Aslanlı Yol by Sevan Nişanyan - Book - Read Online
Publisher: Propaganda YayınlarıReleased: Dec 16, 2013ISBN: 9781927893227Format: book
Aslanlı Yol - Sevan Nişanyan
Dindar ve mazbut bir kalem arkadaşım bir gün gene bana İslamî hayat tarzının faziletlerinden söz eden bir not yazmıştı. Dayanamayıp uzun bir cevap döşendim. New Jersey’de sıradan bir Amerikalı iken yollara düşüp Filistin’de bir manastıra kapanan Philip’i, Sri Lanka’da bir hapishanede bütün gün gülümseyerek oturan Budist rahibi, Amazon ormanlarında çıplak Kızılderililere hayatını adayan peder Augustín’i, Kolombiya’da sekiz kocadan olma dokuz çocuğuyla pansiyon işleten zenci kadını, beni kırk yıl hapse mahkûm ettirmeye çalışırken pişman olup dostluk kurmaya çalışan Yusuf Paşayı anlattım. Dünyada bu kadar yol, bu kadar çeşit insan serüveni varken bunlardan herhangi birini dışlayan bir hayat önerisi doğru olabilir mi diye sordum.
Bunları niye anlattın bilmiyorum ama niyetin beni çatlatmaksa muvaffak oldun, diye cevap yazdı.
Tam o sırada Etyen Mahcupyan Agos’a yazmam için ısrar ediyordu. Siyasi konulara girmeyi canım istemedi, bu hikâyeleri bir yazı dizisine çevirmeye karar verdim, maksat çatlatmaya devam etmek. Görünürde gezi hikâyeleri anlattım. Oysa gezi kisvesi altında anlattığım şey insan serüvenleri idi – kendi yolunu ararken bir an karşılaşıp sonra gözden kaybettiğin bin çeşit hayat, bin çeşit varoluş ihtimali.
O karşılaşmaların – ve gözden kaybedişlerin – hüznü yazdıklarımın çoğuna sinmiştir sanırım, üslubun hafifliğine kanmayın siz. Hem iki yönlü hüzün. Bir, şahsi: bunca ihtimal varken tek hayata mahkûm olmak ne acı! İki, felsefi: tek bir hayat tarzını, hangisi olursa olsun, yücelten ahlak öğretileri ne kadar zavallı!
Yazılarda tutturduğum lakonik üslup genel olarak beğenildi. Yazıları kitaplaştırmamı önerenler oldu. Lakin çeşitli nedenlerle arkasını getiremedim, öylece kaldı.
Aradan uzun süre geçtikten sonra dindar ve mazbut arkadaşım tekrar devreye girdi. Emir kipini andıran bir kararlılıkla o yazıları derlememi ihtar etti. Tembel öğrenci gibi birkaç gün kıvırttıktan sonra boyun eğdim. Agos makalelerini kronolojik sıraya dizdim. Aynı stilde kırk tane yazı daha çıkarabildim. Araya birkaç otobiyografik not ekleyince, bir de baktım, hayat hikâyesi gibi bir şey şekillenmiş.
Hayat hikâyesi mi, yoksa olamadığım hayatların hikâyesi mi, ondan da emin değilim doğrusu.
Kitabımın bir müsebbibi Mazbute Hanım ise biri de henüz bunları okuyacak yaşta olmayan kızım Anahit’tir. Büyük çocuklarım babalarını iyisiyle kötüsüyle tanıyorlar. Anahit tanımıyor ve muhtemelen birinci elden tanıma fırsatı bulamayacak. Onunla belki uzun yıllar sonra gerçekleşecek bir buluşmanın heyecanı, kendimden bunca söz etmenin sıkıcılığını hafifleten bir unsur oldu.
İkisine de teşekkür borçluyum.
Şirince, Mayıs 2012
Adada vapur iskelesinden eve giden bir kilometrelik yola lise yıllarımda Aslanlı Yol adını takmıştık. Yol boyu aslanlar sıralıydı ve onlara hesap vermeden eve ulaşmak imkânsızdı. Aaa Sevan neden yüzün asık? Yüzün gülüyor Sevan, neden? Paçan yırtık kavga mı ettin? Temiz giyinmişin hayrola? Geçen gün konuştuğun o kız kimdi? Ama dün onunla konuşmadın, neden? Aferin akıllı oğlum sen büyük adam olacaksın! Bi de akıllı derler, senden beklemezdik! Filozof mu olacaksın, oo ben de çok severim filozofluk! Her birine ayrı hikâye anlatıp kendimi saklama sanatını Aslanlı Yolda geliştirdim. Fırsatı bulunca da 17 yaşımda, dünyanın ta öbür ucuna kadar kaçtım.
