TOSYÖV Covid-19'un ekonomideki etkileri raporunu açıkladı - Medya Ankara Haber
Anasayfa » ANKARA HABERLERİ » TOSYÖV Covid-19’un ekonomideki etkileri raporunu açıkladı
ANKARA HABERLERİ EKONOMİ GÜNDEM
TOSYÖV – Türkiye Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler, Serbest Meslek Mensupları ve Yöneticiler Vakfı COVİD-19’un ekonomide ve sosyal yaşamda yarattığı olumsuzluklar, KOBİ’lerin bu süreçte daha az hasarla çıkarak faaliyetlerini sürdürmeleri ve sorunlarının tespitini kapsayan raporu kamuoyu ile paylaştı.
TOSYÖV Yönetim Kurulu Başkanı Nezih Kuleyin’in açılışını yaptığı basın toplantısında Başkan Kuleyin tarafından TOSYÖV hakkında genel bilgilendirme ve Covid-19 sürecinde KOBİ’lere etkileri anlatıldı.
TOSYÖV Yönetim Kurulu Başkanı Nezih Kuleyin, Makina İhracatçıları Birliği Yönetim Kurulu Başkanı Kutlu Karavelioğlu, TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi İşletme Bölüm Başkanı Prof. Dr. Ramazan Aktaş‘ın ve TOSYÖV Yönetim Kurulu Üyelerinin katıldığı programa bazı basın mensupları da online olarak uzaktan erişimle bağlandı.
TOSYÖV tarafından oluşturulan Ekonomi Çalışma Grubu, hazırladığı raporu Ankara Sanayi Odası toplantı salonunda basın mensupları ve kamuoyu ile paylaştı.
TOSYÖV Ekonomi Çalışma Grubu tarafından hazırlanan rapor basın mensupları ile paylaşılırken, Prof. Dr. Ramazan Aktaş tarafından COVİD-19 ve Kobilere Etkileri başlıklı sunum gerçekleştirildi.
TOSYÖV’ÜN COVİD 19’UN EKONOMİYE ETKİLERİ RAPORUNDA ŞU DETAYLARA YER VERİLDİ:
Çin’in Vuhan kentinde ortaya çıktığı bilinen yeni tip koronavirüs, ülkelerin ve otoritelerin
dikkatini çekmiş olsa da ilk başlarda “salgın” adı altında değerlendirilmemiştir. Ancak, virüsün
yüksek bulaşıcılığı ve tıbbi destek gerektirmesi nedeni ile riskli olduğu belirlenmiştir. En
başlarda bir pandemi değil epidemi olarak adlandırılmış ve Dünya Sağlık Örgütü(WHO)
tarafından 30 Ocak 2020 tarihinde “Kamu sağlığı acil durumu” ilan edilmiştir. Yeni tip
koronavirüsün Çin dışında ülkelerde de görülmesinin ardından seyahat kısıtlamaları birçok ülke
tarafından uygulanmaya başlamıştır. Yayılım hızı öngörülenin çok üstünde olması ve tedbir
alımlarının sınırlı kalması sebebiyle tüm dünyanın gündemine oturmuş ve Brezilya’da ilk
vakanın çıkışı ile Antarktika hariç tüm kıtalara yayılmış olduğu gözlemlenmiştir.
Ocak ayında sağlık tedbirlerinin artmasının ardından, talep düşüklüğü tehlikesini öngören
ülkeler ve kurumlar ilk ekonomik tedbirleri Şubat ayı sonunda başlatmıştır. Dünya Bankası,
salgınla mücadele eden ülkelere 12 milyar dolarlık paket devreye sokacağını bildirmiştir.
Ardından IMF 5 Martta salgınla mücadele için 50 milyar dolarlık kaynak ayırdıklarını
açıklamıştır. 13 Martta ise ABD Başkanı ulusal acil durum ilan ederek 50 milyar dolara kadar
acil durum fonunun erişime açılacağını beyan etmiştir ve 27 Martta ABD’de 2.2 trilyon dolarlık
ekonomik teşvik paketi onaylanmıştır.
WHO dünya genelinde vakanın 100.000’i aşmasının arından COVID-19 adı verilen yeni
tip koronovirüsün tüm dünyayı etkileyeceğini belirterek “küresel salgın(pandemi)” ilan
etmiştir. Covid-19 bu süre zarfında İtalya ve İspanya gibi Avrupa ülkelerinde çokça artış
göstermiş ve salgın merkezi Çin’den Avrupa’ya kaymıştır. Oluşan bu gelişmeler Mart 2020
tarihinden itibaren birçok kurumun evden çalışma ve uzaktan eğitim sistemine geçişine neden
Nisan ayından itibaren bazı ülkeler yeni karantina kısıtlamalarını yürürlüğe koyarken
salgının başladığı Çin’in Vuhan kentinde karantina kaldırılmıştır. Avrupa’nın ardından Covid-
19 Amerika’da çok sayıda kişiyi enfekte etmiş ve merkez bir kez daha yer değiştirip yeni
merkez Amerika olmuştur. Salgını kontrol edebilen ve ekonomilerini açmak isteyen Hollanda,
Almanya, Çekya, Fransa ve Avusturya gibi Avrupa ülkeleri Mayıs ayından itibaren tedbirleri
gevşetme kararı almıştır.
