Hayvanlar düşünebiliyor mu?
Mesaj Gönderim Zamanı: 19.06-2010, 23:01 #1
"Azy'nin zengin bir zihinsel yaşamı var." Rob Shumaker, 25 yıllık çalışma konusu ve arkadaşı için böyle diyor. "Orangutanların bilişsel kapasitesi Afrika kuyruksuz maymunlarına eşit, hatta bazı konularda onlardan ileriler." Azy düşüncelerini klavye üzerindeki soyut simgelerle aktarmakla kalmıyor, bir "zihin teorisi" (başka birinin bakış açısını anlama) örneği de sergiliyor ve bazı şempanzelerde olmayan zihinsel esnekliği yansıtan mantıklı seçimler yapıyor. Orangutanlar, yabanıl ortamda yenilikçi kültürel geleneklerini sürdürüyor: Bazı gruplar ağaç oyuklarından böcek çıkarmak için aletler yaparken, bazıları da yaprakları yağmurda şapka niyetine veya katlayıp yastık şeklinde ya da dikenli bir ağaca tırmanırken ellerini korumak için kullanıyor. Ayrıca, nadiren, yaprakları bükerek bohça haline getiriyor ve ona oyuncak bebekmiş gibi sarılıyorlar.
Bir fil aynaya bakınca ne görür? Anlaşılan kendisini. Bu, eskiden sadece insan, maymun ve yunusların yapabildiği düşünülen ender bir bilişsel beceri. Yapılan ayna deneylerinde Asya filleri önce aynayı bir nesne olarak inceliyor. Ama incelemeyi sürdürdükçe, kendilerini gördüklerini fark edebiliyorlar. Tuhaf hareketler yapıp gösteriyi izliyor, başlarındaki boyanmış -ayna olmasa göremeyecekleri- bir noktaya tekrar tekrar dokunuyorlar. Hunter College'dan Diana Reiss, "Bunlar öz farkındalığa ilişkin çok güçlü göstergeler" diyor.
Afrika çiklidinin bazı türlerinde erkekler rakipleri tartmak için başkalarının kavgasını izlerken, dişiler doğurganlık dönemlerinde, bölgesini en aktif koruyan erkeklere yanaşıyor. Bu arada ikincil erkekler de, bir başka erkeğin bölgesinden yiyecek çalmak için dişi renklerine bürünebiliyor. Sosyal ilişkilerin balıkların beyin hücrelerini nasıl değiştirdiğini araştıran Russell Fernald, "Tüm bunları henüz sekiz haftalıkken, bezelye tanesi kadar beyinleriyle yapabiliyorlar" diyor.
Yaşadığı yer: (31 yaşındayken öldüğü Eylül 2007'ye kadar) Brandeis Üniversitesi, Waltham, Massachusetts (ABD)
Koyunlara hepiniz birbirinize benziyorsunuz derseniz, şiddetle karşı çıkabilirler. Primatlar gibi koyunlar da araştırmalarda farklı yüzleri (yaklaşık 50 koyun ve 10 insan) tanıyor ve iki yıl sonra hâlâ hatırlıyorlar. Tanıdık yüzler onları sakinleştiriyor, ayrıca mutlu ve kızgın yüz ifadelerini de ayırt edebiliyorlar (tercihleri, mutlu ifade). Babraham Enstitüsü'nden (İngiltere) Keith Kendrick, zekâsıyla tanınmayan bir hayvan için bunların karmaşık beceriler olduğunu söylüyor. Koyun beyninin yüzlerin kimliğini ve duygusal göstergeleri nasıl ayırt ettiği, insanlardaki bazı hastalıklarla ilgili çalışmalarda işe yarayabilir, diye ekliyor.
Halka kuyruklu lemurlar, diğer primatlardan daha ilkel olsa da, dikkat çekici sayısal becerilere sahip. Duke Üniversitesi'nden Elizabeth Brannon, bu hayvanların rasgele sıralanmış sayıları, dokunmatik bir ekranda burunlarıyla tekrar ettikleri ve miktar farklılıklarını ayırt edebildiklerini söylüyor. "Yüzlerce kez deniyorlar," diyor. Ve zamanla, "öğrenmeyi öğrendikçe" giderek daha iyi oluyorlar.
O gözlerin ardından ne kadar düşünce geçiyor? Bu örnekte, çok fazla. Altı yaşındaki "Betsy" nesnelerle adlarını bağdaştırma konusunda büyük kuyruksuz maymunlardan hızlı; dağarcığında 340 sözcük var ve bu sayı giderek artıyor. Zeki olduğu daha o çok küçükken belliydi: On haftalıkken komut verildiğinde oturuyordu. Kısa süre sonra da nesnelerin adlarını öğrenmeye ve koşup onları -top, ip, kâğıt, kutu, anahtar ve onlarca nesne daha- getirmeye başladı. Artık en az 15 kişinin adını biliyor ve fotoğraflarla, fotoğrafların temsil ettiği nesneleri bağdaştırma becerisi olduğunu da bilimsel testlerde gösterdi. Sahibi, "İnsan sürüsü içindeki bir köpek o," diyor. "Biz onun dilini öğreniyoruz, o da bizimkini."
