Proto-Türk Kültürü | Çokbilgi.com - Türkçe ve Edebiyat Güncesi
Ön Türk Kültürü / Proto-Türk Kültürü
Tarih: 26 Haziran 2012 | Bölüm: Ön Türkler | Yorumlar: 1 Yorum var.
İnsanlık tarihinin en eski devresini tarih öncesi devirler oluşturmakta, bu devir aynı zamanda tarihteki en uzun süre sayılmaktadır. Tarih öncesi devirler insanın var oluşundan, yazının ortaya çıktığı devreyi kapsamaktadır. Bu açıdan Asya kıtası Prehistorik kültürler bakımından büyük öneme haizdir.
Doğu Asya Prehistorik kültürleri Çin’in kuzeyinde hayvancı toplulukların oluşturduğu kültürlerdir. Eski çağlarda Çin’in kuzeyi baştan başa Türk ve Moğol kavimleri tarafından kuşatılmıştı. Bunlardan, hangilerinin Türk ve hangilerinin de Moğol olduklarını, kesin olarak tespit etmek mümkün değildir. Ancak bir gerçek olarak, doğuya doğru eski Moğol dünyasının başladığı ve batıya doğru da, Türklerin çoğaldığı bilinmektedir. Konumuz ile daha yakın ilgisi olan kültürler Proto-Tunguz, Proto-Moğol, ve Proto-Türk kültürleridir.
Bahsedilen kültürlerin batısında bulunan ve kuzey-batı kültürü denilen bu kültürü Türklerin ataları meydana getirmişlerdir. Kuzeybatı kültürü menşei bakımından, bir avcı kültürüdür ve sonraları çoban kültürüne dönüşmüştür. Bunun yanı sıra az da olsa ziraat kültürü görülmüştür. Bilhassa bunlar buğday ve darı yetiştirmişlerdir. En önemli hayvanları sığır değil attır. Çinkaynaklarına göre, bu kültürün merkezi bugünkü Shensi ve Kansu eyaletleridir. Proto-Türklerin ilk göründükleri zamanlar, yani M.Ö. üçüncü bin yılının ortalarında bile, sonraları taşıdıkları vasıflara sahip bulunuyorlardı.
Asya’nın Prehistorik kültürleri şu şekilde tasnif edilmektedir. Mavi renkteki başlıklara dokunarak içeriğe ulaşabilirsiniz:
1) Proto-Tunguz Kültürü
2) Proto-Moğol Kültürü
3) Proto-Türk Kültürü
4) Proto-Tibet Kültürü
5) Tai Kültürü
6) Yang-Shao Kültürü
7) Lung-Shan Kültürü
8) Liao Kültürü
1) Anav Kültürü
2) Kelteminar Kültürü
3) Afanesyevo Kültürü
4) Andronovo Kültürü
5) Kurot Kültürü
6) Karasuk-Tağar-Taştık Kültürleri
7) Mayemir Kültürü
8) Bolşerecensk Kültürü
1) Mohanjo-Daro Kültürü
2) Harappa Kültürü
4) Namazgah Tepe Kültürü
Çin’deki, Şensi ve Kansu bölgelerinin içlerine kadar giren bu atlı kavimler, daha çok düzlük yerlerde ve ovalarda yaşıyorlardı. Çin’e yerleşenler ise, şehirler kurmuşlar ve surlar ile kaleler yaptırmışlardır. Taş Devri’nden kalan eserler arasında, kümbetli otağ şeklinde ve ortasında ocak bulunan ağaç ve balçıktan mesken kalıntıları bulunmuştur. Proto-Türkler kendileri için karakteristik olan, merkezinde atın yer aldığı savaşçı çoban kültürünü oluşturmuşlardır. Bunlar atı evcilleştirip yetiştirerek onu insanlığın hizmetine sunmuşlardır.
Çin’in kuzeyinde eski ve birbirlerinden farklı başlıca iki kültür vardı. Bunlardan biri at yetiştiren Hunlar; diğeri ise domuz besleyen, Tunguz kültürü idi. Bu her iki kültürün de kendilerine göre tipik temelleri ve ayrılıkları vardı. Bu iki eski kültür, arasında ise, Tung-hu ve Shih-wei kültürleri bulunuyordu. Shih-weiler, daha çok Toba ve Kök Türk Çağı’nda gelişmeye ve tarihte kendilerini fark ettirmeye başlamışlardır. Arada kalan bu iki kültür, (Tung-hu, Shih-wei) bazen Proto-Türkler ile bazan da Mançurya’daki ilk Proto-Moğollar ile bağlılık ve benzerlik göstermektedirler. Tung-hu kültürü en eski Türk ve Mançurya kültürünün karışmasından oluşmuştur.
Tarih: 26 Haziran 2012 | Bölüm: Ön Türkler | Yorumlar: Yorum yok.
