"Ve'l-Bâtın ismine ayna olan o ağacın içindeki makinesi ise, öyle muntazam ve mükemmel ve mucizatlı bir fabrika, bir tezgâh..." Meyve'nin Yedinci Meselesi'nde "Bâtın" ismi ile ahiretin ne gibi bir bağlantısı vardır? | Sorularla Risale
" وَالْبَاطِنُ ismine ayna olan o ağacın içindeki makinesi ise, öyle muntazam ve mükemmel ve mucizatlı bir fabrika, bir tezgâh, bir kimyahâne ve hiçbir dalı ve meyveyi ve yaprağı gıdasız bırakmayan mizanlı bir kazan-ı erzaktır ki, hafîziyet içinde kemâl-i kudret ve adalet ve cemâl-i rahmet ve hikmeti güneş gibi ispat eder."
"Bu haşmetli ağacın bâtını ise, hadsiz ve hesaba gelmez muntazam makineleri ve mizanlı fabrikaları kemâl-i dikkat ve intizamla işlettiren öyle bir kazan ve tezgâhtır ki, bir dirhemden bin batman taamları pişirir, açlara yetiştirir. Ve öyle bir mizan ve dikkatle işler ki, zerre kadar tesadüfün karışmasına bir yer bırakmıyor. Hüve'l-Bâtın ismini zeminin içyüzüyle, yüz bin dille tesbih eden bazı melâike gibi, yüz bin tarzlarda ilân edip ispat eder."
"Hem arz, senevî hayatı haysiyetiyle bir ağaç olduğu ve o dört isim içinde hafîziyeti ve onunla haşir kapısına bir anahtar yaptığı gibi; aynen öyle de dehrî ve dünya hayatı cihetiyle yine meyveleri âhiret pazarına gönderilen bir muntazam ağaçtır. Ve o dört isme öyle bir mazhar, bir ayna ve âhirete giden bir yol açar ki, genişliğini ihataya ve tabire aklımız kâfi gelmiyor."(1)
Mesela, bir ağacın azalarının beslenmesi ve terbiye edilmesi, ağacın içindeki düzenek ve sistem ile mümkündür. Damarların ve liflerin dizayn edilişinden tut da topraktan gelen besinlerin meyvelere ulaştırılmasına kadar, bir çok işlemler ağacın içindeki düzenek ile temin ediliyor.
Bu düzenekte tecelli eden bir çok mana ve hikmet, Allah’ın Adl, Rahim ve Hikmet isimlerini de içinde barındırıyor ve ona işaret ediyor. Yani ağaç ve sair mahlukatın iç kısmında tesis edilmiş olan bütün düzenekleri nazara aldığımız zaman, Batın ismi bütün kainatın bir cihetle temeli ve esası gibidir. Kainatta murat edilen bütün maksatlar, Batın ismine dolaylı olarak dayanıyor.
Kainat bir ağaç mahsulatı ise ahirete bakıyor ve oraya akıyor; Batın ismi ise kainat ağacının iç kısmını tanzim edip dizayn ettiği için, bir cihetle ahirete bakıyor ve orası için tecelli ediyor. Mana biraz ince ve latif ama dikkat ile bakıldığında ahiret ile çok münasebeti var.