Son sayılarda 1 Haziran itibariyle dünya genelinde 6,3 milyon vaka 2,8 milyon iyileşen
sayısı ve 374 bin ölüm bulunmaktadır. Türkiye’de yine aynı gün itibariyle 163 bin vaka, 127
bin iyileşen ve 4500 vefat bulunmaktadır. Covid-19’un Türkiye’de geldiği son durum
TUBİTAK tarafından hazırlanan “Covid-19 Türkiye Web Portalı”nda da takip edilebilmekte
olup ilgili kaynaktan alınan grafik Şekil 1’de sunulmuştur. Gelinen durumda Türkiye’nin
salgınla sağlık açısından mücadelesinin olumlu gidişatı sevindirici niteliktedir. Yetkililer
tarafından, ikinci bir dalga yaşanmaması durumunda -aşının bulunmasıyla beraber- 2021
yılında salgının sağlık açısından yarattığı olumsuz etkinin büyük ölçüde ortadan kalkacağı
Şekil 1: Covid-19 Türkiye Vaka Grafiği
2- COVID 19’un Genel Ekonomik Etkileri
Salgın öncesi süreçte Dünya genelinde belirli ve birikerek gelmiş problemler
bulunmaktadır. Bu problemlerin başında yaşanan küresel krizlere de neden olan finans
kesiminde ortaya çıkan türev enstrümanlar gibi fiziken karşılığı olmayan araçlardır. Bu tür
araçlar finans kesimi ile reel ekonomi arasındaki bağın kopmasına neden olmuştur. Ardından
türev araçlar temelli krizin çıkması ve yüksek miktarda borçlanmalar nedeniyle son zamanlarda
finansal anlaşmazlıklar ve savaşlar artış göstermiştir. Ancak salgının diğer krizlerden temel
farklarından birisi sorunun reel ekonomide olmasıdır.
Salgın dünya genelinde talep kırılganlığı bulunan sektörleri tehdit etmiş ve belli
firmalarda işten çıkarmalar, ücretsiz/ücretli izinler, kısa çalışma saatleri ve ücret kesintileri gibi
sonuçlar doğurmuştur. Amerika Birleşik Devletleri tarihinin en yüksek işsizlik rakamları ile
karşı karşıya kalmayı beklemektedir (The Newyork Times – 9 Mayıs). Global işsizlikte
beklenen yoğun artış, ülkelerin bütçesine sosyal harcamalarda artış olarak yansıması
düşünülmektedir. Covid-19 vaka sayısında Mayıs ayından itibaren artış görünen Rusya’da
Merkez Bankası başkanı, Rusya ekonomisinin 2. Çeyrekte %8 küçüleceği öngörüsünde
bulunmuştur. IMF 14 Nisan tarihinde yayımladığı raporda 2020 yılı için küresel ekonomide
%3, gelişmiş ülke ekonomilerinde %6,1 ve gelişmekte olan ülke ekonomilerinde %1’lik
Salgının başlattığı panik havasından sonra insanların eve çekilmesi nedeniyle bir talep
düşüklüğü sorunu ortaya çıkmıştır. Söz konusu talep düşüklüğü yakın zamanda meydana gelen
petrol vadeli fiyatlarındaki düşüşten, seyahat acentalarının rezervasyon iptallerinden ve zorunlu
ihtiyaçlar hariç harcamaların düşmesinden anlaşılabilmektedir. Türkiye özelinde durum belli
sektörler ve işletmelerde hissedilmiştir. Ülke genelinde gözlenen ekonomik daralma
Türkiye’deki ekonomik aktivitenin üçte ikisinin mobilite kısıtlamalarına veya talep risklerine
duyarlı olmasından kaynaklanmaktadır (PWC).
Azalan talep, küresel anlamda uygulanan sağlık önlemleri ve karantina tedbirleri
sonucunda dünya ticaretinde de ciddi düzeyde azalma meydana gelmiştir. Dünya ticaret
hacminde Mart 2020’de aylık % 1.4, yıllık olarak ise % 4.3’lük bir küçülme meydana gelmiştir.
Bu durum ithalat ve ihracat faaliyetlerinde bulunan işletmelerin zarara uğramasına neden
olmuştur. Bu zararın bir nedeni üretim için gerekli kaynakların tedarikinde yaşanan
gecikmelerdir. Ayrıca, satış hacminde görülen azalma da firmaların zarar etmesinde önemli bir
rol oynamıştır. Özellikle tedarik zincirinde çoğu ülkenin Çin’e bağımlı olması, pandemi
sürecinde dünya ticaretinde büyük kırılganlığa neden olmuştur.
Türkiye salgını jeopolitik sorunlar, gelişmiş ülkelere kıyasla daha yüksek enflasyon ve
buna bağlı olarak daha yüksek piyasa faiz oranları, yüksek borçluluk ve cari açık gibi sıkıntılar
içinde karşılamıştır. Bu olumsuz koşulların krizin getireceği ekonomik sıkıntıların daha da fazla
hissedilmesine yol açacağı aşikârdır. Salgının Türkiye’deki ekonomik etkileri üzerine
makroekonomik değerlendirme yapılması için yeterli veriler henüz bulunmamaktadır. Bu
verilerin yayınlanma sıklığının düşük olması düşünüldüğünde ekonomik değerlendirme için
öncü göstergelere bakmak daha anlamlı hale gelmektedir. Geleceğe yönelik beklentiler için
Borsa İstanbul verilerine, imalat ve sanayi sektörü için PMI verilerine ve GSYH tahminleri için
elektrik kullanım oranlarına bakılmıştır.
