Bu rallinin sonu çok kötü bitecek
Neredeyse 3 aydır dev fonların arsızca riskli varlıklara saldırmasını eleştirip “bu rallinin sonu kötü bitecek!” diye uyarıyorum. Her gün de bir tilki çıkıp “FÖŞ, bak bu gün de kriz çıkmadı” diye göya benimle alay ediyor. Bu arkadaşların finans teorisi ve tarihiyle uzaktan-yakından bir tanışıklığı olmadığı gibi, yakında ceplerindeki iki kuruşu kaybetmeleri de kesindir.
Size yakın tarihten FÖŞ odaklı minik bir kesit aktarayım. 1990 yılında doktoram komitede kabul edildi, ama bir-iki ufak değişiklik istendi. Sonra dekanlığa verip, diplomamı alacaktım. Hiç uğraşmadan İstanbul’a geri döndüm. Bir daha üniversiteden içeri adım atmamaya yemin etmiştim, doktoramın da bana yararı kalmamıştı. İlk özel sektör işim Global Menkul Değerler Araştırma Müdürü, tarih Eylül 1990. Saddam Kuveyt’i işgal etmiş, Borsa 32 gün “kapalı gişe” oynadıktan sonra temkinli bir bekleyişe girmişti. Siz “kapalı gişeyi” bilmezsiniz. Zaten gerçek Borsa’yı da bilmezsiniz. Biz gölgesi ufka, alnı Güneş’e değen devlerdik o günlerde. Şimdiki Borsa’ya bakıyorum da, ağlamak geliyor içimden. 32 gün bütün hisseler her seans %10 primle tavan yapmış, tahtalar kapanmıştı. Sonra ABD Irak’a girdi, ve 2 yıl hiçbir yabancı Borsa’ya gelmedi. Ardından 1994 Çiller Krizi’ni yaşadım. Sonra Meksika’nın Tekila Kriz geldi. 1998 Asya Krizi, Rusya Krizi, dot.com balonunun patlaması, 2001’de Türkiye tarihini değiştiren dev banka kriz ve nihayetinde 2007-2008 Büyük Finansal Kriz. Türkiye derin fakat kısa bir resesyonla atlattı, ama geleneksel (ortodoks) ekonomik politikalarını da ebediyen terkedip kötü yola düştü.
Her krizden önce malda olup fiyatların daha yukarı gideceğini savunanlar bizim gibi uyarı yapanlara meczup gözüyle baktılar, alay ettiler. Para kaybettiğimiz her gün, sefalar sürüldü, ama bakın ben ayaktayım. Her krizde bir posta borsacı “kızağa çekildi”, beni ziyarete gelen yabancıların yarısı çiftçiliğe filan başladı, ya da Himalayalar’a “kafasını toplamaya” gitti.
27 yıllık tecrübeden sonra az-çok neyin doğru neyin yanlış olduğunu öğreniyorsun. Her ralli finansal krize doğru gitmez, ama bu gidiyor. Riskli varlılarda alımlar temel bir yanlışa işaret ediyor: Ekonomi öngörülebilir vadede hızlanırken enflasyon hep düşük kalacak, ya da Merkez Bankaları yükselen enflasyona çok uzun süre tahammül edip tedbir almayacaklar. Birinci görüş tarihi bir hatadır. İkinci görüşe ise “ahlaki riziko”, yani kamu otoritesine güvenerek bilinçli olarak yanlış veya fazla risk almak diyoruz.
Enflasyon çok uzun süre düşük seyredebilir, ama ekonomi hızlanırken bu olmaz. Ekonominin bazı kanunları topyekün palavradır, ya da ispata muhtaç, eyvallah. Ama bazıları yerçekimi kadar sağlam, mesela kaynakların kıt olması. Arz tarafında da sermaye ve işçilik sınırlıdır. Eğer büyüme hızlanacaksa, bu kaynaklar için de talebin sürekli artması gerekir. Fakat o zaman bunların fiyatı da yükselir ve enflasyon husule gelir. Alternatifi sermayenin hızla çoğalması ve/veya iş gücünün hızla robotlar tarafında ikame edilmesi olur. Farketmez, bunlar pratik veya mümkün değil. Enflasyonun ufukta gözükmesi gecikti, çünkü dünya öyle ahım şahım bir büyüme sergilemiyor. IMF’nin 2018 küresel büyüme tahmini 2017’den 0.1 puan yüksek, 2018 sonunda dünya hala çıktı açığı üretecek.
