Bir türkmen – bir ykbal: Berdi Kerbabaıew
Sowet döwrüniň türkmen edebiıatynyň aksakgaly, kerwenbaşysy, onuň düıbüni tutujylaryň biri – Berdi Kerbabaıew. Garaşsyzlygyň başky ıyllaryndan bäri geçen döwür içinde başga-da köp ıazyjy-şahyrlar, suratkeşdir kompozitorlar, umuman, döredijilik adamlary bilen bir hatarda Berdi aganyň-da ady ıurduň habar serişdelerinde tutulmady diıen ıaly. Onuň ömri we döredijiligi bilen bagly ıubileı seneleri, ıagny tegelek seneler ıurt derejesinde bellenmedi.
Berdi Kerbabaıew 1894-nji ıylyň 15-nji martynda Tejeniň Gowkuzereň obasynda dünıä inıär. Kaka, Buhara medreslerinde bilim alan Berdi Kerbabaıew döredijilik işine 1923-nji ıylda başlaıar. Ol “Gyzlar dünıäsi”, “İaz möwsüminde bir gözel”, “Kepän dodak”, “Amyderıa” ıaly poemalaryny, döwrüň täzeliklerini wasp edıän goşgulary döredıär. Ol edebiıatyň kyssa, dramaturgiıa ıaly žanrlaryna ıüzlenip, köp sanly hekaıalar, oçerkler, powestdir pıesalar ıazıar. Ol 30-njy ıyllarda çagalara niıetläp “Kim bilmeşek” atly kitabyny neşir etdirıär.
Kerbabaıew dünıä we ors edebiıatynyň görnükli wekilleriniň ençemesiniň eserlerini türkmen diline terjime edıär. Olaryň arasynda Maksim Gorkiniň “Ene” romany, Lew Tolstoıyň “Hajymyrat” powesti, Mihail Şolohowyň “Göterilen tarp” romany, Woıniçiň “Gögeıin” romany, Arkadiı Gaıdaryň hekaıalary bar. Mürze Ibragimowyň “Ol gün geler” romanyny, Musa Jeliliň goşgularyny, Omar Haııamyň rubagylaryny we başga-da köp eserleri türkmen diline terjime edıär.
1940-njy ıylda Kerbabaıewiň meşhur “Aıgytly ädim” romanynyň birinji kitaby çapdan çykıar. Ol üç kitapdan ybarat bu eserini uruşdan soň ıazyp gutarıar, eser 1948-nji ıylda SSSR-iň Döwlet baıragyna mynasyp bolıar. Şu döwürde Staliniň konfliktsizlik teoriıasynyň höküm sürıän döwründe döreden “Aısoltan” powesti edebi nukdaınazardan gowşak bolsa-da, döwrüň talabyna bap gelıändigi, sowet ideologiıasynyň islegini kanagatlandyrıandygy üçin 1951-nji ıylda şol eseri üçin Kerbabaıewe SSSR-iň Döwlet baıragy berilıär.
Berdi Kerbabaıewiň ses ıazgylaryndan
Berdi Kerbabaıew türkmen döwletiniň düıbüni tutujylaryň biri - Gaıgysyz Atabaıew barada “Gaıgysyz Atabaıew” romanyny döretdi, “Suw damjasy – altyn dänesi” atly romany bolsa “Aıgytly ädimiň” logiki dowamydyr. Bu eserde Artygyň, Aşyryň, Mawynyň we “Aıgytly ädimdäki” beıleki gahrymanlaryň agtyk-çowluklary hereket edıär.
Ol ıolıazgylar žanryny türkmen edebiıatyna ilkinji bolup girizen ıazyjydyr. Onuň eserleri gaty köp daşary ıurt dillerine terjime edildi. Ol çeper döredijiligini ömrüniň ahyryna çenli dowam etdirdi. Umumy alnanda, Berdi Kerbabaıew Türkmenistanyň İazyjylar guramasyna 20 ıyl ıolbaşçylyk etdi.
