EL-HARİZMİ | Bunları Biliyormusunuz
Yazar: admin · Haziran 21, 2016
Ebu Abdullah Muhammed bin Musa El-Harezmi, Özbekistan’da doğdu. Doğum tarihi net olarak bilinmemektedir. Hayatı hakında çok fazla bilgi bulunmamaktadır. Batı bilim dünya-sında en daimi, en derin etkiler bırakmış matematikçi olarak tanınmıştır. El Harizmi’nin en çok alaka gören eserleri Kitabü’l muhtasar fi’l Cebr ve’l Mukabele ve Kitabü’l muhtasar fi Hisabü’l Hindi dir. Harizmi, doğu bilim dünyasında cebir ilmine ait ilk yapıt yazan kişidir. Bu bilim dalı önceden az çok işlenmiş ve kısmen geometriden ayrı bir ilim dalı olmaya başlamıştı. Birinci dereceden denklemler çözülebiliyordu, hem de hesaplama metodlarıyla ikinci dereceden denklemlere çözüm bulunuyordu. Ancak daha ikinci derece denklemlerin köklerini bulma yolu geliştirilmemişti. İşte El Harizmi’nin El Cebr ve’l Mukabele kitabı ikinci dereceden denklemlerin çözüm yolunu sistemli olarak işleyen ilk eser niteliğindedir ve 600 seneden uzun bir süre (15. asra kadar) el üstünde tutulmasının nedeni de budur.
Harizmi’nin Eşitlik Grupları El Harizmi, isimi geçen yapıtında denklemleri iki grupta toplamaktadır:
Birinci grupta, çözümleri şipşak bulunabilen bizim bugünkü simgelerle ifade edersek
Bunların çözüm kaidelerini gösterdikten sonra El- Harizmi ikinci eşitlik grubuna geçer
Ve bunların çözümünü bugün bildiğimiz metotla yapar. Bu kitapta ayrı olarak, ikinci dereceden denklemlerin hangi vaziyetlerde iki kökünün , hangi vaziyetlerde çift kökünün olacağını ve hangi vaziyetlerde denklemin reel kökü olamayacağını çok açık bir şekilde belirtmiştir. Bu kaideleri bir öğretmen becerisiyle ortaya koyduktan sonra El Harizmi , bu kaideleri geometrik olarak kanıtlamıştır.
Harizmi’nin bu eseri matematik tarihi itibariyle çok ehemmiyetli gelişmelere destek ve başlangıç olmuş 600 seneden biraz daha fazla (15. y.y. sonuna kadar) matematik öğretimi için temel sayılmıştır. Yapıt, Endülüs medreseleri aracılığıyla Batı’ya geçmiştir. İlk Latince tercümesi 1183’te yapılmıştır. Roger Bacon, Fibonacci gibi bilim adamaları yapıtı hayranlıkla incelemişler, ve kendi öğretilerinde bu yapıttan yararlanmışlardır. 1486 seneninde Leipzig Üniversitesi’nde okutulmaya başlanmıştır. 1598 -1599 senelerinde hala cebir biliminde tek kaynak Harizmi’nin bu yapıtıdır. El Harizmi matematiğin yanı sıra astronomi ve coğrafya ilimlerinde de yapıtlar vermiştir. Astronomik cetvellerle alakalı kitaplar yazmış ve bu yapıtlar 12. y.y. da Latince’ ye çevrilmiştir. Bunun yanısıra Ptolemy’nin coğrafya kitabını düzeltmelerle yine yazmış, 70 tane bilim insanıyla beraber çalışarak 830 seneninde bir dünya haritası çizmiştir. Dünyanın etrafını ve hacmini hesaplama çalışmalarında bulunmuştur. Güneş saatleri, usturlaplar ve saatler üzerine yazılmış yapıtları de vardır.
Sonraki yazı GELENBEVİ İSMAİL EFENDİ (1730 – 1790)
Önceki yazı HÜSEYİN TEVFİK PAŞA