KURTULUŞ SAVAŞINDA İÇEL - PDF
Download "KURTULUŞ SAVAŞINDA İÇEL"
1 KURTULUŞ SAVAŞINDA İÇEL SAĞ KALANLAR 50 YIL SONRA TEKRAR ÇETE KURARAK BİR KİTAP YAZDILAR : KURTULUŞ SAVAŞINDA İÇEL İşgal günlerinde Fransızların ve Ermenilerin yaptıklarını ve Kuvayı Milliyeyi okurken, Mersin tarihini 1920 li yıllarda İçel in sosyal, kültürel, etnik, ekonomik yapısını, değer yargılarını, yaşam biçimini, konuşulan ve yazılan dilini de bulacaksınız. 280 sayfalık kitabın tamamını, virgülüne dokunmadan sunuyoruz. KURTULUŞ SAVAŞINDA İÇEL * BAHA MATBAASI İSTANBUL 1971 İ Ç İ N D E K İ L E R Bu kitap Niçin Yazıldı Bu kitap Nasıl Yazıldı BİRİNCİ BÖLÜM KISA TARİHÇE Tarihte İçel Tarihte Mersin Tarihte Tarsus
2 İKİNCİ BÖLÜM İŞGAL ÖNCESİ DURUM Savaş Sonlarında Durum Birinci Cihan Savaşının Son Günleri Mustafa Kemal Kilis te Bir Karşılama Bir Öğüt Ateş kese Doğru Mustafa Kemal Gurup Komutanı Ateşkes imzalanıyor Mondros Ateşkes Anlaşması Mustafa Kemal Hükümeti Uyarıyor Mustafa Kemal in İstek ve Tavsiyeleri Mustafa Kemal Halkı Uyarıyor Mustafa Kemal Mersin de Mustafa Kemal Adana dan Ayrılıyor Nihat Paşa Vazife Başında Kilikya yı Boşaltmamız İsteniyor Tehdit Başlıyor Nihat Paşa nın Teklifleri Ve Sonuçları İşgal Haberinin Tepkisi Nihat Paşa nın Uyarmaları Kara Günlere Doğru ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İŞGAL VE İŞGAL SIRASINDA OLUP BİTENLER Düşman Gemileri Mersin de İşgal Başlıyor Galipler Topraklarımızı Taksim Ediyor Fransızlar da İşgale Katılıyor
3 İlk Saldırılar Fransız İşgali Genişliyor İşgalde İdari Kuruluş Mersin ve Tarsus da Yönetim Tanışma Ve Oyalama Cemiyetler Ve Tutumları Bir Açıklama Ve Bir Gerçek İdari İşlere Karışma Emniyette Durum Belediyede Durum İşgal Askerleri ile Anlaşma Milis Teşkilatı İşgalde Yayın Türklerden Ajan Aranıyor Fransızlar Jandarmaya El Atıyor Yolculukta Tehlikeler Ermeni Çeteleri Faaliyete Geçiyor Tece Faciası Takip Başlıyor Yeniköy Faciası Askeri Mahkemeler Ve Yetkileri Vatanseverler Cezalandırılıyor Bir Rozet Olayı Hükümet Konağına Bayrak Çekme Bir Başka Bayrak Olayı Bir Çete ve Türklere Suç İsnadı İkinci Çete ve Akıbeti Silah Toplama Teşebbüsü İzmir İşgalinin Etkileri İki Küstahlık Örneği Zorla Süsleme Ticaret Mahkemesi Teşkili Şehir İçi Saldırıları Olay Genişliyor Tarsus ta Bir Olay Jandarmanın Çalışmaları
4 Tarsus ta Durum Ermeni Komitesinin Yeni Bir Tertibi Halk Oyuna Baş Vuruluyor Bir Bayrak Olayı Pas Pas Yapılan Bayrak İngiliz Fransız Anlaşası ve Sonuçları General Guro nun Karşılanması Sömürü Gümrüğü Kuruluyor Jandarmanın Çalışma ve Hazırlıkları Tarsus ta Durum BÖLÜM 4-5 KURTULUŞ SAVAŞINDA MUT, SİLİFKE, ANAMUR, GÜLNAR VE ERMENEK Mersin e Tertiplenen İlk Kuvayi Milliyenin Kuruluşu Kurtuluş Savaşına Toplu Bir Bakış İstiklal Savaşının Milletler Arası Etkisi ve Sonuçları Kuvayi Milliye Kuruluşunun İlk Önderleri Mut ta İlk Kuruluş Silifke de ilk Kuruluş Mersin e Mürettep İlk Kuvayi Milliyenin Kuruluşu Mut ta Durum ve Teşkilat Ve Mut Bölüğünün Kuruluşu Karaman dan Silah Getiriliyor Teşkilat Genişliyor Subay ve Erata Maaş Veriliyor Mut taki Silahlar Alınıyor Binbaşı Emin Mengenli Mut ta Kuvayi Milliye Mağara da Mağara daki Hazırlık ve Çalışmalar Çalışma Keloluğa İntikal Ediyor Yağda Köylerinde Teşkilat Kuruluyor Gülnar da da Teşkilat Kuruluyor Mutasarrıfın Garip Bir Hareketi Mustafa Kemal in Direktif ve Uyarmaları
5 Müfrezeler Düzenleniyor Mut ta Alınan, Kararlar Binbaşı Emin Bey Silifkelileri Uyarıyor Silifke de Teşkilat Kuruluyor ALTINCI BÖLÜM İŞGAL BÖLGESİNE GİRİŞ VE ilk OLAYLAR İleri Hareket Başlıyor Arslan Köy İşgal Ediliyor İleri Harekâta Ait Rapor ve Yazışmalar Fransızların Hazırlıkları Jandarmada Kaynaşma Seyyar Jandarma Bölüğü Kuvayi Milliyeye Katılıyor Mersin den Takviye ve Cephane Gönderiliyor Adil Efenin Çamalan İstikametine Akını Tarsus ta Bir Bayrak olayı Fevzi Esir Ediliyor Fevzi Kurşuna Diziliyor Fransızlar Fevziyi Arıyor YEDİNCİ BÖLÜM MERSİN VE TARSUS CEPHELERİNDE MÜDAFAAİ HUKUK TEŞKİLATI İlk Teşkilat sf 165 Mersin Müdafaai Hukuk Teşkilatı İlk Milletvekili Seçimi Hükümet Teşkili İaşe Ve Geri Hizmetler Sağlık İşleri
