Türk Keneşi (Konseyi) ve Türk Dünyasının 34 Harfli Ortak Alfabesi
Cts, 12/08/2012 - 10:38 | tdtkb
Kazakistan’da 1 Aralık “Kurucu Cumhurbaşkanı Günü” olarak ilan edildi. Bu vesileyle Türk Konseyi 30 Kasım 2012 tarihinde İstanbul’da Türk Dünyası Kültür Evlerinde 1 Aralık tarihinde “Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev” konulu bir panel düzenledi. Panele Kazakistan Büyükelçisi Janseyit Tüymebayev, Türk Cumhuriyetlerinden Sorumlu eski Devlet Bakanı Prof. Dr. Ahat Andican, Türk Dünyası üzerine araştırmalarıyla tanınan Prof. Dr. Mehmet Saray, Türk dili üzerine çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Osman Sertkaya, İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Müdürü Prof. Dr. Hayati Develi ve daha başka bilim adamları, araştırmacılar ve doktora öğrencileri de katıldılar.
Bilindiği gibi Latin harfler temelinde Türk dünyasının ortak alfabe sistemi daha SSCB’nin çöküşünün arifesinde, Türk dünyası kavramı ilk ortaya çıktığında gündeme gelmişti. Bu konuda ilk somut karar 18-20 Kasım 1991 tarihinde İstanbul’da Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsünde toplanan dilbilimciler tarafından alınmıştı. Toplantıya Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkmenistan gibi ülkelerinden gelen 28 dil bilimcisi «Çağdaş Türk Alfabeleri» sempozyumunda Türk dünyası için geçerli 34 harfli bir latin alfabesini belirlediler. Bu alfabe 29 harfli Türkiye alfabesine bazı Türk lehçelerinde mevcut sesleri karşılamak için "Ä ä, X x, Q q, Ñ ñ, W w" harflerinin eklenmiş halidir.
Bu toplantı 29 Eylül-2 Ekim 1992'de Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'te toplanan Türk Cumhuriyetleri Eğitim Bakanları ve Türk toplulukları Eğitim Temsilcileri II. Konferansında, 8-10 Mart 1993 tarihinde Türk İş Birliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) tarafından Ankara'da düzenlenen ve beş bağımsız Türk Cumhuriyetinden bilim adamlarının katıldığı alfabe ve imlâ konferansında, 21-23 Mart 1993'te Antalya'da yapılan Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk-Kardeşlik ve İş Birliği Kurultayında alfabe konusu ele alınmış ve 34 harfli "ortak Türk alfabesi"ne geçişin uygun olduğu yönünde kararlar çıkmıştır. Bu toplantılar 1926 yılında Bakü’deki ortak alfabe toplantısından sonra yapılan ilk toplantılar olarak tarihe geçti.
Oysa tüm ülkeler aynı seslere, aynı harfleri kullansalar, bir taşla iki kuş vuracaktılar. Hem modern dünyanın, teknolojini ve internetin en verimli harf sistemine geçmiş olacaklar, hem de 250 milyonluk Türk dünyasında iletişim kolaylığı sağlanmış olacaktı. Çünkü, belirlenen 34 harfli sistem Türkiye’nin latin harfleri temelindeki tecrübesine göre hazırlanmış, Türk dillerine en uygun latin harf sistemidir.
Ancak, sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer misali, latin harflerine geçen Azerbaycan 25 Aralık 1991’de, Türkmenistan 12 Nisan 1993’te ve Özbekistan 2 Eylül 1993’te latin alfabeye geçme kararı aldılar. Ancak, onların Sovyetler Birliği’nden ve “Rus Ağabey”den yeni kurtulmanın psikolojisi içinde yeni bir ağabey, yani “Türk Ağabey” oluşturmamak için mümkün mertebe Türkiye’den mesafeli olmaya gayreti içinde Türkiye’de kullanılan alfabe ile bire bir aynı olmayan, kendine özgü farklılıkları olan bir alfabe oluşturmaya gayret ettikleri gözlendi. Oysa, Türkiye’nin latin alfabesi tecrübesinden yararlanmamaktan kaçınmak ne yarar sağlayabilir ki?
