Biruni | Ekopangea
Anasayfa Makaleler Beşeri Biruni
Yaşadığı çağa damgasını vurup “Biruni Yüzyılı” denmesine neden olan zeka harikası bilgin 4 Eylül 973’te Harezm’de doğmuştur. Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Biruni el-Harizmi’nin bilinen adı ile Biruni’nin ölüm tarihine ilişkin kesin bir bilgi yoktur. Ancak 1051 olduğu öngörülmektedir.
Biruni’nin doğduğu yıllarda Harezm bölgesi, doğu ve batı olmak üzere Samanoğulları Devleti’ne bağlı iki valilikçe paylaşılıyordu. Doğu Harezm, Harzemşahlarca yönetilirken, Batı Harezm merkezi Gürgenç olan Memunoğullarınca yönetiliyordu.
Biruni, 990’da henüz 18 yaşındayken Harezm’de bir gözlemevi kurdu ve dört yıl sonra yakındaki Büşkatir Köyü’nde yeryüzünün enlemini incelemeye başladı. 998 yılına gelince Kas’ta Ay gözlemi yapmasının yanı sıra Harezm’in enlemini hesapladı.
Harzemşahlar ile Me’munoğulları arasında yapılan savaştan sonra Harezm’e Me’munoğulları egemen olmuş, Biruni ise bu olaydan sonra anayurdum dediği Harezm’i bırakarak Gürgenç’e gitmiş ve Kabus bin Veşmgir’in hizmetine girmiştir. Biruni’ye Gürgenç’te bilimsel çalışmalar konusunda her türlü olanak sağlanmıştır. Ancak Biruni, Kabus’un katı yüreğinden ve katı yaradılışından çok hoşlanmamıştır. Daha sonra yeniden Harezm’e dönmüş ve burada dönemin ileri gelen bilginlerinden kimileriyle tanışma ve bilimsel konuları tartışma olanağı bulmuştur. Bu adların arasında İbn-i Sina da vardır.
Biruni, Sultan Gazneli Mahmud’un, Harezm’i almasından sonra çalışmalarını Gazne’de sürdürmüştür. Ertesi yıl Kabil yakınlarında gök bilimsel gözlemler yapmış ve sonraki iki yıl Gazne’de benzer çalışmalar yürütmüştür. Kitab-u Tahdidi Nihayati’l-Emakin adlı yapıtını bu dönemde yazmıştır. Sultan Gazneli Mahmud’un desteği ile Hindistan’a giderek bu ülkenin bilim ve kültürünü incelemiştir ve en ünlü kitaplarından olan Kitab-u Tarihi’l-Hind’i yazmasını sağlayan deneyimlerini edinmiştir. Biruni, 425’te Mahmud’un halefi Sultan Mesud’un sarayı ile iletişim kurdu ve hemen ertesi yıl bugüne dek ulaşan diğer bir büyük yapıtı Kitabu’l-Kanuni’l-Mes’udi fi’l-hey’e ve’n-nücum’a başladı.
1040’ta Sultan Mesud’a adadığı, minerolojiye ilişkin incelemesi Kitabu’l-Cemahir fi ma’rifeti’l-cevahir’i yazdı. Kitabın içeriğinden üzerindeki yazma yükünü hafifleten bir öğrenci kümesine iye(sahip) olduğu anlaşılmaktadır. Aynı yöntem ile yazılan son kitabı ise Kitabu’s Saydene’dir. Bu kitabı yazdıktan bir süre sonra ise öldüğü düşünülmektedir.
Biruni, gök bilimi, fizik, matematik, tıp, tarih, coğrafya, yer ölçümü(jeodezi), yer bilimi, eczacılık gibi türlü bilim dalları ile ilgilenmiştir. Çalışmaları Asya’da “Bilimin Rönesansı” sayılmıştır. Türk-İslam Coğrafyacıları içinde Matematik Coğrafya’nın kurucusu sayılmıştır. İslam Coğrafyası’nın Batlamyus’u olarak görülmüştür.
Uzman olduğu bilim dalları ile ilgili yapıtları hala Batı’da kaynak olarak kullanılan Biruni, yaşamı boyunca yaklaşık 13.000 sayfadan oluşan 180 yapıt vermiş, bunlardan 27’si(kimilerine göre 22’si) günümüze dek gelebilmiş; ancak sekizi basılabilmiştir. Henüz 17 yaşındayken Güneş’in meridyen yüksekliğini ölçmeyi başarmıştır. 22 yaşındayken “Gözlemler ve Ölçmeler Dizesi” adını verdiği ilk yapıtını yazmıştır. Kimi buluşları şunlardır;
-Kıble yönünü keşfetmiştir,
-Şehirler arası uzaklıkları ölçmüştür,
-Türlü enlem ve boylam hesaplamaları yapmıştır,
-Yeryüzünün döndüğünü belirtmiştir,
-Yıldız kaymasını keşfetmiştir,
-Çevren(ufuk) derinliği kavramını ortaya atmıştır,
-Güneş lekelerini bulmuştur,
-Yeryüzünün yarıçapını belirlemiştir,
-Kayaçların katılık düzeylerini ve özgül ağırlığını hesaplamıştır,
-Yeryüzünün Güneş çevresinde bir yılda döndüğünü ve yeryüzünün uzunluğunu hesaplamıştır,
-Hidrostatiğin kimi yasalarını bulmuştur,
-Bitki biyolojisi alanında kimi çalışmalar yapmıştır,
-Deniz suyunun tuzluluğunu incelemiştir,
-Işığın yayılma hızına ilişkin görüşleri vardır,
-Matematikte, trigonometri, varyasyon, kombinezon, permütasyon alanında çalışmalar yapmıştır.