BIST 100 endeksi Türkiye’de benchmark olarak kabul edilen ve borsaya kote olmuş en
iyi 100 şirketi bir arada gösteren bir endekstir. 21 Ocak 2020 tarihinde 123.556,10 olarak tarihi
zirveyi yakalamış ancak virüsün etkisiyle 23 Mart 2020 tarihinde 84.246,17 seviyesine kadar
gerilemiştir. Bu durumun nedenleri yatırımcıların nakde dönmek istemeleri veya yatırımdan
kaçınma beklentisi olarak yorumlanabilmektedir. BIST sektörel endekslerde ise en çok düşüş
gösteren 6 sektör; Spor, Turizm, Tekstil ve Deri, Metal ürünler ve Makine, Taşımacılık, GYO
İstanbul Sanayi Odası’nın açıkladığı Türkiye İmalat PMI verisi aylık olarak
yayımlanmaktadır ve imalat sektöründeki durum için öncü bir göstergedir. Satın alma
yöneticileri endeksi olarak adlandırılan bu endeks üretim yapmak için sağlanan girdilerin
göstergesidir ve bu endeksteki artış üretimin pozitif eğilimde olması olarak
yorumlanabilmektedir. 2020 yılının ocak ayından itibaren açıklanan oranlar 51.3; 52.4; 48.1 ve
33.4’tır. Türkiye’de ilk Covid-19 vakası 11 Mart tarihinde bulunmuş ve kısıtlamalar bu tarihten
itibaren başlamıştır. Birçok fabrika esnek çalışma saatlerine geçiş veya üretimi kısmi durdurma
kararı almıştır. 4 Nisan ayında açıklanan 33.4 değerindeki PMI rakamı yaşanan bu gelişmelerin
sonucu olarak değerlendirilmelidir. Krizin etkisi arttıkça PMI verilerinin daha da aşağı
değerlere gideceği beklenmelidir.
Türkiye’de elektrik tüketimi ve GSYH arasında 0,75 pozitif ilişki vardır. Bu öncü
gösterge olarak kullanılabilmektedir. PWC raporunda sunulan bu bilginin ışığında yapılan
yorum “Küresel finans krizinin etkilerinin görüldüğü 2009’da elektrik tüketimi %3,2 azalırken,
sabit fiyatlarla GSYH %4,7 azalmıştır. Eğer Mart’ın son haftası ve Nisan’ın ilk haftasındaki
elektrik tüketimi azalması GSYH’de de aynı oranda gerçekleşir ve bu etki Nisan’ın iki ve
üçüncü haftalarında da devam ederse, 4 haftadaki GSYH kaybı 58 milyar TL olarak
Türkiye yaşanan bu gelişmeler karşısında 100 milyar Türk Lirası değerinde ekonomik
destek paketi açıklamıştır ve istihdamın sekteye uğramaması için çalışmalar yapıldığını
bildirmiştir. Türkiye ve diğer ülkeler salgının ekonomide yarattığı tahribatı bir nebze olsun
azaltmak için finansal destek paketleri açıklamış ve başlangıçta alınan önlemlerin yetersiz
kaldığını fark ettiğinde yeni teşvik paketlerini de uygulamaya koymuştur. Ancak önlemlerin
sadece finansal boyutta sınırlı kalması krizi önlemede yeterli olamayacaktır. Salgının tüm reel
kesimi etkilemesi bu önlemlerin kapsamının diğer krizlerde alınan önlemlerden daha farklı
olmasını gerekli kılmaktadır. Bu noktada, parasal desteklerin yanında işlerin yeniden
tanımlanması, tedarik zincirinin çeşitlendirilmesi, sağlıkla ilgili risklerin yönetimi, uzaktan
çalışma sisteminden daha fazla yararlanma gibi yeni normal olarak adlandırılan her konuda
destekler ve yeni düzenlemeler gereklidir. Bu yeni dönemde sadece devlet değil, firmaların da
gerekli düzenlemeleri yapma konusunda sorumlulukları olacaktır ve bu yüzden firmaların yeni
normale uyum sağlama konusunda hazırlık yapması gerekecektir. Artık her şeyin eskisi gibi
olamayacağı söylenen bu döneme uyum sağlayanların ayakta kalacağı, buna karşın eskisi gibi
faaliyetini sürdürenlerin bu süreçten zarar göreceği aşikârdır.
3- COVID 19’un Sektörel Bazda Kobilere Etkileri
Raporun bu kısmı kaleme alınırken salgının yukarıda belirtilen etkilerinin ne yazık ki kısa
dönemli olamayacağı en azından gelecek yılda da bu olumsuz gelişmelerin yaşanmaya devam
edeceği varsayılmıştır. Raporun bundan sonraki kısmının bu varsayım ışığında kaleme
alındığına dikkat edilmelidir.
