Anasayfa Dergi Maurizio Lazzarato: Biyopolitika ve Biyoekonomi Bir Çokluk Politikası
Maurizio Lazzarato: Biyopolitika ve Biyoekonomi Bir Çokluk Politikası
Referandum kampanyasından önce, liberalizmin dünyasını bu kadar iyi anlamış değildik. Yine de bu ateşli tartışmaların liberalizmin mantığının anlaşılmasına bir katkısı oldu mu? Michel Foucault’nun yakın zamanda “Güvenlik, Toprak, Nüfus” ve “Biyopolitikanın Doğuşu” adlarıyla kitap olarak yayımlanan iki dersine bakılırsa, bu oldukça şüphe götürür.
Peki,18. yüzyılın ortalarında ekonomi ile politika arasındaki ilişki neden sorunlu hale gelir? Foucault bunu şu tarzda açıklar. Egemenin yönetme sanatı, bir toprak içerisinde ve hak sahibi uyrukları/özneleri üzerinde uygulanmalıdır, oysa 18. yüzyıldan itibaren bu mekâna, hiçbir hakkı olmayan ama belli çıkarlara sahip ekonomik özneler yerleşir. Homo oeconomicus figürü, kesinlikle heterojendir ve özdeş değildir; ne dehomo juridicus’a ya da homo legalis’e indirgenebilir. Ekonomik insan ve hak öznesi, yerini tamamıyla heterojen olan iki kuruluş sürecine bırakır: Hak özneleri, bir feragat diyalektiği aracılığıyla öteki hak öznelerinin bedenine katılır. Aslında politik kuruluş, hukuki öznenin kendi haklarını bir başkasına devretmesini (feragat etmesini) önvarsayar. Öte yandan ekonomik insan, hakların devri yoluyla değil ama çıkarların kendiliğinden çoğaltılması yoluyla diğer ekonomik öznelerin bedenine (ekonomik kuruluş) katılır. Kişi kendi çıkarından feragat etmez. Aksine, herksin ihtiyaçlarının çoğalışı ve tatmini ancak kendi bencil çıkarını korumasıyla mümkün olur. Ekonominin politikaya indirgenemezliğinin bu ortaya çıkışı, beklenmedik sayıda yoruma yol açmıştır. Sorun, açık bir biçimde Adam Smith’in çalışmasının merkezinde yer alır, çünkü Smith tarihsel ve teorik olarak, bütün yorumcular için yüzyıllardır bir referans noktası olan bu dönüm noktasında konumlanır. Bu tartışmayı belki de en yetkin biçimde özetleyen Adelino Zanini açısından, Smith politik ekonominin kurucusu değil, etik, politika ve ekonominin artık örtüşmemesinin ya da tutarlı ve uyumlu bir bütün oluşturmamasının nedenini bulmaya girişen son ahlak filozofudur.Zanini’ye göre, Smith şu sonuca ulaşır: Ekonomi ve politika arasındaki ilişki çözüme kavuşturulamaz, uyumlulaştırılmaz ya da bütünleştirilemez. Sonuçta İskoç filozof, bu bilmecenin çözümünü kendisinin izlediği yolu gerçekten de takip etmeyecek olan gelecek kuşaklara bırakır.
Foucault’ya göre kapitalizmin başlangıcından itibaren nüfus meselesi biyoekonomik bir mesele olarak kavranmıştır, ta ki Marx nüfus (iktidarın diliyle “çokluk”) meselesini sınırlandırmaya ve uygun biçimini artık biyoekonomik olarak değil de sınıfların tarihsel ve politik çatışması ve sınıf mücadelesinde yeniden bulmak üzere, bizzat nüfus kavramından kaçınmaya çalışana kadar.
Bizler hâlâ kapitalizme dair disiplinci bir bakışa sahibiz, oysa Foucault’ya göre öncelikli hale gelmekte olan, güvenlik dispositifleridir. Kendini Batı toplumlarında olumlayan ve çok eski zamanlardan,Polizeiwissenschaft’tan (polis bilimi) gelen eğilim, yukarıda bahsettiğimiz stratejik bir heterojenlik mantığını takip ederek, disiplin ve egemenlik dispositiflerini bastırmaksızın bunları kendine katan, kullanan, işleten ve yetkinleştiren güvenlik toplumu eğilimidir. Disiplin ve güvenlik arasındaki farkı kısaca açıkladık. Disiplin sınırları ve hudutları kapatır, sabitler; güvenlik ise dolaşımı gözetir ve güvence altına alır. Disiplin önlerken, güvenlik izin verir, teşvik eder, destekler ve kışkırtır. Disiplin özgürlüğü kısıtlarken, güvenlik onu (girişimin ya da bireysel girişimcinin özgürlüğünü) icat eder ve üretir. Disiplin merkezcildir, yoğunlaştırır, merkezileştirir ve kapatır; güvenlik ise merkezkaçtır, genişletir ve yönetim sanatına sürekli yeni unsurlar katar.
“Egemenlik toprağı kapitalleştirir; disiplin, aslen unsurların hiyerarşik ve işlevsel dağılımı meselesine odaklanarak bir mekân inşa eder; güvenlik ise, dönüşebilir ve çok işlevli bir çerçeve dâhilinde düzenlenmeleri gereken olası unsurlar ve olaylar dizisinden hareketle bir ortam oluşturmaya çalışır.”