﴾ 55 مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفيهَا نُعيدُكُمْ وَمِنْهاَُنُْرِجُكُمْ pdf685 KB
amarcord filmi özelinde göstergebilimsel film çözümlemesi pdf810 KB
Dışa Aktar - Kaynakca.info pdf47 KB
2014-2015 bocce küçükler (erkek-kız) grup açıklamaları pdf406 KB
Boşanma, boşanan taraflara hukukî olarak birtakım haklar sağlamakta ve görevler
getirmektedir. Boşanmanın sonuçlarından en önemlisi iddet bekleme görevidir. Evliliğin
sona ermesi halinde kadının başka biriyle evlenmeden önce beklemesi gereken süre,
İslam hukukunda iddet adıyla incelenmiştir. Hemen bütün hukuk sistemlerinin kabul
ettiği ve çoğu toplumda var olan iddet, evliliği sona eren kadının ilk ve en önemli dinî ve
hukukî görevidir. Bu görev yerine getirildiği takdirde boşanan taraflar, onların yakınları
ve toplum adına birçok maslahat elde edilecektir. Şu var ki günümüzde bazı çevrelerce
iddet olgusuna yeteri kadar önem verilmemektedir. Evliliğin sona ermesiyle, kadının hamile olmadığı tıbben ispatlanarak, iddet beklemenin gerekli olmadığı ileri sürülmekte;
önceki evliliğin sona ermesiyle birlikte iddet beklemeksizin ikinci bir evliliğin yapıldığı görülmektedir. Bunun yanı sıra kadın, boşanmayla birlikte derhal eşinin evini terk
edebilmektedir. Bu makale, iddet olgusunun önemine vurgu yapmayı, gerekli yerlerde
medenî hukukumuzla da mukayese yaparak, konuyla ilgili genel bilgi vermeyi hedeflemektedir. Ayrıca çalışmada toplumda görülebilen bu tür uygulamaların İslam dini ve
hukuku açısından uygun olmadığına dikkat çekilecektir.
* Araş. Gör., Şırnak Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Hukuku ABD.,
önemli konulardan olmuştur. Evlilik akdi önemli sonuçlar doğurduğu gibi, bu
akdin çözülmesi de bazı sonuçlar meydana getirir. Bu yüzden hukuk sistemleri,
taraflardan herhangi birinin mağdur olmaması için bu sonuçları da düzenlemiştir.
Bunların en önemlilerinden biri iddettir.
Boşanma, fesih veya ölüm gibi bir sebeple evliliğin sona ermesi halinde, kadının başka biriyle evlenmeden önce beklemesi gereken süre, İslam hukukunda
sünnette detaylı bir şekilde yer bulmuş ve konuyla ilgili geniş bir hukuk literatürü
Önceki evliliğin etkilerinin tamamen sona ermesi ve kadının yeni bir evlilik
yapmaya hazır hale gelmesi manasını da içeren iddet, dinî bir emir olarak vaz’
edilmiştir. İddet, kadının hamile olup olmadığının anlaşılması, vefat eden kocanın hatırasına saygı ve ric’i boşamalarda karısına dönmesi için kocaya düşünme
imkânı sağlama gibi hikmet ve maslahatları içermektedir. Bu yüzden evliliği sona
eren bir kadının her halükarda yerine getirmesi gereken dinî ve hukukî bir görevdir.
Daha çok evliliği sona eren kadını, kısmen de kocayı ilgilendiren iddet meselesi toplumumuzda unutulmaya yüz tutmuş bir olgu haline gelmiştir. Günümüzde, evliliğin sona ermesi sonucunda kadının hamile olmadığı tıbben ispatlanarak,
iddet beklemenin gerekli olmadığı da ileri sürülmektedir. Bu yolla birinci evliliğin
sona ermesiyle birlikte hemen ikinci evliliğin yapılması söz konusu olabilmektedir. Yine boşanmayla birlikte kadının derhal eşinin evini terk etmesi, bilinmeyen
bir sebeple temizlik hali uzayıp giden kadınların iddet süresi gibi problemlere de
çalışmada dikkat çekilmeye çalışılmıştır.
İddet, Arapça bir kelime olup sözlük manası itibariyle “bir şeyi saymak, sayılan bir şeyin miktarı, limiti ve az olsun çok olsun topluluk” manalarına gelir.
Müfred bir kelime olan iddetin çoğulu “ided” şeklindedir.1
Kadın, kocasının kendisini boşaması veya onun ölümünden dolayı kur’ (adet
veya adetten temizlenme) günlerini veya hamilelik günlerini ya da dört ay on gün
şeklinde kendisi için belirlenmiş müddetleri bekleyip saydığı için bu bekleme
müddetine saymak manasındaki iddet adı verilmiştir.2
Kelimenin fıkıh ıstılahındaki manasına bakıldığında mezheplerin farklı tanımlar yaptıkları görülür. Hanefilere ait olan şu tanım, iddet olgusunun belli başlı
unsurlarını veciz bir şekilde bir araya topladığından, daha isabetli görünmektedir:
İddet, nikâhın ortadan kalkmasından sonra kadının beklemekle yükümlü olduğu
belli bir süredir.3
Daha kapsamlı bir tanım yapan Ömer Nasuhi Bilmen ise, “İddet; vefat veya
mufarekatten sonra baki kalan nikâh asarının inkızası için şer’an muayyen olan bir
ecel (bir müddet) demektir ki bu müddet nihayet bulmadıkça zevc veya zevce başkasıyla ve bazı ahvalde birbiriyle tekrar evlenemezler.”4 şeklinde tanımlamaktadır.
Bu tanım “vefat veya mufarekatten sonra” ifadesiyle iddetin, kocanın ölümü veya
karısından hukuken ayrılması durumunda başlayacağını; “baki kalan nikâh asarının inkızası için” ifadesiyle iddetin birtakım hikmetleri olduğunu; “şer’an muayyen olan bir müddet” ifadesiyle iddet sürelerinin şari’ tarafından tayin edilmiş
olduğunu; “bu müddet nihayet bulmadıkça zevc veya zevce başkasıyla ve bazı ahvalde birbiriyle tekrar evlenemezler” ifadesiyle de iddet süresi içerisindeyken iddet
bekleyen kişinin evlenemeyeceğini, bunun iddetin en önemli sonucu olduğuna
vurgu yapmaktadır. İslam hukuk literatüründe iddet bekleyen kadına mu’tedde,
İddet beklemek, cahiliye döneminde bilinen ve hemen hemen hiç terk edilmeyen bir şeydi.6 Ancak çoğu şeyde olduğu gibi iddette de yanlış uygulamalar
İbn Manzûr, Lisânu’l-‘Arab, (Beyrut: Daru’s-Sader, 1994), III, s. 281-284; Zebidî, Tâcu’l-‘arus min cevâhiri’lkâmus, (Beyrut: Daru’l-Fikr, 1994), V, s. 94.
2 İbn Manzûr, Lisânu’l-‘Arab, III, s. 284; Zebidî, Tâcu’l-‘arus, V, s. 94.
3 Abdurrahman Ceziri, Dört Mezhebe Göre İslam Fıkhı, çev. Mehmet Keskin, (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992),
4 Ömer N. Bilmen, Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu, (İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1968), II, s. 368.
5 Mehmet Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005), s. 274, 403.
6Kurtubî, Câmi‘u’l-ahkâmi’l-Kur’ân, (Kahire: Daru’l-Hadis, 1996), III, s. 129; Şah Veliyyullah Dihlevî,
Hüccetullahi’l-bâliğa, Thk. Seyyid Sabık, (Beyrut: Daru’l-Cil, 2005), II, s. 219; Seyyid Sabık, Fıkhu’s-sünne,
(Dımaşk-Beyrut: Dar-u İbn Kesir, 2002), II, s. 401; Zeydan, el-Medhal li dirâseti’ş-şerî‘ati’l-İslâmiyye, (Beyrut:
Müessesetü’r-Risale, 2009), s. 31.
Cahiliye devrinde kocası ölen bir kadın bir yıl beklerdi7 ve adeta işkence çekerdi.8 İslam hukuku iddeti ibka etmiş, onu düzenlemiş ve makul ölçüler getirmiş;
kadınların farklı durumlarına göre iddet miktarlarını açıklamıştır.9
İddet dinen ve hukuken yerine getirilmesi gereken bir vecibedir.10 Fıkıh ıstılahında bu, farz manasında vücub kelimesiyle ifade edilir. Vücubunun delili ise
Kitap, sünnet ve icmâdır.11 Kitaptan delil olarak, Bakara sûresindeki şu ayeti örnek
olarak verebiliriz: “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç ay hali (hayız veya temizlik müddeti) beklerler…”12
Sünnetteki temel delillerden biri, Hz. Peygamber’in (s.a.s) Fatıma bt. Kays’a
şu emri örnek olarak verilebilir: “İbn Ümm-i Mektum’un evinde iddetini bekle.”13
Kaynaklarda iddet beklemenin İslam hukuku açısından zorunlu olduğu hususunda icma bulunduğu belirtilmekle birlikte iddet türleri hakkında İslam hukukçuları arasında farklı görüşlere sahip olanlar vardır.14
İslam hukukçuları iddetin meşruiyetine dair birçok hikmet zikretmişlerdir.
Evliliğin sona erme şekline göre bu hikmetler farklı farklıdır. Ancak şu var ki öne
sürülen bu hikmetler zannîdirler. Aynı şekilde şer’i hükümlerin bazı hikmetlerini
anlamış olmamız, o hükümlerde başka hikmetlerin bulunmadığını göstermez. Bu
‘rahmin beraatının bilinmesi’ olarak ifade edilen bu hikmet, bütün iddet çeşitleri
için geçerlidir. Bununla neseplerin birbirine karışmaması ve korunması amaçlanmıştır.15
2. Allah’ın emrine uyarak ibadet etme. Çünkü iddet, mümin kadınlara Allah’ın
9Karaman, İslam Hukuk Tarihi, s. 45; Zeydan, el-Medhal, s. 31; İsmail Köksal, Teğayyuru’l-ahkâm fî’ş-Şerî‘ati’lİslâmiyye, (Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2000), s. 55.
10 Sâyis vd., Tefsîru âyâti’l-ahkâm, (Dımaşk-Beyrut: Daru İbn Kesir, 1999), I, s. 255.
11 İbn Kudâme, el-Muğnî ala Muhtasari’l-Hıraki, (Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994), VII, s. 299; Şirbinî,
Muğni’l-muhtâc ilâ marifet-i me‘ânî elfazı’l-minhâc, (Beyrut: Daru’l-Fikr, 1998), III, s. 489.
13 Müslim, Talak, 35; Nesai, Nikâh, 22.
14 İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 299.
15Sibaî, Şerhu Kânuni’l-ahvâli’ş-şahsiyye, (Beyrut: Darul-Varrak,2000), s. 250; Muhammed Ebû Zehra, Ahvâlu’şşahsiyye, (Kahire: Daru’l-Fikri’l-Arabi, tsz.), s. 372; Vehbe Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletuhu, (Dımaşk:
16Sibaî, Şerhu kânuni’l-ahvâli’ş-şahsiyye, s. 250; Ebû Zehra, Ahvâlu’ş-şahsiyye, s. 372; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslamî, IX, s. 7168.
