Yanıldık, Hata Ettik!
Ben hiçbir zaman işlemediğim bir günahı itiraf etmem...
Adaletin İcrasında Taviz Yok
Hz. Ali'nin (a.s) bir açıdan kendi davranışıyla ve diğer açıdan Müslümanların değişimiyle ilgili diğer sorunları da vardı. Ali, İslâm hükümlerinin uygulanmasında taviz vermeyen bir kişiydi. Resul-i Ekrem'den (s.a.a) sonra İslâm toplumu yıllarca nüfuz sahibi kişilere imtiyaz tanımaya alışkanlık kazanmıştı.
Bu konuda Ali (a.s) şaşırtıcı bir sebat sergilemiş ve şöyle demişti: "Ben adaletten bir kıl ucu kadar sapacak bir kişi değilim." Hatta ashabı gelip, "Azıcık taviz versen, yumuşak davransan." diyorlardı. Fakat onlara şöyle cevap vermişti:
"Siz benden zulmetme ve zayıf kişilerin hakkını çiğneme pahasına siyasette muvaffakiyet kazanmamı mı istiyorsunuz?! Vallahi! Gece ve gündüz olduğu müddetçe, gökte bir yıldız hareket ettiği sürece ben böyle bir şeye razı olmam." (1)
Siyasette Sadakat ve Netlik
İmam Ali'nin (a.s) hilâfetinin üçüncü sorunu siyasette de gözettiği sadakat ve netlik idi.
Bu da dostlarından bazılarının hoşuna gitmiyordu, onlar şöyle diyorlardı: "Siyasette bu kadar sadakat ve netliğe gerek yoktur; siyasete biraz hile katmak gerekir. Siyasetin tadı hilekârlıktır." (Bütün bu naklettiklerim Nehcü'l-Belâğa'da geçer.) Hatta bazıları, "Ali siyaset bilmiyor; baksana Muaviye nasıl siyaset yapıyor!" diyorlardı. Ali (a.s) ise şöyle karşılık veriyordu:
"Vallahi Muaviye benden dahi değildir. O hile ehlidri; ben hile yapmak istemiyorum. Ben hakikat yolundan sapmak istemiyorum.
Allah Tebarek ve Teala hilekârlıktan nefret etmeseydi o zaman dünyanın en zeki ve uyanık adamının Ali olduğunu görürdünüz; hilekârlık fısku fücurdur. Böyle fücurlar küfürdür ve ben kıyamet günü hilekârların ellerinde bir bayrak olduğu hâlde haşrolacağını (zahiren aldananların da aldatanların bayrağı altında toplanacaklarını kastediyor) biliyorum." (2)
Hz. Ali'nin (a.s) Asıl Sorunu, Haricîler
Burada arzetmek istediğim asıl sorun başkadır; şimdiye kadar arzettiklerim bu sorun için giriş konumunda idi ve o da şu ki: Resul-i Ekrem'in (s.a.a) döneminde, Hazretin oluşturduğu tabaka, bir inkılabı yaşayarak oluşan ve bir grubun bir bayrak altında toplanmasından ibaret değildi. Resulullah (s.a.a) bir tabakayı eğitmiş, fakih etmiş, adım adım ileri götürmüş, İslâmî talim ve terbiyeyi tedricen onların ruhuna yerleştirmiştir;
Resulullah (s.a.a) on üç yıl Mekke'de idi; bu süre içerisinde Kureyş'ten çeşitli işkence, sıkıntı ve zahmetler görmüş, fakat sürekli sabırlı olmayı emretmiş, ashabı her ne kadar, "Ey Allah'ın Resulü! Kendimizi savunmamıza izin ver; ne kadar sabredelim; bunların bizden ne kadar insanları öldürmesine, işkence etmesine müsaade edelim?!
Bizi Hicazın bu kızgın kumları üzerine yatırıp göğsümüze taş bırakmalarına, kırbaçlamalarına ne kadar tahammül edelim?!" dediyse de Resulullah (s.a.a) cihat ve savunma izni vermiyordu. Sonunda sadece hicret etmeye izin verince bir grup Habeşistan'a hicret etti; bu hicretin çok yararı oldu.
