Sason tarihi üzerine araştırmalar yapan Behcet Çiftçi'nin Sason Ermenileri ile ilgili Basnuçe'ye verdiği röportajın Türkçesi...
Sason, Mezopotamya ovasının kuzeyinde tipik bir dağ ülkesidir. Bu dağlar arasındaki derin vadilerde yaşayan halklar dağ sıralarını kendilerine sığınak haline getirmiştir. Dereler tarafından yarılmış derin vadilerde ve dağların yamaçlarındaki dar düzlüklerde tarih boyunca bir çok kavim yaşamını devam ettirmeye çalıştı. En eski Sason halklarından biri de Ermenilerdir. Sason tarihi ve kültürü üzerine araştırma yapan Behcet Çiftçi ile Sason Ermenileri üzerine röportaj yaptık.
Tarihi veriler ışığında Sason’da Ermeni varlığını ne kadar gerilere götürebiliyoruz?
Sason bölgesinden bahseden ilk yazılı kaynaklar Sümer, Asur ve Urartu çivi yazılı tabletleridir. Özellikle M.Ö.13-7. yüzyılları arasında Asurlar dönemine ait tabletlerde, Sason bölgesinde Nairi konfederasyonuna bağlı aşiretler arasında bir birliğin ortaya çıktığı görülmektedir. Bu aşiretlerin arasında Ermeni aşiretleri de yer alıyordu. Asurluların kuzeye yaptıkları yağmacı saldırılara karşı bölgede yaşayan aşiretler birlikte mücadele etmişlerdir.
Sason bölgesindeki Ermenilerin varlığından bahseden en önemli kaynak Ksenophon’un Anabasis adlı kitabıdır. Bu kitapta Ksenophon, paralı on bini aşkın Yunan ordusunu memleketlerine nasıl geri götürmeye çalıştığını anlatmaktadır. Yunanlılar, M.Ö.401 yılında Sason üzerinden Muş’a geçer; bu yolculuk sırasında Ksenophon’un anlattıklarına göre Sason bölgesi, Armeniye ile Kardukh ülkesi arasında kalan bir bölgedir ve Ermeniler ile Kürtler birbirlerine komşudur.
Sason bölgesi olarak belirttiğiniz yerler nereleri kapsamaktadır?
Sason bölgesinin sınırları zaman içinde çok sık değişmiştir. Sümerlerin Subir, Asurların Subartu olarak adlandırdığı bölgeyi kapsadığı sanılmaktadır. Daha sonraki dönemlerde Sanasunk veya Sasunk olarak adlandırıldığı ve bu isimin coğrafi bir bölge olarak kullanıldığı kaynaklarda görülmektedir. Sason bölgesi, ortaçağın ikinci yarısında daha çok önem kazandı. Bu dönem Ermeni tarihinde de önemli bir yer tutar. Bu dönemlerde Sason bölgesinin on şehri vardır: Sason merkez (Bozıkan), Şatakh, Talvorik, Huyt – Bırnaşen, Pısank, Hazzo – Kabılcoz, Motkan, Hıyan, Kulp ve Garzan...
Osmanlı Devleti’nin 19.yüzyıl ortalarındaki idari yapılanmalarla birlikte Sason bölgesi Diyarbekir, Bitlis ve Kısmen de Harput vilayetleri arasında bölüşülerek tarihi coğrafyası oldukça daralmıştır.
Sason Beyliği’nin yönetiminde Ermeni varlığından söz etmek mümkün müdür?
Aslında Sason bölgesi Osmanlı yönetimi öncesinde Yervanduni (M.Ö.6-3.yüzyıllar), Artaşesyan (M.Ö.2-1.yüzyıllar), Arşukani (1-4.yüzyıllar) Ermeni hanedanlıkları tarafından yönetiliyordu. 885 yılında Taron Beyliği bünyesinde Bagratuni Ermeni Krallığına (9-11.yüzyıllar) dâhil oldu. Daha sonra önce Mamikonyanlar, sonra da Mamikonyan sülalesinin devamı olan Tornikyanlar’a bağlanmıştır.
