Aydınlanma felsefesi , devrimler ve Atatürk | ..: Gönül Hecesi :..
Aydınlanma felsefesi , devrimler ve Atatürk Konu Yazarı :
NickHotine Kas 13 I. AYDINLANMA FELSEFESİ ve SANAYİ UYGARLIĞININ KÖKLERİ
Ortaçağdan yeniçağa geçişin ne olduğunu, bu geçişte nelerin alındığını ya da nelerin bırakılması ve alınması gerektiğini anlamak için bu iki çağı, dünya görüşlerini oluşturan başlıca düşünceleri bakımından karşılaştırmak yararlı olur.
A. Batı’nın Ortaçağdan Çıkışı
Belli bir zaman birimi değil de, bir kültür biçemi (üslubu ) olarak ortaçağ, insanlık tarihinin evrensel bir olgusudur. Akdeniz çevresinin Antik kültür kalıtımı üstünde gelişen Hıristiyan ve İslam ortaçağları ise, birbirlerine ayrıca yakındırlar. Ortaçağ kültürünün baş özelliği, dinsel nitelikte olmasıdır. Din, bu kültürün taşıyıcısıdır. Batı ortaçağı kapayıp yeniçağı başlatan Rönesans (Renaissance ) dönemi, ortaçağın dine dayanan dünya görüşüne son vermeye, aklın ışığıyla aydınlanan bir kültür tutumunu oluşturmaya başlayacaktır. Bu süreç, bütün yeniçağı kaplayarak günümüze değin ulaşacaktır. Sözü geçen geçici, bir çağın dünya görüşünü en temelinden yansıtan Felsefenin (1 ) başlıca sorunlar bakımından- gelişmesi üstünde izlersek, yeniçağın nelere karşı çıktığını, neleri getirip yerleştirmek istediğini kavramış oluruz. Batı ortaçağının kendine özgü felsefesi, Skolastik felsefedir. Ortaçağı boydan boya geçen (yaklaşık 800-1500 yılları arasında ) bu felsefe, adının da söylediği gibi (2 ) , bir okul felsefesidir: Din adamlarını yetiştirmeyi göz önünde bulunduran bir öğretidir. Yalnız öğretim için kullanıldığından, araştırma konusu yapılmadığından kadrosu genişlemez. Görevi de, Hıristiyanlığın dogmalarını Antik felsefeden devşirilen bilgilerle bi öğreti olarak oluşturmaktır. Başka bir deyişle, felsefenin organı olan aklın yardımıyla İnanç konularını kavranılır yapmak, bunları kanıtlamaktır. Bu konuda ilkin akıl ile inancın uzlaşabileceği sanılmış (Anselmus ) ; sonra aklın inancı bir yere kadar destekleyebileceği, ondan sonrasına ancak inançla ulaşabileceği, (Thomas ) ; en sonunda da felsefe (dolayısıyla bilim ) ile dinin birbirleriyle uzlaştırılmayacak ayrı ayrı yapıları olduğu ileri sürülmüştür (Occam ) . Bu sonucu anlayışla da felsefe ve bilimler-aklın ve deneyin ürünleri-dinden bağımsız olma yoluna gireceklerdir. Oysa bundan önce ortaçağın başlarında ve ortalarında dinin hizmetindeydiler. (Philosophia Ancilla Theologiae ) . Bu gelişmeye de, bütün Skolastik felsefe boyunca süren “Tümcel kavramlar tartışması” yol açmıştır.
Bunların başlı başına bir varlıkları var mıdır?