Berdi Kerbabaıew Türkmenistanyň Halk ıazyjysy, başda belleışimiz ıaly, SSSR-iň Döwlet baıragynyň iki gezek laureaty, Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky döwlet baıragynyň eıesi, Türkmenistan Ylymlar akademiıasynyň akademigi, Sosialistik Zähmetiň Gahrymany.
Berdi Kerbabaıew 1974-nji ıylyň 23-nji iıulynda Aşgabatda aradan çykdy.
Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugynyň düıbüni tutujylaryň biri, radionyň baıry işgäri (häzir merhum) Aman Berdimyrat öz wagtynda Berdi Kerbabaıew barasynda şeıle diıipdi:
— “Çagdaş türkmen edebiıatynyň kerwenbaşysy – Berdi Kerbaba”. Bu jümle edebiıatçy alym Hanguly Taňrygulyıewiň Berdi Kerbabaıewe bagyşlanan, 1982-nji ıylda neşir edilen kitabyndan alnan.
Dogrudan-da, çagdaş türkmen edebiıatynyň we medeniıetiniň taryhyny Berdi agasyz göz öňüne getirmek mümkin däl. Türkmen edebi diliniň dinamiki ösüşine-de Berdi Kerbaba uly goşant goşdy. Bir alymyň Berdi Kerbabaıewiň 70 ıyllyk ıubileıinde dogry belleışi ıaly, “Klassyk edebiıatda Magtymguly şahyr bolan bolsa, çagdaş edebiıatda Berdi Kerbaba şol derejä ıetdi”.
Edebiıatçy alym Tejen Nepesowyň Magtymguly bilen Kerbabaıewi deňeşdirmesi ıöne ıerden däldir. Awtor Magtymgulyny Berdi Kerbabadan gowy bilıän adamyň ıokdugyny, türkmen edebiıatynyň taryhynda Magtymgulydan soň klassyk derejä Berdi Kerbabaıewiň çykandygyny belleıär. Nepesowyň ıazmagyna görä, Magtymguly milli taryhy ideallary işledi, türkmen milli şygyr sungatyny özbaşdak ugur hökmünde kesgitledi. Türkmen milli dilini edebi diliň normalary hökmünde praktiki taıdan ulandy. Magtymgulynyň şahsyıeti bilen tebigatyň türkmene joşan bu bu beıik keramatyny her bir sagdyn aň duıdy.
Magtymguly türkmen taryhynyň agyr döwründe ıaşan hem döreden bolsa, Berdi Kerbaba sowet döwrüniň agyr şertlerinde, ideologik syıasy gysyşy astynda işledi we döretdi, partiıanyň talabyna eglişik etmeli boldy, faktlary ıoımak bilen türkmenleriň göıä 1917-nji ıyldaky ors ynklabyndan soň Türkmenistanda sowet häkimiıetiniň berkarar edilmegine orslar bilen bile türkmenleriň-de gatnaşandygyny girizmeli boldy. Berdi Kerbabaıewiň sosialistik realizm usulynda ıazan “Aısoltan” powesti, “Nebitdag” romany gowşak hem ynançsyz çykdy. Bir söz bilen aıdylanda, Berdi aga halkyň ajy günlerini-de, süıji günlerini-de bile paılaşdy. İörgünli söz bilen aıdylanda: “Halkyň ody bilen girip, küli bilen çykdy”.
Magtymgulynyň beıik şahyrlygyny, şahsyıetini dünıä açyp görkezmekde, onuň eserlerini ıaıratmakda Berdi aga uly hyzmat degişlidir. Ol baryp 1926-njy ıylda Magtymgulynyň 289 goşgusyny ıygnap, arap hatynda kitap edip çykartdy. Oňa Bertels, Samoılowiç ıaly gündogarşynas alymlar ıokary baha berdiler.
Şol wagtlar halkyň medeni mirasyny inkär etjek bolan proletkultçular kitabyň täze medeni gurluşa zyıanlydygyny öňe sürüp, gadagan etdirjek boldular. Emma öz sopy şahyrynyň eserlerini Gurhandan soň ikinji ıerde görıän, mukaddes hasaplap gelen türkmenler Magtymgulynyň kitabyny şol wagtyň özünde düıelerine ıükläp, alyp gidipdirler.
