Çocukta Dinî Gelişim Psikolojisi
Ekleyen: Hikmet.Net Ekleme Tarihi: Ağustos 6, 2015 . Eklenen Kategori(ler)MAKALELER, Sosyal İlimler
Dinî gelişim psikolojisi derken, önce gelişme ve dînî gelişme kavramları hakkında kısa bilgi vermekte fayda vardır.
Gelişim kavramı, psikolojinin temel kavramlarından biridir. Psikoloji, organizmayı incelerken psikolojik olayları bir, “burada ve şimdi” ilkesine göre bir zaman kesiti içerisinde, kısa zamanlı incelemelerle ele alır; bir de bu olayları birbirleriyle bağlantılı, sebep-sonuç ilişkilerinin zincirleme bir şekil arzettiği uzun bir zaman dilimi veya süreci içinde inceler. İşte gelişim bu ikinci neviden bir incelemeyi gerektirmektedir. Öyleyse nedir bu gelişme? Gelişme, organizmada (Veraset -Çevre- Zaman) formülüne göre meydana gelen büyüme ve olgunlaşma istikametindeki değişmelerdir denebilir. Bu tarifle bedenî gelişme konusunu anlamak mümkündür, fakat rûhî gelişmeyi anlamak ve anlatabilmek için, biraz daha farklı bir tarif yapmaya ihtiyaç vardır: Gelişme, beden ve ruh yönünden organizmanın kendisinden beklenen faaliyetleri yapabilmesi için, geçirmiş olduğu merhalelerdir. Buna göre dînî gelişme de, kişinin çocukluktan itibaren dînî hayatının, basitten mükemmele doğru geçirmiş olduğu değişim süreci veya süreçleridir.1
Bu duruma göre, çocuğun dînî gelişim sürecini; “dînî tezâhürlerin görülmesi nisbetinde, çeşitli yaşlarda ve çağlarda ne gibi değişiklikler ve özellikler kendini göstermektedir?” sorusuna cevap bulacak şekilde takip etmek gerekecektir.
İlk çocukluk çağı denilen (2-6 yaş) dönemde ise, daha belirgin bir dînî hazırlık göze çarpar. Üç yaşlarından itibaren taklidin yanında duygusal planda da dînî hayata bir katılım söz konusu olmaya başlar.3 Bu çağın belirgin psikolojik özelliklerini göz önüne alırsak, çocuğun dînî gelişim seyrini de anlamak kolaylaşacaktır. Bu çağda çocukta, taklitçilik, animizm, antropomorfizm, egosantrizm, inatçılık, olumsuzluk, müşahhas düşünce, asosyallik ve meraklılık (soru çağı) gibi duygusal ve zihinsel özellikler hâkim durumdadır. Çocuğun kendini çevresine kabul ettirmeye ve “ben de varım”, demeye çalıştığı bu çağa “müstakil olma veya bağımsızlık devresi” de denir.4
Bir defasında üç-dört yaşlarındaki kızımla yol boyunca giderken öteden bir köpek geldi ve bir kenara sindi, yani çişini yaptı. Bunu gören çocuk “Baba, bu köpek niçin tuvalete gitmiyor?” diye sormuştu.