6 SEKİZİNCİ BÖLÜM GURUP VE MÜFREZELERİN KURULUK VE KONUŞLARI Milli Müfrezeler Teşkiline Ait Talimat Mersin Gurubu Tarsus Gurubu Kavaklıhan Gurubu Çukurova Cephesi Mıntıkalara Ayrılıyor DOKUZUNCU BÖLÜM MERSİN VE TARSUS CEPHELERİNDE YAPILANAN SAVAŞLAR Giriş MERSİN GRUBUNDA YAPILAN SAVAŞLAR Başnalar Savaşı Arpaçsakarlar Baskını Fransızlara Verilen Ültimatom Fransızların Mezitli Baskını İçme Savaşı Kızılyar Çiftliği Baskını 1. Su Bendi Savaşı 2. Su Bendi Savaşı Su Bentlerinin tamiri Yirmi Günlük Mütareke Gudubes Savaşı Emirler Savaşı Amerikan Koleji Müdürünün Tutuklanması TARSUS GRUBUNDA CEREYAN EDEN SAVAŞLAR 1. Eshabı Kehif Savaşı 1. Hacı Talip Savaşı Bağlar Savaşı
7 Rasim Bey Fabrikası Baskını 2. Hacı Talip Savaşı Fransızların Adana dan Çıkış ve Dönüşleri Biricik Topumuz ve Marifetleri Küçük Ziyaret Savaşı 2. Eshabı Kehif Savaşı Karadirlik Savaşı 3. Eshabı Kehif Savaşı KAVAKLIHAN GRUBUNDA CEREYAN EDEN SAVAŞLAR 1.Kavaklıhan Savaşı Ballıca Savaşı 2. Kavaklıhan Savaşı Kar Boğazı Savaşı Mersin ve Tarsus _köylerinde Yapılan Tahribat İsmet Paşa nın Takdirleri ONUNCU BÖLÜM ANKARA ANDLAŞMASI VE KURTULUŞ Ankara Andlaşmasına Doğru Fransızları Anlaşmaya Götüren Yol Koparılmaz Bir Parça Eşkiya Değil Vatansever Andlaşmanın Metni Andlaşmanın Fransa da Uyandırdığı Tepki Ermeniler ve Soysuzlar Kaçıyor Fransızlar1a Diplomatik Temas Kuruluyor Adana Havalisi Komutanlığı Kuruluyor Mülki Teşkilat Mersin in Kurtuluşu
8 Tarsus un Kurtuluşu Son Vazife Sözlük BİRİNCİ BÖLÜM ATATÜRK ün dilinden Kuvayi Milliye Herşeyin bittiğini ve kurtuluş ümidinin büsbütün söndüğü sananlar Mustafa Kemal e sordular: Osmanlı Hükümeti iki büyük müttefiki ile beraber yenilmiştir. Ordunun silahları elinden alınmış, donanma perişan edilmiş, yurdun dört bir bucağı düşmanlar tarafından işgâl altına alınmıştır. Bu durum karşısında sizin kurmak istediğiniz KUVAYI MİLLİYE neye yarar? Mustafa Kemal şu cevabı verdi: - KUVAYİ MİLLLİYE, NAMUSLU BİR insanin YASTIĞININ ALTINDAKİ TABANCAYA BENZER. NAMUSUNU KURTARMASI İÇİN HERHANGİ BİR ÜMİDİ KALMADIĞI ZAMANDA HİÇ OLMAZSA İNTİHARA YARAR. Tarih yazmak, tarih yapmak kadar mühimdir. Yazan yapana sadık kalmazsa değişmeyen hakikat insanlığı şaşırtacak bir mahiyet alır ATATÜRK KURTULUŞ SAVAŞINDA İÇEL TARİHİ ni YAZMA KOMİTESİ MİTHAT TOROĞLU LÜTFİ OĞUZCAN HASAN AKINCI (Rahmetli) OSMAN MUZAFFER KOÇAŞOĞLU S.FİKRİ MUTLU ÖMER NAZMİ ÇİFTÇİ
9 ZEKERİYA KARAYAYLALI ŞEREF GENÇ BU KİTAP NİÇİN YAZILDI? Birinci Cihan Harbi diye anılan ve 1914 den 1918 e kadar süren büyük savata Türk orduları kendi sınırlarımızda ve sınıraşırı ülkelerde olmak üzere yedi cephede,(çanakkale, Kafkas, Irak, Filistin, Arabistan, Galiçya, Romanya) birden savaşmış ve tarihi şerefinden hiçbirşey kaybetmeden aslanlar gibi çarpışmıştı. Ancak, Osmanlı hükümeti, anlaşma ile bağlı bulunduğu Almanya, Avusturya, Macaristan üçlüsünün yenilmesi ve Filistin bozgunu üzerine, biraz da Amerika cumhurbaşkanı Vilson un Dünya milletlerine özgürlük vadeden prensiplerine aldanarak yenenlerden barış istemek zorunda kalmış, Mondros da sözü kesilen Ateşkes andlaşması nı imzalamıştı. Yenenler, Türk ün büsbütün zebun düştüğünü sanarak bu andlaşmayı kendi çıkarlarına göre uygulama yolunu tutmuşlar, Türk ordu ve donanmasını silahtan yoksun bırakmak, yurdun en verimli ve stratejik bölge ve noktalarını ele geçirmek, demiryolları ve limanları kontrolleri altına almak gibi çare ve tedbirlere baş vurmak suretile memleketimizde bir sömürge politikası izlemeye yeltenmişlerdi. Bu arada Türk yurdunun en verimli bir parçası olan Çukurova bölgesi de, yenenler tarafından güdülen bu yanlış politikadan payını almakta gecikmemiş, önce İngilizler daha sonra Fransızlar tarafından işgâl e d i l m i ş t i. Yenilgi ile her şeyin bittiğini ve yenenlerin insaf ve merhametine sığınmaktan başka çare kalmadığını sanan Osmanlı hükümeti ve yabancı himayesinde de olsa taç ve tahtını korumayı düşünen zamanın Padişahı bütün bu olaylara adeta seyirci kalıyor, bütün bu zilletlere boyun eğiyordu. Ama, yüzyıllar boyu özgür ve egemen yaşamış, özgür ve egemen yaşamayı benimsemiş olan Türk milleti, için için kaynayan bir volkan gibi geleceğin gelişmesini ve ne getireceğini bekliyordu. 