3. Kocanın vefatından sonra, kadının kocasına karşı duyduğu üzüntü ve kederini izhar etmesi. Bununla kadın açısından; vefat eden kocanın kendisi için bir
nimet olduğunu itiraf etme, onun hatırasına bağlılık ve vefasını ispatlaması amaçlanmıştır.17
4. Boşanmada, eğer evliliği yürütebileceklerine inanıyorlarsa, her iki tarafın
yeniden evlilik hayatına dönmelerine fırsat verme. Bu, ric’i boşamalarda söz konusu olan bir hikmettir.18
5. Boşanıp tekrar evlenmeyi güçleştirerek aile bağını korumak ve suistimalleri
duruma doğru uyum süreci geçirmeleri.20
D. İddetin Teabbudî Hükümlerden Oluşu
İddetin, âlimlerin tespit ettikleri hikmetleri yukarıda zikredilmekle beraber;
bunların belki de en önemlisi kadının hamile olup olmadığının bilinmesidir. Ancak onun sadece bu amaçla sınırlandırılması doğru değildir. Dolayısıyla bugün
sürülerek, iddet beklemeye artık gerek kalmadığı söylenemez.23 Zira bu bir hikmettir; illet değildir. Medeni hukukta ise boşanan kadın hamile olmadığını ispat
ettiğinde hiç iddet beklemeden evlenebilmektedir. Medeni kanunun 132. maddesinde şöyle denmektedir: “Kadının önceki evliliğinden gebe olmadığının an-
Dini hükümlerden bir kısmında akıl, onların gerekçelerini anlayabilir. Mesela
içkinin haram oluşu böyledir. Akıl, içkinin sarhoşluk verici özelliği sebebiyle yasaklandığını kavrayabilir. Bu tür hükümlere “makulu’l-ma’na” adı verilir. Ancak
bir kısmının da illeti (gerekçesi) akılla tespit edilememektedir. Bunlar için ancak
çok genel olarak bazı hikmetler belirlenebilir, illetini tayin etmek mümkün değildir. Güneşin batışı ile akşam namazını kılmanın vacip olması, mestin altına değil
de üstüne mesh yapılması gibi. Bu tür hükümlere de “teabbudî” adı verilir.21 İddet
de böyle teabbudî hükümlerdendir.22
17 Sibaî, Şerh-u kânuni’l-ahvâli’ş-şahsiyye, s. 250; Ebû Zehra, Ahvâlu’ş-şahsiyye, s. 372; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslamî, IX, s. 7168.
18Sibaî, Şerhu kânuni’l-ahvâli’ş-şahsiyye, s. 250; Ebû Zehra, Ahvâlu’ş-şahsiyye, s. 372; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslamî,
19Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi fî tertîbi’ş-şerâ‘i, Thk. Ali Muhammed Muavvid, Adil Ahmet, (Beyrut: Dâru’l-Kütübi’lİlmiyye, 1997), IV, s. 415-416; Nevevî, Kitabu’l-Mecmû‘, Thk. Muhammed Necib e’l-Mutii, (Daru İhyai’tTurasi’l-Arabî, 1995), XIX, s. 397; Şirbinî, Muğni’l-Muhtac, III, s. 489; Sibaî, Şerh-u Kânuni’l-Ahvâli’ş-Şahsiyye,
s. 250; Ebû Zehra, Ahvâlu’ş-şahsiyye, s. 372; Zuhaylî, e’l-Fıkhu’l-İslâmî, IX, s. 7168.
20Sibaî, Şerhu Kânuni’l-ahvâli’ş-şahsiyye, s. 250; Ebû Zehra, Ahvâlu’ş-şahsiyye, s. 372; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî,
21Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, s. 531.
22 İzzuddin İbn Abdisselam, İslami Hükümlerin Esas ve Hikmetleri, çev.: Süleyman Kaya-Soner Duman, (İstanbul: İz Yayıncılık, tsz.), s. 90.
hallerinde mahkeme bu süreyi kaldırır.”24 Oysa İslam hukukunda hükümler hikmet üzerine değil, varsa illet üzerine bina edilir. Bunu çeşitli açılardan aşağıda
Yani kişiden kişiye, durumdan duruma açık farklılıklar göstermeyen belirli, istikrarlı bir vasıf olmalıdır.25 Buna göre hamileliğin tespiti illet olamaz. Eğer illet bu
olsaydı boşanan, kocası ölen ve hamile olan kadınların iddet süreleri farklı olmazdı. Oysa boşanan kadınlara üç kur’ (hayız veya temizlik) dönemi, kocası ölenlere
de dört ay on gün iddet beklemeleri emredilmiştir.
2. Bir vasfın illet oluşu ya Kitap ve sünnet nasları veya icmadan ya da illet
ile hüküm arasındaki münasebeti (uygunluğu) araştırarak anlaşılır.26 İddetin illetinin, hamileliğin tespiti olduğuna dair ne naslarda açıkça veya ima yoluyla bir
ifade ne de icma vardır. Ayrıca bu illet hükme münasip de değildir. Sözgelimi vefat
iddeti bağlamında düşünecek olursak; bir kadın kocasının vefatının hemen ardından hamile olmadığını tıbbi verilerle ispat eder de evlenirse, kocasının hatırasına
gibi vefat iddetinin önemli bir hikmeti kocaya yas tutmaktır. Burada illet hikmete
3.Yaşı ilerlediği için ay hali kesilen yaşlı kadınlar ve henüz ay hali görmeyen
küçük kızların hamile kalmaları ya imkânsızdır ya da bunun gerçekleşmesi çok
nadirdir. Hamile kalmaları imkânsız olan kadınlara iddet beklemelerini emretmek
4. Sahih bir nikâh akdinden sonra henüz zifaf gerçekleşmemiş olsa bile kocanın vefatıyla iddet beklemek, ileride işleneceği gibi, ittifakla vacip olmaktadır.
Hâlbuki bu kadının hamile olmadığını kesin olarak bilmekteyiz.
ay hali görmeleri emredilirdi. Zira bir tek ay halinin görülmesiyle hamileliğin olmadığı anlaşılır. Buna rağmen ay hali görenlerin üç kur’ (adet veya temizlik) dönemi iddet beklemeleri emredilmiştir.
6. Ay hali görmeyen kadınların boşanma iddetlerini bildiren ayette “eğer şüphe ederseniz”27 ifadesi iddetin illetinin bilinemeyeceğine bir işarettir. Çünkü illet,
hamileliğin tespiti olsaydı ay hali görmeyen kadınların iddeti hususunda bizce bir
şüphe kalmazdı. Ama âyette üç aylık bir iddet emredilmektedir. Şu halde “eğer
şüphe ederseniz” demek, “Siz bu kadınların iddetini bilemezsiniz; bilemediğiniz
24 TMK, mad. 132; N. Kaçak, Yeni İçtihatlarla Türk Medeni Kanunu, (Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2007), I, s. 546.
25 Zekiyüddin Şaban, İslam Hukuk İlminin Esasları, çev. İbrahim Kâfi Dönmez, (Ankara: TDV Yayınları, 2000),
s. 157; Fahrettin Atar, Fıkıh Usulü, (İstanbul: İFAV Yayınları, 1992), s. 65.
26Şaban, İslam Hukuk İlminin Esasları, s. 158-161; Atar, Fıkıh Usulü, s. 68-69.
için onun üç ay olduğunu biz bildiriyoruz.” manasınadır.28
7. İddetle ilgili olarak âyette şöyle buyurulur: “Bu, Allah’ın size indirdiği emridir. Kim Allah’a karşı gelmekten sakınırsa, Allah onun günahlarını örter ve ona büyük ecir verir.”29 Yani şu zikredilen iddet hakkındaki hükümler, amel etmeniz için
Allah’ın size indirdiği emirleri ve hükümleridir.30 Bu ayet açıkça iddetin Allah’ın
İddeti gerektiren sebeplerden kasıt, iddet vecibesinin meydana gelmesini gerektiren etkenler ve durumlardır. Bu durumlar mevcut olduğu takdirde, iddet artık dinen ve hukuken yerine getirilmesi gerekli bir görev olmuş olur. Bunlar şöyle
2. Şüphe ile birleşme. Bu durumda da ayrılma gerçekleşince iddet gerekli olur.
Çünkü aynı sahih evlilikteki gibi bu da hamilelik sebebidir.35
fasit olsun; zifafın gerçekleşmesi şartıyla, ayrılmayla birlikte iddet gerekir.31 Şâfiîler
dışındaki cumhura göre sahih bir evlilikte sadece halvetin gerçekleşmesi ile de ayrılma sonunda iddet gerekir. İmâm Şâfiî yeni görüşünde kendisiyle halvet olunan
kadına iddet gerekmeyeceğini söyler.32 İmam Şafii’nin delili şu ayetin mutlak ifadesidir: “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp, sonra onlara dokunmadan
(cinsel ilişkide bulunmadan) kendilerini boşadığınızda, onlar üzerinde sizin sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur.”33 Buna göre Allah, zifaftan önceki boşamalarda
iddeti vacip kılmamıştır. Halvet ise zifaf değildir. Dolayısıyla halvetle iddet gerekmez. Mâlikîler, Hanefîler ve Hanbelîlerden oluşan cumhura göre ise halvet zifaf
3. Kocanın vefatı. Sahih bir evlilikte zifaf gerçekleşmese bile kocanın vefatıyla
4. Zina. Mâlikî ve Hanbelîlere göre iddet konusunda zina edilen kadın, şüpheyle birleşilen kadın gibidir.37 Şâfiî ve Hanefîlere göre ise böyle birine iddet gerekmez. Çünkü iddet nesebi korumak içindir. Oysa nesep zina eden erkeğe ilhak
Sâbunî, Tefsîru âyâti’l-ahkâm mine’l-Kur’ân, (Beyrut: Daru’l-Kur’ani’l-Kerim, 2004), III, s. 539.
30Sâbunî, Tefsir-u âyâti’l-ahkâm, III, s. 540; Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, VIII, s. 121.
31Şirbinî, Muğni’l-muhtâc, III, s. 489; İbn Kudâme, el-Kâfî, (Riyad: Daru’l-Hicr, 1997), V, s. 5; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 393
32Şâfiî, el-Ümm, (Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993), V, s. 311; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 393.
34Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 416; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 394.
35Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi IV, s. 417; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 432.
36Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 419.
37 İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 19.
38Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 417; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 432.
II. İddetin çeşitleri
İddet çeşitleri ve süreleri; meydana geliş sebeplerine, kadınların değişik durumlarına göre farklılık arz eder. İslam hukuku, kadınların değişik durumlarına
göre farklı iddet müddetleri belirlemiştir. Medeni hukukta ise hamile kadınların
iddeti doğumla sınırlanmış; bunun dışında her türlü durumdaki kadınlar için üç
yüz günlük bir iddet süresi belirlenmiştir. 132. madde şöyle demektedir: “Evlilik
sona ermişse, kadın, evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün geçmedikçe
evlenemez. Doğurmakla süre biter.”39
mümkün değildir. Bu, ancak boşadığı karısının iddetinin bitmesinden sonra olabilir.40 Bu ve benzeri durumlarda erkeğin, karısının iddeti kadar bir süre beklemek
zorunda olmasına bazen “erkeğin iddeti” denmiştir. Ancak buna ıstılahî manada
iddet denemez.41 Bu tür beklemeler, aslında birer geçici evlenme engelidir.
İslam hukuku kaynaklarında iddet çeşitleri genelde kur’larla, aylarla ve hamileliğin sona ermesiyle iddet diye üçe ayrılmıştır. Bu çalışmada daha sistematik bir
taksim yapılacaktır. Buna göre önce meydana geliş sebeplerine göre iddet, ayrılık
iddeti ve vefat iddeti diye iki kısma ayrılacak, ardından bunların da çeşitleri alt
gelirse gelsin iddet gerekir.42 Daha kapsamlı bir ifade olduğu için bu duruma “ayrılık iddeti” demeyi uygun gördük. Ayrılıktan önce evlilikte zifafın gerçekleşmiş
olup olmaması iddete doğrudan etki ettiğinden, ayrılmış kadına öncelikle bu zaviyeden bakılmalıdır. Burada iki durum söz konusudur.
