Doç. Dr. Sema Sandalcı ile İlyada ve Odysseia destanlarını, çevirilerin hazırlık süreçlerini, Troia Savaşı'nın Ege'nin her iki yakasında yarattığı zincirleme etkisini ve günümüz dünyasında ele alınış biçimlerine dair geniş bir söyleşi gerçekleştirdik...
13.09.2017 00:45 Karakter boyutu :
Trakya Üniversitesi, Balkan Dilleri ve Edebiyatları Bölümü Öğretim Üyesi Doç.Dr. Sema Sandalcı, dünyaca ünlü ozan Homeros’un antik dönemin en önemli ve ilk yazılı kaynağı olan İlyada ve Odysseia destanlarını Türkçemize kazandırdı.
İlyada ve Odysseia destanları, dünyanın ilk destan şairi Homeros’a atfedilir. Dokuz yıllık bir çalışmanın ardından İlyada Destanı'nı hazırlayan akademisyen, yedi yıllık çalışmanın ardından da Odysseia Destanı'nı tamamlamıştır. Bu iki çalışmanın kolayca anlaşılabilmesi için bir de 'Homeros Sözlüğü' hazırlanmıştır. Klasik Filolog Sandalcı, Antik Yunanca'yı Türkiye'de bilen tek akademisyendir. Bu çalışmaları özel kılan ayrıntı, destanın kaleme alındığı Antik Yunanca'dan ilk kez Türkçe'ye çevirisinin yapılmış olmasıdır.
Bu kadar önemli iki çalışmaya imza atan Doç. Dr. Sema Sandalcı ile İlyada ve Odysseia destanlarını, çevirilerin hazırlık süreçlerini, Troia Savaşı'nın Ege'nin her iki yakasında yarattığı zincirleme etkisini ve günümüz dünyasında ele alınış biçimlerine dair geniş bir söyleşi gerçekleştirdik.
Hayati Asılyazıcı: Kısaca kendinizi tanıtır mısınız?
Sema Sandalcı: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Eskiçağ Dilleri ve Kültürleri Bölümü, Klasik Filoloji - Latin Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı mezunuyum. Yüksek Lisans ve Doktora çalışmalarım da bu alan üzerinedir. 1993 yılında Trakya Üniversitesi’nde göreve başladım, 2009 yılından beri Balkan Dilleri ve Edebiyatları Bölümü’nde bulunmaktayım.
Türkçeleri mevcut olduğu halde Homeros destanlarını çevirmekteki amacınız neydi? Ne kadar zamanınızı aldı?
Destanların Türkçeleri var, fakat bunlar bire bir eski Yunancasından değildir. Bu yüzden, antikçağın en önemli bu iki kusursuz destanının günümüze gelen şekliyle çevirmek, bir yerde bu coğrafyanın kültürüne ve tarihine borç niteliğindedir. Ayrıca metinler üzerinde çalışırken, bana göre mevcut çevirilerdeki hatalar da ortaya çıkmaktadır. Eserlerin çevirisi, sözlükçeyle birlikte sekiz yılımı almıştır. Gündüz üniversitedeki derslerimin ve işlerimin ardından akşamları, özellikle hafta sonlarını bu metinlere ayırdım. Çok zorunluluk olmadıkça, ben ailemi değil, ailem beni ziyarete geliyordu.
Homeros Anadolu ve Yunan kültüründe neyi temsil etmektedir?
Antik Ege kültürünün en önemli ve ilk yazılı kaynağı olan İlyada, ardından Odysseia destanları Homeros’a atfedilir. Destanların dilinin ağırlıklı olarak İyonya lehçesinde olmasından dolayı eserlerin Batı Anadolu’da kurgulandığı, ayrıca Homeros’un yaşamını sürdürdüğü yerin de antik çağdan beri İzmir (Symirna) olduğu kabul edilir. Homeros, sözlü aktarımla adeta tarihçi görevini gören ozanlar geleneğinden gelmekteydi. Aynı nedenlerde bu iki destan Yunan kültüründe de önemlidir. Dahası, ilk kez MÖ 6. yüzyılda Atina’da yazıya geçirilmiştir. Yunan edebiyatında, tarihinde, mitolojisinde ve şiirinde bu destanların geniş yansıması bulunmaktadır. Ayrıca her iki yerin heykel, kabartma ve seramik eserlerinde destanda geçen olaylar çok fazla işlenmiştir.
