Zeka öğrenmemizi ve akılda tutmamızı sağlayan, bizi ötekilerden farklı kılan beyne ait potansiyeldir.
Zeka genel zihinsel yetenekleri ifade eder.Zeka mantıklı plan yapma,problem çözme,soyut düşünme,karmaşık düşünceleri anlama,hızlı öğrenme ve deneyimlerden yararlanma yeteneklerini içerir.
Howard Gardner zekanın tek bir yetenek olmadığını, insanın birden fazla zekasının olduğunu ileri sürmüştür.Ortaya sürülen zeka türleri şunlardır:
Dilsel Zeka:Hafızası güçlüdür,hikaye anlatma,espri yapma ve olaylar uydurma yeteneği vardır.Kelime oyunlarını sever.Kelime sayısı akranlarından fazladır.Sözel iletişimi iyidir ve okumayı,yazmayı sever.
Matematiksel Zeka:Matematiği sever,akıldan hesap yapabilir.Mantık oyunlarını,yapbozları sever,araçların nasıl çalışacağını öğrenmek ister.
Görsel Alansal Zeka:Zihinsel imajları çok nettir.Hayalinde canlandırdığı sahneleri çok net ve ayrıntılı anlatabilir.Akranlarından daha çok hayal kurar.Harita v.b. şeyleri kolay anlar.Sanattan zevk alır.Kitaplardan çok resimlerle ilgilenir.
Bedensel Zeka:Sporda başarılı olur,uzun süre oturarak durmak istemez.Yeni şeyleri elleri ile yoklar.Konuşurken ellerini de kullanır.
Müzik Zekası:Seslere karşı duyarlıdır.Müzikle ilgili şeyler yapmaktan hoşlanır.Ritim duygusu yüksektir.Tempo tutar.Melodileri ve sesleri hatırlar.Ritmik konuşma ve hareketlere rastlanır.
Sosyal Zeka:Arkadaş çevresi geniştir.Başkaları ile konuşmaktan zevk alır.Lider tavırlıdır,arkadaşlarının sorunlarını dinlemekten ve onlara önerilerde bulunmaktan hoşlanır.
Kişiye dönük zeka:Yalnız çalışmayı tercih eder.Özgüveni yüksektir.Bağımsız davranır.Kendi kendini yönlendirebilir.Kendisi hakkında gerçekçi kararlar verebilir.
Çağımızda zeka geriliği anlamında zeka yetersizliği,zeka özrü,normal altı zeka,zihinsel yetersizlik,gelişimsel gecikme gibi terimler kullanılır.
Zeka geriliği,gelişim döneminde meydana gelen,uyumsal davranıştaki bozukluklarla birlikte bulunan ortalamanın altındaki zeka işlevidir.Ortalamanın altındaki zeka işlevi ile birlikte iletişimde,kendine bakımda,evdeki yaşamda,toplumsal yeteneklerde ve toplumsal yararlılıkta,kendini yönlendirmede,sağlığı korumada,akademik işlevsellikte ve çalışma alanında iki veya daha fazla bozukluğu olduğu görülür.
Zihinsel Gerilik (Mental Retardasyon) İçin Tanı Ölçüleri
1- Ortalamanın önemli derecede altında zeka bölümü bireysel olarak uygulanan IQ testinde yaklaşık 70 ya da altında bir IQ olması beklenir.
2- Aşağıdaki alanların en az ikisinde,yaşından beklenilenin altında işlevsellik göstermesi
Toplumsal-kişiler arası beceriler
3- Başlangıcı 18 yaşından öncedir.
Zihinsel geriliğin toplumda görülme sıklığı %1-3 arasındadır.Erkeklerde kızların iki katı fazla görülür.Bunun nedeni olarak erkeklerin merkezi sinir sistemde hasar meydana getiren dış etkenlere daha yatkın olduğu söylenmektedir.Ayrıca erkek çocuklar engellemelere kızlardan daha fazla saldırganlıkla cevap verirler.Bu yüzden de okul öncesi dönemde de okul döneminde de destek olmak için daha fazla yönlendirilirler.