Antropo, insan; morf, şekil; antropomorfizm ise insanşekilcilik demektir. Bu terimin psikolojik manâsı ise; Allah’ın insan şeklinde tasavvur edilmesi demektir. Çocuk bu çağda düşünce seviyesi itibariyle müşahhas düşünme dönemindedir. Müşahhas varlıkları ve konuları kolaylıkla idrak eder, anlar, ancak mücerred varlıkları, mecazî ve mücerret konuları gerektiği gibi idrak edip değerlendiremez, anlamakta zorluk çeker. Onun için, mücerredi müşahhaslaştırır. Allah, âhiret, melek, cin, şeytan gibi mücerret kavramları anlayamadığı için, gözü ile görüp duyu organları ile tecrübe ettiği müşahhas varlık, olay ve durumların yardımı ile bu mücerret konu ve kavramları anlamaya çalışır. Böyle olunca bazen büyüklerin gülmesine sebep olan, durumlar bile ortaya çıkar. Çocuk, çevresindeki yetişkinlere, duymuş olduğu bu dînî ve mücerret kavramları sorar. Söz gelişi, ona Allah’ı anlattığınızda anlayamaz. Onun Allah’ı anlamasına yardımcı olacak, tecrübe dünyasından malzeme olarak en uygunu insandır. Onun için kendisine anlatılan Yüce Varlığı, insana benzeterek anlamaya çalışır. Allah sever, görür, işitir, bilir, yakar gibi tasvirler çocuğa insanı hatırlatır. “Allah büyüktür, her şeye gücü yeter, bizi O yarattı, her şeyi yaratan, yoktan var eden O’dur” dediğimiz zaman O’nun insandan farklı olduğunu hissetse de “ne kadar, nasıl” sorularının cevabını bulmakta güçlük çekecek, yine insanla karşılaştırma ihtiyacı duyacaktır:
“Senden de büyük müdür? Elektrik düğmesine yani anahtarına yetişebilir mi? Kapı ziline basabilir mi?” gibi sorular soracaktır. Çocuğun, bu müşahhas (somut) düşünce seviyesinden zamanla mücerret (soyut) düşünce seviyesine geçmesi ve tenzihî bir Allah anlayışına sahip olması, daha sonraları tedricî olarak kendini gösterecektir.7 Ancak bu konuda, çevre şartlarının ve eğitim tarzının da gelişim sürecini etkileyeceği unutulmamalıdır. Bu bakımdan çocuğun içinde yaşadığı kültürün yapısı; normal gelişim süreci içinde çocuğun şu veya bu yönde bir dînî anlayış kazanmasına, mücerret kavramların müşahhasta takılıp kalmasına veya mücerret düşüncenin gelişerek mücerret anlayışın oluşmasına yardımcı olması mümkündür. Bu sebeple, bir Hristiyan kültür ortamında yetişen çocuğun Allah kavramındaki gelişmesi ile İslâm kültür ortamında yetişen çocuğun, Allah kavramındaki gelişmesi karşılaştırıldığında farklı sonuçlar ortaya çıkacaktır. Bu da gayet tabiîdir. Zaten sosyal bilimlerde, farklı kültürlerde yapılan araştırmaların farklı sonuçlar vermesinin mümkün olduğu, bir prensip olarak kabul edilmektedir. Her insan doğuştan aynı imkân, istidat ve özelliklerle gelse de (ferdî farklar saklıdır), çevre şartlarının da şahsiyetin gelişmesindeki belirleyici özelliği sebebiyle kültür farkı kimlik farkını doğuracaktır.
