Elâlem - Eran
Bir Roman İle Teselli Olmak
Elif Batuman ile ilk kez New Yorker’a yazdığı makaleler ile tanıştım. Türkiye kökenli Amerikalı yazar, benim belki de en sevdiğim çağdaş roman olan A Little Life’ı okumama vesile oldu, ayrıca türban hakkındaki yazısı ile günümüz Türkiye’sinde kadın haklarını Boston’da okuyan arkadaşlarıma kolayca anlatmamı sağladı. Kendisi, bence derginin en sahici yazarlarından; edebiyat ve Türk politikasına olan ilgisi, beni ister istemez hayranı yaptı. Ayrıca New Yorker kadar prestijli bir yayında Türkiye kökenli bir yazarın katkıda bulunuyor oluşu oldukça gurur verici. Batuman her ne kadar Amerika’da doğmuş ve büyümüş olsa da, ülkemiz global ölçekte gazetecilik (özellikle de eleştiri) alanında pek temsil edilmediği için, bu alanda Türkiye’de başarı sağlayan en yakın isim.
Batuman, bu sene Penguin Press etiketiyle The Idiot isimli bir kitap yayınlandı. Pembe kapaklı, üzerinde kaya resmi olan bu kalın kitabı ilk önce New Yorker’da, daha sonra Amerika’da neredeyse bütün sevdiğim kitapçıların önerilenler listesinde gördüm. Belki hikayenin geçtiği şehirde yaşadığımdandır, kitabın edebi çevrelerde bayağı bir ses getirdiğini söyleyebilirim. Öyle ki, gelecek sene önemli bir edebiyat ödülüne layık görülmesi son derece olası. Harvard Üniversitesi’nde eğitim gören Selin ve arkadaşlarını konu alan roman, betimlemeleri ve realist detaylarıyla 19.yüzyıl Rus romanlarını andırıyor. Daha önce Rus romanları hakkında akademik bir kitap yazmış Batuman’ın bu dönemden etkilendiği oldukça belli, kitap bir nevi Anna Karenina’nın postmodern yorumu olmuş.
Kitabın daha detaylı feminist eleştirisini başka zaman, belki de okuduğum diğer romanlarla ilişkilendirerek (aklıma ilk olarak deneysel film yönetmeni Chris Kraus’un kült başyapıtı I Love Dick geliyor) yapabilirim. Ancak şimdilik bu fikri ertelemek istiyorum, çünkü beni The Idiot’a aşık bırakan en önemli unsur kitabın edebi başarısı değil, benim kendi hayatımla kurduğum paraleller.
Selin’le aramda yüzeysel benzerlikler olduğu kesin. Öncelikle ikimiz de Boston’da üniversite öğrencisiyiz ve Türk kimliğimize farklı derecelerde olsa da bağlıyız. Kitap boyunca Boston metro istasyonlarına yapılan referanslar veya Türkçe kelimeler ister istemez Selin’e daha çok empati kurmamı sağladı. Ancak benzerlikler, sadece bununla bitmiyor. Hem karakter olarak, hem de üniversite deneyimi olarak Selin’le daha derin bir seviyede benzerlik gösterdiğimi düşünüyorum.
Hem kitabı herkesin kendi başına okumasını şiddetle tavsiye ettiğim için, hem de kendi hayatımı ifşa etmemek için buraya kitabın özetini yazmıyorum. Ancak herhangi bir spoiler vermeden kitabın sonundan bir alıntı yapmak istiyorum. Edebi dili bozmak istemediğimden alıntım orijinal dilinde:
“They didn’t take anything I did seriously; it was all some trivial, mildly annoying side activity that I insisted on for some reason, having nothing to do with life. I couldn’t challenge or contradict this view, even to myself, because I really didn’t know how to do anything real. I didn’t know how to move to a new city, or have sex, or have a real job, or make someone fall in love with me, or do any kind of study that wasn’t a self improvement project.”
Bu cümleleri okuduğumda, bir an kitabın var olmayan günlüğümün bir parçası sandım. Romanı bitirdikten sonra aynı sayfaya tekrar tekrar geri döndüm ve kelimeleri kafamda tekrarladım. Her ne kadar acı olsa da, Selin’in düşünceleri beni son derece rahatlattı. Bana özel sandığım bütün endişelerin aslında 19 yaşında olmanın bir parçası olduğunu fark ettim.