Skolastik’in ilk döneminde bunların bilinç dışında gerçek varlıkları olduğuna inanılmış, son döneminde ise bunların gerçek olmayıp bizim nesnelere taktığımız adlar oldukları ileri sürülmüştür. Adcılık (nominalizm ) anlayışının vardığı bu sonuç çok önemliydi: Çünkü “Tanrı” gibi, “ruh” gibi duyulur üstü olan kavramların nesnel varlıkları yoksa, bunlar kanıtlanamaz da… Bu anlayışta ruhun ölmezliği, Tanrı’nın varlığı, sonsuzluğu vb. bütün deneyüstü konular, Hıristiyanlık inancını taşıyan bu temel doğmalar artık bilinemez olmuşlardır. Bunlara ancak inanılır. Gerçek olan, yalnız tek tek nesnelerdir, bireylerdir. Bunları da deney ile bildiğimize göre, her türlü bilginin kaynağı deneylerdir. Böylece, deneyleri akılla değerlendiren felsefenin dini desteklemek, kanıtlamak işini göremeyeceği anlaşıldığından, felsefe dine hizmetten azat edilip kendi yolunda yürümeye başlayacaktır. Bununla da, özgür, bağımsız bir dünya kültürü olan Rönesans ufukta belirecektir. Batı Skolastik felsefesinin son dönemindeki bir başka gelişme olan istenççilik (voluntarizm ) anlayışının etkili olması da, Rönesans kapılarını açacaktır. Bu çığırın başında yer alan İngiliz düşünürü Duns Scotus’a (1270-1308 ) göre, istenç (irade ) akıldan öncedir, üstündür. Bu, Tanrıda da, insanda da böyledir. Tanrıda da istenç akıldan ağır basar. Örneğin, Tanrı böyle istediği içindir ki, “iyi”, iyi olmuştur, belli bir inanç, o inanç olmuştur. Bunların başka türlü olmalarını da isteyebilirdi Tanrı. Bu anlayışta da dinin dogmaları kanıtlanamaz olmaktadır. Bunlar tanrısal istencin akıl ermez ürünleridir. İnsan, özgü bakımından bilen değil, isteyen bir varlıktır. Bilginin de, mutluluğun da kaynağı istençtir, çünkü insanda istenç özgürdür. İnsan özgür olunca da, kendisi kendi çabasıyla da kurtulabilir. Böylece, kurtuluş için kilisenin aracılık etmesine gerek kalmıyordu (3 ) . Bu anlayışla da, Tanrı’nın buyruğu ile değil de, kendi özgür istenci ile yeni bir dünya kültürü yaratacak Rönesans insanı, tarih sahnesine çıkmak üzere hazırlanmış oluyordu.
B. Yeniçağın Başlaması: Rönesans
Sözcük anlamı, “yeniden doğuş” olan Rönesans’ta yeniden doğan, bin yıllık ortaçağda ortadan çekilmiş olan Antik çağın tutumudur. Bu tutumu kendisine örnek alan Rönesans düşüncesi, hep ortaçağa tepki olan şu özellikleri geliştirir: Ortaçağda felsefenin yalnız dinin hizmetinde çalıştırılmasına karşılık, Rönesans felsefesi, bütün Rönesans kültürüne uygun olarak, bağımsız, yalnız kendine dayanan, konusunu ve amacını kendisi belirleyen bir felsefe olmak ister. Bu bağımsızlığı ile, yine Antik felsefede olduğu gibi, anlamak ve bilmek istenen bütün konulara eleştirici bir yöntemle ve çeşitli çığırlar açısından eğilir. Kilisenin otorite saydığı Antik ve Hristiyan düşünürlerinin doğru’yu bulmuş olduklarına inanan ortaçağ skolastiğine karşılık, Rönesans düşünürü için doğru, bulunmuş değildir, belki de sonsuza dek araştırılacaktır, aranması da gerekir. Bu anlayış, Rönesans düşünürünü tutkulu bir araştırıcı yapmıştır. Rönesans’taki büyük buluşlar (pusula, ateşli silahlar, basım ) ve keşiflere (deniz yolları, Amerika kıtası ) yol açmada, bu araştırma coşkusunun da payı olacaktır.
Rönesans Felsefesi, bundan böyle bütün yeniçağa damgasını vuracak olan arayan, araştıran, eleştiren yaklaşımıyla ilk olarak insan ruhunu ele almış, Antik felsefe kaynaklarından yararlanarak (humanizma yoluyla ) , ortaçağın bin yılında bilinmeyen bir insan anlayışını ortaya koymuştur: Rönesans’ın ilk humanisti sayabileceğimiz Petraraca (1304-1374 ) , insanın ne olduğunu bilmek ister; doğru yaşamın ölçüsünü Hıristiyanlıkta değil, Antik felsefenin bir öğretisinde, Roma stoasında bulur: İnsan için en yüksek değer, en yüksek mutluluk ruhunun bağımsızlığı, özgürlüğüdür. Buna da inan ile değil, akıl ve erdem ile ulaşılır. Bu dünya başlı başına bir değerdir; üstünde durup düşünülmelidir. Macchiavelli’ye (1469-1527 ) göre ise, canlı bir doğa gücü olan insanın ana içgüdüsü egemen olma isteğidir. Hıristiyanlık, alçak gönüllüğü en büyük erdem saymakla, insanın dünyadan elini eteğini çekmesini örgütlemekle, onun yaradılışını, özünü çarpıtmıştır. Rönesans’ın büyük humanisti ve eğitimcisi Rotterdam’lı Erasmus (1469- 1538 ) , her şeyin doğmaların, geleneklerin, göreneklerin – aklın incelemesi’nden, eleştiri”sinden geçirilmesini ister; bununla da laik ve özgür bir insanlık kültürünü gerçekleştirmeyi amaçlar.
