Anasayfa BİRGÜN PAZAR Artık sıra dijital medya okuryazarlığında
18 Kasım, 2018 06:10
Ağaçlara tırmanan, seksek oynayan, sokaklarda akşama kadar özgürce koşuşturup duran çocuklar anılarımızda kaldı. Kalabalık kent yaşamında sokakta oyun oynayacak yeşil alan dahi bulamayan çocukların yaşamı ve oyun alışkanlıkları değişti. Gelişen medya ve iletişim teknolojileriyle çocukluk, arkadaşlık, öğrenme modelleri, oyunlar şekillendi.
Medya araçlarının hayatımızın her alanına artan etkisi ve hayatlarımızı yeniden şekillendirmesini Türkçe’ye de çevrilen Andreas Hepp’in Medyatikleşen Kültürler kitabında bulmak mümkün. Siyaset, din, evlilik, çocukluk, aile ilişkileri gibi pek çok alan, kavram medyayla yeniden şekilleniyor. Bu değişim dijital çağa doğan çocukları ise derinden etkiliyor. Bu çağa doğan çocuklar tablet bilgisayar, akıllı telefon gibi cihazların olmadığı bir dünyadan habersizler.
Tuvaletini söylemeden önce internet
Avrupa Çevrimiçi Çocuk Araştırması’nın sonuçlarına göre 2010 yılında 5 yaşındaki çocuklar internet kullanırken 2015 yılında internet kullanımı 2 yaşa düştü.
Çocukların birçoğu tuvalet alışkanlıkları dahi gelişmeden veya konuşmayı öğrenmeden önce ekranlara tıklamayı, sürüklemeyi veya büyütüp küçültmeyi öğreniyor.
Çocukların yaşamında dijital medya araçlarının artan rolü ve medyada yer alan olumsuz haberler ebeveynlerin endişesinin artmasına sebep oluyor. Ancak medya araçlarının faydasından çok zararlarına odaklanılması yeni değil. Örneğin radyonun uykusuzluğa yol açtığı, çizgi romanların çocukları ‘suça yatkın ve dağınık’ hale getirdiği düşünülmüştür. Televizyonunun toplumdan soyutlanmaya yol açtığından ve video oyunlarının çevrim dışı geçirilen zamanlarda hırçınlığa sebep olduğundan şikâyet edilmiştir. Matbaa için ise İngiliz şair Andrew Marvell “Hey Matbaacılık! İnsanlığın huzurunu nasıl da bozdun!” diye yazar.2 16. yüzyıla kadar geri gidecek olursak yazmanın unutkanlığı arttıracağından ve kitapların ve matbaanın bugün aşırı bilgi yüklemesi olarak adlandırdığımız duruma yol açacağından da endişe eden kitleler olmuştur.3 Gelişen medya teknolojileri hiç kuşkusuz insanların yaşamlarında köklü değişimlere neden olmaktadır. Ancak bu teknolojilerin yararlarından çok zararlarına odaklanmak, ekranları kapatmak bu çağa doğan çocuklar için çözüm olamayacaktır. Onun yerine özellikle erken çocukluk döneminde (0-6 yaş arasında) çocuklara ev ortamında ve anaokulundan başlayarak doğru medya kullanımının öğretilmesi, ailelerin çocuklarına kendi medya kullanımlarıyla rol model olması çocukların dijital çağa hazırlanmalarına yardımcı olacaktır.
Mavi Balina, Momo ve diğer tehlikeli oyunlardan çocukları korumak için öncelikle ailelerin eğitilmesi gerekiyor. Bunun bir eğitim politikası haline gelmesi çocukların da hızla gelişen dijital çağda güvenle var olabilmelerine yardımcı olacaktır. Ancak yapılan araştırmalara göre medya okuryazarlığının Türkiye’de yeterli düzeyde olmadığını görüyoruz. Avrupa ülkeleri arasında internet güvenliğinde dijital medya okuryazarlığı verilerine bakıldığında bu oran 4.2 iken Türkiye’de 2.6.
Dijital medya okuryazarlığının yanı sıra ailelerin çocuklarına doğru rehberlik yapabilmesi için kendi medya kullanımlarını da gözden geçirmeleri gerekiyor. Örneğin tüm ailenin hep birlikte olduğu bir akşam yemeğinde anne veya baba elinde telefonla yemeğini yiyorsa çocuğuna doğru rehberlik yaptığından söz edemeyiz. Anne ve babasını sıklıkla bilgisayar, telefon ve tablet bilgisayarla gören çocuğun medya kullanım alışkanlığı da bu şekilde gelişecektir.4
İnternet gibi her türlü görüntü ve bilgiye erişilebilecek bir ortamda çocukların yalnız bırakılmaması önemli. Siber suçlar ve internet güvenliği alanında çalışmalar yürüten Yaşar Üniversitesi Bilgisayar Bölüm Başkanı Doç. Dr. Ahmet Koltuksuz filtreleme sistemlerinin ebeveynler tarafından mutlaka kullanılması ve zaman zaman güncellenmesi gerektiğine dikkat çekiyor. “Akşam saatlerinde yaşadığınız kentin bazı semtleri vardır ki kendiniz de gitmezsiniz çocuğunuzu da göndermezsiniz. İnternet de böyle bir şey. Karşınızda görmediğiniz ama orada var olan her türlü kötü niyetli insan olabilir. Çocukları koruyabilmek için yasal yazılımların kullanılması ve filtrelerin olması önemli. Ayrıca anti virüs programlarının çalıştırılması gerekir. Aksi takdirde çocuğunuzu karanlık bir saatte kentin istenmeyen bir yerinde yalnız bırakmış olursunuz. Çocukların dijital güvenliği için ailelere bunun anlatılması gerekiyor.” 5
Teknoloji ve Çocuk Gelişimi Uzmanı Kristy Goodwin’in yakın zamanda yayınlanan “Dijital Dünyada Çocuk Büyütmek” kitabı ebeveynler için iyi bir kaynak olabilir. Goodwin kitabında çocuk gelişimi ve nöroloji ile teknolojinin nasıl kesiştiğine ilişkin çarpıcı veriler sunuyor. Bu veriler ışığında ailelerin çocuklarını tablet bilgisayar, televizyon gibi medya araçlarını yasaklamadan veya fişini çekmeden nasıl yönlendirebileceği aktarılıyor. Ayrıca Bilgi Üniversitesi bünyesinde Dr. Öğretim Üyesi Esra Ercan Bilgiç’in yürüttüğü Dijital Medya ve Çocuk platformu bu alanda yapılan uluslararası çalışmaları yansıtmakta, ailelere doğru medya kullanımına ilişkin ipuçları vermektedir.
Medyanın doğru kullanımı çocukların dijital vatandaş olmalarını sağlayacak ve teknolojiyi etkin kullanan, üreten bireyler olmalarına yardımcı olacaktır.