Kendimi ne kadar entelektüel ve soyut düşünceye adarsam adayayım, aynı Selin gibi yetişkin olmak konusunda beceriksizim, ama beceriksiz olmam belki de en doğal şey. Bu durumdan haberdar olmak, bana ne kadar yardımcı bilmiyorum ama en azından beni teselli ettiği kesin. Yaşıtım herkesin The Idiot ile benzer bir ilişki kuracağını iddia edemiyorum ama herkesin en az bir kitapla benim The Idiot ile kuracağım ilişkiyi kurabileceklerini inanıyorum. Sanırım sadık bir okur yazar olmanın en büyük armağanı da bu, seni anlatan ve anlayan kitaplarla tanışmak.
Eğitimine yurt dışında devam eden ben ve arkadaşlarım için bu sömestr tatili pek de keyifli geçmedi. Okullarımız biter bitmez Beşiktaş patlaması oldu, yazın yaşadığımız korku ve gerginlik üzerimize tekrardan çöktü. Akabinde Reina saldırısı ile evlerimizden çıkamaz duruma geldik. Ancak bütün bu travmalara rağmen hemen hemen herkes döndüğü için mutluydu. Öyle ki, son bir aydır sosyal medyada en çok İstanbul resimlerine rastlıyorum, okulu başlayanlar ise oldukça üzgün. Belki de böyle bir ortamda, arkadaşlarımın şehre olan sevgilerini paylaşması, olabilecek en doğal tepki. Ama itiraf ediyorum, son yaşananlara benim reaksiyonum arkadaşlarımla benzer değil. Hatta hayalet gibi yaşadığım ve zaman zaman evden çıkmak için kendimi zorladığım şu son dört hafta benim şehirden nasıl yabancılaştığımı kanıtlıyor. Geçen hafta yaptığım Barselona seyahati aidiyet duygumu daha da köreltti.
Benim için İstanbul yürümek demek. Bir cumartesi, sabahtan akşama kadar Beyoğlu’nda galeri gezmek, sahilde deniz havasını içime çekmek, gece Karaköy’de dolaşmak... Tüm bunları bu tatil İstanbul’da değil, Barselona’da yapabildim. Beyoğlu’ndaki galerilerin yerini Carrer d'Enric Granados’dakiler aldı, deniz havasını Port Olimpic’de çektim. Gece neredeyse gittiğim her bölge Karaköy kadar canlıydı. Üstelik tüm bunlara ek olarak İstanbul’da asla yapamayacağım aktiviteler yaptım; 100 yıllık opera binasında La Traviata’nın prodüksiyonunu izledim, son gün kot pantolonumla kasmadan 16 tabak tadım menüsünü denedim. Barselona’nın İstanbul’un yerini aldığını fark edince, dünyanın herhangi bir kentini evim yapabileceğimi anladım.
Farkındayım ki, tüm bunları son derece Beyaz Türk bir bakış açısıyla yazıyorum. Amerika’da okuyan, ve ileride yurt dışında yaşaması pek de zor olmayan birinin “Benim için Barselona en az İstanbul kadar güzel.” demesi, İstanbul’dan göç edemeyenler için son derece uygunsuz, hatta düşüncesiz bir davranış. Ancak tüm bunları yazmamın sebebi, Barselona seyahatimin aidiyet duygusu konusunda düşünmeme neden olması. Şayet, bizim bir şehri benimsememizi sağlayan unsur oradaki anılarımız mı, yoksa şehrin bize sundukları mı?
Geçtiğimiz günlerde Melis, melankoli ve nostalji hakkında çok başarılı bir yazı kaleme aldı. Yazının da işaret ettiği gibi, aslında arkadaşlarımın İstanbul’a karşı yaşadığı özlem ve sevgi şehrin şu an ki durumuna değil geçmişine karşı, hatta zaman zaman yaşanmamış bir geçmişe karşı duyuluyor. Yani bizi İstanbul’a bağlayan tam olarak nostalji hissi. Belki şehirden bir süre uzakta kalmak, uzakta kendine yeni bir düzen kurmuş olmak beni duygusaldan çok rasyonel davranmaya itiyor. Bu sebeple, anılarımdan çok günlük düzenim benim bir şehre ait hissetmeme sebep oluyor ve ben yabancı şehirlerde daha çok evde hissediyorum.
