Temel Beyin Bilgisine ve Nöro-Davranışsal Sendromlara Giriş by Nobel Tip Kitabevi Ltd - issuu
TEMEL BEYİN BİLGİSİNE
İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, İstanbul
TEMEL BEYİN BİLGİSİNE ve
NÖRO-DAVRANIŞSAL SENDROMLARA GİRİŞ
5846 ve 2936 sa­yı­lı Fi­kir ve Sa­nat Eser­le­ri ya­sa­sı hükümleri ge­re­ğince her­han­gi bir bö­lü­mü, res­mi
ve­ya ya­zı­sı, ya­zar­la­rın ve ya­yın­la­yı­cı­sı­nın ya­zı­lı iz­ni alın­ma­dan tek­rar­la­na­maz, ba­sı­la­maz, kop­ya­sı
çı­ka­rı­la­maz, fo­to­ko­pi­si alı­na­maz ve­ya kop­ya an­la­mı ta­şı­ya­bi­le­cek hiç­bir iş­lem ya­pı­la­maz.
Kapak Tasarım	:	Hande Dalsaldı Çaçur
Bas­kı Tarihi	:	Mayıs 2013 - İstanbul
Tel: (0362) 435 08 03
Tülin, Sinan ve Ayşegül’e...
Beyin bilgisiyle ilgili kapsamlı bir kitap yazma fikri çeşitli nedenlerle yıllardır ertelendi. Bu nedenlerden belki de en önemlisi, hakkında kitap yazılması düşünülen beyinle ilgili bilgilerin sürekli olarak artması ve değişim
geçirmesiydi. Konferanslarda yapılan sunumlar sırasında bunlar örneklenebiliyordu. Ancak bu değişimlerin kitap formatına aktarılması hele hele
kapsamlı bir kitap projesi sanki bu değişimin hızıyla çelişiyordu ve kitap
bitmeden içindeki bilgilerin çoğunun değişmiş olabileceği düşüncesi engelleyici bir düşünceydi. Ayrıca Hakan Gürvit’in bir grup arkadaşla gerçekleştirdiği Mesulam çevirisi önemli bir caydırıcı güç olmayı sürdürüyordu ve
tabii ki gündelik hayatın binbir problemi yarattığı yorgunluklarla projenin
gündeme gelmesini yavaşlatıyordu.
Bu süreç içinde ortaya bir gelişme yeni bir motivasyon kaynağı olmuştur. Bu gelişme, Prof. Dr. Nevzat Tarhan’ın öncülüğünde Üsküdar Üniversitesinin kurulmasıdır. Üniversitenin kuruluşuyla birlikte genç öğrenci
arkadaşlara özellikle de yüksek lisans öğrencilerine sistemli dersler verme
imkanı ortaya çıktığından bu imkanın iyi kullanılabilmesi adına bir kaynak
kitap yazma zorunluluğu doğdu. Bu kitap aynı zamanda, Prof. Dr. Öget
Öktem’in yazdığı “Davranışsal Nörofizyoloji’ye Giriş” kitabının da bir devamı olmalıydı. Çünkü, içindeki şekillerin bile harcanan emeği canlı biçimde yansıttığı, şeklen sevimli içerik olarak doyurucu bir temel sinir sistemi
kitabı olan bu kitabın devamında, temel beyin bilgilerinin ele alındığı bir
kitabın yer alması ikisinin bir bütün olarak algılanmasına yol açacaktı.
1.	Giriş	.............................................................................................................1
2.	Çağlar Boyunca Değişen Beyin Anlayışları..............................................5
3.	Günümüzün Çok Merkezli Beyin Anlayışı............................................ 13
4.	Beyin İşlevselliğinin Kuralları ve Davranışsal Nöroanatomi.............. 21
5.	Beyin Şebekeleri ve İlgili Sendromları.................................................... 41
1 Yürütücü Şebeke ve Sendromları........................................................ 43
2 Dil Şebekesi ve Sendromları................................................................. 46
3 Limbik Şebeke ve Sendromları............................................................. 51
4 Karmaşık Görsel İşleme Şebekeleri NE Şebekesi............................... 55
5 Karmaşık Görsel İşleme Şebekeleri NEREDE Şebekesi.................... 57
6.	Şebekeler Arası İlişkiler ve Bozuklukları............................................... 59
Beyinden söz edildiğinde bir çok insanın aklına sadece insan beyni gelir.
