R.Gazete No: 30511
R.G. Tarihi: 16.8.2018
Karar Sayısı: 36
4/1/2002 tarihli ve 4734 sayılı Kamu İhale Kanununun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (u) bendi gereğince yenilik, yerlileşme ve teknoloji transferini sağlamaya yönelik sanayi işbirliği uygulamalarını içeren mal ve hizmet alımları ile yapım işleri kapsamında yapılacak ihalelere ilişkin ekli "Sanayi İşbirliği Projelerinin Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar"ın yürürlüğe konulmasına, anılan Kanunun ek 11 inci maddesi gereğince karar verilmiştir.
SANAYİ İŞBİRLİĞİ PROJELERİNİN UYGULANMASINA İLİŞKİN USUL VE ESASLAR
MADDE 1 - (1) Bu Usul ve Esasların amacı; 4/1/2002 tarihli ve 4734 sayılı Kamu İhale Kanununun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (u) bendine göre yenilik, yerlileşme ve teknoloji transferini sağlamaya yönelik sanayi işbirliği uygulamalarını içeren mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinde uygulanacak usul ve esasları belirlemektir.
MADDE 2 - (1) Bu Usul ve Esaslar, 4734 sayılı Kanunun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (u) bendi ve ek 11 inci maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.
ç) Bakanlık: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığını,
d) Bakanlık üst yöneticisi: 10/12/2003 tarihli ve 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununa göre Cumhurbaşkanınca belirlenen Bakanlık en üst yöneticisini,
j) İstekli; İhaleye teklif veren adayları,
l) Kriter ağacı: Teklif değerlendirme çalışmalarında esas alınacak kriterleri, kriter ağırlıklarını ve kriterlerin değerlendirme yöntemlerini içeren ve örneği Ek-l'de yer alan çizelgeleri,
n) Maliyet etkinlik formülü: Ek-2'de yer alan formülü,
u) Yan sanayi iş payı: Kategori-A sanayi ve teknoloji katılımı faaliyetleri kapsamında yüklenici ve KOBİ'ler dışındaki şirketler, kurum ve kuruluşlar tarafından gerçekleştirilen faaliyetleri,
MADDE 4 - (1) Bu Usul ve Esaslara göre yapılacak ihalelerde; saydamlık, rekabet, eşit muamele, güvenilirlik, gizlilik, kamuoyu denetimi, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanması ve kaynakların verimli kullanılması esastır.
(4) İdareler, bu Usul ve Esaslara göre yapılacak ihalelerde, aday veya istekli sayı sınırı aranmaksızın, açık ihale veya belirli istekliler arasında ihale usulü uygular. Ancak, idareler; stratejik öncelikler, ulusal menfaat, teknolojik birikimin tek bir yerde olması, özgün niteliği ve yüksek teknolojisi nedeniyle özel uzmanlık gerektirmesi veya standardizasyonun sağlanması gerekçeleriyle tek adaydan da teklif alabilir.
MADDE 5 - (1) İdarenin SİP uygulamaya karar vermesini takiben idare bünyesinde proje konusu işle ilgili, teknik yeterliliği haiz, idarenin belirleyeceği nitelikte ve sayıda kişilerden oluşan tedarik grubu kurulur.
MADDE 6 - (1) SİP kapsamında uygulanacak ihale usulü, projenin kapsamına ve proje konusu işin özelliklerine uygun şekilde tedarik grubu tarafından belirlenir ve ihale usulüne ilişkin gerekçeler ile birlikte ihale yetkilisinin onayına sunulur. İhale yetkilisi tarafından onaylanan ihale usulü uygulanır.
MADDE 7 - (1) Tedarik grubu, proje kapsamında ihale dokümanını hazırlar. İhale dokümanında asgari aşağıdaki hususlar yer alır:
d)Tekliflerin geçerlilik süresi, süre uzatımı verilebilecek haller ve şartları,
i) İhale dokümanında açıklama isteme ve yapma yöntemleri ile zeyilname yapılmasına
k) İdarenin herhangi bir yükümlülük üstlenmeksizin, verilen teklifi kabul edip etmemekte,
teklifi değerlendirip değerlendirmemekte, yeni teklif istemekte, teklifi reddetmekte, ihalenin iptal
edilmesinde tamamen serbest olduğunun kaydı, 1) Diğer hususlar.
