Prof. Hasan Pekmezci | Işıklandırma Sistemleri
Anasayfa » Makaleler » Işıklandırma Sistemleri
Sanat eyleminin üç önemli ayağı bulunmaktadır. Sanatçı, sanat eseri ve sanat eyleminin ve sanat eserinin sunulduğu izleyici/toplum. Sanat eserlerinin insanlarla buluşmasında ve topluma sunulmasında da dünyanın her yerinde müze, galeri ve sanat merkezleri görev üstlenir. Öyle ki bu mekânlar, kültür miraslarının korunması ile birlikte; ulusal ve uluslar arası alanda kültür aktarımı yönünden önemli iletişim ve eğitim merkezlerini oluşturur. Kimi düşünürlere göre müzeler toplumların çeyiz sandıklarıdır. Kimilerine göre de tarihsel ve toplumsal bellek merkezleridir. Ayrıca bu zenginlikler ulusların övünç kaynağı ve saygınlık odaklarıdır.
Tavana belli aralıklarla gömmeli tekli sabit spotlarla aydınlatma (Dizayn Plasa-Ankara)
Tavana gömmeli tekli spotlarla birlikte, hareketli sarkaç sporlarla aydınlatma (Nurol sanat Galerisi-Ankara)
Işıklandırma sistemlerinin sağlıklı aydınlatma yanında ekonomik boyutu, kullanılan araç ve gereçlerin; lamba, spot, ray gibi aydınlatma aygıtlarının tasarrufu göz önünde bulundurulmak zorundadır.
Işıklandırma sistemlerinde kullanılan aydınlatma araçları, genellikle akkor-opal lambalar, çeşitli ampuller, ültraviyole ışıklı spotlar, florasan lambalar gibi çeşitli wat ve güç rakamları içinde sistematik olarak gruplanabilir. Bunların bir bölümü ışıkla birlikte az ya da çok ısı yayan özelliklere sahiptir. Bir bölümünün ısı şiddeti yanında ışık ya da başka bir anlatımla aydınlatma şiddeti çok yüksektir. Böylece aydınlatılmak istenen nesnelere karşı bir kısmı yumuşak bir ışık ve az ısı verirken; bir kısmı şiddetli ışık ve çok fazla ısı yayabilmektedir.
Etkili ve yararlı bir görsel amaç için sunulan nesnenin ısı ve ışık altında alabileceği değişkenliklerin ve nesne üzerinde bırakabileceği etkilerin çeşitli boyutları ile incelenmesi ve tartışılması gerekir. Örneğin:
Doğrudan eser üzerine yöneltilen kontrolsüz ışık etkisinin renklerin solmasına neden olması: Üst maddede değinilen dönüşümü olmayan yapısal bozuklukların, çatlamaların ve dökülmelerin yanı sıra çok önemli bir husus da eserlerin pigment karakterli orijinal renklerinin solmasıdır. Böylece eserin orijinalliğinin bozulmasına neden olabilecek renk kayıplarının çok yönlü olarak ele alınması gerekmektedir. Özellikle her rengin doğal gün ışığı ve yapay ışık altında belli bir dayanma gücü ve fiziki ömrü bulunmaktadır. Şiddetli ışık etkisinin renk solmalarına neden olduğu ya da renklerin zamana karşı dayanabilme karakterlerine zarar verebildiği genel olarak herkesçe bilinmektedir. Örneğin renkli kumaşların güneşte solması gibi. Ayrıca bu konu, üzerinde özel olarak çalışanların ve biz eğitimcilerin yaptığımız somut deneylerden de bilinmektedir.
Bunun için şöyle bir deney herkes tarafından kolayca yapılabilir: Renkli bir fon kâğıdı ya da elişi kâğıdı alınır. Bu renkli kâğıdın bir bölümü siyah bir kâğıtla kapatılır, açık kalan bölüm gün ışığına bırakılır ve 24 saat bekletilir. Siyah kâğıt kaldırıldığında ışık gören bölümün renginin az veya çok değiştiği görülür. Bekleme süresi uzatıldığında gün ışığının soldurma özelliği çok daha net olarak görülecektir. Bu deney, çeşitli yağlıboya, akrilik boya ve suluboya ile kâğıtlara ve tuval yüzeylere yapılan deneme resim çalışmalarının gün ışığı veya çeşitli lamba türleri altında test edilmesi ile de yapılır. Tutarlı bir sonuç elde edebilmek için deneylerin hepsinin günün belli saatleri içinde yapılması ve bekletme sürelerinin aynı tutulması gerekir. Yapılan deneylerde değişik her ışık kaynağının etkileri gözlemlenir. Hatta bu deneyler resimler üzerinde doğrudan ışık ve dolaylı ışık denemeleri ile de yapılabilir. Bu araştırmalar her düzeydeki okulda öğrencilerin somut gözlemlerine cevap verebileceği için ilgi ile izlenir. Bu çalışmalar tarafımızdan 1970’li yıllardan itibaren değişik resim türleri üzerinde çeşitli ışık kaynaklarının etkilerini gözlemlemek için yapılmıştır.