Hafif derecede zeka geriliği olan çocuklar bazen okula başlayana dek fark edilmeyebilirler.Okula başladıktan ve ev dışındaki etkinliklere katıldıktan sonra zihinsel yetersizlikleri anlaşılmaya ve görünür hale gelmeye başlar.İleri derecede zeka geriliği olanlarda ise genellikle çok daha erken yaşlarda tanı konulur.
Engelliliğin Oluşum Nedenleri:Etioloji
Bazı durumlarda engelliliğin oluşum nedenleri bilinmemekle birlikte genel olarak 3 başlık altında toplanabilir.
a)Doğum Öncesi Nedenler:Annenin yaşı,beslenmesi,hamilelikte kullandığı ilaçlar,içki-sigara- uyuşturucu kullanımı,radrasyona maruz kalma,psikolojik sorunlar,akraba evliliği,geçirdiği hastalıklar,kazalar,travmalar,çocuk-anne arsındaki kan uyuşmazlığı,genetik olarak aileden geçen bazı özelliklerin taşınması.
b)Doğum Sırasında Oluşan Nedenler:Erken-geç doğum,kordon dolanması,güç ve riskli doğum,doğum sırası kazalar,vakum gibi aletlerin uzman olamayan kişiler tarafından kullanılması,doğumun hijyenin iyi olmadığı ortamlarda yapılması,doktor hataları,çocuğun oksijensiz kalması yani doğum başladıktan sonra içerde uzun süre kalması.
c)Doğum Sonrasında Oluşan Nedenler:Çocuğun enfeksiyona maruz kalması,çocuğun geçirdiği hastalıklar,hastalıklarda yanlış ve geç müdahale(epilepsi,havale),beslenme bozuklukları,kazalar,travmalar,çocuk istismarı,çok yetersiz çevre koşulları sayılabilir.
IQ (İntelligence Quotient),zeka bölümü anlamına gelir.Çocuğun IQ düzeyini ölçmek için sadece Türkiye için standardizasyonu yapılmış birkaç test kullanılabilinir.Bunlardan en önemlisi WISC-R yani çocuklar için zeka testidir.Bu testin sadece Türk Psikologlar Derneği'nden verilen eğitimi alarak,bu eğitimi başarıyla tamamlayıp,sertifikası olan psikologlar tarafından uygulanması gerekir.
Zeka geriliği olan çocuklar genellikle hafif,orta,ağır ve ileri derecede ağır olarak gruplara ayrılırlar.
Hafif Derecede Zeka Geriliği: 55-70
Orta Derecede Zeka Geriliği: 40-55
Ağır DerecedeZeka Geriliği: 25-40
İleri Derecede Zeka Geriliği: 25'in altında
Farkı bir tanımlama ise şu şekildedir:
50'nin altı: Öğretilebilir zeka geriliği olanlar(30-50)
İleri Derecede Ağır Zeka Geriliği Olanlar: IQ'su 25'in altında olan çocuklar.Çoğunda zeka geriliğine bağlı özel bir nörolojik sorun vardır.Genellikle doğumda ya da hemen doğum sonrasında farkına varılır.Çocuğun merkezi sinir sisteminde ağır hasar vardır.Dili kullanamaz.Bakımını yapamaz,sürekli bakıma muhtaçtır.Genellikle doğum öncesi nedene bağlıdır.Tehlikeden korunamaz.Ateşi tanımıyor olabilir.Tuvalet ihtiyaçlarını gideremeyenler olabilir.Akıl yaşı en çok 3 olabilir.Özel bakım ister.
