Eşitsizlik arttıkça ruh sağlığı bozuluyor | Yankı Yazgan
13 Şubat 2019	/	2422 views
Businessweek’in Şubat 2019’daki sorularına yanıtlarım
“Dünya Ekonomik Forumu’nun Gallup’un bir araştırmasına dayandırdığı Küresel Risk Raporu’na göre, geçtiğimiz 15 yıl içerisinde depresyon ve anksiyete bozukluğu yüzde 50 artış göstermiş durumda. Rapor, bunun üç temel nedenini irdeliyor: gelir eşitsizliği ve şiddet eğilimi ve yalnızlık. Sizce, bu ana nedenlerden hangisi daha geçerli? İnsan psikolojisini doğrudan etkileyen etmenler arasında gelir eşitsizliği ne kadar rol oynuyor?”.
En önemli cevabı baştan söyleyeyim: Toplumsal gelir eşitsizliği ne kadar artarsa, depresyon riski de o kadar artıyor. Örneğin, Patel ve ark’nın 2018’de yayımladıkları çok sayıda araştırma verisinin bir araya getirilerek tekrar analizine dayalı meta analiz çalışması gelir eşitsizliğinin depresyon ve anksiyete ile ilişkisini kesin biçimde ortaya koydu. Özellikle kadınlar ve toplumun düşük gelirli kısımları depresyondan daha fazla pay almaktalar.
Depresyondaki gençler yaşça daha büyüklerden farklı olarak üzgünden ziyade öfkeli ve kızgın olurlar. Yu ve ark’nın 2017’de yayımladıkları bir takip çalışması bu yaygın klinik izlenimi net biçimde bir kez daha gösterdi. Diğer yandan, gencin Duygularının farkındalığı artarsa, duyguları ile yaşantıları arasındaki ilişkiyi kurabilirlerse, bu öfke ve kızgınlığın kendine ve çevreye dönük tahripkarlığı azalıyor.
Yalnızlık, içe çekilme, insanlardan umudu kesme ve başkalarına “yatırım” yapmama depresyonun bir parçası ya da ürünü de olabiliyor. Ancak günümüzdeki depresyon artışına bizi sürükleyen yalnızlığın başkalarıyla ilişkiye zaman ve enerji bırakmayan bir çalışma ve yaşama temposunun ürünü olduğunu düşünenler tümüyle haksız değil. Kazandığı parayı harcayacak zaman bulamayan modern üst-orta sınıfın bezgin ya da karamsarlığında bu durumun payı olabilir, yeterince araştırılmış değil henüz.
Gelir eşitsizliğini sadece bir kısım insanın diğerlerinden daha fazla para kazanması ya da parası olması gibi düşünmeyelim. Gelir uçurumunun derin ve geniş olduğu toplumlarda sosyal statü çok önplana geçmekte, eşitsizliğin kapatılamazlığı mutsuzluğa, sosyal uyumsuzluğu, ahlaki değerlerde gevşemeye ve sağlık problemlerine yol açmakta. Güvensizlik duygusunun artması, biribirine olan güveni azaltmakta.
Rapordaki yalnızlık başlığı, artan şehirleşme ve sosyal medya kullanımıyla doğrudan ilişkilendiriliyor. Sosyal medya kullanımının insanları yalnızlığa doğru ittiğini düşünüyor musunuz? Günümüz insanının psikolojik durumunu artık sosyal medya mı şekillendirmeye başladı?
Yalnızlık ile sosyal medya arasında ilişki kurulan çalışmada aynı zamanda sosyal medyanın insanları birbirine yakınlaştırıcı bir etkisi olduğu da belirtilmekte. Bunun görsel dayalı platformlarda daha fazla olduğunu öne süren Aarts ve ark’nın 2018’deki bir yayınında metin temelli sosyal medya pek yakınlaştırıcı bir etki göstermemiş. Elbette, sosyal medya insanları sosyal açıdan aktif hissettirirse de yüz yüze etkileşimin yerini alamıyor, yetişkinler yüz yüze iletişim kurmayı tercih etmeye devam ediyorlar.
Her gün sosyal medya platformlarında daha çok zaman geçiren kişilerin daha az zaman geçirenlere kıyasla daha yalnız hissettiğine dair bulgular var. Sosyal medya yalnızlaştırıcı mı, bunu söylemek doğru olmaz. Yalnızlığa yatkın bireylerin, sosyal ilişki kurmak için sosyal medyada daha rahat olduklarını da görmekteyiz. Ulaşılabilirlik çok kolay, bu dijital dünyada daha çok bağlantı kurmamızı sağlıyor, bir yandan da o anda içinde olduğumuz dünyadan bağımızın kopmasına da yol açabilir.
