Kırım Haber Ajansı, Kırım Tatar halkının tarihinde iz bırakan önemli şahsiyetlerin hayatını ve faaliyetlerini konu edinen yeni yazı dizisine devam ediyor.
10 Nisan 2020, Cuma - 19:35
Asan Refatov, Kırım Tatar müzisyen, besteci, ilk Kırım Tatar operasının yazarı. 1902 yılında Hansaray'da öğretmenlik yapan, 18. yüzyılın sonlarında Türkiye'de eğitim alan şeyh sülalesinin vekili, İsmail Gaspıralı'nın fikirdaşı olan meşhur üstaz. Yeni usul Kaytazaga mektebinde öğretmen olan Mamut Refat'ın ailesinde üçüncü çocuk olarak dünyaya geldi. Refatov, çocukluğundan müzik ortamında büyüdü. Saz ustası olan babası Mamut Refatov, oğluna müzik sevgisini aşıladı.
Asan, ilk müzik bilgi ve becerilerini ona piyano ve keman çalmayı öğreten babası ve ağabeyi Midat'tan aldı. Önce Bahçesaray lisesinden mezun olduktan sonra, 1922'de müzik okuluna giren Refatov, bir süre müzik dersleri verdiği Totayköy Pedagoji Teknik Okulunda çalıştı. Okulda Refatov'un katılımıyla bando kuruldu ve bu bando için çeşitli müzik eserleri yazdı.
İLK MİLLİ OPERANIN TARİHİ
Kırım Tatar halk ağız yaratıcılığının en meşhur eserlerinden biri olan Çora Batır destanı esasında ilk milli operayı yazan besteci Asan Refatov, henüz 18 yaşında özel müzik eğitim almamış bir gençti. Bu işi ona 1920 yılında arkeolog ve etnograf Osman Akçokraklı teklif etti.
Osman Akçokralı'nın opera yazma teklifi ile heyecanlanan Asan Refatov, bu gayesini hayata geçirmek için çalışmalara ve opera üzerine araştırmalara başladı. Fakat bir taraftan Kırım'da başlayan şiddetli açlık, diğer taraftan da ağabeyi Midat'ın 1920 yılında beyaz ordu tarafından kurşuna dizilmesi opera çalışmalarını uzattı. Lakin Asan Refatov her şeye rağmen tüm gücünü toplayıp çalışmalarına devam etti.
23 Eylül 1923 tarihinde Akmescit'te ilk defa icra edilen Çora Batır operası büyük beğeni topladı. İkinci kez bir opera ancak bir yıl sonra icra edildi ve bu da son kez oldu. Sebebi ise "uyanık arkadaşların" ihbarı oldu.
1917 yılında Hansaray Müdürü, sonra 1922 yılında Hansaray içinde açılan Hansaray Müzesinin Müdürü olan Üsein Bodaninskiy, 1924-1929 yılları arasında Kırım genelinde birçok arkeolojik ve etnografik keşif gezileri organize etti.
Bu geziler arasında 1925 yılında düzenlenen en verimli ve tarihte iz bırakan keşif gezisinin kadrosuna Bodaninskiy Asan Refatov'u da kattı. Ünlü besteci bu gezi sırasında 300'den fazla halk türküsü ve nağmeleri kaydetti. Toplanan türkü ve nağmeler kitabı yayına hazırlanırken, o devirdeki rejim destekçileri nedeniyle çalışma ertelenmek zorunda kaldı.
Daha sonar once 1926'da İleri dergisinde, keşif gezisinin müzik materyallerini analiz ettiği makalesini ve 1932'de "Kırım Tatar Yırları" (Kırım Tatar şarkıları) adlı kapsamlı çalışması yayınladı. Bu çalışmalar, Kırım Tatar halkının müzik kültürünün incelenmesi açısından son derece önemlidir.
