BİLİM VE ENDÜSTRİ DEVRİMİNE BİR BAKIŞ – Eren Taştan – Medium
Mühendis. Harp Tarihi ve Strateji. Harp sanatında hesap edilmeyen ve düşünülmeyen bir şey muvaffak olamaz.
BİLİM VE ENDÜSTRİ DEVRİMİNE BİR BAKIŞ
Endüstri Devriminin temelini oluşturan 18.yy ile 19.yy’ın ilk yarısındaki teknik yeniliklerin neredeyse tümü, mühendis ya da sanatkar olarak yapılabilecek kişilerce gerçekleştirilmiştir. Bunların çok azı üniversite eğitimi almıştır. Buna rağmen, buluşların teknik nitelikleri göz önünde tutulduğunda bu kişilerin Bilimsel Devrimin önde gelenlerinden fikir aldığı yolunda söylentiler de ortaya çıkmıştır.
18.yy’da Edinburg Üniversitesi profesörlerinden John Robison, kamuya Newcomen’in 17.yy İngiliz biliminin önde gelen uzmanlarından Robert Hooke tarafından eğitildiği ve Watt’ın ayrı bir yoğunlaştırıcı düşüncesine Joseph Black’in gizli ısı kuramını uygulayarakulaştığı söylentisini açıklamıştı. Tarihsel araştırmalar bu söylentilere destek vermemiştir. Örneğin, Fransız fizikçi Sadi Carnot, buhar makinesinin nasıl çalıştığının ilk bilimsel çözümlemesini bu makineler yaygınlaştıktan çok sonra 1824’te yayımlanan ‘’Ateşin Hareket Ettirici Gücü ve Bu Gücü Kullanacak Makineler Üstüne Düşünceler’’ adlı çalışmasıyla yapmıştır. Üstelik Watt’ın zekice tasarlanmış koşut hareketinin bilimsel bir incelemesine de kinematik sentezle uygun çözümleme teknikleri 19.yy’ın son çeyreğinde, kısmen koşut hareketi çözümleme girişimi olarak geliştirilene kadar başlanamamıştı.
Bilimsel Devrimdeki kuramsal yeniliklerin Endüstri Devrimindeki teknik buluşları açıkladığı efsanesi, karşı çıkılan bir inançtan, yani bugün bile araştırma ve geliştirmenin genellikle yakın temas halinde yürütüldüğü bir ortamda ancak kısmen doğru olan teknolojinin uygulamalı bilim olduğu yönündeki yaygın inançtan güç almaktadır. Bu durum aslında 18.yy ve 19.yy’ın başlarında neredeyse hiç doğru değildi. Ancak bu endüstrileşmenin desteklenmesinde bilimin hiçbir toplumsal ya da ideolojik rol oynamadığı anlamına gelmez. Tam tersine, İngiltere’de Endüstri Devrimi gelişirken bilim de Avrupa uygarlığının toplumsal ve kültürel dokusuna işlemişti. Avrupa haritası bilim adamlarıyla uzman mühendislerin zaman zaman omuz omuza çalıştığı çok sayıda bilim dernekleri ve akademileriyle dolmuştu. Kamuya açık toplantılar uzaman olmayan çok sayıda katılımcının dikkatini bilimsel buluşların parlak başarılarına ve deney ile bilimsel yöntemin çözümsel gücüne çekiyordu. Doğa teolojisi yani doğanın incelenmesini bir dindarlık eylemi kabul eden öğreti, bilim ve din arasındaki anlaşmayı ve doğanın yararlı bir biçimde kullanılması anlayışını güçlendirmişti. Akılcı yaşamın statüsünü yükselten bilim, kültürel ve entelektüel bir iş olarak yüceltilmişti. Akılcı bilimler yeni bir bakış ve dünya görüşü ortaya koymuştur. Endüstri Devrimi için bilimsel kültür bu anlamda önem kazanmış ve belki de gerekli olmuştur. Fakat, bilimsel çalışmanın kendisi ise devletin desteklediği durumlar dışında, toplumun güncel sorunlarından uzakta Helenik bir kalıpta şekillendirmeyi sürdürmüş ve teknisyenler ve mühendisler işlerini bilimsel bilgilere başvurmadan sürdürmüştür.
