Download "İSLÂM ve SANAT. Tartışmalı İlmî Toplantı. 07 09 Kasım 2014. Akdeniz Ü. Hukuk Fakültesi Konferans Salonu. Kampüs - Antalya"
2 SELÇUKLU BAŞKENTİ KONYA DA DİNÎ MİMARÎ CAMİ ve MESCİT Ali BORAN Razan AYKAÇ Şengül BAYAR Giriş Konya nın tarihi M. Ö lere kadar gitmektedir. Özellikle çevresindeki Çatalhöyük, Karahöyük te yapılan kazılar da bunu doğrulamakta ve Neolitik-Cilalı Taş devrine ait eserlere rastlanılmaktadır. Şehrin ortasındaki Alâeddin Tepesi nde M. Ö lerden itibaren iskân başlamıştır. Konya bir müddet Frigler egemenliğine girmiş, M. Ö. VIII- VII. yy da önemli bir Frig kenti olmuştur. Alâeddin Tepesi ndeki kazılarda bol miktarda Frig Uygarlığına ait çanak-çömleğe rastlanmıştır. Friglerden sonra bir müddet de Lidya egemenliğine girmiş, daha sonra da Anadolu nun büyük bir kısmı Bizans-Pers mücadelesine sahne olmuştur. Roma çağındaki gelişmeler Konya yı zamanın önemli şehri yapmıştır. Bu dönemde Konya, İconium adı ile Likdonya bölgenin önemli şehirlerinden biri olarak görülmüştür. Hıristiyanlık devrinde de önemli bir yere sahip olan Konya yı çeşitli Hıristiyan kaynaklarında Havari Paulus un ziyaret ettiği yazmaktadır. VII. yüzyılın ortalarından itibaren Anadolu ya İslâm akınları başlamış ve Toros geçitlerinden İstanbul a yönelen İslâm süvarileri Konya ve yöresine de sık sık akınlar yapmışlardır. Türklerin Konya yı fethi Malazgirt Zaferi'nden sonra gerçekleşmiştir. Konya nın Selçuklunun başkenti olmasından sonra şehir daha da önem kazanmıştır. XIII. yüzyılda Konya dünyanın sayılı şehirlerinden biri haline gelmiş ve çevresindeki şehir ve ülkeleri de etkilemiştir. Bu Prof. Dr., Selçuk Ü. Sanat ve Tasarım Fakültesi Dekanı, Arş. Gör., Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
3 320 İSLÂM ve SANAT zengin ilim ve sanat merkezinin oluşmasında Anadolu Selçuklu Sultanlarının önemli bir yeri vardır. I. Alâeddin Keykûbad ( ) zamanı ilim, sanat ve mîmârî açıdan devletin klasik dönemini yaşadığı çağ olmuştur. 1 Anadolu Selçukluları Sultanları, ilim ve âlimlere büyük önem vermişlerdir. Medreselerde eğitim öğretim ücretsiz verilmiştir. Konya daki ilim ve kültürel faaliyetlerde büyük katkı sağlayan âlimlerden bir kısmı Evhadeddin Kirmanî (1237), Sadreddin Konevî ( ), Şems-i Tebrizî, Mevlânâ Celâleddin Rûmî ( ), Sultan Veled'dir. Alâeddin Keykûbad zamanında ( ) Konya ya, 1223 lerde Şeyh Şahabeddin-i Sühreverdi, Sultanü l Ulema Bahaüddin Veled ve oğlu Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî gelmiştir. Sultan Alâeddin Keykûbad Mevlânâ ve ailesini şehir surlarının dışında atından inerek karşılamış ve sarayına davet etmiştir. İbni Bibi Alâeddin Keykûbad'ın şairlik, mimarlık, marangozluk, oymacılık, saraçlık ve ressamlıkta son derece mahir olduğundan bahsetmektedir. Sultan, ilim ve sanat adamlarına çok cömert davranmıştır. Bu dönem Selçuklu devletinin topraklarının en geniş ve en güçlü olduğu dönemi yaşamıştır. Selçuklu başkentinde Sultan Alâeddin Keykûbad'ın yaptırdığı ticarî, dinî, askerî, sosyal ve sağlık kurumları ile Konya Ortaçağın en mamur şehirlerinden birisi haline gelmiştir. Başta Konyalı Kelük bin Abdullah olmak üzere Şamlı Muhammed usta, çini ustası Ahlâtlı Mengü Berti, Hocenli Mimar Yusuf bin Abdulgaffar, Alâeddin Külliyesi'nin mütevelli ve mimarı Ayaz gibi dönemin en ünlü mimar ve ustaları Konya'da çalışmışlardır. 1260'larda ise devletin yöneticisi olarak Celâleddin Karatay ve Sahip Ata Fahreddin Ali nin vezirliğe getirilmesi Konya nın önemli bir kültür şehri olmasına katkı sağlamıştır. 2 Selçukluların medeniyet tarihinde en dikkat çeken yönleri ve hizmetleri, ülkenin her tarafına cami, medrese, kütüphane, tıp mektebi, hastane, imâret, zâviye ve kervansaray gibi yapılarla imar edilmiştir. 3 1 A. Boran, "XIII Yüzyıl Selçuklu Başkenti Konya da Sanat", II. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyet Sempozyumu, 4, Konya,2013, s ; O. Aslanapa, Anadolu Selçuklu Sanatı, I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildiriler I, Konya, 2001, s. 43W.M.Ramsay, Iconium, Encyclopedia Brittanica, Cilt: XII, London, 1910, s. 60. Y. Küçükdağ,- C. Arabacı, Selçuklular ve Konya, Konya, 1994, s Boran, a.g.m., s O.Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları 7, Sayı: A1, Ankara, 1965, s. 237; H. Özönder, Konya Vakıf Eserleri, Konya, 1985, s
4 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 321 Anadolu Selçuklu Devleti ndeki bazı şehirler merkez görevi görerek bu şehirlerde ticaret, sanayi ve dinî tesirlerin yanında kültür ve eğitimle ilgili tekkeler, zaviyeler ve medreseler inşa edilmişti. 4 Selçuklu şehirlerinde yönetim merkezi olarak kullanılan iç kalede saray-ehmedek 5 İç kale ve çevresinde ise Ulu Camii, ticarî ve ekonomik kurumlar, çarşıpazar, imalathane, dinî kurumlar, öğretim kurumları, medreseler, dârü ş-şifâlar gibi yapılar bulunmaktaydı. 6 Sultan I. Kılıç Arslan ın Türkiye Selçuklu Devleti nin başkenti yaptığı Konya nın, Başkent-Pâyitaht özelliği Karamanoğulları döneminde de devam ederek başkentliği 1096 yılından, Osmanlı yönetimine geçtiği 1468 yılına kadar devam etmiştir. 7 Sultan I. Alâeddin Keykûbad döneminde kentte mîmârînin zirveye ulaştığı İbni Bibi nin de Sultan, Konya nın kale ve surlarının yapılmasını sağlayarak büyük bir çalışma başlatmıştır ifadesinden anlaşılmaktadır. 8 Sultan Alâeddin ayrıca Beyşehir Gölü kenarında Kubadâbâd sarayını yaptırmıştır. Sultan Mesut döneminde yapımına başlanılan Alâeddin Camii de, Sultan Alâeddin Keykûbad (1220) zamanında tamamlanarak adını Sultandan alan Konya nın ilk Ulu Camilerindendir. 9 Kapalı kent modellerinden biri olan Konya, surlarla çevrili iç kalesi olan şehirlerarasında yer almaktadır. İç kalede yer alan Ulu Camii, Selçuklu Başkenti Konya da yapılan önemli bir Selçuklu eseridir. İslâm şehirlerinin genel özelliklerinden olan camii, pazar ve hamam şehir dokusu birçok yerde karşımıza çıkmaktadır. Camiler dinî görevlerin yerine getirildiği ve toplumsal ilişkilerin geliştirildiği temel dinî yapılardır. Camilerin yanında ise pazar yerleri, hanlar, hamamlar, tür- 4 G. Goodwin, Konya Monuments, Encyclopaedia of İslâm, Leiden, 1980, s M. Akok, Konya da Alâeddin Köşkü, Selçuk Saray ve Köşkleri, Türk Etnografya Dergisi, Sayı: XI, Ankara, 1968, s O.C. Tuncer, Anadolu Selçuklu Mimarisi ve Moğollar, Ankara, 1986; Ş. Uzluk, Konya nın Selçukîler Zamanı Şehir Mimarisi, Konya, 1935; A. Yasa (Aktaş), Konya nın Anadolu Selçuklu Dönemi Fiziki Yapısı, VII. Millî Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri (II. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazı-Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri), (Konya, 2 Nisan-2 Mayıs 1998), Konya, 1998, s Y. Oğuzoğlu, Başkent Olarak Konya, Anadolu Selçuklu Şehirleri ve Uygarlığı Sempozyumu (7-8 Ekim 2008), Konya, 2009, s İbn Bibi (El-Hüseyin B. Muhammed B. Ali El- Ca feri Er-Rugadi), El Evamirü l- Ala iye Fi l- Umuri l- Ala iye (Selçukname),C:I, (Çev. Mürsel Öztürk), Kültür Bakanlığı 1000 Temel Eser, Ankara, 1996, s İ.H. Konyalı, Konya Tarihi, Konya Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Konya, 2007, s. 218.