Tüm bunları yazıyorum ama, benim de duygularım günden güne değişiklik gösteriyor. Her şeye rağmen önümüzdeki günlerde, Melis’in de dediği gibi 90’lar Türkçe playlistimi tekrar tekrar dinleyeceğimi, sucuklu yumurta aşereceğimi adım gibi biliyorum. Bu yazının yayınladığı gün Boston’daki yurdumda, İstanbul’dan uzak kalmanın burukluğunu hissedeceğimi de... Anılarımızdaki İstanbul’u tekrar yaratmak yakın gelecekte pek de muhtemel gözükmüyor. Sanırım en iyi alternatif, kabul gördüğümüz bir yerde yaşarken, kültürümüzü, anılarımızı beraberinde getirmek.
Elalem konsepti ile ilk yola çıktığımızda, kafamızda yazarların birbirinden bağımsız olduğu, kolektif bir blog fikri vardı. Yazarlar olarak birbirimizle fikir ayrılıklarına düştüğümüz noktalarda tartışacak, hatta yazılarımıza katılmayan okuyuculara da fikirlerini beyan etmesi için platform tanıyacaktık.
Bir nevi manifestomuz olan Derdimiz kısmında bunu açıkça belirttik: "Bu noktada senden içten dileğimiz: Bizi sorgula. Kendini sorgula. Bize katılıyorsan neden katıldığını, katılmıyorsan fikir ayrılıklarımızın nedenlerine kafa yor."
Mehmetcan'ın dünkü Suriye yazısına katılmıyorum. Katılmadığım noktaları da en iyi Elalem okuyucusu, yakın arkadaşım Deniz Yüksel özetliyor. Bu nedenle bugün köşemi Deniz'e devrediyorum:
"Öncelikle elalem.org kurucularının sadece yazarlara değil, herkesin fikirlerini özgüce ifade edebilecekleri bir platform oluşturmalarından dolayı tebrik ederim, ve köşesini ödünç aldığım Eran Sabaner'e içimde biriken duygu ve düşünceleri burada yayınlamama izin verdiği için teşekkür ederim.
Siteyi ilk kez açıp biraz dolaştıktan sonra "Suriye'de Biz de Varız" başlığı en çok dikkatimi çeken oldu. Başlığı okur okumaz kafamda "Biz kimiz ki?" sorusu oluştu. Benzer başlıkları bazı gazetecilerin köşelerinde gördüğümden, içeriği az çok tahmin edebildim. Buna rağmen "Belki de yanılmışımdır." diye düşünüp, önyargılarımı bir kenara bırakıp Mehmetcan Kotil tarafından yazılan makaleyi okumaya karar verdim. Tahminlerim tamamen haklı çıkmasa da, o bahsettiğim köşe yazılarını aratmayan birkaç cümle dikkatimi çekti.
Amacım karşı görüşte bir makale yazmak ya da kendi siyasi görüşlerimi ortaya dökmek değil. Mehmetcan'ın fikirlerine katılıp katılmamamı bir kenara bırakıp, Elâlem okurlarının kendi yargılarını yapmaya yardımcı olabilmek amacıyla, belki kullandığı kaynaklardan, belki de kendi inançlarından doğan çeşitli yanılgılara itiraz etmeye çalışacağım.
İtirazlarım şu şekilde:
1. ABD ise bölgede tamamı ile kendi ürünü olan ayrılıkçı Kürt gruplarını desteklemekte ve bölge de bir Kürt devleti kurmak için çabalamaktadır.
Bu yarı doğru ve bu nedenle yanıltıcı bir cümledir ve Orta Doğu'nun genelindeki Kürt sorununu çok yanlış bir biçimde ele almamıza neden olur. Evet, ABD'nin bölgedeki Kürt milliyetçisi unsurları desteklediği, hatta bu yöntemle kendisine fayda sağlamaya çalıştığı aşikardır. Daha da ileriye gidecek olursak, bu doğrultuda bir açıklama olmasa da ABD'nin oluşabilecek bir Kürt devletini destekleyeceği, hatta bu devletin kurulması için çaba sarf ettiği bile mantık çerçevesindedir.
