Ana sayfa Politika Siyaset Hükümet sistemleri
Bu yazımızda hükumet sistemlerine değineceğiz. Konumuzu işlerken günlük siyasi polemiklerden uzak duracağız. Yazımız siyasi değil bilimseldir.
Yazımız dört başlıktan oluşmaktadır.
Kuvvetler Ayrılığının Etkisi
Türkiye’de Uygulanmış Hükumet Sistemleri
Başkanlık Sistemi ve Parlamenter Sistem İncelemesi
Öncelikle yazımıza başlamadan önce Hükumet Sistemleri ile yöneticilerin göreve gelişini karıştırmamamız gerektiğini söyleyelim.
Hükumet Sistemleri genel itibariyle ikiye ayrılmaktadır.Kuvvetler ayrılığına sahip hükumet sistemleri ve kuvvetler birliğine sahip hükumet sistemleri.
Kuvvetler Birliğinin Olduğu Sistemler
Meclis Hükumeti Sistemi
Bu sistem ülkemizde 1920-1923 yılları arasındaki “geçiş döneminde” uygulanmıştır.Meclis Hükumeti Sistemine göre yürütme ve yasama yetkileri mecliste toplanmıştır.Meclis milletin tek temsilcisidir.Fransa’da da uygulanmıştır.
Yasama ve yürütme kuvvetinin krala,başkana verildiği bir sistemdir. Bu sistemlerde insan hakları yerler altındadır. Toplumda değerli tek unsur kral veya başkandır.Darbe dönemlerinde de diktatörlük gözlenir.
Kanımızca diktatörlük bir kişinin her istediğini yaptırabilmesi, suçsuzu suçlu; suçluyu suçsuz yapabilmesidir.
12 Eylül darbesi sonucu Kenan Evren Türkiye’de diktatörlüğün temsilcisi olmuştur.
Monarşinin mutlak monarşi şekli demokrasiye insan haklarına aykırı bir düzendir.Suudi Arabistan bunun tipik bir örneğidir.Geçtiğimiz günlerde alınan karar neticesinde Suudi Arabistan’da Barcelona forması giyenlerin hapis cezasına çarptırılacağı duyurulmuştur.
Kuvvetler Ayrılığının Olduğu Sistemler
Dördüncü bölümde ayrıntısına değineceğimiz için burada yukarıdaki iki sistemi tartışmayacağız.
Fransa bu sistemin babasıdır.Parlamenter sisteme çok yakın bir sistemdir.Ancak başkanlık sisteminin adını kullanmıştır.Yarı başkanlık sisteminde de parlamenter sistemde de yürütme düalist(iki başlı) yapıdadır. Yürütmenin birinci kanadı bakanlar kuruludur.(Başbakan ve bakanlar)Yürütmenin ikinci kanadı Cumhurbaşkanıdır. Parlamenter sistemden farkı, yarı başkanlık sisteminde Cumhurbaşkanı halk tarafından seçilir.Bu sistemde Cumhurbaşkanı daha etkin ve yetkilidir.
Yarı Başkanlık sisteminde parlamenter sistemde olduğu gibi Hükümet yasama organından çıkar.Yani bu iki sistemde de seçimlerde bakanlar değil, milletvekilleri belirlenir.
Bazı Anayasa Hukuku hocaları Türkiye’de fiili yarı başkanlık sistemi olduğunu iddia etmektedirler.
2. Kuvvetler ayrılığının etkisi
(Bu bölümümüz hakkında ayrıntılı bilgiye “Kuvvetler Ayrılığına Mecburiyet” başlıklı yazımızda ulaşabilirsiniz.)https://www.mornota.com/kuvvetler-ayriligina-mecburiyet/
Kuvvetler ayrılığı teorisinin babası Montesqui’dır.
Kuvvetler ayrılığı teorisi demokratik, anayasal düzenin vazgeçilmez unsurudur. FRANSIZ İNSAN VE YURTTAŞ HAKLARI BİLDİRİSİ 16.Maddesine göre ”Hakların güven altına alınmadığı kuvvetler ayrılığının yapılmadığı bir toplumda Anayasa yoktur.”
Demokrasinin olduğu yerde insana, insan onuruna değer vardır. Bu demokratiklik elbette kuvvetler ayrılığı ile mümkün olacaktır. İşte kuvvetler ayrılığı sayesinde insan onuru korunmaktadır.
Başkanlık Sistemi, Parlamenter Sistem, Yarı-Başkanlık Sistemi…
Bu sistemlerin hepsi demokratiktir.Çünkü kuvvetler ayrılığına dayanmaktadır. Yukarıda saydığımız sistemlerin bazı ülkelerde antidemokratik versiyonları uygulansa da sistemlerin özleri demokratik mahiyettedir.
