesi, eski sahnda İsmayıl Han Talāi Sakka Hanesi adı ile adlanması hep bu döneme ait olan işlerdendir.
Nādirin fermanı ile, bir su yolunu havuzun altına kadar çekmişler ve havuzun her zaman dolu olması nedeni de budur.
İşbu dönemin başka işlerinden birisi de Nādirin torunu Şahruhun fermanı ile mutahhar hareme vakfedilen 1160 H. yılında ikinci zarihin düzelinmesidir.
ASTAN-i KUDS-i RAZAVİ KAÇARLAR DÖNEMİNDE
Kaçarlar döneminde Aka Muhammad Han Kacarın saltanatından Fathalişahın döneminin sonlarına kadar devletin sorunlu olduğu nedenile, Astan-i Kudsun kuruluşunda bir yenilik olmamıştır, idaresi, eskide olduğu gibi devam ediyormuş. Şu dönemin ortalarına kadar, her yılbaşı mustevfiler ve adları kaydedilen üyeler elile alınan veya ödenilen masraflar yıllık masraflar siyahısı sorumlular tarafından düzenlenir ve mutevelli mühürü ile hesaplar tasfiye edilirdi.
Nasireddin Şah zamanından sonra Astan-i Kudsun idari sistemi bozulmaya başlamıştır.
KAÇARLAR DÖNEMİNDE ASTAN-i KUDS-i RAZEVİDE BAŞ VEREN İŞLER
Kaçarlar döneminde, Astan-i Kudsda, Afşarlar ve Kaçarların ilk döneminde şahıslar ellerinde dolanan yerler geri alınmış, masraflar düzene salınmış, yeni sahn çini ile süslenmiş ve Sakkahane düzeldilmiş ve hizmetciler eğitilmiş ve hizmetciler, ferraşlar, kapıcılar, ayakkabıcılar işleri düzene salınmış ve Kudus sahninde öksüz çocuklar eğitimi için Saadat Alevi ilk okulu yapılmışı, Tabriz mülkler ve yerlerinin yararlı işler için vakfedilmesi, yeni ve eski sahnın döşenilmesi, Abbaskulu Han Pazarının onarımı, Senabad suyunun Astan-i kuds matpahından cari ettirilmesi, Meşhedde ulya ve sufla caddelerinin döşenilmesi, ulya caddesi kuzeyinde pazar yapma, ve gelirinin yeni sahnın işıklanmasına harcedilmesi, mücevherciler pazar, kervansaray yapımı Ağca Pazarının taşcılara ait edilmesi, Abbaskuluhan Pazarının saraçlığa ait edilmesi, Gövher Şad mescidinin onarımı, eski sahn havuzu yanında dar-ül tevliye yapımı, hakkaklar timcesi ve ayakkabı dikenler ve Vezir Nizām pazarının Vakf edilmesi, 1271 H. yılında ziyaretcilere yardım için kudus sahnı batı tarafında kervansaray yapımı, yeni sahnin onarımı ve yaya yolu ile sakkahane onarımı, cami mescidin gümüş ile örtülmesi, salar isyanı ğanimeti olarak Salar ve Asef-ud Devle bahcesini ele geçirme, Mubarek baş üstü ve baş arkası revakların onarımı, bozulmuş kanatların onarımı, Rabi ibn Hasım günbedinin ve Fazıl Han medresesinin onarımı, revzanın ve Dar-üs Sadeye bağlı yeni sahnin doğu eyvanının altın işlemciliği özel masraflar için Hüseyn Abad Günabad tarla ve ekin yerinin vakfedilmesi, Turuk tarlasında haremin halılarının yıkanması, Hazretin erkekler hamamı yanında kadınlar için hamam yapılması, revzada altın işlemciliği ve yeni sahn doğu eyvanın altın işlemciliği, Hüseyn Abad Kahriz ve sualtı yolunun İmam Rıza(a) azadarlığına vakfedilmesi ve Ğadir bayramı gününde 1274 H. yılında fakirler için bayramlık verme işi Mevkufenin gelirinin faziller ve alimler için verilmesi, çalışanlar için maaş tayinetme, kapıcıları ziyaretcilerin karşılamalarına gönderme konuk evlerinin genişlendirilmesi, vakif yapanlar vesiyetleri üzere yemek bişirme, Dar-üş Şafanın yerinin değişilmesi Nasiriye kervansarayı yapımı Yukarı Cadde ve Aşağı Cadde dükkanlarının karşı karşıya alım satımı, Caddelerde dükkanlara tak yapma, Astan için yupılan dükkanlar ve Nasiri dükkanları, Sadat için astanede göreve tayinetme Salar bahcesinde havuz hane ve bina yapma Seyyed Abad tarlasının vakfedilmesi, Keşif köyünün fakirler için vakfedilmesi, sahnlerin temizlemesi, Sadik-ud Devle adı ile tanınan kütüphane, hastane yapma, hazretin konuk sarayını kurma, Dar-ul Hifaz binalarını yaptırma, Dar-us Siyade ve tevhidhane binalarını onarma, gündelik yazanlar elile Astan-i Kuds-i Razavinin günlük olaylarını yazma Dar-ul Hifazın güzgü işlemciliğini yapma, Bālaser mescidini süsleme, baş arkası revakını tezyinetme, tevhidhane ve Dar-üs Siyadeni süsleme ve tezyin etme, haremin doğu bölümüna de Azadi (=Nev) sahnını bina etme, ve ... hepsi Fathalişah fermanı ile yapılmıştır, Nasireddin Şah Zamanında ise bitirilmiştir. Eyvan ve Eski Sahnin altın işlemciliği ise, başındaki ketibeden anlaşıldığı gibi Muhammad Şah zamanında onarılmıştır. Dar-us Saadenin binası ise 1320 H. yılında Asef-ud Devle elile kuruldu ve Kaim Makam Nuri münevvere revzanın altın işlemciliğini yaptırmıştır. Nasireddin Şah fermanı ile divarların aşağı bölümleri, Nasiri eyvanın başına kadar altın kerpicler ile süslenmiştir.
