1. TÜRKMEN DILİNIŇ LEKSIKASY
Haısy-da bolsa bir dilde ulanylıan sözleriň hemmesine şol diliň leksikasy ıa-da sözlük sostawy diıilıär. Mysal üçin, türkmen dilinde ulanylıan sözleriň hemmesi dilimiziň leksikasy ıa-da sözlük sostawy bolıar.
Şol sözleriň her biri näme-de bolsa bir zady aňladıar.
Meselem: suw diıen söz içilıän, ekin meıdanlaryňa tutulıan suwuklygyň adyny aňladıar.
Eger ıüzmek diısek, belli bir hereketi, adamlaryň, gämileriň, guşlaryň suwda ıüzmegini aňladıar. Uçmak diılende hem belli bir hereketi, guşlaryň, samolıotlaryň, kosmos korabllarynyň uçmagyny aňladıar.
356-njy gönükme. Kitabyňyzdaky düşündirişli sözlükden arryk, boz, sübse sözlerini tapyp, olary aňladıan manylary bilen depderiňize göçürip alyň. Şular ıaly sözler türkmen diliniň nämesi bolıar?
357-njy gönükme. Aşakdaky nakyllary okaň. Has gara ıazylan sözleriň manysyny düşündiriň.
Öl agajy egmegin, degmedige degmegin.
İelli gün ıort, ıagyşly gün ıat.
İola çyksaň, ıoldaşyňy düzet.
Könesi bolmadygyň täzesi bolmaz.
Namarda ıalbarandan, ıat-da, ıanyňy garbala.
358-njy gönükme. Okaň we göçüriň. Has gara ıazylan sözleriň manylaryny düşündiriň.
1.Okuwçylar maslahatynyň başlygynyň ıanynda mekdebiň bedenterbiıe mugallymy Agajanow otyrdy.
Okuwçylaryň birnäçesi etrap çagalar lagerlerine dynç almaga gidipdir.
2.Kosmosa uçmak üçin köp türgenleşik işlerini geçirmeli, köp zady öwrenmeli. Geljekki kosmonawtlar täzeden ellerine okuw kitaplaryny aldylar. Priborlaryň işleışini öwrenmelidi. Raketany dolandyrmagy bilmelidi.
359-njy gönükme. Kitabyňyzdaky düşündirişli sözlükden türkmen diliniň öz sözleri bolan awçy, ıeňiş sözlerini tapyp, olary aňladıan manysy bilen depderiňize göçüriň.
Türkmen diliniň leksikasy (sözlük sostawy) diňe türkmen sözlerinden ybarat däldır. Dilimizde başga dillerden geçen sözler hem ulanylıar. Mysal üçin, žurnal, klas, ruçka, direktor, raketa, awtobus, gazet, galstuk, parta, brigadir ıaly sözler türkmen diline rus dilinden ıa-da rus diliniň üsti bilen başga dillerden geçen sözlerdir.
Bulardan başga-da dilimizde mekdep, mugallym,.kitap, medeniıet, döwlet, maglumat, halk, ıekşenbe, düşman, dost ıaly birnäçe sözler ulanylıar. Bu sözler türkmen diliniň leksikasyna (sözlük sostawyna) arap we pars dillerinden geçipdir. Bular ıaly sözlere bolsa arap we pars sözleri diıilıär.
Türkmen dilindäki başga dillerden geçen sözler alynma sözlerdir. Olar dilimiziň baılygydyr.
360-njy gönükme. Okaň. 1-nji abzasdaky has gara ıazylan sözleriň rusçadan geçen sözlerdigini, 2-nji abzasdakylaryň arap, pars sözleridigini ıatda saklaň. Şol sözleri nusgada görkezilişi ıaly ıazyp göçüriň.
1.Biziň ıurdumyzda sowatsyzlyk ıok edildi. Şäherde, obada ıaşaıan adamlaryň gazetleri, žurnallary okap bilmeıäni ıok diıen ıalydyr. İurdumyzyň Prezidenti S.A. Nyıazowıň bilim syıasaty ıaşlaryň has-da çuňňur bilim almaklaryna
2.Biziň mekdebimiziň okalgasyna täze kitaplar geldi. Men goşguly kitaby gowy görıärin. Sen okaıan goşgularyň mazmunyny aıdyp bilıärmiň? Magtynıguly öz goşgularynda namartlary, namyssyz ıigitleri ıazgarıar, duşmanlary ıigrenmegi, dostuňa wepaly bolmagy wesıet edıär. Magtymguly ıokary medeniıetti, edebiıaty söııän adam bolupdyr.
Rusçadan geçen sözler
Arap we pars sözleri
mekdep, kitap, ...
361-njy gönükme. Okaň we rus dilinden ıa-da onuň üsti bilen geçen sözleri aıdyp beriň.
Biz goňşy etrabyň 1-nji mekdebinde bolduk. Okuwçylar otagyny gördük. Olar oňat fotomontaž taııarlapdyrlar. Mekdepde okuwçylar bilen basketbol, woleıbol, ıeňil atletika, şaşka boıunça sport ıaryşlary yzygiderli geçirilıär. Bular hakynda bize klas ıolbaşçymyz doly gürrüň berdi.
362-njy gönükme. Okaň, soňra göçüriň. Arap we pars dillerinden geçen sözleri aıdyp beriň, olaryň aşagyny çyzyň.
1. Mugallym bize türkmen atlary hakynda gürrüň berdi. Atlar hakynda ıörite hekaıalar, kitaplar hem ıazylypdyr.
Biziň döwletimiz atçylygy ösdürmäge uly üns berıär.
2. Türkmen halkynyň medeniıeti gün-günden ösıär. Biz mekdeplerde okaıarys, şatlykly durmuşda ıaşaıarys.
363-njy gönükme. Hekaıajygy okaň. Rus dilinden we rus diliniň üsti bilen geçen sözleri depderiňize göçüriň.
Serhetde adaty durmuş dowam edıärdi. Wagt ikindi bolupdy. Bu mahal serhediň naçalnigi Níkolaı Iwanowiç kabinetinde oturyp, serhetçileriň ıaş dostlary bilen ertirki geçiriljek işleriň planyny çekıärdi.
Telefon jaňy Nikolaı Iwanowiçiň ünsüni böldi. Ol trubkany göterip, gulagyna ıetirdi.
Maıor Litwinow diňleıär.
Telefon arkaly berlen habaryň gowy däldigini naçalnigiň gaşlarynyň çytylanlygyndan aňmak bolıardy. Serhediň golaıynda serhedi bozujynyň peıda bolandygy anyklandy. Trewoga yglan edildi. Sähel salymyň içinde soweşjeň ıagdaıa geçildi. Serhet ıakasyna gözegçilik etmek üçin oba ilatyna, ıaş şerhetçilere gyssagly suratda habar edildi.
Hekaıajygyň näçe abzasdan ybaratdygyny aıdyp beriň.
364-njy gönükme. Aşakdaky türkrnen, rusçadan geçen we arap-pars sözleriniň her birine degişli bir sözlem düzüp, depderiňize ıazyň.
1.Çörek, suw, ellik.
2.Artist, direktor, kino.
3.Kitap, meıdan, döwlet.
GEÇILENLERI GAİTALAMAK ÜÇIN SORAGLAR:
1. Türkmen diliniň leksikasy ıa-da sözlük sostawy diıip nämä aıdylıar?
2. Dilimiziň leksikasynda başga dillerden geçen sözler ulanylıarmy? Mysallar getiriň we olara nähili sözler diıilıändigini aıdyp beriň.