4. Bölüm: Coğrafi Rehberim Haritalar
Harita, yeryüzünün tamamının veya bir bölümünün kuş bakışı görünümünün belli bir ölçek dâhilinde küçültülerek düzlem üzerine aktarılmasıyla oluşturulur. Dünya küresel bir şekle sahip olduğu için hatasız bir şekilde düzlem üzerine aktarmak mümkün değildir. Bu hataları en aza indirebilmek için bazı yöntemler geliştirilmiştir. Bu yöntemlere projeksiyon adı verilir.
• Silindirik Projeksiyon: Dünya’nın çevresinin silindir ile sarıldığı düşünülür ve Dünya’nın merkezinden ışık verilir. Silindir projeksiyon ile çizilen haritalarda Ekvator çevresi doğruya en yakın şekilde çizilir. Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe bozulma artar.
• Konik Projeksiyon: Dünya yüzeyi koni şekline getirilen bir düzleme aktarılır. Bu yöntemle çizilen haritalar orta enlemler ve çevresindeki alanları doğruya en yakın gösterir, orta enlemlerden uzaklaştıkça bozulma artar.
• Düzlem Projeksiyon: Dünya küresine teğet yerleştirilmiş bir düzlem üzerine çizilen haritalardır. Daha çok kutup çevresi haritalarının çiziminde kullanılır.
Haritalardan gerektiği gibi faydalanabilmek için harita üzerinde bazı unsurların bulunması gerekir. Bu unsurlara haritanın elemanları denir. Bunlar haritanın başlığı, koordinat sistemi, yön oku, lejant ve ölçektir.
Kesir Ölçek: Haritalardaki küçültme oranının (ölçeğin) kesir ile ifade edilmesidir. Örnek 1/100.000, 1/25.000 gibi. Kesir ölçeğin pay ve paydasındaki birim cm’dir. Kesir ölçeğin payı daima 1 ile gösterilir. Paydası küçültme oranını gösterir.
Çizgi Ölçek: Haritalarda küçültme oranı çizgi ölçekle de belirtilebilir. Bu ölçekte küçültme oranı eşit bölümlenmiş bir çizgi üzerinde gösterilir. Çizginin üzerindeki sayılar gerçek uzaklığı, çizginin uzunluğu ise haritadaki uzunluğu gösterir. Haritalarda üzerinde ölçekten yararlanılarak uzunluk ve alan hesaplamaları yapılabilir.
Haritalar kendi içerisinde genel ve tematik haritalar olarak ayrılır.
Genel haritalar belirli bir lokasyona odaklı olarak çizilir ve referans haritalar olarak da adlandırılır. Genel haritalar üzerinde hem doğal hem de beşerî unsurlara ait özellikler birlikte gösterilebilir. Harita üzerinde yer alan tüm veriler aynı öneme sahiptir. Fiziki haritalar ve topoğrafya haritaları genel haritalar içerisinde yer alır.
Siyasi haritalar ve atlas haritaları da genel haritalara örnektir. Belirli bir konuya yönelik olarak çizilen haritalara tematik harita denir. Harita üzerinde gösterilen unsurlar tematik haritanın konusunu oluşturur. Klimatik haritalar, jeomorfoloji haritaları, bitki örtüsü haritaları, hidrografya haritaları, toprak haritaları, nüfus haritaları tematik haritalara örnek verilebilir.
Türk ve İslam tarihinde haritacılık: İlk haritalar mağara duvarlarına ya da kayaların yüzeyine kazınıp hayvan ve bitki sembolleri kullanılarak yapılmıştır. Zamanla yazının da icadı ile çizimlerde yazı kullanılmış ve semboller gelişmiştir. Haritalar hayvan derisi üzerine çizilmiş ve haritalarda farklı renkler kullanılmaya başlanmıştır. Medeniyetlerin gelişmesi ile yeni yerler keşfedilmiş, buna göre yeni haritalar yapılmıştır. İslam dünyasında da önceleri yakın çevrelerin haritaları çizilmiş, daha sonraları çizilen haritaların alanı genişlemiş ve Piri Reis dünya haritasını çizmiştir. Çizilen haritalar bir araya toplanarak atlaslar oluşturulmuştur. Türk ve İslam tarihinde haritacılık alanında çalışan bilim insanlarından biri de El İdrisi’dir. Gözlemleri ile ilgili 70 kadar harita çizmiştir. El İdrisi, 1154 yılında tamamladığı “Kitâbü’r- Rucârî”nin başında o dönemde bilinen alanlardan oluşan bir dünya haritası çizmiştir. Kaşgarlı Mahmud, Türk dünyası ve yakın çevresinin haritasını çizmiş ve bu haritaları 1076 tarihinde tamamladığı “Divan-ı Lügat-it Türk” adlı sözlüğün başına eklemiştir. Osmanlı Dönemi’nde haritacılıkta belli gelişmeler görülür. Osmanlı Dönemi’nde haritacılığın gelişme aşamaları aşağıda özetlenmiştir:
1513 yılında İbrahim Kâtibi, Akdeniz havzası haritasını çizmiştir.
1513 yılında Piri Reis dünya haritasını tamamlamıştır.
1570 yılında Atlas-ı Hümayun hazırlanmıştır.
1719 yılında ilk baskı harita olan Marmara haritası İbrahim Müteferrika tarafından basılmıştır.
1803 yılında ilk atlas, Müderris Abdurrahman Efendi tarafından hazırlanmıştır.