Kaçış o kaçış, halâ kaçtığımı söyleyenler var.
I. Ah, gençlik
İstanbul’da doğmuşum. Babam, babası ve onun babası da İstanbul’da doğmuşlar. Annemin babası olan Onnig Dedem galiba Kayseriliymiş, tam hatırlayan yok. İlk gençliğinde İstanbul’a gelmiş. Bir süre sonra memlekette evinin yağmalandığı, ailesinin yok edildiği haberini almış. Aylar veya yıllar sonra iki kızkardeşini bir yerlerde sefil halde bulmayı başarmış. Hayat boyu o kızlar dedemi sömürdü diye anlatılırdı.
Anneannemlerin ailesi 1878 harbinde Bulgaristan’dan İstanbul’a muhacir gelmiş. Babaannesi Bulgarmış, Ermenice pek bilmezmiş, geldikten az sonra çok genç yaşta ölmüş. Annemlerin sarışınlığı ondan gelir derler. Babaannemlerin ise İzmit Bahçecik’li olduğu söylenirdi, ama akraba taallukat arasında en İstanbullu olan da onlardı sanırım.
Babamın babası olan Bedros Dedem, hayatını kitapların içinde geçiren hoşsohbet, münzevi bir insanmış; ben doğmadan vefat etmiş. Tanıyanlar beni ona benzetirler. Gençliğinde Fransızcadan Ermeniceye kitaplar tercüme etmiş, Nişanyan ve bilmemneyan adlı yayınevi kurmuş, tam ayrıntısını bilmediğim bir şekilde İnkılap Yayınevinin kuruluşunda rol oynamış. 1922’den sonra kendi yayınevi kapanınca sahaflık yapmış. Beyazıt Meydanındaki dükkânı İstanbul entelijensiyasının mühim adreslerindendi diye anlatırlar. Hüseyin Rahmi Heybeliada’dan komşusu ve can dostuymuş; Ebüzziya kardeşler, Adıvar’lar, Ürgüplü Hayri Efendi, Köprülüzade Fuad arkadaşlarıymış. Geçenlerde bir sahafta Edebiyat Fakültesi hocalarından Cavit Baysun’un dedemin ölümü üzerine kaleme aldığı makalenin eski yazı elyazmasını buldum. Reşat Ekrem’in de Bedros Nişanyan’dan söz ettiği birkaç makalesi vardır. Tercüman’da çıkan bir yazıda dedemin Ermenice harfli Türkçe eşi bulunmaz koleksiyonundan söz eder, şimdi o kitaplara ne oldu diye sorar.¹ Cevabını bilmiyorum, heyhat.
Babam Vağarşag Nişanyan inşaat mühendisi ve mimardı. Açık fikirli, entelektüel, esprili bir insandı. Babasının eski usul tozlu konulara merakına bir tür tepki olmalı, sadece matematiğe ve bilime inanırdı. Sanatlardan çağdaş sanata, ressamlardan Mondrian’a, mimari üsluplardan Bauhaus’a meyyaldi. Duygulara güvenmez, araya her zaman mesafe koyardı. Bende de vardır biraz o tutukluk sanırım; babamdan kalmış olmalı.
İTÜ’den Süleyman Demirel’le aynı yıl mezun olmuş. Polatlı’da üç yıl askerlik yaptıktan sonra Paris’e gitmiş. Le Corbusier’nin atölyesinde çalışmış. Savaş sonrası Fransa’nın imarına katkılarından ötürü Fransız hükümetinden teşekkürname almış, hâlâ evde durur. Dedem ölünce dükkânın tasfiyesi için İstanbul’a gelmiş. Ha bugün ha yarın derken kalıvermiş. Hayat boyu o kararın – daha doğrusu kararsızlığın – isabetinden şüphe etti. 27 Mayıs askeri darbesinden sonra Demokrat Partiye iş yapanlar faslından tutuklanıp altı ay Kasımpaşa askeri cezaevinde yatınca şüphesi arttı. 1970’lerin sonuna doğru bu memlekette yaşanmaz duygusu yeniden nüksetti. Annemle teyzemleri ikna etti, 1983’te topluca Kanada’ya göçtüler. Kızkardeşim o sırada Montreal’de master yapıyordu. Ben sekiz-dokuz yıldan beri Amerika’daydım. Memlekete döneceğimize ihtimal vermediler. Dönüşüm onlara sürpriz oldu; babamı hayli sarstı da sanırım.