Fakat, bahsedilen ayrılıkçı Kürt grupların tamamen ABD'nin bir ürünü olduğunu savunmak bölgenin tarihçesini görmezden gelmek anlamına gelir. Bu tarz iddialar Türkiye'de çok uç kesimler haricinde doksanlı yıllardan beri yapılmamaktadır. Bu kulaktan duyma iddia hiçbir şekilde tarihsel gerçekler ile desteklenemez.
2. "Türkiye terör örgütlerine destek veriyor” suçlaması yersiz ve iki yüzlüdür, meşru değildir.
Bu iddia kesinlikle Suriye'de yaşanan facia ile yakından ilişkilidir, asla yersiz değildir. Bu tarz iddialar tek başına iki yüzlü diye adlandırılamaz. Ancak taraflı bir bağlamda, bir tarafın teröre desteği ele alınıp karşı tarafın benzer gruplara desteği görmezden gelinirse, gerçeklerin bu şekilde aktarılması iki yüzlü olarak tarif edilebilir.
Buna ek olarak Türkiye'nin Suriye'de terör örgütlerine destek verdiği pek de haksız bir suçlama değildir, ve uluslararası kamuoyunun büyük bir kısmının uzun süredir kabul ettiği bir iddiadır. Suriye'deki iç savaş başladığından beri ortaya çıkan çeşitli raporlar ile cihatçıların Türkiye'de tedavi gördüklerini, Türk otobüs ve havayolu şirketlerini rahatlıkla kullandıklarını ve Gaziantep ve Kilis gibi şehirlerde evler kiraladıklarını, Suriye sınırından defalarca geçmelerine göz yumulduğunu biliyoruz. Gümrük memurlarımızın gözleri önünde Suriye'ye silah malzemesi sevkiyatı yapıldığını da biliyoruz. Bunlar göz önünde bulundurulduğunda, Türkiye'nin terör örgütlerine destek verdiği iddiasının tamamen gayrimeşru olmadığı ortaya çıkmaktadır.
3. İran bölgede mezhepçilik yapıyor.
Kesinlikle doğru bir analiz olmasına rağmen sunuluş biçiminde çeşitli eksiklikler olduğunu düşünüyorum. İran'ın Esad'ı desteklemesinin arkasında mezhepçi politikaların olduğu çok açık. Peki, Türkiye mezhepçilik yapmıyor mu? Daha bu ay, Cumhurbaşkanı "Musul’un DAEŞ’ten kurtarılmasından sonra da burada sadece Sünni Araplar, Türkmenler ve Sünni Kürtler kalmalıdır” açıklamasını yaptı. "Bu şehirde sadece bu mezhepten olanlar yaşayacak" demek mezhepçiliğin sözlük tanımıdır. Türkiye'nin Suriye politikasını ele alan bir makalede İran'a mezhepçi deyip, bu tarz açıklamalardan söz etmemek yanlış bir izlenim yaratır. Bu konudaki eklemeyi yorum olarak yapan Mehmetcan'a teşekkür ediyorum. Makaleyi okuyup bu yorumu okumayanlar için burada da bu eklemeyi dahil etme gereği duydum.
Kamuoyumuzda Suriye meselesinden bağımsız olarak büyük bir dezenformasyon problemi olduğu düşüncesindeyim. Bu nedenle bu tarz makalelerde yazarın ortaya attığı iddiaların güvenilebilir kaynaklarla desteklenebilmesinin önemine inanıyorum. Bu makalenin de iyi niyetle yazılmasına rağmen, bu probleme katkı sağladığı kanaatindeyim. Umarım bu yazıda Mehmetcan'ın fikirlerine saygılı bir biçimde makalesine gerekli eklemeleri yapabilmişimdir. Elâlem'i fikir ayrımcılığından uzak, yazarların ifade özgürlüğünü kısıtlamayan ve prensipli üslubu için tebrik ediyorum. Tek dileğim, bilgilendirici olmaya devam etmeleri, ve yanılgı yaratabilecek durumlardan kaçınmalarıdır."