(2)İhale dokümanında yer alan;
(3)STK esaslarında talep edilen asgari STK yükümlülüğü, fiyat teklifinin belirli bir yüzde oranı olarak belirlenir. Bu çerçevede;
(4)Tedarik grubu ve STK grubu tarafından hazırlanan dokümanlar, eşgüdüm sağlanması amacıyla müştereken değerlendirilir ve ihale dokümanı nihai hale getirilir.
MADDE 8 - (1) Tedarik grubu tarafından hazırlanarak ihale yetkilisinin onayına sunulan ihale onay belgesinde, asgari olarak; ihale dokümanı ve ihale ilanının yapılıp yapılmayacağı yer alır. İhale ilanı ile ilgili hususlar, idare tarafından belirlenir.
MADDE 9 - (1) Tüm tekliflerin alınmasını müteakip; idare bünyesinde, bir başkan ve proje konusu işle ilgili ve/veya teknik yeterliliği haiz asıl ve yedek üyelerden oluşan tedarik ihale komisyonu, Bakanlık bünyesinde ise bir başkan ve asıl ve yedek üyelerden oluşan STK komisyonu kurulur. Komisyonlar, en az üç olmak üzere tek sayıda üyeden oluşur. Tedarik ihale komisyonunun en az bir üyesi STK komisyonunda yer alır.
MADDE 10 - (1) İsteklinin teklifi; idari teklif, teknik teklif ve STK teklifinden oluşur.
(2) Teklif mektubu, fiyat teklifi, geçici teminat ile ihale dokümanında belirlenen diğer belgeler, isteklinin idari teklifim oluşturur. Bu teklif, üzerine idari teklif olduğu yazılmak suretiyle bir zarfa konulur. İdari teklif içerisinde yer alacak fiyat teklifi ayrı bir kapalı zarfa konulur, teklif kapsamındaki fiyat bilgileri sadece bu zarfta yer alır.
MADDE 11 - (1) Tüm teklifler alındıktan sonra ancak açılmadan önce, ihale işlem dosyası incelenerek, tedarik ihale komisyonu tarafından tedarik teklif değerlendirme planı, STK komisyonu tarafından STK teklif değerlendirme planı hazırlanır. Tedarik teklif değerlendirme planı ihale yetkilisinin onayına, STK teklif değerlendirme planı ise Bakanlık üst yöneticisinin veya yetkilendirdiği yöneticinin onayına sunulur.
(2) Teklif değerlendirme planları; asgari olarak, tekliflerin açılması, değerlendirme ve puanlama usulleri ve değerlendirme takvimi hususlarını içerir.
MADDE 12- (1) Teklif dosyalarının açılacağı tarih, tedarik ihale komisyon başkanı tarafından belirlenerek isteklilere duyurulur ve dosyalar, tedarik ihale komisyonu başkanı, tedarik ihale komisyonunun en az iki üyesi, STK komisyonu başkanı ve isteklilerin huzurunda açılır.
(2)Birinci fıkrada belirtilen işlemi müteakiben, dosyalarda teknik, idari ve STK tekliflerine ait kapalı zarflann eksik olup olmadığı tutanak ile tespit edilir ve eksik zarf olması halinde teklif değerlendirme dışı bırakılır.
(3)Teklif zarflan açılmaksızın teklifler ilgili komisyonlar tarafından değerlendirilmek üzere oturum kapatılır. İdari ve teknik tekliflere ait kapalı zarflar tedarik ihale komisyonu başkam tarafından muhafaza edilir, STK tekliflerine ait kapalı zarflar ise, STK komisyon başkanına tutanak ile teslim edilir.
MADDE 13 - (1) İdari ve teknik tekliflere ait kapalı zarflar tedarik ihale komisyonu, STK tekliflerine ait kapalı zarflar ise STK komisyonu tarafından açılır. İdari ve teknik teklifler, tedarik ihale komisyonu tarafından, STK teklifleri ise STK komisyonu tarafından ilgili teklif değerlendirme planı ve kriter ağacına uygun olarak değerlendirilir.