5 322 İSLÂM ve SANAT beler gibi yapılar yer almıştır. Bu şehir dokusu Konya şehrinde de görmektedir. 10 İslâm ülkelerinin ucunda olan ve bu sebeple gaza ülkesi sayılan Anadolu da İslâmiyet, toplumun her kesiminde etkili olmuş ve bu sebeple Konya da din ile ilgili teşkilat yapıları önem kazanmıştır (Resim 1). Dînî kurum olarak Cuma namazlarının kılındığı önemli ibadet mekânları olan camiler Selçuklu döneminde en güzel örnekleri ile yerini almıştır. 11 Altın çağını XII-XIV. yüzyılda yaşayan Konya da sanat bakımından yüksek ehemmiyete sahip yapılardan olan camiler ve türbeler o dönemin en güzel ve başta gelen örnekleri arasındadır. 12 Bu bildirimizde; ilmin ve yönetimin bir araya gelerek harmanlandığı Selçuklular döneminde zirveye ulaşan ve Osmanlı dönemine de temel oluşturan dinî mîmârînin başyapıtları cami ve mescitlerden bahsedilecektir Selçuklu Dönemi Ulu Cami, Alâeddin Camii ile başlayıp Selçuklu dinî mîmârîsinde öncelikli olarak, devrin dış kale surları dışında yer alan üç külliyeden (Mevlânâ Külliyesi, Sadreddin Konevî Külliyesi ve de Sahip Ata Külliyesi) dış kale içerisindeki İplikçi Külliyesi nden ve Selçuklu Dönemi Mescidlerinden olan; Abdülaziz Mescidi (1253), Abdülmü min (Megâribe) Mescidi (1275), Aksinne Mescidi (XIII. YY.), Başarabey (Ferhuniye) Mescidi (1219), Beyhekim Mescidi (XIII. YY II. yarısı), Bulgur Dede Mescidi (XIII. YY.), Cemal Ali Dede (Turut) Mescidi (XIII. YY.), Erdemşah Mescidi (Kale-i Cerp, Server Ağa) (1220), Halka Beğüş Mescidi (XIII. YY), Hoca Ahmet Fakih Mescidi (1221), Hoca Hasan Mescidi (XIII. YY), Karaarslan Mescidi (XIII. YY.), Karatay Mescidi (1248), Sakahane (Hızır İlyas) Mescidi (1248), Sırçalı Mescid (1275), Şeker Furuş Mescidi (1220), Tahir İle Zühre Mescidi (XIII. YY), Taş Mescid (1215), Tercüman Mescidi (XIII. YY), Zenburi Mescidi (XIII. YY) ve Zevle Sultan Mescidi ( ) çalışma konumuzu oluşturmaktadır. CAMİLER Alȃeddin (Ulu- İç Kale) Camii ( ) İç Kale nin kuzeydoğu tarafında bulunan Alâeddin Camii bir kaç yapı evresine sahiptir. Camiin doğusundaki mihrap duvarına paralel yedi sütunlu mekânın en eski bölüm olduğu ve I. Mesut zamanında 10 Ö. Ergenç, Osmanlı Klasik Dönemi Kent Tarihçiliğine Katkı XVI. Yüzyılda Ankara ve Konya, Ankara, 1995, s T. Baykara, Türkiye Selçukluları Devrinde Konya, Konya, 1998, s F. Sarre, Konya Köşkü, (Çev: Şahabeddin Uzluk), Ankara, 1989, s. 1.
6 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 323 ( ) yaptırıldığı minberdeki 550 (1155) tarihli kitabeden anlaşılmaktadır. II. Kılıç Arslan ( ) zamanında Cami ve minberin tamamlandığı tahmin edilmektedir (Resim 2-3). Ortadaki mihrap önü kubbeli bölüm ile bunun batısındaki çok bölümlü kısmına I. İzzettin Keykavus zamanında ( ) başlanıldığı ve ölümü ile yarım kalan inşaatın I. Alâeddin Keykûbad ( )'ın emriyle tamamlandığı kitabedeki mimar ve mütevellisinin aynı yerde bulunmasından anlaşılmaktadır. I. Alâeddin Keykubat döneminde ve 1220 yılında son şeklini alan camiin inşaatını idare eden Atabek Ayaz, mimarı ise Muhammed b. Havlan el-dımışkî'dir. 13 Camiye ait toplam yirmi iki adet kitabe bulunmaktadır. Bunlardan sadece bânî, mimar ve inşa kitabelerine yer verilmiştir. Alâeddin Camii'nin kuzeyindeki avlunun cephesi en görkemli bölüm halinde düzenlenmiştir. Cephede üç adet taç kapı bulunmaktadır. Batıdaki taç kapı, kütlesel olarak dışarı düzgün kesme taş malzemeyle yapılmıştır. Dışa taşıntılı taç kapı, eyvan türü bir özellik göstermektedir. Cephesi, ortaya yakın bir yerinde yer alan asıl taç kapıya yedi basamaklı merdivenle çıkılmaktadır. Eyvan türü olarak niteleyebileceğimiz taç kapı, iki yandan sütuncelerle sınırlandırılmış, üstten sivri kemerli bir girinti oluşturmaktadır. Cephenin doğu ucundaki üçüncü taç kapı ise, iki bölümlü bir düzenleme göstermektedir. Alttaki giriş kapısı, dıştan düz, bunu takiben yüzeysel iki sıra mukarnaslı bordürlerle çerçevelenmiştir. 881 / tarihli Konya Evkâf Defteri'nden Alâeddin Camii'nin Konya ile civarındaki köy ve kasabalarda bulunan vakıfları tespit edilmiştir. Alâeddin Camii'nin yıllarında yapılan onarımında doğu bölümü yenilenmiştir. Cami XIX. yüzyılın sonlarında hazırlanan II. Abdülhamit Albümünde harabe görünmektedir. O dönemde Konya Valisi olan Sururi Paşa 1889'da camiyi tamir ettirmiştir. I. ve II. Dünya Savaşı sırasında cami ibadete kapatılmıştır yılında Millî Eğitim Bakanlığı'na, 1952 yılında da Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne devredilerek ibadete açılmıştır yılları arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü ve DSİ tarafından camiin zemini güçlendirilmiştir yılında camiin 13 Boran, a.g.m., s ; S. Eyice, Alaaddin Cami, DİA, Cilt: II, İstanbul, 1988, s Boran, a.g.m., s ; H. Karpuz. Konya Alâeddin Cami ve Konya Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu nda Alman Kararlar ve Neticeleri, 13. Vakıf Haftası Kitabı, Ankara, 1996, s ; Z. Bayburtluoğlu, Anadolu Selçuklu Dönemi Sanatçıları, Erzurum, 1988, s ; Bayburtluoğlu, Z., Konya Alâeddin Cami nin Tanımı, İnşasında Çalışan Ustalar ve Türk Sanatı Bakımından
7 324 İSLÂM ve SANAT restorasyonu tekrar başlamıştır. 15 Alâeddin Camii'nin ilk yapım evresi, doğuda derinlemesine yedi sahından oluşmakta iken, ortadaki kubbeli ve batı kanadı yıllarında eklenerek bugünkü halini almıştır. İnşaatı idare eden Atabek Ayaz, mimarı ise Muhammed bin Havlan el- Dımışkî'dir. Camiin aslî halinde üst örtüsü düz toprak damdır. Avluda on kenarlı türbe II. Kılıç Arslan tarafından yaptırılmıştır. Yarım türbe ise Selçukluların son zamanında inşa edilmiş olmalıdır. Eserde tuğla, taş ve devşirme malzeme kullanılmıştır. Camiin son cemaat yeri, yapının ilk kurulduğu bölümde dokuz ahşap sütunun taşıdığı, üzeri eğimli bir çatı ile örtülü kısımda yer almaktadır. Son tamir esnasında cepheleri yenilenmiştir. Alâeddin Camii'nin kuzeyindeki avlunun cephesi en görkemli bölüm halinde düzenlenmiştir. Cephede üç adet taçkapı bulunmaktadır. Batıdaki taçkapı, kütlesel olarak dışarı düzgün kesme taş malzemeyle yapılmıştır. Dışa taşıntılı taçkapı, eyvan türü bir özellik göstermektedir (Resim 4-5). Cepheden sivri kemerli beşik tonozlu girintinin ortasında asıl kapı açıklığı yer almaktadır. 