şekillerinde gerçekleşmiş olsun; fasid nikâhta zifaf, sahih nikâhta zifaf veya halvet
gerçekleşmemişse böyle bir kadına iddet beklemek gerekmez.43 Bunun delili şu
ayettir: “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp sonra onlara dokunmadan
(cinsel ilişkide bulunmadan) kendilerini boşadığınızda, onlar üzerinde sizin sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur.”44
39 TMK, mad. 132; Kaçak, Yeni İçtihatlarlaTürk Medeni Kanunu, I, s. 546.
40 Abdulvehhab Hallâf, Ahkâmu’l-ahvâli’ş-şahsiyye , (Kuveyt: Daru’l-Kalem, 1990), s. 167.
41Şelebî, Ahkâmu’l-usra fî’l-İslâm, (Beyrut: Daru’n-Nehdati’l-Arabiyye, 1977), s. 627-628.
42 İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 300.
43 İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid ve nihâyetu’l-muktesıd, (Beyrut: Daru’l-Fikr, tsz.), II, s. 66.
Evlilik içerisinde cinsel ilişki yaşamış ve sonra da kocasından hukuken ayrılmış olan kadının iddet beklemesi zorunludur. Bu durumda hamilelik söz konusu
olabileceği için kadının iddeti iki ayrı şekilde belirlenir.
Kocasından hamile olarak ayrılan kadının iddeti, ancak hamileliğin sona ermesiyle (vaz’-ı haml) sona erer.45 Zira hamileliğin sona ermesi rahmin temiz olduğuna kesin delildir. Bu konudaki delil şu ayettir: “Hamile olanların bekleme süresi
hayız görme ve hayızdan kesilme durumlarına göre ayrı ayrı belirlenir.
a. Ay Hali Gören Kadının İddeti
Ayette geçen kur’ kelimesine verilen farklı iki mana, önemli iki farklı
içtihadî sonucu ortaya çıkarmıştır. Hanefî ve Hanbelîlere göre kur’, ay hali; Şâfiî
ve Mâlikîlere göre ise tuhr (iki ay hali arasındaki temizlik) dönemini ifade eder.49
Buna göre Hanefî ve Hanbelîlerde kocasından ayrılmış ve ay hali gören kadının
iddeti tam üç hayzın geçmesine bağlıdır; üçüncü hayzın sona ermesiyle biter. Şâfiî
ve Mâlikîlere göre ise böyle bir kadının iddeti üç temizlik süresidir; iddet üçüncü
Kocasından ayrılan kadın, hamile değilse ve normal olarak ay hali görüyorsa,
bunun iddeti tabii ve biyolojik bir olay olan ay haline veya temizlik haline bağlanmıştır. Böyle bir kadın iddet olarak ittifakla üç kur’ süresince bekler.47 Delil şu
ayettir: “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç ay hali (hayız veya temizlik müddeti) beklerler.”48
b. Ay Hali Görmeyen Kadının İddeti
Kocasından ayrılan kadın, ay hali görmeyenlerden ise ittifakla üç kur’a bedel
olarak üç ay iddet bekler.51 Delil şu ayettir: “Kadınlarınızdan adetten kesilmiş olan45Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 419; Merğinânî, el-Hidâye Şerh-u Bidâyeti’l-mübtedî, (Kahire: Daru’s-Selam,
2000), II, s. 622; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 394; İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 6.
47Kudûrî, Muhtasaru’l-Kudûrî (el-Kitâb), (Beyrut: Müessesetü’r-Rayyan, 2005), s. 399; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi IV,
s. 423; İbn Rüşd, Bidâyetu’l-Müctehid, II, s. 67; İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 8.
49 Kudûrî, Muhtasar, s. 399; İbn Kudâme, e’l-Kâfî, V, s. 8; Şâfiî, el-Ümm, V, s. 302; İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 67.
50Merğinânî, el-Hidâye, II, s. 626; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 406-407.
51Şâfiî, el-Ümm, V, s. 309; Kudûrî, Muhtasar, s. 399; Kasânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 428; İbn Rüşd, Bidâyetu’lmüctehid, II, 67.
larla, henüz adet görmeyenler hususunda tereddüt ederseniz, onların bekleme süresi
Ay hali görmeyen kadınlar, üç sınıftır:
a) Ergenlik çağına gelmemiş küçükler,
c) Yaşça buluğ çağını aştığı halde hiçbir şekilde ay hali görmeyen kadınlar da
önceki iki sınıfa dâhil edilmiştir.53
Mezhepler arasında önemli görüş ayrılıklarına sahne olan bazı özel durumlardaki kadınları, şu başlıklar altında inceleyebiliriz.
Ay hali görme döneminde olup da ay hali görmeye başlamış olduğu halde
gebelik, süt emzirme, hastalık gibi bir sebebe bağlı olmaksızın sebebi bilinmeyen
bir arızadan dolayı uzun bir müddet ay hali görmeyen kadınlara “mumteddetu’ttuhr” adı verilir.54 Böyle olan kadınların iddetinde büyük ihtilaf vardır.
Hanefî ve Şâfiîlerin yeni görüşlerine göre bunlar, Talak 65/4 ayetindeki “adetten kesilmiş olanlar” deyiminin kapsamına girmezler. Ayetteki zâhir mana bunu
gerektirir. Dolayısıyla bu kadınlar ya tekrar ay hali oluncaya ya da olmazsa ay halinden kesilme yaşına kadar bekleyecektir. Bundan sonra da bilinen üç aylık iddeti bekler.55 Bu hükmün uygulanması büyük zorluklar içerir. Zira ihtiyata dayalı
bu hüküm, hem boşandıkları halde karısına iddet nafakası ödemeye devam eden
koca hem de ne evli ne de bekâr sayılan kadın için son derece mahzurlu ve meşakkatlidir.56
Mâlikîler, Hanbelîler ve Şâfiîlerin eski görüşlerine göre bunların iddeti bir yıldır. Bunun dokuz ayını hamile olmadığını bilmek için beklerler. Dokuz ay sonunda hamile olmadığı ortaya çıkınca, ay halinden temelli kesilmiş olanların iddeti
olan üç aylık bir süre daha beklerler.57
Boşanmış ve böyle temizliği uzayıp giden bir kadının bu hali anormal bir durumdur. Çünkü kadınlar için normal olan ay hali olmalarıdır. Öyleyse bu durumdaki bir kadının yapması gereken en doğru şey, tedavi olması ve normal haline
kavuşup üç kur’ ile iddet beklemesidir. Eğer tedavisi mümkün olmaz ve kadının
bu halinin sürekli devam edeceği uzman doktorlar tarafından kesin ya da zann-ı
53Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 428; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 424-425.
54Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, s. 421.
55Şâfiî, el-Ümm, V, s. 306; Semerkandî, Tuhfetu’l-fukaha, (Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, tsz.), II, s. 248.
57 İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 15; İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 68-69.
yılabilecek bir süreyi beklemese gerektir. Bu durumda ay halinden kesilmiş kadınlar gibi boşanmadan itibaren yalnızca üç ay iddet beklemesi yeterli olur diyebiliriz.
Hastalık veya çocuk emzirme gibi bir sebepten dolayı adetten kesilen kadının
iddetine gelince; Hanefîler ve Şâfiîlere göre kadın bir kez dahi ay hali görmüşse,
ay hali görenlerden sayılır. Emzirme veya hastalığın sona ermesinden sonra üç
kur’ görmedikçe iddeti tamamlanmaz. Öyle ki ay hali kesilirse, ay halinden temelli
kesilme yaşına vardıktan sonra üç aylık iddeti bekler.58 Mâlikîlere göre de bu kadın
ay hali görenlerdendir. Dolayısıyla iddeti emzirme veya hastalıktan sonra göreceği
üç kur’la tamamlanır. Ancak bir yıl tamamlanıncaya kadar ay hali görmezse bu on
iki aylık süreyle iddeti bitmiş olur.59 Hanbelîlerin biri Hanefî ve Şâfiîlerle, diğeri ise
Mâlikîlerle muvafık oldukları iki farklı görüşü vardır.60
bir yerden gelip aybaşı veya lohusalık süresi dışındaki zamanlarda, cinsel organ
yoluyla dışarı akan bir kandır. Kendisinden böyle bir kan gelen kadına mustehaza
Hanefî ve Şâfiîlerin görüşü, özellikle ay halinin uzaması durumunda kadına
bir meşakkat yükleyebilir. Bu yüzden bilinen bir sebeple ay halinin bir seneden
Dolayısıyla Mâlikîlerin görüşü kolaylığı sağladığından daha isabetli görünmektedir.
Hanefîlere göre mustehaza olan kadın ay hali günlerini biliyor ya da ayırt
edebiliyorsa onu esas alır. Eğer fark göremiyorsa üç aybaşı olan iddetini yedi ay
bekleyerek tamamlar. Şöyle ki bunun temizliği iki ay kabul edilir; böylece üç temizlik süresi altı ay olur. Üç ay hali de onar gün olarak kabul edildiğinden bir ay
olur. Böylece toplam yedi aydır. Hanefî mezhebinde böyle birisinin iddetinin üç ay
olduğu da söylenmiştir.62 Hanbelîlerle Şâfiîlere göre kadının belirli bir âdeti varsa
veya ay halini ayırt edebiliyorsa sağlık halindeki âdetine göre günlerini hesaplayacaktır. Değilse üç ay bekleyecektir.63 Mâlikilere ve Hanbelîlerden ikinci rivayete
göre ise ayırt edebilen kadın kur’larla iddet bekler. Ayırt edemiyorsa bir sene iddet
58Semerkandî, Tuhfetu’l-fukahâ, II, s. 248; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 415.
59 İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 69.
60 İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 310-311.
61Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, s. 264.
62Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 428; İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 69; Hallâf, Ahkâmu’l-ahvâli’ş-şahsiyye, s.
63Şâfiî, el-Ümm, V, s. 305; İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 17.
64 İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 69; İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 17.
Kocasının vefatı sebebiyle evliliği sona eren kadınların iddet süreleri şu başlıklar altında değerlendirilebilir.
Hamile olmayan bir kadının, kocası vefat ederse bekleyeceği iddet dört ay
on gündür. Evlilik içerisinde kadınla zifafın gerçekleşmiş olup olmaması, kadının
ay hali görenlerden veya ay halinden kesilenlerden olması, yaşça büyük veya küçük olması arasında fark yoktur. Bu hükümde görüş birliği (icma) vardır.65 Zira
bu hükmün delili şu ayetin sarih ifadesidir: “İçinizden ölenlerin geride bıraktıkları
eşleri, kendi kendilerine dört ay on gün (iddet) beklerler.”66 Konuyla alakalı olarak
Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Allah’a ve ahiret gününe inanan hiçbir kadına,
herhangi bir ölen için üç günden fazla yas tutması helal değildir. Kocası bundan
müstesnadır; onun için dört ay on gün (yas tutar).”67
Hamileyken kocası ölen kadının iddeti tartışma konusu olmuş, zâhiren çelişir
gibi görünen iki ayet üzerinde yapılan içtihat sonucu farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Hz. Ali ve Abdullah b. Abbas’a göre bu kadının iddeti, hamileliğin sona ermesi
ya da dört ay on gün şeklinde belirlenen iki süreden daha uzun olanıdır. Hz. Ali ve
İbn Abbas “İçinizden ölenlerin geride bıraktıkları eşleri, kendi kendilerine dört ay
on gün (iddet) beklerler”68 ve “Hamile olanların bekleme süresi ise, hamileliğin sona
ermesiyle sona erer.”69 ayetlerinin hükmünü birleştirmişlerdir. Mâlikî mezhebindeki iki görüşten biri de bu yönde olup Sahnûn bunu tercih etmiştir.70 Abdullah b.
