Türkiye Barolar Birliği Başkan Yardımcısı Av. Başar Yaltı, HSYK'nın bir yargıcın türban takmasında bir sakınca bulunmadığı yönündeki görüşünü yazdı.
Bir yargıcın tarafsız ve bağımsız olmasının amacı, yargıladığı kişilerde tarafsız davranacağı yönünde bir kanaat oluşmasını sağlamaktır. Bu nedenle, mahkemelerin ya da bir yargıcın sadece içsel olarak bağımsızlık yaşaması ve duyumsaması yetmemekte, aynı zamanda görünür olarak da tarafsız ve bağımsız olduklarınıortaya koymaları gerekmektedir.Tarafsızlığın görünürde sağlanması için yargıçların, yargıladıkları kişilerde ve onları temsil eden avukatlarda, tarafsız olamayacağı kanısını uyandıran görsel simgeler taşımamaları gerekir. Yargıçların cübbe giymelerinin bir amacı da budur. Herkes için ‘aynı’ olan nesnel, objektif bir yargıç görüntüsünün verilebilmesidir. Bu görüntüyü bozacak her simge, ister türban gibi dinsel bir simge olsun, ister siyasal bir simge olsun, yargılanan kişinin zihinsel dünyasında, objektif olunamayacağına ilişkin bir algı yaratıyorsa, tarafsızlığı bozacak o simgenin kullanılmaması gerekir.
Yargıçlar daher yurttaş gibi din ve inanç özgürlüğüne sahiptir. Ama yargıçlar aynı zamanda devletin asli üç görevinden birisi olan yargılama görevini yerine getiren kişilerdir. Bu nedenle yargıçların, kişisel hak ve özgürlükleriyle,yaptıkları kamusal görevin gerekleri arasında bir denge tutturmaları, tutum ve davranışlarını buna göre düzenlemeleri gerekmektedir. Bu çerçevedebir yargıç, eğer inancına göre yaşamak istiyorsa, görevini yaparken hakların yarışması olgusuyla kaçınılmaz olarak karşılaşır. Yargıç bir yandan, bireysel bir hak olan inanç özgürlüğünün gereklerine göre davranmak isterken, diğer yandan yürüttüğü görevin sonucu olan kamusal bir hakkın, yurttaşlar için tanınan, ‘tarafsız ve bağımsız bir mahkemede yargılanma hakkı’ nın çatışkısını yaşar. Bu durumda haklardan birisine üstünlük tanınacağı tabiidir. Yargıçlık mesleğini tercih eden birisinin,laik bir devlet düzeninin yargıcı olarak görev yaptığının bilincinde olduğu, görevin kamusal / resmi bir nitelik taşıdığını bildiği kuşkusuzdur. Eğer böyle ise, yukarıda açıklamaya çalıştığımız laik anayasal düzende, bireysel bir hak olan inanç özgürlüğü ilekamusal bir hak olan ‘tarafsız ve bağımsız bir mahkemede yargılanma hakkı’ çatıştığında (böyle bir çatışmanın olmadığı iddia edilemez),öncelikle yargıcın kendisinin, yarışan bu haklardan hangisinin üstün olduğuna karar vermesi gerekecektir. Bir yargıç, ‘ben görevimi yaparken ‘vicdani kanaatime’ göre karar veriyor ve tarafsız davrandığıma inanıyorum’, diyerek, belki kendisini tatmin eden bir argümantasyonüretebilir. Ancak soruna objektif yaklaşıldığında, görünürde tarafsızlığınsağlanabilmesi açısından bu argümanın tatmin edici olmadığı ortadadır. Çünkü yargılamadadikkate alınacak şey, sadece yargıcın kendi duygu ve düşünce dünyası değil, yargıladıklarının düşünce dünyalarında neler yaşadığıdır. Yargıç, yargılama sırasında kendi ‘ben’i olmaktan çıkar, kamusal bir ‘ben’liğe bürünür. Ayrıca yargıç, vicdani kanaatine göre karar verirken dayandığı vicdan, kendi vicdanı değil, kamusal vicdandır.
Anayasa Mahkemesi, 2010 sonrası yapılanmasından sonraki kararlarında, ‘katı laiklik’ olarak nitelendirdiği,yaklaşık elli yıllık anlayışı terk ederek, daha ‘esnek ve özgürlükçü’bir laiklik tanımına yönelmiştir.Buna bağlı olarak Anayasa Mahkemesi, yaşam tarzının devletin müdahalesi dışında olacağı ve kimliklerin toplumsal görünürlüğüne imkan tanınması şeklinde yeni bir anlayışı benimsemiştir. Ancak, Anayasa Mahkemesinin eleştirilen bu yeni yaklaşımı dahi, ‘özel bir statüye’ sahip, ‘yargılama’görevini yerine getiren bir yargıç için yaşam tarzı bakımından ‘esneklik’sağlayacağışeklinde değerlendirilemez. Çünkü Anayasanın 24. Maddesinde belirtilen yasakları istismar edemeyecek ‘kimse’ler arasında hiç kuşkusuz yargıçlar önde gelmektedir. Yargıçların, görevlerini mahkemelerin bağımsızlığı esasına göre yerine getirecekleri bir anayasal kural olarak belirlendiğinden, hakim tarafsızlığının ön koşulu olan bağımsızlığın sağlanabilmesi için yargıcın görevini yaparken, kendisini, inancına ( dini esaslara) göre davranmaktan alıkoyması gerekmektedir. Yargıç, inancının değerlerine göre değil, anayasal düzen kurallarına göre davranacağını bilen / bilmesi gereken birisidir.
Bu nedenle; geçerliğini korumakta olan 13.02.2013 tarihli AHİM Büyük Daire kararında belirtilen, devletin, ‘dini inancını başörtüsü takarak sergileme özgürlüğünü, eğer bu özgürlüğün uygulaması, başkalarının hak ve özgürlüklerini, kamu düzeni ve güvenliğini koruma amacıyla çatışıyorsa sınırlayabileceği’ görüşünün dikkate alınması Anayasa m.90/son gereğince zorunludur. Bu durumda, yukarıda sözü edilen çatışan iki haktan, kamusal önceliğe tartışmasız şekilde sahip olan, ‘tarafsız bir mahkemede yargılanma hakkı’na öncelik verilmesi gerekeceğinden, bir yargıcın türban takması görmezden gelinecek, hoş görülecek bir davranış olarak kabul edilemez.
Ayrıca yargılama süreci aynı zamanda bir iletişim ortamıdır. Bu ortamın davranış kodları yasalarla ve evrensel kabullerle, tarafsızlık ve bağımsızlık olarak belirlenmiştir. Yargılama mizanseninde, özellikle yargılamayı görünür kılan duruşmalarda, temel kodun dışına taşacak, simgesel uyarıcıların bulunması kabul edilemez. Örneğin yargılama sırasında taraflardan birisinin yargıcı etkileyebilecek özel bir yöntem kullanması nasıl mümkün değilse, bir yargıcın da taraflara yönelik bu tür bir izlenim yaratması kabul edilemez. Çünkü yargıcın kullanacağı simgeler, ‘belirtken uyarı’ ya dönüşerek o simgenin taraflarda bırakacağı izlenim öne çıkar. Bunun içindir ki, adaletin sembolü olan themis’in gözleri bağlı olarak resmedilir.
Etiketler: Türkiye Barolar Birliği, Başar Yaltı, türban, HSYK, AİHM, laiklik