The Art History Journal: Soyut Sanat
Soyut sanat yaşamın dışında değildir. Tam tersi yaşamın özüdür. Öznelliğin içinde düşüncenin oluşlamasıdır. Aşkın niteliklerin soyut sanatı güncelliğin dışına çıkardığı bir gerçektir. Güncelliği aşan bu çıkışlar olmasa sanat olur muydu? Soyut sanat, insana ve topluma yabancılaşmaymış gibi algılanmaya çalışılmakta. İnsan çıkışlarında ve çabalarında; insanı, ağırbaşlılığım, sıcaklığım bulmak durumunda değildir. Böyle bir anlayıştaki yaklaşım onu geriye götürür. Yeniden geleneksel, figüratif arayışlara yöneltir. Geçmişe dönmek, geçmişi tekrar etmek söz konuşu değilse tekrar olmayacaktır. Çağdaş bilimin, felsefenin ve sanatın değişen ideleri yeni bir gerçekliğin doğmasın) sağlamıştır. Bu yeni dünya gerçeği, yeni bir varlık yorumu ortaya çıkarmıştır. Doğal gerçeğe duyusal bağlılık, Rönesans sonrası sanat anlayışlarının içinde kendini göstermiştir. Obje, tuval üzerindeki yapıtı belirleyen olmuştur. Empresyonizm (izlenimcilik) de doğanın duyusal algılanmasına dayanmaktadır. Öte yandan da çizgi, renk, ışık değişimleriyle sübjektifliği oluşturmuştur. Empresyonizmin bu çıkışıyla ondokuzuncu yüzyılın objektif anlayışları yerini yirminci yüzyılın sübjektif anlayışına bırakmıştır. Nesnel doğal varlık, düşünsel soyut kavrayışlar sistemine dönüşmüştür. Bilimin ve felsefenin değişimler zincirinde varlığın anlamı, nesnenin kendisinden, varlığın anlamına kaymıştır. Nesne duyularla algıladığımız bir varlık olmayıp, bilinç ve ben yüklediğimiz düşünsel bir varlık olmuştur. Nesne değil, nesnenin anlamına yönelen, onun içine giren bir gerçekliktir. Nesneler dünyasının karşısına düşünceyi koymak, düşünsel algılamalar sonucu yeni ilgilerin gerçekleşmesine yönelimdir.
Kendi yaşamsal gerçeğimiz içinde nesneler dünyasını iki duruş ile algılayabiliriz. Birisi genel tavır, bir diğeri fenemolojik tavırdır. Genel tavır; genel doğal tez kavramı temelinde nesneleri ve değerleri reel olarak görmemizdir. Görülen bu gerçeklik, dogmatik naif bir gerçekliktir. Asıl gerçeği vermez. Nesnelerin ve değerlerin duyusal algılandığı pratik bir dünyayı tanımamızı sağlar. Doğal tavırda, canlı yaşam süreklidir. Her türlü şüphe ve reddin dışında var olandır. Dogmatik nahif tavrı parantez içine alan, genel doğal tezin değiştirilmesine dayanan ve amaç edinen duruş fenomolojik tavırdır. Nesneler ve değerler dünyasının karşısına düşünce derinliğim koyar. Fenomolojik tavır şüpheci, eleştirel ve indirgemeci bir bakıştır. Duyularla algılamayı değil, varlığın özüne ulaşmaya çalışır. Varlığın kendisini değil, anlamını algılamaya çalışır. Bilimde ve felsefede görülen bu soyutlaşma gerçeğine paralel sanatta da köklü bir soyutlaşma gerçekliğinin oluştuğunu görürüz.
Soyut sanat algılamasında zaman kavramında da önemli değişimler söz konusudur. Var olan "şimdi" kavramıdır. Geçmiş yaşanmış, bitmiş. Geleceğin perspektifinde belirlenmiş zaman yoktur.
Duyusal gerçeklikten ayrılarak, varlığın anlamına, özüne yönelerek somutluk kazanmaktadır. Bu görülebilir gerçekliğin karşıtı, sanat yapıtlarında yaratılan ve görülebilen insanın anlatım dünyasıdır. Bu dünya, duyularla algılanan gerçekliği aşan, duyusal olandan uzaklaşa uzaklaşa yaratılan, soyuta, öze ulaşmaya çalışan bir dünyadır. Her yeni, sanatta yeni biçim vermedir. Aynı şey soyut sanat içinde geçerlidir. Soyut biçim oluşturmada resim, görülebilir olan doğal etkiye gitmez. Maddeselliğe bürünmez. Bunun tam tersi, yüzey içinde biçim oluşturarak, kendini yüzeysel olarak açıklar. Uç boyutluluğu yüzeyselliği indirgeyerek yalnız biçimsel ilgiyi tanımlamış olur. Soyut sanatın aradığı görünebilir objeler değil, düşünsel objelerdir. Bu da resim sanatının görme sanatından öteye düşünme sanatı olmasıdır.