Aralarında evrim şampiyonlarının da bulunduğu bu insanların refleks türünden ortaya koydukları bu düşünce, aslında, bilinçaltlarının yansımasından başka bir şey değildir. Bu yansıma, insan beyninin bilinçaltında tekleştirilmesinin ve ululaştırılmasının bir yansımasıdır. Oysa özellikle evrime
inananlar için bu yaklaşım mazur görülür cinsten bir yaklaşım değildir.
Çünkü insan beyni her yönüyle evrimin bir yansımasıdır ve içinde sadece
insanda ortaya çıkmış olan tek bir yapı yoktur. En çok insana yakıştırılan
bölge olan prefrontal korteksin bile insanda sadece oransal belirginliğinden
söz edebiliriz. Ayrıca insan beyni canlılar dünyasında raslanan en mükemmel beyin de değildir. Bir çok canlı türünde beyin insan beynine oranla
daha gelişmiş yapılara dolayısıyla da daha gelişmiş algılara ve davranışlara
sahiptir. Bu konudaki temel belirleyici, elbette ki canlıların yaşadıkları özel
ortamlara, o ortamlarda yaşamayan diğer canlılara oranla daha fazla adapte
olmaları ve bundan dolayı diğerlerine oranla daha karmaşık davranış biçimleri geliştirmiş olmalarıdır. İnsanda karmaşık düşünme ve davranma
yetenekleri çoğu zaman zeka sözcüğüyle ifade edilir. Ancak çoğu zaman
insan dışı canlılarda bu sözcük yerine refleks ve adaptasyon kavramları kullanılır ve zekaları ihmal edilir. Örneğin, suda yaşayan canlı türleri kendi ortamlarında yaşamlarını sürdürebilme adına suda yaşamayan canlı türlerine
oranla daha becerikli ve başarılıdırlar. İnsan ise bu tür bir ortamda, deyim
yerindeyse “sudan çıkmış balık” gibidir. Aynı durum ormanlar için, dağlar
için, kutuplar için de söz konusudur. Canlılar dünyasında bir çok örneği
olan beyinleri sadece insan beynine indirgemek hiç bir bilimsel mazerete sahip değildir. İnsan beynini diğer beyinlerden farklı kılan, diğer canlı
TEMEL BEYİN BİLGİSİNE VE NÖRO-DAVRANIŞSAL SENDROMLARA GİRİŞ
türlerine göre sınırlı kapasitelere sahip olan algı ve hareket yeteneklerinin,
diğer canlı türlerinden daha gelişmiş bir kontrol mekanizmasıyla sosyal içeriğe kavuşmuş olmasıdır. Yani insan beyni diğer canlı beyinlerine oranla
daha fazla sosyal beyindir ve bu yüzden tarihi, medeniyetleri, toplumları bu
Beyin evriminde insan beyninin sosyalleşme özelliği yönünden öne çıkması onun her bakımdan üstün olduğu anlamına gelmez. Beyin evriminin
sonuçta ortaya koyduğu manzara hem tarihe hem de şu an ki dünyaya bakmakla daha iyi anlaşılabilir. Burada anlaşılması gereken, yeryüzünde zekayı
sadece insanların temsil etmediğidir. Aslında çok ilginç biçimde Yaradılış
Teorisi de beyin gelişimi konusunda evrim teorisiyle kesişmektedir. Örneğin Kuran’da karşımıza çıkan şu ifade bizi düşünmeye sevk etmektedir: “Sizin için hayvanlarda da elbette ibretler vardır..” (Nahl Suresi, 66)
Temel Beyin Bilgisine ve Nöro-davranışsal Sendromlara Giriş, çağlar
boyu değişimler geçirmiş ve halen de geçirmekte olan beyin bilgisinin günümüzdeki çalışma esaslarının ve çeşitli nedenlerle ortaya çıkmış olan beyin kökenli davranış bozukluklarının bu esaslar çerçevesinde yorumlanmış
İkinci Bölüm olan Çağlar Boyunca Değişen Beyin Anlayışları, sancılı,
yavaş fakat bilim ve teknolojideki gelişmelerle uyumlu ve tutarlı bir değişim öyküsünden söz etmektedir. Bir kaç yüzyıl öncesine kadar felsefe tarihi
içinde tartışılan (daha doğrusu yeterince tartışılamayarak düalist felsefelerin ortaya çıkmasına neden olan) beyin daha sonra her dönemin bilim
ve teknoloji bilgilerine uyum sağlayarak ve sürekli kılık değiştirerek önce
mekanik bilgileri uyarınca emme basma tulumbaya, daha sonra elektriğin
keşfiyle bir elektrik santralına, fotoğraf makinasının keşfiyle bir bellek kutusuna, bilgisayarlar döneminde bir yapay zeka makinasına ve günümüzde
ise içinde çoklu zeka yeteneklerini barındıran kognitif bir organa benzetilmiştir.
