Татарская Виртуальная Гимназия: BIOLOGIYa
W.B. Zaxarow, N.I. Sonin
Imezüçelәrneñ kan әylәneşe sisteması katlaulı tөzelgәn. Yөrәkneñ kalın etenkalı sul karınçıgınnan başlangan aorta dugası ber genә (sul) bula. Aerta, barlık umırtkalılardagı kebek, umırtkalık baganası astında yata һәm annan muskullarga, barlık eçke organnarga tarmaklar kitә. Wenoz kan uñ yөrәgal­dına kilә. Kan әylәneşeneñ keçkenә tügәrәge uñ karınçıktan başlana, annan üpkә kәüsәse başlangıç ala. Ike yak üpkәdәn kislorodka baegan kan sul yөrәgaldına kayta. Yөrәkneñ çagış­tırmaça zurlıgı imezüçe xaywannarnıñ yaşәü rәweşenә һәm matdәlәr almaşınıñ niçek baruına bәyle. Yөrәkneñ kıskaru eşlıgı da tөrleçә. Matdәlәr almaşı tiz bara torgan wak imezü­çelәrneñ yөrәge ere xaywannarnıkına karaganda zurrak, һәm ul
Ürçüe. Ata zatnıñ cenes bizlәre — orlıklıklar — üzençә­lekle owal formada. Parlı orlık çıgu yulları sidek-cenes kanalına kuşıla. Ana zatnıñ tәn kuışlıgında ber par kükәy­lek yata. Kükәy kөpşәseneñ ikese dә ber oçı belәn kükәyleklәr yanında kiñ bürәnkә yasap tәn kuışlıgına açıla. Anıñ askı өleşlәre kiñәep analık barlıkka kiterә. Küpçelek imezüçelәrdә analık ber bülek bulıp analık ciñsәsenә açıla. Analık ciñsә­se kıska sidek-cenes kanalına küçә, sidek çıgu yulı da şunda açıla. Imezüçelәrdә eçke atalanu; ul kükәy kөpşәsendә bara.
Embrionnıñ üseşe wakıtında imezüçelәrneñ analıgında alarga gına xas bala urını, yaki plaçenta dip atalgan yasalgı barlıkka kilә. Şulay itep, embrion belәn ana organizmınıñ kan yulları arasında bәylәneş urnaşa, nәticәdә yaralgı tәnendә gazlar almaşı, anıñ tuklanuı һәm matdәlәr almaşınıñ kirәk­sez produktları çıgarıluı tәemin itelә.
Kayber tөr imezüçelәrneñ balaları — yardәmgә moxtac, ikençe­lәreneñ aktiw xәrәkәtlәnergә sәlәtle bulıp tua. Ana karınında üsü srogı küp faktorlarga bәyle: ul tәn zurlıgına da, tumanıñ mөstәkıyl` tormışka әzerlegenә dә һ. b. ga karıy. Kaywakıt yaralgınıñ üseşe tuktalıp, buazlık srogı ozınaya. Mondıy pauza bala tudırunı uñaylı çorga turı kiterergә mөmkinlek bi­rә. Imezüçelәr ritm belәn, yag`ni tәrtipkә salıngan bilgele ber wakıtta ürçilәr. Bu censi çikllarnıñ ozınlıgı, yag`ni kükәy küzәnәkneñ bilgele ber wakıttan soñ өlgerüe belәn bilgelәnә. Ürçügә әzerlek һәm bilgele ber çorga turı kiterep parlaşu wakıtı tışkı tirәlek signalına buysıngan katlaulı kөylәü mexanizmı belәn tәemin itelә. Urtaça һәm yugarı kiñleklәrdә şundıy signal bulıp kөn ozınlıgı xezmәt itә. Ertkıçlar yaki kimerüçelәr ürçü çorında parlaşa yaisә tөrkemlәşә. Tөrle yaş`­tәge balaları belәn berniçә ata һәm ana zattan torgan tөrkem­nәrdә yaña tugannı tәrbiyalәü ciñelrәk bula. Imezüçelәrneñ kayber tөrlәrendә, mәsәlәn arıslannarda, şundıy sem`yalar ürçü çorınnan soñ da saklana.
eşrak ta tibә: filneñ yөrәk tibeşe minutka 30—40, yarka­natnıñ oçmaganda 250—450.
Imezüçelәrneñ bülep çıgaru sisteması — bөerlәr. Alar tış­kı — kabık һәm eçke — misıman matdә katlaularınnan tora. Kabık katlauda Boumen kapsulalarınnan başlangıç algan bor­malı kanalçıklar urnaşkan. Boumen kapsulalarınıñ eçendә kapillyarlar yomgagı bula. Kapillyarlar yomgagında fil`trlanu proçessı bara, bөer kanalçıklarına kan plazması fil`trlanıp, berençel sidek yasala. Bөer kanalçıkları üzlәre berniçә borı­lış yasıy, alarda berençel sidektәn su, şikәr, aminokislotalar kan kapillyarlarına kire señә һәm ikençel sidek yasala. Ikençel sidek misıman matdәne barlıkka kiterüçe cıyuçı kөpşәçek­lәrgә kerә. Imezüçelәrdә aksım almaşınıñ tөp soñgı produk­tı — moçewina (sidekçә). Bülep çıgaru funkçiyasen өleşçә tir bizlәre dә üti.