Ortaçağ felsefesi “insan nedir?”, “İnsanın bu dünyadaki yeri ve anlamı nedir?” sorusunu araştırmayı gerekli bulmamıştı. Çünkü ortaçağ insanının ne olduğu, yeri ve anlamı aşkın bir yerden, Tanrı katından belirlenmişti. İnsan, kendisini aşan, kendi üstündeki bir düzenin ancak bir aracıydı. Rönesans dinsel yaşantıya da özgürlük getirmiştir. “Akıl dini” ya da “doğal din” denilen görüşte, bu özgürlük son sınırına varmıştır. Bu anlayışa göre din, tanrısal istencin kendini belli etmesi demek olan vahiy değil, aklın ürünüdür. Dinin temel inançlarını bize aklımız gösterir; çünkü bu tür inançlar, bizim doğamızda, aklımıza yerleşiktirler. Akıl dini, tarih boyunca ortaya çıkıp gelişen bütün dinlerin kaynağıdır. Bu kaynağa dönmeli, zamanın dinlerde yaptığı akla aykırı eklentileri temizleyerek, yalnız akla, sağduyuya uygun olan inançlarla yetinmelidir. “Bir Tanrı vardır; ona karşı saygılı davranmak insanı erdemli yapar vb. doğrular, insana inan konusunda bol bol yetişir” (Jean Bodin ve Herbert of Cherbury )
Rönesans’ın baş özelliği, ortaçağı kapayarak yeniçağı her bakımdan başlatan bir gelişme olmasıdır. Onun için, günümüzde de geçerlikleri olan, şurada burada uygulanan, üzerlerinde tartışılan devlet anlayışlarının da başlangıçları Rönesans’ta bulunabilir: İlkçağda görülmeyen ve tarih sahnesi için yepyeni olan bir devlet anlayışının, ulusal devlet görüşünün ilk temsilcisi Macchiavelli’ye göre, devlet gücünü bir ulustan almalı, üstünde kiliseyi, ümmeti bulmalıdır. Hukuk dinden değil, devletin özünden türetilmelidir. Çünkü devlet doğal bir kurumdur; bu dünya için kurulmuştur, öbür dünya ile ilgisi yoktur. Grotius da devlet öğretisine din dışı bir kaynağı, insanın doğuştan getirdiği haklar demek olan “doğal hukuk” kavramını temel yapar. İlk olan hukuktur; devlet, sonra hukuku korumak için oluşturulmuştur- ortaçağ için ise hukuk, temelleri Tanrıda olan evrensel bir ahlak düzeninin bir bölümüdür-. Rönesans’ta demokrasi anlayışını da Monarkomak’lar adı verilen düşünürler geliştirilmiştir. Onlara göre, asıl egemen olan halktır. Devletin başındakiler halkın efendisi değil, görevlisidirler. Dolayısıyla, görevlerini kötüye kullanırlarsa, halk onları uzaklaştırabilir. Sosyalist devlet öğretilerini Rönesans düşüncesi, romanlaştırılmış ideal devlet tasarıları, birer ütopya olarak işlemiştir. Thomas Morus “Ütopya”sında, Campanella “Güneş Devleti”nde, bir adada bulunduğunu tasarladıkları ideal devletlerinde, adaletsizlik ve anarşinin nedeni saydıkları özel mülkiyeti kaldırırlar. Devleti yönetecekleri sıkı bir eğitim ve elemenden geçirirler. Yurttaşların kendilerini sanat ve bilim ile yetiştirmeleri için onlara bol bol boş zaman bırakırlar. Yine bir adada diye düşündüğü ideal devletini Francis Bacon bilime dayatır. Bu devlet yüksek kültürünü ve gücünü “Bilimler Hazinesi” denilen bir örgüte borçluydu. Devlet bu merkezin sağladığı, ürettiği bilgilerle yönetilecekti. “Bilmek, egemen olmaktır” diyen Francis Bacon, Rönesans’ın ve sonraki yüzyılların sağladığı bilgilerle insanoğlunun doğaya ve topluma nasıl egemen olma yoluna girdiğini önceden sezmiş gibidir.