Dolayısıyla destanların kurgulanmasında böyle bir geleneğin olduğunu gösteren Batı Anadolu; yazıya aktarılmasında ve edebiyatta sürekli işlenmesi açısından da Yunan kültüründe önemi vardır. Günümüzde ise Avrupa ve Amerikan kültürü, savaş konulu eserlerinde bu destanlardaki karakterleri kendisine model almaktadır.
Eski çağda destanın ve mitosların işlevi neydi?
Başlangıçta tanrılara ilahi olarak söylenen ezgisel övgülerin (ilahi), gelişen sosyal yaşantıyla bağlantılı olarak artan savaşlarda, kazanılan zafer ve kahramanları adına da kurgulanmaya başlanmasıyla, destanların oluşturulduğu anlaşılmaktadır. Bu ilahi ve destanların unutulmasınlar diye sonraki kuşaklara aktarım niteliği taşıdığı görülmektedir. Nitekim aynı dönemlerde yeni yeni başlayan kentlerin nasıl kurulduğunu anlatan destanlar da bu amaçla açıklanabilir. Aynı şekilde mitoslar da tanrıların işlevleri ve sosyal yaşamlarına dair yeni edinilen kazanımların hikâyeleştirilerek kuşaktan kuşağa aktarılması işlevine sahipti. İşte bu yüzden çoğu gerçek verilerin izlerini yansıttıkları için eskiçağ sosyal yaşamın nasıl şekillendiği ve bugüne gelen izleri üzerine mitoslar eşsiz kaynaklardır.
Bu durumda destanı kurgulayan ozanların konumu nasıldı?
Homeros’un “ezgileri birbirine ekleyen” gezgin bir “rapsodos” (rapto: tutturmak; odos: ezgi) olduğu anlaşılmaktadır. Troia Savaşı yaklaşık MÖ 1200’lü yıllara tarihlenir. Oysa Homeros’un MÖ 9. yüzyıl sonu MÖ 8. yüzyıl başlarında yaşadığı kabul edilir. Dolayısıyla destanlardaki bu kusursuz anlatımın bir ozanın dilinden değil, bu süre içersinde rapsodos geleneğini sürdüren ozanlardan ozanlara aktarımı söz konusudur. Antikçağda bu geleneğin son önemli temsilcisi Homeros’tur. Çünkü artık yazı gelişmekteydi. Antikçağda doğuda ve batıda ozanlar, doğaçlama kurgu yeteneklerine sahipti ve bu yeteneklerini tanrılardan ve özellikle esin perilerinden almaktaydı. Bu yüzden sözleri tanrısal sayılırdı. Krallar ve soylular bu ozanları evlerinde saygıyla ağırlayarak yazının olmadığı dönemlerde onların kurguladıkları ve ezgisel dille anlatılan olaylarla hem dini ve ata işlerini akılda tutmuş oluyorlar hem de kendince hatalardan ders çıkarıyorlar, yanı sıra hayal güçlerine de katkı sağlamış oluyorlardı. Ayrıca başka halklar üzerine bilgi ediniyorlardı. Bu konuda özellikle eski İran kültüründe, Anadolu’da, Yunan ve Roma dünyasında ozan geleneğinin önemli yeri vardır. Örneğin Anadolu’da ilk destan olan Gılgameş, Kızılırmak'ın doğusu için önemliyken, İlyada da Kızılırmak'ın batısı önemliydi. Bu da Anadolu kültürlerinin belgeleme açısından önemli bir yanını göstermektedir.
Destanların Roma edebiyatında hangi açıdan önemi bulunmaktaydı?
İlyada’da Troia kentini savunan Aeneias’tan, efsanelere göre savaşın acı sonucu sırasında, annesi tanrıça Afrodite tarafından ikinci Troia’yı kurmak üzere ata diyarını bulmak için kentten ayrılması istenir. Aeneias da zorlu bir yolculuğa çıkar. Girit sanılan bu ata diyarının İtalya olduğu anlaşılır, ya da bu şekilde İtalya ile bağ kurdurulur. Aeneias’tan yaklaşık beş yüzyıl sonra Roma’yı kuran Romulus, onun soyundan geldiği için, Aeneias tüm İtalya’da Roma kentinin manevi atası sayılmış ve Roma edebiyatında çok geniş yeri olmuştur.