Salgının makro ekonomiyi işsizlik, büyüme, döviz kurlarında artış gibi parametreler
açısından olumsuz etkilediği görülmekle beraber bu olumsuz ekonomik etkilerden her sektörün
aynı oranda zarar gördüğünü söylemek mümkün değildir. Çoğu sektörde talep azalması
sonucunda belirli bir miktar küçülmeler yaşanmakla birlikte Türkiye ekonomisinin büyük
bölümünü oluşturan hizmetler sektöründe daralma daha fazla hissedilmiştir. Bunun sebebi de
bu sektörde hizmetin sunumunda birebir iletişim ya da etkileşim olmasıdır. Nitekim BIST
sektör endekslerinde en çok düşüş yaşayan sektörler kısıtlamalara karşı duyarlı olan sektörler
olarak karşımıza çıkmaktadır. Deloitte’un yayımladığı “COVID-19’un işletmelere olan
finansal etkileri ve çözüm önerileri” adlı raporda en fazla olumsuz etkilenen sektörler olarak
havayolları, oteller, restoranlar, perakendeciler, ulaşım, limanlar, nakliye ve madencilik sektörü
Salgın süresince ülkeler arası ticaret durma noktalarına geldiği için artık ülkelerin kendine
yetebilme kavramına yöneldiği görülmektedir. Kendine yeterlilik konusunda lojistik
sektörünün kritik önemi olacaktır. Çünkü tedarik zincirlerinin iç ve dış piyasalarda yeniden
yapılandırılması gereklidir. Salgının küresel etkisi nedeniyle küresel anlamda talep daralması
görüldüğü için ihracat yönünden de büyük kayıplar yaşanmaktadır. Bu sebeplerden dolayı bazı
sektörler ve ticaretin ya da ekonomik faaliyetin daha yoğun olduğu bazı şehirlerin salgından
daha fazla yara aldığı gözlenmektedir.
Bu noktada, Capital dergisinin bu yılın mayıs ayında yayınlanan sayısında yer alan
kapsamlı raporuna bakmakta yarar bulunmaktadır. Bu raporda belli başlı sektörlerin etkilenme
oranları yer almaktadır. İmalat ve otomotiv sektöründe yaklaşık % 70’lik bir sektör
daralmasından bahsedilmekte iken, beyaz eşyada % 60, elektronik bakır gibi bir hammaddede
ise % 40 oranlarında talep daralması olduğu belirtilmektedir. Bunlara ek olarak pek çok imalat
faaliyetinde ve sektöre yönelik hammadde üretiminde yaklaşık % 50 civarında kayıplar olduğu
ifade edilmektedir. Hizmet sektörünün ön sıralarında yer alan restoran işi ile tekstil
faaliyetlerinde yaklaşık kaybın % 60 – 70’ler civarında olduğu belirtilmektedir. Bunlara ek
olarak yüz yüze faaliyetleri içeren fuarcılık gibi alanlarda ise fuar organizasyonlarında iptal ya
da ertelemelere gidildiği ifade edilmektedir.
Dr. Umut Emekçi’nin çalışmasında ise salgın sürecinde sektörel etkilerin aynı düzeyde
yaşanmayacağının yanı sıra bazı sektörler üzerinde kısa süreli olsa da olumlu sonuçların ortaya
çıkabileceği raporlanmaktadır. Temizlik ve sağlık malzemeleri, kimya laboratuvarları,
koruyucu malzemelerin üretimini sağlayan sektörlerin sağlıklı yaşama duyulan önemin artması
ile bu gelişmelerden olumlu etkileneceği öngörülebilir. Bunun yanında sosyal izolasyon ve
çevrimiçi çalışma sebebiyle artan talebe bağlı olarak ev elektroniği, hobilere yönelik üretim
yapan sektörlerin ve lojistik sektörünün bu durumdan olumlu yönde etkilendiği görülmektedir.
Bunların aksine yoğun insan temasının olduğu turizm, ulaşım, eğlence ve restoran-kafe
şirketlerin yer aldığı hizmet ağırlıklı sektörlerin ise sosyal tedbirler nedeniyle olumsuz
etkileneceği beklenebilir. Ayrıca panik ve ekonomik belirsizlik ortamının tüketicide yarattığı
psikolojik etki sebebiyle otomotiv, gayrimenkul gibi ertelenebilir ihtiyaçlara hitap eden
sektörlerin ürünlerine yönelik talepte belirgin azalmalar görülmüş ve bunun sonucunda bu
sektörlerin tedarik zincirinde yer alan firmalar da bu olumsuz gelişmeden etkilenmiştir.
İmalat sektöründe gerek iç talep gerekse de ihracatta yaşanan daralma sektörde
küçülmeye yol açmıştır. Raporun başlarında sunulduğu üzere sağlık malzemeleri üretimi
konusunda izinler verilerek bu sektörde yer alan işletmelerde faaliyetler devam etse de asıl
ihracat kalemlerimiz arasında yer alan otomotiv gibi daha büyük çaplı üretimlerde hem talep
azalmasına bağlı olarak hem de kısıtlamalar dolayısıyla büyük oranda faaliyetler durma
Talep kırılganlığı yüksek olan sektörler arasında bulunan turizm sektörü değerlendirmesi
için sektör uzmanlarıyla yapılan çalışmada, uzmanlar; oluşan bu yeni durumdan çıkış yolu
olarak devlet desteklerini, uygun borçlanma yöntemlerini ve düşük faizli kredileri işaret
etmişlerdir. Yeni talep yaratmak adına yeni ürünler ve ekonomik tur paketleri üzerinde
Eurocontrol’un yayımladığı “Covid-19’un Avrupa Hava Trafiğine Etkisi” Mayıs ayı
raporunda geçen yılın aynı günlerine göre uçuşlarda %91 ila %85 oranı arasında günlük hava
trafiğinde azalma görüldüğü bildirilmiştir. Makine sektöründe bulunan kişilerle yapılan ankette
ise en güncel üç sorun olarak; likidite problemi, kapasite kullanım düşüklüğü ve şehirler/ülkeler
arası seyahat engeli olduğu vurgusu yapılmıştır.
2019 yılında takipteki krediler arasında KOBİ kredilerinin oranı %42 olarak
açıklanmıştır. 2020 yılı için hem sorunlu kredilerin artması hem de bu rakamlar içinde
KOBİ’lerin ağırlığının artması beklenmektedir. Türkiye’de imalat alt kalemlerinde yer alan
belli sektörlerde KOBİ’lerin istihdam açısından daha fazla ağırlığa sahiptir. Bu sektörler olarak
ilk akla gelenler ise tarım ve hayvancılık, tekstil, kayıtlı medyanın basılması ve mobilyacılıktır.
