(Ucube) “Kıbrıs Cumhuriyeti Kurucu Cumhurbaşkanı”: Makarios III
30 Haziran 2017, Cuma 8:29
Asıl adı Michael Chirstodoulos Mouskos olan Makarios III (Bundan sonra Makarios), 13 Ağustos 1913’te Baf Kasabası’ndaki dağ köyü Panayia’da doğuyor. İlkokulda başarılı olan Mouskos’u öğretmeni fakir ailesine onu ortaokula göndermesini tembihliyor. Cikko Manastırı’nın Başrahibi, Makarios’u sözlü sınava alıyor ve 1926’da çömez olarak manastırın okuluna kabul ediyor. Ardından Lefkoşa’da liseye başlıyor. 25 yaşında 1938’de yardımcı papaz olarak Makarios adını alıyor. Makarios kutsayan, şad eden manası taşıyor… Orianna Fallaci’nin Kasım 1974’te yaptığı “çarpıcı-unutulmaz” röportajdan sonra Makairos’la ilgili söyleneceklerin eksik kaldığını bilerek yazıyorum...
Yunanistan'dan ABD'ye, ABD'den Kıbrıs'a
Aynı yıl (1938) manastır bursuyla Atina Üniversitesi’nde İlahiyat okuyor. Makarios 4 yılda üniversiteyi tamamlıyor ama 1942’de Yunanistan işgal edildiğinden Kıbrıs’a dönemiyor. Yunanistan’da 1946’ya kadar kalırken hem papazlığa hazırlanıyor hem de hedefi olan Boston Üniversitesi’nde İlahiyat okumak için burs (Dünya Kiliseler Konseyi’nden) da kazanıyor.
Kıbrıs Yüksek Ruhbanı onu 1948’de ABD’de iken Kition Piskoposu seçiyor, eğitimini yarıda kesip adaya dönüyor ve görevine başlıyor. Bu sırada ENOSİS mücadelesini koordine eden dört kişilik Etnarşi Konseyi’nin başına geçiyor. Makarios II’nin 28 Haziran 1950’de ölümü üzerine ve onun yerine 37 yaşında 18 Ekim 1950’de Başpiskopos Makarios III (Etnarh-Millet Başı) seçiliyor. Atina’da deneyimlediği bir çizginin ürünü olarak her din adamı gibi komünist düşünceyi reddederken Grivas gibi de “anti-komünist” olmamayı da kendisine rehber ediniyor.
Dışarda zamanın ruhunu yakalayan ama içerde “anakronik” lider!
Makarios dünyadaki iki kutupluluğu analiz ediyor. Bunu içeride AKEL’le işbirliği dışarıda yine AKEL üzerinden Doğu Bloku’nun desteğini alacak ve bu partiyle de doğrudan işbirliği yapmanın sağlayacağı avantajları da pragmatist bir perspektifle hayata geçiriyor. Bağlantısızlık siyasetine 1961’de yönelmesinin altında bu temel saik yatıyor. Buradan itibaren de mikro devletin makro alanda etkisini dış politikasına yansıtıyor.
Bilindiği gibi meşhur Plebisit olayını Makarios II düzenliyor ama meyvelerini ciddi bir kamu diplomasisiyle Makarios III topluyor. Bu da kendisini ENOSİS hareketiyle özdeş bir noktaya getiriyor. Keşke özdeş değil farklı bir pozisyon deneseydi… Makarios Şubat 1954’te Yunan Başbakanı Aleksandros Papagos ile görüşüyor. ENOSİS için Yunanistan’ın desteğini kazanıyor. Hatta bu dönemde Yunanistan Kıbrıs’ı BM’nin gündemine birkaç kez taşıyor. Halbuki ENOSİS denemeleri yerine “Muhtariyet”e yönelip Kıbrıslı Türklerle sömürge tasfiyesinde ortak davransalardı başka bir tarih yaşıyorduk! Bu konuda kabahat sadece Makarios’un değil öncesinden AKEL’in de büyük sorumluluğu var.
