VASAT ÇALIŞAN - Türker Baş
VASAT ÇALIŞAN 4 Ekim 2015 RÖPORTAJI OKU
ŞİRKETLERİ İÇTEN İÇE KEMİREN TEHLİKE
*4 Ekim 2015 tarihli Hürriyet gazetesinin İK ekinde yayınlanmıştır.
Vasat çalışanın tanımını yapabilir misiniz? Kimler vasat çalışan kategorisine girer? Yüksek performans gösteren bir çalışan ile vasat çalışan arasındaki farklar nelerdir?
Ben vasat çalışanı, “iş gününü minimum enerji ve çaba harcayarak tamamlamaya çalışan kişi” olarak tanımlıyorum. Bu kişiler görev tanımları dışına çıkmamaya özen gösterirler. Sadece kendilerine verilen işleri yaparlar. Onlar için iş, ev taksitlerini ödeyebilmek, çocuklarını iyi okullara gönderebilmek ve diğer giderlerini karşılayabilmek için katlanmaları gereken bir süreçtir. Yaptıkları her ekstra işin maddi karşılığını beklerler.
Yüksek performanslı çalışanlar ise, parayı yaptıkları işin doğal bir sonucu olarak görürler. İşyerine para kazanmanın ötesinde, kendilerini geliştirmek, katkı sağlamak, değer yaratmak, onlara ilham veren bir amacın parçası olmak için gelirler ve tutkuyla çalışırlar.
Çalışanların yüksek performans gösteremeyip vasat kalmasına neden olan faktörler nelerdir?
Hiç kimse yaptığı işte vasat olmak istemez. Burada çalışma ortamı belirleyicidir. Çünkü bir şirkette yüksek performans gösteren bir kişi bir diğer şirkete geçtiğinde vasat bir çalışana dönüşebiliyor.
Eğer kişi büyük resim içerisindeki yerini göremiyorsa, yaptığı işle gurur duyamıyorsa ve kendini önemli hissedemiyorsa ondan ekstra performans göstermesini bekleyemezsiniz. İnsanlar doğal olarak sadece kendilerine verilen işleri yapacaklardır.
Şirketler ilk kuruldukları yıllarda performans sorunları yaşamıyorlar. Çünkü kurucu, tutkusunu doğrudan çalışanlara aktarabiliyor. İnsanlar kapasitelerinin üstünde çaba harcıyorlar. Ancak büyüme ile birlikte o tutku ara kademelerde yok olup gidiyor. Heyecan kayboluyor. Çalışanlar ve şirket sıradanlaşıyor.
Dolayısıyla şirketlerin sürdürülebilir yüksek performans için büyüme süreçlerini doğru yönetmeleri şart. Ve burada İnsan Kaynaklarına büyük iş düşüyor.
Bir şirkette vasat çalışanların çoğunlukta olmasını, o şirket açısından yorumlayabilir misiniz? Bu durum şirketi olumlu veya olumsuz nasıl etkiler?
Çok sevdiğim bir söz var. “Hangi hedefi bilirlersen belirle en yakınındaki 5 kişinin ortalamasından fazlası olamazsın”. Kimlerle saf tuttuğunuz bu açıdan çok önemli. Oğlum bir önceki okulunda günde 1-2 saat zor ders çalışıyordu. Yaz tatilinde bir grup öğrenciyle özel ders almaya başladı. Şimdi günde 10 saattin altına indiğinde bir eksiklik hissediyor. Çünkü yeni arkadaşlarına ayak uydurabilmek için çok çalışmaktan başka çaresi yok.
Aynı şey şirketler için de geçerli. Vasat çalışanların ağırlıkta olduğu bir şirkette yüksek performansla çalışmazsınız. Çünkü bu tür ortamlarda yüksek performans göstermek standartları yükseltmek anlamına gelir ve hiç hoş karşılanmaz. Ekstra çabaları karşılığında takdir görmek bir yana dışlanır, politik oyunların kurbanı olurlar. Kısa sürede azimleri kırılır. Sonuçta ya onlar da vasat hale gelirler, ya da şirketi terk etmek zorunda kalırlar. Özetle vasat çalışanların bir şirkete en büyük zararı yüksek performanslı çalışanlara yaşam alanı tanımamalarıdır.
Bunun dışında, yüksek performanslı çalışan potansiyelinin sınırlarını zorlarken, vasat bir çalışan hiç bir şekilde % 50’nin üzerine çıkmaz. Ancak kayıp bununla sınırlı değildir. Çünkü vasat çalışanlar, yaratıcı potansiyellerini şirkete aktarmazlar. Yani asıl değer üretecek alanlarda katkı sıfırlanmıştır. Bu nedenle vasat çalışanların ağırlıkta olduğu bir şirket kısa süre içinde sıradanlaşarak rekabet gücünü kaybeder.
Diğer yandan vasat çalışanlarla mücadele etmek onları harekete geçirmek oldukça zordur. Çünkü düşük performanslı çalışanları işten çıkartarak yerine daha iyilerini alabilirsiniz. Fakat vasat çalışanlar için yapabileceğiniz şeyler sınırlıdır. Kendine verilen işleri yapan birisini, tutkulu olmamakla suçlayamazsınız.
Son olarak vasat çalışanların olduğu şirketlerde değişim yaratmak çok zordur. Çünkü değişime hiçbir şekilde karşı çıkmazlar. Getirdiğiniz her projeye destek verdiklerini söylerler. Ancak uygulamaya geçtiğinizde aldıkları küçük küçük kararlar ile sizi hareket edemez hale getirirler.
Vasat çalışanlar şirkete bağlı mıdır?
Bir kişi vasat bir çalışma ortamında uzun süre kaldığında becerileri köreliyor. Sahip olduğu bilgiler güncelliğini yitiriyor. Heyecanı yok oluyor. Kısacası vasatlaşıyor. Bunun sonucunda farklı şirketlerde iş bulması güçleşiyor ve şirkete bağlılığı artıyor.
Diğer bir ifade ile vasat çalışanlarda görülen yüksek bağlılık, duygusal nedenlerle değil, bu kişilerin başka yerde iş bulma olasılıklarının düşük olmasından kaynaklanıyor. Aslında arzulanan bir durum değil.
Vasat çalışanların performansını yükseltmenin yolları nelerdir?
Burada İnsan Kaynakları yöneticisi kendisine iki temel soru sormalı;
Doğru kişileri işe alıyor muyuz?
Performans değerlendirme ve geri besleme sistemimiz ne kadar sağlıklı?
Şirketler büyüme sürecine girdiklerinde işe alımlar da hızlanıyor. İnsan kaynakları profesyonelleri zamanlarının büyük bir bölümünü iş görüşmelerinde harcıyorlar. Ayrıca birim yöneticilerinden de gerekli desteği alamıyorlar. Bunun sonucunda vasat çalışanlar şirkete sızabiliyor.
İkincisi performans değerlendirme sistemi çalışanlara doğru ve zamanında geri besleme sağlamalı ve başarıyı ödüllendirmeli. Bu şekilde çalışanlar çabalarının sonucunu görmeli ve karşılığını almalılar.