3. Yeni Bir Doğa ve Evren Görüşü
Bilginin egemenlik sağladığı, en açık olarak, ilkin doğayı bilme konusunda görülecektir. Rönesans’ın-ilkçağda da bulunmayan- en özgün başarısı olan yeni doğa bilimi, doğaya ilk ve ortaçağların bilmediği bir yaklaşımla yönelebilmekten doğmuştur. Ortaçağ, Hıristiyanlığın dünya görüşüne uyduğu için, Aristo- Ptolemaiso ( Batlamyus ) sistemindeki doğa tasarımını benimsemişti. Bu sisteme göre yeryüzü ile gökyüzü yapı ve yasaca birbirinden ayırdılar ve evren gelişmesini bitirmiş sonlu ve duruk bir varlıktır; yer de evrenin salt merkezidir, bütün gök cisimleri onun çevresinde sıralanmışlardır. Bu evren tasarımından ayrılmanın Rönesans’ta ilk belirtilerini doğanın gelişen, açılan- dinamik- sonsuz bir varlık olduğu anlayışı getirmiştir (Nicolaus Cusanus ) . Ancak, asıl Kopernik’in (1473-1543 ) güneş merkezli evren sistemi yeni doğa bilimini başlatacak, bundan böyle doğa gerçeğine hep bu tasarımla yaklaşılacaktır. Bu yaklaşımın temelindeki “doğanın gerçek görünüşünü bize duyumları işleyen düşünme sağlar” savı, günümüze dek modern doğa biliminin ana çalışma ilkesi olacaktır. Bu arada Giordano Bruno evrenin birliğini “yeryüzü ile gökyüzü yapı ve yasaca ayrı değiller”- ve sonsuzluğunu- “evren gök kubbesinde bitmez” -bir panteist metafizik bağlam içinde belirtmiş, Tanrının kendisi ve onun gibi güzel olan doğayı coşku ile yaşanıp tapılacak bir konu saymıştır. oysa ortaçağ için asıl gerçek ve değer tinsel varlık olduğundan, maddi nitelikte olan doğa pek ilgi konusu değildir. Felsefenin ağırlık merkezi Tanrı ve ruh kavramları üstünde toplanmalıdır.(Augustisnus ) . Gökbilimi’ne temelden devrim getiren, Hıristiyanlığın insanı evrenin merkezi sayan görüşünü altüst ettiği için kilisenin hırçın tepkilerini yol açan- Giordano Bruno, 1600 yılında yakılmıştı- Kopernik’in doğa görüşünü, Kepler ile Galilei bilimsel olarak işleyip geliştireceklerdir. Artık animist-estetik tasarım bırakılmış, her yerde “fizik nedenler, güçler” aranmış, doğanın “geometrik orantılar”dan oluştuğu ileri sürülmüş (Kepler ) , deney ile matematik düşünceyi birleştirmeden doğan, doğaya ilişkin yeni bilgilere ulaştıracak bir yöntem geliştirilmiştir (Galilei ) . Galilei’ye göre, “Doğa matematik yapıdır, matematiğin dili ile yazılmış bir kitaptır; bu kitabı okumayı bilmek gerekir.” Onun için temel gerçeği devinim olan doğa olayları, matematik ile çözümlenmelidir. Bu da, doğa olayını ölçülebilen yönlerine ayırmak, sonra bunların arasındaki işlevsel bağlılıkları ölçülerle göstermek demektir. Bu anlayışla da günümüz doğa biliminin temeli olan matematiksel fizik doğmuş oluyordu. -Oysa, ortaçağın benimsediği Aristo fiziği, bir nitelikler fiziğiydi. Doğada olup bitenler, nicel devinimler nedeniyle değil, nitel değişimler yüzünden olur-. Rönesans’ın getirip geliştirdiği yeni doğa anlayışı ve bilgisi, Rönesans kültürünün en özgün, en büyük başarısıdır. Bilim ve teknolojiye dayanan modern sanayi uygarlığı’nın arkasında bu başarı yatar. Bilgiyi egemen olma aracı sayan Francis Bacon, “Doğaya egemen olmak için onu doğru olarak bilmek gerekir” diyor. Bunun için de ilkin önyargılardan- onun deyişiyle, idollerden kurtulmalıdır. Bunların arasında otoritelere körü körüne bağlanmaktan doğan kuruntular da- tiyatro idolleri vardır. Otoritelerin yanılgıları böylece sürüp gider. Bacon, “kendimize inanalım” der. Bu da, ortaçağın tutumuna baştan aşağı ters düşen, tam bir Rönesans insanın anlayışıdır. Çünkü ortaçağ, doğruların kilisenin otorite saydığı düşünürlerce bulunmuş olduğuna inanıyor ve bunlara güvenilmesini istiyordu.
C. İslam Düşüncesi’nin Ortaçağı Aşaması
İslam ortaçağı ile Hıristiyan ortaçağı arasında, ana tutum bakımından, benzerlikler vardır. Batı ortaçağ felsefesi, Yunan felsefesinden yararlanarak Hristiyanlığın dogmalarını kavranılır, kanıtlanır bir duruma getirmek istemişti. Müslümanlık Suriye ve Mezopotamya’ya yayılınca, buralardaki Hellenistik kültür ortamı üstünde gelişen İslam felsefesi de, bir Müslüman öğretisi niteliğinde oluşmak için, Yunan felsefesine dayanmıştır. Batı ortaçağı felsefesinde olduğu gibi, İslam felsefesine başlangıçta Eflatun (bi