﻿Siyasal Kargaşada Azınlık Olmak
Türkiye’de dini azınlık olmak, sıra dışı bir duygu. Bir Musevi olarak toplumun %1ini bile temsil etmiyor olmama rağmen, hiçbir zaman açık bir şekilde ayrımcılığa maruz kalmadım. Bunun sebebi dillerden düşmeyen “Türk hoşgörüsü” mü yoksa dikkate alınmayacak kadar küçük bir grubun parçası olmam mı bilemiyorum. Lisede gönüllü olduğum bir toplum hizmetleri projesi kapsamında Türkiye’nin çeşitli illerini gezmiş ve öğretmenlik yapmış, bir çok farklı görüşte insanla iletişim kurmuş biri olarak açıkça söylüyorum, Türkiye toplumu için “gayrimüslim” sözcüğü soyut bir kavram. Sıradan bir Türk, Türkiye’de gayrimüslim grupların varlığının farkında, ancak bu gruplarla günlük hayatta nadiren etkileşime geçmiş.
Yabancı olduğun bir gruba karşı empati kurmak zor bir şey. Bu sebeple azınlık gruplar, günlük hayatında ayrımcılığa maruz kalmasa da, politik anlamda potansiyel günah keçileri olabileceklerinin farkında. Çünkü toplum, kutuplaşma olduğu zaman, tanıdığı taraftan yana. Dini kimliğin Türk siyasetinde büyük bir rol oynadığını fark etmek için basit bir tarih bilgisi yeterli.
Bunu açık bir şekilde itiraf etmeye çekinsek de 15 Temmuz darbe girişimi ve sonrası, azınlık grupları daha savunmasız bir pozisyona sokuyor. Bunun sebebi o gece din üzerinden yapılan örgütlenmeden ziyade genel olarak azınlıkların siyasi iklimdeki rolü. Bu sene Çağdaş Yahudi Edebiyatı dersinde okuduğum Nathan Englander’ın “Ministry of Special Cases” kitabı düşüncelerime tam anlamıyla tercüman oluyor. Arjantin Kirli savaşında Musevi bir aileyi konu edinen roman, azınlıkların siyasal hengamelerdeki durumunu trajikomik bir şekilde kaleme alıyor.
Arjantin Kirli savaşı, askeri darbe sırasında ordu ve aşırı sağ örgütlerin, sol görüşlü vatandaşlara karşı uyguladığı insan avına deniyor. Bu insan avı, devlet tarafından örtbas ediliyor ve 18-19 yaşındaki bir çok genç “kayboluyor”. Kaybolan gençlerin %12si Yahudi. Arjantin’de Yahudi popülasyonunun %1den az olduğunu düşünürsek, Yahudilerin savaş sırasında hedef alındığına kanaat getirebiliriz.
Kitabın benim için en can alıcı kısmı, kaybolan oğulları Pato’nun sol bir örgüte bağlı olup olmadığını öğrenmeye çalışan Kaddish ve Lillian Poznan’ın, bir aile yakınını sorguladıkları sahne. Pato’nun siyasal kimliğini öğrenemeye çalışan çift, “Oğlunuzun en büyük kabahati, 19 yaşında olması” cevabını alınca, Kirli savaşın gerçekleriyle yüzleşmek zorunda kalıyor. Pato ile aynı yaşta bir azınlık olarak kimliğimin bana karşı kullanılması, en büyük kabuslarımdan biri. Ne de olsa her kabusun, biraz da olsa gerçeklik payı vardır.
“Sefarad” 1492 yılında engizisyon mahkemeleri tarafından İspanya’dan kovulan, dünyanın çeşitli ülkelerine dağılan Yahudilere verilen isim. Yani Sefarad Yahudisi olmanın temelinde göç yatıyor. Engizisyon mahkemelerinden 500 sene sonra, aynı grubun yaşadığı yere ait hissetmeme durumu ve siyasal gündeme kurban gitme paranoyası, oldukça trajik. Homojen bir ülkede azınlık olmak, herkes için tehlikeli bir durum. Ancak, aitsizlik hissi bir Yahudi için tehlikeli olduğu kadar sıradan.