Yapıtlarından göreceli olarak en önemlileri ise şunlardır;
Asar-ül Bakiyye: Bu yapıtını 28 yaşında iken yazmıştır. Arapça olup 1878-79 yılında İngilizce’ye çevrilmiş, 1923 yılında yeniden basılmıştır. Kronoloji, tarih, takvim, kültür ve gök bilimi konuları üzerinedir.
Tahkikuma Lil-Hind: Bu yapıtını Gazneli Mahmud Han ile birlikte gittiği Hindistan seferlerinde Hint dini, ekin ve felsefesini, Sanskritçeyi öğrenip yerinde görmek amacıyla hazırlamıştır. Yapıt 1887 yılında İngilizce’ye çevrilmiş, 1910 yılında yeniden basılmıştır. Bu yapıtta; Hint bilimi, felsefesi ve dinleri üzerinde durmuş ve coğrafi bilgilere de yer vermiştir.
Tahdidu Nihayet-il-emakin Litashih-il-mesakin: 1015 yılında bitirdiği bu yapıtta, matematik coğrafyanın inceleme yöntemlerini anlatmıştır. Harezm, Hindistan ve Afganistan’da yaptığı gözlemleri ile yer bilimi ve yer ölçümüne ilişkin konulardan söz etmektedir. Ayrıca enlem ve boylam incelemeleri üzerine oldukça geniş bilgi vermekte, trigonometri ile ilgili yeni kavram ve yorumlar getirmektedir.
El Kanun-ül-Mes’üdi: Gök bilimsel coğrafya demek olan bu yapıt, Biruni’nin en büyük yapıtıdır. Bu yapıtı önemli bir matematik bilgiliği(ansiklopedi) olup döneminin birçok yeniliklerini ve keşiflerini içermektedir. Yapıt Hindistan’da iki cilt olarak basılmıştır. Birçok Batılı bilim kişisi üzerinde çalışmalar yapmaktadır.
Kitab-üt-tefhim fi Evaili Sanaat-it-tencim: Trigonometri, gök bilimi ve astrolojiye ilişkin hem Farsça, hem de Arapça olarak yazdığı büyük yapıtlarından biridir. 1934 yılında İngilizce’ye çevrilmiştir.
Kitabü’l-Cemahir fi Marifeti’l Cevahir: Değerli taşlar ve madenlerden söz etmektedir. 23 katı maddenin özgül ağırlıklarını ve sıcak su–soğuk su arasındaki yoğunluk farkını bu kitapta yayınlamıştır.
Kitab-üs-Saydene: Tıp ve eczacılık konusunda yazdığı bilgilik özelliğinde bir yapıttır. Yapıtta emlerin(ilaç) ve otların adları; Arapça, Farsça, Yunanca, Süryanice, Sanskritçe, Hintçe ve Türkçe olarak yazılmış, özellikleri açıklanmıştır. Biruni bu yapıtıyla “eczacılığın babası” sanını almıştır. Yapıt günümüzde bir çok dile çevrilmiştir. Biruni’nin son yapıtı olarak bilinmektedir.
Kitab-üssaydele Fit-tıp: Bu yapıtında daha çok matematik konuları ve özellikle sayılara ilişkin çalışmaları yer almıştır. Bu kitabındaki kimi açıklamaları günümüzde bile ilgi uyandıracak düzeyde çarpıcı belirlemelerdir. Hintlilerin rakamları buluş ve değerlendirişine ilişkin bu bilgilerden Arap ve Türk dünyası matematik bilginlerinin nasıl etkilendiğini açıklamaya çalışmaktadır.
Taksim-ül-ekalim: Coğrafi bir yapıttır.
Ahbar-ul-Harezm ve Meşahir-ül-Harezm : Mühendis olduğu kadar da büyük bir tarihçi olan Biruni’nin bu iki yapıtı Harezm geçmişine ışık tutmaktadır.
Tarihu Eyyam-is-Sultan Mahmud: Bu yapıt Gazneliler tarihine ilişkindir.
Tarih-ul-mübayyeze vel-Karamita: Maniheistler ve Karmitalıların tarihinden söz etmektedir.
Tenkih-üt-tevarih: Bir tarihsel eleştiri kitabıdır.
Duman. A, 2010, Biruni: İlmi Kişiliği, Tarih Anlayışı ve Yöntemi, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, s.19-38.
Whitaker. I, 2011, Biruni Çalışmalarının Bugünkü Durumu: Bir İnceleme ve Bibliyografya, T.C Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt:20, Sayı:1, Sayfa: 259-294. (Çeviri Fatma Kızıl)
Önceki makaleEkvatoral İklim
Sonraki makaleCBS ve Kent Bilgi Sistemleri