Teke türkmenleriniñ we beıleki türkmen şejere shemalarynda ady Gyzyl göz diıip geçen şejere urugy hakda bilmeıän az bolsa gerek. Biziñ pikirimizçe şol söz aslynda ''Gyzyl oguz'' bolmaly. Arap grammatikasynda oguz sözüni guz diıip belgiländikleri üçin türkmen terjimeçileri şol sözi ''göz'' diıip türkmen şejeresine belläpdirler. Şondan bärem ol at şejerede ''Gyzyl göz'' diıip ıalñyş okalyp gelinipdir. Sözümize tutaryk hökmünde Juma Ataıewiñ ''Dört delil'' makalasyny ıatladasymyz gelıär. Juma Ataıew Magtymgula salgylanmak bilen şeıle goşgyny derñeıär:
Ol kimdir bakyda bir röwşen göz bar,
Öñünde manysy dört müñ dört ıüz bar,
Ol kimdir bakyda bir röwşen Guz bar,
İagny taryhda ötüp geçen Oguz hany tanatmak islän Magtymguly Pyragy öz goşgy setirlerine Oguzy arapça ''Guz'' diıip ıazypdyr. Belli bolşuna görä bu ıerde-de şejerede-de şolar ıaly säwli ıalñyşlyklary düzedip okasak ıerlikli boljak. Asyl maksadymyz bolsa bu däl-de Gyzyl oguzlar hakda gysgaça maglumat berip okyjylary tanyşdyrmakçy. Gyzyl oguzlar hakda Soltanşa Atanyıazowyñ ''Şejeresinde'' bolsa şeıleräk maglumatlar bar: '' Bu etnonimiň ıüze çykyşy we manysy barda birnäçe çaklama öňe sürülıär. Olaryň esasylaryny ıatlap geçeliň.
1.Köp alymlaryň (A.A.Roslıakowyň, S.Agajanowyň) tassyklamaklaryna görä, bu taıpa öz taıpabaşysynyň adyny göterıär. Görnükli seljuk serkerdesi Togrul begiň gaıyny Gyzyl ibn İahıa XI asyrda ençeme türkmen taıpa-tirelerini daşyna üışürıär. Bu ile Gyzyl ili diıen at berilıär. Soňra bu at gysgalyp, Gyzyl görnüşine geçıär. İöne Ärsary, Atatürk ıaly şahslara degişli taıpasynyň ıa-da halkynyň etnik adynyň dakylyşy ıaly, Gyzyla-da gyzyl taıpasynyň adynyň geçen bolmagy mümkindir.
2.Dilçi alym N.A. Baskakowyň pikirine görä, türki etnonimiıada gyzyl sözi (edil ak, gara, gök sözlerinde bolşy ıaly) tarapyň adyny aňladıar. Meselem, gadymy uıgurlar günorta oguzlara, otparazlar (buddistler) bolsa günbatar oguzlara gyzyl oguz diıip at beripdirler.
3. Biziň pikirimize görä, gyzyl etnonim oguz sözüniň gysga görnüşi bolan gyz-guz sözünden we köplügi bildirıän –yl (-l, -al, -el) goşulmasyndan durıar. Bu goşulma şagal, badal, bedel ıaly türkmen etnonimlerini ıasamaga hem gatnaşıar'' diıilıär.
Käbir çeşmelerde Gyzyl oguzlar hakda başga-da gyzykly maglumatlar bar. Gyzyl oguzlar XI asyryñ başlarynda Hazar deñiziniñ günortasynda Tähran, Tebriz, Kazwin, diıilıän çäklerde ıaşapdyrlar. Ildeñiz hökümdary Arslan şanyñ ogly Gyzyl begiñ oımaklaryna şol at berilipdir. Malazgirt söweşinden soñ Kelkit diıilıän ıeri ele geçiripdirler.
Seljuklylar tarapyndan eıelenen (häzirki atlary) Tokat, Amasıa, Konıa, Ankara, Aıdyñ, Ballykesir, Bolu, Kastamonu we Sinop töwereklerinde mekan tutunyp oturupdyrlar.
Häzirki wagtda Türkiıe respublikasynda Reşadiıe diıilıän ıerlerde Gyzyl Ahmetliler atly bir begligi gurdylar. Myrat II döwründe Gyzyl ogly Ahmet begiñ öldürilmegi bilen çar tarapa dargapdyrlar.
İurdumyzdaky Gyzyl oguzlar bolsa Keımir körüñ serkerdesi Gyzylgözden gaıdıan il hökmünde rowaıat edilip dilden-dile geçip türkmen şejeresinde ady ıazylypdyr.
Türk ıazyjysy Hüseıin Tekinogly ''Gyzyl Oguz'' atly eserinde Mustapa Kemal Atatürküñ asly Gyzyl Oguzlardandygyny belläpdir. Türk dosenti Aly Güzeriñ ıazan ''Garamandan Gojajyga Gyzyl Oguzlar, Atatürküñ asly " atly kitabynda hem şoña meñzeş gyzykly maglumatlary tapsa bolar.
Umman 8 months ago
Sagbol paılaşanyň üçin