Karaç Döö Destanı Ve Özeti ( Kırgız Destanı ) Dr. Doğan Kaya - Halk Hikaye Ve Destan - Edebiyat | Edebiyat Ve Sanat Akademisi
Masal olarak anlatılan bu eseri, 1939 yılında, toplam 4700 dize olarak K. Akiev şiire dönüştürülmüştür. Aslında bir masal olduğu için masal unsurlarını bünyesinde barındırmış, ancak destani nitelikler anlatım zenginleştirilmiştir. Hikâyesi Ak Döö (Dev), Kara Döö ve Kök Döö üzerine bina edilmiştir. Bu bakımdan Karaç Döö’nün Bolot ile ortak noktaları fazladır.
Eserin başlangıcında Kırgızların Narın-Kol (Alma-Ata ilinin Kegen ilçesi) , Keimpol, Üç Karkıra, Kegen, Ulan, Isık Göl’e kadar oturmaları Oyrot-Kalmaklar ile komşu olarak yaşamaları, onlar ile sürekli iç çatışmada bulunmaları konusuna yer verilir. Sonra Karaç’ın üç dev ile savaşmasına geçilir. Karaç Döö’de muhayyel unsurların çok olmakla beraber reel sahneler de az değildir. Akiev’in oluşturduğu metin halkın arzularına ve estetik kaygılarına tercümanı olacak niteliktedir.
Karaç Döö’nün özeti şöyledir:
Kalmaklar arasında birtakım olağanüstülüklere sahip yaşlı bir kadın vardır. Üç canlı, üç başlı, dünyaya kahraman bir çocuğun geleceğini önceden bilen ve sihir hüneri olan kadın, toplum içinde diğer insanlar gibi yaşar. Kendi halkı arasında kabul görmediği için Kalmaklara sığınır. Başı 9 kat daha büyük olan Kalmak’ın pehlivanı ile evlenir. İşte o evlilikten O evlilikten Ak Döö, Kök Döö, Kara Döö doğar. Eşi vefat edince, çocukları ile tekrar Kalmaklar arasına karışır. Devlerin anası çocuklarına; “Kırgızlara sefer düzenleyin, güçlü olun. ” diye telkinlerde bulunur.
Kırgızlar, kuzeydeki Moğollara sınır olan bölgede yaşamaktadır.
Kırgızları Kadan adlı bir han yönetmektedir. Onun Ablan, Suban, Kara Mergen adında üç oğlu vardır. Oygut halkından Bübüray adlı kahraman kız Kara Mergen’e meydan okur, kendisiyle yarışmak istediğini, şayet yenilirse kendisiyle evleneceğini söyler. Yarışta Kara Mergen, galip gelir. Bübüray, sözünde durur ve Kara Mergen ile evlenir. Bu evlilikten Karaç doğar. Ancak doğum sırasında Bübüray vefat eder. Dedesi Kadan Han, Karaç’ı, himayesine alır, Ulan’a gönderip herkesten gizleyerek büyütür. Ona, çok ihtimam gösterirler, çünkü Karaç, ileride Kırgızları yönetecek kahramandır. Karaç, üç yaşında ve altı yaşında ata bindiğinde atın beli kırılır. Dokuz yaşındayken ata binince, bindiği at, deveye binince bindiği deve ölür. Bu bakımdan nere giderse, yürüyerek gider. Büyük kayaları yerinden söküp kaldırır.
Diğer taraftan Ak Döö, Kara Döö ve Kök Döö’nün anneleri olan yaşlı kadın, Kadan Han’ın oğlu Kara Mergen’den Karaç’ın doğacağını öğrenir ve onu öldürmek ister. Kırgızların arasında dolaşır ancak Karaç’ın izin bulamaz. Çünkü Kadan, bunu hissetmiş, kendisine tabi 50 evi toplayıp 12 dereyi geçirip uzak bir yeri iskân edinir.
Ancak savaş kaçınılmaz olur. Kırgızlarla evler karşılaşır. Kadan Han, on iki deveye okları yükleyip, çok sayıda olan düşmana karşı çıkar ve hepsini de kazanır. Ak Döö, yaralanır ve ordusu dağılır. Ancak Dööler, okları biten Karaç’ın babası Kara Mergen’i savaş meydanında öldürürler. Kırgızlar mağlup olurlar. Dööler, Kırgızların malını mülkünü talan ederler, gençlerini esir alırlar.
Bu sıralarda Karaç on beş yaşına gelmiştir. Güçlü bahadır olur. 40 tenceredeki kımızı içer, on iki atın etini yer. Olanlar karşısında Ak Döö, Kara Döö ve Kök Döö’den intikam almaya karar verir.
Kadan Han, Karaç’a at aratır. Şair Abılbay’ı ve Töböy’ü Andijan’da yaşayan, soyu Kıpçak olan Köküm’ün oğlu Agulbek’e gönderir. Abılbay ve Töböy yanına on iki kişi ve bol miktarda altın gümüş alıp yola çıkar. Kafile Kırgız, Kıpçak, Özbek, Türkmen elini hatkta Çamlıbel’i dolaşırlarsa da Karaç’a layık atı bulamazlar. Karaç onları kırk yol üzerinde bekler. Susuz kalır. Dağlar çöl olur, her taraf kuraklaşır.
Bu arada, Kök Döö, Andijanlı Agulbek Han’ın kızı Zulayka’yı eş olarak alır. Kök Döö, Zulayka’yı, Orçum Han’ın kızı Ay Kamış’ı zindana atar. Tırgot’u kılıçla öldürüp kızı Kardıgaç’ı köle yapar. Kardeşi Ak Döö de Orçun Han’ın Aykamış’ı kendisine eş alır. Ay Kamış’in yanakları nar gibi, gözü ve kaşları kalem çekmiş gibi, saçı ipek dişleri gümüş gibi ay gibi parlak yürüyüşü peri kızı gibidir.
Ak Döö, kızın iki ağabeyini öldürüp, babasın zindana attıktan sonra kendisine eş olarak almıştır. Döölerin eşleri her ne kadar onlarla evli olsalar da içlerindeki kin ve düşmanlık bir türlü gitmemiştir. Tek düşünceleri eşlerinin ölmeleri ve asıl memleketlerine gitmeleridir.
Karaç, Kök Döö’nün bulunduğu yere gelir. Orada Zulayka ile görüşür. Kök Döö kolay kolay yenilmeyen bir pehlivandır. Zulayka, Karaç’a eşinin kolay kolay öldürülememesinin sırrını söyler. Bunlara vakıf olan Karaç, uzun mücadele sonunda, Kök Döö’ye diz çöktürür ve kılıcı ile başını keser. Karaç, Ak Köö’yü, Kök Döö’yü ve Kara Döö’yü öldürüp babası Kara Mergen’nin ve kavminin intikamını alır. Zulayka’yı, Ay Kamış’ı, Karlıgaç’ı ve esir olan soydaşlarını zindandan kurtarır. Herkese Döölerden aldığı malı mülkü dağıtır.