İlyada destanında Troia kentinin eskiçağda taşıdığı önemle, bugünkü bakış açımızı arasında bir fark var mıdır?
Günümüzde yeryüzünde antikçağdan beri gerek saygınlığı gerekse adının en çok geçtiği kentin hangisi olduğu üzerine bir yarış yapılsa, Troia kenti kazanır. “Işıldayan” anlamına gelen İlias, Troia’nın bir diğer adıdır. Denize ve nehre yakın yerde kurulan Troia, strateji konumunun yanı sıra döneminin mimarlık ve mühendisliğiyle sağlam ve aşılması imkânsız yüksek kale duvarları ile çevreli, eşsiz güzellikte bir kentti. Destanda, yolları ve evleri güzel, düzenli bir kent olarak nitelendirilir. Üretiminden dolayı ticarette de önemli bir merkezdi. Günümüzde Yunanistan ve Balkanlarda yapılan arkeolojik kazılarda bulunan Troia malları tarihlendirme açısından başlıca ölçüttür.
Ayrıca, on yıl süren savaş boyunca yurdunu çok iyi savunan Troialı savaşçılardan veya halktan kentine ihanet eden hiç kimse çıkmamıştır. Bu da kente verilen değeri göstermektedir. Zaten kent ancak tahta at hilesiyle yıkılabilmişti. Saygın, hatta kutsal olarak nitelendirilen Troia kenti, antikçağın hemen tüm Yunan ve Romalı yazarların eserlerine konu olmuştur. Akhilleus’un, Hektor’un, Patroklos’un mezarını barındıran, ünü yaygın olan Troia kentini tarih içinde Pers Kralı Kserses, Büyük İskender, Bizans İmparatoru İulianus, Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmet ve Atatürk ziyaret etmiştir.
Günümüzde ise Çanakkale Hisarlık olarak geçen belde eski bir ören yeri olarak tüm ziyaretçilere açıktır. Ancak genel olarak halkımızın bu kentin tarihsel önemi ve kültürü hakkında bütünsel bilgiye sahip olmadığı kanısındayım. Bu da geçmişe bakışımızda hatalarımızın yanı sıra eğitimimizde ciddi bir boşluğun olduğunu göstermektedir.
Troia savaşının nedeni bir kız kaçırma mıdır? Yoksa bu bahane ile kentin hâkimiyetini ve ticaretini ele geçirmek midir?
Eldeki verilere göre, eskiçağda bir savaş olduğunda kazanan taraf, ele geçirdiği kenti yıkar, yakar, yağmalar, erkeklerin çoğunu öldürüp kadın ve çocuklarını esir alıp, kendi evlerinde köle olarak kullanırlardı. Ayrıca kutsal ve değerli eşyalarını da kendi ülkelerindeki tanrı tapınaklarına armağan olarak sunarlardı.
Troia savaşına yol açan olay ise Sparta Kralı Menelaos’un karısı güzel Helene’nin Troia Prensi Paris tarafından kaçırılmasıydı. Çünkü Helene kocasını, çocuğunu ve yurdunu bırakmakla kentine onursuzluk lekesi getirmiştir. Menelaos’un abisi güçlü Miken kralı Agamemnon da kardeşinin itibarını geri kazanmak için, birlikte müttefiklerinden oluşturdukları orduya başkomutan atanarak Troia seferine çıkmıştır. Kazandıkları zafer sonrasında kenti yakıp yıkmış, erkeklerini öldürmüş soylu kadınları da aralarında paylaşarak, kendilerine köle alıp, gemilerle yurtlarına dönmüşlerdir. Dolayısıyla kentin gücünü ve ticaretini ele geçirmeye yönelik herhangi bir iz bulunmamaktadır.
İlyada ve Odysseia destanlarında insan olarak betimlenen tanrı ve tanrıçalar söz konusu… Bugün pagan veya putperest olarak nitelendirilen bu bakış o zamanlar neyi içeriyordu?