İstihdamın korunması ve sekteye uğramaması adına bu sektörlere özel önem verilmesi
4- COVID 19’un Sonrasında Oluşacak Yeni Sosyal Ve Ekonomik Düzen
Covid 19 salgını yakın zamanda vaka sayıları olarak azalsa dahi etkilerinin ekonomik,
sosyal ve politik alanda devam etmesi beklenmektedir. Ortaya çıkabilecek dönüşümler ve
trendler Dr. Umut Ekmekçi tarafından kapsamlı olarak raporlanmıştır. Öncelikle oluşan panik
ve tedirginlik ortamının bir süre daha devam etmesi beklenebilir. Böylelikle ekonomik güven
endeksleri gibi parametrelerde oluşan düşüş trendi belirli koşullar netleşene kadar devam
edecektir. Salgın sırasında hem alınan tedbirler hem de oluşan belirsizlik ortamı ile ortaya çıkan
işsizlik problemleri salgının süresine de bağlı olarak daha da artabilecektir. Uzaktan çalışma
gibi salgın risklerinin yönetimi açısından gerekli olan bazı tedbirler firmaların çalışma
modellerinde yenilenmelere neden olabilecektir. Birtakım firmaların faaliyet ömürleri sona
ererken, birtakım yeni iş alanları ve fırsatların doğması ile yeni girişimler oluşabilecektir.
Firmaların teknolojiye ve AR-GE’ye olan yatırımlarında yaşanabilecek gelişmeler ile küresel
anlamda yeni teknoloji devrimleri karşımıza çıkabilecektir.
Virüse bağlı salgın ile kalite ve ürünlerin belirli standartları sağlamasının gerekliliği
ortaya çıkmıştır. Salgın sonrasını izleyen dönemde de müşterilerin ve üreticilerin bu anlamda
daha çok sorgulayarak daha seçici davranmaları beklenebilir. Kişisel mesafenin korunması ve
sosyal izolasyon özellikle önümüzdeki aylarda devam eden bir süreç haline gelecektir.
Özellikle yurtdışı menşeili kurumsal firmalar, çalışanlarının evlerinden çalışmasını destekleyici
yapıyı savunmaktadır. Eğitim sektöründe bulunan okullar ve üniversiteler teknolojinin
yardımıyla uzaktan eğitim sistemine hızlı bir geçiş gerçekleştirmişlerdir.
Salgının oluşturduğu sosyal belirsizliklerin siyaset ve politikalar üzerinde önemli
etkilerinin olması kaçınılmazdır. Öncelikle ortaya çıkan bir istihdam problemi vardır ve çoğu
ülkede bu konuda büyük patlamalar olmuştur. İşsizlik oranında meydana gelen artışlar,
ekonomik belirsizliğin küresel anlamda yarattığı panik ortamı ve sürecin başarısız yönetilmesi
gibi hususlar yönetimlerin ve hatta dünya genelinde faaliyet gösteren bazı yetkili kurumların
sorgulanmasına neden olabilirken, sürece aksiyonu doğru zamanda alan ve sürecin yönetimini
başarılı olarak gerçekleştiren yönetim ve kurumların ise güvenilirlik seviyeleri artmaktadır.
Küresel çapta etkilere ulaşan salgının; ekonomik, sosyal ve siyasi yansımalarının da
küresel boyutlarda etkili olması kaçınılmaz olarak beklenebilir. Küresel etkilerin olması ve
salgın yönetiminin her bir ülke tarafından farklı bakış açılarıyla yönetilmesi, salgın sonrası
dönemde ülkeler arasında yeni işbirliklerinin ve ortaklıkların oluşmasına neden olacaktır.
Küresel dünyada az çok her ülkenin salgının ekonomik yansımalarından etkileneceği gerçeği
ülkelerin bu küresel krizden çıkabilmek için birlikte hareket etmelerini gerekli kılmaktadır. Bu
anlamda salgın sonrasında özellikle sağlık alanında dayanışma gözlenmekle beraber bazı
küresel güçlerin (ABD ve Çin gibi) ekonomi alanında kutuplaşmayı artırıcı önlemler alması
yönünde olumsuz gelişmeler de yaşanmaktadır. Kimi akademisyenler, krizi fırsat bilerek
ABD’nin Çin’in ekonomi ve teknoloji alanında gösterdiği gelişmeleri baskılamaya çalıştığını
Salgın sebebiyle oluşan hem talep yönlü hem de tedarik zincirinden kaynaklanan üretim
yönlü azalma, şirketler kesiminde özellikle giderlerin gözden geçirilmesini gerekli kılmaktadır.
Bu gerçeğe uygun hareket etmeyen firmaların krizden daha fazla etkileneceği açıktır. Bu yeni
dönemde hem küresel hem de yerel olarak firmalar arasında rekabetin daha da yoğunlaşması
Salgına karşı aşı, ilaç bulunması ve ne kadar süre devam edeceği gibi konulardaki
belirsizlikler salgının devam eden süreçteki ekonomik etkilerinin tahmini konusunda zorluk
oluşturmaktadır. Bu anlamda ekonomik büyüme tahminleri sadece belirli varsayımlarla
yapılabilecektir. Bu konuda Türkiye ekonomisinin ağırlığını oluşturan hizmet sektörünün
salgından etkilenme oranının yüksek olması olumsuz bir gösterge olarak ele alınabilir. Ayrıca
salgının tamamen bitmesi durumunda dahi bir toparlanma sürecine girileceğinden dolayı salgın
sonrası ekonomide kademeli bir düzelme öngörülebilir. Normalleşme sürecinin ve
planlamaların önemi bu kademeli süreçleri kısaltmak konusunda kendini göstermektedir.