Eğer gelecek buysa, hisse senetleri çok pahalı. Yok dünya ekonomisi hızlanıp enflasyon peydahlanacksa, o zaman ABD ve Alman DİBS çok pahalı. Eğer Fed ve AMB enflasyondan tırsıp parasal normalleşme veya sıkılaşmaya geçiyorsa, o zaman dolar ve Euro Gelişmekte olan Ülke (GOÜ, Piyasalar = GOP) para birimlerine karşı ucuz, yani ilerde değer kazanacaklar.
Bence bir çok yatırımcı bunları görüyor, ama daha büyük bir günah işliyor. Merkez Bankalarına rest çekip “Ben maldayım, erkeksen faizleri artır, piyasalar çökerse, ekonomi altında kalır” diye meydan okuyor. O zaman daha da büyük bir belada başımız. İçerden pis pis yanık kokularının geldiği daracık bir sinema salonuna doluştuk, “kim yangın var diye bağıracak?” diye korkuyla malda bekliyoruz. İlk şokta herkes kapıya üşüşecek ve kriz çıkacak.
Şu anda kripto-para birimleri, FANG hisseleri ve genelde S&P500, bunun ötesinde GOÜ kredi pazarı ve ABD başta birkaç junk-tahvil pazarında kesin köpük var. Yok diyen S&P’nin Schiller F/K’na ve IIF’nin küresel borç istatistiklerine baksın, bu makalede yer yok. Daha doğrusu başka şeyler anlatmak istiyorum.
Kimse krizin zamanlamasını yapamaz. Ben 2001 Krizini Aralık’ta gördüm ve patronlarıma raporladım, ama tarihi DİBS itfası öncesi cumhurbaşkanının başbakana anayasa fırlatacağını nerden bileyim? Kamu bankaların piyasadan trilyonlarca lira borçlu olduğunu kimse söylemedi ki?
2007’de ilk kaldıraçlı konut (ipotek kredisi ve türevleri) VIDIMIK’ları tasfiye edilince de başımız belada dedim, çoğumuz dedik, ama Lehman’ın bilançosunun ne derece enti-püften olduğu hakkında hiçbir fikrimiz yoktu. Fed’in de yoktu. Her kriz böyledir. Nerden ve ne sebeple başlayacağını asla bilemezsiniz. Bu kez GOP DİBS’e yatırım yapan Exchange Traded Funds veya genelde robot mantığıyla yatırım yapan pasif fonlardan başlayacağını ve Türkiye başta Brezilya ve Güney Afrika Cumhuriyeti’ni vurup dünyaya yayılacağını tahmin ediyorum. Çin konut ve tahvil pazarının reel ekonomide ilk kurbanlar olması ya da Beijing’in mali kapasitesini çok zorlaması da sıradaki tahminim. CDS pazarı da arızaya çok açık.
Ama zaman veremem. Bence Fed Eylül’de bilanço daraltmaya başlar, AMB da 2018 başında ona katılırsa, 2018 sonuna kadar bahsettiğim senaryonun gerçekleşme olasılığı %50’den fazladır. Bu %50 ralli devam eder anlamına gelmez. En az %25 başka nedenlerle sona erer. ABD-Rusya gerginliği, Kuzey Kore’de bir arıza, ABD’de enflasyonun yeniden yükselmesi veya Trump skandallarının Yüce Divan’lık bir siyasi krize dönüşmesi piyasaların kendiliğinden satışa geçmesi için tetik görevi yapacak şoklar olabilir. Bizde ise Almanya ve/veya AB’in ekonomik yaptırımlar uygulaması “sonun başlangıcı” olur. Hemen bunalıma girmeyiz, ama öyle bir karar alınırsa, sonu bunalıma gider.
“Ne yapalım o zaman?” derseniz, yapacak hiç bir şey yok. Rallin tadını çıkartın. 3 vakte kadar vuracak krize karşı şimdiden barınağa kaçılmaz. Korkuyorsanız,
Birikimlerinizi BES’e emanet edin,
Altın, TL mevduat, Euro-tahviller ve borsa arasında bölüp riski asgariye indirin,
Her an kaçmaya ve dövize dönmeye hazır olun.
Yüksek birikiminiz varsa, ya da firmaysanız yükselecek volatiliteye karşı “hedge” satın alın (opsiyonlar yoluyla).