Osmanlı Devleti'nin Dağılma Dönemi (1792 - 1922) ders notu, özet, konu anlatımı
DAĞILMA DÖNEMİ (1792 - 1922)
1806 - 1812 OSMANLI - RUS SAVAŞI :
- Rusya'nın geçici olarak işgal ettiği Ege Adaları'nı Fransız tehlikesi sürdüğü gerekçesiyle boşaltmaması
- Ruslar'ın Mora, Eflak, Boğdan ve Sırpları kışkırtması
- Osmanlı'nın Rusya yanlısı tavır izleyen Eflak ve Boğdan beylerini görevden alması
- Boğazlar'ı Ruslar'a kapatması
- Napolyon'un Osmanlılar'ı kışkırtması yüzünden savaşlar başlamıştır. Napolyon'un iki yüzlülüğü sebebiyle yalnız kalan Osmanlı Devleti mağlup olarak barış istemiştir.
- Baserabya Rusya'ya bırakılacak
- Rusya savaşta işgal ettiği Eflak ve Boğdan'dan çekilecek
** Sırp İsyanı (1804 - 1878)
¨ Fransız İhtilali'nin ortaya çıkardığı milliyetçilik akımı
¨ Rusya'nın kışkırtması
¨ Osmanlı Avusturya savaşlarında Sırbistan'ın savaş alanı haline gelmesi
İlk isyan 1804'de Kara Yorgi tarafından çıkarılmış, Rus savaşları yüzünden uzun süre bastırılamamıştır. 1812 Bükreş Antlaşması ile imtiyazlar elde eden Sırplar, 1829 Edirne Antlaşması ile özerklik kazanmış, 1878 Berlin Antlaşması ile de bağımsızlıklarını elde etmişlerdir.
Not : Sırplar Osmanlı'ya karşı ilk ayaklanan millettir.
** Yunan İsyanı (1820 -1829) :
¨ Avrupa Devletlerinin Rumlar'ı eski Yunan uygarlığının temsilcileri olarak kabul etmeleri
¨ Etnik-i Eterya'nın çalışmaları
İlk isyan 1820'de Eflak'ta çıkmış, fakat Tepedelenli Ali Paşa tarafından bastırılmıştır. Ali Paşa'nın Osmanlı yöntemiyle arasının bozulup isyan etmesiyle uygun ortamı bulan Rumlar 1821'de Mora'da isyan etmişler, Avrupa devletlerinin de desteğini alan isyan bastırılamamıştır. Mısır valisi Kavalalı Mahmet Ali Paşa'dan yardım istenmiş, Mehmet Ali Paşa Mora ve Girit valiliğine karşılık yardım ederek isyanı bastırmıştır. Buna kızan Avrupa devletleri, Navarin'de Osmanlı ve Mehmet Ali Paşa donanmasını yakmışlardır. Osmanlı Devleti tazminat istemiş, buna karşılık Avrupa devletleri Yunanistan'ın bağımsızlığını teklif etmişlerdir. Kabul edilmeyince Fransa geçici olarak Mora'yı İngiltere İskenderiye'yi işgal etmiştir. Rusya ile savaş açmıştır. Yapılan savaşı kaybeden Osmanlı Devleti, 1829 - Edirne Antlaşması ile Yunanistan'ın bağımsızlığını tanımıştır.
1827 - 1829 OSMANLI - RUS SAVAŞI :
1826 Yılında Yeniçeri Ocağı kaldırılmış, yerini dolduracak bir ordu kurulamamıştı. Ordusunu ve donanmasını kaybeden Osmanlı Devleti Rusya karşısında başarılı olamamış, Ruslar doğuda Erzurum'a, batıda Edirne'ye kadar ilerlemişlerdir. Osmanlı Devleti barış istemek zorunda kalmıştır.
¨ Sırplar'a özerklik verilecek (ilk kez bir azınlık özerklik kazandı.)
¨ Eflak ve Boğdan Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı kalacak fakat buralara imtiyaz verilecek (Romanya'nın temelleri atılmıştır.)
¨ Doğu'da Batum'a kadar olan topraklar Rusya'ya bırakılacak
Not-1 : Küçük Kaynarca'dan sonra imzalanan en ağır anlaşmadır.