Telefonları aman birşeyleri kaçırmayalım kaygısıyla çok fazla kontrol edenler, akıllı telefon ya da sosyal medya öncesi farklı mıydılar? Bunu bilmiyoruz. Ama sosyal medya haberini almasak dert etmeyeceğimiz şeyleri gözümüzün önüne getirerek bazı şeyleri gözden kaçırmamıza, görmedim duymadım yapmamıza engel olarak rahat etmemizi zorlaştırıyor. Bu farkındalığımızın istiab haddini aşan durumlara yol açabilir. Dünyaya duyarlığımızda bir artış olmasında ne sakınca olabilir? Sosyal medyadan nasıl etkilendiğimizi anlamak için kendi yakın çevremizde olanlara, içinde olduğumuz zamana ve mekana ne kadar duyarlı ve farkında olduğumuza bakmak bir test yerine geçer. Öfke ve zorbalık siber dünyada da var, ama somut ve gözlenebilir sonuçları daha kısıtlı kaldığı, olası zararlar zamana yayıldığı için o denli sarsılmıyoruz.
Raporda dikkat çeken bir başka husus ise kadınlar ve çocukların maruz kaldığı şiddet. Dünyada her 10 kadından 3’ü partneri tarafından şiddet görüyor; her gün 140 kadın şiddet sonucu hayatını kaybediyor. Dünyayı sarıp sarmalayan bu şiddet eğilimini nasıl okumamız gerekiyor? Kadına ve çocuğa şiddetin sosyoekonomik seviye, milli gelir ya da coğrafya fark etmeksizin tüm dünyada süregelmesini nasıl yorumluyorsunuz?
Sadece psikolojik etkenlere ve günümüzün özelliklerine bakarak doğru bir yanıt bulamayacağımız bir soru. Ancak, ataerkil toplum yapısının nasıl yerleştiğine bakarak kadın ve erkeğe yakıştırılmış rollerin binlerce yıl içindeki evrimini anlamaya çalışarak düşünelim. Örneğin, erkeğin fiziksel gücünün zorunlu olduğu tarım döneminde, erkeğe “kaynakları sağlayan kişi” olarak bir ekonomik temelli üstünlük sağlamıştı. Bu bir anlamda güç kullanımı için “olağanüstü yetkilendirilme” doğuruyor. Bu olağanüstü yetkinin koşulların çok farklılaşmakta olduğu modern çağa birebir sarkması bir dönem evrimsel olarak anlamı olduğu düşünülen bu güç kullanma yetkisi günümüzden temizlenmesi gereken bir artık. Bu evrimsel artıkın bir çok kişiye doğal gelmesi bir zamanlar “doğal” olmasıyla açıklanabilir mi? Burada bir mazeret kabul etmeyen toplumsal hareketlerin varlığı ile durumun dengelenmesi mümkün olabilir. Çocuklara karşı olan şiddet ise en başta çocuğun değerinin düşüklüğü ile ilgili. Çocuğa verilen değer arttıkça bu durum değişebilir mi? Çocuk işçiliğinin varlığı bir yanda, çocuğumu hangi odada yatırayım bir başka yanda, toplumsal eşitsizliğin iki ucunda, şiddetin farklı düzeylerde olduğunu görüyorum. Bu şiddetin biçim değiştirmiş şekilleri var mı? Çocuklara dönük modern çağın baskı ve beklentilerini bir şiddet gibi görebilir miyiz? Bilim bu sorulara henüz cevap aramakta.
Araştırma, her 5 gençten 4’ü hayattaki en önemli hedefinin ‘zengin olmak’ olduğunu gösteriyor. TÜSİAD’ın basın metninde şöyle bir ifade yer alıyor: “Tüm bu trendler Türkiye’yi de her ülke gibi doğrudan etkiliyor. Ne var ki, Türk toplumu olarak, geçmişten bu yana belirsizliklerle yaşamaya alışkın ve değişime çok hızlı adapte olabilen bir toplumuz.” Siz, bu çıkarıma katılıyor musunuz? Türk toplumu, söylendiği kadar uyumlu ve belirsizliklerle yaşamaya alışkın mıdır?
Öncelikle şunu hatırlamak gerek. Belirsizlikle yaşamak çok yüksek psikolojik bedelleri olan bir durum. Belirsizliğin uzayıp gittiği durumlarda bu maliyet iyice artıyor; o andaki dayanma gelecekteki kaynaklardan yüksek faizli borçla gerçekleşiyor. Borç ekonomisine alışığız demek daha doğru olabilir, kişisel hayatlarımızda da.