16 İç mekân düzgün bir plana sahip değildir. Ortada mihrap önü kubbeli bölüm ile iki yanda kıble duvarına paralel uzanan sahınların üzerini sivri kemerin taşıdığı düz dam örtmektedir. Sivri kemerlerde tuğla malzeme kullanılmıştır. (Resim 6-7) Doğu kanadın devşirme sütunlar üzerine tuğla malzemeden sivri kemerler oluşturmaktadır. Sütunlar farklı biçimde olup, silindirik düz gövdeli, kalın başlıklı, silindirik düz gövdeli, iyon başlıklı ve dor başlıklara sahiptirler. Orta bölümde tuğla, sadece geçiş ve kubbede kullanılmış, yüzeyler ise sonradan çini ile kaplanmıştır. Bu bölümdeki sütunlar da farklı şekilde, silindirik, yassı olup payelere yer verilmiştir. Ortadaki mihrapönü kubbesine geçişi sağlayan üçgenlerin çinili olması, kubbenin de orijinalde çini ile kaplı olduğunu kanıtlamaktadır. Kubbeye geçişler tuğla malzeme ile yapılmış ve üzeri çini ile kaplanmıştır. Kubbenin içi günümüzde kalem işi ile süslenmiş, ortadaki sekiz kollu yıldızdan gelişen çiçek motifleri görülmektedir. Mihrabın sağında yer alan minber, orta boy minberler grubu içinde yer almakta ve abanoz ağacından hakiki kündekâri tekniğiyle yapılmıştır (Resim 8). Kapı kısmı dikdörtgen çerçeveli, köşelerden sütuncelerle sınırlandırılmış dilimli kemerlidir. Kapı kanatları ise bulunmamaktadır. Önemi, 13. Vakıf Haftası Kitabı, Ankara, 1996, s ; Z. Sönmez, Başlangıcından 16. Yüzyıla Kadar Anadolu Türk İslâm Mimarisinde Sanatçılar, Ankara, 1989, s ; O. Aslanapa, Turkısh Art and Archıtecture, Ankara, 2004, s Boran, a.g.m., s O. Aslanapa,Turkısh Art and Archıtecture, Ankara, 2004, s. 107.
8 Sahip Ata Camii Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 325 Meram İlçesi, Furkandede mahallesi, Sahip Ata sokaktadır. Külliye, cami, hangah, türbe ve hamamdan oluşmaktadır. Cami, I. İzzettin Keykavus un veziri Sahip Ata Fahreddin Ali 656 / 1258 yılında Mimar Kelük bin Abdullah a yaptırmıştır. Cami XIX. yüzyılın sonlarına doğru yanmıştır. Girişteki anıtsal taç kapısı taş tuğla ve çini mozaikle inşa edilmiştir. Asli halinde taç kapı çift şerefeli olarak tasarlanmıştır. Taç kapının büyük kemeri ile alttaki küçük kemer uyumludur ve yanlarda birer sebil bulunmaktadır. (Resim 9-10). Camiin ilk inşasında taç kapıya kadar geldiği yapılan sondaj kazılarında anlaşılmıştır. Harim mekânı mihrapa dik beş sahınlı, ahşap direkli ve ahşap tavanlı camilerin Anadolu daki ilk örneğidir. Ahşap tavanın ortasında şemse motifi yer almaktadır. Ahşap direklerle, mihrap duvarına dik beş sahına ayrılmıştır. Ayaklar bağdadi kemerlerle birbirine bağlanmıştır; Üst örtü tavanlıdır ve ortasında bir şemse göbek vardır. Harimin kuzeyinde ahşap bir mahfil bulunmaktadır. Kıble duvarının ortasında, giriş eksenindeki yarım dikdörtgen planlıdır. Selçuklu dönemi çini mozaik mihrap örneklerinin en önemlilerinden biridir 17 (Resim 11). Sahip Ata Camii, içerisi daha sadeyken avluya girişteki taç kapısı, iki tarafındaki minareleri ve özel detayları ile dikkate değer örnekler arasındadır. 18 Önceden taç kapının iki tarafında da minare mevcut iken günümüzde sadece sağ taraftaki minaresi kalmıştır. Yapının inşa ve usta kitabesi yer alan taç kapı, ihtişami ile karşılamaktadır. Camide mihrap ve taç kapı orijinal olarak günümüze ulaşmıştır. Camii günümüzde dört sıra üçer ahşap direkle mihrapa dik olarak beş sahına ayrılmıştır. Yapının taç kapısı sivri kemerli ve mukarnas kavsarası ile yivli çinili minareleri, mihrabiyeleri, kabara ve sütunceleri ile bitkisel ve geometrik süslemeli olarak sonsuzluğun simgesi taç kapıların en güzel örnekleri arasında yer almaktadır. Camiin minaresindeki sırlı tuğlalar da dikkat çekmektedir. 19 Yapının cephelerinde ahşap hatıllar ve dikdörtgen formlu ahşap pencereler bulunmaktadır. 20 Minber ve mahfil bölümleri sonraki dönemlerde yenilenmiştir. 17 Boran, a.g.m., s ; H. Karamağaralı, Sahip Ata Camii nin Restitüsyonu Hakkında Bir Deneme, Rölöve ve Restorasyon Dergisi, Sayı: 3, 1982, s M. Akok, Konya da Sahib Ata Hanikâh, Camii nin Rölöve ve Mimarisi, Türk Arkeoloji Dergisi, Sayı: XIX/2, Ankara, s Kolas, a.g.e., s Sarre, a.g.e., s Boran, a.g.m., s Bakırer, a.g.e., s. 173.
9 326 İSLÂM ve SANAT Mevlânâ Türbesi Alâeddin Keykubat zamanında ( ), surların dışında, Sultana ait bir gül bahçesinin Mevlânâ nın babası Sultan ü-l Ulema Bahâeddin Muhammed e bağışlanmıştır. Mevlânâ Celaleddin-i Rûmî, 30 Ağustos 1207 tarihinde Horasan nın Belh şehrinde doğmuştur. Mevlânâ, Mevlevî tarikatının kurucusu ve piridir 21.Yedi yüz yılı aşkın süreden beri dervişin damağına tat; aşıkın derdine ilaç; ariflere Sertaç; hattatlara meşk; ressamlara renk; musik-i şinaslara ilham; daha nicelerine daha nice şevk, zevk ve destur veren 22 Mevlânâ Hazretlerinin 1273 yılında vefatıyla Selçuklu Sarayı nın Gül Bahçesi ne defnedilerek Mevlânâ Külliyesi nin ilk temelleri atılmıştır. Alâeddin Keykubat zamanında ( ), surların dışında, Sultana ait bir gül bahçesinin Mevlânâ nın babası Sultan ü-l Ulema Bahâeddin Muhammed e bağışlanmıştır. Bahâeddin Muhammed in 1231 de vefatının ardından buraya defnedilmiştir. 17 Aralık 1273 Hz. Mevlânâ'nın ölümünün ardından Anadolu Selçuklu veziri Pervane Muiniddin Süleyman, Gürcü Hatun, Emir Alameddin Kayser ve Sultan Veled tarafından türbenin Tebrizli Mimar Bedreddin'e yaptırıldığı sanılmaktadır. Karamanoğlu Alâeddin Ali Bey 1397 de bugünkü dilimli kubbeyi yaptırmıştır. İlk türbenin kare planlı ve baldeken tarzda ve kubbeli olduğu sanılmaktadır 23. Selçuklu döneminde yapımına başlanılan külliyenin Mescid bölümü Osmanlı döneminde yaptırılmıştır. Buradaki Mescid de kare planlı kubbe ile örtülüdür (Resim 12). Bu da bizlere halen Selçuklu dönemi Mescidlerinin mîmârî planının bu dönemde de devam ettirildiğini göstermektedir. 24 Sadreddin Konevî Camii ve Türbesi Yedi asır önce Anadolu nun başkenti Konya da yanan bir ilim ve irfan meş alesi olan Şeyh Sadreddin-i Konevî nin cami kapısı üzerindeki kitabesinden 25 öğrendiğimize göre adı Mehmet, babasınınki İshak tır. Şeyh, dedesinin adını almıştır. Bir zamanlar mamure halinde olan türbe ve cami yanında bir de kendisinin ve devrinin ünlü eserlerinden oluşan zengin ve çok kıymetli kütüphanesi, İslâm âleminin ilim çevrelerince de 21 Kolas, a.g.e., s H. Özönder, Konya Velileri, Konya, 1990, s H. Karamagaralı, Mevlânâ nın Türbesi, Türk Etnografya Dergisi, S. VII-VIII, 1965, s ; F. Soyman, İ. Tongur İ, Konya Eski Eserler Kılavuzu, Konya, 1944, s Küçükdağ, Y. Erdemir, B. Şahin, Karatay (Tarih-Kültür-Sanat), Konya, 2012, s Clement Huart, Mevlevîler Beldesi Konya, (Çev: Nezih Uzel), İstanbul, 1978, s. 111.