Not-2 : Fransa'nın Cezayir'i işgaline zemin hazırlamıştır. (Kuzey Afrika'da kaybettiğimiz ilk topraktır - 1830)
Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Mısır'da güçlü bir yönetim,ekonomi, ordu ve donanma oluşturmuştu. Mora İsyanı'nın bastırılmasında yardım istenince, Mora ve Girit valiliğini istemiş fakat Edirne antlaşmasıyla Mora'da Yunanistan kurulunca, Mora'ya karşılık Suriye valiliğini istemiştir. II. Mahmut Girit'i vermekle beraber Suriye valiliğini vermemiş, bunun üzerine Mehmet Ali Paşa isyan etmiştir. Oğlu İbrahim paşa komutasındaki Mısır ordusu Suriye'yi ele geçirmiş,Osmanlı ordusunu Adana ve Konya'da mağlup ederek Kütahya'ya kadar ilerlemiştir. İstanbul tehlikeye girince II. Mahmut Rusya'dan yardım istemek zorunda kalmıştır. Rus donanma ve ordusu İstanbul önlerine gelince bu durumdan İngiltere ve Fransa rahatsız olmuştur. Onların müdahalesi ile sorun uluslar arası bir hal almış ve Kütahya Antlaşmasıyla belli bir süre için çözüme kavuşturulmuştur.
¨ Mehmet Ali Paşa'ya Mısır valiliğine ek olarak Suriye ve Girit valiliği
¨ Oğlu İbrahim Paşa'ya Cidde valiliğine ek olarak Adana valiliği verilmiştir.
Not-1 : Osmanlı Devleti'nin bir valisi karşısında mağlup olması güçsüzlüğünü ortaya koymuştur.
HÜNKAR İSKELESİ ANTLAŞMASI (1833) : II. Mahmut , Mehmet Ali Paşa'dan çekindiği, İngiltere ve Fransa'ya da güvenmediği için Rusya'yla ittifak yapma yoluna gitmiştir. Bu antlaşmaya göre ;
Not : Böylece Boğazlar sorunu ortaya çıkmıştır. Antlaşma İngiltere ve Fransa'nın tepkisine sebep olurken, Rusya amacına bir adım daha yaklaşmıştır. Osmanlı Devleti egemenlik hakkını kullanarak son kez Boğazlar'la ilgili olarak kendisi karar vermiştir.
8 Yıl sürecek antlaşmanın sonuna yaklaşılması ve Mehmet Ali Paşa'yla gerginliğin devam etmesi, Mısır ve Boğazlar sorununda İngiltere'nin desteğini almak isteyen Osmanlı Devleti'ni İngiltere ile antlaşma imzalamaya sevketmiştir. Böylece İngiltere'ye çok geniş ayrıcalıklar verilmiştir.
MISIR SORUNU'NUN ÇÖZÜMLENMESİ :
Kütahya Antlaşması ile elde ettiği topraklarla yetinmek istemeyen M. Ali Paşa ve verdiği toprakları geri almak isteyen II. Mahmut arasında 1839 Nizip Savaşı meydana gelmiştir. Osmanlı ordu ve donanması mağlup olmuş, mağlubiyet haberi İstanbul'a gelmeden ölen II. Mahmut'un yerine Abdülmecit tahta çıkmıştır.
Hünkar İskelesi Antlaşması'na göre Rusya'nın yardım istemesinden çekinen İngiltere Mısır sorununu uluslar arası bir konferansa çekmiş, Fransa hariç Avrupa'nın büyük devletlerinin katıldığı bir antlaşma imzalanmıştır.
¨ Mısır hukuken Osmanlı Devleti'nin olacak, yönetimi Mehmet Ali Paşa ve ailesine verilecek(Mısır Hidivliği)
¨ Suriye, Girit, Adana, Cidde, Osmanlı'ya geri verilecek
¨ Mısır Osmanlı'ya yıllık vergi ödeyecektir.
Not-2 : Fransa'ya güvenerek antlaşmaya uymayan M. Ali Paşa, Osmanlı - İngiliz donanmasına yenilince antlaşmaya uymuştur.
Hünkar iskelesi Antlaşması'nın süresinin dolması üzerine bu antlaşmanın yenilenmesini engellemek isteyen İngiltere sorunu uluslararası bir konferansa taşımıştır. İngiltere, Rusya, Fransa, Prusya, Avusturya ve Osmanlı Devleti katılmıştır.
Not-1 : İlk kez Boğazlar'ın durumu uluslar arası bir konferansta belirlenmiştir.
Not-2 : Rusya Hünkar İskelesi'yle elde ettiği hakları kaybetmiştir.
Not-3 : İngiltere ve Fransa Akdeniz'deki güvenliklerini sağlamışlardır.
Not-4 : Osmanlı'nın Boğazlar üzerindeki mutlak egemenliği sona ermiştir.