Yaklaşık on üç bin yıl önce tarımla yerleşik hayata geçen insanoğlu, doğanın bir düzeni olduğunu anlamış, bu düzene uygun olarak adım adım kendi sosyal yaşamını, dinini ve hiyerarşisini oluşturmaya başlamıştır. Bu anlayışın bir sonucu olarak Sümer, Pers, Suriye, Anadolu, Yunan ve son olarak Roma ve kısmen Trakya’da yaşam için önem ve süreklilik arz eden ve insan tarafından kontrol edilmesi mümkün olmayan doğanın tükenmez kaynakları ulu ve kutsal saymış; işlevlerine göre bunları tanrı ve tanrıça olarak nitelendirmişler, simgeleştirmişlerdir. Bu şekilde başta su, toprak ve gökyüzü olmak üzere, kısa sürede akıl, savaş, aşk gibi somut ve soyut birçok imgeyi, insan olarak betimlemeye ve konuşturmaya başlamışlar. Yalanı sevmeyen, adaleti gözeten, verdiği sözden dönmeyen, ettiği yemini bozmayan tanrı ve tanrıçaların insani özelliklerle şekillenmesinde, konuşmalarında ve kurallarında, adetlerinde doğada temsil ettiği gücün yanı sıra sosyal yaşamın kral ve soylular yaşamından yansımalar bulmak da mümkündür. Birçok şeyin yanında yönetim, din ve savaş işlerinde tanrısal destek çok önem kazandığından, adlarına tapınaklar yaptıkları tanrılarını savaşta yanlarında tutarak, yaşanan olayları onların gözüyle de yorumluyorlardı. Çünkü kazanılan zaferin ardında her zaman tanrısal destek vardır. Bu yüzden kaybeden taraf, tanrısal destekten yoksun bırakıldığını düşünerek yenilgiyi kabul ederdi. Nitekim Troia savaşında, evlilik tanrıçası tanrıça Hera, akıl ve savaş tanrıçası Athena, ayrıca deniz tanrısı Poseidon Akkhaların tarafında, güneş tanrısı Apollon, savaş tanrısı Ares, güzellik tanrıçası Aphrodite, avcı tanrıça Artemis de Troialıların tarafında yer almıştır. Bu arada vatanı korumak adına yapılan savaş dışında adam öldürmenin, doğaya karşı işlenmiş en ağır suç sayıldığını belirtelim.
Putperestlikten farklı olarak, eskiçağ insanı bu inancı, berekette ve güzellikte tabiat kaynaklarının bol olduğu coğrafi yerlerde, tarım kültürüyle bağlantılı olarak doğanın kılavuzluğunda geliştirmiş ve halkalar halinde eskiye yeni değerlerin katılımıyla geliştirmeye devam etmekteydi. Doğaya saygıyı korumaya çalışıyorlardı. Bu yüzden kıtlık, salgın hastalık veya sel, deprem felaketi yanlış, hatta güneş tutulması olumsuz, çoğu zaman doğa tarafından kötü giden bir duruma dur işaretiydi. Bu yüzden çok sayıda kişinin yitip gitmesine yol açacak kötü gidişatı ya da felaketi önceden sezemeyen yöneticiler de tanrısal desteği kaybetmiş sayılırdı. Çoğu yönetici bu durum karşısında, halkın nazarında itibarsız sayılır, o da kentten ayrılır ya da uzaklaştırılırdı. Buna karşın, Arap dünyasının putperestliğinde köklerin neye dayandığını anlamak biraz karmaşık, bu durumda dikkati çeken, ya başka kültürlerin etkisi altında putperestliği geliştirdikleri ve bunu kendilerine inanç yaparak, sabit kılmaya çalıştıklarıdır.
İlyada ve Odysseia destanlarının önemi nedir?
Sözlü geleneğin yazıya geçirilen ilk destanları olması dışında, günümüzde bile en uzun destan olan İlyada; savaşan her iki tarafın yiğitliklerini en yetkin anlatımla ortaya koymakta, savaşma taktikleri, savaş donanımları, sosyal yaşam, inançlar ve geleneklere dair önemli bilgiler içermektedir. Odysseia ise deniz yolculuklarında maruz kalınan koşulları ve birçok olaya, ayrıca dönemin adalar yaşantısına ışık tutmaktadır. Her iki destanda da çok zor anlarda aklın ve talihin gücü çok iyi yansıtılmıştır. Başta Akhilleus, Hektor ve Odysseus’un yiğitliklerini ölümsüzleştiren bu iki destanın, sonraki kuşaklar tarafından unutulmamasını sağlayan Homeros da eserleri kadar ölümsüz sayılmıştır. Hatta antikçağda İzmir’de (Symirna), kent halkının Homeros adına bir tapım yeri oluşturulduğu aktarılmaktadır. Destanın içinde geçen yer adları ve olaylar da tarihi coğrafya açısından arkeolojik çalışmalarda kaynak niteliğindedir.