15 Mayıs 1919 da İzmir in Yunanlılar tarafından işgâli bu volkanın taşmasına ve etrafına lavlar saçmasına sebep oldu. Ne var ki, Türk milleti yer yer fışkıran bu milli uyanışa yön verecek bir lider bekliyordu. Bu lider 1919 yılı 19 Mayısında, Samsun dan bütün yurdu ışıtan bir güneş gibi parladı. Artık, Türk milleti liderini, Türk ordusu başını, başbuğunu bulmuştu. Olaylar ardı ardına gelişmekte gecikmedi. Pek sevdiği askerlik meslekinden de ayrılıp SİNE İ MİLLETTE BİR FERD İ MÜCAHİT olarak kendisini kurtuluş davasına adayan Mustafa Kemal, Türk milletini özgürlük ve egemenlik bayrağı altında topladı. Düşmanların ve yardakçılarının binbir çeşit zulüm ve hakareti altında inleyen Çukurovalılar da bu bayrağın altına
10 kavuşmakta gecikmediler. İşgâl Çukurova da binbir facia ile devam ediyor, esasen için için direnme hazırlığı yapmakta olan yiğit Çukurava lılar liderin vereceği işareti bekliyorlardı. Nihayet o mutlu gün de geldi. Toroslardan aşan ufak çaptaki milli kuvvetler, şehirlere ve ovaya doğru indikçe bir çığ gibi büyüyor, heybetleşiyordu. Bütün Çukurovalılar mallarını, canlarını bu uğura adamış durumda idiler. Kurtuluşa ve kurtarıcıya inanıyor, Tanrının inayetine güveniyorlardı. İşte Çukurova Kurtuluş Savaşı diye adlandırdığımız bu azametli olay Türkün bu iyman ve güveninden doğdu. Bu şanlı tarihin bir parçası olan Kurtuluş savaşında İçel bölümü hakkında bugüne kadar bazı eserler meydana getirilmişse de bunların bu bölgede cereyan eden olay ve savaşları tam manasile yansıtmamakta olduğu görülmekte idi. Kuvayi Milliye ruh ve ülküsünü yaymak, yaşatmak ve genç kuşaklara aşılamak gayesile kurulan Türkiye Kuvayi Milliye Mücaahit ve Gazileri Cemiyeti Mersin Şubesi duyulan bu eksikliği gidermek amacile o günlerde Müfreze Komutan ve Subaylığı yapmış olan sekiz kişilik bir komite seçerek bu şerefli görevin başarılmasına memur etti. Komite, arasız devam eden bir çalışma sonunda bu eseri meydana getirdi. Eserde tarihi vesikalara dayanıldığı gibi, şükrana değer bir olay olarak halen hayatta bulunan ve tarihi yapan ve yaratan müfreze Komutan ve Subaylarını hatıra ve görgülerini de kıymetlendirdi. Gaye: tarihe hizmet ve genç kuşaklara örnek vermekten ibarettir. Eser, ana hatları ile şu bölümleri kapsamaktadır: 1 Tarihte İçel, Mersin ve Tarsus; 2 Bölgede işgâl öncesi durum; 3 İşgal ve işgâl sırasında olup bitenler; 4 Mersin de tertiplenen ilk Kuvayi Milliye nasıl kuruldu? 5 Kurtuluş davasında Mut, Silifke, Gülnar, Anamur ve Ermenek; 6 Kuvayi Milliye nin işgâl bölgesine girişi ve ilk olaylar;
11 7 Müdafaai Hukuk teşkilatı, gördüğü hizmetler, Hükümet teşkili, iaşe ve sağlık işleri; 8 Grup ve Müfrezelerin kuruluş ve konuşları; 9 Mersin ve Tarsus cephelerindeki baskın ve savaşlar; 10- Ankara andlaşn1ası ve kurtuluş. Eserin yazılışında, bugünkü yaşayan dil esas tutulmuş, metinlerde geçen bazı sözlerin Öztürkçe karşılıkları sona konmuştur. Bu eser, ayni zamanda Türk ün en zebun zamanında bile neler yapmağa ve başarmağa muktedir olduğunu gösteren bir belgedir. Bu eserle, Türk ün yaradılışında varolan özgürlük ve egemenlik aşk ve iymanını Yansıtabilmişsek ne mutlu bize! Kurtuluş Savaşında İçel Tarihini Yazma Komitesi BU KİTAP NASIL YAZILDI? Bundan önceki Bu kitap niçin Yazıldı? bölümünde: Kurtuluş Savaşında İçel i yazmak üzere bir komitenin kurulduğuna değinmiştik. Bu bölümde de bu kitabın nasıl yazıldığına kısaca değinmek istiyoruz. Önce, sekiz kişilik komiteyi tanıtalım: Başkan: Mithat Toroğlu, Kuvayi Milliye Tarsus Grubu Bozkurt Müfrezesi Komutanı, Yedek Üsteğmen Mersin eski Belediye Başkanı. Raportör: Lütfi Oğuzcan, Kuvayi Milliye Tarsus Grubu Gençler Müfrezesi Komutanı, Yedek Üsteğmen, Mersin Belediye Başkan Muavinliğinden emekli.