Resulullah (s.a.a) on üç yıl boyunca ne yapıyordu? Eğitim veriyordu, talim ve terbiye ediyordu; yani İslâm dininin temel çekirdeğini oluşturuyordu. Hicret ettiklerinde belki bin kişi olan o grup, İslâm'ın ruhuyla tanışan ve çoğu İslâm ahlâkını alan kişilerdi. Bir hareketin birinci şartı, talim görmüş, eğitilmiş, hedef ve kurallar doğrultusunda taktiklerle aşina olan bir ekibe sahip olmaktır. Bunlar merkezî bir çekirdek hâline getirilebilir ve daha sonra gelenler bunların öğrencisi olup kendilerini bunlarla tatbik edebilirler. İslâm'ın muvaffakiyetinin sırrı budur işte.
Dolayısıyla, İmam Ali'yle (a.s) Resul-i Ekrem'in (s.a.a) durumu arasındaki farklardan biri, Resulullah'ın (s.a.a) kâfirlerle, yani apaçık ve perdesiz bir küfürle, açıkça ben küfrüm diyen bir küfürle karşı karşıya olması; fakat Hz. Ali'nin (a.s) perde altındaki küfürle, yani nifakla karşı karşıya olmasıydı.
İslâm perdesi altında, kutsallık ve takva perdesi altında, Kur'ân bayrağı ve Kur'ân'ın zahiri altında kâfirlerin hedefini güden bir kavimle karşı karşıyaydı. İkinci fark şuydu ki, halifelerin döneminde, özellikle ikinci halife Osman'ın döneminde Hz. Resulullah'ın (s.a.a) aldığı talim ve terbiyenin peşinden gerektiği gibi gitmediler; oldukça fazla İslâmî fetihler yapıldı. Fetihler tek başına bir şey yapamazdı. Resul-i Ekrem (s.a.a) on üç yıl Mekke'de kaldı ve Müslümanların kendilerini savunmalarına bile müsaade etmedi; çünkü kişiler daha bu savunma ve cihada layık değillerdi.
Cihat ve fetihler yapılacaksa da İslâmî kültürün yayılışıyla orantılı ve uyumlu olmalıdır; yani bir taraftan fetihler yapıldığı gibi diğer taraftan da onunla orantılı olarak İslâmî kültür de genişlemeli, yayılmalıydı. Müslüman olan insanlar ve hatta İslâm'a cezp olan kişiler İslâm dininin temel ilkelerini, gerçeklerini ve hedeflerini, İslâm'ın dış görünümü ve çekirdeğini anlamalı, tanımalıdırlar.
Fakat halifelerin dönemindeki bu gaflet sonucu İslâm dünyasında yaşanan şeylerden biri de İslâm toplumunda İslâm dinini seven, bu dine inanan, fakat sadece İslâm'ın zahirini tanıyan, İslâm'ın ruhuyla tanışmayan bir tabakanın ortaya çıkmasıdır. Bu tabaka ne kadar kendini zorluyorduysa da, bu, marifet ve İslâm dininin hedeflerini tanıma üzerinde değil, sadece örneğin namaz kılmak üzerinde yoğunlaşıyordu.
Fazla secde etmeleri sonucu İslâm dünyasında alınları nasır bağlayan, secdede başlarını yere, el ve dizlerini toprak ve kumlara bırakıp (bir saat, iki saat ve beş saat kadar) uzun secde yapmaları sonucu ellerinin içi ve diz kapakları nasır bağlayan kutsal görünümlü ve zahit bir tabaka oluştu.
Hz. Ali, İbn Abbas'ı onların üzerine gönderdiği zaman, onlar Ali'ye (a.s) karşı baş kaldırıp ayaklanınca, İbn Abbas gelip onlar hakkında şunları söyledi:
"Çok secde etmeleri sonucu alınları yaralanmış, elleri deve dizleri gibi nasır bağlamış, üzerlerinde zahitler gibi eski gömlekler bulunan, katı simalara sahip olan kişilerdir.