10 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 327 tanınmıştır. Camiin kapısındaki kitabesi üzerindeki ikinci kitabede Camii ve türbesi Sultan II. Abdülhamid zamanında, Konya Valisi Mehmet Ferid Paşa (1899) tarafından imar ve ihya olmuştur. 26 Sadreddin Konevî, İslâm ölçülerine bağlı olan yüce bir şahsiyettir. Vasiyetnamesinde kabrimin üzerine hiçbir mamure ve örtü yapmayınız. Yalnız izimin kaybolmaması için sağlam bir taş dikiniz demiştir. Konevî, zengin vakıf geliriyle uzun yıllar boyunca gelen misafirlerine, gerekse ilim, irfan taliplerine kucak açmıştır. Şeyh Sadreddin Konevî, 673 /1274 Muharrem ayının 16. Pazar günü Rabbine kavuşmuştur yılında Sadreddin Konevî tarafından yaptırılan eser, camii, türbe, zaviye ve haziresi ile kütüphaneden oluşmaktadır. Camii tek kubbeli iken sonraki onarımlarda ahşap tavana dönüştürülmüştür (Resim 13). Kare planlı türbenin üzeri açık iken sonradan konik bir kasnakla ahşap külahla kapatılmıştır. Camii dikdörtgen planlı ve kırma çatı ile kapatılmıştır. Yapının kuzeybatısında tek şerefeli minaresi Osmanlı döneminde eklenmiştir. Giriş kapısı üzerinde kitabeleri bulunan yapının güneyinde ahşap merdivenle çıkılan kütüphane bölümleri yer alır. Batı tarafta avluya çıkan bir kapı ve ortada havuz yer almaktadır. Doğu bölümden ise camiye girilmektedir. Harim sade olmakla beraber yenilen minber ve mahfil bölümleri Geç dönem etkisi açıkça görülmektedir (Resim 14-15). Çini süslemeli kıble duvarı ortasındaki mihrabında ise bitkisel ve geometrik süslemeli olup, çerçevesi çıkıntı yapmaktadır. 28 Bu Camii de Selçuklu dönemi çini sanatını ve ahşap süslemeleri ve Osmanlı dönemi taş ve tuğla minaresi özgün örnekler arasındadır. 29 (Resim 16). Özellikle camiin ahşap işçilikli pencere kanatları İstanbul Türk ve İslâm Eserleri Müzesi nde sergilenmektedir. İplikçi Camii Konya il merkezinde Mevlânâ Caddesi üzerinde yer alır. Camiye ait iki yenileme kitabesi bulunmaktadır. İlk inşası ile ilgili bir kitabe günümüze ulaşamamıştır. Konya'da ilk yapılan Selçuklu eserleri arasında olduğu kabul edilmektedir. Yapının 598 / 1201 den önce Tebriz'li Ebül Fazl Abdülcebbar'ın yaptırdığı ve giriş kapısı üzerindeki kitabeye göre 733 / 1333 yılında genişletilerek onarıldığı anlaşılmaktadır tarihli 26 Özönder, a.g.e., s Kolas, a.g.e., s Bakırer, a.g.e., s. 182; Doğan (Şaman), N., Konya Sadreddin Konevî Camii, Mihrap Süslemesi, Sanat Tarihinde İkonografık Araştırmalar Güner İnal a Armağan, Ankara, 1993, s Kolas, a.g.e., s. 55.
11 328 İSLÂM ve SANAT vakfiyeye göre yapının yandığı için 1584 de yeniden onarılmıştır. Yapının günümüzdeki plan şeması Turgutoğlu Ebu l- fazl Ahmet Beyin onarımından kalmadır (Resim: 17-18) da yapılan onarımlarda da arkasında yer alan Altunapa medresesine ait kalıntılara rastlanılmıştır. 30 Ayrıca Hz. Mevlânâ ve babasının bu külliyenin medresesinde ders vermişlerdir. 31 Camiin planına baktığımız zaman enine dikdörtgen planlı olan harim, mihraba parelel olarak üç sahınlıdır. Mihrap yönündeki sahın geniş tutularak üst örtüsü beşik tonozla örtülürken diğer bölümler çapraz tonoz ile kapatılmıştır (Resim 19). Yapıda taş ve tuğla malzeme kullanılmıştır. Günümüzdeki mihrabın sonradan eklendiğini mihrabın altında yer alan Selçuklu dönemi mihrabının çini kalıntılarından anlamaktayız. Günümüzdeki mihrap mermerden yapılmıştır. 32 Eşrefoğlu Camii Anadolu Selçuklularının ahşap direkler üzerine düz çatılı ve zengin süslemeli ahşap camileri de dikkat çeken örnekleri arasındadır. Bu camiler renkli kalem işleri, mozaik çinili mihraplar, ahşap işçilikli süslemeleri ile ayrı bir öneme sahiptirler. Anadolu nun ahşap direkli camilerinin öncüsü olan Beyşehir deki Eşrefoğlu Camii de 1299 yılında tamamlanmıştır. 33 Kıble duvarı ortasında yer alan mihrabının, geometrik ve bitkisel süslemeli kompozisyonlarla tasarlanmış çini mozaikten muhteşem bir işçiliği vardır. 34 Selçuklu ve Beylikler döneminin en güzel eserleri arasında yer alan Eşrefoğlu Cami nin, H. 557/ M yılında Sultan Sencer tarafından yaptırılmış 35, H. 667/M yılında Eşrefoğlu Seyfeddin Süleyman Bey tarafından da tamir ettirildiği belirtilirken 36, bazı kaynaklarda da yılında Eşrefoğlu Seyfeddin Süleyman 30 Boran, a.g.e., s ; a.mlf. Meram daki Camii ve Mescidler, Yeşilin ve Medeniyetin Köprüsü Meram, C:I, Konya, 2014,s. 252;H. Karamağaralı, Konya da İplikçi Camii nin Aslî Hali ve Ehemmiyeti, Sanatta Anadolu Asya İlişkileri Beyhan Karamağaralı 'ya Armağan, Ankara, 2006, s Kolas, a.g.e., s A. Boran, Meram daki Camii ve Mescidler, Yeşilin ve Medeniyetin Köprüsü Meram Kitabı, C:I, Konya, 2014, s Aslanapa, a.g.m., s Bakırer, a.g.e., s A. Çaycı, Eşrefoğlu Beyliğinin Mimari Eserleri, Ankara, 2008, s Y. Akyurt, Beyşehri Kitabeleri ve Eşrefoğlu Camii ve Türbesi, Türk Tarih Arkeologya ve Etnografya Dergisi, Sayı:IV, İstanbul, 1940, s. 103.