Genel olarak destanların kurgusunda nasıl bir yapı bulunmaktadır?
Destanların çoğunda ozanlar bir tanrı ya da esin perilerine seslenerek, anlatacağı ezginin sözleri ve olayları doğru anımsama için onlardan yardım dileyerek başlarlar. Eserin içlerine doğru tanrısal destekle ilgili tekrar tekrar esin perilerine seslenmeleri de olabilmektedir. Daha sonra destanın ana olayının ne olduğu ve kahramanların kimler olduğu, onların soyları, ayrıca yiğitlikleri üzerine bilgiler verilir. Bunların ardından olayların gelişimi ve diyaloglarla ana konu gelir. Destanlarda mutlaka tanrısal destekler, aşılması zor engeller, doğa ve aşk betimleri yer almaktadır. Ayrıca kaçınılmaz şekilde benzetme ifadeleri (teşbih sanatı) ve ölüler dünyasıyla ilgili yorum, hatta yer altı dünyasıyla bağlantı dikkati çeken yapısal öğeleridir.
İlyada destanında geçen İda /Kaz Dağlarına nasıl bakmalıyız?
İlyada’da geçen bilgiye göre Troia kentinin ilk sakinleri İda Dağı’nın yamaçlarına yerleşmiştir. Bu ilk yerleşenlerin Girit’ten geldiği ve orada kutsal saydıkları İda Dağı’nın adını çok daha ulu ve görkemli olan buradaki dağa da vermişlerdir. Yerin ve göklerin tanrısı Zeus, savaş sırasında sık sık İda Dağı’nın tepesine oturup savaşı izler ve gidişatını belirler. İda kelimesi “doğuran” ayrıca “gören, bilen” anlamına gelmektedir. Destanda İda Dağı da kutsal kabul edilmekte “bin pınarlı dağ” yanı sıra birçok vahşi hayvanın, ormanların özellikle sayısız ulu ağaçların anası olarak tanımlanmaktadır. Türk edebiyatında ve folklorunda ise “Sarı Kız ve kazları” efsanesi ile de ünlenen dağ günümüzde sit alanı olmasına rağmen, yazık ki maden ocakları, endemik bitki kaçakçılığı, “göç”ün getirdiği çarpık mimariyle oldukça kötü talan edilmektedir. Umarız en kısa zamanda bu durum düzeltilir.
İlyada ve Odysseia gerçekten de Homeros’a mı aittir?
Belirttiğimiz gibi İlyada kuşaktan kuşağa ozanların anlatımıyla şekillendiğinin izleri bulunmaktadır. Coğrafi keşifler ve göçler göz önüne alındığında Odysseia ise MÖ 10. ve 9. yüzyıllara uygunluk göstermektedir. Kanaatimce kurgu bakımından benzerlikten dolayı antikçağda da Homeros’la özdeşleştirilmişti. Bu da o dönem için bir saygı göstergesiydi. Ayrıca iki metnin kelime ve cümle kurgusu da biraz olsun bir farklılığı göstermektedir.
Homeros Sözlüğü’nü de hazırladınız. Madem Homeros Batı Anadolulu, bu sözlüğün önemini ve Türkçe açısından bağlantısı olup olmadığı konusunda neler söylersiniz?
Bu destanlar 3000 yıl öncesine ışık tuttuğu için ve kullanılan lehçenin Batı Anadolu ağırlıklı olmasından dolayı bu sözlüğü hazırladım. Kelimelerin bazılarının az da olsa Hitit diliyle benzerlik gösterdiğini (doğurmak, olmak, diz, kilit gibi) bazı kelimelerin daha sonra gelişen Latinceye kök oluşturduğunu (narin, domuz, ulumak, diz, doğurmak gibi), yine bazı kelimelerin Yunancanın erken dönemine tanıklık ettiğini fark ettim. Bir kültürün zenginliğinin göstergesi açısından dil önem arz ettiğinden, Homeros’taki kelimelere bakarak döneminde somut – soyut hangi imgeleri ve nesneleri bildikleri ve kullandıklarına dair temel fikir edinebiliriz. Bu kelimelerin Batı Anadolu kaynaklı olması bölge kültürü için önemlidir. Örneğin, “Yer yarılsa da bizi yutsa” ya da “Kötü sözleri tanrılar yele versin” gibi günümüzde bile bize yabancı olmayan deyişlerin; “düşmenis” (iyi niyetli olmayan ya da istenmeyen kişi), “telgo” (etkilemek, cezp etmek), “kopre” (hayvan pisliği), “avlake” (su kanalı), “oüzün (üzüntü, hüzün, acı, keder) gibi kelimelerin aynı bölgede kuşaktan kuşağa devam ettiğini ve dolayısıyla en az 3000 yıldır kullanıldığı görülmektedir. Araştırmacıların yanı sıra, halkımız da bu sözlüğü alır ve kelimeleri gözden geçirirse, aynı coğrafyada süre gelen kelimelerle kültür yolculuğu yapabilecektir.