- Rusya'nın sıcak denizlere inmek istemesi
- Boğazlar üzerinde söz sahibi olabilmek için Hünkar İskelesi'ne benzeyen bir antlaşma yapmak konusunda Osmanlı'ya baskısı
- İstanbul'a elçi olarak gönderilen prens Mençikof'un saygısız ve tutarsız istek ve davranışları
Rusya Osmanlı'ya savaş açarak doğudan ve batıdan taarruza geçmiştir. İngiliz ve Fransız donanmasının Boğazlar'dan geçerek, İstanbul önlerine gelmesine kızan Ruslar, Sinop limanında bulunan Osmanlı donanmasını yakmıştır. (1853 Sinop Baskını). Rusya'nın güçlenmesi, Boğazlar'da söz sahibi olması ve Akdeniz'e inmesi Avrupa devletlerinin çıkarlarına ters düşmekteydi. Bu amaçla İngiltere, Fransa ve Piyemento Osmanlı'nın yanında savaşa katıldılar. Müttefik orduları karşısında Rusya tutunamayarak mağlup oldu. Rus yönetiminde de değişiklik olmuş, yeni Çar barış istemiştir. Paris'teki barış görüşmelerine İngiltere, Fransa, Piyemento, Avusturya, Prusya, Rusya ve Osmanlı Devleti katılmıştır.
¨ Eflak ve Boğdan'a özerklik verilecek
¨ Boğazların durumu 1841 Londra Antlaşması'na göre olacak
¨ Tuna Nehri'nin yönetimi bir komisyona bırakılacak ve ticaret gemilerine açık olacak
¨ Avrupa devletleri Osmanlı'nın yapacağı ıslahatlara karışmayacak.
Not-1 : Paris Konferansı esnasında Osmanlı Devleti Islahat Fermanı'nı hazırlayarak konferansa sunmuştur. (iç işlerine karışılmasını önlemek amacıyla).
Not-3 : Osmanlı Devleti ilk kez Kırım Savaşı esnasında Abdülmecit zamanında 1854'de İngiltere'den borç almıştır.
Not-4 : Islahat Fermanı'nın antlaşma metninde yer alması Avrupa'nın içişlerimize karışmasına zemin hazırlamıştır.
- Almanya ve İtalya'nın siyasi birliğini kurmasıyla Avrupa'da meydana gelen gelişmelerden Rusya'nın faydalanmak istemesi.
- Kırım Savaşı'yla kaybettiği hakları elde etmek istemesi
- Bosna - Hersek, Sırbistan, Romanya, Karadağ ve Bulgaristan'da kışkırtmalarda bulunarak isyanlar çıkartması.
- Osmanlı Devleti'nin kuvvet kullanarak isyanları bastırması ve Rusya yanlısı beyleri görevden alması
- Balkan bunalımını görüşmek için toplanan Berlin, Londra, İstanbul konferansları kararlarının Osmanlı Devleti'nce kabul edilmemesi
Not : İstanbul konferansı toplandığı esnada Jön Türkler'in gayretleriyle Avrupa devletlerinin iç işlerimize karışmasını engellemek için Kanuni Esasi ilan edilerek I. Meşrutiyet Dönemi başlamıştır. (23 Aralık 1876)
Rusya ile yapılan savaşta ağır mağlubiyetler alınmış, Ruslar doğudan Erzurum'a batıdan İstanbul yakınlarında Yeşilköy'e kadar ilerlemişlerdir. Osmanlı Devleti barış istemiştir.
- Batum, Kars, Ardahan, Artvin, Doğu Beyazıt ve Eleşkirt Rusya'ya bırakılacak
- Bosna - Hersek'e muhtariyet verilecek
- Yunanistan'a Teselya bölgesi verilecek
Not : Rusya tarihi emellerine ulaşma yolunda önemli bir adım atmıştır. Balkanlar ve boğazlarda elde ettiği haklar özellikle İngiltere ve Avusturya'nın çıkarlarına ters düşmüştür.
Denge politikası izleyen II. Abdülhamit'in müracatı ile Avrupa devletlerinin baskısıyla Berlin Antlaşması imzalanmış ve Ayestefanos yürürlüğe girememiştir. Ölü doğmuş bir antlaşmadır. (Sevr ile ortak yanı)
- Batum, Kars, Ardahan ve Artvin Rusya'ya bırakılacak fakat Doğu Beyazıt ve Eleşkirt Osmanlı'da kalacak
- Bulgaristan üçe ayrılacak; Makedonya Osmanlı'da kalacak, Doğu Rumeli Hıristiyan bir valinin yönetiminde imtiyazlı bir eyalet olacak, asıl Bulgaristan ise Osmanlı'ya bağlı özerke bir prenslik olarak kalacak.