Bunlara ek olarak, IMF’nin nisan raporuna göre 2021’de global ekonomide %5.8’lik
büyüme öngörülmektedir. Bu öngörünün gerçekleşmesi talebin canlanması, teşviklerin verimli
kullanılması, genişleyici maliye politikalarında ayrılan bütçenin doğru alanlara kanalize
edilmesi ile mümkün olacaktır.
5- COVID 19 İle Ekonomik Mücadelede Yapılması Gereken Hususlar
A) (Kobilere) Genel Öneriler
Türkiye’de kayıtlı olarak faaliyetlerini sürdüren şirketlerin büyük bölümü KOBİ’dir
(%99,8). Genel anlamda hem büyük kesimi oluşturması hem de faaliyet hacmi olarak görece
daha az dayanıklı olmaları sebebiyle salgının oluşturduğu ekonomik ortamda KOBİ’lerin
gerekli önlemlere ihtiyaçları kaçınılmazdır. Ek olarak KOBİ’lerin sürekliliği ve faaliyetlerinin
devamlılığı da ekonomide yer edindikleri konum itibariyle kritiktir. Salgına karşı alınacak
önlemlerdeki temel hedefin reel anlamda ekonomik canlanma olmalıdır. Bu konuda öncelikli
olarak KOBİ’leri de içeren salgın dönemi, geçiş dönemi ve sonraki süreçleri de kapsayan orta
ve uzun vadeli kalkınma programları oluşturulmalıdır. Bu sayede belirsizlikler azaltılarak daha
güvenli bir ortam sağlanacaktır. Ek olarak yetkili kuruluşlar ve yöneticiler tarafından sektör
temsilcileri ile yapılacak toplantılar ve gerekli görülen alanlarda eğitimlerin verilmesi sürecin
daha iyi yönetilmesinde faydalı olabilecektir.
Salgının sağlıkla ilgili boyutunun atlatılmasının ardından da belirli bir süre geçiş
döneminin yaşanacağı göz önünde bulundurulmalıdır. Ekonomik faaliyetlerin doğurduğu
mağduriyetlerin etkilerini kırabilmek adına sağlık tedbirlerine uymak koşuluyla sınırlı olsa da
normalleşme sürecine başlanmış olması iktisadi anlamda çok değerlidir. Ancak bu tam normale
dönüş konusunda zaman anlamında belirsizliklerin olması ve aslında durumun gidişatının
dinamik olmasının doğurduğu sonuçların iyi izlenmesi gereklidir. İlk olarak hem dünya
genelinde hem de Türkiye’deki yetkili sağlık kuruluşlarının tavsiyelerinin harfiyen yerine
getirilmesi devamlılığın sağlanması açısından kritiktir. Aksi halde eski normale dönülmenin
yerine tekrar eski kısıtlamaların yaşanması söz konusu olabilecektir. Buna ek olarak şirketlerin
bir kriz ortamında olduğumuzu düşünerek yatırım analizlerini, faaliyet planlarını buna göre
gözden geçirmeleri önemlidir.
Üretim ve siparişlerde belirli bir zaman süresince büyük artış yaşanmaması ihtimali
vardır. Bu süreçte firmaların bakım-onarım, iş güvenliği gibi alanlara biraz daha ağırlık vererek
olası büyük talep canlanmasında üretime geçip hızlı tepki verebilecek kapasiteyi
sağlamalarında yarar vardır. Normalleşme sürecinin başlarında ve orta vadeli dönemde ise daha
dış ticaret konusunda istenilen seviyelere ulaşılmasa bile iç ekonomik faaliyetlerde canlanmalar
görülebilecektir. Bu süreçte de hem iç pazarda yeteri kadar arz sağlanmış olmalı hem de dış
ticarete girişte fırsatlar aranmalıdır. Daha uzun vadeye yaklaşıldığında ise küresel ölçekli
durgunluk sonrasında dış ticarette önemli hareketlenmeler beklenebilir. Bundan dolayı dış
ticaret konusunda vergi, gümrük ödemeleri gibi hususlarda büyük teşvikler sunulabilir.
Firmaların da kendilerini bu fırsatları sürdürülebilir avantaja çevirecek şekilde hazır hale
Öncelikli olarak devletin sağladığı teşvik paketlerinden yararlanmak, şirketlerin
likiditelerinin bozulmaması açısından önemlidir. Çünkü finansal destek paketleri dolaşımdaki
para miktarını artıracağı için hem arz yönlü hem de talep yönlü daralmaların etkisini azaltmakta
önemli rol oynayacaktır. Bu konuda tüm finansal kuruluşlar aracılığıyla kontrollü bir şekilde
olmak kaydıyla düşük maliyetli ve daha uzun vadeli kredilerin kullandırılması da söz konusu
olmalıdır. Kullanılacak finansal destek ve teşviklerin verimli olarak ve doğru kanallarda
değerlendirilmesi ekonomik canlanma açısından oldukça önemlidir. KOBİ’ler bu teşviklere
başvururken yapacakları projeleri planlamalı ve teşvike neden ihtiyacı olduğunu anlatmalıdır.
