SANLY YKDYSADYİET ŞERTLERINDE IŞ ÜPJÜNÇILIK ULGAMYNDAKY ÖZGERTMELER
Ykdysadyıeti sanlaşdyrmak işi bu gün dünıäniň ähli ıurtlary üçin häsiıetlidir. Häzirki zaman milli sanly strategiıalar ykdysadyıetiň ösmegi, innowasion kärhanalaryň döredilmegi, ilatyň iş bilen üpjünçiliginiň ıokarlanmagy, netijeli jemgyıetçilik gurşawyň ösdürilmegi bilen baglanyşdyrylıar. Dünıä ıurtlarynyň birnäçesiniň häzirki zaman ösüşinde bu ugurda gazanylıan anyk netijeler sanly tehnologiıalaryň tutuş durmuş-ykdysady ulgamyň özgermegine düıpli täsir edıändigini görkezıär. Ilkinji nobatda, milli ykdysadyıetiň bäsdeşlige ukyplylygyny artdyrmagyň netijeli ıoly hasaplanıan bu sanly özgertmeler şol bir wagtda zähmet bazarynda hem ıagdaıyň üıtgemegine getirıär. İagny, ıurtda sanly gurşawyň geriminiň giňelmegi zähmete ukyply ilat üçin bu ıaırawda zähmet işjeňligini amala aşyrmaklyga goşmaça şertleri döredıär. Şunuň bilen baglylykda, sanly hyzmatlar ulgamynda işleıänleriň sanynyň barha artmagy fiziki zähmetiň maglumatlary döretmek, gaıtadan işlemek, alyş-çalyş etmek, seljermek bilen baglanyşykly görnüşi bilen çalşyrylmagyny şertlendirıän sebäpleriň biri hasaplanıar. Bu netijeler ıurtda ykdysadyıetiň sanlylaşdyrylan görnüşine geçilıändiginiň aıdyň subutnamasydyr.
Häzirki döwürde birnäçe döwletleriň ykdysadyıetiň sanly sektoryny ösdürmäge, täze iş orunlaryny döretmäge, elektron senagatyň we IT-tehnologiıalaryň bäsdeşlige ukyplylygyny ıokarlandyrmaga gönükdirilen toplumlaıyn maksatnamalary durmuşa geçirmekleri milli ykdysady ösüşi üpjün etmek üçin sanly ulgamyň möhümligini tassyklaıar. Dünıäniň ykdysady giňişligine amatly goşulyşıan Türkmenistan döwletimizde hem bu ugruň ösdürilmegine uly ähmiıet berilıär. Hususan-da, häzirki döwürde dünıä giňişliginde bolup geçıän sanly «böwsüş» Türkmenistanyň bu ählumumy hadysa goşulyşmagyna zerurlyk döretmek bilen, möhüm döwlet syıasaty hökmünde sanlaşdyrmak işini milli ösüşiň meıilnamasyna girizilmegini şertlendirdi.
Hormatly Prezidentimiz tarapyndan 2018-nji ıylyň 30-njy noıabrynda tassyklanmagy ıurdumyzyň önümçilik pudaklarynda we hyzmatlar bazarynda sanly ulgamyň giňden ornaşdyrylmagy üçin täze mümkinçilikleri açıar. Şu döwürde «Türkmenistanda 2019-2025-nji ıyllarda sanly ykdysadyıeti ösdürmegiň Konsepsiıasy» ıurdumyzyň pudaklarynyň tehnologiıa taıdan döwrebaplaşdyrylmagyna goşmaça itergi bermek bilen, täze iş orunlarynyň döredilmegi, iş üpjünçilik ulgamynda sanly hyzmatlaryň ösdürilmegi üçin hem amatly şertleri döredıär. Sanly ykdysadyıetiň ösmegi bilen, iş bilen üpjünçiligiň düzüminiň we görnüşleriniň özgerıändigi daşary ıurt tejribesinden bellidir.