12 Ü y e l e r : Hasan Akıncı, Kuvayi Milliye de Karabomba Müfrezesi Komutanı,Jandarma Müfettişliğinden emekli Albay. Fikri Mutlu, Kuvayi, Milliye de Mersin Grubu Harp Müşaviri, Harp Malulü Yedek Üsteğmen, Eski Mersin Milletvekili. Osman Muzaffer Koçaşoğlu, Kuvayi Milliye de Tarsus Grubu Alsancak Müfrezesi Komutanı, Yedek Üsteğmen, Emekli Öğretmen. Ömer Nazmi Çiftçi, Kuvayi Milliye de Tarsus Grubu Demirbaş Müfrezesi Komutanı, Yedek Üsteğmen, Emekli Öğretmen. Şeref Genç, Kuvayi Milliye de Mersin Grubu Yılmaz Müfrezesi Komutanı, Yedek Üsteğmen Nakliyeci. Zekeriya Karayaylalı, Kuvayi Milliye de Kavak1ıhan Grubu Müfreze Komutanlarından, Astsubay, Tüccar. Bu eseri yazma görevini üzerine alan komite ilk toplantısında: a) İçel, Mersin ve Tarsus un kısa tarihçesi ile, Kurtuluş savaşında Mut, Gülnar ve Silifke bölümünü yazma görevini Fikri Mutlu ya; b) İşgal öncesi durum ile işgâl sırasında Mersin de geçen olayları yazma görevini Şeref Genç e; c) Kavaklıhan Grubunda ve Tarsus un ova kısmında geçen savaşları yazma görevini Ömer Nazmi Çiftçi ve Zekeriya Karayaylalı ya vermiştir. d) Tarsus un Kar boğazında esir edilen Fransız Taburunun nasıl esir alındığını belirlen kısmın Hasan Akıncı nın hatıralariyle diğer eser ve hatıralardan faydalanılarak yazılmasına ve Kavaklıhan savaşları hakkında da yine bu hatıralardan istifade edilmesine; e) Mersin ve Tarsus cephelerinde vukubulan diğer baskın ve savaşların doğrudan doğruya komitece bu savaşları yapan kişilerin huzurunda yazılmasına karar verilmiştir. Komitece alınan bu karara göre dökümanlar ilgililer tarafından büyük bir dikkat ve titizlikle hazırlanarak komiteye verilmiş, komite önünde okunarak son şekli almıştır. Eserde, bu konuda şimdiye kadar çıkan eserlerin aksine işgâl öncesi ve işgâl esnasındaki
13 olaylara çok önem verilmiştir. Hazırlanıp komite tarafından onaylanan yazıların tamamı raportör olarak Lütfi Oğuzcan a veriln1iş, bu arkadaş tarafından asıllarına sadık kalınarak kaleme alınmış ve bir kere daha komite huzurunda lüzumlu tashih ve ekler yapıldıktan sonra baskıya hazır bir duruma getirilmiştir.onun için eser, herhangi bir şahsa değil komiteye maledilmiş ve geliri Türkiye Kuvayi Milliye Mücait ve Gazileri Cemiyeti Mersin Şubesine bırakılmıştır. Kurtuluş Savaşında İçel Tarihini Yazma Komitesi BİRİNCİ BÖLÜM KISA TARİHÇE TARİHTE İÇEL İçel, bugün merkezi Mersin olan bir, ilimizin adıdır. Silifke den geçip Akdeniz e dökülen Göksu ırmağının batısında Ermenek, Gülnar, Anamur ilçelerinin bulunduğu çevrelerle doğusunda Mut ilçesi de dahil Alata ya kadar olan bölgeyi içine alan ve kuzeyi Toroslar, güneyi Akdeniz le çevrili eski (Taşlık Kilikya) bölgesinde Fatih Sultan Mehmet in oğlu İkinci Beyazıt zamanında yapılan idari teşkilatta merkezi Ermenek olmak üzere kurulan Sancağa İçel adı verilerek Karaman eyaletine bağlanmıştır de Sultan Abdülaziz zamanında yapılan teşkilatta İçel Sancağı aynen bırakılmış ise de bir süre sonra, Sancak merkezi Ermenek ten Silifke ye naklolunmuştur. Daha sonra 1919 da Ermenek ilçesi Silifke den ayrılarak Konya iline bağlanmıştır de, Çukurova nın düşmanlar tarafından işgâli üzerine Silifke müstakil Sancak haline getirilerek doğrudan doğruya İçişleri Bakanlığına bağlanmıştı de Sancak teşkilatı kaldırılmış olduğundan merkezi yine Silifke olmak üzere İçel ili kurulmuştur de, ekonomik nedenlerin de etkisi ile merkezi Mersin olmak üzere yeni bir İçel İli kurulmuş, Silifke, Mut, Gülnar, Anamur ve Tarsus İlçeleri bu İl e bağlanmıştır. Halen, daha sonra İlçe haline getirilen Erdemli de bu İl e bağlı bulunmaktadır.