Muzafferiddin Şah zamanında ise işık fabrikası ve şemmāteli saat yapılmıştır.
PAHLEVİ DÖNEMİNDE ASTAN-i KUDS-i RAZEVİ
Rıza Han zamanında Astanenin önceki sistemi dağılmıştır ve yeni sistem kurulmuştur ve Astanenin defterhane işleri yeni kanunlar esasında yapılmıştır.
İşbu dönemdede kaçarlar dönemi gibi tevliyet, şahın fermanı ile Tahranda devlet adamları arasından tayin edilirdi. Mütevelli önceki dönemler gibi, bir kişiyi kendi canişini olarak seçirdi.
PEHLEVİ DÖNEMİNDE ASTAN-i KUDS-i RAZAVİDE GÖRÜLEN İŞLER
İşbu dönemde Astan-i Kuds-i Razavinin nizamnamenin değiştirmesi, yeni nizamnamenin yazılması, İmam Rıza(a) hastanesinin kurulması Meşhad şehrine içilir şu verme için Günabad kahrizinin hafredilmesi, İmam Rıza(a) hastanesini tesis etme, kütüphane, Müze, Şeyh Bahai buk’ası, merasim binası, Dar-ul Hifaz revakının güzgü işlemciliği, Bāla Hiyaban ve Pain Hiyaban yapımı, İşciler kooperativ şirketi kurma, Harem muzesi genel dairesi, Harem divarlarının muarrak işlemciliği, mutahhar haremin işıklandırılması, mevkufeler geliri ile Astan-i Kuds-i Razevi medresesi tesis etme, yeni sahnin doğu kapısını tezyin etme, Mirza Cafer medresesi yerinde Makul ve Mankul Üniversitesini Kurma, Kuhsengi gölünün çevresinde çiçek ektirme, Rıza felahat firması kurma ve Astan-i Kuds mülklerini kira verme, Astan-ı Kuds-i Razevi mülklerinin şeriat esasına yuğun olmayan yenilemeler işlemleri yapma, Astan-ı Kuds-un altınlarını satma ve Deregez mülklerini alma, kütüphane, müze, teşrifat ve Şeyh Bahai binalarını yeniden yaptırma, bekcileri değıştirme, altı bekci tayin etme, beton arme ile ulya caddesinin su yolunu yaptırma, Muze sahninde 1330 (1951) yılında abdest alma için abdesthane yaptırma Mülkabad bahcesi dar-ul Tevliye binası yapılışı, Mülkabad ve Ahmed Abad bahçelerini divarlar ile kuşatma, eski sahndeki saati yeni sahne intikal ettirme, Hatem Hani günbedinin çiniciliğini yapma, Astanenin erazisinden bir milyon kare metr Üniversiteye devretme, Dar-us Siyadenin kuzeyinde yeni revakın güzgü işlemciliğı yapma Azd-ul Mülk ketibesinin onarımı, Dar-us Zuka adlanan Ali Naki Mirza medresesini yeniden yaptırma, Astan-i Kuds işlerinden haberi olan kişilerden bir konsey kurma, geçmiş ve yeni mülkiyet hakları ile ilgili bir defter düzeltme, Haremi yanların tahrip etme ve Astan-i Kudsda iktisadi faaliyetlere başlama, sahnlerde geniş onarımlar yapma, yeni konuk evi yapma, Abkuh yüce binaların yapma, Razevi ekmek şirketini kurma işleri yerine yetirilmiştir.
Şu dönemde Astan-i Kuds-i Razevinin malları ve mülklerine el uzatmalar da olmuştur. Bazı mevkufelerin geliri pahlevi derbarının hoşgeçirme ve eglencelerine masraf edilmiştir.
Pehlevi rejiminin işbu mevkufatın bedenesine vurduğu darbelerden birisi de “İslahat-i Erzi” (= Toprak İslahatı) adlı bir proje idi. Mevkufe topraklarının hepsini, mübin İslam Dininin şariat ve fıkhi meselelerine bakmadan ve Astan-i Kuds-i Razevinin ve ülke evkaf kuruluşunun tam mülklerini, mevkufeleri yoketme niyeti ve tarımcılığı mahvetme kastı ile ufacık kıtalara bölmüş ve satmışlar.
Halbuki İslami fikihina göre, vakıf satılmaz, bahşiş edilmez ve kimseye kesin verilmez. Vakıfı rehine etmek olmaz, miras mal olamaz, kiralana bilinmez.
İSLAM CUMHURİYETİ DÖNEMİNDE ASTAN-i KUDS-i RAZEVİ KURULUŞU
İslami İnkılabının galibiyet ve zaferinden sonra. İslamci bir fakihin yönetimi ile ilgili uzman imanli güclerin geceli gündüzlü
çalışmaları, sonuncu, Astan-i Kuds-i Razevi tarihinin en parlak dönemlerini yaşamaktatır. Biçimsel, propaganda, kültürel, oğrenim, yapımsal ve iktisadi sahelerin hepsinde, derin değişikler ile karşılaşıyoruz.
Sadece Meşhed ve İranda yok, dünya çapında da Parlamıştır.
İslam İnkilap zaferinden az sonra, Hz. İmam Hümeyni bir tarihi ferman ile Hz. Ayetullah Vaiz Tabesini Astan-i Kuds-i Razevi Tevliyetine tayin etti. İşbu tayinetmeden sonra şu kuruluşda büyük değişiklikler başlandi.