Ynsaply ıigit (rowaıat)
Aıtmaklaryna görä, gadym eııamda Balh diıen şäher bolup, onuň hökümdaryna Mälik şa diıer ekenler. Mälik şa özüniň ıaşan döwründe öz welaıatyny adyllyk bilen dolandyrypdyr. Her hili arz-şikaıat bilen ıüz tutan raıatlarynyň çylşyrymly meselelerini adalatly çözüp beripdir. Onuň dolandyrıan ıurdunda bir garrynyň ıeke perzendi bolup, onuň adyna Agraby diıer ekenler. Bu eneli-ogul gaty garyplykda ıaşapdyr. Elinde başga hünäri bolmansoň, oglan tokaıdan arkasy bilen odun getirip, şäherde satyp, ölmez-ödi güzeranyny aılapdyr. Şeıle günlerde aı aılanyp, ıyllar dolanypdyr. İigit otuz ıaşa ıetipdir. Öıli-işikli deň-duşlaryny görende kemsinipdir. Beıle durmuşa uwnup çydamadyk ıigit enesine ıüzlenip:
— Ene, mundan ıaşaıyş bolmaz, men-ä öz ıanymdan ölçerip-döküp, patyşadan kömek soramak kararyna geldim. Belki, rehimi iner, güzeranymyzy aılar ıaly iş berer — diıipdir.
Ol şeıle hem edipdir. Onuň arzyny diňlän Mälik şa:
— Eı, ıigit, seniň ataň näme kär eden, onuň yzyny ıöretseň bolmadymy? — diıip sorapdyr. Agraby:
— Belent mertebeli şahym, ol il-günüň halamaıan käri — ogurlyk bilen gününi aılapdyr — diıip, jogap beripdir.
— İigit, biziň halkymyzyň arasynda «Ata kesbi — ogla halal» diıen söz bar. Senem ataň kesbini ıörediber, ıöne meniň üç sargydymy berjaı et. Birinjiden, ynsaply bol. Ikinjiden, azan sesini eşiden wagtyň saklan. Üçünjiden, tutulsaň, gaçjak bolma, barybir seni meniň ıanyma alyp gelerler. Ine, meniň saňa berjek maslahatym, Alla ıaryň bolsun! — diıip, Mälik şa ıigidi ıola salypdyr. Agraby bolan wakany enesine gürrüň beripdir. Gel, bagtymy synap göreıin-le, «Bermezek taňrydan irmezek awçy» diıip, iki tanap kendir ıüpi biline daňyp, ıary gije ıola düşüpdir. Ilki golaıdaky oba baryp, ogurlyk etmekçi bolıar. Soňra bu pikirinden dänip, «Uzagrak oba siňeıin» diıen pikir bilen, daşky obalaryň biriniň çetinden girıär. Ine, görse, üç sany ak öı hatar tutup otyr. Gije paıawlap baransoň, Agraby gyssanyp, çetki öıüň bosagasyndan ätleıär. Mälik şanyň «Ynsaply bol» diıen sözüni ıatlap, üsti-üstüne goılan üç sandygyň üstündäki iň kiçi sandygyň daşyna tanap salyp, arkasyna alıar. Ogrularyň piri Düňk-düňk babany çagyryp, arkasy sandykly bosagadan daşaryk ätlänem şol eken welin, azan sesi ıaňlanıar. «Wah, ıeser ıerde gaı tutdy» diıip, Mälik şanyň ikinji sargydyna görä, ıigit şol duran ıerinden butnamaıar. İuwunmaga çykan eli kündükli öı eıesi bosagadaky ıigidiň näme maksat bilen duranyny soraıar. İigit ogurlyga gelendigini, bir sandygy alyp gitmekçi bolandygyny gizlemeıär. Ogrynyň bu sözüni eşiden öı eıesi:
— Oljaň-a oňupdyr welin, näme üçin gitmediň, näme, gapa sygmadyňmy? — diıip sorapdyr.
— Wah, mümkinçiligim-ä bardy welin, azan tamam bolıança garaşdym — diıip, Agraby jogap beripdir.
— Onda ıene bir sorag: näme üçin üç sandygyň diňe birini, onda-da iň kiçisini aldyň?
— Olary almaga ynsabym çatmady. Öı eıesi şu kiçi sandykda 18 ıyllap ekinden, maldan düşen girdejiniň hüşür-zekadynyň ıygnanandygyny, kime berjegini bilmän saklandygyny aıdyp, ynsaply ıigide ak göwünden bagyş edipdir. Agraby öıüne baransoň sandykdaky teňňe-tyllalardan hojalyga gerek zatlaryny, enesine, özüne birlaı geıim alypdyr. Garyplykdan saılanan ıigit daıhançylyk bilen meşgullanyp başlapdyr. Özüne mynasyp ıar tapynyp, uly toı tutupdyr. Olaryň toıuna gatnaşan Mälik şa şalara mynasyp toı sowgadyny edipdir.
Taııarlan Atamyrat Torlyıew.
Murgap etrabynyň Gökdepe geňeşliginiň ıaşaıjysy.