Toplum olarak dayanmaya çalışmakta, yıkılmadan ayakta kalmakta iyi olabiliriz; ama bu devamlı dayanmaya çalışma sonucunda dayanıklılığımız artmıyor; aksine giderek ve vaktinden önce aşınıyor, kaynaklarımız daha hızlı tükeniyor. Yaratıcı, üretici, fikir geliştirici potansiyelimiz işlemez duruma geliyor.
Değişime hızlı adaptasyon, kısa, anlık ve az sayıda değişim söz konusu olduğunda bir yetenek, esneklik ve dayanıklılık (resilience) göstergesi. Ancak bitmek bilmeyen ve kısa zaman dilimilerine sıkışmış çok sayıda değişim aynı anda olduğunda esneklik değil şekilsizlik (amorf) zorunlu olur. Esneklik bir esneme sonrası önceki haline dönebilmeyi içerir, bndan ötesine “sünme” deniyor. Amorfluk, asıl şeklini, çekirdeğini muhafaza edememe ve dayanabilmek için şekilden şekile girme bir varoluşsal baş dönmesi yaratabilir. O zaman bu durumdan iki sonuç çıkıyor: ya aşırı bir muhafazakarlaşma, hiç değişmeme, ya da şeklini şemalini toptan kaybetme ortaya çıkar. Sonuçta, her iki durumda da kendimizi tanıyamaz hale geliriz, kendimize ve bildiklerimize yabancı oluruz. Çok tekinsiz bir durum. Savunma amaçlı saldırganlık reflekslerini tetikleyici.
Rapor aynı şekilde, dijitalle iç içe olan yeni jenerasyonun empati yoksunluğu çektiğini vurguluyor. ABD’deki çocuklarla yapılan araştırma, 1979’dan 2009’a kadar geçen sürede öğrencilerin yüzde 48’inin empati seviyesinin düştüğünü gösteriyor. Buna neden olarak da kişisel teknolojilerin kullanımıyla materyalizmin artması ve değişen ebeveynlik uygulamaları gösteriliyor. Siz, günümüz çocuklarının giderek daha fazla empati yoksunu olmasını neye bağlıyorsunuz? Türkiye’de de benzer bir eğilim görüyor musunuz?
Günümüzdeki empati yoksunluğunu teknolojinin bir ürünü olarak görmekte acele etmeyelim. Günümüzün gençlerinin bildiğimiz anlamdaki empati becerileri güçlü olmayabilir, çalışmalar öyle diyor. Oyunlardaki veya izlenen kanallardaki açık şiddetin etkisi var mı? Sanırım, burada izlemenin ve oynamanın kolayca olması, yoğunluğun aşırılığına ve etkilerin daha konvansiyonel araçlarla olduğuna göre zarar eşiğini kolayca aşabilmesine imkan veriyor. “Faydalı” empati geliştirici dijital oyunların genç kuşak arasında pek tutulmadığı da söylenmekte. Diğer yandan, marshmallow testi diye bilinen ve çocuklarda kendini kontrol ya da hazzı erteleme becerisinin gelişimini yansıtan deneysel çalışmalara baktığınızda bu “dürtüyü bekletme, doyumu erteleme” becerisinin günümüzde geçmiştekinden daha zayıf olmadığı bulundu. Genel kanının aksine. Peki, o zaman günümüzdeki sabırsızlığın, bir an evvel yükselme, doyum sağlama arzusunun nedeni nedir diye sorulduğunda testin mucidi Mischel diyor ki: Beceri var, ama kullanmayı tercih etmiyorlar. Bence de, hem dürtü kontrol hem empati, her ikisi de yeni kuşaklarda eksik değil, yok değil, var. Ama, adeta devreye girmiyor, giremiyor bu beceriler.
Aarts, S. (2018). Social media and loneliness among community-dwelling older adults. International Journal of Geriatric Psychiatry,33(3), 554-555. doi:10.1002/gps.4769
Patel, V., Burns, J., Dhingra, M., Tarver, L., Kohrt, B., & Lund, C. (2018). Income inequality and depression: a systematic review and meta-analysis of the association and a scoping review of mechanisms. World Psychiatry, 17(1), 76-89. doi: 10.1002/wps.20492
Pittman, M., & Reich, B. (2016). Social media and loneliness: Why an Instagram picture may be worth more than a thousand Twitter words. Computers in Human Behavior,62, 155-167. doi:10.1016/j.chb.2016.03.084
Yu, R., Aaltonen, M., Branje, S., Ristikari, T., Meeus, W., Salmela-Aro, K., Goodwin, G. and Fazel, S. (2017). Depression and Violence in Adolescence and Young Adults: Findings From Three Longitudinal Cohorts. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 56(8), pp.652-658.e1.