Berdi Kerbaba häkimiıetleriň dürli şyltaklaryna, ıanamalaryna garamazdan, mertebesini saklady, öz halkynyň döredijiligini öwrenmek işinden el çekmedi we ahyrsoňy päsgelçilikleri ıeňip geçdi. Netijede Magtymgulynyň dabarasy dag aşdy.
Berdi Kerbaba halypasy Magtymgula eıermek bilen bir goşgusynda:
Söııän seni joşgun urıan ıürekden,
Ömrüm saňa gurban, Türkmenistanym!
Zerursyň sen maňa çaıdan-çörekden,
Ähli derde derman, Türkmenistanym!
Guwanjym, baılygym hem hany-manym,
Bilimde kuwwatym, damarda ganym,
Gözümde görejim, göwrämde janym,
Seni dünıä bermen, Türkmenistanym!
- diııär. Indi ıaş edebiıatçylaryň mirasdüşerlik etmeginde Berdi Kerbabanyň ömür, döredijilik ıoluny tankydy gözden geçirmek bilen partiıanyň we KGB-niň arhiwleriniň materiallaryndan peıdalanmak arkaly täze-täze eserler döretmeklerini arzuw edıärin.
Öz wagtynda Azatlyk Radiosynyň Aşgabatdaky habarçysy, merhum Saparmyrat Öwezberdiıew şeıle gürrüň beripdi:
—1957-nji ıyl. TKP MK-nyň 1-nji sekretary Suhan Babaıew “Eziz hanyň nökeri” diıip, Kerbabaıewi türmä basdyrjak bolup ıördi. İazyjynyň garşysyna degerli dokumentleri taııarlaıardy. Emma SSSR İazyjylar soıuzynyň şol döwürdäki başlygy, şahyr Alekseı Surkow gyssagly suratda Aşgabada geldi. Ol gele-gelmäne Türkmenistanyň İazyjylar soıuzynda ıygnak geçirdi. Iki kabineti dolduryp, ıygnaga gatnaşan türkmen ıazyjylary Alekseı Surkowyň agzyndan: “Türkmenistany ıykmak mümkin, emma Berdi Kerbabaıewi ıykmak mümkin däl. Ony bütin dünıä tanaıar” diıen sözleri eşitdiler. Şeılelikde, Alekseı Surkowy Kreml goldap, Berdi Kerbabaıewiň, halk dilinde aıdylyşy ıaly, “bitiniň burnam ganamady”.
Berdi Kerbabaıewiň mazary, Aşgabat şäheri.
Berdi Kerbabaıewi nämede aıyplamak islediler?
Türkmenistanly žurnalist, ıurduň ıakyn taryhyny öwreniji Allaıar Çüriıewiň “Bir soragyň ıigrimi ıyllyk sütemi” atly kitabyndan, İusup Öwezowa bagyşlanan oçerkde onuň ıatlamasyndan bölek: “TK(b)P MK-nyň sekretary bolan döwrümde, 1952-nji ıylda, Londonyň gazetleriniň birinde Berdi Kerbabaıew hakynda habar çap edilıär. Habar türkmen ıazyjysynyň ozal iňlislere satylandygy barasynda ıazylypdyr. Bu habary Müsüriň bir gazetem göçürip çap edıär. Şol gazetler bize gelip gowuşdy. Moskwadanam: “Eger respublika üçin gerek hasaplasaňyz, onda Berdi Kerbabaıewe degmäň” diıip ıazypdyrlar. Seredip gördük, maslahat etdik. Kerbabaıewiň Türkmenistan üçin bitiren işiniň agramy gaty uly. Berdi aga Eziz hanyň mürzesi bolupdyr. İöne bu zatlar hakynda Berdi aga partiıa girende öz terjimehalynda görkezmän eken”.