Adını Yukarı Yenisey’deki Andronovo sitesinden alan Andronovo Kültürü MÖ 1700-1200 yılları arasında Minusinsk ve Altaylar’dan Ural dağları ile Hazar denizinin kuzeydoğusuna değin yayılmış olup Afanasyevo Kültürü’nün daha gelişmiş biçimidir ve Afanasyevo Kültür bölgesinde yani Minusinsk’te ortaya çıkarılmıştır. Bu kültürde at binek ve yük hayvanı olarak kullanıllıyordu. Yeşim taşından süs eşyaları yapılıyor bakırın üzeri altınla kaplanıyordu. Sofra savaş ve süs araçları hayvan figürlü kaplar dikkat çekici güzellikteydi. Bunlar tunçtan ve altından yapılmıştı. Bu kültür daha sonraları Batı Türkistan ile Altay dolaylarına değin yayılmıştır.
Andronova Kültürü, Altay Dağları – Tanrı Dağı, Güney Sibirya ve Hazar’ın kuzeydoğusuna kadar uzanan bölgede gelişen Türk kültür çevresi. M.Ö. 1700 ile M.Ö. 1200 arasına tarihlenir. Afanasyevo Kültürü’ne benzeyen ve daha ileri bir seviyeye ulaşan kültürde bakır araçların yanı sıra tunç, gümüş ve altından araçlara da rastlanmıştır. Eşyalarını hayvan figürleri ile süsleyen bu kültür atı evcilleştirmiştir.
Andronovo Kültürü Ön-Türkler tarafından kurulduğuna dair bazi kanıtlar var. Andronovo Kültür sahası (Altay-Sayan dağlarının güneybatı düzlükleri) rakımı 500-1000 m arasında değişen bol otlakları ile besiciliğe çok elverişli hatta kuru tarıma olanak tanıyacak ölçüde nemli bir yayla olup Türk Bozkır Kültürü’nün geliştiği bölgedir.
Kelteminar Kültürü / Ön Türkler
Türkmenistan – Kazakistan stepleri boyunca görülen Orta Asya’nın en yaygın Neolitik/Kalkolitik kültürüdür. M.Ö. 5. bin yıldan 3. bin yılın sonlarına kadar uzanan bir tarihe sahiptir. Üç temel alt grubu içinde barındırır bunlar:
Akça grubu Derya Irmağı boyunca; Tuzkan grubu Zerefşan ırmağı boyunca ve Uzboyan grubu Karakum Çölündeki eski ırmak yatakları boyunca görülürler. Bu kültüre ait ilk merkezler 1939 yılında Harezm civarında tespit edilmiştir. Kazısı yapılan ilk merkez ise Djanbas yerleşimidir.
Erken yerleşimlerde sivri dipli çömlekler kullanılırken geç dönemde yuvarlak dipli çömlekler ortaya çıkmıştır. Yarı küresel çömlekler ve sığ yayvan çanaklar en tipik kap formlarıdır. Bezemeler bir çubuk ile yiv ve çentikler şeklinde yapılmış dalgalar ve noktalardan oluşmaktadır. Sarı aşı boyası ile yapılmış motifler de mevcuttur.
Janbaskal’da büyük yuvarlak bir ev bulunmuştur. Evin merkezinde bir ocak yer alır. Çatı ahşap ve çalı çırpıyla örtülmüştür. Zerefşan ırmağı kenarındaki Darbazıkır yerleşiminde ise köşeli mimariye geçildiği görülür. Dörtgen planlı yapılmış evin içinde ocak bulunmaz. Ocaklar evin bahçesine yapılmıştır.
Anav Kültürü / Ön Türkler
Anav Kültürü (M.Ö. 7000 – M.Ö. 1000), bugünkü Türkmenistan’ın başkenti Aşkabat yakınlarında Anav bölgesinde yapılan kazılarda bulunmuş Türk kültür bölgesi.
Bu kültürün başlangıcı, kazılarda bulunan eşyalara uygulanan karbon-14 elementinin radyoaktif yarılanma ömrü testlerine dayanılarak en eski M.Ö. 7000 ile M.Ö. 5000 yılları arasına tarihlenir. Başka kaynaklara göre hatta M.Ö. 10000 ile M.Ö. 9000 yılları arasına tarihlenebilir. Kazılar sonucunda bu kültür çevresindeki insanların, yerleşik oldukları, tuğladan yapılma evlerde oturdukları, dokumacılık, toprak ve bakır işlemeciliği, koyun, keçi, sığır ve deve besledikleri ve bununla birlikte tarım da yaptıkları ortaya çıkmıştır.
Bazı tarihçiler tarafından Anav kültürü ile Ön Türkler arasında bağlantı olabileceği öne sürülmüştür.
1) Anav kültürü, Batı Türkistan’da (bugünkü Türkmenistan’ın başkenti) Aşkabat yakınlarındaki Anav bölgesinde yapılan kazılarda M.Ö. 4500 yıllarına kadar uzanan kalıntılar bulunmuştur.