Şimdi su getirip havuzu doldur. (şimdi gel çık işin içinden)
İslâm dünyasında, İslâm eğitimiyle tanışmayan, fakat İslâm'ın zahirine sımsıkı sarılan böyle bir tabaka; yani cahil dindar, sevaba düşkün mukaddesatçı oluştu. Ali (a.s) bu tabakayı şöyle tanımlamıştır:
Haşin, katı kalpli, zayıf iradeli, köle vasıflı bir halk saygın bir ruha sahip değildir; nereden çıktıkları belli olmayan düşük ve alçak insanlardır. Biri bu köşeden ve diğeri ise diğer bucaktan çıkmış. Nereden geldikleri belli olmayan temelsiz, köksüz insanlar.
Şimdi gelip İslâm mektebinin birinci sınıfında oturup İslâm dersini almaları gereken, okur-yazarsız, bilgisiz, Kur'ân'ın ne olduğunu bilmeyen, Kur'ân'ın anlamını bilmeyen, Resulullah'ın (s.a.a) sünnetini anlamayan insanlar; bunlar eğitim almalı, terbiye edilmelidirler; bunlar İslâmî talim ve terbiyeyi almamışlar; bunlar Resulullah'ın (s.a.a) eğittiği muhacir ve ensardan değillerdir; İslâmî terbiyeden yoksun bir grup insanlardır.
Ali (a.s) öyle şartlar altında hilâfete geçiyor ki, hem Müslümanlar arasında, hem de diğer yerlerde böyle bir tabaka var; hatta kendi ordusu arasında bile bu tabakadan kişiler vardı. Bunun sonucu olarak da; defalarca duymuş olduğunuz Sıffin Savaşı ve bu savaşla birlikte Muaviye ve Amr As'ın hilesi vuku buldu. Onlar artık yenilmek üzere olduklarını ve bu yenilginin artık son yenilgi olduğunu hissedince bu tabakadan yararlanmak için plân hazırlıyorlar.
Dolayısıyla Kur'anları mızraklara vurmalarını emrediyorlar ve diyorlar ki: "Ey insanlar! Hepimiz Kur'ân ehliyiz; hepimiz kıble ehliyiz. Neden savaşıyorsunuz? Buna rağmen savaşmak istiyorsanız; gelin Kur'anları vurun!" Bunun üzerine bu tabaka hemen savaşı bırakıp "Biz Kur'ân'la savaşmayız." dediler ve Ali'nin (a.s) huzuruna gelerek "Artık sorun halloldu. Kur'ân ortaya sürüldü. Ortada Kur'ân olunca da savaşmanın bir anlamı yoktur." dediler. Ali (a.s) şöyle cevap verdi:
"Başından beri onlara, gelin Kur'ân'ı esas alarak hükmedelim, hakkın kimden yana olduğunu görelim söylediğimi bilmiyor musunuz? Bunlar yalan söylüyorlar; bunlar Kur'ân'ı hakem kılmış değillerdir; bunlar daha sonra tekrar Kur'ân'a karşı kıyam etmek için Kur'ân'ın cilt ve kağıtlarını siper etmişlerdir. çnemsemeyin. Ben sizin önderinizim; ben Kur'ân-ı natıkım. Vurun; ilerleyin.
Fakat onlar; "Hayret!! Neler söylüyorsun sen?! şimdiye kadar biz seni iyi bir kişi biliyorduk; senin iyi bir kişi olduğunu söylüyorduk; belli oluyor ki sen de makam düşkünü birisin. Biz gidip Kur'ân'la mı savaşalım yani?! Hayır; savaşmayız biz." dediler.
Peki, olsun; savaşmayın siz
Malik-i Eşter ilerlemekteydi. "Hemen Malik'e geri dönmesini emret; artık Kur'ân'la savaşmak yakışmaz." dediler. çok baskı yaptılar. Bunun üzerine Ali (a.s) geri dönmesi için Malik'e haber saldı. Malik geri dönmeyerek, "Efendim müsaade edin. Bir iki saat kaldı; bunlar kesin bir yenilgiye uğramak üzereler." Gelip Malik geri dönmüyor, dediler.
Bunun üzerine, "Ya Malik'i geri döndürürsün ya da buracıkta bu kılıçla seni paramparça ederiz (sayıları yirmi bin kişiydi). Sen Kur'ân'la mı savaşıyorsun?!" dediler. Ali (a.s), "Ey Malik! Ali'yi hayatta görmek istiyorsan geri dön." diye haber gönderdi.