Annem Sona Nişanyan sağdır. Toronto’da yaşar. Hayat boyu deli oğlunu akıl ve izan yoluna getirmeye çalışmıştır. Halâ da ilk günkü kararlılıkla o beyhude çabayı sürdürür.
Bedros Nişanyan, sahaf ve yayıncı, 1940 dolayı.
Önde halam Selma ve babam. Ortada babamın dedesi ve anneannesi, adlarını yazık ki hatırlamıyorum. Arkada babaannem ve kardeşleri, Nevrig, Surpig, Harutyun, babaannem Bercuhi Nişanyan, İris. Tahminen 1924.
1984’e dek her yıl Kınalıada’ya yazlığa giderdik. Çocukluğumdan aklımda kalan hemen her şey ada ile ilgilidir. Onnig Dedem yaşamının son yıllarını adadaki bahçe ve bostanına adamıştı. Sekiz-dokuz yaşlarımda onun has çırağı oldum. Ayağımı biraz olsun toprağa basmayı ondan öğrendim. Dolapta her zaman çekiç, çivi, pense, kerpeten, İngiliz anahtarı, gönye, mala, şakul, kazma, kürek, çapa, budama makası, göztaşı, zaçyağı, fırça, terebentin vs. bulundurmayı – ve gerektiğinde kullanmayı – öğreten de dedemdir.
Ataerkil görünen ailelerin aslında kadınlar saltanatı olduğu gerçeğiyle de ilk o ortamlarda tanışmış olmalıyım. Hakiki ağayı sahtesinden ayıran şey o bilgidir. Patron ben görüneyim, arasıra homur somur edeyim yeter. Son tahlilde kadınlar tayfasına itaat etmekten başka çare olmadığını bilirim.
Onnig Dedem ve kardeşim Rehan’la, Kınalıada 1961.
Bu çocuk arıza
Okulda parlak bir öğrenciydim. Aynı zamanda haytanın başıydım. Dersteki başarıma mı güvenerek haytalık ettim? Yoksa o başarının ağırlığına dayanamadığım için mi haytalığa sığındım? Bilmiyorum.
İlkokuldayken cuma günleri öğretmen, Ermenice imla sınavı yapardı.² Millet üç alır, beş alır, Sevan her hafta on kelimede on. Ermenice imla kolay değildir bu arada, her kelimeyi ayrı ezberlemek gerekir, hafıza şart. Önce bu çocuk kopya çekiyor herhalde deyip ayrı sıraya oturttular. On serisi devam edince ilgi arttı. Bütün okul nefesini tuttu, Sevan ne zaman tökezleyecek diye beklemeye başladı. On hafta, onbeş hafta… Nihayet yirminci hafta filan olmalı, bekledikleri oldu, iki soruda takılıp sekiz aldım. Evreni sevinç kapladı: Tanrı değilmiş, bizden biriymiş, hahayt! Sonradan herkes o sekizi hatırladı. Ta Kınalıada’ya kadar duyuldu, aylar boyu Aslanlı Yolda yolumu kesip sekizi sordular. Hayrola Sevan, formdan mı düştün? Hani nerede senin kusursuzluğun?
1968’de Milliyet gazetesinin açtığı İlkokullararası Bilgi ve Kültür Yarışmasının ilk turunda Türkiye birincisi oldum. Mühim bir olaydı, o devirde henüz ÖSS, SBS gibi ulusal sınavlar yok, Milliyet’inki ülke çapındaki en büyük organizasyon; her ilkokuldan en başarılı tek aday katılıyor. Gazeteye manşet yaptılar.³ Cemaatin başı bulutlara erdi. Türkçeci omzuma sarılıp ağladı. Herkesten aferin işitmekten aferin maymunu oldum. Ben ne yaptım? Üst sınıftan sevmediğimiz bir oğlana karşı ne zamandır tasarladığımız bir terör eylemi vardı, iki suç ortağımla beraber onu yürürlüğe soktum. Hayat boyu unutulmayacak bir iş oldu. Çocuğun annesi hüngür hüngür ağlayarak okula geldi, büyük kepazelik çıkardı. Yarışmadaki başarım olmasa herhalde okuldan kovulurdum; ama gözleri yemedi, azarlamakla yetindiler. Mezuniyet töreninde müdür yarım saat atıp tuttu, dahi olman bizim için kıymetli değil, önemli olan vatana millete saygı, büyüklerine itaat, kanun nizam intizam, falan filan.