(6) Komisyonlar, tekliflerde yer alan belgelerden gerekli gördüklerinin doğruluğunu, ilgili mercilerden teyit edebilir. Komisyonlar tarafından bu doğrultuda yapılan talepler, ilgili mercilerce
ivedilikle karşılanır. Komisyonlar, teklif değerlendirme sürecinde gerekli hallerde yerinde inceleme yapabilir.
(10)Puanlamanın tamamlanması ve fiyat teklifi zarfının açılmasını müteakip, tekliflerin maliyet etkinlik puanı, Ek-2'de yer alan formül kullanılarak hesaplanır. Teklifler, maliyet etkinlik puanlarına göre sıralanır.
(11)Teklif değerlendirme çalışmaları tamamlanmadan önce, kapsamı tedarik ihale komisyonu tarafından belirlenmek üzere, isteklilerden en iyi ve en son tekliflerini vermeleri istenebilir. En iyi ve en son tekliflerin alınması halinde, puanlar bu maddede belirtilen esaslar çerçevesinde tekrar hesaplanır.
(12)Tedarik ihale komisyonu teklif değerlendirme raporunu hazırlar. Teklif değerlendirme raporunda bütün çalışmalar, tutanaklar, planlar, kriterler, ağırlıklar, puanlar, soru-cevaplar, sonuçlar ve maliyet etkinlik sıralaması belirtilir. Teklif değerlendirme raporunun STK bölümü STK komisyonu tarafından hazırlanarak tedarik ihale komisyonu başkanına tutanak ile teslim edilir.
(13)Tedarik ihale komisyonu başkanı, teklif değerlendirme raporunu ihale yetkilisine sunar. İhale yetkilisi, teklif değerlendirme raporunu değerlendirerek;
a)4 üncü maddenin birinci ve ikinci fıkralarında yer alan esaslar doğrultusunda sıralı olarak seçtiği istekli veya istekliler ile sözleşme müzakerelerine başlanmasına karar verebilir. Bu durum bütün isteklilere tebliğ edilir. Seçilen istekli veya isteklilerin geçici teminatları tedarik ve STK sözleşmeleri imzalanana kadar muhafaza edilir, diğer isteklilerin geçici teminatları ise iade edilir.
b)Tekliflerin; yenilik, yerlileşme ve/veya teknoloji transferi sağlama amacına uygun olmaması, maliyetin yüksek bulunması gibi nedenlerle ihaleyi iptal edebilir. Bu durum bütün isteklilere tebliğ edilir ve geçici teminatlar iade edilir.
(14)İdare, tekliflerin değerlendirme dışı kalması ve ihalenin iptal edilmesi nedeniyle herhangi bir yükümlülük altına girmez.
(15) Teklif değerlendirmesinin tekliflerin geçerlilik süresi içerisinde tamamlanamayacağmın anlaşılması hâlinde, isteklilerden geçici teminat süresi ile birlikte teklif geçerlilik süresini uzatması yazılı olarak istenir.
MADDE 14- (1) 13 üncü maddenin on üçüncü fıkrasının (a) bendine göre belirlenen isteklinin tek olması durumunda bu istekli ile birden fazla olması durumunda ise ilk sıradaki istekli ile sözleşme müzakerelerine başlanır. Tedarik sözleşmesi müzakereleri tedarik ihale komisyonu tarafından, STK sözleşmesi müzakereleri ise STK komisyonu tarafından yapılır. Sözleşme müzakerelerinde, isteklinin fiyat teklifinde artış yapılamaz.
(4) İhale yetkilisinin onayının ve kesin teminatın alınmasını müteakip, istekli ile idare arasında tedarik sözleşmesi, Bakanlık üst yöneticisinin veya yetkilendirdiği yöneticinin onayının ve STK teminatının alınmasını müteakip istekli ile Bakanlık arasında STK sözleşmesi aynı tarihte imzalanır. STK sözleşmesi, tedarik sözleşmesinin ekidir.
(7)Sözleşme müzakereleri neticesinde, anlaşma sağlanamaması halinde, 13 üncü maddenin on üçüncü fıkrasının (a) bendine göre belirlenen sırayla sözleşme müzakereleri yapılır. Bu istekliler ile yapılacak sözleşme müzakerelerinde de bu madde hükümleri uygulanır.