Görece büyük beyinleri ve becerikli kolları olan ahtapotlar, yuvalarının önünü taşlarla kapatmalarıyla tanınır ve eğlenmek için pet şişe hedeflere ve laboratuvar çalışanlarına su fışkırtırlar (bu, ilk kayıtlı omurgasız oyun davranışıdır). Seattle Akvaryumu'ndan (ABD) Roland Anderson'a göre, temel duygularını renk değiştirerek ifade ediyor olmaları bile olası.
Genç Kanzi dil becerilerini, annesini eğitmeye çalışan bilim insanlarını izlerken kendi kendine öğrenmeye başladı. Şimdi 27 yaşında olan bonobo, 360 adet klavye simgesi kullanarak "konuşuyor" ve binlerce sözcüğü anlıyor. Cümleler kuruyor, yeni direktiflere uyuyor, taş aletler yapıyor, hatta tekniğini de taşın sertliğine göre ayarlıyor. Piyano da çalıyor (bir defasında Peter Gabriel'le bile çaldı). Büyük Kuyruksuz Maymun Vakfı'ndan William Fields, bizi 15 kuşak boyunca bonobolarla aynı yere bırakın, "bonobolar daha az bonobo, insanlar da daha az insan olur" diyor. Fields'ın Kanzi'nin çıkardığı sesler üzerindeki analizleri bu konuda güzel bir örnek oluşturuyor: "İngilizce sözcükler söylüyor olabileceğini düşünüyoruz, ama çözemediğimiz kadar hızlı ve tiz konuşuyor."
Marmosetler bebekken, büyüklerini izleyerek ne yeneceğini öğrenir ve maymunlar gibi, başkalarının davranışlarını taklit edebilirler -bu da öğrenmenin en karmaşık yollarından biridir. (Hatta "nesne kalıcılığı" -yani gözle görünmeyen bir şeyin yine de var olduğunu bilme- duyusuna da sahipler.) Viyana Üniversitesi'nden Friederike Range, primatların dikkat süresinin kısa olmasının, daha karmaşık davranışlar geliştirmelerini engelliyor olabileceğini söylüyor.
Güçlü bellekleri olan, taklitçilikte usta, söz dağarcığı ve söz dizimini iyi kavrayan, yaratıcı yanları olan yunuslar, zihinsel ve davranışsal açılardan esnektir. Hawaii Üniversitesi'nden Louis Herman, "Bizimki gibi büyük, genelleyici bir beyne sahipler. Bir şeyi olanaklı kılmak için yaşadıkları ortamı değiştirirler" diyor.
Bu küçük yüzün ardında küçük bir beyin var -ama büyük işler yapan bir beyin. Tilki, yılan, kartal gibi hayvanların başlıca avlarından olan Gunnison'ın çayır köpekleri uyarıcı sesler ve her avcı için ayrı kaçış davranışı geliştirmiş.
Tiksintiyle çığlığı basmakta acele etmeyin: Fareler şaşırtıcı biçimde zekidir ve aslında bize oldukça benzerler. Gıdıklanınca kıkırdarlar, dost canlısı davranırlar, cinsel ilişkiden zevk alır ve hatta ön sevişme yaparlar. Ayrıca zihinsel sınırlarını bilirler. Farelerin doğru cevaplarda ödüllendirildiği, yanlış cevaplarda hiçbir şey almadığı ve "Bilmiyorum" itirafında küçük bir ödül elde ettiği ses testlerinde, karar verme güveninden yoksun olunca (kısıtlı bile olsa) "Bilmiyorum" ikramını tercih ettiği saptanmıştır. Deliklerde yaşayan bir hayvan için azımsanmayacak bir beceri.
Papağan Alex'in aklından neler geçiyor?
1977'de Harvard'dan yeni mezun olan Irene Pepperberg çok cesur bir girişimde bulundu ve bir hayvanla konuşarak aklından neler geçtiğini öğrenmeye kalkıştı. Alex adını verdiği bir yaşındaki bir Afrika gri papağanını, İngiliz dilindeki sesleri çıkarmayı öğretmek amacıyla laboratuvarına götürdü. "İletişim kurmayı öğrenirse, ona dünyayı nasıl gördüğüne ilişkin sorular sorabilirim diye düşündüm."
