Bugünün Sanayileşmiş Ülkeleri Serbest Rekabet Yoluyla Kalkınmadı | Politika Dergisi
Demokrasi Tramvayı ile Son Durağa mı Gelindi? (21)
Kapitalizmin ''Küçük Sırlar''ı (6)
"Keşmir Meselesi"nin Anatomisi (2)
"Keşmir Meselesi"nin Anatomisi (258,625)
Bugünün Sanayileşmiş Ülkeleri Serbest Rekabet Yoluyla Kalkınmadı
İçeriği Yazan: Editör Zaman: Çar, 23/06/2010 - 15:30
Neoliberalizmin bir aldatmaca olduğu birçok yazar tarafından ileri sürülmüş, kanıtlarıyla ortaya konmuştur. Bu yazarlardan biri olan Ha-Joon Chang; Türkçeye de çevrilen iki değerli eserinde  Neoliberalizmin tezlerini birer birer ele almış, her birini sağlam gerekçelerle çürütmüştür. Ne var ki gerek bu işaret ettiğim karşı-görüş gerekse Chang’in çalışmaları Türkiye’de iyi bilinmemekte, en azından gündeme yeterince getirilmemektedir. Bu sebepten, konunun üzerinde ne kadar durulsa yeridir. Okuduğunuz makalede benim yapmak istediğim de bu olacaktır.
Neoliberalizmin başta gelen tezlerinden biri şudur: Bugünün sanayileşmiş ülkeleri serbest piyasa politikalarını benimsedikleri, bu politikalara kararlı bir şekilde bağlı kaldıkları için büyüyüp zenginleşmişlerdir. Devlet müdahaleciliği daima başarısızlığa mahkûmdur.
Bu tez doğru mudur? Kesinlikle değildir. Hatta bana sorarsanız, bunu bir “tez” olarak adlandırmak bile doğru değildir, olsa olsa o bir saptırmacadır. Bugünün sanayileşmiş ülkeleri serbest dış ticaretle ve serbest finans hareketleriyle zenginleşmemişlerdir, özellikle ilk birikimleri ve ilk sanayileşme atılımları sırasında yoğun devlet müdahalelerine başvurmuşlardır. Bu savı ben “karşı görüş” olarak adlandırıyorum.
Ha-Joon Chang’in eserlerinden geniş ölçüde faydalanarak karşı görüşü aşağıda önce genel olarak ortaya koyacağım. Sonra özel bir durumda, İngiltere örneğinde daha somut kanıtlarını sergileyeceğim.
I) Karşı görüş, genel olarak, bugünün gelişmiş ülkelerine olduğu kadar, az gelişmiş ülkelerine ait kanıtlarla da desteklenmektedir.
A) Ekonomik gelişme tarihi, tarafsız bir gözle bilimsel olarak incelenirse, bugünün sanayileşmiş ülkelerinin; gelişmelerinin hem ilk hem de sonraki aşamalarında, sanayide, dış ticarette ve finans alanında pek çok müdahaleci politikaya bel bağlayıp öncülük ettikleri, bunları fiilen de uyguladıkları görülür. Gerçekten, ABD, İngiltere, Almanya, Fransa, Japonya gibi bugünün gelişmiş ülkeleri geçmişte yaşadıkları iki farklı döneme göre, yakalama dönemi ile katılım dönemine göre iktisat politikalarını farklılaştırmışlardır. Basit bir tanımlamayla bunlardan yakalama dönemini “sanayileşmiş bir ülke olmak için çabalama dönemi”, diğerini ise “bu hedefe fiilen ulaşarak daha da zenginleşmek için gayretlerini sürdürme dönemi” olarak tanımlayabiliriz.
Gerçekten, günümüzün gelişmiş ülkeleri yakalama dönemindeyken, bebek sanayilerini korudular. Hemen hepsi bebek sanayi korumasına ve diğer etkin ticaret ve teknoloji politikalarına başvurdular. Ancak ne zaman ki sanayileşip gelişmiş ülkeler safına katıldılar, derhal müdahalecilikten çark ettiler, liberalizmi bayrak yapıp koyu birer serbest piyasacı kesildiler. Gerçekten başlangıçta, bu ülkelerin çoğunda tarife koruması bebek sanayi stratejinin önemli bir parçasıydı, ancak hiçbir zaman en önemli parçası olmadı; başka bir deyişle gelişme stratejisi sadece tarife korumasından ibaret değildi. Bugünün bütün gelişmiş ülkeleri (GÜ’ler), yakalama döneminde, yavru sanayileri korumak amacıyla müdahaleci sanayi politikaları, müdahaleci ticaret ve teknoloji politikaları uyguladılar. Hattâ bazı ülkeler yakalama dönemini başarıyla tamamladıktan sonra bile, etkin müdahaleci politikalar uygulamaya devam ettiler, XIX. yüzyıl başlarında İngiltere, XX. yüzyıl başlarında ABD gibi…
Sanayileşmiş ülkeler serbest piyasanın meziyetlerini ilan ederken bile, finansal krizlerin önüne geçmek, ulusal (veya sektörel) çıkarları korumak için piyasalara müdahale etmekten ve piyasaları yeniden düzenlemekten kaçınmamışlardır.