1818 yılında ilk harita okulu açılmıştır.
1830 yılında ilk deniz haritası olan Karadeniz haritası Deniz Harp Okulunda basılmıştır.
Dünya üzerindeki mekânsal veriler; nokta, çizgi ve alan olarak harita üzerine aktarılabilir. Göller, denizler, tarım alanları, sanayi bölgeleri vb. alan olarak; akarsular, yollar, fay hatları, sınırlar vb. çizgiler şeklinde; ölçeğe bağlı olarak değişmekle beraber genellikle yerleşim merkezleri, doruklar vb. nokta şeklinde haritalara aktarılır.
Coğrafi Bilgi Sistemleri: Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) doğal ve beşerî sistemlere ait her türlü verinin bir veri tabanında toplanması; amaca göre bu verilerle çeşitli analizler yapılması; bu analizlerin sonuçlarının harita, tablo ve grafik şeklinde gösterilmesi için tasarlanmış olan bir bilgisayar sistemidir.
Uzaktan Algılama: Uzaktan algılama, fiziksel temas olmadan havadan veya uzaydan cisimler hakkında bilgi alma tekniğidir.
Haritalarda yeryüzü şekillerini göstermek için zaman içerisinde farklı yöntem ve tekniklerden faydalanılmıştır.
Kabartma Yöntemi: Bu yöntemle çizilen haritalarda yatay ve dikey olmak üzere iki farklı ölçek bulunur. Yeryüzü şekillerinin anlaşılmasında üç boyutlu görsellik sunar.
Renklendirme Yöntemi: Yükselti basamakları renk tonları ile gösterilir. Yükseltiler ile birlikte denizlerin derinlikleri de gösterilebilir. Genel olarak denizlerde derinlik arttıkça mavinin tonu koyulaşır. Yeryüzünde yükseltisi deniz seviyesine yakın yerler yeşil ile gösterilirken yükseklik arttıkça önce açık yeşil kullanılır daha sonra sarı, turuncu ve kahverengi tercih edilir. Yükseklik arttıkça kahverenginin tonu koyulaşır.
Eş Yükselti Eğrileri (İzohips) Yöntemi: Deniz seviyesinden itibaren aynı yükseklikteki noktaların birleştirilmesi ile elde edilen eğrilere izohips denir. İzohips, yer şekillerini göstermek için yaygın şekilde kullanılan yöntemlerden biridir. İzohipslerden oluşan haritalara izohips veya topoğrafya haritası adı verilir.Aşağıda izohipslerin temel özellikleri ve izohips haritalarında ana yer şekillerinin gösterimleri verilmiştir.
İç içe kapalı eğriler şeklindedir.
Aynı eğri üzerindeki bütün noktalarda yükseklik aynıdır.
Yükseltisi az olan bir izohips, kendisinden daha yüksek olan izohipslerin etrafını çevreler.
Tepeler kapalı eğriler şeklinde olup gerekli görülürse doruklar nokta şeklinde gösterilir.
İzohipslerin seyrek geçtiği yerlerin eğimi azdır.
Sık geçtikleri yerler dik yamaçları gösterir.
Deniz kıyısı daima (0) sıfır metredir.
İki akarsu vadisini birbirinden ayıran ve birbirine ters yönde eğimli yüzeyleri birleştiren yerlere sırt denir. Bir sırtın iki tarafında eğrilerin değeri aynıdır.
Birbirini çevrelemeyen komşu iki eğrinin yüksekliği aynıdır.
Bir haritada ardışık izohipsler arasındaki yükselti farkı her yerde aynıdır. Buna eş aralık (eküidistans) adı verilir.
Eş yükselti eğrileri akarsu vadilerinde “V” şeklini alır. “V”nin sivri ucu kaynak yönünü gösterir ve sivri ucuna doğru yükseklik artar.
Çanaklar, kapalı eğriler şeklinde gösterilir. Çanaklarda yükseltinin azaldığı yöne doğru ok çizilir.
Boyun: İki tepe arasında yüksekliğin en az olduğu yerlerdir.
Plato: Akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış etrafına göre yüksekte kalan düzlüklerdir.
Falez: Dalga aşındırması ile oluşan dik kıyılardır. Falezli kıyılarda izohipsler birbirine yaklaşır veya üst üste çizilebilir.
Delta Ovası: Akarsuların getirdiği alüvyonların deniz ya da göl kıyısında biriktirmesi ile oluşan düzlüklerdir.
Haliç: Gelgit olaylarının etkili olduğu okyanus kıyılarında akarsu ağızlarının genişlemesi ile oluşan körfezlerdir.
Haritalarda Eğim Hesapları: Belirlenen iki nokta arasındaki yükselti farkının yatay uzaklığa oranı eğimi verir. Genel olarak yükseklikler metre biriminden verildiği için işlemler de metre biriminden yapılır. Eğim genellikle % (yüzde) ya da ‰ (binde) olarak hesaplanır.
Haritalardan Profil Çıkarma: İzohips yöntemi ile çizilen topoğrafya haritalarından profil çıkartılabilir. Bunun için önce topoğrafya haritası üzerinde iki nokta belirlenir ve belirlenen noktalar arasından düz bir hat çizilir. Bu hattın kestiği izohips eğrileri belirlenerek uygun bir kâğıt üzerine işaretlenir. Belirlenen noktaların birleştirilmesi ile profil oluşturulur.
9. Sınıf Coğrafi Rehberim Haritalar Konu Anlatım