KARA KARAYEV'İN ÜSTAZI, AZERBAYCAN BESTECİLER BİRLİĞİNİN KURUCULARINDAN
Refatov, müzik ile ciddi şekilde uğraşmak ve eğitim almak için 1926 yılında Azerbaycan'a giderek, Bakü Devlet Konservatuarı Müzik Kompozisyonu ve Teorisi Fakültesine girdi. Eğitimi devam ederken, konservatuar Rektörü Üzeir Gacibekov'un emri ile Asan Refatov küçük sınıf üniversite öğrencilerine ders vermeye başladı. Bu sırada konservatuarda Asan Refatov'un eşi Hatime de okuyordu ama böbrek hastalığından vefat etti. Refatov daha sonra ikinci evliliğini Mariya Mirzabekova ile yaptı.
Refatov, Bakü'de bulunduğu dönemi çok verimli geçirdi. Burada o çok çalıştı ve "Demirci Gave", "Raks" müzik dramaları ile "Kuçalarda", "Vurgun", "Karalar Ülkesinde", "Şahname" tiyatro oyunları için besteler yaptı. Aynı zamanda Genç Seyirci Tiyatrosu, Bakü İşçiler Tiyatrosu ve Azizbek Devlet Drama Tiyatrosu'nda çalıştı.
Kara Karayev, Cevdet Gaciyev, Tefik Kerimov, Said Rustemov gibi Azerbaycan müzik kültürünün önde gelen şahsiyetleri Asan Refatov'un öğrencileri oldu. 30 Haziran 1934 tarihinde Azerbaycan Besteciler Birliği kuruldu ve başkanlığına Sergey Paniyev getirildi. Ama çok kısa bir süre sonra, aynı yıl Birlik başkanlığına Asan Refat layık görüldü ve Kırım'a döndüğü 1935 yılına kadar bu görevi sürdürdü.
Refatov, Azerbaycan'daki kariyeri zirvede olmasına rağmen Kırım Merkezi İcra Komitesi'nin Kırım'da çalışma davetini reddetmedi. Gurbette devlet konservatuarı rektör yardımcısı, Besteciler Birliği başkanı olan Asan Refatov, vatanında tiyatro-müzik meslek okulu öğretim görevlisi olarak atandı. Akmescit'teki bir otelde oda, piyano kiralayarak, günlerini zorlukla geçirdi. Bir süre Kırım radyo komitesini yönetti. Vatanına hizmet etmekten gurur duyan besteci, bu dönemde birçok yeni esere imza attı. Orkestra ve korolar ile semfonik orkestra için müzik eserleri yaptı. Bunlar arasında, "İşlegen Tişler", "Moskova Ayta", "Nasreddin Hoca", "Bahçesaray Çeşmesi", "Toy Devam Ete" gibi müzik dramları da yer aldı.
İlk profesyonel Kırım Tatar bestecisi olan Asan Refatov, orkestra, müzik grupları ve ses sanatçıları için 50'den fazla eser yazdı.
Onun yazdığı son müzik dramı "Arzı Kız" tiyatro oyunu oldu. Fakat oyunun sahnelenmesini besteci göremedi. 27 Nisan 1937 tarihinde yakalanan Asan Refatov, 553 gün devam eden sorgu ve işkencelerden sonra kurşuna dizme cezasına çarptırıldı.
Onu, Bakü'de Bekir Çobanzade'nin kurduğu Kırım Tatar cemiyetindeki faaliyeti, "Milli Firka" yandaşı olmakla suçladılar. Hüküm 1 Kasım 1938 tarihinde yerine getirildi. Aradan 20 yıl geçtikten sonra 10 Ekim 1957 tarihinde Asan Refatov'un suçsuz olduğu açıklandı.
27 Nisan 1937 tarihinde Asan Refatov ile birlikte ağabeyi Reşad Refatov da yakalandı ve hapis cezasına çarptırıldı. 6 Şubat 1938 tarihinde ise 78 yaşındaki babası Mamut Refatov da yakalandı. Sovyet hükumeti, Refatov'un suçsuzluğunu ancak 1990 yılında açıkladı.
Kırım Tatar kültürüne bu denli büyük bir katkı sağlayan ailenin kaderi ne yazık ki bir facia ile sonuçlandı.