Ağır Derecede Zeka Geriliği Olanlar: Zeka bölümü 25-40 arasında olanlar.Bu gruptaki çocuklar erken çocukluk yıllarında konuşma becerilerini ya çok az kazanırlar ya da hiç kazanamazlar.Okul döneminde konuşmayı öğrenebilirler ancak temel bakım konusunda eğitilebilirler.Sadece okul öncesi eğitim düzeyinde bir eğitimden yararlanabilirler.Erişkinlerin denetiminde basit işleri yapabilirler,aile içinde toplum yaşamına uyum sağlayabilirler.Zeka yaşı en fazla 5-6 yaş civarında olabilir.İstek ihtiyaçlarını saklamada ve ertelemede yeterli becerileri yoktur,duygularını maskeleyemez.
Orta Derece Zeka Geriliği Olanlar: 40-55 IQ'su olanlar.Öğretilebilir olarak sınıflandırılan gruba girerler.Çoğu konuşma becerilerini erken çocukluk döneminde kazanırlar.Meslek eğitiminden faydalanabilir ve belirli bir denetimle kişisel bakımlarını yapabilirler.Toplumsal ve uğraşı alanlarındaki eğitimden de fayda görürler.Ancak akademik olarak 2.sınıf düzeyini geçemezler.Bildikleri yerlerde tek başına dolaşabilirler.Ergenlik dönemlerinde toplumsal adetleri öğrenmedeki zorlukları aynı yaştakilerle ilişkilerini bozabilir.Erişkinlikte çoğu beceri istemeyen işlerde ya da uygun denetimle yarı beceri isteyen işlerde çalışabilirler.Yeterli denetim ile toplum hayatına uyum sağlarlar.Belirli davranış problemleri gösterebilirler.
Hafif Derece Zeka Geriliği Olanlar: IQ'su 55-70 arası olan kişilerdir.Eğitilebilir olarak sınıflandırılan gruba girerler.Toplumsal becerileri ve konuşma yeteneklerini genellikle okul öncesi dönemde kazanırlar.Yani 0-5 yaş arası dönemde.Duyusal ve motor alanlardakiş bozuklukları azdır.Anlaması sınırlıdır ve verilenlerle yetinir.Basit zanaatler öğrenebilirler.Onlu yaşların sonuna doğru 6.sınıf düzeyinde okul becerileri kazanırlar.Akıl yaşı 8-12 yaş arasındadır.Özel eğitim alabilirler.Erişkin yaşlarında ancak kendi başına yaşayabilmeye yeter toplumsal ve mesleki yetenekler kazanırlar.Ancak özellikle alışılmışın dışında toplumsal ve ekonomik streslerle karşı karşıya kaldıklarında denetim ve yol gösterilmesine gereksinim duyarlar.Hafif mental retardasyonu olan bireyler uygun destekle çoğunlukla kendi başlarına ya da denetimle toplumda başarıyla yaşayabilirler.
Sınır Zekalılar ve Ağır Öğrenenler: IQ'su 70-90 arasında olan çocuklar.Akıl yaşı 13-14 yaş civarındadır.Okulda geç ve güç öğrenen bir çocuktur.Dikkat,hafıza bütünleştirme,diğer zihin özellikler ve analiz-sentez zayıftır.Heyecan kontrolü zayıftır.Okul nüfusunun 1/5'i bu gruptandır.Okullarda geç,güç okuyan bir çocuktur.Zaman zaman zihinsel faaliyetlerde yavaşlamalar görülebilir.Eğitimlerini tamamladıkları zaman bağımsız olarak yaşayabilir ve meslek sahibi olabilirler.
Çocuğun çevresindeki psikolojik ortam onun duygularını,heyecanlarını,korku ve sevinçlerini diğer duygusal tepkilerini yönlendirir.Kişilik yapısı ile duygular arasında iki yönlü bir etkileşim vardır.
Annenin psikolojisi,duygu ve heyecanları çocuk tarafından benimsenir.Model alma burada da söz konusudur.