Mesud, Hz. Ömer, Zeyd b. Sabit, Abdullah b. Ömer, Ebû Hureyre ve dört mezhep
imamından oluşan çoğunluğa göre çocuğunu doğurmasıdır. Bunlara göre hamilelik iddetini bildiren ayet, kocası ölen kadınların iddetini bildiren ayetin umumunu
3. Kocası Mefkûd Olan Kadının İddeti
Mefkud; yeri, sağ ya da ölü olduğu bilinmeyen kimse için kullanılan bir terimdir. Mefkud olan bir kişi belirli bir süre geçtikten sonra hükmen vefat etmiş kabul
65Merğinânî, el-Hidâye, II, s. 623; Şirbinî, Muğni’l-muhtâc, III, s. 503; İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 314; İbn
Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 69.
67 Buharî, Talak, 46-49; Müslim, Radâ, 125; Ebû Dâvûd, Talak, 43; Tirmizî, Talak, 18; Nesai, Talak, 58; İbn Mâce,
70Kurtubî, Câmi‘u’l-ahkâmi’l-Kur’ân, III, s. 175; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 435.
71 İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 72.
72Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, s. 355.
edilir. Bu yüzden mefkudun karısı, mahkemenin hükmî ölüm kararından sonra,
Hanefîler ve yeni görüşlerinde Şâfiîlere göre böyle bir adamın karısı iddet
beklemez. Çünkü ölümü sabit olmadıkça veya öldüğüne dair mahkeme kararı verilmedikçe adam hayatta kabul edilir ve evlilik devam eder. Bunun aslı istishab
Mâlikî, Hanbelî ve eski görüşlerinde Şâfiîlere göre mefkudun hayatından haber alınmasından ümit kesildiği andan itibaren dört yıl beklenir. Bundan sonra eşi
Mahkeme eşleri ayırırsa kadın bundan sonra dört ay on gün vefat iddeti bekler ve
evlenebilir.74 Hukuk-ı Aile Kararnamesi’nde, kayıplığın savaşta olması durumunda muhariplerin dönmesinden itibaren bir sene geçtikten sonra tefrike hükmedileceği ifade edilmiştir.75
III. İddetin Başlangıç ve Sona Erme Zamanları
Yeni bir evlilikten önce kadının beklemesi gereken bir süre olduğu için iddetin başlama ve sona erme vakitlerini net olarak belirlemek gerekiyor. Çünkü kocanın boşadığı hanımıyla yeniden evlilik hayatına dönmesi, kadının başka biriyle
evlenmesi, doğan çocuğun nesebinin belirlenmesi gibi birçok konudaki anlaşmazlık, iddet süresinin başlangıç ve bitiş zamanlarının bilinmesiyle çözülür.
Hanefî ve Şâfiîlerin görüşüyle hareket edildiğinde kadın uzun yıllar mefkud
kocasının nikâhı altında kalacak, başkası ile evlenemeyecek olduğundan Maliki ve
Hanbelîlerin görüşü uygulanabilir niteliktedir.
ortaya koymasıyla ya da hâkimin eşleri birbirinden ayırma hükmünü vermesiyle
veya doğrudan kocanın vefatıyla olur. Eğer ilişki şüpheli ise iddet, sebebin gerçekleşmesiyle başlar. Burada iddetin sebebi, şüpheyle meydana gelen cinsel ilişkidir.77
73Kâsânî, Bedâi‘u’s-Sanâi, IV, s. 419; İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 327; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 446.
74 İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 21.
75 Hukûk-ı Aile Kararnamesi, mad. 127.
76 İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 355; Kudûrî, Muhtasar, s. 399.
77Kudûrî, Muhtasar, 403; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, IX, s. 7192.
İddetin sona ermesi ya söz ya da fiille bilinir. Söz, kur’ ile iddet bekleyen kadının benzer kadınlarda iddetin bitmesinin mümkün olduğu bir sürede iddetinin
bittiğini bildirmesidir. Aylarla veya vefattan dolayı iddet beklemede, süreler net
olduğu için iddetin bitimi hususunda herhangi bir tartışma söz konusu olmaz.
Ancak kadın, ay hali görenlerden ise ve ayrılıktan dolayı iddet bekliyorsa bakılır;
eğer benzerinde iddetin biteceği bir süre içinde iddetinin bittiğini bildirirse sözü
kabul edilir. Bunu, benzerinde iddetin bitmeyeceği bir sürede bildirirse sözü kabul
edilmez. Çünkü iddetinin bitişini bildirmede iddetli kadının sözüne güvenilir. Allah, “Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını
gizlemeleri onlara helal olmaz.”78 ayetinde onları emin kılmıştır. Eminin sözü ise
süre geçtikten sonra başka bir kocayla evlenmesi gibi bir eylemdir.79 Buna göre
iddet bekleyen kadının iddetinin bitmesiyle ilgili olarak sözünün kabul edileceği
asgari süreler şu şekilde tasnif edilebilir:
a) Koca, karısını takvim ayının başında boşamışsa veya vefat etmişse ayları hesaplamada hilallere itibar edilir. Bunun için takvimlerdeki bilgiler yeterlidir.
Ama ay içinde boşamışsa Ebu Hanife’ye göre doksan gün, vefat etmişse yüz otuz
gün iddet bekler. Ebu Yusuf ve Muhammed’e göre ise içindeyken boşanmış olduğu
ay, günlerle hesaplanır. Aradaki aylarda hilallere itibar edilir. Sonra ilk ayın eksik
kalan günleri son aydan günlerle otuza tamamlanır. Diğer mezhepler de Ebu Yusuf
ve Muhammed’in görüşünü benimsemiştir.80
b) Eğer kadın kur’larla iddet bekliyorsa; kur’un ay hali olduğunu kabul edenlere göre üçüncü ay hali kanının kesilmesiyle iddet sona erer. Eğer bu kan, ay hali
müddetinin en çoğu olan on günde kesilmişse iddet doğrudan biter. Ama on gün
öncesinde kesilmişse iddet, ancak bu ay halinden gusül veya teyemmüm yapmak
suretiyle temizlenme sonucunda biter. Bu çeşit iddetin bitmesi mümkün olan asgari süre ise Ebu Hanife’ye göre altmış gündür. Zira ay halinin en uzun müddeti olan on gün esas alındığında üç ay hali için toplam otuz gün eder. Üç ay hali
arasındaki iki temizlik müddeti için de en azı olan on beş gün alındığında otuz
gün eder. Hepsinin toplamı altmış olur. Hanefî mezhebindeki tercih edilen görüş
budur. Ebu Yusuf ve Muhammed’e göre bu süre otuz dokuz gündür. Burada da ay
hali için üç gün esas alınmıştır. Üç ay hali dokuz gün, aralarındaki temizlik halleri
Kur’u temizlik olarak kabul eden Şâfiîlere göre otuz iki gün ve iki anlık bir süredir. Şöyle ki boşanmanın temizlik döneminin son anında gerçekleştiğini varsay78 Bakara, 2/228.
79Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 434.
80Semerkandî, Tuhfetu’l-fukahâ, II, s. 246; İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 306.
81Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 434-435.
dığımızda bu temizlik, iddetten sayılır ve bu an bir kur’dur. Bundan sonra bir gün
ay hali olur ve ardından on beş günlük temizlik ile ikinci kur’ olur. Sonra yine bir
gün ay hali ve on beş günlük temizlik ile üçüncü kur’ tamamlanmış olur. Üçüncü
C. İddetin Yeniden Başlaması (Teceddüdü)
Boşamış olduğu karısıyla iddeti içerisindeyken yeniden evlenen veya ric’at ile
karısına tekrar dönen bir erkek, bu yeni evliliği ile karısının iddetini iptal etmiş
olur. Çünkü kadın iddetini zaten bu kocasından beklemekteydi. Ancak bu evlilikten sonra yeniden boşanırlarsa kadının yeni bir iddet beklemesi gerekir. İşte bu
duruma iddetin teceddüdü adı verilir.
Eğer zifaftan sonra bir veya iki kez bain talakla boşamış olduğu karısıyla iddeti içerisinde evlenip ve zifaftan sonra tekrar boşarsa kadının yeni bir iddete başlaması gerekir. Ancak ikinci evlilikte zifaf gerçekleşmeden boşarsa; Ebu Hanife ve
Ebu Yusuf bu kadına yeni bir iddet gerekeceği görüşündedirler. Çünkü bu kadın
ikinci evlilik akdiyle birinci evlilikteki durumuna dönmüştür ve bu da kendisiyle
zifaf edilmiş durumudur. Dolayısıyla müstakil bir iddet gerekir.85
ric’at ile evlilik hayatına geri dönse ve ikinci kez karısını boşasa kadının bu ikinci
olmuş olsun veya olmasın değişen bir şey olmaz. Çünkü birinci iddet ric’atle sona
ermiştir; kadın ise zifafa girmiş olarak kabul edilir.83 Şâfiîler de ric’atten sonra zifaf
gerçekleşmişse boşanmayla yeni bir iddet gerekeceği görüşündedirler. Ancak zifaf
gerçekleşmemişse eski görüşlerine göre birinci iddete devam eder. Yeni görüşlerine göre ise yeni bir iddete başlar.84
İmam Muhammed ve Şâfiîler bu kadına yeni bir iddet gerekmeyeceği, birinci iddetini tamamlayacağı görüşündedir. Çünkü bu kadın hakikatte zifaftan önce
boşanmıştır. Zifaftan sonra vacip olan birinci iddet ise ikinci evlilikten sonra düşmez. Dolayısıyla bunu tamamlamak gerekir.86
D. İki İddetin Birbiri İçine Girmesi (Tedahulü)
beklemek durumunda kalabilir. Böyle iki iddet gerektiğinde, kadın ikinci sebepten
82Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 413-414.
83Meydânî, el-Lübâb, (Beyrut: Daru’l-Kitabi’l-Arabi, 1997), II, s. 206; M. Muhyittin Abdulhamid, Ahvâlu’şşahsiyye fî’ş-şerî‘ati’l-İslâmiyye, (Daru’l-Kitabi’l-Arabî, tsz.), s. 344.
84Nevevî, el-Mecmû‘, XX, s. 58; İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 323.
85Abdulhamid, Ahvâlu’ş-şahsiyye, s. 345.
86Abdulhamid, Ahvâlu’ş-şahsiyye, s. 345; Nevevî, el-Mecmû‘, XX, s. 58.
birinci iddetten kalan süre ikinci iddetin içerisinde tamamlanıp bitmiş olacaktır.
Böylece hem ikinci sebeple başladığı yeni iddeti hem de birinci iddet iç içe geçmiş
olarak beklenmiş olur. İşte beklenmesi gereken iki ayrı iddeti bu şekilde beklemeye “iki iddetin tedahulü” adı verilmiştir. Mesela kocasından bain talakla boşanmış
ve bu boşanmanın iddetini bekleyen bir kadın düşünelim. Varsayalım ki, kocası ric’i talakla boşanmış gibi iddet esnasında kendisine helal sayarak bu karısıyla
cinsel ilişkide bulunmuş olsun. Bu ilişki şüpheyle olduğundan biri boşanmadan,
diğeri şüpheyle olan cinsel ilişkiden olmak üzere iki iddet gerekir. Konu hakkında
fukahanın görüşlerini şöyle özetleyebiliriz:
Hanefîlere göre zikredilen örnekte olduğu gibi iki iddet beklemek gerektiğinde bunlar tedahul eder. Bu iki iddetin aynı erkekten veya iki farklı erkekten olması
yahut iddetlerin aynı veya farklı türden olması arasında fark yoktur. İki sebebin
varlığından sonra tam olarak beklenen bir iddet ikisi için de yeterlidir.87
Cumhura göre yukarıdaki örnekte olduğu gibi iki iddet aynı kişiden ve tek
türden olursa aralarında tedahul olur. Şayet iki iddet farklı türden oluşuyorsa yine
tedahul olur. Mesela hamile değilken boşadığı hanımıyla iddet süresi içinde ilişki
Eğer iki iddet iki ayrı kişiden olursa bu durumda tedahul söz konusu değildir.
