Düzyazı Türleri (8. Sınıf)
Anasayfa8. Sınıf Türkçe8. Sınıf Türkçe Konu AnlatımıDüzyazı Türleri (8. Sınıf)
Dil kurallarına uygun olarak cümle ve paragraf halinde ortaya konulan söz ve yazıya nesir (düz yazı) denir. Nesir ya sade ya da sanatlı olur. Sade nesirde, doğal bir anlatım görülür. Sanatlı nesirde ise seçme kelimelere, türlü söz ve anlam oyunlarına yer verilir.
Nesirle anlatım biçimiyle; roman, hikâye, tiyatro, makale, deneme, fıkra gibi anlatım türleri yazılır.
Üslup: Bir yazıyı başka yazılardan ayıran anlatım özelliğine uslup denir.
Bir kimsenin kendi hayat hikâyesini anlattığı eser türüdür. Çoğu zaman bunlarda, sanatçı kendisiyle beraber aile büyüklerinden, çevreden ve aile içi durumlardan da söz eder.
Bir düşünce veya duygunun birilerine iletilmesi amacıyla yazılan özel yazılardır. Bu türde eser verenler arasında; Fuzuli, Namık Kemal, Ziya Gökalp, A. Hamdi Tanpınar ve Cahit Sıtkı Tarancı gibi yazarlarımız başta gelir.
C. GEZİ YAZISI (SEYAHATNAME)
Gezip görülen yerler hakkında yazılan yazılardır. Gezi yazısında yazar daima, gezdiği yerleri anlatmalı, uydurma, yanlış bilgiler vermemelidir. Yazar gördüklerini, okuyucusunun daha iyi algılaması için, karşılaştırma yapar. Okur sanki o yerleri sanatçıyla gezer gibi olur. Türk Edebiyatında en ünlü gezi yazısı Evliya Çelebi'nin "Seyahatname" adlı eseridir. Ahmet Haşim ve Fatih Rıfkı Atay bu türde başarılı örnekler vermişlerdir.
Hayattaki olayları konu edinen, sahnede oynanmak amacıyla yazılan edebi eserdir. Roman ve hikâye soyut olduğu hâlde, tiyatro somuttur. Tiyatro eserleri, konularına göre dram, trajedi ve komedi gibi türlere ayrılır.
Trajedi: Seyirciye, hayatın acıklı yönlerini göstermek, ahlak, erdemi anlatmak için yazılmış manzum eserlerdir. Konusunu seçkin kimselerin hayatından ya da mitolojiden alır. Kahramanları tanrılar, tanrıçalar ve soylu kimselerdir. Kusursuz bir üslubu vardır. Kaba sözlere yer verilmez. Eser baştan sona kadar ağırbaşlı, ciddi bir hava içinde geçer. Çirkin olaylar, seyircinin gözü önünde gerçekleştirilmez, sahne arkasıda gerçekleştirilir. Bu olaylar haberciler tarafından sahnede aktarılır. Üç birlik kuralına uyulur. (Yer, zaman, olay) Oyunda korolara yer verilir. Ünlü trajedi yazarları: Eski Yunan; Aiskhylos, Eurupides, Sophokles. Fransız; Corneille, Racine.
Komedi: İnsanların ve olayların gülünç yönlerini ortaya koymak, izleyenleri güldürmek ve düşündürmek amacıyla yazılmış tiyatro eseridir. Konusunu, yaşanılan hayattan ve günlük olaylardan alr. Kişiler halktan ve yüksek zümreden her çeşit insan olabilir. Her türlü söze şakaya yer verilir. Kişilerin her türlü davranışları sahneden gösterilir. Birbirini izleyen diyalog ve koro bölümlerinden oluşur. Manzum olarak yazılır. Üç birlik kuralına uyulur. Türün yazarları: Yunan - Aristophanes, Fransız - Moliere.
Dram: Hayatı olduğu gibi acıklı ve gülünç yönleriyle sahnede göstermek için yazılan tiyatro eseridir. Hayatı olduğu gibi yansıtır. Trajedi ve komedi kaynaşmıştır. Konusunu günlük yaşamdan ve tarihten alır. Üç birlik kuralına uyma zorunluluğu yoktur. Olaylar, çirkin dahi olsa sahnede gösterildiği gibi kişiler hangi sınıf ve halktan olursa olsun dramda yer alır.
Sanat, edebiyat, düşünce eserlerini hem öz hem yapı yönünden açıklayan, başarılı ya da değerli ve değersiz yönlerini gösteren, bunları örneklerle somutlayıp belirten yazı türüdür. Eleştirici objektif olmalıdır. Eleştiride amaç okura ve yazara yol göstermektir. Eleştirmenin kişisel duygularını kattığı eleştirilere öznel eleştiri, kişisel duygularını katmadığı, objektif olduğu eleştirilere de nesnel eleştiri denir.