MADDE 15- (1) Yüklenici, STK yükümlülüklerini aşağıdaki STK kategorileri kapsamında yerine getirir:
b) Kategori B-Teknolojik İşbirliği: Tedarik sözleşmesi kapsamında Kategori-A faaliyetleri ile ilgili olarak yapılacaklar hariç olmak üzere, Bakanlık tarafından belirlenen alanlarda, sanayileşme, yerlileşme ve ticarileşme amacıyla; yüklenicinin kendisi, ortaklıkları ve bağlı olduğu şirket topluluğu dışında, yurtiçindeki diğer şirketler, kurum ve kuruluşlar tarafından gerçekleştirilecek Ar-Ge, tasarım, üretim, yazılım geliştirme, test ve benzeri çalışmalara/faaliyetlere ve akademik çalışmalara sağlanacak altyapı, donanım, yazılım, hizmet,
bilgi, doküman, eğitim, fikri ve sınai mülkiyet hakkı, sertifıkasyon, fınansal ve benzeri desteklerdir.
MADDE 16- (1) Yüklenici, STK yükümlülüklerini yerine getirirken idare ve Bakanlığa ilave herhangi bir mali yük getiremez.
(3) Yüklenici, STK sözleşmesi kapsamında STK yükümlülüğünün % 6'sı oranında ve STK yükümlülük süresinin tamamlanmasından itibaren en az bir yıl süreyle geçerli olan bir STK teminat mektubunu Bakanlığa sunar.
MADDE 17- (1) Yüklenici, Kategori-A kapsamındaki STK yükümlülüğünü, STK sözleşmesinin eki olan STK planı doğrultusunda yerine getirir.
MADDE 18- (1) STK planında belirtildiği şekilde gerçekleştirilecek Kategori-A STK faaliyetleri için ön onay alınmasına gerek yoktur. Ancak, bu faaliyetler için STK planında değişiklik olması durumunda Bakanlıktan ön onay alınır.
(2)Kategori-B ve Kategori-C STK faaliyetlerinin gerçekleştirilmesine yönelik herhangi bir işlem başlatılmadan önce, herhangi bir sözleşme, anlaşma, sipariş emri ve benzeri imzalanmadan önce veya faaliyete ilişkin değişiklik olması halinde, her bir STK faaliyeti için ön onay alınır.
(3)Ön onay, gerekli hallerde süre, bedel, şirket, ülke, ürün, hizmet gibi hususlar bakımından Bakanlık tarafından sınırlandırılabilir.
MADDE 19- (1) STK faaliyetlerinin kredilendirilmesi, STK yükümlülüklerinin gerçekleşme durumunu belirten STK raporunun Bakanlığa sunulmasını ve değerlendirilmesini müteakip yapılır.
(4) Kategori-A kapsamındaki STK faaliyetlerinin kredilendirilmesinde katsayının 1 olarak uygulanması esastır. Ancak, Kategori-A kapsamındaki STK faaliyetlerinin KOBİ'ler tarafından gerçekleştirilmesi ve/veya Bakanlık tarafından belirlenen öncelikli sektörlere ve alanlara ilişkin olması halinde STK kredilendirme katsayı tablosuna uygun katsayılar kullanılabilir.
(5) STK yükümlülükleri kapsamında Kategori-A ve Kategori-C faaliyetleri, YİKD esas alınarak kredilendirilir. Yurtiçinden tedarik edilen ancak yurtdışı menşeli olan hammadde, malzeme, ürün, hizmet, işçilik vb. YİKD olarak kabul edilmez. Gerçekleştirilen STK faaliyetlerinde YİKD tutarlarının doğrulanması Bakanlık tarafından gerçekleştirilir. YİKD tutarlarının doğrulanması amacıyla talep edilen tüm bilgi ve belgeler Bakanlığa sunulur. Bakanlık gerekli hallerde YİKD tutarlarını doğrulatmak amacıyla, masrafı yükleniciye ait olmak üzere her türlü incelemeyi yaptırabilir.