Bütün bu süreçlerden anlaşılan, bilginin ve dünyanın değişmesine paralel olarak insan ve beyin anlayışlarının değişim göstermesidir. Mekanik
bilgilerinin hakim olduğu yüzyıllar boyunca beynin çalışma modelini teşkil
eden emme-basma tulumba modeli belki sadece gövdenin beyin tarafından
hareket ettirilmesi üzerine bir açıklama getirmeyi denemiştir. Bu model
içinde beyin tarafından içindeki suyun çevreye pompalanmasıyla hareketin oluştuğu varsayılmıştır. Ancak bu model sürekli değişkenlik gösteren
davranışlara bir açıklama getirememiştir. Beynin elektrik trafosuna benzetilmesi su pompası modelini değiştirmiştir ve merkeze sinir hücrelerini
koymuştur. Ancak yine de model sadece içerden dışarı doğru çalışan bir
modeldir. Görme anatomisinin ve fizyolojisinin öğrenilmesiyle beynin görsel yoldan hatıra depolayan bir kutu olduğu anlayışına gelinmiştir. Ancak
bu model de bir öncekinin tersine dışardan içeri işleyen bir beyin anlayışını
getirmiştir. Beynin bilgisayar gibi çalıştığı varsayımı mantık ve matematik
faktörlerini abartılı biçimde gündeme getiren ancak duyguların beyin üzerindeki etkisini ihmal eden bir anlayıştır. Günümüzün beyin anlayışı, çoklu
ve çeşitli varolma anlayışlarının geçerli kabul edildiği bir dünyanın ve dönemin beyin anlayışıdır. Bu anlayışa postmodern beyin anlayışı demek yanlış
Üçüncü Bölüm Günümüzün Çok Merkezli Beyin Anlayışı’nı anlatmaktadır. Görüleceği gibi günümüzde beyin bilgisi profesyonel olsun olmasın
herkesin bilgisi haline gelmiştir. Bu sosyalleşmede, öncelikle sosyal bilimlerin ve davranış bilimlerinin daha sonra ise internet kullanabilen herkesin
beyin bilgileri bağlamında kendine özel bir alan bulması etkili olmuştur.
Sosyal bilimlerin hemen her alanında; felsefede, antropolojide, sosyolojide, iktisatta, hukukta hatta edebiyatta nöro başlığıyla alternatif hipotezler
geliştirilirken davranış bilimlerinde bunun etkisi özellikle de davranışçılık
üzerinde yıkıcı etki uyandırmış; kognitif psikoloji, nöropsikoloji ve nöropsikanaliz gibi alanlar ortaya çıkmıştır. Bu ortamda Descartes, Spinoza
gibi büyük filozofların ortaya attıkları tezler nörobilim açısından deneysel
olarak incelenmekte, Proust gibi büyük yazarların romanları nörobilimin
tez konusu olmaktadır. Yine benzer biçimde, mahkeme salonlarında MR
fimleri değerlendirilmekte, zanlıların suç işlerken sergiledikleri davranışlar
bunlar vasıtasıyla açıklanmaya çalışılmaktadır.
Ama bu gelişmelerle birlikte yaşadığımız en önemli gelişmelerden biri
beyin bilgisinin gündelik ilgi alanlarına doğru hızla popülarize olmasıdır.