E. GÜNLÜK (GÜNCE)
Yaşanan olayların, izlenimlerin, tarih atılarak, günü gününe yazılması ile oluşan türe günlük denir. Kısa yazılardır. Olayı yaşayan kişi tarafından yazılır. Yazarın hayatından izler taşır. İçten ve sevecendir. Ruzname de denir. Bu türde eser verenler arasında; Oktay Akbal, Suut Kemal Yetkin, Seyit Kemal Karaalioğlu gibi yazarlar bulunur.
F. HATIRA (ANI)
Bir yazarın kendisinin yaşadığı ya da tanık olduğu olayları, sanat değeri taşıyan bir üslupla anlattığı yazılardır. Geçmişteki olay üzerine yazılır. Yazar, olayları kendi bakış açısından anlatır. Anılar, yaşadığı dönem hakkında bilgi verir. Anılarda, yazarın kişisel bakışı söz konusudur. Hatıra türünde eser verenlerin başında; Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Rasim, Halit Ziya Uşaklıgil, Hüseyin Cahit Yalçın ve Falih Rıfkı Atay gelir.
Ünlü kişilerin hayatını anlatan yazı türüdür. Kişiyi tüm yönleriyle tanıtır. Açık, sade bir dil kullanılır. Divan edebiyatında şairleri anlatan bu esere, "Tezkire" denirdi. Bu dalda yazanların en önemlileri; Mithat Cemal Kuntay, Şevket Süreyya Aydemir, Behçet Necatigil, Yakup Kadri Karaosmanoğlu'dur.
İnsanların yaşadıkları ya da yaşayabilecekleri olayları, yer, zaman ve şahsa bağlayarak anlatan eserlere roman denir. Romanda olaylar geniş ve ayrıntılı olarak anlatılır. Ana olay etrafında olaycıklar vardır. Şahıs kadrosu geniştir. Karakter çözümlemeleri yapılır. Zaman olarak geri dönüşler olur. Romanlar çeşitli türlere ayrılır:
Töre Romanı: Toplumun yaşayış tarzısın, geleneklerini, âdetlerini işleyen romandır.
Polisiye Roman: Dedektif hikâyelerini anlatan romandır.
Ünlü Türk Romancıları: Halit Ziya Uşaklıgil, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin, Ahmet Hamdi Tanpınar, Orhan Kemal, Kemal Tahir, Orhan Pamuk, Tarık Buğra, Yaşar Kemal, Peyami Safa ...
Olmuş ya da olması mümkün olan olayları anlatan kısa sanat eserleridir. Tek bir olay anlatır. Olaycıklar yoktur. Şahıs kadrosu romana göre dardır. Kişiler çoğu zaman hayatının belli bir anı içinde anlatılır.
Olay Hikâyesi: Maupassant tarzı da denir. Olay esastır. Bizdeki temsilcisi, Ömer Seyfettin'dir.
Durum Hikâyesi: Çehov tarzı da denir. Olaydan çok insanın belli bir zaman dilimindeki durumu anlatılır. Bizdeki temsilci, Sait Faik Abasıyanık'tır.
Olağanüstü olayların anlatıldığı sözlü bir edebiyat ürünüdür. Olaylar hayal ürünüdür. Yer ve zaman belli değildir. Kahramanlar insanüstü nitelikler gösterir. İyiler hep iyi, kötüler hep kötüdür. İyiler ödüllendirilir, kötüler cezalandırılır. Eğiticilik esastır. Evrensel konular işlenir. Olaylar miş'li geçmiş zaman kullanılarak anlatılır. Ülkemizde masal derlemecilerinin başında Eflatun Cem Güney gelir.
Bir gerçeği açıklamak, bir konuda görüş ve düşünceler öne sürmek ya da bir tezi savunmak, desteklemek için yazılan yazılara makale denir. Anlatım yalın ve yoğundur, nesnel bir nitelik taşır. Öne sürülen düşünce ve tez kanıtlanır. Söz oyunlarına başvurulmaz, süslü anlatımdan uzak durulur. Her konuda makale yazılabilir. Gazete ve dergilerde yayımlanır. Türk makale yazarları arasında; Ziya Gökalp, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Fatih Rıfkı Atay, Necip Fazıl Kısakürek sayılabilir.
Yazarın herhangi bir konudaki görüşlerini, kesin kurallara varmadan, kanıtlamaya kalkmadan, okuyucuyu inanmaya zorlamadan anlattığı yazı türüdür. Yazar, kendisiyle konuşuyormuş gibi bir hava sezdirir. Samimi bir dil kullanılır. Yazar, öne sürdüğü görüşleri ispatlamak zorunda değildir. Yazarın kesin bir sonuca varma zorunluluğu yoktur. Nurullah Ataç "Deneme, ben ülkesidir"der. Yazar anlatımda ve konu seçiminde özgürdür. Türün ünlüleri, Ahmet Haşim, N. Ataç, Suut Kemal Yetkin, A. Hamdi Tanpınar, Sebahattin Eyüboğlu.