14 TARİHTE MERSİN Akdeniz kıyısında, Tarsus un 26 kilometre batısında, Silifke nin 85 kilometre doğusunda bulunan Mersin in, tarihi (Zefiriyüm) şehri harabeleri üzerinde bundan 400 yıl kadar Önce Mersinli oğlu adlı bir Türkmen oymağı tarafından kurulduğu türlü belgelerle bilinmektedir. Gerçi, yerli ve yabancı bazı yazarlar Mersin, adının bu çevrede ötedenberi pek bol olarak yetişen Türklerin (Murt veya Mersin), Arapların (Hambeles) dedikleri yaprağı nar yaprağına benzeyen ağırca kokulu bir bitkiden alındığını yazmışlarsa da bunun yanlış olduğu incelemelerle açığa çıkmıştır. Çünkü, Mersin Akdeniz kıyılarına, özgü bir bitkidir. Oysa, bugün bu bitkinin hiç bulunmadığı ve hatta bilinmediği Ordu, Trabzon, Manisa, Sivas, Aydın, İzmir gibi illerimizde (Mersin veya Mersinli) adlı Köylere ve Qymaklara rastlanmaktadır. Ayni zamanda büyük Türk bilgini ve gezgini Evliya Çelebi de bundan 300 yıl önce buralardan geçerken, bugünkü Mersin şehrinin olduğu yerde içinde Mersinlioğlu adlı bir Türkmen oymağının yaşadığı bir köyün bulunduğunu ve burada bir gece konakladığını seyahatname sinin 9. cildinin 327. sahifesinde yazmaktadır. Mersin çayı nın doğusundaki (Yümük tepe veya Mersin Hüyüğü)nde yılları arasında Jon Garsang tarafından yapılan kazı hakkında Türk Tarih Kurumu tarafından özel olarak yayınlanan eserde burasının 4000 yıl önce Etiler e ait su seviyesinden 19 metre yükseklikte oturulan bir yer ve kazıda silaha benzer aletlere rastlanmadığına göre halkının bağ, bahçe ve seramik işleri ile uğraşan sakin kişiler oldukları açıklanmıştır. Mersin in batısında Soli ve Pompei Polis şehirleri kalıntıları vardır. Mersin in doğusunda ve Karaduvar Mahallesi yakınında eski devrin meşhur Anhiyal şehrinin kalıntıları vardır. Bu şehrin hamamlarına 15 kilometre kuzeyde (İçme) den su getirildiği_dikilitaş çevrelerindeki yıkıntılardan anlaşılmaktadır. Mersin Köyü bir süre, merkezi şimdiki Camili Köyünde bulunan Göğceli Bucağına bağlandı (1825). Daha sonra Bucak merkezi, Mersin çayı nın batısında Menteş Köyüne yakın ve halen kalıntısı bile belirsiz olan ve (9 Harnu) denilen yerin karşısında olup devrin ağalarının oturdukları (Karaisalı oğlu) Köyüne kaldırıldı. (1837) Burada Bucak merkezi 15 yıl kaldıktan sonra, kıyıdaki Mersin Köyü nün gelişmesi üzerine Göğceli adı değişmemek ve Tarsus İlçesine bağlı kalmak üzere Mersin e nakledildi. Bu sırada Bucak Müdürü, Mustafa bey adında, bir zattır de Adana ya bağlı olmak üzere Elvanlı, Kalınlı ve Göğceli, bucakları birleştirilerek merkezi Mersin olmak üzere Göğceli İlçesi kuruldu. İlk Kaymakamı Halep li Mahmut Gürani dir.
15 1888 yılında Sancak haline getirilmiş ve Mersin-Adana demiryolunun yapım ve işletmesi imtiyazı 99 yıl süre ile bir Fransız şirketine verilmiş ye 1890 da yapımı tamamlanarak törenle işletmeye açılmıştır de müstakil Mutasarrıflık haline getirilen Mersin gelişmeye, devam etmiş ve 1924 de Vilayet olmuştur de eski İçel Vilayetinin Mersin Vİ1ayeti ile birleştirilmesi üzerine merkezi Mersin olmak üzere bugünkü, İçel İli meydan gelmiştir. Mersin şehri, tabii ve ekenomik olayların da etkisi ile günden güne gelişmiş, dışarıdan gelen, Rum, Ermeni, Mısır ve Arabistan dan göç eden halkla nüfusu çoğalmağa başlamıştır. Anadolu nun çıkış iskelesi vazifesini yüzyıllar boyu Tarsus un Regma gölü kenarındaki Pirgus şehri yapmıştır. Meşhur Mısır Kraliçesi Kleopatra bu iskeleden çıkarak Roma lı Mark Antuvan la birleşmişti. Zamanla ırmak yolu ile Toroslardan gelen toprak ve denizin dalgalarla attığı kum ve çakıllar bu gölü batak haline getirmiş, iskele şehri de su içinde kalmıştır. Meşhur Türk denizcisi Piri Reis in Akdeniz çevresi hakkında yazdığı Kitabülbahir adlı eserinde bu iskelenin resimleri ve açıklamaları vardır. Bu kitap yazılalı 400 yıl geçmiştir (1511), Pirgus iskelesinin bu suretle yok olması ile iskele yavaş yavaş batıya kaymış ve Mersin de yerleşmiştir. Mersin, bugün tam donatımlı bir limana sahip bulunmaktadır metre uzunluğunda dalgakıranı, aynı zamanda büyük-küçük yüz gemiyi barındırabilecek 354 hektarlık 19,5 metre derinliğinde havuzlu, çeşitli iskelelerine yine küçük büyük 40 geminin yanaşabileceği limanı, modern anbarları, yolcu salonları, idare yerleri ve 100 bin tonluk silosu ile çalışır haldedir. Ayrıca büyük tankerlerin rafineri iskelesine girebil1neleri için liman içinde 18 metre derinliğinde bir kanalı bulunmaktadır. Bu liman halen Türkiyede mevcut limanların en büyüğüdür. Tarihte Tarsus Bu gün İçel İli nin Mersin den Sonra en büyük İlçesi olan Tarsus Berdan (CYDNUS) ırmağının batısında bulunan, varlığını tarihin derinlikleri içinde koruyarak günümüze kadar gelmiş, güney bölgemizin şirin ve ayni zamanda verimli zengin bir şehridir. Tarsus şehrinin kuruluşu ve kuranı hakkında çeşitli söylenti1er varsa da bu konu Üzerinde kesin bir sonuca varılmamakta, ancak (M.Ö.4000) yılından beri var olduğu kabul edilmektedir. Gülek boğazı gibi önemli bir geçidin bitiş yerinde oluşu, Tarsus u Anadolu nun ilk ve en büyük şehirlerin den biri yapmıştır. (M.Ö. 2000) Yıllarına o gelinceye kadar Anadolu da yaşayanlardan kalmış yazılı bir metin