12.yüzyıldan itibaren Kürtlerin bölgedeki etkinlikleri artmaya başladı. Osmanlı hâkimiyeti gelmeden önce hem Kürtler hem de Ermeniler, Osmanlı tehlikesini sezer ve bu tehlikeyi önleyebilmek için Sason Ermeni Beyliği, Diyarbekir Kürt Beyliği ile ittifaka girer. Yardım için Avrupa’ya delege gönderirler. Fakat birçok bağımsız veya yarı bağımsız beylikleri Osmanlılara karşı birleştirmeyi amaçlayan bu girişim başarısız kalır.
Çaldıran Savaşı sonrasında (1514) Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesinin yönetimi Osmanlılara geçti. Bu dönemde Kürt beylerinin nüfuzları oldukça arttı. Sason’da da merkezi önce Bozıkan, sonra da Hazzo olan Sason Kürt Beyliği kuruldu. Ermeniler kimi yerlerde kendi başlarına, kimi yerlerde de Kürtlerle birlikte 19.yüzyılın sonlarına kadar yarı özerk bağımsızlıklarını devam ettirdiler.
Sason Ermeni isyanlarından kısaca bahsedebilir misiniz?
1880 yılından sonra Ermeni – Kürt ve Türk ilişkileri yeni bir döneme girdi ve Ermeniler için çok ağır bir ortam oluştu. Bu ortamda Sason, 19.yüzyıllın sonlarında Ermeni Bağımsızlık hareketlerinin de merkezi olur. 1890’da düzensiz toplanan vergiler Ermeni ve Kürtleri karşı karşıya getirmişti. Tanzimat fermanıyla yapılan düzenlemeler uygulanmadığı gibi Kürt aşiret reisleri “Hefir” adı verilen bağlılık vergisini toplamaya devam eder. Sason’daki Berm ve Kızılağaç Ermeni köyleri ile Kürt aşiretleri arasında çatışmalar başlar. Merkezi Sasun ve Talvorik, halen yarı bağımsız durumunu korumaktaydı. 1890 yılından itibaren yöredeki Kürt aşiretleri ile Ermeniler arasında başlayan çatışmalarda baskılar karşısında Sason Ermeni beyleri aralarında anlaşarak direnmeye devam ettiler.
Ermeni ve Kürtlerin çatışmasını kendi lehine çevirmek isteyen II. Abdülhamit, Hamidiye alaylarını devreye sokarak çatışmaları daha da alevlendirdi. Bunun üzerine Hınçak partisi köylüleri örgütlemeye başladı. Bunu bir isyan olarak değerlendiren Osmanlı Devleti, 1894 yılında Müşir Zeki Paşa komutasında büyük bir orduyla isyanı bastırdı. Bu isyan sonrasında Hoyt, Talvorik ve Andok dağı çevresinde yaşayan Ermeniler büyük kayıplar yaşadı. Köyleri yakıldı, yıkıldı.
Yine 1904 Sason Ermeni isyanından bahseder misiniz?
1894 yılında I.Sason isyanının bastırılmasından sonra Osmanlı hükümeti, Sason’un idaresini yeniden düzenlemek ve Talvorik ile Şenik tepelerine askeri kışla yapmak isteyince Ermeniler karşı çıktı. Sason ve Muş bölgesindeki kırsal kesimde kitle desteğini kazanan Ermeniler, Antranik’in liderliğinde direnişe başladı. 1904 yılında Osmanlı yönetimi isyanı bastırmak için harekete geçti. Uzun ve şiddetli çarpışmalar neticesinde isyan bastırıldı. Bu çarpışmalarda üç bin kişinin öldüğü sanılmaktadır.
1915 olaylarını Sason Ermenileri nasıl yaşadı?
Sason, 1915 yılı öncesinde Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı bir bölge konumundaydı. 1894 ve 1904 yıllarında Ermeniler, iki büyük askeri harekâta maruz kalmış ve bunun sonucunda da özellikle Hoyt, Talvorik ve Andok dağı çevresinde yoğunlaşmış Ermeni köyleri büyük yıkımlar yaşamıştı.
Sason’un dağlık yapısı ve önceki direniş tecrübesi Sasonlu Ermenilerin zorunlu bir örgütlenme içinde olmasına yol açmıştı. Fakat Osmanlı Dâhiliye Nazırlığı, öncellikle direniş olabileceğini düşündükleri Sason ve Talvorik gibi merkezlerinin bertaraf edilmesi için gizli bir emirle Valilikleri uyarmıştı. Askere alma ve tehcir uygulamasına karşı direnen Sasonlu Ermeniler, dağlık ve sarp manastırlara sığınarak kendilerini savunmaya çalıştılar.
