Önceki Yazısı<< 584. YAZISI >>Sonraki Yazısı
Bir şeyin, varoluş (vücüd) mefhumuyla münasebeti hakkında aklın verebileceği hüküm üçtür: Vacip, mümteni' ve mümkün.
Vâcib’ül- vücup varlık aynı zamanda yokluğu mümtenî' olan veya yokluğu kabul etmeyendir. İki kısma ayrılır:
a)- Vacip Lizatihi
Varlığı, kendinden ve zatının aynı olan, yani varlığı ile zatı arasında başkalık (muğâyeret) bulunmayan, demektir. Allah'ın zatı gibi. Vâcib lizâtihinin hükmü (veya hassaları) şöyle sıralanabilir:
*Varlığına yokluk sebkat etmemiştir, yani varlığının başlangıcı yoktur. Veya şöyle söyleyelim: Bir zaman tasavvur olunamaz ki Vâcib lizâtihi henüz var olmamış olsun. Aksi takdirde Vâcib lizâtihi sonradan var olmuş olacaktı ki bu durumda bir var ediciye muhtaç bulunacaktı. Hâlbuki bu, vücûb mefhûmuna aykırıdır. Binaen aleyh Allah ezeli ve kadîmdir.
*Vâcib lizâtihinin başlangıcı olmadığı gibi varlığının da sonu yoktur. Zira başlangıcı olmayanın sonu da olmaz. O halde Allah ebedî ve bâkıydir de.
*Mürekkeb değildir. Vâcib lizâtihi atomlardan, cevher ve arazdan veya madde ve suretten mürekkeb değildir. Zira mürekkeb varlık kendisini terkîb eden cüz'lere ve bunların birleşmesine muhtaçtır. Vâcib lizâtihi için bunu düşünmek mümkün değildir.
b)- Vacip Li gayrihi
Zatı, varlığını gerektiren, başka bir ifadeyle varlığı zatının muktezası (gereği) olan şeydir. Allah’ın sıfatları gibi. Zira Allah Teâlâ’nın sıfatları da zatı gibi yokluğu kabul etmez, ancak bu, kendiliklerinden değil zât-ı ilâhiyeden ötürüdür.
2. Mümkün = Caiz
Mümkin, varlığı da yokluğu da vacip veya mümteni' olmayan, zâtına nisbetle varlığı da yokluğu da müsavi yani ha var ha yok olandır. Mümkünün özellikleri:
a) Mümkinin varlığı da yokluğu da müsâvî bulunduğundan var olmak için mutlaka bir sebeb (müreccih)e muhtaç olur ki o muhdis, onun varlığını yokluğuna tercih eder. Buna mukabil yokluğu için sebebe ihtiyaç yoktur. Haddi zatında mümkin olan bir şeyin realitede olmasını sağlayacak bir müessir yoksa veya var olan mümkinin varlığının devamı için sebep bulunmuyorsa yok olur.
b) Mümkin, sebebinden önce veya sebebiyle beraber var olamaz. Mutlaka sebebinden sonra bulunur. Bunun içindir ki mümkin hâdistir. Mümkinin sebebinden önce var olamıyacağı gayet açıktır. Zira mümkin ancak kendisinden önce var olan bu sebebin te'siriyle var olacaktır. Mümkin, sebebiyle beraber var olsaydı onun özelliğini taşırdı. Hâlbuki kendisi sebep değil müsebbebdir. [Kelam İlmi; 62)
3. Mümteni’ = Muhal
Yokluğu zatının muktezası olandır ki varlığı asla ve kat’a sabit değildir: Allah yoktur, Allah’ın bir eşi ve menendi vardır veya dört sayısı tektir demek gibi. Mümteninin özelliği hiç bir suretle var olmamaktır. Bu, onun mahiyetinin gereğidir. Mümteniyi, sadece akılda var olan bir nesne gibi tasavvur etmek dahi kabil değildir. Binaen aleyh varlığı mümteni olan şey, yoktur, yok olmaya –ilelebet- mecbur hatta mahkûmdur. Allah’ın eşi ve benzerinin bulunması gibi. . Zira Hz. Allah’ın varlığı zorunlu olduğu gibi birliği de zaruridir. [Teftâzânî, Şerhu'l-Makasıd, I, 84-88; A. Harpûtî, Tenkîhu'l-Kelâm, s. 32-34; İzmirli, ag.e. I, 247-250.)