Written by Abdullah ŞAHİN , Erhan YEŞİLYURT.
Teknolojiye ve diğer bilimsel gelişmelere bağlı olarak toplumlar arası iletişim daha da artmış ve buna bağlı olarak yabancı dil öğretimi üzerine yapılan çalışmalara da daha çok ihtiyaç duyulmaya başlanmıştır. Türkçenin Türkçe bilmeyenlere öğretimi Kaşgarlı Mahmut’un “Divân-ı Lügâti’t Türk” adlı eseriyle başlamıştır. Daha sonra birçok millet Türkçe öğrenmek üzere çalışmalar yapmaya başlamış, Türk olmayan ve sonradan Türkçe öğrenen araştırmacılar da kendi vatandaşlarına Türkçe öğretebilmek amacıyla eserler vermeye başlamışlardır.
Bu dönemde Artin Hindoglou 1829 yılında Theoretisch – Praktische Türkische Sprachlehre adlı eserini, G. Jacop Türkisches Lesebuch I adlı eserini, Jehlitschka Grammatik der Türkischer Sprache adlı eserini, Gyula Németh Türkische Grammatik adlı eserini, M. Padel Türkisch adlı eserini, H. Stumme Türkische Lesestücke adlı eserini, G. Weil Grammatik der Osmanisch – Türkischen Sprache adlı eserini Almanlara Türklere öğretmek amacıyla; Arthur Lumley Davids Grammaire Turke, Jean Deny Grammaire de la Langue Turque, Fr. Dietrici Chrestomathie Ottomane, L. Dubeux Eléments de la Grammaire Turque, Amedée Jaubert Eléments de la Grammaire Turke, Auguste Pfizmaier Grammaire Turque adlı eserini Fransızlara Türkçe öğretmek amacıyla; Filippo Argenti 1553 yılında Regola del Parlare Turco adlı eserini, L. Antonelli 1724 yılında Primi Principi Della Grammatica Turca adlı eserini, Pietro Ferraguto 1611 yılında Grammatica Turchesca adı eserini, B. Pianzola 1781 yılında Grammatica Turca adlı eserini İtalyanlara Türkçe öğretmek; O. İ. Senkovskiy 1829 yılında Krmannaya Kniga Dlya Russkih Voinov Turetskih Pohodah adlı eserini, A. Mihail Terentyev 1875 yılında Grammatika Turetskaya, Persidskaya, Kirgizskaya, Uzbekskaya adlı eserini Ruslara Türkçe öğretmek amacıyla yazmışlardır ( Özçam, 1997). Ancak bu dönemde Türkçe öğrenmek isteyen milletler ve bu amaçla yazılan eserler bunlarla sınırlı değildir. Çalışmanın amacı İngilizlerin yazdıkları Türkçe öğretim kitaplarının incelenmesi olduğu için Osmanlı döneminde diğer milletler tarafından yazılan eserlere örnek vermek amacıyla küçük bir kısmına değinilmiştir.
Bu çalışmanın amacı Osmanlı döneminde İngilizlere Türkçe öğretmek amacıyla yazılan eserlerin bibliyografik açıdan incelenmesidir. Bu amaç doğrultusunda araştırmanın problem cümlesi şöyle belirlenmiştir: Osmanlı döneminde İngilizlere Türkçe öğretmek amacıyla yazılan eserlerin bibliyografik açıdan durumu nedir? Bu soruya daha ayrıntılı cevaplar verebilmek amacıyla aşağıdaki alt problemler bulunmuştur:
· Eserlerin basım tarihi nedir?
· Eserler nerede basılmıştır?
· Eserlerde hangi dil bilgisi konularının öğretilmesi amaçlanmıştır?
· Eserlerde Türkçeye ve Türk kültürüne yönelik ön yargı var mıdır?
Yabancı dil olarak Türkçe öğretimi çalışmalarında tecrübelerden yararlanmak dil öğretiminin daha sistemli ve kaliteli bir şekilde gerçekleşmesinde önem arz etmektedir. Bu açıdan bakıldığında İngilizlere Türkçe öğretiminin geçmişi üzerine yapılacak çalışmalar yapılması planlanan yeni çalışmalara yol gösterecek ve dayanak oluşturacaktır.