Eski çağda savaşlar ve nedenleri hakkında kısa bir değerlendirme yapabilir misiniz?
İnsanoğlu uzun bir süre avcılık ve toplayıcılığa bağlı bir beslenme süreci yaşadı. Olasılıkla besin dağarcığı sınırlı olduğundan soğuk iklim şartları da göz önüne alındığında yağmacılığın yani başkasının elinden yiyeceğini alma olayları yaşanmaktaydı. Tarım ve kentleşmeyle birlikte başkalarının sınırları içersine girip hayvanını, ekini çalmanın arttığını, hatta yerleşim yerlerini yıkıp talan etmenin binlerce yıl sürdüğünü bilmekteyiz. Bu nedenlerle savaşlar ve insan iş gücüne duyulan ihtiyaçla kölelik de öne çıkmaktaydı. Yurtlarını, yaşam kaynaklarını ve özgürlüklerini kaybetmemek uğruna kaleler yapmaya, silah aletleri geliştirmeye başladılar. Ayrıca, bir ülkenin yaşam kaynaklarını ele geçirme anlayışı öyle ya da böyle günümüzde de devam etmektedir. Ama elbette bu coğrafyada bu anlayışa “sömürgecilik” olarak bakıldığını da belirtelim.
Destanlarda ve mitolojide şarap da geçmektedir. Bugün şaraba nasıl bakmalıyız?
Anadolu’da 6000 yıla yakın süredir şarap yapımı ve kullanımı vardır. Sağlığa verdiği katkıdan dolayı ve ayrıca hayvan kanını içmenin yerini almasından dolayı başta krallar ve soyluların kutsal içeceği sayıldığı, dini törenlerde de kullanıldığı bilinmektedir. Nitekim destanlarda savaşan askerlere cesaret verdiği için et ve ekmeğin yanında içildiği, sıvı sunu olarak temiz ellerle toprağa dökülerek tanrılara dilekte bulunulduğu görülmektedir. Savaş sırasında yemeğin yanında şarap içilmesine karşın, eğlencenin yapılmadığı, buna karşın zaferle sonuçlanan savaş sonrasında tanrılarını da kutsayarak şaraplı danslı eğlencelerin düzenlendiği görülmektedir.
Destanlarda aile üzerine bilgiler bulunmaktadır. Kadının toplumdaki yeri için ne diyebiliriz?
Toplumun katmanlarına göre kadının yerinin önemli olduğu anlaşılmaktadır. Troialı kadınların çoğunun erdemli, evine, kocasına ve çocuklarına bağlı olduğu görülmektedir. Troia kentinin kraliçesi Hekabe, kent insanlarının da anası sayılırdı. Kocası Kral Priamos’un düğünle aldığı tek kadındır. Bu tek eşliliğin önemini ve yasal olduğunu gösterir. Babanın tüm yetkisi, krallığı ve malları öldüğünde en büyük oğluna geçerdi. Bu durum herkes için aynıydı, dolayısıyla miras hakkını görüyoruz. Buna karşın kral ve soyluların ittifakla, savaşla başka eşleri de olabiliyordu. Fakat bunlar odalık sayılır, doğan çocuklarının da hukuki hakları bulunmazdı. Bunların dışında, yağmacılık ve korsanlar tarafından çocuk ve kızların kaçırıldığı başka yerlere köle olarak verildiği, ailelerin pahalı hediyelerle bunları geri almaya çalıştıkları görülmektedir. Ayrıca savaş sonrası özgürlüklerini kaybeden soylu kadınların odalık olarak başka diyarlara götürülmesi de söz konusuydu.
Troialılar ve Yunanlılar bu savaşta nasıl algılanıyor? Gelibolu Savaşı için ne diyebiliriz?