Ancak aradan geçen 20 yıl “ağabey kaygısının” yersizliğini ortaya koymuştur. Türk dünyasında hiçbir ülke bir diğerine “ağabeylik” yapma hevesinde olmadığı görülmektedir. Mesele, küreselleşme denilen büyük kültürlerin küçük kültürleri yuttuğu günümüzde yakın kültürlerin birbirlerine destek olarak ayakta kalma mücadelesidir. Küresel çağ, kendilerini başka ülkelerden tecrit edip uzaklaştıran ülkelerin kaybettiği, başka ülkeler ile ortak noktalar bularak işbirliği ve dostluğu çok yönlü geliştiren ülkelerin kazandığı bir çağ durumundadır. Bu açıdan bakıldığında ortak alfabe sistemi Türk dünyası için işbirliğini geliştirmede önemli bir araç olma özelliğini taşımaktadır.
34 harfli sistemden farklı alfabe sistemi belirleyen ülkelerin zaman içinde harf belirlemede hata yaptıkları ortaya çıkmıştır. Mesela, Özbekistan 1993 yılında geçtiği latin alfabe sisteminde 1995’te bazı değişiklikler yapmak zorunda kalmıştır.
Günümüzde Kazakistan ve Kırgızistan latin alfabesine geçmek için hazırlık yapmaktadırlar. Kril harflerinden latin harflerine bu geçiş için uygun zaman ve zemin beklenmektedir. Bazı Kazak dilbilimcileri latin alfabesi konusunda Kazakistan hükümetinin önünde 20 farklı alfabe sisteminin bulunduğunu ifade ediyorlar. Bizce en doğrusu 1990’lı yılların başında önemli Kazak dilbilimcilerinin de katılımıyla belirlenen 34 harfli latin alfabesi sistemidir.
Maalesef Türkiye’nin kendisi de 1990’lı yılların başında belirlenen ortak alfabe sistemine geçme konusunda herhangi adım atmamıştır. 29 harfli sistemini aynen kullanmaya devam etmektedir. Oysa Türkiye’nin kendi alfabe sisteminde değişikliğe giderek 34 harfli sisteme geçmesi diğer ülkeler için de teşvik edici olacaktı. Bazı bilim adamlarının “Türkiye’nin 34 harfli sisteme geçmeye ihtiyacı yoktur. 29 harfli sistem ihtiyacı karşılamaktadır” fikrine katılmıyoruz.
Elbette, Arap harflerinden latine geçişte bazı seslerin karşılığı verilmediğinden dolayı nazal n gibi gerçi zaman içinde bazı sesleri kaybetmiş olsa da, Türkiye Türkçesi için 29 harf yeterli görülebilir. Besim Atalay Divanü Lügat’it Türk sözlüğünde “keneş”i “kenges” olarak yazmaktadır. Çünkü buradaki “n” nazal n harfidir. Bu harf Osmanlıcada “sağır kef” denilen harfle karşılanırdı. Ancak bunun karşılığı latin harflerinde unutulduğu için nazal n “ng” harfleriyle karşılanmaya çalışılmaktadır. Belki Türkiye 34 harfli sisteme geçmekle bu tip eksikliklerini de tamir etmiş olacaktır.
Türk latin harflerinin Türkçenin ihtiyacını karşıladığını varsaysak bile, Türkiye de 34 harfli sisteme geçmelidir. Çünkü, 34 harfli sistemden maksat Türk dünyasının ortak alfabe sistemini oluşturmak olduğu unutulmamalıdır. Eğer Türkiye bu alfabenin dışında kalıyorsa, o zaman bu nasıl Türk dünyasının ortak alfabe sistemi olacaktır. Ayrıca Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının diğer Türk halklarının dillerinde okuma ve yazma ihtiyacı olacağı düşünülmelidir.
Öte yandan Türkiye’nin 34 harfli sistemin yaygınlaşması için de öncü rol oynaması da gerekiyor. Zaten 34 harfli alfabe sistemi konusunda yapılan toplantıları Türk bilim adamları öncülük etmiştir. O halde, Türkiye’nin herkesten önce bu sisteme geçmesi ve öncülük etmesi mantıklıdır. Aksi halde, bir samimiyetsizlik, ilkesizlik ortaya çıkacaktır. Türkiye, ele verir talkımı kendi yutar salkımı durumuna düşmemelidir.