Sason’da Şigo aşiretinin yardımıyla on iki bin civarında Ermeni hayatını kurtararak Ermenistan’a ulaşabildi. Kendi imkânlarıyla önemli miktarda Sasonlu kurtulabildi. Bir kısmı Suriye’ye tehcire tabi tutuldu, geriye klanlar ise kırıma uğradı. Bugün dünyanın birçok ülkesine dağılmış çok sayıda Sasonlu Ermeni bulunmaktadır.
Bugün Sason’da Ermeni varlığından söz edebilir miyiz? Tahmini kaç Ermeni aile var?
Ermeni patriğinin 1913-1915 yılları arasında yaptığı sayımda Sasun’da 156 köy, 127 kilise, 6 manastır, 15 okul ve 2.812 hane olmak üzere toplamda 24.233 Ermeni nüfusu vardı. Bugün ise parmakla sayılabilecek kadar Ermeni aile varlığını devam ettirebilmektedir. Fakat Müslümanlaşmış Ermeni sayısı oldukça fazladır. Bunun yanı sıra Türkiye’nin ve dünyanın dört bir yanına dağılmış olan çok fazla Sasonlu Ermeni nüfusu vardır.
Sason’daki Ermeni yapıları hakkında bilgi verebilir misiniz?
Sason bölgesinin en önemli yapısı Ermenilerin Bedros Arakyal olarak bildiği ve halk arasında ise Komk kilisesi olarak bilinen Surp Petros Manastırı’dır. Ayrıca Mereto dağında bulunan Surp Astvadzadzin Manastırı yani Maruta Meryem Ana Kilisesi bölgenin en kutsal yapılarından biridir. Aynı zamanda birçok köyde Ermenilerden kalma kilise harabesi vardır.
Ayrıca Sasonlu Tavit Destanı, Ermeni folklorunun başyapıtlarından biridir. Sözlü edebiyatın en güzel örneklerinden birini temsil eden destan, Sason’un dağ köylerinde yaşayan köylüler tarafından anlatılmaktaydı.
Ermeni-Kürt ilişkileri üzerine neler söyleyebilirsiniz?
Tarih kaynaklarına baktığımızda çok eski dönemlerden beri Ermeniler ve Kürtlerin birbirlerine komşu olduklarını, hatta iç içe yaşadıklarını görmekteyiz. Nairi ve Urartu aşiret konfederasyonundan bu yana bu birliktelik, zaman zaman aşiretler arasında çatışmalara dönmüş olsa bile, devam etmiştir. Sason’da ise Ermeni ve Kürt aşiretleri, uzun bir dönem kimi yerlerde birlikte kimi yerlerde de ayrı bir şekilde yarı bağımsız varlıklarını sürdürmüşlerdir. Fakat Osmanlı Devleti’nin son dönemlerindeki devlet politikası, iki halkı kısmen karşı karşıya getirmiş ve ilişkiler bozulmuştur.
Bence Sason’daki kültür etkileşimini gösteren en önemli olay Vartavar bayramıdır. Mereto dağında bulunan Meryem Ana kilisesine her yıl Temmuz ayının sonlarında Ermeniler ve Müslümanlar birlikte çıkar ve adaklarını adarlardı. Bu gelenek günümüzde tekrar canlandırılmıştır.
nizamettin barlık 2 yıl önce yorumlandı
sason ermenilerini yok eden imam fetvalarıydı sasonda yaşıyan arap ve kürtleri kışkırtmak ve ermeni halkını linç emek için çok çabaladı büyüklerimiz hep anlatırlardı imam derdiki cennet ermeni öldürmekten geçer ve cezzo adında bir arap kiliseyi basarak 40 ermeni öldürür hatta bu konuda yarışırlardı kim daha fazla öldürür diye çoğu yok oldu ben küçükken bir yamaçta yağmur şiddeti sonunda düz yolda yürürken birden çökük oluştu ve bizimkilere haber verdim gidip baktılar ve tam bir hafta define kazısı yaptılar ancak define yerine hep kemik doluydu ya üstlerini kapatarak ölüme gittiler veya doldurulup üstleri mağara kapatıldı çünkü gömülmemişlerdi tabi ben ermeniler diye idda edemem ama baya kemikler vardi tabi muslumanlarda olabilirler ama araştırlmad