(6)Kategori-B kapsamındaki STK faaliyetlerinin kredilendirilmesinde, kazanılan teknolojinin, yatırımın ve Kategori-B tanımında belirtilen diğer faaliyetlerin gerçek piyasa değeri ve/veya emsal değeri esas alınır. Bu değer ve kredilendirme tutarı, Bakanlık tarafından belirlenir.
(7) Kategori-B kapsamında yurtiçindeki şirket/kurum ve kuruluş tarafından kazanılan teknoloji ve/veya yatırımların kullanılmasıyla ortaya çıkacak ürün/hizmetler için Bakanlık tarafından ihracat/sipariş taahhüdü istenebilir. Bu kapsamda gerçekleştirilen ihracat, Kategori-C kapsamında ayrıca kredilendirilir.
MADDE 20- (1) Yüklenicinin bir program dönemindeki STK yükümlülüğü ile ilgili olarak gerçekleştirmeyi planladığı STK faaliyetleri, Bakanlık tarafından belirlenen kredilendirme esaslarına göre geçici olarak kredilendirilebilir.
MADDE 21- (1) Yüklenici tarafından, aynı STK sözleşmesi kapsamında bir STK kategorisindeki yükümlülüğünün üzerinde gerçekleştirilen fazla STK kredisi, her bir program dönemi sonunda, yüklenicinin talebi ve Bakanlığın uygun görmesi halinde, aynı STK sözleşmesi ve aynı STK kategorisi kapsamında yer alan müteakip dönem yükümlülüklerine karşılık olarak kullanılabilir.
MADDE 22- (1) Hâlihazırda STK yükümlülüğü bulunmayan bir şirketin/kurum ve kuruluşun Kategori-B ve/veya Kategori-C kapsamında ön onay alarak gerçekleştireceği STK faaliyetleri için gelecekteki muhtemel STK yükümlülüklerine sayılmak üzere, Bakanlık tarafından ön kredilendirme yapılır.
MADDE 23- (1) Kategori-A, Kategori-B, Kategori-C, yan sanayi iş payı ve KOBİ iş payı yükümlülüklerinin STK sözleşmesinde belirtilen süre ve şartlarda yerine getirilmemesi halinde, yerine getirilmeyen STK yükümlülüğünün % 6'sı oranında ceza uygulanır.
(2)Yüklenicinin cezayı STK sözleşmesinde belirtilen şartlarla ödememesi durumunda, bu bedel STK teminat mektubundan tahsil edilir. Yüklenici, STK teminat mektubunun değerini, STK sözleşmesinde belirtilen sürede, STK sözleşmesinde belirtilen miktara tamamlar.
(3)Cezanın uygulanması, yükleniciyi STK yükümlülüklerini yerine getirme sorumluluğundan kurtarmaz. Tahakkuk eden cezanın tahsil edilmesini müteakip, yüklenicinin gerçekleştirilmeyen STK yükümlülükleri, bir sonraki program dönemindeki aynı kategorideki STK yükümlülüklerine STK sözleşmesinde belirtilen şartlarda eskale edilerek eklenir.
(4)STK yükümlülük süresi sonunda, tahakkuk eden cezanın tahsil edilmesini müteakip halen gerçekleştirilmeyen STK yükümlülüklerinin bulunması durumunda;
b) Yüklenicinin taraf olduğu başka bir STK sözleşmesi olmaması halinde ise, Bakanlık ve yüklenici, gerçekleştirilmeyen STK yükümlülüğünün yerine getirilmesine yönelik bir anlaşma yapmak üzere görüşmelere başlar. Anlaşmanın 60 gün içinde sağlanamaması veya anlaşmaya rağmen STK yükümlülüğünün gerçekleştirilmemesi durumunda, yerine getirilmeyen STK yükümlülüğünün % 6'sı oranında ceza uygulanır.
MADDE 24- (1) Bakanlık, STK faaliyetlerinin takip edilmesi ve gerçekleştirilmesi ile ilgili olarak gerekli gördüğü her türlü bilgi ve belgeyi talep etme, yerinde denetim yapma veya yaptırma yetkisine sahiptir.