16 olmadığı için Tarsus ve çevresi ile ilgili bilgileri doğru olarak bulmak mümkün değildir. Mevcut tarihlerde verilen bilgilerse birbirini tutmamakta ve bozmaktadır. Bununla beraber Tarsus un adı ve kuruluşu hakkında kısaca bilgi vermeyi uygun bulduk _ yıllarında Miss. Hetty Koldman tarafından Gözlü Kule de yapılan kazıda Milattan önce Hititlerin yaşadıkları devreye ait bulunan mühür ve tabletlerden şehrin Tassi adlı biri tarafından kurulduğu tahmin edilmiştir. Yine şehrin Milattan binlerce yıl önce meskün bir yer olduğu ve Kilikya nın merkezi bulunduğu anlaşılmaktadır. Miratül iber adlı Arap tarihi ise Tarsus un ilk adının Tarasis olduğunu yazmaktadır. Tarsus, Nuh Peygamber in evlatlarından Yafes in torunu Terasis tarafından kurulmuştur. Şehir M.Ö yıl önce Asur Hükümdarı Semiramis ve torunlarının eline geçmiştir. Tarsus, çeşitli dönemlerde Hititler, eski Mısır lılar, Finikeli ler, İranlı lar, Romalı lar, Binazslı lar, Arap lar ve Selçuklu ların eline geçmiş ve her devirde ünlü bir şehir olarak kalmıştır. Çok, eski bir tarihe sahip olan Tarsus un, Anadolu nun işlek bir limanı olduğuna yukarıda değinmiştik. İskele daha sonra Yeniköy e ve Mısır lı İbrahim Paşa nın bu havaliyi işgâli sırasında Mersin e kaymıştır. Tarsus ırmağı, önceleri şehrin ortasından geçerek Gözlü Kule nin kuzeyinden dolaşıp Reğma gölüne akmakta idi. Irmağın içinde sandallarla dolaşılırdı. Tarsus un tarihi her yönden zengindir. Ramazanoğulları tarafından yaptırılmış olan Ulu Cami ye bitişik türbede Şit Aleyhisselam, Lokman Hekim ve Abbasi Halifesi Me mun un mezarları, yine Ulu Cami civarında Hazreti Peygamber in Müezzini Bilal i Habeşi ye ait makam, Makam Camiinde Danyal Aleyhisselam ın makamları bulunmaktadır. Hazreti İsa nın Havarilerinden Sen Pol Tarsuslu olup halen bu Havari nin evinin bulunduğu yerdeki Sen Pol kuyusu Hıristiyanlarca mukaddes sayılmakta ve ziyaret edilmektedir. Bunlardan başka Kur anı Kerim de adları geçen Eshab ı Kehf in sığındıkları mağara şehrin kuzeybatısında 14 kilometre mesafedeki dağın eteğinde olup daimi bir ziyaret halindedir. Tarsus un eski sur kalıntılarından Kancık kapı denilen kapı halen mevcut olup şehrin batısında ve Tarsus-Mersin yolu üzerindedir. Ayrıca Eski Cami civarında halk tarafından Altından geçme denilen ve eski bir hamam kalıntısı olduğu sanılan yapı da halen ayakta durmaktadır. Tarsus ırmağı, eski devirlerde şehrin ortasından geçmekte iken Bizans İmparatoru Jüstinyen tarafından akımı değiştirilmiş ve şehrin doğusundan şimdiki yatağına alınmıştır ( ). Jüstinyen tarafından yaptırılan ve Baç köprüsü denen tarihi köprü halen yıkıntı halindedir. Bu akım değiştirme sonucu, Tarsus un kuzeyinde ırmak üzerinde
17 meydana gelen su tüyülen denen çağlayanın bulunduğu yerde su bendi kalıntıları bulunmaktadır. Büyük İskender in Tarsus ta bulunduğu sıralarda burada yıkandığı ve aldığı hastalık sonucu öldüğü tarihi söylentiler arasındadır. Tarsus ırmağına Araplar tarafından Berdan adının, suyunun soğuk oluşundan, ötürü verildiği de tarihi rivayetlerdendir. İKİNCİ BÖLÜM İŞGAL ÖNCESİ DURUM Savaş sonlarında durum 1914 den 1918 e kadar dört yıl süren Birinci Cihan Savaşı nda bütün Türkler gibi Mersin ve Tarsus halkı da bu savaşlara katılmışlar, bütün cephelerde büyük kahramanlık ve fedakârlık göstermişlerdi. Bilhassa bu savaşın ilk yıllarında o zamanki kuruluş ve konuşa göre aynı şehir halkından kurulan birlikler arasında Çanakkale savaşlarına katılan Mersin ve Tarsus un en seçkin ve genç erleri bu savaşlarda büyük kayıplara uğramışlardı. Kayıbı olmayan ev yok gibi idi. Durum yürekler acısı idi. Bu arada ocağı sönerek kapıları kapanan evler de az değildi. Köylerde tarım işleri yaşı geçkin ihtiyarlarla kadın ve çocuklara kalmıştı. Şehirler halkı, darı sömeği, süpürge tohumu karıştırılmış bir dilim vesika ekmeği alabilmek için fırınlar önünde bekleşiyordu. Açlık ve sefillik son haddini bulmuştu. Bunlara ek olarak meydana gelen bulaşıcı ve salgın hastalıklar halkı ve orduyu kasıp kavuruyordu. Şehirlerin ticari ve ekonomik hayatı durmuş, Köyler ıssızlaşmıştı. Mersin ve Tarsus çevresinde asker kaçaklarını izleyen gezici Jandarma ve askeri birliklerinin halka yaptıkları zulüm ve işkenceler de silahlı kuvvetlere karşı duyulan sevgiyi baltalıyordu. Uzun süren savaş, halkta büyük bir bezginlik ve usanç yaratmıştı. Mersin de türeyen Hacı Tomaoğlu Bodosaki adındaki fabrikatör, askeri ihtiyaçların müteahhitliği gibi bir maske altında çeşitli dolaplar çeviriyordu. Hükümet içinde ikinci bir Hükümet kurmuş gibi idi. Bu adamın teşkilatı adeta bir kaçaklar sığınağı halinde idi. Emrinde çalışanlar her türlü takipten muaf idiler. İşgal sırasında, velinimeti Türkler e karşı cephe alan bu soysuz, bizim sırtımızdan kazandığı paralarla İzmir i işgâl eden Yunanlıları açıktan açığa destekliyordu. Kurtuluş günlerinde yalnız bir fabrika enkazı bırakarak kaçan bu adam, sonradan Yunanistan ın birinci sınıf politikacılarından ve milyoner, zenginlerinden biri olmuş, hiyanetini devam ettirmişti.