Cumhurbaşkanlığına giden yol Şeysel Sürgünü’nden geçiyor!n
Makarios 1955’teki EOKA’nın şiddet eylemlerini ve Grivas’ın silahlı mücadelesini de dengelemek zorunda kalıyor. İngiliz sömürge Valisi’yle 1955-1956 yıllarında seri görüşmeler yapan Makarios sonuç alamadığı gibi 1956’da ayaklanma kışkırtıcılığından tutuklanarak Şeysel Adaları’na sürgüne gönderiliyor. Ardından EOKA şiddet eylemleri tırmanıyor. Makarios Şubat 1959’da ENOSİS’ten vazgeçiyor ve zorla da olsa uzlaşmaya yöneliyor. Makarios 13 Aralık 1959’da bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı seçiliyor. Kısa bir süre sonra “meşhur” anayasal değişiklikleri gündeme getiriyor ve Aralık 1963’te toplumlararası çatışmalar başlıyor. Toplumlararası anlaşmazlıklar sürerken Şubat 1968’de Makarios tekrardan Cumhurbaşkanı seçiliyor. Bunun ardından da Beyrut’ta iki cemaatli müzakereler Denktaş-Kleridis arasında başlıyor. Kıbrıs Rumları arasında da iç anlaşmazlıklar baş gösteriyor ve Makarios’u 1972 ve 1973’te piskoposlar istifaya çağırıyor. Kendisini istifaya çağıran piskoposları kısa sürede topladığı Konsey’le görevden azlediyor. Makairos 1970’ten 1974’e kadar 4 kez süikaste uğruyor, iki kez de sürgüne gidiyor. Makairos 1973’te üçüncü ve son kez Cumhurbaşkanlığı’na tek aday oluyor ve bu sefer “rakipsiz-seçimsiz” kazanıyor.
Makarios’a Atina’daki Albaylar Cuntası 15 Temmuz 1974’te darbe yaptı ve önce Malta’ya ardından da İngiltere’ye kaçarak hayatını kurtardı. Önce darbe onun ardından da Türkiye’nin müdahalesi geliyor. Böylelikle Kıbrıs bugünkü statüsüne geldi, yani ikiye ayrıldı. Makarios Aralık 1974’te Kıbrıs’a dönüp adanın bölünmemesi konusunda bazı girişimler yapmasına rağmen ömrü buna yetmedi ve 3 Ağustos 1977’de kalp krizi geçirerek vefat etti.
Makarios’un 1960-1974 arası dönemdeki Cumhurbaşkanlığı’nı iki kısma ayırmakta da fayda var. İlki, yani 1964’e kadar olan dönemde ENOSİS yanlısı bir siyaset izlerken, sonrasında bu siyaseti terk etmiş ve Kıbrıs Rum milliyetçiliği üzerinde bağımsız Kıbrıs merkezli bir siyasete dönmüştür. Kıbrıs merkezli derken içinde sadece Rumları dikkate alan bir çerçeveyi konuşuyoruz. Makarios’un Kıbrıs’a çözüm yaklaşımına bakıldığında, 1968-1974 arası dönemde yerel özerklik dışında birçok talebini kabul eden Kurucu Cumhurbaşkanı Denktaş’la “anlaşmaması” çok tuhaf duruyor. Bu yıllarda yerel özerkliği çok gördüğü Kıbrıslı Türklere Şubat 1977’de iki bölgeli iki toplumlu federal bir devleti paylaşmayı kabul etmesi daha da garip oluyor. Makarios’un toptancı yaklaşımını miras alan birçok Rum siyasetçisinin de yanlış yaptığını belirtmek lazım. Bugün Anastasiadis, Makarios siyasetinin etkisinde müzakere izlerken bu zafiyetlerden ders çıkarıp çıkarmadığını bilmiyoruz. Bugün 1977’den hatta 2004’ten çok daha geri noktada uzlaşmak zorunda kalabilirler…