Hakemeyn olayı gündeme geldi. Dediler ki, "şimdi Kur'ân ortaya kondu; o hâlde iki hakem seçelim." Peki, olsun; hakem seçelim. Onlar şeytan (gibi kurnaz) Amr As'ı seçtiler. Ali ise uyanık bir alim olan İbn Abbas'ı önerdi. Fakat onlar, "hayır", dediler; "İbn Abbas senin amcan oğludur. Akrabandır senin.
Seninle akrabalık bağı olmayan birini seçmemiz gerekir." dediler. Bunun üzerine "Peki, Malik Eşter'i seçin." buyurdu. Fakat yine, "Hayır; biz Malik Eşter'i kabul etmiyoruz." dediler. Diğer birkaç kişiyi de kabul etmediler. "Biz sadece Ebu Musa Eş'arî'yi kabul ederiz." dediler.
Kimdir bu Ebu Musa? Ali'nin ordusundan mı? Hayır; Ebu Musa Eş'arî daha önce Kufe valisiydi; Ali (a.s) onu valilikten almıştı. Ali'ye karşı kin besleyen bir kişiydi. Ebu Musa'yı getirdiler. Ebu Musa da Amr As'a aldandı ve defalarca duyduğunuz ciddi bir işten ziyade oyuna benzeyen hile vuku buldu.
Aldandıklarını anlayınca, hata ettik. dediler. "Hata ettik." söyleyerek hatalarını itiraf etmeleri de başka bir hatadır. çünkü "Muaviye'yle savaşı bırakmakla hata ettik; onunla savaşmamız gerekirdi; bu, Kur'ân'la savaş değildi. Savaş Kur'ân'a karşı değil, Kur'ân'ın lehineydi." demediler. Aksine, "Bu hareketimiz doğruydu" dediler. Ve yine "Biz Ebu Musa'yı seçmekle hata ettik. İbn Abbas veya Malik Eşter'i göndermeliydik." de demediler. Onlar şöyle dediler: "Aslında Allah'ın dininde iki kişinin gelip hakemlik yapmasını kabul etmek küfürdü. çünkü Kur'ân, "Hüküm ancak Allah'ındır." buyuruyor. Kur'ân, hüküm ancak Allah'ındır buyurduğu için hiç kimsenin hakemlik yapma hakkı yoktur. O hâlde esasen hakem tayin etmek küfür ve şirkti. Hepimiz kâfir olduk. Biz "Esteğfirullahe rabbî ve etubu ileyh" diyerek tövbe ettik." dediler. Sonra Ali'ye gelerek, "Ey Ali! Sen de bizim gibi kâfir oldun; sen de tövbe et." dediler.
Şimdi asıl sorun neymiş bakın görün. Ali'nin sorunu Muaviye midir, yoksa bu ruhsuz inanca sahip olanlar mı? Ali'nin sorunu Amr-ı As mıdır, yoksa bu kuru inanca sahip olanlar mı?
Ali, "Yanılıyorsunuz." buyurdu; "Hakemlik küfür değildir; siz bu ayetin manasını anlamış değilsiniz. "Hüküm ancak Allah'ındır." ayeti, yani kanun ancak Allah veya Allah'ın izin verdiği kimse tarafından konulmalıdır.
Biz başka birinin gelip bize kanun belirtmesini istemedik. Biz, kanun Kur'ân'ın kanunudur; iki kişi gelip Kur'ân'a uygun hakemlik yapsın, dedik. Allah gelip de kişilerin ihtilafa düştükleri konularda hakemlik yapacak değildir herhâlde!"
Fakat onlar, "Böyle olması gerekir." dediler. Ali (a.s);
"Ben hiçbir zaman işlemediğim bir günahı itiraf etmem ve asla şeriata aykırı olmayan bir şeyin şeriata aykırı olduğunu söylemem. Ben nasıl Allah ve Resulü'ne yalan bağlayıp ihtilaf konularında hakem seçiminin şeriata aykırı ve küfür olduğunu söylerim. Hayır; küfür değildir. Siz istediğinizi yapabilirsiniz." buyurdu.
1- Nehcü'l-Belâğa, 124. hutbe.
2- Nehcü'l-Belâğa, 198. hutbe.