Aşgabatda ıaşaıan ıazyjy Amanmyrat Bugaıew:
—Eziz hanyň tutulyşy barasynda il içinde her hili gürrüň bar. Hakyky bolan waka şeıle: Eziz hany ıok etmegiň kül-külüne düşen iňlisler aldaw-hile gurıarlar, Eziz hanyň ıanyna ıollanan ak gwardiıaçy ofiser: “Men Denikiniň Mara gizlin ıol bilen gelen wekiliniň adıutanty” diııär hem Eziz hany Mara gelmäge çagyrıandygyny, gizlinlikde duşuşmak isleıändigini aıdıar.
Iňlisler bilen ıeňasty, gizlin gatnaşykda bolan Berdi Kerbabaıewem, Hally dilmajam bu hileden habarly eken. İöne olar Eziz hana pursatdan peıdalanmagy, Mara gitmegi maslahat berıärler. İalana, hilä güp ynan Eziz han dilmajy Hally dilmaç hem mürzesi Berdi Kerbabaıew hem şahsy janpenalary dokuz adamy ıanyna alyp, Mara gitmäge razyçylyk berıär. Iňlisler we akgwardiıaçylar ony ıörite wagon bilen üpjün edıär. Iňrik garalanda Eziz han Tejenden Mara ıola düşıär. Gijäniň bir wagty otly Garybata stansiıasynda saklanıar. Wagona münen akgwardiıaçylar, iňlisler Eziz hanyň janpenalaryny ıaragsyzlandyryp, wagondan düşürıärler, soňra Eziz hanyň ıerleşen küpesine girıärler. Eziz han Hally dilmaç, Berdi Kerbaba bilen bir küpede barıan eken.
Aldawa düşenine göz ıetiren Eziz han ıaraga ıapyşıar, Hally dilmaç: “Haı, han, saklanaweri, sen olary atsaň, bizem atarlar” diıip, Eziz hanyň iki eliniň daşyndan gujaklaıar. Wagony yzyna öwürıärler, Berdi Kerbabaıew bilen Hally dilmajy bolsa Tejene ıetilmegine 15-20 kilometr galanda wagondan düşürip goıberıärler. Eziz hany bolsa gös-göni Aşgabada, ondan soň Krasnowodskä getirıärler, şol ıerde-de ol iňlisler we akgwardiıaçylar tarapyndan atylyp öldürilıär.
Aşgabatda ıaşaıan garaşsyz žurnalist, "Edebiıat we Sungat" gazetiniň öňki baş redaktory, Deıwid Börk adyndaky halkara baıragynyň laureaty Aşyrguly Baıryıew:
—Berdi Kerbabaıewiň hemişelik hemralary gaırat, gujur, zehin, paıhas, hyjuw. Edebiıat dünıäsine ol Artyklary, Aınalary, Gaıgysyz Atabaıewleri, Japbaklary berdi. Näme diıseler diıibersinler, “Aıgytly ädim” romany 20-nji asyr türkmen edebiıatynyň in naıbaşy eseri hökmünde taryhda galar. İazyjynyň ıigrimi ıyllyk yhlasy, maňlaı deri siňen baş kitabyna halk durmuşynyň ensiklopediıasy diımek bolar. “Aıgytly ädimden” taryha, etnografiıa, dine, däp-dessura, edep-ekrama degişli baı maglumatlary tapmak mümkindir. Roman aıratynam türkmen diliniň özboluşly ıadygärligi. Ondan ömrüňde eşitmedik sözleriňdenem bir sözlük düzse bolar. Şonuň ıaly-da saňa ozaldan tanyş sözleriň-de ıazyjynyň ötgür galamynyň astynda täze öwüşginlere eıe bolıandygyny duımak kyn däldir.
Berdi Kerbabaıew ıaly sözleri gerek ıerinde jylawlap, gerek ıerinde jylawyny ıazdyryp bilıän ıazyjy az-azdyr. Türkmen diliniň gandu-şekerli, nogul-nabatly, çeşme şemally, bugdaı maısaly owazyna melul bolmak üçin aram-aram Berdi Kerbabaıewiň eserlerini okamak gerek.