18 Bu arada ibrete değer bir olay olarak kaydedelim: Bizim ekmeğimizi yedikleri, bizim yurdumuzda servet sahibi oldukları halde bize hiyanet ve düşmana casusluk edenler de çıkmıştı Temmuz ayı ortalarında bir gece yarısı Mersin açık limanının iç kısmında yakalanan bir sandalda, içi vesika dolu bir torba ile üç kişi ele geçirildi. Bunlardan yapılan soruşturma sonucu kırkı aşkın bir casus örgütü ortaya çıkarıldı ve hepsi de tutuklandı. Tutuklular, Gudübes sırtında kurulan çadırlarda 68. Alaydan bir birliğin korunması altında 23. Tümenin özel Harp Divanınca (Askeri Mahkeme) yargılandılar. Sonuçda: Bu hainlerin Kıbrıs taki İngiliz casus örgütü ile bağlantı kurdukları, sandallarla açık denizde İngiliz torpidosu ile temas sağladıkları ve askeri sırları verdikleri anlaşıldı. Harp Divanınca idam da dahil çeşitli cezalara çarptırıldılar. Ancak hükmün tasdiki Ordu Komutanının onayına gönderildiği sırada ateşkes olmuş, tutuklular da serbest bırakılmıştı. Daha sonra işgâlde düşmanlarla da işbirliği yapan bu kişiler, Ankara andlaşması uyarınca Türk ün merhamet ve affından faydalanmışlar, ömürlerinin sonuna kadar Mersin de yaşamışlardır. Bu konuda ad vermedik. Ancak, Atatürk ün Türkün, Türklerden gayri dostu yoktur. sözünü unutmayalım, diyoruz. Birinci Cihan Savaşı nın son günleri Mustafa Kemal Paşa, komutasındaki 7. Ordu ile Rayak ve Baalbek te kanlı savaşlar verdikten sonra, düşmanlara Anadolu nun yolunu kapamak amacı ile. Katma-Raco arasında bir savunma düzeni kurmuş ve Halep Valisi Abdülhalik Bey i yanına alarak Halep ten ayrılmıştı (23 Ekim 1918). 15 Ekim de İngilizler bu savunma hattına saldırmışlarsa da büyük kayıplar vererek yenilmiş ve çekilmişlerdi. Bu son savaşta İngiliz, Generallerin den Diyaman da maktüller arasında bulunuyordu. Bu savaşla Mustafa Kemal Paşa Anadolu nun güneydoğu sınırlarını fiilen tesbit etmiş oluyordu. Mustafa Kemal Kilis te Mustafa Kemal Paşa nın kesin kararı halkı da silahlandırarak güney bölgesinde Anadolu yu savunmaktı. Düşmanı cephede tesbit ettikten sonra 27 Ekim 1918 günü saat 20 sıralarında yanında Yaveri Cevat Abbas da olduğu halde Kilis e gelmişti. Yahudi maşatlığında silahlı birkaç kişi otomobilini durdurdular. Çanakkale de maiyetinde bulunan bir çavuş, Paşa yı tanıdı. Otomobilinin çamurluğuna binerek birlikte şehre girdiler. Bu silahlı teşkilatın, sonradan Milis Yüzbaşı olan İslam bey in güney den gelecek herhangi bir tecavüze karşı koymak üzere meydana getirdiği Milli kuvvetlere mensup olduklarını öğrenen Paşa, Kilislilerin bu uyanıklığından çok memnun kaldı. Şehrin ileri geleneklerini o gece konuk kaldığı Mevlevi tekkesinde toplayarak onlara: Bizim için savaşın henüz bitmediğini, asıl kurtuluş savaşının bundan sonra başlayacağını ona göre hazırlanmaları gerektiğini söyledi. Aldığı müsbet cevaplardan memnun kalarak
19 Sabahleyin döndü. Bir karşılaşma bir öğüt Kilis dönüşü, Katma dan Anteb e gitmekte olan Milletvekili Ali Cenani (Eski Ticaret Bakanlarından rahmetli) beyle karşılaştı. Konuşma sırasında Ali Cenani beyin: çapulcu urbanın saldırılarından korunmak ve kurtulmak için aile ve akrabasını başka yere göçürmek istediğini Öğrenen Mustafa Kemal Paşa: - Kaçmaktan ziyade saldırıların önlenmesi lazım geldiğini, istedikleri kadar silah ve cephane vereceğini, hemşerilerile temasa geçerek savunma tedbirleri almalarının uygun ve gerekli olduğunu, bildirdi. Ateşkese doğru Bulgarların yenilgisi ve yenenlerle ateşkes andlaşması imzalanması Osmanlı hükümetini de bu yolda imkânlar aramaya yöneltmişti. Irak cephesinde Kütülamare de esir düşen ve Büyükada da enterne edilen İngiliz Generali Tavshent serbest bırakılmıştı. General, telsizle İngilizlerin Akdeniz filosu Komutanı ile temasa geçmiş ve müsait bir cevap almıştı. Bunun üzerine Sadrazam ve Başkomutanlık Kurmay Başkanı Ahmet İzzet Paşa gönderdiği 27 Ekim 1918 tarihli şifre (harp tarihi vesikaları dergisi sayı 27, Fotokopi 690) ile 7. Ordu Komutanı Mustafa Kemal Paşa yı durumdan haberdar etmiş, cephede bulunan Alman birliklerinin geri çekilmelerinin muhtemel