8.1 KLASİK (NEOKLASİK) MODEL Temel Varsayımlar: Rasyonellik; Para hayali yoktur; Piyasalar sürekli temizlenir. - PDF
1 1 BÖLÜM 8: HASILA VE FİYAT DÜZEYİ: ALTERNATİF MAKRO MODELLER Bu bölümde AD ve farklı AS eğrileri birlikte ele alınarak farklı makro modellerde P ve Y düzeylerinin nasıl belirlendiği incelenecektir. 8.1 KLASİK (NEOKLASİK) MODEL Temel Varsayımlar: Rasyonellik; Para hayali yoktur; Piyasalar sürekli temizlenir. Şekil 8.1: Klasik Modelde Hasıla ve Fiyat Düzeyi Klasik modelde AS eğrisi tam istihdam (Doğal işsizlik, doğal GDP) seviyesinde dik bir doğrudur. Bu durumda hasıla miktarı AS ve fiyat düzeyi ise AD tarafından belirlenecektir. Şekil 8.2: Klasik Modelde Genişletici Para Politikası: Paranın Miktar Teorisi Şekil 8.3: Klasik Modelde Genişletici Maliye Politikası: Tam Engelleme Klasik modelde parasal bir genişleme ile hasıla düzeyi artırılamaz. Parasal bir değişikliğin reel bir değişiklik yaratması söz konusu değildir. Bu husus kısaca paranın yansızlığı olarak bilinir. Nominal para arzında bir artış sonucu AD dışa kaymış ve E2-E1 arası kadar mal talep fazlası oluşmuştur. Ne var ki ekonomi tam istihdam durumundadır ve kullanılan emek miktarı artırılamaz ancak ücretler artar. Maliyetlerin artmasına bağlı olarak P düzeyi de artar. Bu süreç E1-E2 mal talep fazlası sıfır olana (M/P başlangıç seviyesine gelene) kadar devam eder. Klasik modelde M deki değişme kadar P nin de aynı yönlü değişmesi hususuna paranın miktar teorisi denir. Bu durumda klasik modelde enflasyonun tek nedeni M deki artıştır. Klasik modelde genişletici maliye politikası (GMP) ile de hasıla artırılamaz. GMP sonucu AD dışa kaymış ve P1 seviyesinde E1-E2 kadar bir mal talep fazlası oluşmuştur. Bu durum ücretlerin, maliyetlerin ve P düzeyinin artmasını netice verecektir. P artınca reel para arzı düşer, i yükselir ve özel kesim yatırım harcamaları, kamu harcamalarındaki artış kadar, azalır. Bu süreç başlangıçta ortaya çıkan mal talep fazlası giderilinceye kadar devam eder. Genişletici bir maliye politikası böylece tam engelleme ile sonuçlanmıştır.
2 Şekil 8.4: Klasik Modelde İşsizlik: Nominal Ücret Katılığı 2 Klasiklere göre grafikte görülen AB arası işsizliğin nedeni, hükümet ve/veya sendikaların neden olduğu denge ücret düzeyinin üzerinde belirlenen cari ücret düzeyidir. Nominal ücret katılığı denen bu husus piyasa mekanizmasının yanlış işlemesinden değil, hükümetler ve sendikaların emek piyasasının işleyişine müdahale etmelerinden kaynaklanmaktadır. Nominal ücret katılığının geçerli olduğu durumda LS esnek ve AS de pozitif eğimli olur. Bu durumda Keynesyen SRAS, klasik model nominal ücret katılığı özel durumundan ibarettir. (Klasiklerin iddiası!!!) 8.2 KEYNESYEN MODEL Temel Varsayımlar: Rasyonellik; Para hayali vardır; Piyasalar sürekli temizlenmez. Şekil 8.5: Keynesyen Modelde Fiyat-Hasıla Düzeyinin Belirlenmesi Keynesyen modelde AS eğrisinin, YF düzeyine kadar pozitif eğimli olması, bu noktaya kadar hasıla düzeyinin AD tarafından belirlenebileceğini yansıtır. AD2 geçerli ise ekonomi tam istihdamdadır. Ancak AD1 geçerli ise hasıla seviyesi Y1 ve Y1-YF aralığı kadar eksik istihdam vardır. Bu durumda emek piyasasında (grafik b) L1-LF aralığı kadar emek arz fazlası vardır. Yani nominal ücret haddinden çalışmak isteyen işçilerin L1-LF kadarı gayri iradi işsizdir( Emeğin eksik istihdamı). Nominal ücretleri düşürmek bu işsizliğe çare olmayacaktır. Zira düşen W beraberinde maliyet ve P azalışını getirecektir. Yani reel ücret değişmeyecek ve dolayısıyla emek talebi de artmayacak ve istihdam düzeyi değişmeyecektir. Keynesyen modelde ekonomiyi tam istihdam denge seviyesine çekmek için yapılması gereken genişletici para ve maliye politikaları uygulamaktır. Klasiklerin aksine aktif iktisat politikaları önerirler. Diğer taraftan şekil 8.5 te özetlenen ve neoklasik-neokeynesyen sentez modeli olarak ta bilinen açıklamaların, aslında, sonuçları itibariyle klasik modelin nominal ücret katılığı özel halinden ibaret olduğunu da belirtmek gerekir.