Şeffaflık bu süreçte hem devlet için hem de şirketler için faydalı bir kavram olacaktır. Bu
süreçte ayrıca devletin sağladığı teşviklerin devamlı olması da salgın sonrası sürecin hızlı
atlatılması için gereklidir. Kısa çalışma ödeneğinin belirli müddet daha devam ettirilmesi de
finansal olarak oldukça gerekli bir destektir. Bu finansal destek paketlerine ek olarak tüm
sektörlerde faaliyet gösteren firmalara yönelik olarak vergi oranlarında azaltılmaya gidilmesi,
enerji ve hammadde kullanımlarına yönelik teşvikler ve vergi desteklerinin sağlanması gibi
desteklerin sağlanması da ekonomik faaliyetlerin hızlandırılması ve firmaların
sürdürülebilirliği bakımından gereklidir.
KOBİ’lerin faaliyet alanlarını ve çalışma politikalarını olası gelecek dalgalara ve krizlere
göre düzenlemeleri de sürdürülebilirlik açısından gereklidir. İzolasyon sürecinde geçilen evden
çalışma, çevrimiçi satışlar gibi faaliyetlerin devamı konusunda olmazsa olmaz koşulların
uygulanabilirliği şirket politikaları ile ayarlanmalı ve bu konuda sistematik planlar
oluşturulmalıdır. Bu yönde çevrimiçi alt yapıların oluşturulması ve sürdürülmesine yönelik
gerekli maddi teşviklerin yanında KOBİ’lere sistemsel eğitimlerin de verilmesi önem arz
etmektedir. Buna ek olarak, KOBİ’lerin yeni politikalarında çalışanların ve müşterilerin
hijyenini ve sağlığını korumaya yönelik düzenlemeleri yapmaları gereklidir. Şirket hedefleri
konulurken gerekli hijyen koşullarının sağlandığı ve kalite standardına sahip ürünlerin
üretilmesi tüketicilerin taleplerinde iyi yönlü hareket için öncü koşul olmalıdır.
Yetkili devlet kurumları doğrudan ya da dolaylı olarak finansal kuruluşlar aracılığıyla
KOBİ’lere yönelik düşük faizli ve ödeme vadesi salgın etkilerinin bitimine göre düzenlenmiş
kredileri ulaşılabilir kılmalıdır. Kaynaklar bulma konusunda büyük ölçekli şirketlere görece
daha zor kaynak yaratabilecek KOBİ’ler için bu önemli bir husustur ve onların da dikkat etmesi
gereken noktalar vardır. Borçlanma, şirketlerin büyümesi için önemli bir kalemdir ancak doğru
borçlanma yöntemleri kullanılmalıdır. Şirket, kendi yapısına en uygun seçenekleri bulmalı ve
karşılaştırmalıdır. Seçenekler arasından şirket yapısına, mali durumuna örtüşen seçeneklere
odaklanmalıdır. Kredi kolaylığının sağlanmasına ek olarak KOBİ’lerin önceki borçlarının
ödeme planlarında yapılandırmalara da gidilmesi salgının etkili olduğu, faaliyetlerin durduğu
bu dönemde süreklilik için gerekli koşullardandır.
B) (Kobilere) Sektör Bazında Öneriler
Genel olarak alınması gereken tedbirlere ek olarak KOBİ’lerin faaliyet alanlarına göre
birtakım önerilerde bulunulması da sürecin en az kayıpla atlatılması bakımından önemli bir
husustur. Destek programlarında sektörlerin ve şehirlerin üretim ağlarındaki yer alışlarına ve
önemlerine göre dikkat edilebilir ve bu anlamda ağırlığı olan sektörlere öncelik verilebilir.
Özellikle seyahat kısıtlamalarına ve sosyal izolasyona fazlaca bağımlı olan ulaşım,
turizm, restoran ve mağazacılık gibi hizmet yoğun sektörlerin müşteri potansiyellerini daha iyi
incelemeleri gereklidir. Müşterilerinin gelirlerinde azalış olma ihtimalini dikkate alarak uygun
fiyatlı ürün veya paketler sunarak olası müşteri sayısını artırabilirler. Bu tür şirketlerin hijyen
kurallarını eksizsiz uygulamaları tüketici nezdinde bu uygulamaları kabul ettirmeleri
taleplerinde artış için önemlidir. Turizm ve ulaştırma faaliyetlerinde hijyen konularına ve
gerekirse konaklama sonrası yeni müşteri kabulünden önce aralıklar bırakılarak hizmet
verilmesi etkili bir hijyen çözümü olabilecektir. Bu boşluklardan doğan maliyet farklılıkları
talebi azaltmayacak şekilde fiyata yansıtılabilecek ya da talep artışı sonrası sürümden kazanma
ile bertaraf edilebilecektir. Turizm sektöründe bazı şehirlere uygulanacak destek, komşu
şehirlerdeki daralmanın da azalmasına katkı yapacaktır.
İmalat alanında faaliyet gösteren KOBİ’ler için üretim devamlılığı oldukça önemlidir.
Bunun için tedarik zinciri yönetiminin ve gerekli üretim materyallerinin zamanında
ulaşılabilirliği kritiktir. Bu süreçte tedarik zincirindeki anlaşmalar yeniden yapılandırılmalı,
alınan siparişlerin zamanları da düzenlenmelidir. Üretim süreçlerinde yaşanacak zaman zaman
aksamalar karşısında stoklama konusunda adımlar atılmalıdır. Bundan dolayı talebin
düşmesinden kaynaklı stok fazlası bulunan işletmelerin stok yönetimi konusunda revizyona
gitmelerinin yanında, salgın sonrası oluşacak ani taleplere yönelik yönetilebilir düzeyde stok
oluşturulması da şirketlerin planları dâhilinde karar vermeleri gereken konulardır.