Bu gün bütindünıä internet torunyň döredıän mümkinçilikleri iş bilen meşgullygyň täze görnüşleriniň ıüze çykmagyny hem şertlendirdi. İagny, internetiň mümkinçiliklerinden giňden peıdalanmagyň netijesinde iş ornuny üıtgetmän, bu bütin dünıä toruň üsti bilen uzak aralykda, şol bir wagtda ıurduň çäginden daşarda zähmet işjeňligini amala aşyrıanlaryň sany barha artıar. Şeıle-de, ol şu gün hemmämiz üçin elıeterli bolan elektron tölegleriň döredıän amatlyklaryndan peıdalanmaga, elektron söwda we internet-mahabatlandyrma ulgamynyň hyzmatlaryndan peıdalanmak üçin täze mümkinçilikleri açıar. Önümçilige garanyňda hut sanly hyzmatlaryň paıynyň köp bolmagy maglumat ykdysadyıetini häsiıetlendirıän esasy görkezijileriň biridir. Şunuň bilen baglylykda, maglumat tehnologiıalary esasy orun eıelemek bilen, onuň adamlara hyzmat edilişiň mehanizmini ıönekeıleşdirmäge mümkinçilik berıändigi aıratyn bellenmäge mynasypdyr. Internetiň ıüze çykmagy we bu global tora elıeterliligiň bahasynyň peselmegi dünıäde hakyky maglumat öwrülişiginiň bolup geçendigini, onuň netijesinde durmuşymyzyň, şol sanda ykdysadyıetimiziň özgerıändigini görkezıär. Şunda maglumat tehnologiıalarynyň we internetiň mümkinçiliklerini giňden ulanmagyň netijesinde sarp edijileriň gymmatly wagtlarynyň we serişdeleriniň tygşytlanmagyna, hyzmatlaryň tiz wagtda ıerine ıetirilmegine, kagyz göterijide ulanylıan maglumatlaryň sanynyň azalmagyna hem sanlylaşdyrylan tehnologiıalaryň döredıän amatlyklary hökmünde baha bermek bolar.
Soňky onıyllyklaryň dowamynda bütin dünıäde uly meşhurlyga eıe bolıan elektron söwda ulgamynyň ösmegi munuň şeılediginiň aıdyň subutnamasydyr. Onuň ıaırawynyň artmagy iş üpjünçilik ulgamynda hem özgertmeleriň amala aşyrylmagyna getirdi. Häzirki zaman söwdanyň bir görnüşi hökmünde elektron söwdanyň oňyn täsiri diňe bir işewürligiň ösmeginde däl, eısem ilatyň ıaşaıyş ıagdaıynyň ıokarlanmagynda hem öz beıanyny tapıar. Has takygy, elektron işewürligiň ösmegi sanly tehnologiıalar arkaly halkara söwda giňişligine goşulyşmagy üçin giň mümkinçilikleri döredıär. Onuň netijesinde durmuş taıdan öňegidişlik gazanylıar: ilatyň pes bahaly harytlara bolan elıeterliligi artıar. Işewürlige edıän täsiriniň nukdaınazaryndan seredilende, onda elektron işewürligiň sarp edijiler üçin döredıän amatlyklary soňky döwürde işewürligiň bu görnüşiniň giňden ıaıramagyna getirdi we bu uldamda hususy işlerini açmak isleıänleri hem özüne çekiji edıär.
Häzirki döwürde döwlet Baştutanymyz tarapyndan tassyklanan «Türkmenistanda 2019-2025-nji ıyllarda sanly ykdysadyıeti ösdürmegiň Konsepsiıasynda» kesgitlenen wezipeler sanly ykdysadyıeti maglumat giňişliginde, durmuş ulgamynda, ykdysadyıetiň möhüm ugurlarynda ösdürmäge mümkinçilik berıär. Çünki, sanly ykdysadyıet ıurdumyzyň ösüş depgininiň çaltlanmagyna we sanly tehnologiıalary ulanmagyň hasabyna ilatyň ıaşaıyş derejesiniň ıokarlanmagyna, şeıle-de milli ykdysadyıetimiziň düıbünden tapawutlanıan täze hile geçmegine ıardam berıär.