Mesela kocasından iddet bekliyorken iddetin sahibi değil de başka biriyle şüpheli
cinsel ilişkide bulunursa bu durumda tedahul olmaz. Eğer hamilelik söz konusu
olursa önce doğum yapmakla iddet bekler. Hamilelik yoksa boşanma iddetini tamamlar. Bu iddetten sonra ikinci iddete başlar.88
IV. İddetin Başka Bir İddete Dönüşümü (Tehavvul ve İntikali)
Belirli bir çeşidiyle iddet beklenirken bazen başka bir iddet çeşidi beklemeyi
gerektiren bir durum meydana gelir. Bu yüzden beklenen ilk iddet terk edilir, diğer iddete başlanır. Mesela aylarla iddet beklerken kur’larla iddet beklenmesi veya
vefat iddetinin beklenmesi gerekebilir. Bu şekilde iddet türünün değişmesine iddetin tehavvulü veya intikali denmiştir. Burada iddetin dönüşümünü gerektiren
durumlardan ve dönüşen iddetlerden bahsedeceğiz.
A. İddetin Aylardan Kur’lara Dönüşmesi (Tehavvulü)
Aylarla iddet bekleyenlerin ergenlik çağına gelmemiş kız çocukları ve ay halinden kesilmiş yaşlı kadınlar olduğunu biliyoruz. Önce kız çocuğunu göz önünde
a) Boşanmış kız çocuğu aylarla iddet bekliyorken ay hali olsa bu iddeti
87Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 414.
88 İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 27-28.
kur’larla iddete dönüşür. Artık üç kur’ ile yeniden iddete başlar. Fukaha bunda
ittifak etmişlerdir. Çünkü aslın (ay hali) var olması durumunda bedele (aylar) göre
b) Fukaha ay halinden kesilmiş kadının aylarla iddet bekliyorken ay hali olması durumunda iddetinin dönüşmesinde görüş ayrılığına düşmüşlerdir.
Hanefîlere göre aylarla iddet bekleme esnasında ay hali görülürse iddet
kur’lara dönüşür. Çünkü ay halinin geri dönmesi, ay halinden kesilme durumunu
iptal eder. Ancak bu görüş, ay halinden kesilme için belirli bir vakit tayin etmeyenlere göredir. Sadece kadının kendisinin âyise (ay halinden kesilmiş) olduğuna
dair zann-ı galibine dayanır. Oysa ay halinden kesilme için bir vakit belirleyenlere
göre aylarla iddet bekleyen kadınların iddetinde tehavvul söz konusu değildir. Bu
yaştan itibaren aylarla iddet beklenir ve görülen kan da ay hali sayılmaz.90
Şâfiîlere göre aylarla iddet beklenirken kan görülürse iddet kur’lara dönüşür.
Tabii geçmiş olan süre bir kur’ sayılır. Zira bu süre, iki ay hali arası temizliktir.91
Hanefîlere göre ay hali görenlerden olup da bununla iddete başlayan ve bir
veya iki kez ay hali olduktan sonra ay halinden kesilme yaşına ulaşan kadının iddeti aylarla iddete dönüşür ve bu andan itibaren tam üç ay bekler. Şâfiîlerin yeni
görüşü Hanefîlerinki ile aynıdır. 92
Dikkat çekilmesi gereken bir husus da Şâfiîlere göre hamile kadının ay hali
olabileceğidir. Buna göre kur’lar ile iddet bekleyen bir kadın kocasından hamile
olduğunu anlarsa kur’ların hükmü düşer, doğum yapmak esasına göre iddet bekler.93 Bu da iddetin kur’lardan doğum yapmaya tehavvulüdür.
B. İddetin Kur’lardan Aylara Dönüşmesi (Tehavvulü)
C. İddetin Kur’lardan veya Aylardan Vefat İddetine Dönüşmesi
dönüşür ve vefat anından itibaren dört ay on gün iddet bekler. Zira ric’i boşamalarda iddet devam ettiği sürece evlilik bâkidir. Ancak koca, bain talakla boşadığı
hanımının iddeti esnasında vefat ederse bu durumda tehavvul söz konusu olmaz.
Kadın başlamış olduğu bain talak iddetini tamamlar. Çünkü bâin talak, zevciyeti
89Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 437; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 426; İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 13.
90Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 437.
91Şirbinî, Muğni’l-muhtâc, III, s. 493.
92Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 437; Nevevî, el-Mecmû‘, XIX, s. 426.
93Şirbinî, Muğni’l-muhtâc, III, s. 496.
94 İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 18.
böyledir. Aksi olursa, bazı fukahanın “eb’ad-i eceleyn ile iddet beklemek” diye tabir
ettikleri durum söz konusu olur.
Kaynaklarda eb’ad-i eceleyn şeklinde ifade edilen söz konusu bu durum, bazı
kitaplarımızda iddet çeşitlerinden biri olarak ele alınmıştır. Ancak bu farklı bir
iddet çeşidi değildir. Sonuçta iddet çeşitlerinden iki tanesi beklenmektedir. Bunlardan birincisi, aylarla ya da kur’larla iddet; ikincisi vefat iddetidir. Burada daha
çok tehavvul söz konusudur. Bunlardan hangisi daha uzun sürecekse o esas alınır.
Yani boşama iddeti, vefat veya boşama iddetlerinden hangisinin süresi daha uzun
Abbas’ın söylediği iki iddetin en uzunu aynı şey değildir. Çünkü onların kastettikleri, kocası vefat eden hamile bir kadının vefat iddetiyle doğum iddetlerinden
daha uzun süreli olanını beklemesidir. Burada ise talak ve vefat iddetleri söz konusudur.95
İki sürenin en uzununu beklemek, talak-ı far sonucu kadın iddet beklerken
kocanın vefatıyla meydana gelir. Talak-ı far, bir kimsenin ölüm hastalığında, karısını mirastan mahrum bırakmak amacıyla yapmış olduğu bain boşamadır.96 İşte
böyle karısını, rızası olmaksızın boşayan bir koca, karısının iddet beklediği bir
sırada ölürse bu kadının bekleyeceği iddet hakkında iki görüş vardır.
Hanefîlerden Ebu Hanife ile Muhammed’e bu kadının iddeti iki süreden en
uzunuyla iddet beklemeye dönüşür. Eğer boşama iddeti aylarla bekleniyorsa, vefat
anından itibaren daha uzun olan dört ay on günlük vefat iddetine intikal eder.
Eğer ay hali ile boşama iddeti bekleniyorsa ve vefattan itibaren dört ay on gün
geçmeden üç ay hali olmuşsa kadının iddeti vefat iddeti olur. Dört ay on gün geçer
de henüz üç ay hali görülmediyse o zaman kadının iddeti tam üç ay hali ile ancak
İkinci görüş Ebu Yusuf ve Şâfiî’nindir. Talak-ı farda kadın yalnızca boşama iddetini tamamlar. Çünkü evlilik bain talakla kesilmiştir. Vefat esnasında zevciyetin
İkinci görüş sahiplerine göre nikâh, ölümle değil; talak ile ortadan kalkmıştır. Dolayısıyla bu iddeti mirasla irtibatlandırmak doğru değildir. Birinci görüşün
sebebi ise, kadın kocaya varis kabul edildiği için nikâh vefat anına kadar var sayılmıştır. Çünkü veraset ancak nikâhla olur. Veraset hakkında var kabul edilen nikâh,
95 Mehmet Zihni Efendi, Nimet-i İslâm, (İstanbul: Milsan a.ş., 1986), s. 902.
96Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, s. 542.
97Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 438; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, IX, s. 7190.
98Şâfiî, el-Ümm, V, s. 351; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 438.
V. İddet Bekleyen Kadının Görevleri ve Hakları
İddet esnasında evlilikte var olan bazı haklar devam ettiği gibi kadının sorumlu olduğu bazı görevler de vardır. Bunlar iddetin sonuçları olup evlilikten geriye
A. İddet Bekleyen Kadının Görevleri Görevleri
Şâfiîlere göre eğer bain boşama büyük ayrılık ile gerçekleşmişse, üstü kapalı
evlilik teklifi caizdir. Küçük ayrılık ile gerçekleşmişse, Şâfiîlerin burada iki görüşleri vardır. Sahih olan görüşlerine göre böyle bir teklif caizdir. Diğer görüşlerine
göre ise caiz değildir.105
Vefat iddeti bekleyen kadına üstü kapalı bir şekilde evlilik teklifi yapılması ise
ittifakla caizdir.106 Delil şu ayettir: “(Vefat iddeti beklemekte olan) kadınlara kendileri ile evlenmek istediğinizi üstü kapalı olarak anlatmanızda veya bu isteği içinizde
saklamanızda sizin için bir günah yoktur. Allah biliyor ki, siz onlara (bunu er geç
mutlaka) söyleyeceksiniz. Meşru sözler söylemeniz dışında sakın onlarla gizliden
gizliye buluşma yönünde sözleşmeyin.”107
Ayrılık veya vefat iddetini bekleyen bir kadının yabancı bir erkekle nişanlanması caiz değildir.100 Ric’î talaktan dolayı iddet bekleyen bir kadına, yabancı
bir erkeğin evlenme teklifinde bulunması ve nişanlılık ilişkisi oluşturma çabası,
âlimlerin görüş birliği ile dinen haram, hukuken geçersiz kabul edilmiştir.101 Bain
talaktan dolayı iddet bekleyen kadına, açıkça evlilik teklifinde bulunulması, yine
görüş birliği ile aynı hükümdedir.102 Bu durumdaki bir kadına üstü kapalı olarak
evlilik teklifinin hükmü konusunda görüş ayrılığı vardır. Hanefîlerin çoğunluğu
bunu da caiz görmezler.103 Ancak Hanefilerden Kudûrî, Merğinânî ve Mavsılî caiz
Deliller itibariyle ortaya çıkan sonuç yukarıdaki gibi olmakla birlikte büyük
ayrılık ve özellikle vefat iddetinde, üstü kapalı bir evlilik teklifinin günümüz açısından hoş bir davranış olmayacağını, bunu iddetin tamamen bitmesine kadar
99 Zihni Efendi, Nimet-i İslâm, s. 902.
101 İbn Kudâme, el-Kâfî, IV, s. 282; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, IX, s. 6499.
102 İbn Kudâme, el-Kâfî, IV, s. 282; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, IX, s. 6498.
103Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 447.
104Kudûrî, Muhtasar, s. 403; Merğinânî, el-Hidâye, II, s. 631; Mavsılî, el-İhtiyâr li t‘alîli’l-muhtâr, Thk. Muhammed
105Şirbinî, Muğni’l-muhtâc, III, s. 175-176.
106Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, IX, s. 7197.
ertelemenin daha uygun olacağını düşünüyoruz. Çünkü hem vefat iddetinde kocasının hatırası sebebiyle yas tutmakta olan kadına hem de kocanın yakınlarının
hissiyatına saygı göstermek, bu şekilde davranmayı gerektirir. Bakara sûresi 235.
ayetindeki üstü kapalı evlilik teklifine izin verilmesi, Kur’an’ın indiği toplumda
kocasını kaybeden kadınla bir an önce evlenme arzusunda olan erkeklere verilmiş
bir ruhsat gibi görünmektedir. O bakımdan kişinin verilen bu izni kullanmayıp,
ayetin devamında ifade edildiği gibi, iddet bitinceye kadar içinde gizli tutması en
güzel davranış olsa gerektir.