Bu asıl varlık, bu öz, soyut sanatta temel varlıktır. Çağdaş soyut sanata baktığımızda doğanın yorumunu görürüz. Bu şimdiye değin gördüğümüz yapıtlarda görmediğimiz bir özelliktir. Soyut yapıtlarda mutlak olanın, temel varlığın karşımıza çıkmasıdır. Geleneksel hiçbir sanat anlayışında görmediğimiz bu yeni durum varlığın ne olduğudur. Varlığın özüdür. Bu düşünsel derinlik sanat yapıtının kaynağıdır. Sanat yapıtı bu kaynakta temel varlığı yakaladığı, gösterdiği ölçüde gerçektir. Soyut sanatın amacı mutlak olanı ortaya koymaktır. Duyusal, bireysel olandan, tümel-evrensel olana temel varlığa varmaktır. Bu canlı bir gerçekliliktir.
Düşünsel derinlik çağın bilinç objesidir. Çağdaş bilim ve felsefe temel varlığa yöneliktir. Soyut sanatta aynı temel varlığa yönelik bir işlev içindedir. Sanat biçim verme işidir. Mutlağa, derinliğe ulaşmada sanatın genel özü soyut sanatla gerçek anlamda açığa çıkar. Soyut sanatın getireceği kendine özgü biçim anlayışının amacı; temel varlığa, evrensel olana ulaşmak, ona biçim vermektir. Soyut sanatta; geleneksel alışılmış sanatta olduğu gibi ne bir doğa ne de biçim verme anlayışı vardır. Soyut sanat değişmeyen temel varlığı düşünmek ve aramaktadır. Yeni bir varlığa, yeni bir gerçekliğe ulaşmak durumundadır. Araştırıcı, yaratıcı düşünce, biçim verici düşüncedir. Düşüncenin biçime ulaşması sanatı oluşturur. Biçim vericinin amacı, kendi estetik algılaması içinde varlığın anlamına biçim vermektir. Soyut sanatın aradığı gerçeklik; doğal nesnelerin oluşturduğu gerçeklik olmayıp, sanatçının kurduğu yarattığı bir gerçekliktir. Bu gerçekliğe ulaşmanın yolu, doğa biçimlerinin bozulması ve giderek ortadan kaldırılmasıdır. Ancak, böylece yeni bir ruha, yeni bir estetik anlayışa ve yeni bir dengeye ulaşılır. Doğal biçimlerin indirgenmesi, ayrıştırılması, yok edilmesi, yerini düşünselliğin, zihinsel tasarımların, temel varlığın ve evrenselliğin almasıyla yeni biçim oluşturmanın sistemi kurulur. Kurulan bu sistem içinde; ruh ve maddenin, bireysellik ve tinselin denkleşmesi sanat yapıtının uyumunu oluşturur. Sanat yapıtları, estetik değer ölçülerini uyum kavramında bulur. Uyum yalnız soyut sanatın bir elamanı değildir. Geçmişteki sanat anlayışları içinde; sanatı anlama ve belirlemede başvurulan bir ölçüdür. Soyut sanat yapıtının biçim, denge ve özü, tüm karşıt öğelerin dengesi ve uyumudur.
Biçim vericinin görevi; ister içsel-dışsal, ister bireysel-tümel, ister akılsal-sezgisel, her şeyi denge yasalarına göre mutlak evrende kavramaktır. Bu evrensel dengeyi, bu gizli uyumu nesnelerde izlemektir. Biçimsel, yapısal bir denge içinde onlara biçim vermek ve onların yasallığını göstermektir.
Zaman akıp gider ve hiçbir zaman durmaz. Zamanın duraklaması olmaz. Akıp giden şimdilerde, Dasein;ölüme doğru varlık olarak sonlu olduğunu kavrar.
Varlığın anlamı sorusuna aradığımız cevap bizi “insanın varlığının bütünlüğünün anlamı zamansallıktır” sonucuna götürmektedir. O halde, en başta sorduğumuz varlığın anlamı nedir kendisini zamansallıkta ortaya koymaktadır. Zamansallığın olağan irdelemesini yaparsak zaman doğumdan ölüme kadar olan bir süreç midir? Yoksa insan şimdilerin birlikteliğinden oluşan deneyimlerin toplamında mı var olmaktadır?
Soyutlama ve Özdeşleyim ---Wilhelm Worninger---Çeviren:İsmail Tunalı---Remzi Kitapevi
Felsefenin Işığında Modern Resim---İsmail Tunalı---Remzi Kitapevi
Kandinsky Soyut Sanatın Öncüsü ---Kolektif ---Dost Kitabevi Yayınları
RENK ALANI RESMI,