12 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 329 Bey in yaptırdığından bahsedilir. 37 Tek şerefeli 87 basamaklı minaresinin kırmızı, beyaz ve gri renkli taşlarla oluşturulmuş pabuç ve tuğla örgülü gövde, şerefe ve petek bölümüyle ince bir zarafetle âlemle son bulmaktadır. 38 MESCİDLER Selçuklu Mescidleri tek kubbeli olarak dikkat çekerken, çoğunun önünde düz çatılı veya tonozlu giriş yerleri bulunmakta olup bunlar XIV. yüzyılda camilerde görmeye başlayacağımız son cemaat yerlerinin öncüleri olmuştur. Konya da Taş Mescid ve Sırçalı Mescid bunların en karakteristik örnekleri olarak gösterilir. Ayrıca kubbeye geçiş problemleri de ele alınarak, son cemaat yeri ile tek kubbeli ilk Osmanlı dönemi camilerinin başlangıcını hazırlamıştır. 39 Öncelikle yapım tarihlerine baktığımızda Konya daki Selçuklu dönemi Mescidlerinden; Abdülaziz Mescidi (1253), Abdülmü min (Megaribe) Mescidi (1275), Aksinne Mescidi (XIII. Yy.), Başarabey (Ferhuniye) Mescidi (1219), Beyhekim Mescidi (XIII. Yy 2. Yarısı), Bulgur Dede Mescidi (XIII. Yy.), Cemal Ali Dede (Turut) Mescidi (XIII. Yy.), Erdemşah Mescidi (Kale-i Cerp, Server Ağa) (1220), Halka Beğüş Mescidi (XIII. Yy.), Hoca Ahmet Fakıh Mescidi (1221), Hoca Hasan Mescidi (XIII. Yy.), Karaarslan Mescidi (XIII. Yy.), Karatay Mescidi (1248), Sakahane (Hızır İlyas) Mescidi (1248), Sırçalı Mescid (1275), Şeker Furuş Mescidi (1220), Tahir İle Zühre Mescidi (XIII. Yy.), Taş Mescid (1215), Tercüman Mescidi (XIII. Yy.), Zenburi Mescidi (XIII. Yy.) ve Zevle Sultan Mescidi ( ) tarihlidir. Yapıların öncelikle plan ve mîmârîsi Abdülaziz Mescidi: Kare planlı, tek kubbeli olup kubbeye geçiş tromplarla sağlanmaktadır. Batıda mahfil katı bulunmaktadır. Mescidin girişi batıdan sağlanmakta ve her cephede üstte sivri ve yuvarlak kemerli pencere açıklıkları bulunmaktadır. Giriş bölümüne sonradan kapatılarak rüzgârlık bölümü eklenmiştir. Girişin güneyine doğru altta kare formlu üstte ise sivri kemerli küçük penceresi bulunmaktadır. Sonradan 37 İ.H. Konyalı, Abideleri ve Kitabeleriyle Beyşehir Tarihi, Erzurum, 1991, s İ. Efe, Eşrefoğlu Camii ve Külliyesi, Beyşehir, 2013, s Aslanapa, a.g.m., s. 46.
13 330 İSLÂM ve SANAT boyanan yapının güney cephesinde payandası bulunmaktadır ki sonradan eklenen bölümler arasındadır. Tuğla kubbe ise onarım esnasında kurşunla kaplanmıştır. Abdülmü min (Megaribe) Mescidi: Dikdörtgen planlı olup harim bölümü kubbe ile kapatılarak sonraki dönemlerde kubbe kurşunla kaplanmıştır. Kubbe de farklı olarak tuğla basamaklar yer almaktadır. Zemin kot seviyesi altında kalan Mescidin girişi sundurma ile cephe boyunca sonradan kapatılmıştır. Cephelerde küçük hafif sivri kemerli dilimli pencereler bulunmakla beraber yapının giriş bölümü doğudan sağlanmaktadır. Aksinne Mescidi, dikdörtgen planlı yapı kare planlı ve tek kubbeli harim bölümü ile son cemaat mahallinden oluşmaktadır. Kubbeye geçiş tromplarla sağlanarak kubbe sonradan kurşun ile kaplanmıştır. Yapının batısındaki giriş bölümü, kuzey-güney yönünde uzanan son cemaat mahalli ile kapatılmıştır. Son cemaat bölümü ahşap direkle iki bölüme ayrılmıştır. Son cemaat mahallinin üzeri içten düz dıştan kırma çatı ile kapatılmıştır. Yapının bahçesinde üzerinde taş olan betonarme bir lahit bulunduğu ve üzerinde Aksinne Dede isminde birinin medfun olduğu belirtilmektedir. 40 Başarabey (Ferhuniye) Mescidi: Ahurbeyi Zeynüddin Beşare tarafından yapılmıştır. Mescid, kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülü harim bölümü ile son cemaat mahallinden oluşmaktadır. Mescidin son cemaat mahalli kapalı olup son cemaat mahallinin doğu bölümü sonradan kapatılarak ayrı bir bölüm haline getirilmiştir. Yapı cephelerinde dikdörtgen formlu pencereler ile giriş cephesinde yer alan dikdörtgen formlu yuvarlak kemerli pencereler ile aydınlatılmıştır. Giriş kapısı kuzeyde bulunan yapının son cemaat mahallinin önceden tonozla kapatıldığı bilinmektedir. 41 Beyhekim Mescidi: Nahcivanlı Tabip Ekmelüddin Beyhekim 42 tarafından yaptırılmıştır. Mescid, kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülü harim bölümü ile son cemaat bölümünden oluşmaktadır. Girişte son cemaat mahalli bulunmaktadır. Son cemaat bölümü üç bölüme ayrılmaktadır. Bu bölümün sağ tarafındaki odada Beyhekim in Türbesi bulunmaktadır. 43 Kubbeye daha sonradan pencereler açılmıştır. Yapının girişinin üzeri sundurma ile kapatılmıştır (Resim. 20). 40 Konya Büyükşehir Belediyesi, Konya İl Merkezi Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Envanteri, Konya, 2010, s Konya Büyükşehir Belediyesi, a.g.e., s Konya Büyükşehir Belediyesi, a.g.e., s Y. Önge, Konya da Beyhekim Mescidi, Önasya, Sayı: 3/29, 1968, s
14 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 331 Bulgur Dede Mescidi: Farklı mîmârîsi ile dikkat çekmektedir. Mescid, kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülü harim bölümü ile yan tarafında tonoz örtülü türbe bölümü, son cemaat mahalli ve zaviye bölümlerinden oluşmaktadır. Kuzeyde iki taş sütuna oturan eyvan yer almaktadır fakat sonraki dönemlerde üzeri betonarme malzeme ile örtülmüştür. Mescide taş merdivenlerle çıkılmaktadır. Yapı girişi basık kemerli olarak tasarlanmıştır, pencereler ise altta dikdörtgen, üstte dikdörtgen form içerisinde sivri kemerli pencerelerdir. Cemal Ali Dede (Turut) Mescidi: Mescid, kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülü harim bölümü ile yan tarafında ise türbe bölümü, tekke, mektep ve hamamdan oluşan külliye içerisinde yer almaktadır. Mescid bölümü kubbe ile örtülerek kubbeye tromplarla geçiş sağlanmıştır. Yan taraftaki türbe ise dikdörtgen planlı tonozla örtülüdür. Türbe girişi ise eyvan tarzında düzenlenmiştir. İçerisinde ise yedi adet sanduka bulunmaktadır. Mescidin girişi sonradan rüzgârlık bölümü kapatılmıştır. Erdemşah Mescidi: Hacı İsmail Oğlu Şemseddin Erdemşah tarafından yapılan Mescidi, kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülü harim bölümünden oluşmaktadır. Kubbeye tromplarla geçiş sağlanmakta ayrıca kubbe sonradan kurşunla kaplanmıştır. Mescidin hafif sivri kemerli küçük ve tepe pencereleri bulunmaktadır. Kuzeyde bulunan girişi sivri kemerli olarak tasarlanırken yanlardaki iki pencere de sivri kemerlidir. Bu giriş bölümü sonradan sundurma ile kapatılmıştır. Mescid zamanla yolun kot seviyesi altında kalmıştır. Halka Beğüş Mescidi: Bu mescid, kare planlı ve tek kubbe ile örtülmüştür. Kubbeye geçişte Türk üçgenleri kullanılmıştır. Mescidin zemin katında cenazelik bölümü de bulunmaktadır ki Mescidin türbe olarak da kullanıldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca kubbedeki çıkıntılar dikkat çekmektedir. Yapıyı kubbe başlangıç yerlerindeki pencereler ile dikdörtgen formlu küçük penceresi aydınlatmaktadır. Hoca Ahmet Fakih Mescidi: Türbe, çeşme, sebil ve bazı mekânlardan oluşan ayrıca haziresi bulunan külliye içerisinde yer almaktadır. Mescid dikdörtgen planlıdır üzeri sonradan kırma çatı ile kapatılmıştır. Yan tarafında kare planlı tek kubbeli olan Hoca Ahmet Fakih ın sandukasının bulunan türbe yer almaktadır. Yapıyı cephelerde yer alan çok sayıda dikdörtgen formlu pencereler aydınlatmaktadır. Yapının avlusuna giriş bölümündeki duvarda devşirme malzemeler ile