Günümüzde renkler üzerinde ışık şiddetinin etkisinin teknolojik-fiziksel ve organik-inorganik araştırmaları yapılabilmektedir. Işık mühendisliği, fizik mühendisliği dalları bu araştırmaların yoğun olarak yapıldığı alanlardır. Yine günümüzün önemli gerçeklerinden biri de ihtiyaca cevap verebilecek yönde yeni teknolojik sonuçlara ulaşabilme olanaklarıdır. İyi planlanan ihtiyaçlar yeni durumlara gerekli çözüm fırsatlarını da yaratmaktadır. Ancak burada bir konuya dikkat çekmekte yarar olacaktır. Işık mühendisliği ya da iç mimari alanında kazanılan birikimler iyi aydınlatma, çağdaş aydınlatma araçlarından yararlanma, estetik etkiler yaratma gibi alanları kapsayabilir ama sanat alanından birikimli bir yetkilinin deneyimleri ve alanı ile ilgili teknik bilgileri de mutlaka hesaba katılmalıdır. Salt ışık mühendisliğinin ve iç mimari tasarım bilgilerinin sanat eserlerini aydınlatma alanında yeterli olamayacağı göz ardı edilmemelidir. Sanat merkezlerinin, müzelerin ve galerilerin ışıkları ve ışıklandırma sistemleri de bu kapsamda ele alınmalıdır.
Bu yazının görselleri olan örneklerde görüleceği gibi günümüzde uygulanmış öyle olumsuz ışıklandırma örnekleriyle karşılaşılabilmektedir ki sanat eserlerinin bunlardan zarar görmemesi mümkün değildir. Bu nedenle bilinçli bir birikimle sergilenen ya da sergilenmek üzere sunulan nesnelerin özelliklerinden kaybetmemesi; renk ve biçim açısından görebileceği zararların en aza indirilebilmesi için gerekli önlemlerin alınması artık zorunluluk haline gelmiştir.
Böyle giderse küresel ısınmadan kaynaklanan susuzluk, kuraklık, açlık, seller, kasırgalar, deniz seviyelerinin yükselmesi, iklim göçleri, hastalıkların yayılması ve daha birçok felaketle çocuklarımızın ve diğer canlıların üzerinde yaşayacağı bir gezegen kalmayacak. Bizler de önümüzdeki yılları, küresel ısınmanın bugünden görülen belirtilerini çok daha ağır yasayarak zorluk içinde geçireceğiz. Dünya bugün hemen sera gazi salımlarına dur demezse, 10 yıl sonra geri dönmek için çok geç olacağını önde gelen bilim insanları ısrarla vurguluyor. Fosil yakıtların, yani petrol, kömür ve doğalgaz kullanımının bu hızda sürmesinin küresel ısınmanın en
önemli sorumlusu olduğunu da herkes biliyor. Oysa dünya hükümetleri hala ciddi bir önlem almıyor.Bizler, küresel ısınmayı durdurmak için herkesi; kendisinin, çocuklarının, dünyanın ve ülkesinin geleceğini düşünen herkesi elinden gelen her şeyi yapmak için duyarlı olmaya çağırıyoruz.Kyoto Protokolü 1997 yılında imzalandı ve bundan tam 2 yıl önce, 16 Şubat 2005’de yürürlüğe girdi. Kyoto Protokolü, yükümlülük altına giren ülkelerin sera gazı salımlarını azaltmasını öngören uluslararası bağlayıcı bir antlaşma. Kyoto’nun öngördüğü hedefler çok kısıtlı ve yetersiz. Dünya ülkeleri küresel ısınmayı durdurmak için Kyoto Protokolü’nü kat kat aşan indirimler yapmak, önlemler almak zorunda. Ancak Kyoto yine de küresel ısınmayı durdurmak için atılacak bir ilk adim. Ne var ki, bugün en fazla sera gazı üreten ülke olan ABD Kyoto Protokolünü imzalamaktan ve yükümlülük altına girmekten kaçıyor. Dünyanın geleceğini ipotek altına alıyor” (Vatan 3, “Aydınlatma”.13 Nisan,2007)
Mühendislik sistemleri ve İç Mimari alanı yukarıda da değinildiği gibi bu konuya sadece ışıklandırma açısından yaklaşmakta, konunun sanat eseri ve sanat eserinin karakterine uygun ışıklandırma ve sunum boyutu göz ardı edilmektedir. Bu görev daha çok görülen ve ortaya konan çeşitli örnekler gibi gösterişli, çarpıcı, farklı gibi hedefler amaçlanarak planlanmaktadır. Bu konuyu kuşkusuz en iyi bilecek olanlar en azından danışma mercii olarak görülmesi gerekenler, sanat eseri ortaya koyanlar ve bu alanda uluslar arası gelişmeleri somut gözlemlerle ve araştırmalarla takip edenlerdir.
Lamba tasarrufu: Galeri yönetimince yapılan tespitte bir florasan lambanın en az altı ay ömrü olduğu, bir sergi dönemi boyunca ancak bir-iki lambanın patlayabildiği belirtiliyor.
Bu verilerin spot aydınlatma ile karşılaştırılmasında eser aydınlatma özellikleri yanında ekonomik kazanımlar da önemli yer tutmaktadır. Bir spot lambanın fiyatı, çoğu zaman birkaç florasan lambanın fiyatını bulmaktadır.
Galeri ve sergi mekânının bütün tavanına resim asılacak duvardan en az 100cm mesafede gömme veya sıva üstü ikili ya da dörtlü seperatörlü florasan armatürü dizilmelidir.
Salonlar büyüdükçe florasan lamba grupları birer metre ara ile ikinci ve üçüncü sıra olarak artırılmalıdır.
Müze, galeri ve sanat merkezlerinin aydınlatılmasında dünyadaki gelişmeler paralelinde ülkemizde de gerekli önlemlerin alınması gerekmektedir. Klasik, alışılagelmiş aydınlatma yöntemleri yerine, sergilenen eserlere zarar vermeyecek, izleyenlerin gözlerini yormayacak ve eserlerin görsel açıdan eşit ışık dağılımı içinde görülmesini sağlayacak aydınlatma sistemleri uygulanmalıdır. Bu gereklilikler sanat merkezlerinin görselliğe dayanan etkileme amacına daha tutarlı olarak hizmet etmesi anlamına gelecektir.