Siyaset Üstü Sanat
Haziran sürecinde henüz tanışmadığım Amerikalı oda arkadaşıma Facebook’tan parlamenter sistem, koalisyon koşulları ve genel anlamda Türk siyaseti hakkında demeçler verirken, arkadaşım bir yerde beni bölmek zorunda kalıp “Siyasetle ilgileniyor olmalısın.” yazmıştı . Ben ise ona Türk vatandaşı olarak siyasetle ilgilenmek zorunda kaldığımı, Amerika’da da tanışacağı bütün Türk ögrencilerin Türk siyasetinde doktora yapacak kadar bilgili olacağını söylemiştim. Bu yaz PKK ve IŞİD saldırıları, darbe şoku ve ohal ile geçen sene söylediklerimin ne kadar doğru olduğunu bir kez daha anladım. Ülke olarak siyasete kayıtsız kalmamız neredeyse imkansız. Siyaset günlük yaşamımızın bir parçası oldu, kurduğumuz diyalogların büyük bir bölümü güncel olaylar üzerine. Birçokları için Gezi’nin Türkiye’ye en büyük katkısı apolitik gençliğin ayaklanmasıydı. Şimdi ise o apolitik gençliğin büyük bir bölümü, zamanını siyasi analizler yaparak geçiriyor.
Bu durum ister istemez sanatı da etkiliyor. Gezi sonrası Türkiye’deki galerileri gezdiğimde, açık veya üstü kapalı bir şekilde anlatılmış, siyasi temalı işlerle karşılaşıyorum. Bir yandan bu işlerin üretilmesi Türk sanatı adına büyük önem taşıyor. Türkiye zorlu bir süreçten geçiyor ve bu işler ister istemez gelecekte, şu anki zorlu sürecin kültürel şartlarını anlamak için önemli kaynaklar olacaklar. Ama aynı zamanda kreatif üretimi siyasete adamanın tehlikeleri var. Siyaset ister istemez hayal gücünü köreltiyor ve kompleks, siyaset üstü işlerin çıkmasını engelliyor. Batı sanatının global kültür standartlarını oluşturmasının sebebi batılı sanatçıların siyaset ile iç içe yaşamamasında yatıyor olabilir. Batı çağdaş sanatının devlerine baktığımızda (Damien Hirst, Jeffrey Koons, Takashi Murakami), siyasetin işlerini tanımlamadığını görüyoruz. Bu tarz sanatçılar sosyal eleştiriler yapıyor, ancak işleri çoğunlukla siyaset üstü.
Argümanımı kafamda daha da netleştiren Haziran ayında katıldığım İnci Eviner- Levent Çalıkoğlu söyleşisi oldu. İktidarın kadın yaşamına uyguladığı baskılar ile ilgili bir soruyu cevaplayan Eviner, belki de siyasetle istemsiz olarak yaratıcılığımızı körelttiğimizi, bir sanatçının zaman zaman siyasi durumları göz ardı etmesi gerektiğini açıkladı. İnci Eviner’in İstanbul Modern’deki “İçinde Kim Var?” isimli retrospektifine bakarak, işlerinin siyaset ile beslendiğini söyleyebiliriz. Eviner’in ele aldığı temalar arasında kadın bedeni, göç, çocuk evlilikleri gibi bir sürü güncel konu var. Ancak Eviner, siyasi olaylarla teker teker ilgilenmektense toplumsal bir eleştiri yapıyor. Evet, Eviner’in işleri %100 siyaset üstü değil, bu durumda Eviner’in yorumlarını çelişkili bulanlar olabilir. Ancak, Eviner siyaseti kullanarak sosyal eleştirisini daha evrensel nitelikte yapıyor.
Siyasi kutuplaşmanın uçurumda olduğu, her hafta bomba haberleriyle karşılaştığımız şu günlerde apolitik olmamız imkansız. Ancak yaratıcı zihinlerin işlerinde siyaseti merkeze almamaları gerekiyor. Bu durumda, İnci Eviner’in modeli bence en uygun ara yol. Eviner’in işleri siyasetten etkileniyor ancak işlerinin merkezinde siyaset yok. Bireysel, toplumsal veya siyasi eleştirilerin, evrensel çıkarımlar da yapabilmesi gerekir. Siyaseti merkeze almaktansa siyasetten ilham almak, Türk sanatçıların yaratıcılığının kısıtlanma sorununu ortadan kaldıracaktır.