olduğunu bildirerek ona göre tedbir alınmasını istemişti. Mustafa Kemal Grup Komutanı oluyor Sadrazam ve Başkomutanlık Genel Kurmay Başkanı Ahmet İzzet Paşa, Yıldırım Orduları Grup Komutanı Mareşal Limon Fon Sanders Paşa ya gönderdiği şifre İle: Ateşkesin kesinleşmesi ve kendisinin Grup Komutanlığından ayrılması halinde yerine Mustafa Kemal Paşa yı tayin tasavvurunda olduğunu beyanla her an Komutayı ele alabilmesi için gerekli bilgi ve açıklamaların şimdiden kendisine verilmesini Bildirmiş olduğundan Grup Kurmay Başkanı bu şifreden, Raco_da bulunan Mustafa Kemal paşayı haberdar etmiş, gerekli bilgiyi vermek Üzere ya kendilerinin oraya gitmesinin yahut Mustafa Kemal Paşa nın Adana ya gelmesinin muvafık olup olmadığını 30 Ekim 1918 tarihinde şifre ile ve Liman Fon Sanders Paşa nın emrile kendisine bildirmişti. Mustafa Kemal Paşa kendisinin Adana ya gitmesini uygun gördüğünden şifreyi alır almaz ayni gün Adana ya gelmiştir. 31 Ekin günü, Yıldırım Orduları Grubu Karargahı nın bulunduğu Adana oteline giden Mustafa Kemal Paşa ya, grup Komutanı Müşir (mareşal) Liman Fon Sanders Paşa şu tarihi sözlerle grubun komutasını devir ve teslim etmiştir: - Ekselans! Siz, muharebe cephelerinde, Arıburnu nda, Anafartalarda çok yakından tanıdığım kumandansınız. Aramızda, gerçi bazı hadiseler, vak alar oldu. Fakat nihayet bunlar, bizi birbirimize daha iyi tanıştırmış oldu. Kalpten dost olduğumuzu zannederim.
20 Bugün Türkiye yi terke icbar olunurken, emrim altındaki orduları, Türkiye ye ilk geldiğim zamandanberi takdirkârı bulunduğum bir kumandana tevdi ediyorum. Bu umumi felaket içinde behbahtlık duymamak mümkün değildir. Ben yalnız bir şeyle müteselli oluyorum: Kumandayı size terk ve tevdi etmek. Bu dakikadan itibaren emir sizindir; ben sizin misafirinizim. Ateşkes imzalanıyor Limni adasının Monndros limanında Ağamemnun zırhlısında Osmanlı delegeleri Bahriye Nazırı (Deniz İşleri Bakanı) Rauf, Hariciye Nezareti (Dışişleri Bakanlığı) Müsteşarı Reşat Hikmet, Kurmay Yarbay Sadul1ah beylerle İngiliz Amirali Kaltrop arasında 31 Ekim öğleden sonra işlemek üzere 25 maddelik ateşkes andlaşması imza edilmiştir. Bunun üzerine Sadrazam ve Başkomutanlık Kurmay Başkanı Ahmet İzzet Paşa, Yıldırım Orduları Grup Komutanlığına acele şifre ile ateşkes andlaşmasının imzalandığını bildirmiştir. (Harp tarihi vesikaları dergisi 698 fotokopi). Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığına Fevkalade müstaceldir: ,20 sonra Bugün 31 Ekim 1918 öğleden sonra muteber olmak üzere Birleşik Devletlerle ateşkes imza edilerek bu Devletler Delegeleri olayı Bulgaristan, Suriye ve Irak ta bulunan Orduları Komutanlarına bildirmişlerdir. Ateşkes şartlarına kesin surette uyulması ve bu bildirinin alındığının bildirilmesi gerektir. Geniş açıklama ayrıca bildirilecektir 31 Ekim Sadrazam ve Başkomutanlık Kurmay Başkanı Ahmet İZZET Mondros ateşkes andlaşması Çok ağır şartları ihtiva eden Mondros ateşkes andlaşmasının bazı maddeleri, Türk delegelerinin itirazları üzerine kısmen değiştirilmişse de, Osmanlı İmparatorluğu nun tasfiyesine, yurdumuzun düşmanlar tarafından işgâl edilmesine, ordu ve donanmamızın silahtan tecridine yol açan maddeler hemen aynen kalmış ve Osmanlı delegelerine adeta dikte ettirilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu nun ölüm fermanı demek olan bu andlaşmayı tarihi önemine binaen aynen alıyoruz: Madde 1 Bahr-i Siyaha mürur için Çanakkale ve Bahr-i Siyah boğazlarının küşadı ve Bahr-i Siyaha mürurun temini, Çanakkale ve Bahr-i Siyah istihkâmatının müttefikler tarafından işgâli. Madde 2 Osmanlı sularındaki bilcümle torpil tarlaları ile torpido ve kovan mevazii ve mevanii saire mevakii gösterilecek ve bunları taramak veya refetmek için talep vukuunda
SÍYASl TARIH. DEVLETLERARASI HUKUKU ve METÍNLERÍ. Prof. NÍHAT ERlM. ( Osmank tmparatorlugu Andla malari )
ANKARA ÜNÍVERSlTESl HUKUK FAKÜLTESl YAYINLARI Prof. NÍHAT ERlM DEVLETLERARASI HUKUKU ve METÍNLERÍ SÍYASl TARIH Cilt: 1 ( Osmank tmparatorlugu Andla malari ) T i R K laklh KIRI Ml BASIMKVÍ ANKARA 19 5 3