Teknoloji, bilimsel kuramın yardımı olmaksızın geleneksel çizgide gelişmiş olmasına rağmen, 18.yy Avrupası’nın önde gelen bazı sanatkarları bilim dünyasıyla toplumsal bir ilişki kurmuştur. İngiltere’de, mühendis olan James Watt ve John Smeaton ile çömlekçi Josiah Wedgwood Kraliyet Derneğine üye olmuş ve ‘’Felsefe Notları’’na katkıda bulunmuştur. Ancak, bu yayınların onların endüstriye katkılarıyla ya çok az ilişkisi vardı ya da hiç yoktu. Watt, suyun bileşimi ve ‘doğal olmayan havaların tedavide kullanımı’ konularında mektup ve makaleler yayımlamıştır. Bu konuların her ikisi deflojiston kimyasıyla ilgili olarak belirlemişti ve hiçbirinin Watt’ın buhar mühendisliğiyle ilişkisi yoktu. Wedgwood kimyayla yoğun olarak ilgilenmeye başlamış, kimyasal deneyler yapmış, kilin ısıtıldığında çektiğini bulmuş ve 1782 yılında buna dayalı olarak pirometreyi icat etmiştir. Joseph Priesley ve Antoine Lavoisier gibi önde gelen kimyacılarla yazışmıştır.
1742’de resmi olarak eğitilmiş topçu subaylarına, daha sonra kısa süreliğine de olsa mühendislik subaylarına, gerek duyan İngiliz hükümeti Woolwich’teki askeri akademiyi kurmuştur. Bu akademidekiler, diğer konuların yanı sıra diferansiyel ve integral hesaplar ile statiğin elemanları konularında eğitilmiştir. Ancak mezunların yetersiz bilgileri, el sanatlarındaki deneyim yoksunluklarıyla bir araya geldiğinde mühendislik yapmalarını engellemiş ve 18.yy’da endüstrileşmeye katkıda bulunanlar herhangi bir bilim eğitimi görmeyen inşaat mühendisleri olmuştur. Endüstri Devrimi dönemi aslında, teknolojiyle el sanatları arasındaki ilişkinin teknoloji ve bilim arasındaki yeni bağlantılar lehine düzeltilmesine tanık olmuştur. Deneysel bilimin gözlenen akılcı yöntemlerinin endüstride uygulanmasına başlanmış ve önde gelen mühendislerin bazıları bilim dünyasına toplumsal olarak daha çok yaklaşmıştır. Fakat, pratik uygulamalarla bilim arasındaki boşluk henüz kapanmamıştı.
Kuramsal ve uygulamalı bilgiler 18.yy’da herhangi bir kişide bir araya gelmediği için, İngiltere Parlamentosu, biri matematikçi ve doğa bilimcilerinden diğeri de inşaatçılardan oluşan iki ayrı komite oluşturmuştu. Her iki komiteden, birleştirilecek yanıtlardan uygulamalı bilim çıkacağı ümidiyle, Telford’ın tasarımı hakkında hazırlanan anket sorularına yanıt vermesi istenmiştir. Sonuçlar, inşaat hakkında çok az bilgisi olan matematikçilerin ve matematikle kuramsal mekanik konusundaki bilgilere pek aldırmayan inşaatçıların birleştirilmiş uzmanlıklarından uygulamalı bir bilim türetebileceği yönündeki yanlış algılamaya dayalı çabaların boşuna olduğunu göstermiştir. ‘’Pratisyenlerin’’ verdiği yanıtlar arasında az sayıda akla uygun öneri çıkmış, yapılar hakkında hiçbir kuramları bulunmaması ve bugün bile zor bir kuramsal problem olan tasarımın karmaşıklığı nedeniyle mühendisler yine başarılı olamamıştır. Fakat, pratik problemlerin çözümüyle ilgili hiçbir çağdaş bilimsel bilgi olmadığı özellikle Kraliyet Astronomu ve Oxford’daki Geometri Profesörünü de içeren ‘teorisyenlerin’ yanıtlarında açıktı. Kraliyet Astronumonunun makine mühendisliği hakkındaki görüşleri aradan çok geçmeden ‘’en basit işçisin bile yanlış olduğunu hissetmesi gereken ve rafine edilmiş bilimin yüce yargıcından gelen bir tümce’’ olarak alaya alınmştır.
Bilimsel Devrimin, Endüstri Devrimi üzerindeki kültürel etkisi ne olursa olsun, bu etki bilimsel kuramın teknik buluşlara uygulanmasına kadar ileri gitmemiştir. Avrupa hükümetleri, bilim topluma yardım edeceği yönünde Baconcı umutlarında mantıklı olsalar da ilgilerini dar bir biçimde yönetim üzerine odaklamışlar ve Endüstri Devriminin teknik boyutu kuramsal bilgiden yardım almayan alaylı sanatkarların yaratıcılığına bırakılmıştır. Hiç bir araştırma laboratuvarı henüz ortada yoktu ve bu gelişmeler ve uygulamalı bilim daha sonraki bir zamanı bekliyordu..
Not: Bu yazının devamı niteliğinde 2.bölümünü de vakit bulduğumda yazacağım.
Dünya Tarihinde Bilim ve Teknoloji, James E. McClellan III, Harold Dorn.
Hayvanlardan Tanrılara Sapiens, Yuval Noah Harari.
Never miss a story from Eren Taştan, when you sign up for Medium. Learn more
Never miss a story from Eren Taştan