İddet beklemekte olan bir kadının yabancı bir erkekle evlenmesi icma ile dinen caiz olmayıp hukuken geçersizdir.108 Delil ayetteki şu ifadedir: “Bekleme müddeti bitinceye kadar da nikâh yapmaya kalkışmayın.”109
3. Evden Çıkma ve Seyahat Etme Yasağı
Hanefîlere göre ric’i veya bain boşama sebebiyle hangi iddet çeşidi bekleniyorsa beklensin, kadının evlilikte oturduğu evinde kalması farzdır, gece veya
gündüz o evden çıkması yasaklanmıştır.110 Delil şu ayettir: “Apaçık bir hayâsızlık
yapmaları dışında onları (bekleme süresince) evlerinden çıkarmayın, kendileri de
çıkmasınlar.”111 Ayette evin kadınlara nisbet edilmesi de gösterir ki, boşanan kadın iddet süresince evliliğinde yaşadığı kocasının evinde kalacaktır. Konu ile ilgili
başka bir ayette şöyle buyurulur: “Onları (iddetleri süresince) gücünüz nispetinde,
oturduğunuz yerin bir bölümünde oturtun.”112
Kocası vefat eden kadın ise iddet beklerken geceleri yine dışarı çıkamaz. Ancak geçimini sağlamak, ihtiyaçlarını gidermek için gündüz dışarı çıkabilir. Zira
iddet nafakası olmadığı için ihtiyaçlarını kendisi karşılamak zorunda kalabilir.113
veya bain boşama iddeti bekleyen kadın, evinden yolculuğa çıkamaz. Farz olan
hac ibadeti için bile bunu yapamaz.114
Zaruret halinde iddet bekleyen kadın dışarı çıkabilir. Kendisi, malı hakkında
endişe duyuyorsa veya kirasını ödeyemediği için bu evden çıkmak zorunda bırakılırsa yahut evin yıkılma tehlikesi varsa dışarı çıkmasında ve başka bir meskene
taşınıp orada iddet beklemesinde bir sakınca yoktur.115 Şâfiîler ise hangi iddeti
108Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, IX, s. 7198.
110Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 449.
113Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 450.
114Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 452.
115Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 451.
bekliyorsa beklesin, kadının mazeret hali dışında evinden dışarı çıkmasını caiz
Boşanan bir kadının iddeti ortalama üç ay kadardır. Bu süre içerisinde kadının dışarı çıkmaması, günümüzün toplumsal şartlarında bir meşakkat doğurabilir. Buna göre iddet bekleyen kadın sadece zaruret durumunda değil, normal
şartlarda yaptığı akraba ziyareti gibi hayırlı bazı işler maksadıyla da gündüz dışarı
çıkabilmelidir. Zira bugünkü sosyal yaşantıda bu bir ihtiyaç halini almıştır. Buna
benzer şekilde, Hanefî mezhebinde vefat iddetinde ihtiyaçlar için gündüzleri çıkmak caiz olmaktadır. Şu var ki iddet bekleyen kadının iddet süresince, evliliğinde
kocasıyla beraber oturduğu evi tamamen terk etmemesi ve zaruret durumu hariç
bu evde ikamet etmesi bir görevdir.
4. Vefat İddetinde Yas Tutma (İhdâd)
ve evlilik nimetinden yoksun kalması sebebiyle iddeti süresince süslenmeyi bırakıp yas tutmasını emretmiştir.118 Konuyla ilgili şu hadis-i şerifteki helallik ifadesi,
İslam hukukçuları tarafından emir olarak algılanmıştır: “Allah’a ve ahiret gününe
iman eden bir kadın için, kocasına tutacağı dört ay on günlük yas hariç kimse için
üç günden fazla yas tutması helal olmaz.”119
Kadının iddet süresince yas tutması için hidad ve ihdad terimleri kullanılır.
Bir fıkıh terimi olarak yas tutmak, ayrıntılarda farklı görüşler bulunmakla birlikte
genel olarak şöyle tarif edilebilir: Hoş kokular sürünme, süslenme, sürme çekme,
kokulu veya kokusuz yağ kullanma, kına yakma, süs eşyası takınma gibi sevinç ve
neşeyi ifade eden davranışlardan belirli bir süre kaçınmaktır. Bu da mükellef ve
müslüman bayanın vefat veya bain boşama iddetinde ve iddet süresince gerçekleşir.117
İhdad her iddet bekleyen kadına vacip değildir. Fasit nikâhtan dolayı yas
ise Hanefîler aynı şekilde ihdadın vacip olduğunu kabul ederler. Çünkü bu dinin
üzüntü ve kederi izhar etme söz konusudur. Fakat cumhur böyle bir kadın için
ihdadın vacip değil, müstehap olduğunu benimser. Çünkü bain boşamada koca,
karısına kötülük etmiş, onu evlilik nimetinden mahrum bırakmıştır.120
116Şirbinî, Muğni’l-muhtâc, III, s. 513.
117Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, s. 197; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, IX, s. 7204.
118Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, IX, s. 7204.
119 Buharî, Talak, 46-49; Müslim, Rada, 125; Ebû Dâvûd, Talak, 43; Tirmizî, Talak, 18; Nesai, Talak, 58; İbn Mâce,
120Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 451; Nevevî, el-Mecmû‘, XX, s. 35.
Bain boşamada koca, evlilik ilişkisini kesmiştir. Dolayısıyla kadın kocası tarafından bir kötülük görmüştür. Bu durumda kötülük gördüğü tarafa nasıl üzüntü
gerçekleşmişse, bu durum zaten kadının o evliliği istemediğini gösterir. İstemediği
bir evlilik ortadan kalktı diye yas tutması beklenmez. Yukarıda geçen hadis de ihdadın sadece vefat durumunda meydana geleceğine işaret etmektedir. Bu yüzden
çoğunluğun görüşü tercihe şayan ve kabul edilebilir niteliktedir.
İhdad konusunda Hanefîler ile cumhur arasındaki ihtilaflardan biri de bu yükümlülüğün kimler için geçerli olduğudur. Hanefîlere göre ihdad yükümlülüğü,
ergenlik çağındaki akıllı müslüman kadına vardır. Dolayısıyla küçük ve zimmî
olan kadına ihdad gerekli değildir. Çünkü bunlar mükellef değillerdir. Cumhura
göre sahih nikâhla evlenilmiş küçük, büyük, müslüman veya ehl-i kitap her kadın
ihdadın şümulüne dâhildir. Çünkü ihdad hadisi bunların hepsi hakkında umum
B. İddet Bekleyen Kadının Görevleri Hakları
İddet bekleyen kadının haklarından biri olan sükna (mesken hakkı) “bir
gayr-ı menkulün tamamında veya kat, oda gibi bir kısmında bir kimsenin yalnız
Kerim’de ilgili ayetlerde şöyle buyurulur: “Onları (iddetleri süresince) gücünüz
nispetinde, oturduğunuz yerin bir bölümünde oturtun.”123 “Apaçık bir hayâsızlık
çıkmasınlar.”124 Bu ayet, iddet bekleyen kadınların evden çıkmalarının yasak olduğunu ifade etmekle birlikte aynı zamanda onların mesken hakkının olduğunu
Hanefîlere göre ric’i boşamalarda iddet bekleyen kadının koca ile birlikte bir
evde kalmasına bir mani yoktur. Çünkü bu tür bir boşama kadını kocasına haram
kılmaz. Eğer dönmek isterse, boşamadan sonra karısından cinsel yönden faydalanabilir. Onun bu faydalanması karısına döndüğü anlamına gelir. Bain boşamalarda ise kadın yine bu evde kalacaktır. Fakat kadın müstakil olarak tek başına
kalmasının) gerçekleşmemesi için böyle davranması gerekir.126
121Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 463; Nevevî, el-Mecmû‘, XX, s. 36.
122Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, s. 514.
125Cessâs, Ahkâmu’l-Kur’ân, (Beyrut: Daru’l-Fikr, 1993), III, s. 680.
126Merğinânî, el-Hidâye, II, s. 632.
Bugün kadının ailesi, boşanmış bir kadının, boşayan erkeğin evinde kalmasını
kerih gördükleri için boşanmayla birlikte onu kendi oturdukları eve almaktadırlar.
Bu birçok yerde yaygınlaşmış bir uygulama olmuştur. Bunun sebeplerinden biri
de, boşanan kadının iddet süresince evlilik evinde beklemesi gerektiği hükmünün
bilinmemesidir. Bu, insanlar arasında bir örf halini almıştır. Ancak bu örfe itibar
edilemez. Çünkü bu örf, zikredilen Kur’an-ı Kerim nassıyla çatışmaktadır.127
Nafaka; beslenme, giyim, kuşam ve barınma ihtiyaçları ile sağlık giderleri ve
bunlara tabi olan şeyleri içermektedir. Boşanan kadın lehine iddet müddeti içerisinde verilmesi gerekli olan nafakaya ise iddet nafakası denmektedir.128 İddet nafakası hakkı, bütün iddet bekleyen kadınlar için geçerli değildir. Bu nafakanın şekli
Bain talakla boşanmış kadın hamile ise âlimlerin ittifakıyla onun nafaka hakkı vardır.132 Delil, “eğer hamile iseler, doğum yapıncaya kadar nafakalarını verin.”133
ayetidir. Bain talakla boşanmış kadın hamile değilse iddet esnasındaki nafaka hakkında üç farklı görüş karşımıza çıkmaktadır. Hanefîlere göre bu kadın için hem
mesken hem de nafaka hakkı vardır. Mâlikîler ve Şâfiîlere göre sadece mesken
yoktur diyen üçüncü görüş, Hanbelîlere aittir.134
Kadın eğer vefat dolayısıyla iddet bekliyorsa ittifakla ona nafaka verilmesi gerekmez. Çünkü ölüm ile kocanın bütün mal varlığı mirasçılarına intikal etmiştir.
bir haktır. Kadının hamile olup olmaması fark etmez. Çünkü ric’i boşamada kadın, iddet boyunca eş sayılır.129 Delil şu ayetlerdir: “Onların (annelerin) yiyeceği,
giyeceği örfe uygun olarak babaya aittir. Hiçbir kimseye gücünün üstünde bir yük
ve sorumluluk teklif edilmez.”130 “Onları (iddetleri süresince) gücünüz nispetinde,
oturduğunuz yerin bir bölümünde oturtun. Onları sıkıntıya sokmak için kendilerine
Hanbelîlerin dayanağı şu hadistir: Fatıma bt. Kays’tan rivayet edildiğine göre
Ebu Amr b. Hafs, kendisini vekâletle bain talakla boşamıştır. Vekili ile Fatıma’ya
arpa göndermiş. Fakat Fatıma vekili terslemiş. Bunun üzerine vekil: “Vallahi bizden artık bir şey alamazsın.” demiş. Fatıma da Hz. Peygamber’e gelip hadiseyi an127Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, IX, s. 7202.
128Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, s. 443.
129 İbn Kudâme, el-Kâfî, V, s. 81-82; İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 71.
132 İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 71; İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 351.
134Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 467; İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 352; İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 71.
artık.” buyurmuştur.135 Mâlikî ve Şâfiîlerin delili yukarıda zikri geçen Talak suresi
hakkının olduğunu ifade eder. Ancak son kısmın mefhumu, hamile olmayan kadının nafaka hakkı olmadığına delalet eder. Hanefîler de görüşlerini delillendirmek
için aynı ayeti gösterirler.136
Hanefîlere göre bu nafakanın vacip olması; ya kadının hamileliği sebebiyle ya
da erkeğin evinde erkek için alıkonulması sebebiyledir. Bütün herkes ric’i talakla
illetine bağlamakta ittifak etmişlerdir. Buna göre bain talakla boşanmış kadının da
Delillere baktığımızda Hanefî mezhebinin görüşünün tercihe şayan olduğunu
söyleyebiliriz. Talak suresindeki ayetleri hem ric’i hem de bain talakla boşanmışları kapsayacak şekilde umuma hamletmek daha kuvvetlidir. Rivayetlere göre Hz.