Satışı yapılan gıda, içecek, mağazacılık faaliyetlerinin yoğun olduğu sektörlerde yer alan
KOBİ’lerin çevrimiçi satışlar için gerekli altyapıyı oluşturmaları hem devam eden süreçte, hem
de olası gelecek tehditlerde şirket sürdürülebilirliği için gereklidir. Ek olarak vadeli satış yapan
tüm şirketler için alacaklar konusunda da düzenlemeler yapılmalıdır. Bu, özellikle kriz
dönemlerinde kritik rol oynayan likit kaynaklar oluşturmak açısından önemli bir durumdur. Son
olarak, yerel yönetimler ticaretteki daralmayı hafifletebilir. Bugünlerde zor olan, üretici ve
tüketicinin bir pazar ortamında bir araya getirilmesinde köprü görevi görebilirler.
Teknoloji ve sağlık sektörlerinde faaliyet gösteren KOBİ’lerin bu dönemde alması
gereken tedbirlerin yanında oluşacak fırsatları da yakından takip etmeleri gereklidir. AR-GE
faaliyetlerine yönelik yatırımların artması ile izolasyonun gerekli olduğu, çalışma şekillerinin
yeniden düzenlendiği, eğitim alanında hızlı adımların atıldığı bu dönemlerde hayatı
kolaylaştırmaya yönelik projelerin yapılması olumsuz etkileri terse çevirebilir. Örneğin ilaç
sektöründe aşı ve tıbbi malzeme üretiminde AR-GE’nin önemi büyüktür. İlaç sektöründe
salgına yönelik etkilerin azaltılması ve hatta bitirilmesi amacıyla yatırımlar artırılmalıdır. Bu
konuda faaliyet gösteren KOBİ’lere maddi teşviklerin verilmesi ve buna ek olarak akademik
anlamda mentörlük gibi danışmanlık desteklerinde bulunulması kritik bir adım olacaktır.
Yapılacak projelerde risk yönetimi konusunda da uzmanlardan destek alınması olası zararların
izlenmesine ve verimli sonuçlar alınmasına yardımcı olacaktır. Bu süreçte çalışanların girişimci
davranışlarının teşvik edilmesi, kendilerini geliştirmelerine yönelik fırsatların verilmesi başlıca
yapılması gerekenlerdir. Teknoloji, sağlık ve eğitim faaliyetleri için yapılacak yeni ve iyi
planlanmış projelerde salgın öncesinde de yoğun verilen ve bu dönemde artması beklenen AR-
GE teşviklerine yönelik gerekli başvuruların yapılması kaynak bulma açısından gerekli
Aktaş, R. Küreselleşme Süreci ve Ekonomik Krizler.
Allen, J., Burns, N., Garrett, L., Haass, R.N., Ikenberry G.J., Mahbubani, K., Menon, S.,
Niblett, R., Nye Jr., J.S., O’neil, S.K., Schake, K., Walt, S. How the World Will Look
After the Coronavirus Pandemic.
Capital Dergisi. Erişim Adresi: https://www.capital.com.tr/is-dunyasi/arastirmalar/korona-
Deloitte. Covid-19’un Işletmelere Olan Finansal Etkileri Ve Çözüm Önerileri.
Ege Bölgesi Sanayi Odası. Covid-19 Sonrasında Yeni Ekonomik Düzene İlişkin Öngörüler.
Emekçi, U. Krizlerde Sistematik Dönüşüm Modeli.
Eurocontrol. Erişim Adresi: http://web.shgm.gov.tr/tr/haberler/6365-eurocontrol-covid-19-
Euronews. Erişim Adresi: https://tr.euronews.com/2020/03/18/koronavirusle-mucadele-
Euronews. Erişim Adresi: https://tr.euronews.com/special/coronavirus.
International Monetary Found (IMF). World Economic Outlook, April 2020: The Great
Investing.com. Erişim Adresi: https://tr.investing.com/indices/ise-100.
İstanbul Sanayi Odası. Erişim Adresi: http://www.iso.org.tr/projeler/iso-turkiye-imalat-pmi/.
Makine İmalat Sanayii Dernekleri Federasyonu. Makine Sektöründe Koronavirüs Etkileri ve
Tedbirleri Değerlendirme Anketi, 2. Faz.
Özatay, F., & Sak, G. Covid-19 Salgını Bir Değil, Bir Kaç Çeyrek Sürerse Ne Olur?.
Pricewaterhouse Coopers (PWC). Covid-19 Pandemi Krizinin Türkiye’ye Etkileri.
The New York Times. Erişim Adresi:
TUBİTAK. Covid-19 Türkiye Web Portalı. Erişim Adresi:
Worldmeters.info. Erişim Adresi: https://www.worldometers.info/coronavirus/.
Bir önceki yazımız olan EGO Otobüsü Sincan Fatih Köprü Altında Kaza Yaptı başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.
ETİKETLER: kutlu karavelioğlu, nezih kuleyin, prof. dr. ramazan aktaş, tosyöv, tosyöv vakfı
EKONOMİ, Güncel Haberler, TEKNOLOJİ
Mobilexpress’e Collective Spark liderliğinde 2 milyon dolar yatırım
2019 yılının sonunda Türkiye’nin ilk ödeme servis sağlayıcısının kurucusu Y....