Genel Güncel Yazılar
DEHB Önlenebilir Mi?
Ödül ve ceza hakkında düşünceler
Salgın ve Hayatımız
Zamanı Anlamak- Pandemi ve Anne-Babalık
@yankiyazgancom 7 Temmuz 2020
Ruhumuzu nasıl tamir edeceğiz? |Neşe, korku, özgürlük, pandemi vb konularda konuşma. 15 Mayıs 2020 youtu.be/jHHjvgm-4cY
dikkat ve odaklanmanın "seçiciliği" hakkındaki "Gorili gördün mü?" deneyini çocuklar için @kafacocukbilim çizdim a… twitter.com/i/web/status/1…
@yankiyazgancom 21 Haziran 2020
"Her baba gibi ben de bir zamanlar çocuktum. Benim babam da hep sevdiğim, arada kızdığım veya çekindiğim, hayran ol… twitter.com/i/web/status/1…
@yankiyazgancom 20 Haziran 2020
46 yıl önce LGS yokken, birkaç okula girmek için bugünkü kadar kitlesel olmayan sınavlar yapılırken işler daha mı k… twitter.com/i/web/status/1…
#LGS mesajımdır!! Elçiye zeval olmaz🙂 ’Akşama güzel bir yemek lütfen’, kutlayalım şu bitişi. Başka sonuç, başka ba… twitter.com/i/web/status/1…
Arşivler Ay Seçin Temmuz 2020 Haziran 2020 Mayıs 2020 Nisan 2020 Mart 2020 Kasım 2019 Ekim 2019 Eylül 2019 Ağustos 2019 Temmuz 2019 Haziran 2019 Mayıs 2019 Nisan 2019 Mart 2019 Şubat 2019 Ocak 2019 Aralık 2018 Kasım 2018 Ekim 2018 Eylül 2018 Haziran 2018 Mayıs 2018 Nisan 2018 Mart 2018 Şubat 2018 Ocak 2018 Aralık 2017 Kasım 2017 Ekim 2017 Eylül 2017 Ağustos 2017 Temmuz 2017 Haziran 2017 Mayıs 2017 Nisan 2017 Mart 2017 Şubat 2017 Ocak 2017 Aralık 2016 Kasım 2016 Ekim 2016 Eylül 2016 Ağustos 2016 Temmuz 2016 Haziran 2016 Mayıs 2016 Nisan 2016 Mart 2016 Şubat 2016 Ocak 2016 Aralık 2015 Kasım 2015 Ekim 2015 Eylül 2015 Ağustos 2015 Temmuz 2015 Haziran 2015 Mayıs 2015 Nisan 2015 Mart 2015 Şubat 2015 Ocak 2015 Aralık 2014 Kasım 2014 Ekim 2014 Eylül 2014 Ağustos 2014 Temmuz 2014 Haziran 2014 Mayıs 2014 Nisan 2014 Mart 2014 Şubat 2014 Aralık 2013 Kasım 2013 Ekim 2013 Eylül 2013 Ağustos 2013 Haziran 2013 Mayıs 2013 Nisan 2013 Mart 2013 Şubat 2013 Ocak 2013 Aralık 2012 Kasım 2012 Ekim 2012 Eylül 2012 Ağustos 2012 Temmuz 2012 Haziran 2012 Mayıs 2012 Nisan 2012 Mart 2012 Şubat 2012 Ocak 2012 Aralık 2011 Kasım 2011 Ekim 2011 Eylül 2011 Ağustos 2011 Haziran 2011 Mayıs 2011 Şubat 2011 Ocak 2011 Aralık 2010 Kasım 2010 Ekim 2010 Eylül 2010 Temmuz 2010 Haziran 2010 Mayıs 2010 Nisan 2010 Şubat 2010 Ocak 2010 Ekim 2009 Eylül 2009 Ağustos 2009 Temmuz 2009 Haziran 2009 Mayıs 2009 Nisan 2009 Mart 2009 Şubat 2009 Aralık 2008 Kasım 2008 Ekim 2008 Eylül 2008 Ağustos 2008 Haziran 2008 Mayıs 2008 Nisan 2008 Mart 2008 Ocak 2008 Ekim 2007 Temmuz 2007 Haziran 2007 Mayıs 2007 Mart 2007 Şubat 2007 Ocak 2007 Kasım 2006 Ekim 2006 Eylül 2006 Ağustos 2006 Temmuz 2006 Haziran 2006 Mart 2006 Şubat 2006 Ocak 2006 Ağustos 2005