Urartular | Arinberd Erebuni
Kral I. Argişti tarafından inşa edilen Arinberd kenti Erivan’ın hemen güneydoğusunda yer alır. Kent ovadan yaklaşık 50 m yükseklikte kurulmuş sitadel ve doğusundaki hafif eğimli yamaçlarda kurulan aşağı yerleşmeden oluşur.
Bölgede yapılan bilimsel çalışmalara bakıldığında ilk düzenli çalışmaların 1950 yılında yapılan kazılarla başladığını ve 20 yıl kadar sürdüğünü görmekteyiz.
Bulunan yazılı belgelerden şehrin I. Argişti tarafından inşa ettirildiğini ve Erebuni olarak adlandırıldığını öğrenmekteyiz. I. Argişti tarafından, krallığının 4. yılında “Bianili Ülkesi’nin güçlendirilmesi, düşman ülkelerinin bastırılması için” kentin kurulduğu, krala ait yıllıklardan öğrenilir.
Sitadel yaklaşık 2 hektarlık alanda kurulmuştur. Etrafı büyük bir kısmı payandalarla kuvvetlendirilmiş taş temelli, kerpiç bedenli sur duvarlarıyla çevrilidir. Sur üzerinde yaklaşık her 5 m’de bir 4-5 m uzunluğunda ve 1 m’lik çıkmalar yapan payandalar yerleştirilmiştir.
Sitadelin genel yerleşim planı üçgen biçimlidir. Giriş güneydoğu yönündedir. Girişin solundaki alanda Haldi Tapınağı’nın kalıntıları saptanmıştır. Bu alan daha sonraları Pers Dönemi’nde yapılmış olan sütunlu salondan dolayı oldukça tahrip olmuştur. Girişin sağında yer alan dikdörtgen planlı ve her iki uzun kenarında 6’şar oda bulunan avlu dikkat çekicidir. Revaklı avlu, etrafındaki yapılarla sarayın merkezi yapı gruplarından birisi olduğu anlaşılır. Odaların tahıl ve şarap depolamada kullanılmış olduğu önerilmiştir.
Sitadelin kuzeydoğusundan İubşa tapınağı yer alır. Bu açıdan bakıldığında Çavuştepe’deki gibi iki tapınaklı bir sitadel alanı söz konusudur. Tapınağın kapı geçidinin her iki tarafında bulunan yazıt, Kral I. Argişti’ye aittir. Yazıtta, tapınağın Tanrı İubşa için inşa edildiği yazılıdır. Tapınak Urartu’nun klasik Haldi tapınak planlarından farklılık gösterir. Köşeleri rizalitsizdir. Dış ölçüleri 10x13 m olan tapınağın cella bölümü 5.5x8.8 m’den oluşmaktadır. Tapınağın doğusunda bazalt kaideler üstünde yükselen ahşap sütunların desteklediği kare planlı bir avlu yer almaktadır. Avlunun etrafında, tapınakla ilişkili yaşam alanı ve depolama alanı olarak kullanıldığı düşünülen birimler bulunur.
Arinberd sarayı ve Haldi Tapınağı’nda ortaya çıkarılmış duvar resimleri oldukça dikkat çekicidir. Beyaz, kırmızı ve mavi rengin ağırlıklı olarak kullanıldığı duvar resimlerinde bitkisel ve geometrik motiflerle oluşturulan şeritler arasında mitolojik hayvanlar, hayat ağacı motifleri ile tanrı tasvirleri işlenmiştir.
Arinberd Argişti oğlu Rusa tarafından Karmir-Blur kentinin inşa edilmesiyle önemini yitirmiştir.