Adamı öyle konuşturmak bana daha büyük zafer gibi gelmişti. Otoritenin çaresizliğini seyretmek ayrı bir zevk.
Yarışmanın ödülü olarak ortaokulu Işık Lisesinde burslu okudum. Orada çağdaş kıyafetli Türk faşizmiyle yakından tanışma fırsatı buldum. Bayraktan, marştan, vatanmillet edebiyatından, kan dökme antlarından, Türk varlığına armağan edilen varlıklardan, bütün bunların ardında yatan kitlesel isteriden, yalnız ve zayıf olanı ezme şehvetinden, hepsinin simgesi ve şahikası olan Yüce Manitu figüründen nefret etmeyi öğrendim. Ortaokuldayken kusardım. Bugün dahi belli bir dozdan fazlası, fiziksel bir his olarak, o eski mide bulantısını geri getirir.
1971’de Fen Liseleri giriş sınavında Türkiye birincisi oldum. Çok güzel bir burs teklif ettikleri halde, o zihniyette bir okulu üç sene daha taşıyamayacağım için reddettim. Robert Koleje girdim. Orada da az serserilik etmedim. Ama alt alta koyup topladığımda, hayatım boyunca içinde bulunup da sevdiğim ilk – ve muhtemelen son – kurum orası oldu sanırım.
Ana sınıfında Oryort Gırcigyan’la, Pangaltı Lisesi 1963.
Liseye girdiğim yıl Robert Kolejle Amerikan Kız Lisesi birleşmiş, erkekler kısmı Bebek’ten Arnavutköy’e taşınmıştı. Sınıfımızdaki kızlar, iki yılı hazırlık olmak üzere beş yıldan beri kampüsün yerlisi idiler. Pembe flamingo sürüleri gibi toplu gezer, mühim ve aşkî konularda mutlaka İngilizce konuşur, Amerikalı hocalarla senli benli şakalaşırlardı. Erkeklerin çoğu Bebek’te bir yıl lise hazırlıktan gelmişti. Ben ise evde bir-iki ay İngilizce çalışıp hazırlık sınıfı sınavını geçmiş, direktman lise bire girmiştim. Yani ortama yabancılığım bir yana, bütün kızlardan iki yaş küçüktüm. Travmayı düşünebiliyor musunuz? Kızlardan korkmayı o günlerde öğrendim. Sonradan ne kadar gayret etsem edeyim o ürkekliği üstümden tam atamadım sanırım. Hişt ufaklık, sen anlamazsın, deyip gülecekler diye halâ ödüm kopar.
Kızlara kendimi beğendirmenin yolunun entellikten geçtiğine karar verdim. Lise 1’deyken Jean-Paul Sartre ve şürekâsının Türkiye şubesi gibi çalışmaya başladım. Üstadın hemen hemen her eserini – tek kelime anlamadan okuduğum o 1930’lardaki post-Husserliyen felsefi makaleleri dahil – hatmettim. Bir süre küçük Roquentin gibi dolaştım. Kişilik denilen şeyin başkalarının gözünde varolan bir maske olduğu, ardında ise koca bir boşluk – daha doğrusu, bir dizi kaçış – bulunduğu fikrini sevdim. İkiye geçtiğim yaz L’être et le néant’ı Fransızcadan Türkçeye çevirmek gibi sapık bir işe giriştim. Haftalarca sabahlara kadar çalıştım. Yapamadım tabii, ama yazı Türkçesinin yapısal ve tarihsel sorunlarıyla ilk kez ciddi şekilde yüz yüze gelişim bu vesileyledir.