Pepperberg Alex'le diyalog kurmaya başladığında, bilim insanlarının çoğu hayvanların hiçbir düşünceye sahip olmadığına inanıyordu. Hayvanlar sadece birer makineydi; uyaranlara tepki göstermeye programlı, ama düşünemeyen ya da hissedemeyen robotlar... Evcil hayvan sahibi olup da bu görüşe katılacak insan yoktur. Bizler köpeklerimizin gözlerinde sevgiyi görür, ve elbette, Benek'in düşündüğünü ve hissettiğini biliriz. Ancak bu tür iddialar halen çok tartışmalı. İçgüdülerimiz bilim sayılmıyor ve insanın duygu ve düşüncelerini bir başka hayvana yansıtması hiç de zor değil. Peki, o halde, bir bilim insanı bir hayvanın düşünebildiğini -yani dünya hakkında bilgi sahibi olup ona göre davranabildiğini- nasıl kanıtlayabilir?
Pepperberg, "Alex'le yaptığım çalışmalara başlamamın nedeni de bu" diyor. Onlarla ilk buluşmamda, Brandeis Üniversitesi'nde, Pepperberg'ün yük vagonu boyutlarındaki penceresiz laboratuvarında oturuyorlar -Pepperberg masasında, Alex de kafesinin üzerinde... Zemin gazetelerle kaplı, raflara renkli oyuncaklarla dolu sepetler tıkıştırılmış. İkisinin bir ekip olduğu açıkça görülüyor. Ve yaptıkları bu çalışma sayesinde, hayvanların düşünebildiği görüşü o kadar da mantıkdışı görünmüyor.
Mesaj Gönderim Zamanı: 19.06-2010, 23:03 #2
Bazı beceriler, daha yüksek zihinsel yeteneklerin önemli göstergeleri sayılıyor: İyi bir hafıza, dilbilgisi ve simgeleri kavrama, öz farkındalık, başkalarının davranışlarının nedenlerini anlama, başkalarını taklit etme ve yaratıcılık... Araştırmacılar, zaman içinde gerçekleştirdikleri yaratıcı deneylerle bu yetenekleri başka hayvan türlerinde de belgeleyerek, bir yandan biz insanları farklı kıldığını düşündüğümüz noktaları yavaş yavaş ortadan kaldırırken bir yandan da bize kendi becerilerimizin kaynağına ilişkin bir kapı aralıyor. Çalıkargaları diğer çalıkargalarının hırsız olduğunu ve saklanan yiyeceklerin bozulabildiğini biliyor; koyunlar yüzleri tanıyabiliyor; şempanzeler, termit yuvalarını karıştırmak için çeşitli aletler ve hatta küçük memelileri avlamak için silah kullanıyor; yunuslar insanların hareketlerini taklit edebiliyor. Ve papağan Alex de şaşırtıcı derecede iyi bir konuşmacı çıkmış...
"Alex araştırmaları"nın başlamasından 30 yıl sonra bile, Pepperberg ve -üyeleri zaman içinde değişen- bir asistanlar grubu Alex'e İngilizce dersi vermeye devam ediyor. Daha genç iki papağanın yanı sıra insanlar da Alex'in sürüsü işlevini görerek ona her papağanın arzu ettiği sosyal ortamı sağlıyor.
Ne kadar küçük olursa olsun, her sürü gibi bu sürüde de dramatik olaylar eksik olmuyor. Alex diğer papağanların üzerinde baskı kuruyor, zaman zaman Pepperberg'e kızıyor, gruptaki diğer kadınlara ancak tahammül ediyor, bir erkek asistan ziyarete geldiğinde kendini kaybediyor. (Alex'in bana ne kadar mesafeli olduğunu gören Pepperberg, "Erkek olsaydın, şu an omzuna tünemiş, kulağına fıstık kusuyor olurdu," diyor.)
Pepperberg, Alex'i Chicago'daki bir evcil hayvan dükkânından almış. Onu mağazada çalışan kişinin seçmesine izin vermiş; çünkü, daha sonra diğer bilim insanlarının, çalışmaları için bilerek diğerlerinden akıllı bir kuşu seçtiğini düşünmelerini istememiş. Alex'in beyninin ceviz içi kadar olması, çoğu araştırmacıya, Pepperberg'ün türlerarası iletişim çalışmasının boşa çıkacağını düşündürmüş.
"Bazı insanlar böyle bir şeyi denediğim için bana deli demişti," diyor. "Bilim insanları, şempanzelerin -konuşamamalarına rağmen- daha iyi bir çalışma konusu olacağını düşünüyordu."
Bugüne kadar şempanzelere, bonobolara ve gorillere bizlerle iletişim kurmaları için işaret dili ve simgeler öğretildi ve genellikle etkileyici sonuçlar elde edildi. Örneğin araştırmacılarıyla "konuşabilmek" için yanında simgeli iletişim tahtası taşıyan Kanzi adlı bonobo, düşüncelerini ifade etmek amacıyla simgelerden kombinasyonlar oluşturdu. Ama yine de bu, bir hayvanın başını kaldırıp size bakması ve ağzını açıp konuşmasıyla aynı şey değil...
Mart 2008 - İnternet baskısı
« Bir bilgeye sormuşlar... | Bir insanı tanıma yolları nelerdir »