15 332 İSLÂM ve SANAT çeşme bulunmaktadır. Mescidin kuzeyinde dört ahşap desteğin taşıdığı sonradan eklenen son cemaat mahalli bulunmaktadır. 44 Hoca Hasan Mescidi: Kare planlı ve tek kubbe ile örtülüdür. Mescidin kuzeyinde dört ahşap direklerle ayrılan revaklı son cemaat mahalli bulunmaktadır. Son cemaat bölümünün kuzeydoğusunda ise minaresi bulunmaktadır. Son cemaat mahalli sundurma ile kapatılırken Mescid sonradan kurşunla kaplanan kubbe ile örtülüdür. Minaresi ise gövdesi köşelerde üçgen ve aralarda yarım daire formlu olmak üzere yivli olarak tasarlanmıştır. Tek şerefeli olan minarenin pabuç bölümü kare formludur, petek ise silindirik formludur. 45 Mescid hafif sivri kemerli nişler ile hareketlendirilerek, dikdörtgen formlu pencereler ile aydınlatılmıştır. Karaarslan Mescidi: Kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülü harim bölümü ile giriş kısmından oluşmaktadır. Kubbe sonraki onarımlarda kurşunla kaplanmıştır. Yapının batıdaki girişi sundurma ile kapatılmıştır. Yapıyı dikdörtgen form içerisindeki hafif sivri kemerli pencereler aydınlatmaktadır. Mescid yol seviyesi altında kalmıştır. Karatay Mescidi, Celaleddin Karatay ın kardeşi Kemâlettin Rumtaş a ait olduğu bilinmektedir. 46 Mescid, kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülü harim bölümü ile son cemaat mahallinden oluşmaktadır. Kubbeye geçiş Türk üçgenleri ile sağlanmıştır. Son cemaat mahalli kuzeyde iki bölüm halinde bulunmaktadır. Sonradan kırma çatı ile kapatılan bu bölüm giriş kapısı, açıklık ve pencerelerle hareketlendirilmiştir. Yapıda küçüklü büyüklü hafif sivri kemerli dikdörtgen formlu pencereler ve tepe pencereleri ile aydınlatma sağlanmıştır. Sakahane (Hızır İlyas) Mescidi: Yanında, Hızır İlyas adında birisinin türbesinin bulunduğu bilinen yapının günümüzde olmadığı anlaşılmaktadır. Aynı adla anılan bu Mescid, kare planlı ve tek kubbe ile örtülüdür. Kubbeye geçiş Türk üçgeni ile sağlanarak kubbe sonradan kurşunla kaplanmıştır. Yapıyı didkörtgen formlu pencereler aydınlatmaktadır. Kot seviyesi altında kalan Mescidin girişi batıdan sağlanmaktadır. Sırçalı Mescid: Kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülü harim bölümü ile giriş bölümünden oluşmaktadır. Mescidin doğusunda üç bölümlü eyvan tarzında son cemaat mahalli yer almaktadır. Ayrıca yapının 44 Boran, a.g.m., s Boran, a.g.m., s Konya Büyükşehir Belediyesi, a.g.e., s. 168.
16 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 333 kuzeydoğusunda tek şerefeli minaresi yükselmektedir. 47 Yapıyı hafif sivri kemerli pencereler aydınlatmaktadır. Şeker Furuş Mescidi: Yine Selçuklu Mescidlerinin genel planında yapılmış olup harim kare planlı ve tek kubbe ile örtülüdür. Mescidin girişi sonradan rüzgârlık ile kapatılmıştır. Mescidin cepheleri hafif sivri kemerli giriş kapısı, yuvarlak kemerli ve dikdörtgen formlu pencereler ile yuvarlak kemerli nişler ile hareketlendirilmiştir. Mescid içerisine mahfil bölümü eklenmiştir. Taş Mescid: Abdullah oğlu Hacı Ferruh tarafından yapılan, dikdörtgen planlı olan yapının, harimi kare planlı ve kubbe ile örtülü olup kapalı olan son cemaat mahalli ise tonoz örtülüdür. Mescidin girişi taç kapı şeklinde düzenlenmiştir. Mescid kot seviyesi yolun altında kalmıştır. Mescidin kubbesi sonraki onarımlarda yenilenmiştir, kubbeye geçişi ise tromplarla sağlanmıştır (Resim 21-22). Tercüman Mescidi: Kare planlı tek kubbeli Mescidin kubbeye geçişi tromplarla sağlanmıştır. Sonradan kurşunla kaplanan kubbe onarım geçirmiştir. Mescidin girişi sundurma ile kapatılarak cepheler, altta kare formlu niş içerisindeki yuvarlak kemerli küçük pencere ve üstte yuvarlak kemerli pencereler ile hareketlendirilmiştir. Yapının girişi doğudan sağlanmaktadır. Zenbûrî Mescidi: Kare planlı tek kubbe örtülü yapılar arasındadır. Yapının girişi kuzeyde olup kuzey cephede sonradan eklenen rüzgârlık bölümü eklenmiştir. Yapının silindirik formlu minaresi ise kuzeybatı köşede yükselmektedir. Mescidi yuvarlak kemerli pencereler aydınlatmaktadır. Zevle Sultan Mescidi: Kare planlı tek kubbe örtülüdür. Mescidin yan tarafında Zevle Sultan Türbesi yer almaktadır. Mescidin kubbesi sonradan yenilenerek kurşunla kaplanmıştır. Yapının girişi kuzeybatıda olup, cephelerde dikdörtgen formlu pencereler yer alır. Tahir ile Zühre Mescidi: Sahip Ata Fahreddin Ali tarafından yaptırılan eser, kare planlı tek kubbe ile örtülü olup, türbe ve son cemaat bölümünden oluşmaktadır. Yapının giriş cephesi sivri kemerli pencereler ve giriş kapısı ile hareketlendirilmiştir. Giriş sonradan sundurma ile kapatılmıştır. 47 M. E. Başar, Konya daki Selçuklu Minareleri, İpek Yolu Konya I, Konya, 1998, s
17 334 İSLÂM ve SANAT Yapıların malzeme özellikleri Mescidler genel olarak taş ve tuğladan yapılmışlardır. Genelde taş malzeme beden duvarlarında kullanılırken, tuğla malzeme kubbede kullanılmıştır. Fakat moloz taş, kesme taş kullanılan yapılarda vardır. Yer yer mermer malzeme de kullanılmıştır. Son cemaat mahallinde genellikle taşıyıcılarda ve üst örtüde, beden duvarlarında ise hatıllarda, mihrap, minber, mahfil katında, pencere ve kapılarda ahşap malzemeler yer yer karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca özellikle kitabelerde, kapı ve pencereler ile mihraplarda da mermer malzeme ile de karşılaşmaktayız. Süslemede ise çini ve alçı malzeme kullanıldığı görülmektedir. Bu yapılar genellikle yığma tekniğinde yapılmış olup, kubbeleri sonradan birçoğunun kubbeleri sonradan kurşunla kaplanmıştır. Ayrıca sonradan yapılan onarımlarda yer yer betonarme malzemelerde görülmektedir. Yapıların süsleme özellikleri Taş Mescid: Selçuklu dönemi taş işçiliğinin en güzel örnekleri arasında yer almaktadır. Mescidin taç kapısı mukarnas kavsarası, yanlardaki mihrabiyeler, zikzaklı ve yıldız ve altıgenlerden oluşan geometrik süslemeli bordürleri ile ibadete gelen insanları kapıda bu görsel güzellikle karşılayan bir yapıyla karşılaşıyoruz. Bu kapının üzerinde kitabesi mevcuttur. Son cemaat mahallinden harime geçişte yer alan görkemli taş işçilikli geometrik süslemeli bir kapı mevcuttur. Mescidin en dikkat çeken bölümlerinden birisi de taş mihrabıdır. Mihrabın farklı bir özelliği iç içe geçmiş iki mihraptan oluşmasıdır. Mukarnas kavsaralı bu mihrapların sekizgen, dairesel, baklava dilimli geometrik bordürlerle süslemeli köşeliklerin de kabartmalı zarif bir örnektir. Erdemşah Mescidi: Giriş kapısının üzerinde inşa kitabesi yer almaktadır. Ayrıca sivri kemerli giriş kapısının özellikle sol tarafındaki firuze renkli bitkisel süslemeli çini kalıntılardan bir zamanlar kapı etrafında çini süslemelerin giriş kapısını süslemekte olduğu anlaşılmaktadır. Kapı ve pencere açıklıklarının kemerlerindeki tuğla kemer formu yapının cephesine hareketlilik getirmiştir. Asli halinde çini süslemeli olan mihrap günümüzde ahşaptır. Şeker Furuş Mescidi: Mescidin inşa ve tamir kitabeleri bulunmaktadır. Batı giriş kapısı üzerinde yer alan dört satırlık kitabe etrafında da geometrik çini süslemeler bulunmaktadır. Kuzeydeki iki devşirme paye üzerine oturan hafif sivri kemerli tuğla örgülü kapının üzerinde firuze ve patlıcan mor renginde sekizgen, kare, dörtgen ve dikdörtgen süslemeli çini mozaik süslemeler giriş kapısını hareketlendirmiştir. Ya-