Son yıllar içinde bazıları yanlış ve eksik yorumlar içinde olsa da beynin
nasıl çalıştığıyla ilgili bir çok popüler bilim kitabı çıkmıştır. Bu kitapları
yazanlar arasında uzun yıllar nörobilim dünyasında çalışan ve ilginç olgularını “normal” okuyucuyla paylaşanlar da vardır. Bu çabaları Yekta Kopan’ın
bir kitap ekinde yazdığı eleştiri yazısında dediği gibi “ Nörobilimin resmi
takım elbisesini çıkararak gündelik ve rahat sivil elbise giymesi” gibi görenler vardır. Buna ek olarak, edebiyat dünyasından beyne ilgi giderek art-
maktadır. Gün geçmiyor ki bir ünlü yazar beyin mekanizmalarıyla ilgili bir
şeyler söylemesin. Örneğin, kısa bir süre önce Elif Şafak, izleyici olarak davet edildiği Dünya Ekonomik Forumu’nun Davos’taki toplantıları sırasında
gazetecilere şu görüşleri ifade ediyordu;
“Davos’ta şöyle bir kanının yaygınlaştığını gözlemledim. Dünyayı daha
yaşanılası bir yer haline getirmek istiyorsak bunu sadece siyasetçilerle, diplomatlarla, ekonomistlerle yapamayız. Yaratıcı insanların sesine de ihtiyacımız var. Şimdiye kadar, hep analiz yapan “sol beyin insanları” ön plandaydı.
Yavaş yavaş “sağ beyin insanları” na yer açılıyor Davos’ta. Yani yaratıcı tiplere.” Yine Orhan Pamuk, “Saf ve Düşünceli Romancı” adlı kitabında önce “
Bir romanı okurken kafamızda ne gibi işlemler yaparız?” diyerek sorduktan
sonra ardından şunları yazıyordu;
“Her yazar hem görsel hem de kelimesel hayal gücümüze seslenir. Ama
bazı yazarları okurken daha çok kelimelerle, kimin kime ne dediğiyle, kelime oyunlarıyla, çelişkilerle, paradokslarla ya da anlatıcı sesin araştırdığı
düşüncelerle meşgul oluruz. Başka bazı yazarlar ise kafamızda resimleri
hayaller, manzaralar, eşyalar canlandırarak işlerini görürler. Görsel ve kelimesel edebiyat ayrımıyla, edebi metinlerin kafamızdaki bu iki merkezden
birini daha çok çalıştırdığını anlatmak istiyorum.”
Bu gibi örneklerin beyin ve düşünme mekanizmalarıyla ilgili olduğunu
ve en azından bir şeyler bilinip te söylendiğini kabul etmek abartılı olmaz.
Adı geçen yazarların ikisi de beyinde farklı düşünce ve davranış mekanizmaları olduğundan ve bunların beyin yarıküreleriyle ilgili olduklarını söylemektedirler.
Ünlü İtalyan yazar ve felsefeci Umberto Eco da bu listenin içine alınması gereken yazarlardan biridir. “Kraliçe Loana’nın Gizemli Alevi” isimli
romanında, geçirdiği inme sonrası kendisiyle ilgili her şeyi unutan ancak
genel şeylerle ilgili belleği korunan birisini anlatır Eco. Bu durum sonucu
kişi kendisini hatırlamak için çocukluk yıllarının geçtiği yerlere gitmek ve
kendi arkeolojisini yapmak zorunda kalacaktır. Kitapta hastanın inme sırasında yaşadığı zihin bulanıklığını (Ensefalopati) şu sözlerle betimler;
“Sanki derin bir uykudan uyanmıştım ama hala sütümsü bir grilikte
sallanıyordum. Ya da henüz uyanmamış, rüya görüyordum. Tuhaf bir rüyaydı, görüntü yok ama ses vardı. Sanki gözüm görmüyor da neler görmem
gereken sesler duyuyordum. Ve bu sesler bana, kanallar bıyunca manzarayı bozan dumanlar dışında henüz hiçbir şey görmediğimi söylüyorlardı.
Brugge demiştim kendime, Brugge’deydim, hiç ölü kent Brugge’ye gitmiş
miydim? Sisin düşsel bir buhur gibi kuleler arasında dalgalandığı yer mi?
Sisin kenarları aşınmış bir duvar halısı gibi binaların cephelerinden sarktığı, krizantemler açmış bir mezar gibi gri ve hüzünlü bir kent.”