MADDE 25- (1) İhale sürecindeki işlem veya eylemlerin hukuka aykırılığı iddiasıyla bu işlem veya eylemler ile ilgili olarak ihale sonucunun isteklilere bildiriminden itibaren beş gün içinde idareye şikâyet başvurusu yapılabilir. Şikâyet ile ilgili esaslar, idare tarafından belirlenir.
(2) Bu Usul ve Esaslar kapsamındaki işlemlere karşı Kamu İhale Kurumuna itirazen şikâyet başvurusu yapılamaz.
MADDE 26- (1) Bu Usul ve Esasların uygulanmasına ait ceza ve ihalelerden yasaklama ile ilgili hususlarda 4734 sayılı Kanun ve ilgili mevzuat hükümleri uygulanır.
MADDE 27- (1) Bakanlık ve idareler, bu Usul ve Esaslarda belirtilen hükümlere uygun olarak organizasyon yapılarını oluşturabilir, düzenleyici işlem yapabilir, ihaleye, tekliflerin değerlendirilmesine ve sözleşmelere ilişkin dokümanlar hazırlayabilir.
(2) Bu Usul ve Esaslar ile bu kapsamda hazırlanan düzenleyici işlemlerde veya ihale dokümanında belirlenmeyen konularda, 4734 sayılı Kanun ve ilgili mevzuat hükümleri uygulanabilir.
(3) Uygulama birliğini sağlamak amacıyla, bu Usul ve Esaslara aykırı olmamak kaydıyla, düzenlemeler yapmaya ve çekinceleri gidermeye Bakanlık yetkilidir.
MADDE 28 - (1) Bu Usul ve Esaslar kapsamında koordinasyon gerektiren hallere ilişkin olarak görev ve sorumluluklar, idare ile Bakanlık arasında imzalanacak bir protokol ile belirlenir.
MADDE 29 - (1) 17/2/2018 tarihli ve 30335 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Sanayi İşbirliği Projelerinin Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik yürürlükten kaldırılmıştır.
GEÇİCİ MADDE 1 - (1) Bu Usul ve Esasların yürürlüğe girdiği tarihten önce ilanı yapılmış olan ihalelerden;
a) 17/2/2018'den önce ilanı yapılanlar mülga 4734 sayılı Kamu İhale Kanununun 3 üncü Maddesinin (u) Bendine Göre Yapılacak Mal ve Hizmet Alımlarına İlişkin Sanayi İşbirliği Programı Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik,
b) 17/2/2018 ve daha sonraki tarihlerde ilanı yapılanlar bu Usul ve Esaslar ile yürürlükten kaldırılan Sanayi İşbirliği Projelerinin Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik,
hükümlerine göre yürütülür.
MADDE 30- (1) Bu Usul ve Esaslar yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
MADDE 31- (1) Bu Usul ve Esaslarda belirtilen hükümleri Cumhurbaşkanı yürütür.
Örnek Kriter Ağacı
Teknik Kriter Ağacı
Teklif edilen ürünün hızı
Teklif edilen ürünün malzemesi
Teklif edilen ürünün çözünürlüğü
İdari Kriter Ağacı
İsteklinin ihale konusu iş ile ilgili olarak daha önce yaptığı üretimler/teslimatlar
İsteklinin satışları ve ihracatları
İsteklinin personel sayısı ve yapısı
STK Kriter Ağacı
Kategori-A taahhüt oranı
Kategori-B taahhüt oranı
KOBİ iş payı taahhüt oranı
Kriter Çeşidi: Zorunlu (Z), Zorunlu Puanlı (ZP), Puanlı (P), Bilgi (B)
Maliyet Etkinlik Formülü
K = -----------------------------------------------------------------
(a x T) + (b x İ) + (c x S)
K : Etkin Maliyet
P : Fiyat Teklifi
T : Teknik Puan
İ : İdari Puan
S : Sanayi ve Teknoloji Katılımı Puanı
a : T Puanının Ağırlığı
b : İ Puanının Ağırlığı
c : S Puanının Ağırlığı
a, b, c ağırlıkları; projenin özelliği ve öncelikleri dikkate alınarak, 0 ve 1 arasında olacak ve toplamları yapacak şekilde belirlenir.
T, İ ve S puanlan, aynı tabanda ve aynı sayı aralığında olan bir puanlama sistemiyle hesaplanır.