18 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 335 pının içerisindeki kubbeye geçişteki tromplar ve kubbe başlangıç yerindeki pencere açıklıkları içeriyi hareketlendirmiştir. Yarım daire formlu mihrap ise kıble duvarı ortasında yer almaktadır. Hoca Ahmet Fakih Mescidi: Mescidin batı duvarındaki türbe giriş kapısı ve üzerindeki kitabe dikkat çekmektedir. Kıble duvarı ortasında yer alan mihrabı ise mukarnas kavsaralı ve köşelerde silindirik sütunceler bulunmaktadır. Karatay Mescidi: Farklı giriş açıklıklarıyla cephesi hareketlendirilen Mescidin cephesindeki sivri kemerli pencerelerin etrafını saran dikdörtgen formlu tuğla süslemeli nişli formlarda cepheyi hareketlendirmektedir. Harim bölümündeki tuğla süslemeli kubbesi ve eskiden çini süslemeli mihrabı da bilinen süsleme özelliklerinde arasında yer alırken günümüzde mihrap yenilenmiştir. Abdülaziz Mescidi: Sade olan Mescidin tuğla kubbesi, kubbeye geçiş tromplar ve alçı mihrabı Mescidi hareketlendiren sade süslemeli bölümleridir. Abdülmü min Mescidi: Giriş kapısı üzerindeki mermer kitabe bordürleri ise çiniden yapılarak uzunca iki satırlık bir kitabe formu oluşturulmuştur. Pandantiflerle geçilen kubbesi ve sonradan yenilenen mermer yarım daire formlu mihrabı da harimde dikkat çeken süslemeli bölümlerdir. Kubbe de farklı olarak tuğla basamaklar dikkat çekmektedir. Aksinne Mescidi: Mescidin cephesi sade olup yer yer tuğla süslemeli pencere kemerleri cepheyi hareketlendirir. Harimde kıble duvarı ortasında yer alan mihrabın alçı süslemeleri onarım esnasında ortaya çıkmıştır. Mihrabı geometrik süslemeli bordürler çevrelemektedir. Ayrıca harim kubbesinin tuğla süslemeleri ve kubbe başlangıç yerdeki sivri kemerli pencerelerin köseliklerinde firuze ve patlıcan mor renginde çini süslemeler fark edilmektedir. Bulgur Dede Mescidi: Yapının son cemaat mahallindeki eski eyvan tarzında girişi ve cephelerdeki iki katlı pencereler ile üst pencerelerin üzerindeki nişlerin arasında yer alan çini süslemeler cepheyi hareketlendirmiştir. Ayrıca yapının içerisindeki beden duvarlarını çevreleyen çini süslemeler ile mihrabındaki çarkıfelek ve geometrik süslemeli çini mozaik süslemeler ile kubbedeki tuğladan türk üçgenleri harimde dikkat çeken süsleme özellikleridir. Cemal Ali Dede Mescidi: Mescidin tuğladan süslemeli kubbesi, istiflendirilmiştir. Yan tarafta yer alan türbenin eyvan tarzında düzenlenmesi ve cephesinin iç içe geçmiş sivri kemerler ile köşeliklerin de ve
19 336 İSLÂM ve SANAT yanlardaki bordürlerde yer alan çini mozaik süslemeler geometrik formda tasarlanarak cepheye anıtsal bir görüntü verilmiştir. Hoca Hasan Mescidi: Son cemaat mahallinin ortasında yer alan sivri kemerli tuğladan üç dilimli kemerli olarak tasarlanmış mihrabiye üzerinde yer yer tuğla ve çini süslemeli dikdörtgen ve baklava dilimli süslemeler yer almaktadır. Yapının minaresinin gövdesindeki hareketlilik yarım daire ve üçgen olarak sağlanmıştır. Ayrıca şerefe altındaki mukarnas süslemeler ve çini bilezik minareye farklılık getirmiştir. Harimdeki iç içe geçmiş iki mihrap uygulaması da yine karşımıza çıkmaktadır. Mukarnas süslemeli kavsaralar ve yanlardaki sütunceler de süsleme özelliklerindendir. Tahir ile Zühre Mescidi: Cephedeki dikdörtgen form içerisindeki sivri kemerli pencere köşeliklerin de yer alan çarkıfelek süslemeli çini mozaik süslemeler, giriş kapısı yanlarında kemer köşeliklerinde ve yanlardaki bordür süslemelerindeki geometrik çini süslemeler ile mihrabındaki firuze ve patlıcan moru çiniler ile Selçuklu dönemi çini süslemenin sonsuzluğunun Mescidlerde sık sık karşımıza çıktığını fark ettirmektedir. Beyhekim Mescidi: Mescidin kapı ve pencere kanatları bitkisel ve geometrik süslemeli olup günümüzde Taş ve Ahşap Eserleri Müzesi nde sergilenmektedir. 48 Giriş cephesindeki pencere üzerindeki nar motifi de dikkat çeken süsleme motiflerindendir. Çini mozaik süslemeli mihrabı ise Berlin Staatliche Museum da sergilenmektedir. Mescidin kubbesinde tuğla süslemeler ve ortasındaki çini süsleme detayları yapıya zenginlik katmaktadır. Başarebey (Ferhuniye) Mescidi: Yapının mermer söveli kapısı ve mukarnas dolgulu tromplar ve tuğla kubbesi de yapıya hareketlilik getirmiştir. Halka Beğüş Mescidi: Yapının kubbesindeki tuğla çıkıntılar ve kubbeye geçiş elemanlarının dışarıya çıkıntı oluşturması yapıda ilginç bir görüntü oluşturmuştur. Karaarslan Mescidi: Yapının kubbe kasnağı ile sivri kemerli pencereleri içine alan dikdörtgen formlu nişler ve tuğla süslemeli kemerler yapının cephesini hareketlendirmektedir. Harimdeki alçı ve çiniden yapılan mihrabı mukarnas kavsaralı olup, firuze ve patlıcan moru altıgen, üçgen, dikdörtgen bordürler ile kare çini levhalar bitkisel ve geometrik süslemeli olarak tasarlanmıştır. 48 Y. Erdemir, İnce Minareli Taş ve Ahşap Eserler Müzesi, Konya, 2009, s
20 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 337 Sakahane (Hızır İlyas) Mescidi: Yapının tuğla örgülü kubbesi ve alçı süslemeli mihrabı süsleme detaylarındandır. Sırçalı Mescid: Yapının üçlü kemer açıklığı cepheyi hareketlendirirken kemerlerdeki çini mozaik süslemeler ile hat yazıları girişte bizleri mükemmel bir işçilikle karşılaşmamızı sağlamaktadır. Son cemaat mahallindeki pencere köşeliklerindeki firuze ve patlıcan moru çini mozaik süsleme detayları da dikkate değer örnekler arasındadır. Mescidin istiflenmiş tuğla kubbesi ve ortasındaki çini süsleme dairesel detay süslemeleri ile mihrabında hiç boş yer bırakılmadan yapılan çini süslemeleri hem geometrik bitkisel hem de yazı süslemesi ile en dikkat çeken bölümüdür. Selçuklu dönemi çini süslemesinin sınır aştığı örnekler arasında yer alan bu Mescid adını da çini süslemelerinden aldığı muhtemeldir. Tercüman Mescidi: Kubbeye geçişte kullanılan sivri tromplar ile cephelerdeki pencere kemerlerindeki tuğla süslemeler yapıda hareketlilik sağlamıştır. Zenburi Mescidi: Yapının özellike minaresindeki tuğla süsleme detayları ile firuze renkli çinileri en naif süsleme