Okul başarısı,arkadaşlar tarafından kabul edilme,öğretmen tarafından sevilme,eş,arkadaş tarafından benimsenme,kişinin kendisi hakkındaki yargılarını,dolayısıyla kişiliğini etkiler.
Zihinsel engelli çocukların her biri kendine has kişilik sergilemelerine karşın yine de bazı tipik psikolojik ve tipik davranışlarından da söz etmek mümkündür.
Dikkat: Zeka geriliği olan çocuklarda dikkat problemleri yaygın olarak görülmektedir.Öğrenmede dikkat çok önemlidir.Bireyin bir görevi öğrenebilmesi için öncelikle dikkatini o görev üzerinde toplaması gerekir.Çocukların öğrenme problemlerinin önemli bir bölümü dikkat problemlerinden kaynaklanır.
Bellek: Zeka geriliği gösteren çocukların önemli bir bölümünde hatırlamada zorluklar vardır.Bazılarının kısa süreli belleğinde sorunlar varken bazılarının ise uzun süreli belleğinde sorunlar vardır.
Kendini düzenleme: Zeka geriliği gösteren çocukların hatırlamada problemleri olmasının en önemli nedenlerinden biri kendilerini düzenlemede zorlukların olmasıdır.Kendini düzenleme,bireyin davranışlarını düzenleme yeteneğini gösteren kapsamlı bir terimdir.Beceriyi belleklerinde tutmak için tekrarlama,gruplandırma ve ilişkilendirme gibi basamaklardan oluşur. Zeka geriliği gösteren çocuklar yaşıtlarına göre daha az kendini düzenleme davranışı gösterirler.
Dil gelişimi: Hemen hemen tüm zeka geriliği gösteren çocuklar dil ve konuşma bozukluğu görülür.Bununla birlikte zeka geriliği gösterenler,zeka geriliği göstermeyen bireylerle aynı basamaklardan geçerek dili öğrenirler,fakat geçiş hızı daha yavaş olur.
Akademik başarı: Zeka ile başarı arasındaki yakın ilişki nedeniyle zeka geriliği gösteren çocukların okul hayatında akranlarının gerisinde kalması oldukça normaldir.
Güdülenme: Zeka geriliği gösteren çocukların dikkatte,bellekte,kendini düzenlemede,dil gelişiminde,akademik başarıda belli problemleryaşamaları güdüleme problemi yaşamalarına sebep olmaktadır.Yaşanılan uzun süreli başarısızlıklar,ailenin,öğretmenin “yapamıyorsun” şeklindeki geri bildirimleri çocukta isteksizliğe,yani güdülenmenin olmamasına sebep olmaktadır.Bu da çocuğun,öğrenilmiş çaresizlik geliştirmesine geliştirmesine yol açar.Çocuk “ben bunu yapamam ki”,”bilemem”,”unuturum” gibi şeyler söyleyerek kendine güvensizliğini dile getirir ve derslerle ilgili çalışmalar yapmak istemeyebilir.Bu şekilde de gayret etse bile başarısız olacaktır.
1) İlaç Tedavileri: Henüz zihinsel engelliliği engellemek için bir ilaç bulunamamıştır.Bu çocuklara verilen ilaçlar sadece çocuğun eşlik eden bozukluklarını azaltmak üzere verilmektedir.Örneğin hiperaktivite,dikkat eksikliğine yönelik ya da çocuğun agresyonuna,epilepsisine yönelik verilen ilaçlar vardır.
2) Davranışçı Terapiler: Özellikle çocuktaki problem davranışlara yönelik verilen tedavilerdir.Çocuktaki problem davranışlar belirlenerek bu davranışları azaltmak hedeflenir. Problem davranışın yerine olumlu davranış kazandırılır.Bu yöntemde belli koşullara ve pekiştirme yöntemlerine de başvurulur. Davranışçı yöntemler uygulanır. Davranışçı yöntemler uygulanırken aile de mutlaka bu sürece dahil edilir.