Ego ben; centre merkez; egosantrizm ise benmerkezcilik” demektir. Çocuklarda egosantrik düşüncenin izlerini onların birçok davranışlarında görmek mümkündür. Sözgelişi aile ortamında biri diğerine bir şey söylese, çocuk o sözün kendisine söylendiğini zanneder ve hemen cevap verir. Sanki orada ondan başka kimse yokmuş gibi veya herkes onunla meşgulmüş gibi düşünür ve ona göre davranır. Meselâ: Babası kardeşine, “kapıyı kapat” dese, ya kalkar o kapatır veya “kapatmıyorum, kendin kapat” diye cevap verir. Sanki babası ve çevresindeki diğer insanlar, hep onun için çalışmakta, bütün işleri o, herkes ne yapıyorsa, ne söylüyorsa onun için yapıyor ve söylüyordur. Yani olayların merkezinde o vardır, her şey onun için olup bitmektedir. Kendisinden başkası, onun için önemli değildir, bu yüzden bencil bir tavır sergiler. Oyuncakları paylaşamaz, her şeye sahip çıkar, benim, benim” diye kimselere vermek istemez. Bu yüzden birtakım problemler çıkabilir.8
Bu çağın belirgin psikolojik özelliklerinden biri de inatçılıktır. Çocuklar neden inatçılık yaparlar? Bunun birtakım sebepleri olabilir. Bir kere çocuk, bu çağında aile ortamında egosantrik düşünce gereği herkesin kendine ilgi göstermesini ister. Çevresindekilerin ilgisini çekemediği zamanlarda, ilgi çekebilmek için inatçılık yapabilir. Ayrıca bağımsızlık arzusunu tatmin etmek ve çevresine kendini kabul ettirmek, bu ailede veya toplumda “ben de varım” diyebilmek için, bu durumu inatçılık şeklinde ve olumsuz tutum ve davranışlarla ifade edebilir. Bu durumda çocuğun inatçılığının, olumsuz tutum ve davranışlarının düzelmesi için, gereken en uygun davranış, çocuğa anlayışla yaklaşmak, onun bu inatçılığını büyütmemek, olumsuz tutum ve davranışlarına karşı, onun maksadını gerçekleştirmesi yönünde gereken fırsatı verecek olursak, zamanla bu tavrın geçeceğini bilerek buna katlanmak faydalı olabilir. Aksi halde çocukla çocuk olunur ve onunla sürtüşmeye girilecek olursa, “Sen kim oluyorsun da bana kafa tutuyorsun, inatçılık ediyorsun, güzellikle olmazsa zorla ben seni hizaya getiririm,” gibi bir anlayışla yaklaşmak meseleyi içinden çıkılmaz bir hale getirebilir. Bu sebeple, çocukların psikolojisini bilerek onları idare etmek, onların bu gibi çocukça fakat gerçek duygularının tatminine yardımcı olmak suretiyle problemi çözebiliriz. Yani: “Elbette bu ailede sen de varsın, sen de konuşacak, birtakım şeyleri sen de yapacaksın, ancak toplu yaşamanın birtakım kuralları vardır, bunlara da uymak gerekir” şeklindeki bir anlayışla çocukların bu problemli davranışları düzelebilir. İnatçılıkları, olumsuz tutum ve davranışları yerini uyumlu, olumlu tutum ve davranışlara bırakabilir.9
Çocuk bu çağda belli bir seviyeye gelmiş, dünyayı tanımaya, olayların sebep ve sonuç ilişkilerini görmeye ve anlamaya, eşyanın özelliklerini kavramaya başlamıştır. Bu sebeple bazı şeyleri öğrenmekte, tecrübeler edinmekte ve bu arada yeni yeni durumlar, olaylar ve varlıklarla karşılaşmakta, bunlarla ilgili birtakım şeyleri öğrenmek istemektedir. O kadar bilmeye ve öğrenmeye hevesli ve arzuludur ki, bu sebeple bu çağa “soru çağı” da denmiştir. Elbette çocuk, her konuda olduğu gibi dînî konularda da birtakım sorular soracaktır. Bu sebeple çocuğun bu merakını iyi değerlendirmek, ona yardımcı olmak, hayata intibakını sağlamak açısından, gerekeni yapmak yetişkinlere, ana-babalara ve eğitimcilere düşen bir görevdir. Meselâ, çocuk camiyi gördüğünde onun ne olduğunu soracak, onu söylediğinizde minaresini veya câminin ne işe yaradığını vs. sormaya devam edecektir. Namaz kılan, dua eden insanları gördüğünde de onların ne yaptığını, namazın ve duanın manâsını soracaktır. Böylece bilgi açlığını gidermek için soracak, soracak… Hatta çocuk, öyle sorular sorar ki, bunların çokluğundan yetişkinler yorulur, “eeh, yeter artık” da diyebilir veya öyle sorular sorar ki, yetişkinler cevap vermekte zorlanabilirler. İşte bu durumlarda yetişkinler ve eğitimciler sabırla ve teenni ile hareket etmeli telaşla ve başından savmak için rast-gele şeyler söylememelidir.10
Burada bir hususu da belirtmekte fayda vardır: Bu, soruların çok olduğu, çocuğun çeşitli yönlerden hızlı bir gelişim sürecine girdiği dönemdeki sıkıntılı haline, karşılaşılan olumsuzluklar sebebiyle, “üç-beş yaş krizi” de denmektedir.