Dünıä giňişliginde kemala gelen täze şertler milli ykdysadyıetimiziň mundan beıläk-de sanlylaşdyrylmagyny şertlendirdi. Şunda ıurdumyzyň ykdysady pudaklarynyň ösüşini tizleşdirmek we ilata edilıän hyzmatlary ıeňilleşdirmek möhüm wezipeler hökmünde kesgitlendi. Häzirki döwürde ähli hyzmatlar bilen bir hatarda, ilaty durmuş taıdan goramak, iş bilen üpjünçilik boıunça hyzmatlary hem döwrüň talaplaryna laıyklykda kämilleşdirmek wajyp bolup durıar. Şu wezipelerden ugur alnyp, Türkmenistanyň Zähmet we ilaty durmuş taıdan goramak ministrligi tarapyndan degişli ulgamda sanly gurşawy döretmek boıunça uly göwrümli işler amala aşyrylıar.
Zähmet bazarynda iş beriji bilen iş gözleıänleriň arasyndaky dessin gatnaşyklaryň ıola goıulmagyny gazanmak maksady bilen, Ministrliginiň resmi internet saıtynda täze «Türkmenistanyň ilatynyň iş bilen üpjünçiligi» atly sahypa döredildi. Bu sahypa iş berijiler, şeıle hem iş gözleıänler üçin niıetlenendir. Şunda täze sahypanyň üsti bilen guramaçylyk-hukuk we eıeçiligiň görnüşine garamazdan kärhanalar, edaralar we guramalar, şeıle hem aıry-aıry fiziki şahslar - hususy telekeçiler özlerinde bar bolan boş iş orunlary, olar üçin zerur bolan hünärmenler, işçiler barada maglumatlary ıerleşdirmäge, gyzyklanıan iş gözleıänleriň dykgatyna ıetirmäge hem-de olaryň arasyndan özlerine laıyk gelıänlerini saılap-seçip almaga mümkinçilik alıarlar. Şunda ıurdumyzyň dürli pudak edaralary, kärhanalary we guramalary bilen bir hatarda, aıry-aıry fiziki şahslaryň – hususy telekeçileriň boş iş orunlary baradaky maglumatlaryny ıerleşdirmek üçin giň mümkinçilikleriň döredilmegi zähmet bazarynda talap edilıän hünärler boıunça dogry maglumatlaryň üpjün edilmegine ıardam berıär. Iş gözleıän raıatlar bolsa, degişli hünärine laıyklykda bar bolan boş iş orunlary baradaky maglumatlar bilen hakyky wagt tertibinde tanyşmak mümkinçiligine eıe bolıarlar. Mundan başga-da, bu sahypanyň hyzmatlaryndan peıdalanmak boıunça döredilen gollanma saıtyň «Sahypa barada» atly bölüminde ıerleşdirilendir. Bu gollanma iş berijileriň sahypada nähili bellige alynmalydygy, iş gözleıänleriň bolsa nähili hasaba durmalydygy baradaky maglumatlary özünde jemleıär. Täze açylan sahypanyň iki tarap üçin hem, ıagny iş berijiler we iş gözleıänler üçin döredıän amatlyklary ıurdumyzda zähmet bazarynyň sazlaşykly hereket etmegine öz mynasyp goşandyny goşjak bu sanly hyzmatyň durmuş netijeliliginiň ıokary boljakdygyny görkezıär. Çünki ol, ilkinji nobatda, iş berijiniň tiz wagtda zerur bolan işgäri tapmaga, iş gözleıäniň bolsa öz hünärine laıyklykda gysga wagtyň içinde iş tapmaga mümkinçiliklerini artdyrıar.
Türkmenistanyň Zähmet we ilaty durmuş taıdan goramak ministrliginiň resmi internet saıtynda döredilen täze «Türkmenistanyň ilatynyň iş bilen üpjünçiligi» atly sahypa adam baradaky aladany döwlet syıasatynyň baş maksady hökmünde kesgitlän ıurdumyzda her bir raıatyň abadan durmuşyny üpjün etmek üçin, onuň mynasyp zähmet çekmegi, durmuş taıdan goraglylygyny gowulandyrmak üçin hormatly Prezidentimiz tarapyndan bomöçber tagallalaryň edilıändigini alamatlandyrıar.
«Maliıe we ykdysadyıet» žurnalynyň 2019-njy ıylyň №3