Dil öğretiminde dil bilgisi kurallarının önemli bir yeri vardır. Yeni bir dil öğrenen birey edindiği dilin kuralları ile cümleler kurarak iletişimini gerçekleştirmiş olur. Büyük çoğunlukla yirmi birinci yüzyıla kadar dil öğretimi dil bilgisi öğretimiyle eş değer görülüyordu. Bu nedenle Osmanlı döneminde İngilizlere Türkçe öğretim kitaplarının genel mahiyeti de bu yöndedir. Araştırmanın dil bilgisi açısından yapılması da bu açıdan değerlendirilmedir.
Berna Moran, “Türklerle ilgili İngilizce Yayınlar Bibliyografyası” adıyla bir eser kaleme almıştır. Yazar, eserinde on beşinci yüzyıldan on sekizinci yüzyıla kadar olan çalışmalara değinmiş ve bu eserleri maddeler halinde değerlendirmiştir. Moran (1964) eserinde şu bilgilere yer vermektedir:
İngiltere’de Türklerle ilgili yayın bir hayli geç başlar. Gerçi Haçlı Seferleri münasebetiyle Ortaçağ vakayinamelerinde Türklerden söz edilir ama bu eserler İngilizce değil Latincedir ve zaten “Türk” kelimesi bunlarda çok genel anlamda kullanılmakta, bazen sadece Müslümanlar kastedilmektedir. Bundan ötürü bibliyografyada Türklerle ilgili ilk eser olarak G. Caoursin‟den çevrilmiş ve 1482‟de basılmış olan Rodos kuşatmasına dair kitabı aldık.
İngilizlerin Türkiye ve Türkçeye karşı ilgisi 1500’lerde artmaya başlamıştır. 1581’de Türkiye Kumpanyası’nın kurulmasından sonra ve özellikle 1582’de William Harborne’un (Harebrowne’ın) İstanbul’a büyükelçi tayin edilmesi ile Türk - İngiliz diplomatik ilişkilerinin resmen başlamasından sonra (Kurat 1953) Türkiye Kumpanyası’nın 1592’de Venedik Kumpanyası ile birleştirilerek Levant Kumpanyası’nın (The Levant Company) kurulması üzerine, İngiliz tüccarların ve seyyahların Türkiye’ye ilgilerinin giderek arttığını görürüz. Bu tüccar ve seyyahlardan bazıları İngiltere’ye dönüşlerinde, Türkiye’ye ilişkin gözlemlerini ve deneyimlerini içeren seyahatnameler yayınlamışlardır (Umunç, 2013).
Yabancılara Türkçe öğretmek amacıyla yazılan eserlerin çalışmalara konu olması yeni değildir. Bu çalışma öncesinde de gelecekte yazılacak Türkçe öğretim kitaplarına yol göstermesi ve Türkçe öğretiminin tarihi gelişiminin belirlenmesi amacıyla birçok çalışma yapılmıştır. Özçam, 1997 yılında Türkiye Türkçesi ile ilgili gramer çalışmaları adlı makalesinde Cumhuriyet dönemini de kapsamak kaydıyla çeşitli milletler tarafından Türkçe öğretmek amacıyla yazılan dil öğretim kitaplarına yer vermiştir. Ersoylu, 1981 yılında Türk dili üzerine yazılmış İngilizce gramerler adlı çalışmasında İngilizlere Türkçe öğretmek amacıyla yazılan dil öğretim kitaplarına yer vermiştir. Ancak bu çalışma incelendiğinde Osmanlı döneminde İngilizlere Türkçe öğretmek amacıyla yazılan eserlerin çoğuna yer verilmediği görülmektedir.
İngilizlerin ülkemize olan ilgisi Türkçe öğrenme ihtiyaçlarını da beraberinde getirdi. Bu ihtiyaçların karşılanması amacıyla İngilizlere Türkçe öğretim kitapları yazılmaya başlandı. Osmanlı döneminde 1709 yılından 1910 yılına kadar 201 yıllık süreçte İngilizlere ve İngilizce bilenlere Türkçe öğretmek amacıyla 17 adet İngilizce kitap yazılmıştır.
Osmanlı döneminde yazılan İngilizlere Türkçe öğretim kitapları şunlardır: