(Bu makale Türk Kültürü Dergisi'nde yayımlanmıştır)
Deyimler, genellikle en az iki sözcükten oluşan ve anlam değişikliğine uğrayarak kalıplaşan kelime gruplarıdır. Genellikle birden çok sözcükten kurulan deyimler, bazen de tek bir sözcüğün yan anlamında kullanılmasıyla oluşabilmektedir. Deyimlerin oluşması için uzun bir sürece ihtiyaç vardır. Her deyimin muhakkak ki bir ortaya koyucusu (üreticisi) vardır. Ortaya konan (üretilen) deyimler zamanla toplum tarafından benimsenmesi dile yerleşmesiyle oluşur.
Deyimler, bir toplumun dünya görüşünü, yaşam biçimini, gelenek, görenek ve inançlarını, kısacası maddi-manevi kültürünü yansıtan sözlerdir. Bu nedenle de deyimler, yine toplumun birer aynası konumunda olan yazar ve şairlerin eserlerinde de sık sık yer bulur. Türk edebiyatının 13. ile 19. yüzyıl arasındaki bölümünde önemli bir yere sahip olan Divan edebiyatında da, bazı şairlerimizin deyimlere ayrı bir önem verdikleri görülür.
Divan edebiyatının özellikle kuruluş ve gelişme yıllarına tesadüf eden 13. yüzyıl ile 16. yüzyıl arasında yaşamış şairlerin büyük bir kısmı, dil özellikleri yönünden İran ve Arap edebiyatlarının etkisi altında kalmışlardır. Edebiyatımızda görülen Arap ve Fars dillerinin etkisinin yoğun oluşuna zaman zaman tepkiler görülmüş; mümkün olduğu kadar Türkçe sözcükleri kullanarak dilde bir sadeleşme ve yerlileşme hareketi ortaya konmaya çalışılmıştır. Türkçe’ye özgü dil özelliklerini kullanmaya gayret etmişlerdir. 14. ve 15. yüzyıllarda itibaren Tatavlalı Mahremî, Aydınlı Visalî ve Edirneli Nazmi ile başlayan yerlilik ve sadeleşme hareketleri, o yüzyıllarda yetişen ve daha çok Arapça ve Farsça’nın dil özelliklerini yoğun olarak kullanan güçlü şairlerin gölgesinde kalsa da, ilerleyen zamanlarda önemli bir destek görmüştür. Konu bakımından zaman zaman yerli ve milli konuların işlendiği 17. yüzyılda, Türkçe’ye özgü dil özelliklerinin de şiirde ağırlığını göstermeye başladığı görülmektedir. Halk arasında kullanılan kimi sözcüklerin yanında, deyim ve atasözlerinin de şiirde geniş ölçüde yer bulmasıyla, Divan edebiyatında yerli ve milli bir hava da sezilmeye başlanır.
Sözgelimi, bu yüzyılda orijinal eserler veren Bosnalı Alaaddin Sabit, yazdığı Türkçe Divan’ında ve küçük mesnevilerde atasözü ve deyimleri kullanmaya özen göstermiş; böylece de dilde yerlileşme ve sadeleşme hareketlerine önemli bir destek vermiştir.
Yine bu yüzyılın başında eserler kaleme alan Nev’izâde Atâî de, bu konuda üzerinde durulması gereken bir kişidir. Nev’izâde Atâî’nin Divan’ından başka kaleme aldığı beş mesnevi, onu hamse sahibi bir şair yapmıştır. Atâî’nin hamsesini oluşturan mesneviler şunlardır:
1- Âlemnümâ (Sâkînâme) 2- Sohbetü’l-Ebkâr 3- Nefhatü’l-Ezhâr
4- Heft-han 5- Hilyetü’l-Efkâr.
Nev’izâde Atâî, 17. yüzyılın ilk çeyreğinde kaleme aldığı mesnevilerde, genellikle Doğu edebiyatlarına ait konuları işlese de, hemen hepsinde dilin önemli bir malzemesi olan atasözlerine ve deyimlere büyük önem vermiştir. Çalışmamızın konusunu oluşturan Nefhatü’l-Ezhâr adlı mesnevisinde ise hem konu bakımından büyük oranda yerli ve milli konulara yer vermiş; hem de sık sık atasözlerini ve deyimleri kullanmaya çalışmıştır.
Yirmi hikayeden oluşan bu mesnevide yer alan hikayelerin önemli bir kısmında mekan, dönemin Osmanlı İmparatorluğu’nun sınırları içinde bir yer; olayların kişileri de halktır. Genel olarak ağır ve külfetli bir dille yazılan bu mesnevide şair, bu ağır ve külfetli dilin arasına o dönemde halk arasında kullanılan ve halkın dünya görüşünü, yaşam biçimini, gelenek, görenek ve inançlarını yansıtan deyimleri yerleştirmeyi de ihmal etmemiştir. Nefhatü’l-Ezhâr’da tespit ettiğimiz deyimlerin kullanılış biçimleri de oldukça dikkat çekicidir. Eserde yer alan deyimlerin bir çoğu, Türkçe, Arapça ve Farsça gibi üç farklı dilden alınan kelimelerle oluşturulmuştur. Şair, genellikle Arapça veya Farsça kelimelerin yanına Türkçe kelimeler eklemiştir:
İbret almak: Dinle bu efsâneyi ibret al ( ibret: Arapça; al-: Türkçe) Bunun dışında şair bütünüyle Türkçe kelimelerden oluşan deyimler de kullanmıştır:
Diş bileyüb her büe şetr-gîr idi (diş: Türkçe; bile-: Türkçe)
Her biri kurmakla ana bir düzen (düzen: Türkçe kur-: Türkçe)
Atâî’nin kullandığı deyimlerin böyle bir özellik arz etmesi, şairin yerlilik ve millilik anlayışını benimsediğini, ancak bu anlayışı tam olarak uygulayamadığını göstermektedir. Her ne olursa olsun, o dönemin Türkçe’si üzerindeki yoğun Farsça ve Arapça baskısına rağmen, dilin önemli bir malzemesi olan deyimleri şiirlerinde kullanmaya çalışması, onun Türkçe’ye verdiği önemi göstermesi bakımından önemlidir. Çalışmamızda, Nefhatü’l-Ezhâr’da yer alan deyimleri ortaya koymaya çalıştık. Tespit ettiğimiz deyimlerin bugünkü anlamlarının yanında, o dönemde kullanılış biçimi hakkında fikir vermesi açısından deyimin geçtiği mısraı da eklemeyi uygun gördük. DEYİMLER:
Adam geçinmek: İnsanlık değerlerine sahip olmadığı halde sahipmiş gibi davranmak (M.K.).
Kimisi âdem geçinir mâl ile
Adam gibi konuşmak: İnsana yaraşır biçimde konuşmak.
Söylemez âdem gibi ol bî-edeb
Adam yerine koymak: Ona hak etmediği değeri vermek.
Biz koduk âdem yerine anı heb
Ağzı sulanmak: Bir şeyi yeme veya elde etme isteği duymak.
Ağzı sulanurdı kes-i zen gibi
Ağzından almak: Konuşan bir kişinin sözünü kesmek (M.K.). Ne dise ağzından alurdı heman
Ağzından zehir akmak: Mâr-veş ağzından anun zehr akar
Ağzının suyu akmak: Çok beğenip imrenmek.
Ağzı suyun akıda divâne-vâr
Akıl var mantık var: Doğrusunun böyle olması gerekir, her şey meydanda.
Cümlemizün aklı var idrâki var
Aklı başından gitmek/Aklı fitil gibi dağıtmak: Korku veya sevinçten ne yapacağını bilememek.
Aklı fitîle gibi dağıtdılar Aklını başına toplamak: Delice, çılgınca davranışları bir yana bırakıp akıllı uslu olmaya çalışmak.
Aklını cem’ eyle dilâ sen de gel
Âlem yapmak: Zevk ve eğlence toplantısı yapmak.
Semt-i Hisâra gelüb it âlemi
Alnı açık yüzü ak: Utanılacak, gizli bir durumu yok; tertemiz, dürüst bir insan.
Gül gibiyim alnı açık yüzü ak
Ayak bağı olmak: İş yapmaya engel olmak.
Ana ayak bağı diyu iltifat
Ayıbını örtmek: Kusurlarını ve hatalarını gizlemek(M.K.).
Aybını setr etmek içün daimâ
Ayıbı kıl kadar görünmemek: Kusurunu ve hatasını önemsememek; kusursuz ve hatasızmış gibi davranmak (M.K.).
Aybı görünmezdi ana kıl kadar
Bağrına basmak: Sevgi gösterip onu koruyuculuğuna almak.
Hâtemi bağrına basub cân gibi
Başını alıp gitmek: Kimseye danışmadan ve nereye gideceğini kimseye bildirmeden çevresindekilerle ilgisini kesip bulunduğu yerden uzaklaşmak.
Başın alub gitdi misâl-i güneş
Beladan kurtulmak: Karşılaşılan bir sıkıntıdan kurtulmak (M.K.).
Buldı o tufan-ı belâdan necât
Binde birini yapmamak: Bir işi hiç yapmamak (M.K.)
Binde birin itmedüm amma fakîr
Bir nefesle hayat (can) vermek: Bir takım duaları okuyup üfleyerek sağlığına kavuşturmak (M.K.).
Bir nefes ile anı ihyâ ider
Bir yastığa baş koymak: Evli olmak, evli bir hayat sürdürmek.
Koymadı bir yasdığa hem-serle baş
Birbirine girmek: 1. Kavga etmek. (Aşağıdaki beyitteki karışmak anlamıyla kullanılmıştır M.K.).
Birbirine girdi çû şâm ü seher
Birbirini yemek: Anlaşamamak, Sürekli kavga etmek.
Biribirin yerdi gazabdan heman
Can atmak: Bir şeyi elde etmeyi, bir şeye ulaşmayı çok istemek.
Katline cân virdüğün âdem benüm
Cana/canına kıymak: Kendini öldürmek, intihar etmek. Câna kıya vuslat-ı cânân içün
Canı ağzına gelmek: Çok tehlikeli bir durum karşısında ölecekmiş gibi korku geçirmek.
Hasret ile geldi dehânına cân
Canı çıksın: “Ölsün” anlamında kullanılır (M.K.).
Cânları çıksun o nâdânlarun
Canı rahat etmemek: Huzurlu olamamak (M.K.).
Neyleyeyin itmedi cânum huzûr
Canına güç gelmek: (Aşağıdaki mısrada) Söylenen sözden ölen bir kişinin ruhunun incinmemesi (M.K.).
Cânına güç gelmeye pek pîr idi
Cezasını bulmak: Yaptığı hatalarının karşılığı olan zararlarını çekmek (M.K.).
Ekseri dünyâda cezâsın bulur
Çehresi eşek türbesine benzemek: Yüzünün çok kötü bir görüntü arz etmesi; utanması, arlanması olmayan, yüzsüz.
Döndi eşek türbesine çehresi
Çenesi bağlı ölüye dönmek: Yüzünün çenesi bağlanmış ölüye benzemesi (M.K.).
Bir çenesi bağlu ölüye döner
Defterini dürmek: 1. Onu öldürmek, ortadan kaldırmak 2. Birini perişan edecek bir iş yapmak.
Dürdi velî defter-i ömrin zamân
Derdi kendine yetmek: Kendi sıkıntısı çok olan kişinin başkasının sıkıntısıyla uğraşamaması (M.K). Kendüsüne derdi yeterken yine
Derdine derman aramak: Sıkıntısını ortadan kaldıracak çare aramak (M.K).
Şehri gezer derdine dermân arar
Derdine deva etmek: Sıkıntısını ortadan kaldıracak çare bulmak (M.K.).
Derdümüze çünki idersiz devâ
Derdini depreştirmek: Derdini, acısını anımsatıp yeniden üzülmesine neden olmak.
Derdüni depreşdürüb itmiş azâb
Devlete mazhar olmak: Herkesin ulaşamadığı bir mutluluğa ulaşmak (M.K.). Eyledi bu devlete mazhar beni
Dinini dünyasını mamur etmek: Yaptığı işlerle imanını ve dünya mutluluğunu güçlendirmek (M.K.).
Dinini dünyasını ma’mûr ider
Dinini dünyasını tahrip etmek: Davranışlarıyla imanına ve dünya mutluluğuna zarar vermek (M.K.).
Dinini dünyasını tahrîb ider
Dinini havaya vermek: Yaptığı işlerle imanına zarar vermek (M.K.).
Dinini dünyada hevâya virür
Diş bilemek: Kötülük yapmak için fırsat kollamak.
Diş bileyüb her büte şer-gîr idi
Divanesi olmak: Bir şeyi çıldırasıya sevmek.
Mâh-ı izârun ola dîvânesi
Dünyayı birbirine katmak: İnsanlar arasında fitne çıkararak ortalığı karıştırmak; İnsanların ve dünyanın düzenini, huzurunu bozmak (M.K.).
Birbirine katmada dünyayı heb
Düşte görüp hayra yormamak: (Metinde) Her zaman kötülüğü anımsatmak (M.K.).
Düşde gören hayr ile yormaz gider
Düzen kurmak: Hileye başvurmak, dolap çevirmek.
Her biri kurmakla ana bir düzen
Edebi terk etmek: Terbiyesizce davranışlarda bulunmaya başlamak (M.K.).
Terk-i edeb itdi gurûr eyledi
Elin ayıbına bakmamak: Başkasının kusur ve hatalarını araştırmamak (M.K.).
Bakmıyalum ayn-veş il aybına
Elinden iş gelmek: İş yapabilmek.
Didiğün iş çünki elünden gele
Elini çekmek: Bir şeyden vazgeçmek, artık onu yapmamak.
Çekme elün rind-i harâbâtdan
Elini verip kolunu kurtaramamak: Bir kişinin, küçük bir yardımda bulunmak isteyeni, kendi çıkarı için büyük fedakarlıklara zorlayıp ağır zararlara uğratması. El alanun ayagın almak diler
Etine dolgun: Şişman sayılmayan, tombul; balık etli.
Yani etine tolı bâlâ-bülend
Fena bulmak: Yok olmak (M.K.).
Bulmuş iken hâk-i vücûdı fenâ
Fırsat gözetmek (kollamak): Yaomka istediği şey için uygun zaman ve elverişli durum beklemek.
Müftiye fırsat gözedürdi hemân
Fırsatı fevt etmemek: Fırsatı kaçırmamak.
Biz dahi fevt itmeyelüm fırsatı
Fitne kopmak: İnsanların birbirine düşmesi.
Fitne kopar milket-i eşbâhdan
Gökte ararken yerde bulmak: Çok büyük zorluklarla elde edeceğini sandığı bir şeyi kolaylıkla elde etmek.
Yerde bulur gökde ararken mehi
Görmezden gelmek: Görmemiş gibi davranmak.
Görmeze ururdı iderdi cefâ
Gözü gibi bakmak: Bir zarar gelmesin diye özenle ilgilenmek.
İki gözüm gibi tutardım anı
Gözü gönlü açılmak: Neşelenmek, içine ferahlık dolmak.
Gönli gözi açılub eyler güzâr
Gözü uyku görmemek: Uyuyamamak.
Uyhu mı görür idi aceb gözleri
Gün gibi aşikâr: Herkesin anlayabileceği gibi ortada açık seçik olmak.
Gün gibi ma’nası ola rûşenâ
Gürültüsü göğe çıkmak: Çok fazla gürültü yapmak (M.K.).
Çarha çıkub gulgule-i âhirîn
Haddini aşmak: Kimse tecâvüz idemez haddini
Haddini bildirmek: Birisine küstahlık ettiği için sert bir karşılık vermek.
Bildüririn haddüni bir gün sana
Haddini bilmek: Gücünü, yetkisini, yeteneğini bilerek davranmak; her işe karışmamak; küstahlık etmemek.
Haddini bildi götürüb ins ü cân
Haftasına varmadan: Aradan bir hafta geçmeden.
Haftasına varmadın oldı dûçâr
Hal-i dil ile: Gönül diliyle.
Hâl-i dil ile ana itdüm suâl
Hali harap olmak: Durumu kötü ve perişan olmak.
Fikr-i hat u hâl ile hâlüm harâb
Haline dayanamamak: Durumuna acıyarak gerekeni yapmak.
Döymedi sûz-ı dil-i nâlânuma
Halini anlatmaya mecali olmamak: Çok yorgun ve bitkin bir halde bulunmak
Kalmadı hiç hâlümi şerha mecâl
Halini arz etmek: Sıkıntısını, arzusunu anlatmak.
Hazret-i müftiye ide arz-ı hâl
Haneye teklif etmek: Evine çağırmak (M.K.).
Hâneye teklîf idüb i’zâz-ı tâm
Har ü hakir etmek: Rezil etmek (M.K.).
Bağladılar hâr ü hakîr itdiler
Harama el uzatmamak: Kendisine haram olan bir şeyi yapmak.
Sunmadı hiç hân-ı harâma eli
Hâtıruma geldi o lahza benüm
Hayır dua ile anmak: Orada olmayan birisini güzel söz ve dualarla anmak (M.K.).
Hayr duâdan beni yâd ideler
Hayrını görmek: Güle güle kullanmak; iyi günlerde kullanmak; kendisi için iyilikler getirmek.
Hayrını gör var yüri bu himmetün
Her sakallıyı dede sanmak: Görünüşe bakarak karşıdaki kişiye aldanmak.
Her köri müfti mi sanursun harîf
Hoş geçinmek: İyi ve güzel geçinmek (M.K.).
Hûş geçinür oldı riyâzet ile
Hüküm de ferman da senin: İstediğini yapabilirsin (M.K.).
Hükm senün emr senündür hemân
Istırap vermek: Acı çektirmek (M.K.).
Virdi o yârâna gelüb ıztırâb
İbret almak: Bir şeyden gereken dersi çıkarmak.
Dinle bu efsâneyi ibret al
İbretle bakmak: Bir şeye gereken dersi çıkararak bakmak.
Her tarafa ibret ile nâzır ol
İçine dert olmak: Yapmak istediği bir şeyi yapmaktan dolayı üzüntü duymak
Firkati olur içime gizli renc
İki cihanda yüzü kara olmak: İki dünyada da rezil olmak.
İki cihânda ola yüzi kara
İki gönül bir olmak: İki insanın birbirini çok sevmesi (M.K.).
Âkıbeti bir olur iki gönül
İntikam almak: Yapılan kötülüğün acısını çıkarmak. Şaykaları çeker alur intikâm
İtibar bulmak: (Metinde) Değer kazanmak, itibar sahibi olmak (M.K.).
Hâl-i hayâtında bulur i’tibâr
Kahkahadan dünyayı yıkmak: Çok gülmek (M.K.).
Sarsar idi kahkahadan âlemi
Kalbi kalbine sığmamak: Çok heyecanlanmak ve sevinmek (M.K.). Kalbüme sığmadı kalbüm o dem
Kan koyusu: Kan renginde, çok kırmızı.
Kan koyusıdır sakın andan meded
Kanını içmeğe kast etmek: Öldürmeğe çalışmak (M.K.).
İçmeğe kasd itdi anun kanını
Kanlı göz yaşı dökmek: Gözleri kanlanıncaya kadar ağlamak, çok göz yaşı dökmek (M.K.).
Dökdi gözinden yere hûn-ı ciger
Karda yürüyüp(gezip) izini belli etmemek: Yaptığı uygunsuz işi, kimsenin sezmeyeceği bir ustalıkla yapmak.
Karda yürü itme izün âşikâr
Kaşı gözü oynamak: Hileci ve üçkağıtçı insanların bu özelliklerini belirtmek için kullanılır.
Oynamada mekr ile gözi kaşı
Katline ferman: Birisini öldürme emrinin verilmesi (M.K.).
Hâtemi katl itmeğe fermân idüb
Kazdığı kuyuya düşmek: Birisi için gizlice hazırladığı tehlike kendisinin ayağına dolaşmak.
Kazdığı kuyuya düşer haşm-nâk
Kem gözle bakmak: Kötü niyetle bakmak; nazar değdiren bir bakışla bakmak.
Eyleme hem-sâyelere keç nazar
Keramet satmak: Kendisinde olan sıra dışı özellikleri övünerek anlatmak (M.K.).
Kim ki kerâmet sata dellâldir
Kıssadan hisse almak: Anlatılan olaydan ders almak.
Kıssadan al ârif isen hisseyi
Kıymetini bilmek: Bir kişiye hak ettiği değeri vermek.
Bilmedünüz kıymetini erlerün
Kör soba: Güçlükle yanan veya iyi yanmayan soba. Günümüzde bu deyim halk arasında “sağır soba” biçiminde kullanılmaktadır (M.K.).
Kör sobaya dönmüş idi ocağı
Gûş kabardub o har-ı dil-pesend
Kulluğa bel bağlamak: Bir kişinin emrinde ve hizmetinde bulunmak (M.K.).
Kulluğa bel bağladuğumdan nişân
Kuvvet bulmak: Güçlenmek (M.K.).
Hâke girince dahi kuvvet bulur
Mat etmek: Karşısındakini yanıt veremez duruma getirmek.
Düşmeni mansûbe ile mât ider
Mersiyesini okumak: Ölen kişinin arkasından ağıt yakmak (M.K.).
Mersiyesin okumadum anlarun
Meseleye vakıf olmak: Konunun ne olduğunu bilip anlamak (M.K.). Vâkıf olub mes’eleye ehl-i bezm
Mest etmek: Kendinden geçirmek (M.K.).
Bülbüli mest eledüm ol zevk ile
Mışıl mışıl uyumak: Derin uykuda olmak (M.K.).
Gördi ki her birisi mış mış uyur
Namusunu yere çalmak: Onurunu, namusunu ve saygınlığını kaybetmek (M.K.).
Şîşe-i ârını çalar yerlere
Nefse uymak: İsteklerini, tutkularını denetim altına alamamak.
Nefse uyan oldı cehûl ü zalûm
Nefsine yenilmek: İsteklerini, tutkularını denetim altına alamamak.
Nefsine mağlup har-ı zen-perest
Nükteleri küflü kokmak: İnsanları rahatsız edici sözler söylemek (M.K.).
Küfli kokar nüktelerini hemân
Önüne kimse duramamak: Yapacağı işi kimsenin engelleyememesi (M.K.).
Önüne kim turabilirdi meger
Önünü almak (kesmek): Yolunu kesmek.
Önin alurdı geliyorken zenân
Ötesini bilmemek: Söylediğinden başka bildiğinin olmaması (M.K.).
Ötesini bilmezin a’lâ idi
Pervane gibi kendini parçalamak: İstediği bir şeyin olmaması karşısında duymuş olduğu üzüntüden üstünü başını parçalamak, yırtınmak.
Rahat yüzü görmek: Hiç rahat edememek.
Göre mi râhat yüzün erken yiğit
Sabırdan başka çaresi olmamak: Sıkıntısının ve derdinin çaresi olmaması (M.K..). Sabrdan özge yoğ idi çâresi
Sermayeyi tüketmek: Parasını bitirmek.
Hayf ki sermâyeyi itdün harâb
Seyrine (görünüşe) aldanmak: Bir şeyin mahiyetini bilmeden sadece dışarıdan göründüğü şekle göre yorum yapmak ve davranmak (M.K.).
Seyrine aldandı bu lu’betgâhın
Sözü bela olmak: İnsanın başına sıkıntı getirecek sözler söylemek (M.K.).
Vaiz-i şehrün de sözi bir belâ
Sözü ilaç olmak: İnsanın sıkıntılarını çözecek sözler söylemek (M.K.).
Oldı her eşkâle keâmı ilâc
Sözüne gelmek: Sonunda onun söylediklerini kabul etmek.
Sözüne gelmezsen eğer işte ben
Şeref vermek: Bir yere özel bir lütuf olarak gelmek, gitmek.
Kabre ki sundukası virmiş şeref
Şeytanı dost (arkadaş) edinmek: Uygunsuz işler yapma isteğine kapılmak, kötü işler yapmak.
Fi’lüne şeytânı refîk eyledün
Şişede peri: Peri gibi şişenin içinde bulunmak.
Şîşede perî idi gûyâ hemân
Tatlı dil dökmek: Gönül alıcı ve güzel konuşmak. Gördüm anı dökdi bana tatlı dil
Tatlı dille doyurmak: Gönül alıcı ve güzel konuşarak karşıdakini hoşnut etmek.
Tatlı diliyle toyurur her zamân
Tuz ekmek hakkı/ hakkını helal etmek: Sofrasında yemek yediği ve iyiliklerini gördüğü kimsenin kendisi üzerinde bulunduğu kabul edilen hakkını helal etmek. Nân u nemek hakkını itsün helâl
Tuzağa düşmek: Kendisini kötü bir duruma düşürmek için hazırlanan düzenin kurbanı olmak.
Bendine düşmüş idi anun niçe merd
Uçmağa kanat açmak: Uçacak gibi olmak; uçma durumuna gelmek (M.K.)
Her birisi uçmağa açdı kanat
Üf desen uçacak: Çok zayıf, halsiz ve bitkin bir görüntü içerisinde olan insanlar için kullanılır (M.K.). Tâkati yok üf disen uçar hemân
Vaslına ermek: Bir şeye/kişiye kavuşmak (M.K.).
İrmese vaslına o sîmîn-tenün
Yedisini kırkını yapmak: Ölen birisinin ardından ölümü takip eden yedinci ve kırkıncı gecelerde mevlid okutmak (M.K.).
Heb yedisin kırkın iderdük tamâm
Yer yarılıp içine girmek: Pek çok utanmak, o anda kimsenin kendisini görmemesini istemek.
Yir yarılaydı girer idi yire
Yerden göğe kadar: Pek çok, anlatılmayacak kadar çok. Hâsılı yerden göğeden fakı var
Yere bakan yürek yakan: Sessiz ve yumuşak huylu göründüğü halde sinsice dolap çevirip kötülükler yapan.
Yere bakar encüm-i gaddâr-veş
Yola getirmek: Kötü ve yanlış yolda olan birisinin durumunu düzeltmek.
Çekdi getürdi yola sığmazları
Yoluna can vermek: Bir kişinin uğrunda ölmek (M.K.).
Yoluna cân vireni unutmasun
Yolunu bağlamak (kesmek): Bir kişinin/şeyin ilerlemesini engellemek (M.K.).
Bağladı nâgeh yolunı ol sehâb
Yüreğinin yağını erimek: Korkulacak bir meydana gelecek diye kaygı çekmek.
Yüreği yağın eridüb oldı dâğ
Yüzü kara olmak: Utanılacak bir durumu olan.
Âkıbet oldı yine yüzi kara
Zerre kadar: Hiç mi hiç.
Zerre kadar cânda komaz illeti
17. yüzyıl Divan edebiyatı şairlerinden Nev’izâde Atâî’nin Nefhatü’l-Ezhâr adlı mesnevisinde yer alan deyimler üzerinde yaptığımız bu çalışmanın, dil bakımından Arapça ve Farsça’nın etkisi altında olan Türkçe’nin o dönemki dil özelliklerini göstermesi bakımından önemli olduğunu düşünüyoruz. Konu bakımından zaman zaman yerli ve milli konuların işlendiği bu yüzyılda, Türkçe’ye özgü dil özelliklerinin de şiirde ağırlığını göstermeye başlaması ve halk ağzında kullanılan kelime ve deyimlerin şiirde geniş ölçüde yer bulmasıyla, Divan edebiyatında yerli ve milli bir hava da meydana gelmeye başlamıştır. Bu noktadan hareketle, Türk edebiyatında 19. yüzyılın sonlarından itibaren ortaya çıkan Milli Edebiyat cereyanlarının temelinin de, aslında yüzyıllar önce yaşayan Edirneli Nazmi, Tatavlalı Mahremî, Aydınlı Visalî, Bosnalı Alaaddin Sabit, Nev’izâde Ataî gibi şiirlerinde milli ve yerli unsurlara önem veren şairlere dayandığı söylenebilir.
 AKSAN DOĞAN, Türkçe’nin Gücü, Bilgi Yayınevi, İstanbul 1990, s.83.
 Bakınız: Turgut KARACAN, Bosnalı Alaaddin Sabit Divanı, Pasifik Yayınları, Samsun 1998.
 Nefhatü’l-Ezhâr mesnevisinin metni için şu kaynaktan faydalandık:
KUZUBAŞ Muhammet, Nefhatü’l-Ezhâr Mesnevisi, Deniz Kültür Yayınları, Samsun 2005.
 Deyimlerin bazıları deyimler sözlüklerinde yoktur. Bu tür deyimlerin günümüzdeki anlamlarını vererek M.K. (Muhammet KUZUBAŞ) biçiminde belirtik. Deyimler sözlüklerinde olan deyimlerin bugünkü karşılıkları ve anlamlarıyla ilgili olarak şu kaynaklardan faydalandık:
a) AKSOY Ömer Asım, Deyimler Sözlüğü, İnkılap Kitabevi, İstanbul 1995.
b) GÖLPINARLI Abdülbaki, Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri, İnkılap ve Aka Kitabevleri, İstanbul 1977.
c) ÇOTUKSÖKEN Yusuf, Türkçe Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, Toroslu Kitaplığı Yayınları, İstanbul 2004.
NOT: Makalenin kaynak gösterilmeden herhangi bir şekilde başka bir yerde yayınlanması telif ilkeleri çerçevesinde yasaktır.