Gelişmekte olan -bence sanayileşmeleri engellenmiş- ülkelerde ekonomik gelişmenin tamamen iç karartıcı olduğu dönem II. Dünya Savaşı öncesiydi. Bu dönemde gelişmekte olan ülkeler, birçok kez serbest piyasa politikaları uygulamaya zorlanmışlardır. Benim “MERİT stratejisi”  diye adlandırdığım bu dayatma iki şekilde göstermiştir kendini:
II) Karşı görüş’ün kanıtlanmasında şimdi özel bir duruma, İngiltere örneğine geçiyorum.
İngiltere dünyanın ilk sanayileşen ülkesidir ve bu başarısını iktisat politikası bakımından devletçi ekonomi politikalarına borçludur. Gerçekten İngiltere’nin yakalama stratejisi bir müdahalecilik politikasından ibarettir. Bu sebeple rahatlıkla diyebiliriz ki yakalama döneminde, yavru sanayilerini korumak amacıyla müdahaleci sanayi, ticaret ve teknoloji (STT) politikaları uygulayan ülkelerin başında İngiltere gelir. Dolayısıyla, İngiltere’nin devlet müdahalesi olmadan kalkınmış bir ülke olduğunu ileri sürenler kesinlikle doğruyu söylememektedir.
A) İngiltere XIII-XIV. yüzyıllar feodalizm sonrası döneme geri kalmış, ilkel bir ekonomi olarak girdi. Öyle ki teknolojisini kıta Avrupa’sından ithal ediyordu. Bu gerilik XVI. yüzyıl sonuna kadar devam etti. İhracatı hemen bütünüyle ham yünden, biraz da düşük katma değerli yünlü giysiden oluşuyordu. Ancak bu duruma devlet el koymakta gecikmedi. Başka bir deyişle İngiltere devlet eliyle, müdahaleci politikalarla sanayileşme sürecine sokuldu. Ekonomik gelişme sürecinde öncülüğü kral ve kraliçeler, hükümetler, başka bir deyişle devlet üstlendi. Bu görüşü, 1300’lü yılların başlarından başlayarak somut gözlem verilerine dayandırabiliriz. Kanıtları iki kaynaktan  alıyorum.
1) İngiltere Kralı III. Edward (1327–1377) yerli yünlü imalatını geliştirmeyi hedeflemiş olan ilk kraldır. Yurttaşlarına örnek olmak amacıyla, sadece İngiltere’de üretilen elbiseler giyiyordu . Ham yün ticaretini merkezîleştirmiş, yünlü giysilerin ithalatını yasaklamıştı.
2) Tudor hükümdarları (1485 - 1603) III. Edward’ın girişimini daha da ileri götürdüler: Günümüzdeki bebek sanayi koruması anlayışına uygun düşecek şekilde, dokuma sanayisinin gelişmesine destek verdiler. VII. Henry (1485-1509) Hollanda’daki yünlü imalatının sağladığı zenginlikten çok etkilendi. 1489’dan itibaren İngiliz yünlü imalatını teşvik edici önlemler uygulamaya koydu. Bu arada ham yün ihracatına giderek artan gümrük vergileri uygulandı, hattâ ham yün ihracatı tamamen yasaklandı.
4) I. George döneminde (1714–1727) İngiltere başbakanı olan R. Walpole’un 1721’de uygulamaya koyduğu ticaret yasası reformu, İngiltere’nin sanayi ve ticaret politikalarında önemli bir değişikliğe işaret eder. Önceki dönemlerde, İngiltere hükümetinin politikaları genel olarak ticareti kontrol etme ve kamu gelirlerini artırma hedeflerine yönelikti. Buna karşılık, 1721’den sonra uygulamaya konulan politikaların hedefi, imalat sanayisini bilinçli olarak teşvik etmekti. R. Walpole, Parlamento’da yaptığı konuşmada yeni yasanın ruhunu şöyle açıklıyordu: “Halkın refahının artmasına, hiçbir şey mamul ürün ihracatı ve hammadde ithalatından daha fazla katkıda bulunamaz.” 1721 Mevzuatı ve sonrasında geçekleşen tamamlayıcı politika değişiklikleri ile de, örneğin imalatta kullanılan hammaddelere konan ithalat vergileri ya düşürüldü ya da sıfırlandı. İhraç edilen mamul mallarda kullanılan ithal hammaddelerine verilen vergi iadeleri artırıldı.