3 Şekil 8.6: Likidite Tuzağı ve Tam İstihdamın Sağlanamaması (h= ; b=0) 3 Diğer taraftan h= (likidite tuzağı) söz konusu ise, P düşmesi sonucu her ne kadar M/P artsa da i düşmez ve dolayısıyla I, AE ve AD değişmez. Benzer biçimde b=0 ise faiz değişse bile I, AE ve AD değişmez. Yani yukarıda belirtilen iki özel durumda P ile AD arasında ters yönlü bir ilişki yoktur ve AD klasik AS gibi dik bir doğrudur. Böyle bir durumda AD klasik AS eğrisinin solunda yer alırsa tam istihdam yine sağlanamaz. Emek piyasasının klasik modeldeki gibi çalışması tam istihdamı garanti edemez. Hükümetin, dik de olsa, AD yi artırmak için genişletici maliye politikaları uygulaması gerekir (grafik b). (Keynesyen görüş) Şekil 8.7: Likidite Tuzağı, Pigou Etkisi ve Tam İstihdamın Sağlanması h= ve b=0 özel durumlarında dahi, Pigou Etkisi nin varlığı, P ile AD arasında ters yönlü bir ilişki oluşmasını netice verecektir. P deki bir düşme hane halkı sektörünün reel servetini artıracaktır (pigou etkisi). Bu durumda mal piyasasında alternatif her faiz haddinde daha fazla mal talep edilecek ve P ile AD arasında yine ters yönlü bir ilişki oluşacaktır. Dolayısıyla emek piyasasının klasik modeldeki gibi işlemesi, ekonominin likidite tuzağı ve yatırımın faiz haddine duyarsız olması özel durumlarında dahi tam istihdamda olmasını sağlar. (Klasik görüş). Bu durumda Keynesyen model sonuçlarının aslında klasik modelin nominal ücret katılığı özel halinden ibaret olduğu şeklindeki değerlendirme, likidite tuzağı ve b=0 özel durumları hesaba katıldığında dahi Piqou etkisi nedeniyle geçerlidir.