- Bosna - Hersek Osmanlı'ya ait olacak fakat yönetimi Avusturya'ya bırakılacak
Not : 19. Y.y. da imzalanan en ağır antlaşmadır. Rusya, Balkanlar ve Boğazlar üzerinde Ayestefanos ile elde ettiği hakları kaybetti. İngiltere ile Avusturya en karlı çıkan devletlerdir. Osmanlı Devleti açısından önemli bir değişiklik olmamış, yalnız Rusya'nın Osmanlı'yı parçalama emellerine set çekilmiştir. Ermeni meselesi ortaya çıkmıştır. Osmanlı Alman yakınlaşması başlamıştır. İngiltere, Osmanlı'yı korumaya yönelik politikasını değiştirmiş, bundan sonra parçalamaya çalışmıştır. Osmanlı Devleti'nin tek kazancı Doğu Beyazıt olmuş, Kıbrıs gibi önemli bir üs kaybedilmiştir.
II. MAHMUT DÖNEMİ ISLAHATLARI (1808 -1839)
¨ Alemdar Mustafa Paşa tarafından Nizam-ı Cedit'e benzeyen yeni bir ordu kurulmuştur. Fakat Yeniçeriler tepki göstererek isyan etmişler. Alemdar Mustafa Paşa öldürülmüş ve kurulan Sekban-ı Cedit ocağı kapatılmıştır.
Not : Hükümdarın yetkilerinin ilk kez sınırlandırılması bakımından Magna Charta'ya benzer. Zorla imzalatılmamış olması bakımından farklılık gösterir.
¨ Dar'üş-Şuray-ı Bab-ı Ali (ıslahatlara öncülük etmek için), Dar'üş-Şuray-ı Askeri (askerlik işlerini düzenlemek için), Meclis-i Valay-ı Ahkam-ı Adliye (adalet işlerini düzenlemek için) kurulmuştur.
¨ Avrupa tarzı okullar açılmış, bu da eğitimde ikiliklerin çıkmasına sebep olmuştur. (Rüşdiye, Tıbbıye, Harbiye, Enderun'un yerine Mekteb-i Maarif-i Adliye)
¨ İlk kez Avrupa'ya öğrenci gönderildi.
¨ İstanbul'da ilk öğretim zorunlu hale getirildi.
¨ İngilizler'le Balta Limanı Antlaşması yapıldı (1838).
TANZİMAT DÖNEMİ (1839 -1876) :
Osmanlı Devleti'nde bütün ıslahatlarda olduğu gibi Tanzimat Fermanı'nda da yenilik isteği halktan değil yönetici tabakadan gelmiştir. (Meşrutiyetler hariç). Tanzimat Fermanı ilk kez padişahın üzerinde bir kanun gücü olduğunu göstermiştir. (Bu yönüyle Magna Charta'ya benzer). Bir hukuk devleti olma yolunda önemli bir adımdır, anayasacılık hareketi başlamıştır.
- İlk kağıt para basılmıştır. (Kaime - 1844)
- İlk dış borç İngiltere'den alınmıştır. (Kırım Harbi esnasında - 1854)
- İlk demiryolu hattı kurulmuştur. (İzmir - Aydın hattı)
- Şer'i kanunların yanında Avrupai tarz kanunlar yapılmış bu da hukukta ikilik ortaya çıkmasına sebep olmuştur.
Kırım savaşı'nın sonunda 1856'da Paris'te toplanan barış konferansına sunulmuştur.
Balkan bunalımını görüşmek üzere İstanbul Konferansı toplandığı esnada Avrupa devletlerinin iç işlerimize karışmasını engellemek için 23 Aralık 1876'da Osmanlıcılık fikrini savunan Jön Türklerin gayretleriyle Kanun-i Esasi ilan edilerek Meşrutiyet dönemi başlamıştır. Meclisi Ayan ve Mebusan olmak üzere iki tane meclis açılmıştır. Ayanlar meclisi üyeleri padişah tarafından seçilir ve ölene kadar üye kalırlar. Meclis-i Mebusan üyeleri 50.000 kişide 1 olmak üzere halk tarafından seçilir. Anayasaya göre yürütmeden padişah ve hükümet, yasamadan meclis sorumludur. Fakat son söz padişahındır. Hükümet padişaha karşı sorumludur. Padişahın meclisi açma kapatma yetkisi vardır.
Not-3 : 1881'de dış borçlarımızla ilgili Duyun-ı Umumiye (dış borçlar genel idaresi) kurulmuştur.
İttihat ve Terakkiciler'in baskıları sonucu II. Abdülhamit 1908 Reval Görüşmeleri sırasında meşrutiyeti yeniden ilan etmiştir. Türkçülük fikri devlet üzerinde etkili olmaya başlamıştır.
İttihat ve Terakki yönetiminden memnun olmayanlar ve muhalifler isyan etmişler, Selanik' te oluşturulan Mahmut Şevket Paşa komutasındaki hareket ordusu gelerek isyanı bastırmıştır.
ders notu konu özeti çalışma notları özetler ders anlatım eğitim öğretim kaynakları