B) İngiltere’nin müdahaleci politikalarının bir yüzü -yukarda açıkladığım- kendi ulusal sanayilerini kurup geliştirmekse, diğer yüzü de kendine rakip olabilecek ülkelerin faaliyetlerini ve gelişmesini engellemek, onları serbest piyasa politikaları uygulamaya zorlamaktı. Şimdi İngiliz müdahaleciliğinin bu yönünün kanıtlarını sunacağım. Örneğim İngiltere’nin sömürgesi olan ülkelerdir.
XVIII. yüzyıldayız. İngiltere artık çağın süper gücü haline gelmiştir; Hindistan’ı, Kuzey Amerika’yı,… sömürgeleştirmiştir. Sömürgelerinde, örneğin Amerika’da sanayileşmeyi engellemek, imalat sanayisinin gelişmesini önlemek için gerekli olan her yola başvurmaktadır. Friedrich List  (1789-1846), İngiltere Başbakanı William Pitt’in (1708-1778) şöyle dediğini aktarır: “New Englandlıların imalata yönelik girişimlerinden rahatsızım, kolonilerimizin at nalı bile üretmelerine izin vermememiz gerekir.” Brisco’nun, Walpole yönetiminde uygulanan sömürgeci politikalara ilişkin söyledikleri de bu stratejinin özünü ortaya koyar.
Ulaştığım başlıca sonuçlar şunlardır:
-Bir ülkenin ekonomik kalkınması, sanayileşmesi ancak müdahaleci politikalarla mümkündür. Ülke deneyimleri bunun tartışılmaz kanıtlarıyla doludur.
-Türkiye gibi “sanayileşmeleri engellenmiş” ülkeler bugünün kalkınmış ülkelerini örnek alırken, o ülkelerin günümüzde ne yaptıklarına değil, hele bilimsel kılıflar altında yaptıkları tavsiyelere hiç değil, geçmişte onlar bugünkü düzeylerinde iken -yani onların yakalama dönemlerinde- ne yaptıklarına bakmalıdır. O zaman hangi politikaları uygulamışlarsa, bugün o aynı politikaları, yani müdahaleci politikaları uygulamaları gerekir. Ne zaman ki onları yakalarlar, ancak o zaman serbest rekabet, serbest piyasa politikaları söz konusu olabilir.
-Bugün ABD gibi devletlerle AB gibi oluşumlar az gelişmiş ülkelere karşı Merit Stratejisi izlemektedir. Bu açık bir gerçektir. Türkiye de ne yazık ki bu uygulamanın kurbanlarından biridir. Söz konusu gerçek politikacılara, yöneticilere, genç kuşaklara öğretilmeli, aşılanmalıdır.
-Ana sonuç olarak, bugün birçok Latin Amerika ülkesinde yapıldığı gibi devletçi iktisat politikalarına dönmenin şart olduğu söylenebilir. Yaşanan gerçeklerin de, temiz iktisat biliminin de gösterdiği doğru yol ancak budur.
 Ha Joon Chang’in iki kitabı sırasıyla şunlardır: Kalkınma Reçetelerinin Gerçek Yüzü, İletişim Yayıncılık, İst., 2003 ve Kalkınma Yeniden: Alternatif İktisat Politikaları Elkitabı, 1.B., İmge Kitabevi, Ankara, 2005
 MERİT Stratejisi hakkında bakınız: Cihan Dura, “Batı’nın Merit Stratejisi”, http://www.cihandura.com/index.php?option=com_content&task=view&id=508&I...
 Ha Joon Chang, Kalkınma Yeniden: Alternatif İktisat Politikaları Elkitabı, 1.B., İmge Kitabevi, Ankara, 2005; Selçuk Trak, İktisat Tarihi, Bursa İTİA yayını, İst.,1973, ss.252-255.
 Sanayileşmeyi hedef gösterme ve başlatma, kişisel giyimiyle örnek olma,… Bizde bu tarz önderliği yapan tek lider Atatürk olmuştur. Sonraki liderlerde benzer bir coşkuyu görmek zordur sanırım.
 F. List Osmanlı ekonomisinin çöküşünü başlatan, ünlü Balta limanı antlaşmasından 8 yıl sonra hayata veda etmiş. Anlaşılıyor ki bizim Osmanlı aydınlarının onun fikirlerinden haberi yoktu, bu büyük olasılık… Belki birileri biliyorduysa, onları da dinleyen olmamış. Sanki bugün bizleri dinleyen var mı? Merakımı uyandıran bir husus da şu: Acaba List de 1838 Serbest Ticaret Anlaşması’ndan haberdar oldu mu, bir şeyler yazmış mıdır bu konuda? Gerçekten araştırmaya değer. Belki birileri merak eder, araştırır diye kaydediyorum buraya.
[Bu yazı, Politika Dergisi Sayı 23’de yer almıştır. Tüm fazladan özellikleri ile özgün sayıyı indirmenizi salık veririz. Sayı 23’ü indirmek için buraya tıklayınız. ]
"nutuk ekonomi bakan ApolitikKalmayın sayıştay" ifadesindeki Dördüncü kelimeyi yazınız.: *