4 8.3 PARASAL MODEL 4 Temel Varsayımlar: İşçi yanılma modeli, pozitif eğimli SRAS; Piyasalar sürekli temizlenir; Uyarlayıcı Bekleyişler hipotezi Keynesyen modele alternatif olarak geliştirilen parasal modelin yapısını tanımlayan üç temel varsayım vardır: 1. Firmaların aksine işçiler P hakkında tam bilgiye sahip değildirler. Dolayısıyla emek talebi reel ücretin, emek arzı ise beklenen reel ücretin bir fonksiyonudur (işçi yanılma modeli: Pozitif eğimli SRAS). 2. Piyasaların sürekli temizlendiği varsayımı. 3. Uyarlayıcı bekleyişler hipotezi (Geriye dönük): İşçiler P nin gelecekteki değeri hakkındaki bekleyişlerini, fiyat düzeyinin geçmişteki değerine bakarak ve hatalarından ders alarak belirlerler (P. CAGAN, 1956). Bu hipotezin ifade ettiği model aşağıdaki denkleme konu edilebilir: P e t+1=p e t+ (Pt-P e t) (0< 1) Bu denklikte (Pt-P e t) terimi karar birimlerinin geçmiş dönem fiyat düzeyine ilişkin bekleyiş hatalarından aldıkları dersi temsil eder. Modelin en basit hali ile intibak katsayısı =1 kabul edilirse, bu durumda t+1 dönemi beklenen fiyat düzeyi t dönemi beklenen fiyat düzeyine eşit olur: Şekil 8.8: Parasal Modelde Fiyat ve Hasıla Düzeyi P e t+1=p e t Bu modelde ekonomi başlangıçta AD0, SRAS0,1 ve LRAS eğrilerinin kesiştikleri E0 noktasında dengededir. Genişletici bir para ve maliye politikası sonucu AD0 artıp AD1 olunca (E0-A mal talep fazlası) P0 P1 düzeyine artar. Talep ve P artmış reel ücretler düşmüştür. Firmalar daha fazla mal üretirler. Bu arada işçiler fiyat düzeyi bekleyişleri değişmediği için reel ücret düşüşünü bu dönemde fark edemez ve firma emek talebini karşılarlar. Hasıla düzeyi YN den Y1 yükselir. Ancak takip eden dönemde işçiler uyarlayıcı bekleyişler hipotezi gereği fiyat artışını tespit eder ve fiyat bekleyişini günceller. Reel ücret düşüşünün farkına varan işçiler emek arzını azaltırlar ve SRAS0,1 içe kayarak SRAS2 konumuna gelir. Bu süreç sonunda ekonomi yine başlangıç denge noktasında faaliyet gösterir. Sonuç: Genişletici para-maliye politikası, hasılanın kısa dönemde doğal hasıladan büyük olmasına, uzun dönemde ise sadece fiyat düzeyinin yükselmesine yol açar. Aktif iktisat politikasına ihtiyaç yoktur.
5 8.4 YENİ KLASİK MODEL 5 Modelin yapısını tanımlayan üç temel varsayım vardır: 1. Firma yanılma modeli, pozitif eğimli SRAS: Firmalar tüm genel fiyat seviyesine kıyasla kendi fiyatları konusunda daha fazla bilgiye sahiptirler ve bu iki fiyatta meydana gelen değişiklikleri karıştırırlar. 2. Piyasaların sürekli temizlendiği varsayımı. 3. Rasyonel bekleyişler hipotezi (Geleceğe dönük).(j.r.muth) Bu modelde ekonomi bir şoka (sürpriz politika değişikliğine) maruz kalmadıkça, sürekli olarak doğal hasıla düzeyinde faaliyette bulunur (Şekil 8.9). Beklenmeyen bir politika (genişletici para-maliye) değişikliği durumunda ise ekonomi kısa dönemde toplam talepteki artış sonucu doğal hasıladan daha büyük bir üretim düzeyinde, uzun dönemde ise yine doğal hasıla düzeyinde faaliyette bulunur (Şekil 8.9). Önceden açıklanan para maliye politikası hasılayı etkilememesine karşılık; sürpriz politika değişikliği ise hasılanın, sadece, kısa dönemde yükselmesine yol açar. Bu durumda aktif iktisat politikasına ihtiyaç yoktur. *Modelin, önceden açıklanan politika değişikliğinin hasılayı etkilemeyeceği yolundaki sonucuna, Politika İlintisizliği denir. Şekil 8.9: Yeni Klasik Modelde Fiyat ve Hasıla Düzeyi (1) Sürpriz Olmayan Politikalar Şekil 8.10: Yeni Klasik Modelde Fiyat ve Hasıla Düzeyi (2) Sürpriz Politikalar
