22 Haziran 2009 Pazartesi 08:39
İsviçre ve Zürih anılarının üçüncüsü olan bu bölüm, geçtiğimiz Çarşamba günü köşe yazımın, fotoğraf eklenmiş ve genişletilmiş bir versiyonudur. Zürih’te bulunduğum yıllarda çok merak ettiğim Lozan anlaşmasının yapıldığı yerleri ve binaları görmek ve bazı yanlış bilinenleri yerinde öğrenme fırsatım oldu.. Anlaşma bizim bildiğimiz gibi tek bir binada yapılmamıştı. Görüşmeler önce Beau Rivage Palast (Rivage Sarayı)’nda sonra Leman Gölü kıyısındaki (Chateau d'Ouchy) (Uşi Şatosu) nda devam etti,İsmet İnönü ve arkadaşları günlerce antlaşmanın detaylarını diğer ülkelerin temsilcileri ile kıyasıya tartıştılar.Türkiye'nin kaderini belirleyen tarihi görüşmelerin çoğu Ouchy Şatosu'nda gerçekleşmiş ve önemli kararlar burada alınmış, antlaşma Rumine Sarayı’nda şimdi doğa bilimleri müzesi olan Lozan Üniversitesi Tören Salonu'nda imzalanmıştı. Bugün yalnız bu binalardan Uşi şataosunun giriş kapısında duvarda anlaşmanın burada yapıldığına dair bilgi vardır. Bu şatoyu çoğunlukla ya özel olarak ya da tesadüfen buradan geçen Türkler ziyaret eder.
Ouchy Şatosu (Chateau d'Ouchy), XII. yüzyılda inşa edilmiş ve 4 bin 200 metrekare üzerine 4 kat olarak tasarlanmış tarihi bir şatodur.
Anlaşmanın o günkü adı bizim bildiğimiz gibi “Lozan Anlaşması” değildir. Fransızlar, “de peix du Proche Orient” “yakındoğu barışı” demişler bazıları buna “Şark işleri konferansı” da demişlerdir.
Benim generasyonumun “Lozan Antlaşması” diye okuduğu anlaşma, İsviçre’nin Lozan şehrinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi temsilcileriyle İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya, Bulgaristan, Portekiz, Belçika, S.S.C.B ve Yugoslavya temsilcileri tarafından imzalanmıştır. Atatürk önderliğinde Milli Mücadele’ye başlayan Türk ulusu savaş meydanlarında zaferler kazanmış ve Lozan Antlaşması bunu siyasi ve hukuki alanda tescil etmiştir. Barış görüşmeleri 8 ay sürmüş ve Türk tarafının kayıtsız şartsız bağımsızlık talebi nedeniyle çetin geçmiştir. Görüşmelerde Türkiye’yi temsil eden İsmet Paşa başkanlığındaki heyetin bu başarıdaki rolü büyüktür. Anlaşma, Türkiye’nin bağımsız ve eşit bir devlet olarak uluslararası topluma kabul edilmesini sağlamıştır.
Lozan’a nasıl gelinmişti?
Sakarya’yı geçtiği tozlu çizmeleri ile.
Sakarya savaşında 5700 şehit verdik. 17.700 yaralı vardı. Yaralılar Ankara da hastane yetmeyince Çankırı’ya gönderildiler hem de yaya olarak
Olağan üstü yokluk ve fakirlik içinde verilen destansı bir savaştan sonra Lozan yolu görüldü. Biz bu vatandan kolay kolay vazgeçemeyiz.
Sakarya Savaşında Ünyeliler
Sakarya Meydan Savaşı’nda Ünyeliler de vardı. Ben bu gazilerden çoğunu tanıdım Ünye’de. Ellili ve atmışlı yıllarda daha sağdılar. Yaralılar trenle Samsun’a oradan deniz yolu ile Ünye’ye getirildiler. Karadan yol yoktu. Hafif yaralıları sahipleri alarak köylerine götürdüler. Ağır yaralılar Ünye’de iki ev hastane haline getirildi ve oralarda tedavileri yapıldı. Evlerden biri bugün duruyor biri yıkıldı. Yerinde bir okul var. Meçhulaşker okulu. Burası önceleri kilisenin binasıydı.. Rumlar Sakarya savaşından önce terk etmişlerdi.. Cumhuriyet’ten sonra burası önce ilkokul oldu..Okulun adını burada hayatlarını kaybeden adları bilinmeyen askerler anısına MEÇHULASKER ilkokulu koydular. Bina otuzlu yılların ortalarında Ortaokul oldu, Meçhulasker ilkokulu biraz aşağıya taşındı. Ben ikinci binasında okudum. Her iki binada yıkıldı, birinci binanın yerine yine aynı isimde bir okul yaptılar. “Merkez Meçhulasker İlköğretim Okulu”
Amerika, Lozan"ı halen tanımayan tek ülke
Lozan’ı tanımayan ve anlaşmayı imzalamayan tek ülke gözlemci sıfatı ile katılan
Birinci Dünya Savaşı sırasında imzalanan Sevr Antlaşması’na imza atan Amerika, Türkiye Cumhuriyeti’nin “Kuruluş Senedi” olan; bağımsız bir devlet olarak uluslararası toplumca kabulünü sağlayan Lozan’ı tanımayan tek ülkedir. Amerika, Amerika Türkiye’nin sınırlarını hâlâ tam olarak tanımış değildir. Lozan Antlaşmasını neden imzalamamıştır?. Konu çok uzun ve detaylıdır merak edenler bu konuda yazılmış Hulki Cevizoğlu’nun “1919"un şifresi Gizli ABD İşgalinin Belge ve Fotoğrafları” kitabına bakabilirler.
New York Times, 23 Kasım 1922 tarihli nüshasında, Lozan’daki konferans salonu’nun kapısında harflerle “Amerikalıları İstemiyoruz” yazdığını, Amerikalı gözlemcilerin ise şok geçirdiklerini bildiriyordu. Yazının altında İsmet İnönü’nün imzası vardı.
Kendilerini dünyanın egemenleri sananlar, karşılarında kafa tutan bir adam görmüşler, şaşkına dönmüşlerdi. İsmet Paşa'nın ödün vermez tutumu, Curzon'u çılgına çevirmişti.
Ne yazık ki aldıklarımızı tek tek geri veriyoruz
"Aylardır görüşüyoruz. Müzakere üstüne müzakere, anlayış göstermiyorsunuz, sizden memnun değiliz. Ama reddettiklerinizi atmıyoruz, cebimize koyuyoruz. Yarın gelecek yardım isteyeceksiniz. O zaman, bu cebime koyduklarımı çıkarıp önünüze koyacağım."
Yıllar sonra zaman zaman gidip kapılarını çaldık, İMF gibi, Ortak Pazar gibi.. Dediklerini yapıyorlar o gün ceplerine koyduklarını tek tek çıkarıp önümüze koyarak o gün alamadıklarını almaya çalışıyorlar.