Lise 2’de ilk yılın tutukluğunu üstümden attım, okul birincisi oldum. Son sene daha iddialı bir işe giriştim. Birinci olmak marifet değil, sonuçta her yıl birisi birinci olur; marifet birinci olabilecekken sonuncu olmaktır dedim: gerçek irade ve gerçek özgürlük odur. Tom Davis’in Dünya Edebiyatı sınıfı ile Mike Hamilton’ın manyak derecede zor fizik dersi haricinde bütün dersleri serdim.
O yıl vaktimin büyük kısmı Osman Kavala ve avenesiyle beraber Akıntıburnu’nda Ali’nin kahvesinde briç oynayarak geçti. (Arnavutköy Camiinin altındaki dehliz gibi mağazalardan biriydi; şimdiki Bahar Pastanesidir.) Bir ara eve kapanıp Latince öğrendim. Davis için yeryüzünde kötülüğün felsefi nedenleri ve şeytanın anlamı üzerine 40 sayfalık bir risale yazdım, "he hath shewn"li filan King James İngilizcesine özenerek. Sonra Ortaçağ skolastiğine merak sardım. Thomas’ın 4500 sayfalık Summa’sının büyük bir kısmını okudum; spekülatif zekânın şahikasıyla tanışmış oldum. Onun heyecanıyla James Joyce’un estetik anlayışı hakkında, skolastiklerin soru-cevap-itiraz-itiraza cevap formatında, 110 sayfalık bir tez döktürdüm, kenar boşluksuz ve satır aralıksız daktiloyla. Davis’e dönem ödevi olarak verdim. Okumadım tabii kerata dedi, ama A+ verdi. Okul sonuncusu olma hayalimi bozdu.
O zamanlar lise bitirme sınavları vardı. Türkçe kompozisyon sınavında başarıya ulaşmak için inanç şarttır gibi moron bir konu yazmamızı istediler. İnançla aklın asla bağdaşamayacağını, aklın bittiği yerde inancın başladığını savunan bir yazı yazdım, 3. yüzyıl ilahiyatçılarından Tertullianus’tan Latince alıntılarla besleyerek. Böyle aptal sorular soranların, tabii, bu konuları anlamasına imkân olmadığını da özenle vurguladım. Sıfır verdiler. Tarih, Türkçe ve sosyolojiden de çaktım. Yıllarca lise diplomamı alamadım. Çok sonraları babamın ısrarıyla dışarıdan sınava girip mezun olabildim.
Arada tabii Yale’e kabul edilmiştim. Gittiğimde diploma filan sormadılar. Aylar sonra bir gün öğrenci işleri müdürü bir kenara çekti. Diplomasız olduğumu bildiklerini, ama göz yummaya karar verdiklerini anlattı, bu kıyağımızı unutma gibilerinden.
Robert Kolej 1974. Solda Eleni İstavridis, şimdi Hong Kong’da tekstil sektöründe. Sağda Süleyman Gökoğlu, NASA’da.
Lisenin bittiği yaz Osman Kavala ile.
Resmi törenlerden oldum olası nefret ederim. Lise sondayız, 10 Kasım törenine katılmayanı asarız keseriz diye ilan ettiler. Ümit Yalçın’la beraber hemen arazi olduk, müzik kütüphanesinin kuytu kısmına sığındık. Bir yandan Stravinski’nin Oedipus Rex’ini⁴ dinliyoruz, bir yandan muhabbet ediyoruz. Konu Latinceye geldi. Bu dili öğrenmek lazım dedik, cehalet kötü şey. Aradık, baktık, tozlu raflarda nefis bir kitap: Liseler İçin Dört Yıllık Latince! Bindokuzyüzkırk küsurdan beri kimse ellememiş. Hazine.
Ondan sonraki bir ay boyunca kapandım. Okulu mokulu boş verdim. Bir kere müthiş rasyonel bir dil, grameri harikulade. Az kelimeyle çok şey anlatma gücü var. Sonra sistemi bir kez kavrayınca, İngilizceden tonla kelime çıkartabiliyorsun. Neyse, yanlış hatırlamıyorsam 17 Ocak mı ne, Amerikan üniversiteleri için giriş sınavları vardı. Seçmeli üç konudan birini Latince olarak aldım. Beni bile hayrete düşüren bir puanla çıktım.