6 8.5 YENİ KEYNESYEN MODEL 6 Temel Varsayımlar: 1. Katı-Yapışkan ücret modeli, pozitif eğimli SRAS: Nominal ücret sözleşme dönemi boyunca (2-3 yıl) sabit (katı-yapışkan) dır. (Stanley Fisher, 1977) 2. Piyasalar sürekli temizlenmez; 3. Rasyonel Bekleyişler hipotezi. Şekil 8.11: Yeni Keynesyen Modelde Fiyat ve Hasıla Düzeyi Ekonomi başlangıçta E0 denge noktasındayken talepteki bir daralma sonucu AD0, AD1 e kayar ve P düzeyi P0 dan P1 e düşer. Reel ücret artmıştır. Nominal ücretler sözleşme dönemi boyunca sabittir. Bu durumda emek talebi ve üretim düşer. (YN den Y1 e.). Ekonomi daralır. Nominal ücretler mal piyasasındaki P hareketine ancak sözleşme dönemi sonunda intibak eder ve yeni W seviyesinde reel ücretler başlangıç düzeyine geriler. Emek arz ve talebi başlangıçtaki seviyesine döner. Ancak bu arada ekonomi sözleşme dönemi boyunca, W katılığı nedeniyle küçülür, işsizlik artar. Yeni Keynesyen model taraftarlarına göre hükümetler sözleşme dönemi boyunca ekonomide yaşanacak olan bu daralmayı genişletici para-maliye politikaları uygulayarak aşabilirler. Yani Keynesyen modelde olduğu gibi yeni Keynesyen modelde de toplam talep istihdam ve hasıla üzerinde belirleyici role sahiptir. AD daralmasının hasıla üzerindeki olumsuz etkisini gidermek için aktif iktisat politikaları izlenmelidir. Bu modelde, önceden açıklanan para maliye politikalarının, yeni klasik modelin tersine hasılayı etkilemesi, rasyonel bekleyişler hipotezinin, zannedildiğinin aksine, Keynesyen iktisadın sonunu getiren bir unsur olmadığını ifade eder. Keynesyen iktisadı klasik iktisattan ayıran asıl unsur, piyasaların sürekli temizlendiği varsayımının kabul edilmemesidir. ÖZET MODEL VARSAYIMLAR SONUÇ (ÖNERME) Rasyonellik; (NEO)KLASİK Piyasalar sürekli temizlenir Para hayali yoktur yoktur. KEYNESYEN PARASAL M. Friedman YENİ KLASİK E. Lucas YENİ KEYNESYEN S. Fisher (1977) Rasyonellik; Piyasalar sürekli temizlenmez Para hayali vardır İşçi yanılma modeli; Piyasalar sürekli temizlenir; Uyarlayıcı bekleyişler Firma yanılma modeli; Piyasalar sürekli temizlenir; Rasyonel bekleyişler Katı-yapışkan ücret modeli; Piyasalar sürekli temizlenmez; Rasyonel bekleyişler Ekonomi tam istihdam seviyesinde dengededir. Aktif iktisat politikaları uygulamasına gerek Ekonomi eksik istihdam seviyesinde de bulunabilir. Aktif iktisat politikasına ihtiyaç vardır. Aktif iktisat politikaları sadece kısa dönemde nominal hasılayı etkileyebilir. Uzun dönemde tam istihdamı etkileyemez. Aktif iktisat politikaları uygulamasına gerek yoktur Ancak sürpriz politikalar ve sadece kısa dönemde nominal hasılayı etkileyebilir. Aktif iktisat politikaları uygulamasına gerek yoktur. Toplam talepteki daralmanın hasıla üzerindeki olumsuz etkilerini gidermek için aktif iktisat politikalarına ihtiyaç vardır.
7 8.6 ARZ ŞOKLARI 7 Buraya kadar incelenen modellerde üretim (kısa dönem toplam arz/hasıla) fonksiyonunun tek değişken faktörünün emek olduğu kabul edilmiştir. Oysa gerçekte başka girdilerde vardır ve bu girdilerde zaman zaman geçici ve/veya sürekli şoklar yaşanabilir. Ara mal fiyatları yükselince, üretim fonksiyonu aşağı doğru kayar MPL ve LD düşer, böylece SRAS yukarı doğru kayar. Şekil 8.12: Olumsuz Arz Şoku: Arz Şoku Geçici Ters arz şoku eğer geçici ise, arz şokunun hasıla üstündeki kısa dönemli menfi etkilerini genişletici para maliye politikaları ile bertaraf edebilirler. Ancak bunun maliyeti fiyat düzeyinin P0 dan P1 e ve sonra P2 ye yükselmesidir. Şekil 8.12: Olumsuz Arz Şoku: Arz Şoku Sürekli Ters arz şoku sürekli ise, arzdaki daralma sonucunda ekonomi uzun dönemde EZ yeni doğal hasıla düzeyinde dengeye gelir. Böylesi bir şok, hem fiyat düzeyinin yükselmesine (P0 dan P1 e), hem de doğal hasılanın düşmesine (YN dan YN1 e) doğal işsizliğin artmasına neden olur.