3. Türkiye’de uygulanmış hükumet sistemleri
Osmanlı ile başlayalım.
1876 Kanun-i Esasi ilan edilene kadar Mutlak Monarşiyle yönetiliyordu. Kanun-i Esasi ile meşruti monarşiye geçildiği çok söylenemez. 1909 Anayasa değişikliği ile Osmanlı meşruti monarşiye yani kuvvetler ayrılığına geçmiştir.
Ülkemizde 1920 ile 1923 yılları arasında meclis hükumeti sistemi bir geçiş olarak uygulanmıştır. 1921 Anayasasının 1923 Değişikliği ile “Türkiye devletinin hükumet şekli Cumhuriyettir.” hükmü hakim olmuştur. Cumhuriyet normal şartlarda bir hükumet şekli değil,yöneticilerin makama geliş yöntemidir. Cumhuriyet, monarşinin tersidir. Yani Cumhuriyet, yönetimin ırsi usullerle belirlenmemesidir.
1924 Anayasası ile kuvvetler birliği görevler ayrılığı sistemi kurulmuştur.
1961 ve 1982 Anayasaları döneminde parlamenter hükumet sistemi uygulanmıştır.
Ülkemizde 2007 Anayasa Değişikliği ile Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi kabul edilmiştir. Ancak değişikliklerde yürütmenin yapısı değişmediği için başkanlık sistemi kurulmuştur diyemeyiz.Bazı Anayasa Hukukçularının savunduğu görüş, ülkemizde bu değişikliğin yarı başkanlık sistemine yol açtığıdır. 28 Ağustos 2014’te hükümet sistemimiz değişmiştir. Çünkü bu tarihte ülkemizde ilk defa bir cumhurbaşkanı halk tarafından seçilip göreve başlamıştır.Bu tarihten itibaren yarı-başkanlık sistemine yakın bir sistem göze çarpmaktadır.
Bilindiği üzere 16 Nisan 2017’de Anayasa Değişikliğine ilişkin referandum yapıldı.
Bu sonuçlar neticesinde Anayasa Değişikliği Kanununun bazı maddeleri yürürlüğe girdi. Bunlardan biri partili Cumhurbaşkanlığına ilişkindir. Anayasa Değişikliği Kanunu bütün maddeleriyle ilk genel seçimlerde veya en geç 3 Kasım 2019 seçimlerinde yürürlüğe girecektir.Bu tarihten sonra Türkiye Cumhuriyetinin Hükumet Sistemi “Cumhurbaşkanlığı Hükumet Sistemi” olacaktır.
4. Başkanlık sistemi ve parlamenter sistem incelemesi
Parlamenter Sistemin babası İngiltere,Başkanlık Sisteminin babası ABD, Yarı-başkanlık sisteminin babası Fransadır. Bu başlıkta İngiltere Parlamenter sistemi, ABD Başkanlık sistemi anlatılacaktır.
İki sistem de demokratiktir. Uygulanış sahalarında başarılı ve başarısız yönleri vardır.
Parlamenter sistem uygulanıp sistemleştirilmiştir. Başkanlık Sistemi ise masa başında planlanmıştır. Parlamenter sistemde yürütme iki başlı iken Başkanlık sisteminde yürütme tek başlıdır.
Parlamenter sistem yumuşak kuvvetler ayrılığına dayanır. Yürütme yasamanın içinden çıkar.Karşılıklı birbirlerinin görevlerine son verebilir. Yasama güven oyu vermezse yürütmenin birinci kanadı olan Bakanlar Kurulu düşer. Yürütme bazı durumlarda yasamayı feshedebilir. Başkanlık Sistemi sert kuvvetler ayrılığına dayanır. Yasama başkanı,Başkan yasamayı görevden alamaz.Farklı seçimler ile belirlenirler.
Parlamenter sistemde aynı kişi hem mecliste hem de hükümette olabilir iken Başkanlık Sisteminde bu mümkün değildir.
Koalisyon ihtimali Başkanlık Sisteminde mümkün değildir.
Daha birçok özellik mevcuttur. ABD ve İngiltere tipleri üzerinden incelemelerimize daha sonraki yazılarımızda devam edeceğiz.
Ülkeler için her sistem tartışılabilir. Kuvvetler Ayrılığı ilkesine bağlı olan sistemler tartışmaya değerdir. Kuvvetler Birliğinin olduğu yerde sıkıntı vardır, mağduriyetler vardır.Tekrardan üstada sözü bırakalım:
”İktidar yozlaşır, mutlak(tek) iktidar mutlaka yozlaşır.” (Lord Acton)
“nerede bir can ölse oralı olur yüreğim, olmalı zaten.olmazsa insan olmaz yüreğim.”