Üniversitedeyken fırsat buldukça devam ettim. Dünyanın en fırlama hocası Victor Bers’ten Latin Lirik Şiiri aldım, Catullus’un belden aşağı onbir hecelilerini eğlenerek okuduk.
omnes undique quotquot estis omnes.
iocum me putat esse moecha turpis.
Bir dönem Post-klasik Latince aldım. Lisansüstündeyken bir ara Christoph Besold adlı 17. yüzyılda yaşamış bir Almanın siyaset kuramı üstüne bin küsur sayfalık Latince kitabıyla uğraştım.⁵ Koca Amerika’da kitabın 1626 basımı tek nüshası varmış, Kongre Kütüphanesinden kayınpederin sevgilisi Elaine’in torpiliyle rica minnet çıkartıldı, dört beş ay o kitapla yatıp kalktım.
Bunları anlatmaktan maksadım, demek ki onkasım törenlerinin de insana bir faydası olabiliyormuş, dolaylı da olsa.
Latince bilince, hele Fransızcan da varsa, İtalyancası, İspanyolcası, Portekizcesi vs. çocuk oyuncağı. İki haftada hakkından geliyorsun. Tabii konuşmak başka, o zor. Ama bir makaleyi okuyup iyi kötü ne dediğini anlayabilirsin.
1980’de CB ile Meksika’ya gittik, o kasaba senin bu taşra benim dolaşıyoruz. İspanyolcam var tabii, ama konuşmaya cesaretim yok. CB dili biliyor, lazım oldukça ben onun arkasına sığınıyorum.
Colima adlı şehirde Allahlık bir handa gece çişe kalktım. Avluda sekiz-on adam oturmuş, içiyorlar. Beni görünce Gel Gringo sen de otur, dediler. İspanyolca bilmem, kem, küm, para etmedi. Üstümde atlet fanila, zorla oturttular, tekilayı da dayadılar. Söyle bakalım hükümet partisinin kurduğu pazarcılar sendikasına girelim mi girmeyelim mi? Ortam keyifli, tekila güçlü, kolaysa kaç!
Sabah gün ışırken bülbül gibi İspanyolca konuşuyordum. Körkütük sarhoş Meksikalı pazarcılarla siyaset üstüne ahkâm kesecek kadar, en azından.
Aguascalientes ile Guadalajara arası, Meksika, 1979.
Usul ve teamül gereği bir sürü Amerikan üniversitesine başvuruldu. Harvard, Yale, Princeton, Stanford ve daha birkaç tanesinden burs geldi. Büyük ve ümitsiz aşkım Ayşe, Yale’e gidecekti. Doğal olarak ben de Yale’i seçtim. Boşunaymış. Ben zannediyorum ki İstanbul’dan uzaklaşınca aile baskısı bitecek, özgürlüğe kanat filan açacağız. Ama ne gezer? Meğer polis dışarıda değil içerideymiş. Gidişimizin üçüncü haftasında kavga çıkardım, ayrıldık. İki sene hiç görüşmedik. Sonra bir ara barıştık, hâlâ körkütük aşık olduğum anlaşıldı, bir sürü komplikasyon oldu, gene uzaklaştık.
Yıllar sonra lisenin 25’inci mezuniyet yemeği münasebetiyle bir kez daha karşılaştık. Salon dolusu kart kokona arasında hâlâ en zarif, en akıllı, en güzel gülümseyen oydu. Yemeğin sonunu beklemeden kaçtım, ne olur ne olmaz.
İlk bir-iki sene üniversiteyi ciddiye aldım. Önceki okul deneyimlerimin aksine isyan edecek, meydan okuyacak bir şey yoktu. Sistem makul, dersler ilginç, hocalar olağanüstü ölçüde kalifiye, zeki ve öğrencilere karşı mütevazı. Belki o yüzden, lisede ulaştığım entelektüel yoğunluğu üniversitedeyken pek o kadar yakalayamadım galiba. Zaten üçüncü yıldan sonra ilgimi kaybettim, solculuk ve devrimcilik işlerine daldım.
İlk yıl müthiş zorlayıcı bir özel programa girdim. Felsefe, siyasi düşünce tarihi, eski Yunan-Roma uygarlığı ve sanat tarihi alanlarında, ikincil literatüre hiç bakmadan, sadece klasik metinleri okuduk, onar kişilik gruplarda derinlemesine tartıştık. Haftada bir, dünyanın sayılı uzmanlarından, okuduğumuz