UYGULAMA: Deneme ile ilgili bilgilerin doğru olanına "D" yanlış olanına "Y" yazınız.
( ) Selim İleri bir deneme yazarıdır.
( ) Montaigne yazılarıyla edebiyatta deneme türünün oluşmasına yol açmıştır.
( ) Denemeler adlı eser Bacon 'a aittir.
( ) Deneme yazarı, yazdıklarını mutlaka ispatlamalıdır.
Yazarın, gündelik olayları, özel bir görüşle, güzel bir üslupla, kanıtlama gereği duymadan yazdığı kısa, günübirlik yazılardır. Gazete yazısıdır. Yazar düşüncelerini kanıtlama yoluna gitmez. Dil doğaldır. Günlük deyimlere, yer yer nükteli sözlere yer verilir. Türün ünlüleri, Ahmet Rasim, Falih Rıfkı, A. Haşim, H. Cahit Yalçın, Peyami Safa.
Yazarın, gündelik olaylarla ilgili düşüncelerini, okuyucu ile karşı karşıya oturup konuşuyormuş gibi içten bir hava içinde yazdığı yazılardır. Herkesi ilgilendiren konular seçilir. Cümleler çoğu zaman konuşmadaki gibi devriktir. Yazar, sorulu - cevaplı cümlelerle karşısındakileriyle konuşuyormuş hissi verir. İçtenlik, samimilik, doğallık sohbetin özelliklerindendir. Türün ünlüleri; Ahmet Rasim, Şevket Rado, Selim Sırrı Tarcan, Nurullah Ataç ...
Aşağıdaki hangi cümlede bilgi yanlışlığı vardır?
A) Eleştiri, olumlu ve olumsuz yanları birlikte verir.
B) Makale yazıları olay yazılarıdır.
C) Fıkra yazılarında ispatlanma yoktur.
D) Deneme yazarı, kendi kendisiyle konuşuyormuş gibidir.
"Bundan sonra günlük olaylarla ilgili görüş ve düşüncelerimi yeni gazetemde yazacağım." diyen yazar ne tür bir yazıdan söz ediyor?
Kahramanlarının olağanüstü hâllerini coşkulu, törensel bir üslupla anlatan ve genellikle birkaç bölümden oluşan manzum eserlerdir. Bilinen en eski edebiyat türlerinden biridir. Yunanca "espos" kelimesinden gelmektedir. Mitoloji, efsane, folklor ve tarihî öğeler içerir. Destanlar ve destansı hikâyeler ilkçağlardan beri dünyanın her yerinde gelenekleri sonraki kuşaklara aktarmak için ortaklaşa yaratılmış edebî biçimlerdir.
Asya kıtasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Türk boyları arasında zengin bir destan geleneği vardır. Bilinen Türk destanları arasında en eskisi Yaratılış Destanı'dır. Altay Türkleri arasında söylenmektedir. V. Radlov tarafından tespit edilip yazıya geçirilmiştir. Saka Destanı, İskit Türklerine aittir. Bu destan zinciri içinde Alp Er Tunga ve Şu parçaları bulunur. Bunlar Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lugati-t-Türk adlı eserinde yer almıştır. Oğuz Kağan Destanı 14'üncü yüzyılda derlenmiş özet nitelikte bir metindir. Oğuz Kağan'ın doğumu ve üstün nitelikleri, askeri başarıları ve ülkeyi oğulları arasında pay edişi anlatılır. Oğuz Türklerinden günümüze gelen tek destan metni ise Dede Korkut Kitabı'dır. Bayındır Han soyundan geldikleri sanılan Akkoyunlular'ın egemen olduğu Kuzeydoğu Anadolu'daki olaylar ve Müslüman Oğuzların hayatı anlatılır. Göktürk Destanları çeşitli parçalardan oluşmuştur. Bozkurt parçasında Göktürklerin bir boz kurdun soyundan geldikleri, Ergenekon parçasında ise Ergenkon'a sığınmaları, çoğalıp buraya sığmayınca dağı eriterek dış dünyaya çıkmaları anlatılır. Köroğlu parçasında, göçebe Oğuzlar'ın Horasan ve Hazar'da İranlılarla savaşlarından söz edilir. Manas Destanı'nda Kırgız Türklerinin putperest Kalmuk ve Çinlilerle savaşları vardır. Cengiz Han Destanı, Moğol istilasından sonra Kıpçak bozkırlarında ve eski Uygurların yaşadığı bölgelerdeki olayları anlatır. Timur Destanı, Timur'un savaşları ve kişiliğine yer verir. Danişmend Gazi Destanı'nda Türklerin Anadolu'yu ele geçirmeleri anlatılır. Battal Gazi Destanı'nda da Anadolu'daki Türk-Bizans savaşları yer alır.