Yine hastanın belleğiyle ilgili yaşadığı probleme şöyle değinir;
“ ….Bakın, siz hemen diş macunu tüpünü tanıdınız, ama evli olduğunuzu hatırlamıyorsunuz; nitekim insanın evlendiği günü hatırlaması ve diş
macununu tanıması iki farklı beyin kanalına bağlıdır. Biz insanlar farklı hafıza tiplerine sahibizdir. Birinin adı kapalı hafızadır, öğrendiğimiz bir dizi
şeyi yapmamızı sağlar, diş fırçalamak, radyoyu açmak ya da kravat bağlamak gibi şeyleri…… Kapalı hafıza bize yardım ettiğinde hatırladığımızın
bile farkına varmayız, otomatik olarak hareket ederiz. Bir de açık hafıza
vardır, onunla hatırlarız ve hatırlamakta olduğumuzu biliriz. Ama bu açık
hafıza çifttir. Biri şimdilerde anlamsal hafıza denen hafızadır, genel bir hafıza, yani kırlangıcın bir kuş olduğunu, kuşların uçtuğunu, tüyleri olduğunu, bu arada Napolyon’un ölüm tarihini de bilen hafıza……İkinci tip açık
hafıza ise…. bugün olduğumuz şeyle, geçmişte olduğumuz şey arasında bir
bağlantı kuran, olaylarla ilgili hafızadır.”
Dördüncü Bölüm olan Beyin İşlevselliğinin Kuralları ve Davranışsal
Nöroanatomi’de işlevselliğin açıklanmaya çalışıldığı tarihi dönemler eşliğinde günümüzde kabul gören Bütünsellik Prensibi beş gerçekleşme alanı
eşliğinde anlatılmaktadır. Bu gerçekleşme alanları şunlardır;
1.	Beyinde bütünsellik basitten karmaşığa doğrudur.
2.	Her beyin bölgesi diğer beyin bölgeleriyle birlikte çalışır.
3.	Beyindeki bütünsellikte sol ve sağ yarıkürelerin farklı katkıları vardır.
4.	Beyin diğer sinir sistemi bölümleriyle ve gövdeyle birlikte çalışır.
5.	Beyin dış dünyayla birlikte çalışır.
Dolayısıyla, davranışsal nöroanatomide de bu alanların rolü ve katkısı
var denilebilir. Bu rol ve katkılar aşağıdaki biçimlerde kendilerini belli ederler;
1.	Beyin anatomisi hücre çeşitleri ve tabakalaşması açılarından basitten karmaşığa doğru yapılanmıştır. Bu sisteme serebral kortikal hiyerarşik yapılanma adı verilir.
2.	Her beyin bölgesi diğer beyin bölgeleriyle yakından uzağa doğru
aşama aşama bağlantı liflerinin demetleri yoluyla bağlanır.
3.	Sağ ve sol yarıküreler başta korpus kallozum olmak üzere bazı anatomik oluşumlar yoluyla birbirine bağlanır.
4.	Beynin diğer merkezi sinir sistemi yapıları olan beyincik, beyinsapı
ve omurilik’le inen ve çıkan yollar aracılığıyla, gövdeyle ise çevrelik
sinir sistemi içindeki sinirler ve kaslar aracılığıyla bağlantıları vardır.
5.	Beyin dış dünyayla içlerinde karmaşık davranışların oluştuğu beyin
şebekeleri yoluyla ilişki içindedir.
Beşinci Bölüm Beyin Şebekeleri ve İlgili Sendromları’dır. Bu bölümde
beş işlevsel beyin şebekesi ve onların sendromları kısaca anlatılmaktadır.
İşlevsel beyin şebekeleri Yürütücü Şebeke, Dil Şebekesi, Limbik Şebeke ve
2 adet Karmaşık Görsel Analiz Şebekesi (“Ne” ve “Nerede” Şebekeleri) dir.
Bunlar sırasıyla Karar ve Kontrol, Dil, Bellek, Tanıma ve Yerleşim bilgileriyle ilişkilidir. Bu şebekelerin kendi içlerindeki işleyişlerle ilgili sendromları
vardır. Bunlar da sırasıyla Yürütücü Şebeke için Diseksekütif ve Disinhibisyon Sendromları, Dil Şebekesi için Afaziler, Limbik Şebeke için Amneziler,
Karmaşık Görsel İşleme Şebekelerinde ise “Ne” Şebekesi için Agnoziler ve
“Nerede” Şebekesi için Apraksiler’dir.
Altıncı Bölüm olan Şebekeler Arası İlişkiler ve Bozuklukları’nda birden fazla şebekeyi tutan hastalık ve sendromlardan örnekler verilmektedir.
Yaygın beyin hastalıkları ve özellikle de yavaş ilerleyici olanları sırasında
şebekeler arası klinik tablolar ortaya çıkar. Prosopagnozi, Gerstmann Sendromu, Anton Sendromu, Balint Sendromu, Alzheimer hastalığı, Pick hastalığı, PPA gibi hastalıklar bunların arasında yer alır.