Ömer Fatıma bt. Kays hadisini işittiğinde şöyle tepki göstermiştir: “Belki de yanılmış olan bir kadının sözü sebebiyle Allah’ın kitabındaki ayeti ve Hz. Peygamber’in
sözünü bırakacak değiliz. Ben Hz. Peygamber’i, bu kadın için mesken ve nafaka
hakkı olduğunu söylerken işittim.”138 Ayrıca Fatıma bt. Kays hadisinin ravilerini
selef tenkit etmiştir. Âhâd haberlerin kabul edilme şartlarından biri de selefin
hükmün, ona özel ve istisnaî olduğu da söylenmiştir.140 Buna göre bain talakla
hakkını kabul etmemek şeklinde iki hüküm arasını ayırmak doğru olmadığı gibi
Evlilik fesihle sonlandığında bu fesih koca tarafından meydana gelirse, kocanın kusuru bulunsun veya bulunmasın, bütün çeşitleriyle nafaka, iddet bekleyen
kusuru olmaksızın gerçekleşirse bu durumda da nafaka hakkı vardır. Mesela kadının buluğ muhayyerliğine dayanarak evliliği feshetmesi gibi bir sebeple evlilik
kusuru sebebiyle meydana gelirse iddet nafakası hakkı düşer. Mesela kadının kendi isteği ile kocasının usul veya furuundan birisi ile sıhrî haramlığı doğuran bir
fiil işlemesi gibi bir durumda mesken hakkı hariç, nafaka hakkı düşer. Mesken
135 Buharî, Talak, 41; Müslim, Rada, 103; Ebu Davud, Talak, 39; Nesai, Nikâh, 21; Tirmizî, Nikâh, 38; İbn Mâce,
136Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 476.
137Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 477.
138Beyhakî, Sünenü’l-kübrâ, (Mekke: Mektebet-u Dâri’l-Bâz, 1994), VII, s. 475.
139Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 477-478; Merğinânî, el-Hidâye, II, s. 652.
140Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 478; İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 71.
141Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 478; İbn Rüşd, Bidâyetu’l-müctehid, II, s. 72.
hakkının sabit olup nafaka hakkının düşme sebebi; nafakanın sırf kadının hakkı, meskenin ise kadının hakkı bulunmakla beraber şari’in hakkı olmasıdır. Fasit
nikâhtan dolayı iddet bekleniyorsa kadının ne mesken ne de nafaka hakkı yoktur. 142
VI. İddetle Alakalı Bazı Özel Durumlar
Bu kısımda iddet bahsi içerisinde tali derecedeki konular diyebileceğimiz iddette nesebin sübutu, miras, ehl-i kitaptan olan kadınların iddeti gibi hususlara
A. İddet İçerisinde Doğan Çocuğun Nesebi
Fakihler, hamileliğin en az süresinin zifaftan itibaren altı ay olduğunda ittifak etmişlerdir. Hamileliğin en uzun süresi hakkında ise farklı görüşler vardır.
Hanefîlere göre bu süre iki yıl, Şâfiî ve Hanbelîlere göre dört yıl, Mâlikilerin meşhur görüşüne göre ise beş yıldır.143
Bain talakla boşamada kadın iddetinin bittiğini ikrar etmediği sürece boşama
tarihinden itibaren iki yıldan daha kısa bir sürede doğan çocuğun nesebi sabit
olur. Çünkü çocuğun boşama anında anne rahminde bulunma ihtimali vardır.
Ancak ayrılma gününden itibaren tam iki sene sonra doğan çocuğun nesebi sabit
içerisinde cinsel temas caiz değildir.145 Kocası vefat eden kadın iddetinin bittiğini
ikrar etmezse, cinsel temas olmasa bile, vefat ile iki yıl arasında doğan çocuğun
Hanefîlere göre talak ric’i ise ve kadın iddetinin bittiğini ikrar etmediyse doğum, ister boşamanın üzerinden iki yıl geçmeden gerçekleşsin ister iki yıl veya
daha fazla bir sürede gerçekleşsin çocuğun nesebi sabit olur. Çünkü kadının temizlik süresinin uzamış olması ve iddet esnasında hamile olması mümkündür.
Zira bu çeşit iddet içerisinde kocanın karısından cinsel yönden faydalanması
caizdir. İki seneden daha kısa bir sürede doğum yaparsa boşama baine dönüşür.
İki yıldan daha uzun bir sürede doğum yaparsa nesep sabit olduğu gibi karı-koca
ric’at ile evlilik hayatına dönmüş olurlar.144
İddet bekleyen kadın, iddetinin bittiğini ikrar eder, sonra ikrar vaktinden itibaren altı aydan daha kısa bir sürede doğum yaparsa çocuğun nesebi sabit olur.
Çünkü kadının yalan söylediği kesin olarak ortaya çıkar ve ikrarı geçersiz olur.
Fakat altı veya daha uzun bir sürede doğum yaparsa nesebi sabit olmaz. Çünkü
142Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 479; Şirbinî, Muğni’l-muhtâc, III, s. 512.
143Mavsılî, el-İhtiyâr, III, s. 218; İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 318; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, X, s. 7251-252.
144Mavsılî, el-İhtiyâr, III, s. 218; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 486-487.
145Mavsılî, el-İhtiyâr, III, s. 218; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 485.
146Mavsılî, el-İhtiyâr, III, s. 218; Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 489.
ikrarla, bu çocuğun daha sonra meydana gelmiş olduğu bilinir.147
Cumhur ric’i ve bain boşama arasında fark görmez. Boşama veya vefattan
sonra kadın boşama veya vefat gününden itibaren hamilelik müddetinin en çoğunun (azami hamilelik süresinin) geçmesinden önce doğum yaparsa çocuğun
nesebi sabit olur. Ancak hamilelik süresinin en çoğu geçtikten sonra doğum gerçekleşirse çocuğun nesebi boşayan veya vefat eden kocadan sabit olmaz.148
Hamileliğin en uzun süresi hakkında eğer varsa tıbbi veriler esas alınarak bir
süre belirlemesine gidilmesi daha doğru görünmektedir. Zira klasik dönem İslam
hukukçuları da bu süreleri kendi zamanlarındaki vakıaya uygun olarak belirlemişlerdir. Yoksa bu konuda herhangi bir nas bulunmamaktadır. Belirlenen bu süreye
göre Hanefî mezhebinin içtihatları muvacehesinde nesebin sübutu açıklanabilir.
B. İddet İçerisinde Kadının Miras Hakkı
Bilindiği gibi evliliğin doğrudan ölümle sona ermesi durumunda kadın ve
kocası birbirine mirasçı olur. Zira karı ve koca, alacakları miras miktarları Kitap,
sünnet ve icma ile belirlenmiş olan ashab-ı feraizdendir. Tartışılan mevzu ise, evlilik boşanma ile sona erer de boşayan koca, kadının iddeti esnasında vefat ederse
bu kadının ona mirasçı olup olmayacağıdır.
diğeri ona mirasçı olur. Bu konuda görüş birliği vardır. Çünkü evlilik hükmen devam etmektedir. Boşanma, kocanın sağlığında bain veya üç talakla gerçekleşmişse
eşlerden hiçbiri diğerine mirasçı olamaz. Koca, ölüm hastalığı esnasında karısının
rızasıyla, onu bain veya üç talakla boşarsa yine aralarında miras cereyan etmez.
Burada da icma vardır. Fakat aynı durumda kadının rızası yoksa, bu kadın cumhura göre eşine mirasçı olur. Koca burada eşini mirastan mahrum bırakmak amacıyla boşama hakkını kötüye kullandığı için bu hüküm, kadının hakkını korumak
amacıyla ileri sürülmüştür. Şâfiîlere göre ise kadının boşanmaya rızası bulunsun
veya bulunmasın mirasçı olması mümkün değildir. Çünkü bain veya üç talak ile
boşanma nikâhı zail eder.149
Müslüman bir erkekle evli olan Hıristiyan veya Yahudi bir kadın iddet konusunda müslüman kadınla eşittir. Kadının zimmî veya müstemen olması arasında
bir fark yoktur. Bu konuda İslam hukukçuları arasında ittifak vardır.150
Ancak İslam devletinin tebaası olan gayr-i müslimlerin (zimmîlerin) kendi
aralarındaki evliliklerinin sona ermesi durumunda iddetin gerekli olması nokta147Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 486.
148 İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 318; Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî, X, s. 7260.
149Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi, IV, s. 496-503.
150Semerkandî, Tuhfetu’l-fukahâ, II, s. 248.
sında İslam hukukçuları iki gruba ayrılırlar. Ebu Hanife’ye göre kitabî olan bir erkeğin (zimmî) nikâhındaki yine kitabî (zimmîye) olan kadının, boşanma veya kocasının ölümü durumunda iddet beklemesi gerekmez. Ancak böyle bir durumda
gerçekleştirilecek bir evlilikte kadının hamile olup olmadığını anlamak için bir ay
hali müddeti geçinceye kadar beklenilir, cinsel ilişkide bulunulmaz. Aynı şekilde
Hanefilerden Ebu Yusuf ve Muhammed ile diğer üç mezhep fakihlerinin oluşturduğu çoğunluğa göre zimmet ehlinden olan kadınlar kocaları zimmî de olsalar,
aynen müslüman kadınlar gibi iddet beklerler. Çünkü bunlar İslam ülkesi tebaasıdır. Bunların hakkında birtakım İslamî hükümler uygulandığı gibi, iddet konusunda da İslam ahkâmıyla yükümlüdürler.152
Boşanmanın hukuki sonuçlarının en önemlilerinden olan iddet, hemen bütün hukuk sistemlerinde kabul edilmiş; İslam hukukunda da ona büyük önem
verilmiştir. Öyle ki bütün fıkıh kitaplarında derinlemesine işlenmiş, müstakil bir
konu olarak kabul edilip ele alınmış ve talak bahisleri içerisinde bir “bab” başlığı
altında incelenmiştir. İbn Kudâme’nin el-Muğnî adlı eserinde olduğu gibi bazı kaynaklarda namaz, zekât, evlenme, boşanma gibi iddet konusu da “kitap” adı verilen
ana başlıklar altında incelenmiştir. Konuyla ilgili naslarda düzenlenmeyen, fakat
meydana gelmesi mümkün olan birçok yeni meselenin çözümü içtihada dayalı
olarak çözüme kavuşturulmuştur. Eserlerinde kazuistik yöntemi kullanan İslam
hukukçuları bu konuda geniş bir hukuk literatürü oluşturmuşlardır.
Çalışmadan elde ettiğimiz sonuç ve bulguları maddeler halinde şu şekilde sıralayabiliriz;
1. İddetin bizim anlayabildiğimiz veya anlayamadığımız birçok hikmeti vardır. Bunların içerisinde ilk planda göze çarpan, hamileliğin tespitidir. İslam hukuku kaynaklarında bu hikmet çok sık olarak göze çarpar; ama hiçbirinde illet olduğuna dair bir ifade yer almaz. Neseplerin karışmasını önlemek, iddetten beklenen
en önemli maslahat ve gaye olabilir; ancak iddet bundan ibaret değildir. Onun
illeti, asıl vaz’ oluş sebebi bizce malum değildir. Bu sebeple iddet, dini bir vecibedir. Bu vecibenin yerine getirilmesi, her şeyden önce bir kulluk vazifesidir. Sonuç
olarak evliliği sona eren müslüman bir kadın, hamile olmadığı kesin olarak sabit
olsa bile, dinen belirlenmiş iddet süreleri boyunca beklemelidir; yabancı bir erkekle iddet beklemeden evlenmemelidir.