Çocuk bu ilk hengâmeyi atlattıktan sonra okula alışacak, arkadaşlar edinecek, sosyal yönden hızlı bir gelişme gösterecek, öğretmenini benimseyecek, hatta öyle benimseyecektir ki, öğretmeni anne-babasından önce gelmeğe, öğretmenine olan bağlılığı, güveni anne-babanın önüne geçmeğe başlayacak ve işi “sen, öğretmenden daha mı iyi bileceksin ?” demeğe kadar vardıracaktır. İşte bu noktada, çocuğun dînî gelişmesi açısından öğretmenin rolü üzerinde durulmalıdır. Tabii öğretmenin, çocuğa dînî gelişmesi açısından yardımcı olabilmesi için kendini yetiştirmiş ve bu bakımdan gerekli donanıma sahip olması icap eder. Bu arada sosyal yönden gelişmekte olan çocuğun, davranışlarında belirgin değişiklikler görülecektir. İnatçılık, olumsuzluk, problem çıkarma gibi tutum ve davranışlar yerini uysal, arkadaş canlısı bir tavra bırakabilir. Çünkü genişleyen sosyal çevre ile ilişkilere girerek, sosyal ve duygusal bir gelişmeyle kendini gösterecek ve kendine güveni artacaktır.12
Çocuk bu çağda artık dînin birtakım sorularını daha rahat anlamaya ve öğrenmeğe; ahlâkî konuları kendine göre değerlendirmeye başlamıştır. Hatta estetik zevkleri de bir noktaya kadar gelişmiştir. Hz. Peygamber (sav) bu çağla ilgili olarak, “Çocuklarınıza yedi yaşına geldikleri zaman namaz kılmayı öğretin” 13 buyuruyor. Bu arada çocuğun zihinsel gelişmesindeki müşahhas düşünme özelliği, hâlâ devam ediyorsa da müşahhas düşünceden mücerret düşünceye doğru bir geçiş, bir hazırlık şeklinde değerlendirebileceğimiz bir gelişme de kendini gösterecektir. Artık katı bir müşahhas düşünce safhasından daha esnek, hatta mücerret konuları da bir dereceye kadar anlayabileceği bir döneme girdiği söylenebilir. Tabii bu söylenenler okul çağının ortalarındaki (2.-3. sınıf veya 8-9 yaşları) bir zihni gelişim seviyesi için geçerlidir. Daha sonra (10-11 yaşlarına doğru) müşahhas düşünce dönemi sona ererken, mücerret düşünce dönemine geçiş devresine girmektedir.14
(Yeni Ümit, 30. Sayı, Habil Şentürk)
3 Nedâ Armaner, Din Psikolojisine Giriş, Ankara; Ayyıldız Mat. 1980.1. 83: H. Hökelekli, a.g.e., s. 254-255; H. Peker, a.g.e., s. 101-104; Mehmet Emin Ay. Çocuklarımıza Allah’ı Nasıl Anlatalım? Ankara: 1937, s. 12-15.
15 B. Bilgin – M. Selçuk, a.g.e., s. 76.
Hangi Yaşta, Nasıl Dinî Eğitim Verilmeli?
Çocuğu Tanımanın Eğitimdeki Yeri ve Önemi Nedir?
Etiketler:Çocukta Dinî Gelişim Psikolojisi