Troialılar on yıl boyunca kentlerini savunmuşlardır. Kent tahta at hilesi ile yıkılmasına karşın ileride yeniden kurulması ve yüceltilmesi umudu Yunan edebiyatında bile işlenmiştir. Genel olarak Yunan ve Romalı yazarlar Troia erdemini övmüşlerdir. Kentin yıkılmasına yol açan Yunanlı Akhalı komutanların savaştan sonra lanetlere uğrayarak kiminin trajik şekilde öldüğü ya da öldürüldüğü tragedyalarla işlenmiştir. Antik Troia’nın yakınında, yaklaşık 3000 yıl sonra, geçen yüzyılın başında yaşanan 1915 Gelibolu savaşımız, Mustafa Kemal Atatürk’ün zekâsı, bilgisi ve ileri görüşlüğü sayesinde bir yılı aşkın süre zarfında zaferle sonuçlanması bölgenin ikinci büyük destanıdır. Troia savaşının vatan değerleri ile Gelibolu’nun vatan değerleri karşılaştırıldığında aynı gayretler ve ülküler dikkati çekmektedir. Vatan savunması… Çünkü vatan teması eskiçağdan bu yana aynı kutsallığı korumaktadır. Yani toprağın çocuklarının ve vatanın kendisinin, istenmeyen kişilerin eline geçmemesi, kadınların ve çocukların esir edilmemesi… Fakat ne yazık ki, 100 yıl geçmesine karşın edebiyatımız Gelibolu savaşını ve değerlerini yüceltmekte yetersiz kalmıştır. Belki gelecekte bir gün olacaktır. Çünkü destanlar kolay oluşturulmaz (fakat son zamanlarda tarihsel kopukluk oluşturulduğu da dikkati çekmektedir). Bu arada Gelibolu savaşında İngiltere’den gönderilen gemilerden birinin adının Agamemnon olması, Troia savaşına bir gönderme olduğunu gösterir. Fakat İngilizler Agamemnon’un gerçek ruh yapısını ve eskiçağın değerlerini iyi bilselerdi bu savaşta Agamemnon’un Türklerden yana olacağı şeklinde bir yorumda bulunmamız da yanlış olmayacaktır.
Bir kişi Eskiçağın sosyal yaşamını kısa sürede nasıl öğrenir?
Tarihi coğrafyamız yüzlerce, binlerce olaylara, zengin kültürlere yurt olmasına karşın, bu durumun orta eğitim özellikle lise eğitimine yansıtılmaması, tarih bilinci ve sosyal hayata bakışta ciddi boşluk yaratmaktadır. Oysa medeniyetlerin beşiği Anadolu, bilinen tarihi ile günümüze dek pek çok kültür kalıntıların izlerini yer altında ve üstünde taşımaktadır. Müzelerimize ve ören yerlerine yapılacak ziyaretlerde, boşluk bırakmadan tarihin her evresine eşsiz buluntularla ışık tutulduğu görülecektir. Bunun yanında Azra Erhat’ın yazdığı ya da Sevgi Tamgüc’ün Türkçeye çevirdiği Pierre Grimal’in “Mitoloji Sözlüğü” kitabını baştan sona okurlarsa eskiçağ insanının inanç ve sosyal yaşamda hangi kaygı ve değerlerin öne çıktığını, böylece zengin karakterleriyle günümüzde doğru ve yanlış diyebildiğimiz birçok etik değerin kökenini anlayacaklardır. Ayrıca Türkçesi mevcut olan Romalı yazar Lucretius’un Nesnelerin Doğası (De Rerum Narura) da geçmişi çok iyi yorumlamaktadır.
Günümüzde çocuklar, yaşadığı coğrafyanın öne çıkan tarihsel değerlerinden yani kök bilgilerden habersiz yetiştirilirse, basit şekilde genetiği bozulan bitkilere benzeyeceklerini ileri sürmek yanlış olmayacaktır.
Son söz olarak ne demek istersiniz?
Her açıdan bu eserlerin taşıdığı değeri bilmemiz gerekmektedir. Dileriz ortaokul ve lise eğitiminde bu ve başka destanlar klasik filologlar denetiminde ders olarak okutulur. Ya da aileler evlerinde özel derslerle çocuklarının bu eserleri öğrenmelerini sağlayabilir.
TAG: Hayati Asılyazıcı ,odatv