151Semerkandî, Tuhfetu’l-fukahâ, II, s. 248.
152 İbn Kudâme, el-Muğnî, VII, s. 299.
2. Cahiliye döneminde iddet bilinmekte ve uygulanmaktaydı. Ancak birçok
konuda olduğu gibi bu konuda da insan fıtratından ve akl-ı seliminden uzaklaşılarak yanlış uygulamalar yapılmaktaydı. İslam dini iddete ait süreleri belirlemiştir.
Özellikle bir sene süren vefat iddetini dört ay on gün yapmış, kadın için bir işkence olan bu bekleme şeklini makul ve fıtrata uygun hale getirmiştir. Dolayısıyla
İslam’ın ortaya koyduğu bu ölçüler dışına çıkmak, cahiliye âdetidir.
3. Ay hali görme çağında olan ve ay hali olduktan sonra bilinmeyen bir sebeple ay hali kesilen ve bu durumu uzun bir süre devam eden kadınlara kaynaklarda
mumteddetut-tuhr adı verilmektedir. Bu kadınların iddeti hakkında Mâlikîlerin
görüşü fetvaya esas olarak alınmıştır. Buna göre beklenecek iddet süresi on iki
aydır. Bundan dokuz ayı hamileliğin tespiti, üç ay da ay halinden kesilenlerin iddet süresini beklemek içindir. Kadının bir veya iki kez ay hali olup sonra bunun
uzun bir süre kesilmesi, aslında anormal bir durumdur ve onun hasta olduğunun
göstergesidir. Çünkü ergenlik çağındaki sağlıklı bir kadın için normal olan, ay hali
olmasıdır. Ay hali olmuyorsa bu anormal arızanın giderilmesi için kadın tedavi
olur. Tedaviden sonra tekrar ay hali görmeye başlar ve iddetini kur’larla, yani üç
hayız dönemi beklemekle geçirir. Tedavi sonuç vermezse ve bu kadının artık ay
hali olmayacağına dair uzman doktorların kesin veya zann-ı galibe dayalı kanaatleri varsa o takdirde bu kadın, ay halinden kesilmiş kadınlar içerisinde değerlendirilmelidir. Hamile olmadığı tıbben saptanmışsa, Mâlikîlerin ifade ettiği on
kadınların iddeti olan üç ay süresince bekleyebilir kanısındayız. Bununla iddeti
4. Kocası vefat eden hamile kadının iddeti, dört mezhebin ittifakıyla hamileliğin bitimiyle sona erer. Bu süre dört ay on günden önce gerçekleşse bile durum
böyledir. Ayrıca kocası vefat eden kadının dört ay on gün yas tutması gerektiği söylenmektedir. Ancak eğer bu kadın hamileyse ve hamileliği de dört ay on
günden önce biterse ne kadar yas tutacaktır? Bu konuda kaynaklarda herhangi
bir bilgiye rastlamadık. Fakat her ne kadar hadiste kadının yas tutması, dört ay
on günlük bir süreyle sınırlanmış olsa da burada yas tutma, hamileliğin bitimiyle
sınırlı olsa gerektir. Çünkü dört mezhebin ittifakıyla iddet hamileliğin bitmesiyle
sona erer ve kadın artık evlenebilir. Buna göre böyle bir durumda yas tutma iddet
süresiyle sınırlıdır; yani kısa sürse bile hamileliğin sona ermesine kadardır. Bunun
tersi olur da hamileliğin bitmesi dört ay on günden sonra gerçekleşirse, bu durumda da yas tutmanın kendi süresi olan dört ay on gün yas tutulur. Yas tutma doğuma
5. Örf, naslara ters düştüğünde uygulanmak için bir delil olmaktan çıkar ve
ona itibar edilmez. Günümüzde tartışma ve çekişmeler sonucunda aile birliği dağılınca, kadın iddetini kocasının evinde değil de ailesinin yanında geçirmektedir.
Kadının ailesi de onun, tartıştığı kocanın evinde kalmasını hoş görmemekte, buna
Bu, bugün örf halini almıştır. Ne kocanın ne de kadının ailesinin, kadını iddet
süresince iddet evinden çıkarma yetkileri yoktur. Kadın da çıkmamalıdır. İddeti
6. İddet bekleyen kadının evinden dışarı çıkmaması da iddetin sonuçlarından
biridir. Yalnızca zaruret durumunda çıkabileceği kabul edilmiş; gündüz veya gece
çıkması mezhepler arasındaki birtakım ayrıntı sayılabilecek ihtilaflarla birlikte yasaklanmıştır. Günümüz toplumsal şartlarını göz önünde bulundurduğumuzda ise
iddet boyunca kadının evde kalmasının, ona sıkıntı doğurabileceğini görürüz. Bu
yüzden Mâlikî ve Hanbelîlerin bu konudaki yaklaşımı günümüzde kadın açısından daha uygun görünmektedir. Dolayısıyla iddet bekleyen kadın, evi tamamen
terk etmemek şartıyla, sadece zaruret durumunda değil, normal şartlarda da gündüzün evden dışarı çıkabilir.
Abdulhamit, Muhammed Muhyiddin, Ahvâluş-Şahsiyye fiş-Şerîatil-İslâmiyye, (Darul-Kitabil-Arabi, tsz.).
Atar, Fahrettin, Fıkıh Usulü, (İstanbul: İFAV Yayınları, 1992).
Beyhakî, Ebû Bekir Ahmet b. Hüseyin, Sünenu-Beyhakiyyil-kübra, (Mekke: Mektebet-u
Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu, (İstanbul: Bilmen
Buharî, Muhammed b. İsmail, Sahih, (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992).
Cessâs, Ebu Bekir Ahmet b. Ali, Ahkâmul-Kur’ân, (Beyrut: Darul-Fikr, 1993).
Cezirî, Abdurrahman, Dört Mezhebe Göre İslam Fıkhı, Çev. Mehmet Keskin, (İstanbul:
Çağrı Yayınları, 1992).
Dihlevî, Veliyyullah, Huccetullâhil-bâliğa, Thk. Seyyid Sabık, (Beyrut: Darul-Cil, 2005).
Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as, Sünen, (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992).
Ebû Zehra, Muhammed, Ahvâluş-şahsiyye, (Kahire: Darul-Fikril-Arabi, tsz).
Erdoğan, Mehmet, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, (İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005).
Hallaf, Abdulvehhab, Ahkâmul-ahvâliş-şahsiyye, (Kuveyt: Darul-Kalem, 1990).
İbn Abdisselam, İzzuddin, İslami Hükümlerin Esas ve Hikmetleri, Çev.: Süleyman KayaSoner Duman, (İstanbul: İz Yayıncılık, tsz).
İbn Hanbel, Ahmet, Müsned, (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992).
İbn Kudame, Muvaffakuddin Abdullah b. Ahmed, el-Kâfî, (Riyad: Dar-u Hicr, 1997).
7. İddet vecibesi göstermektedir ki boşanma oldu-bittiyle meydana gelen anlık bir olay değildir. Aile çok önemli toplumsal bir birimdir. Onun ortadan kalkması, toplumu olumsuz yönde etkileyeceğinden, ailenin dağılması basit ve kolay
değildir ve olmamalıdır. İşte iddet sayesinde ailenin önemi daha fazla öne çıkmakta ve boşanma, ancak iddet süresinin bitmesiyle gerçekleşen uzun süreli bir vakıa
, el-Muğnî ‘alâ Muhtasaril-Hıraki, (Beyrut: Darul-Kütübil-İlmiyye, 1994).
İbn Mâce, Muhammed b. Yezid, Sünen, (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992).
İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem, Lisânul-‘Arab, (Beyrut: Dar-u Sader, 1994).
İbn Rüşd, Muhammed b. Ahmet, Bidâyetul-müctehid ve nihâyetul-muktesıd, (Beyrut:
Kaçak, N., Yeni İçtihatlarla Türk Medeni Kanunu, (Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2007).
Kâsânî, Alauddin Ebubekr b. Mesud, Bedâi‘u’s-sanâi fî tertîbiş-şerâ‘i, Thk. Ali Muhammed
Muavvid, Adil Ahmet, (Beyrut: Darul-Kütübil-İlmiyye, 1997).
Köksal, İsmail, Teğayyurul-ahkâm fî’ş-şerî‘atil-İslâmiyye, (Beyrut: Müessesetür-Risale, 2000).
Kudûrî, Ebu Hüseyin Ahmet b. Muhammed, Muhtasarul-Kudûrî (el-Kitâb), (Beyrut: Müessesetur-Rayyan, 2005).
Kurtûbî, Ebû Abdillah Muhammes b. Ahmed, Câmi‘u’l-ahkâmil-Kur’ân, (Kahire: DarulHadis, 1996).
Merğinânî, Ebu Hasan Burhanuddin Ali b. Ebi Bekir, el-Hidaye Şerhu Bidâyetil-mübtedî,
Mavsılî, Mecduddin Abdullah b. Mahmud, el-İhtiyâr li t‘alîlil-muhtâr, Thk. Muhammed
Meydânî, Abdulgani el-Ganîmî, el-Lübâb fî Şerhil-Kitâb, (Beyrut: Darul-Kitabil-Arabi, 1997).
Müslim, Ebul-Hüseyin b. Haccâc, Sahih, (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992).
Nesaî, Ebû Abdirrahman b. Şuayb, Sünen, (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992).
Nevevî, Ebû Zekeriyya Muhyiddin b. Şeref, el-Mecmû, Thk. Muhammed Necib el-Mutii,
Sabık, Seyyid, 2002, Fıkhus-Sünne, (Beyrut: Daru İbn-i Kesir, Dımaşk-Beyrut, 2002).
Sâbûnî, Muhammed Ali, Tefsiru âyâtil-ahkâm minel-Kur’ân, (Beyrut: Darul-Kur’anilKerim, 2004).
Sâyis, Ali vd, 1999, Tefsîru âyâtil-ahkâm, (Dımaşk-Beyrut: Dar-u İbn Kesir, 1999).
Semerkandî, Alauddin Muhammed b. Ahmet, Tuhfetul-fukahâ, (Beyrut: Darul-Kütübilİlmiyye, tsz.).
Sibaî, Mustafa, Şerhu kânunil-ahvâliş-şahsiyye, (Beyrut: Darul-Varrak, 2000).
Şaban, Zekiyyüddin, İslam Hukuk İlminin Esasları, Çev. İbrahim Kafi Dönmez, (Ankara:
Şâfiî, Muhammed b. İdris, el-Ümm, (Beyrut: Darul-Kütübil-İlmiyye, 1993).
Şelebî, Muhammed Mustafa, Ahkâmul-usra fî’l-İslâm, (Beyrut: Darun-Nehdatil-Arabiyye,
Şirbinî, el-Hatib, Muğnil-muhtâc ilâ marifeti me‘ânî elfâzı’l-minhâc, (Beyrut: Darul-Fikr,
Tirmizî, Muhammed b. İsa, Sünen, (İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992).
Zebidî, Muhammed Murtaza, Tâcul- ‘arus min cevâhir’i’l-kâmûs, (Beyrut: Darul-Fikr,
Zeydân, Abdulkerim, el-Medhal li dirâseti’ş-Şerî‘ati’l-İslâmiyye, (Beyrut: Müessesetur-Risale, 2009).
Zuhaylî, Vehbe, el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletuhu, (Dımaşk: Darul-Fikr, 2007).