özelliklerindendir. Zevle Sultan Mescidi: Giriş kapısı üzerindeki kitabesi dışında sade olan yapının mihrap ve minberi yenilenmiştir. Değerlendirme ve Sonuç XIII. yüzyılda Konya dünyanın sayılı şehirlerinden biri haline gelmiş ve çevresindeki şehir ve ülkeleri de etkilemiştir. Bu zengin ilim ve sanat merkezinin oluşmasında Anadolu Selçuklu Sultanlarının önemli bir yeri vardır. I. Alâeddin Keykûbad ( ) zamanı ilim, sanat ve mîmârî açıdan devletin klasik dönemini yaşadığı çağ olmuştur. Anadolu Selçukluları Sultanları, ilim ve âlimlere büyük önem vermişlerdir. Medreselerde eğitim öğretim ücretsiz verilmiştir. Alâeddin Keykûbad ilim ve sanat adamlarına çok cömert davranmıştır. Bu dönem Selçuklu devletinin topraklarının en geniş ve en güçlü olduğu dönemi yaşamıştır. Selçuklu başkentinde Sultan Alâeddin Keykûbad'ın yaptırdığı ticarî, dinî, askerî, sosyal ve sağlık kurumları ile Konya ortaçağın en mamur şehirlerinden birisi haline gelmiştir. Selçukluların medeniyet tarihinde en dikkat çeken yönleri ve de hizmetleri, İslâm dünyasının her tarafını cami, medrese, kütüphane, tıp mektebi, hastane, imâret, zâviye ve kervansaraylarla doldurarak, bu müesseselere büyük vakıflar yapmaları idi. Kapalı kent modellerinden biri
21 338 İSLÂM ve SANAT olan Konya, surlarla çevrili iç kalesi olan şehirlerarasında yer almaktadır. İç Kale de yer alan Ulu Camii, Selçuklu Başkenti Konya da yapılan önemli bir Selçuklu eseridir. İslâm şehirlerinin genel özelliklerinden olan cami, pazar ve hamam kurgusunu birçok yerde görmekteyiz. Camilerin yanında ise Pazar yerleri, hanlar, hamam, türbeler gibi yapılar yer almıştır. Bu özelliklerin tamamını Konya şehir dokusunun nüvesini oluşturmaktadır. En güzel çağını XIII-XIV. yüzyılları arasında yaşayan Konya da sanat bakımından yüksek ehemmiyete sahip yapılardan dinî yapılar camiler ve türbeler o dönemin en güzel ve başta gelen örnekleri arasında gelmektedir. Yine Selçuklu dönemi taş ve çini mihrapları da İslâm ülkelerinde görülmeyen değişik tarz da yapılmış örnekleri de mevcuttur. Selçuklular devrinden kalan en eski yapı Konya da aynı isimdeki tepe üzerinde bulunan Alâeddin (Ulu) Camii dir. Alâeddin Camii, tarihi erken dönemlere kadar inen Alâeddin Tepesi üzerinde kurulmuştur. Adeta bir kale gibi, savunma duvarını andıran avlu duvarları ile İslâm yapılarının Anadolu Selçuklu döneminin en güzel örnekleri arasında yer almaktadır. Mermer mihrabı etrafındaki geometrik, bitkisel ve yazılı süslemeleri ile çini mozaik tekniğinde firuze ve patlıcan moru renginde çinilerle camiin en güzel bölümleri arasında yer almaktadır. Ahşap minber ise Anadolu daki en eski minberlerden olup kendisinden sonrakilere örnek teşkil ettiği bilinmektedir. Ayrıca ahşap işçiliği ile önemli bir eserdir. Abanozdan 1155 tarihli minber, ilk camiden kalmış olup, Ahlâtlı Mengi Berti adlı usta tarafından yapılmıştır. Alâeddin Camii nin yapı ustası Suriye kökenli ve Şamlı olan Muhammed bin Havlan olarak bilinmektedir. Alâeddin Camii hem mimarının güney kökenli olması hem de Selçuklu mîmârîsinin Arap üslubundan etkilenerek yapılması çok sütunlu olmasından anlaşılmaktadır. Larende Camii olarak da bilinen Sahip Ata Camii, Selçuklu Veziri Fahrettin Ali Sahip Ata tarafından 1283 yılında yaptırılmış olup, mimarı Abdullahoğlu Kelük olup, Selçuklu döneminin o dönemlerdeki adeta yapı ihtişamının en güzel örnekleri arasında yer almaktadır. Yedi yüz yılı aşkın süreden beri dervişin damağına tat; aşıkın derdine ilaç; ariflere Sertaç; hattatlara meşk; ressamlara renk; musik-i şinaslara ilham; daha nicelerine daha nice şevk, zevk ve destur veren Mevlânâ Hazretlerinin 1273 yılında vefatıyla Selçuklu Sarayı nın Gül Bahçesi ne defnedilerek Mevlânâ Külliyesi nin ilk temelleri atılmıştır. İçerisinde Osmanlı döneminde yapılan Mescid de Selçuklu dönemi Mescid plan tipolojisinde yapılmıştır.
22 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 339 Yedi asır önce Anadolu nun başkenti Konya da yanan bir ilim ve irfan meş alesi olan Şeyh Sadreddin-i Konevî nin bir zamanlar mamure halinde olan türbe ve Camii yanında bir de kendisinin ve devrinin ünlü eserlerinden oluşan zengin ve çok kıymetli kütüphanesi, İslâm âleminin ilim çevrelerince de tanınmıştır. İplikçi Camii erken dönem Selçuklu camilerinden olup, 1201 yılında Selçuklu Veziri Şemsettin Altunapa tarafından yaptırılmıştır. Günümüzde yıkılmış olan ama varlığı bilinen Altunapa Medresesinde, Mevlânâ ile babasının burada eğitim vermesi dolayısı ile de önemli medreseler arasında yer almaktadır. Camii ise önemli Selçuklu eserleri arasında yer almakla beraber, İslâmî dönem cami plan tipolojisine benzemekte olup, günümüz mihrabı altında yer alan çini mihrabı ile dikkat çeken örnekler arasındadır. Selçuklu dönemi Mescidleri, hem başkent Konya daki plan tipolojileri hem de özgün örnekleri ile farklı bir kategoride değerlendirilmektedir. Özellikle kare planlı harim bölümü olan tek kubbeli Mescidler genel plan şemasını oluşturmakta olup, Beylikler dönemi etkisiyle son cemaat mahallinin de yaygınlaştığı örneklerle karşılaşmaktayız. Örnekler arasında son cemaat mahallinin kapalı olduğu ve tonoz ile örtülü olanları dışında, düz örtü olanı ve de revak şeklinde olanları da bilinmektedir. Mescidlerin beden duvarları genellikle taş, kubbeleri ise tuğla malzemeden inşa edilmişlerdir. Bazı Mescidlerin minareleri de bulunmakla beraber, minarelerde çini süslemelerin de yer aldığı örnekler çoktur. Özellikle çini mozaik mihrapları ile Anadolu Selçuklu döneminin en güzel örneklerini teşkil etmektedirler. Tuğla, taş ve ahşap işçilikleri ile de adeta Selçuklu dönemi sanatının zirvesine ulaşılmak hedeflenmiştir. Selçuklu Mescidleri tek kubbeli olarak dikkat çekerken, çoğunun önünde düz çatılı veya tonozlu giriş yerleri bulunmaktadır. Ki bunlar XIV. yüzyılda camilerde görmeye başlayacağımız son cemaat yerlerinin öncüleri olmuştur. Konya da Taş Mescid ve Sırçalı Mescid bunların en karakteristik örnekleri olarak gösterilir. Ayrıca kubbeye geçiş problemleri de ele alınarak, son cemaat yeri ile tek kubbeli ilk Osmanlı dönemi camilerinin başlangıcını hazırlamıştır. Taş Mescid; Selçuklu dönemi taş işçiliğinin en güzel örnekleri arasında yer almaktadır. Sırçalı Mescid ise yapının üçlü kemer açıklığı cepheyi hareketlendirirken kemerlerdeki çini mozaik süslemeler ile hat yazıları girişte bizleri mükemmel bir işçilikle karşılaşmamızı sağlamaktadır. Eşrefoğlu Camii ahşap ve çini süsle-
23 340 İSLÂM ve SANAT meleriyle de dönemin en zengin süsleme kompozisyonları ve de en erken ahşap direkli Cami örnekleri arasında yer alması ile Konya nın başkent ihtişamını artırmıştır. Başkent Konya da yer alan birçok Selçuklu dönemi önemli eserleri arasında yer alan cami ve mescidlerin günümüze ulaşanları ele alınarak genel durumları değerlendirilmiştir. Fakat bir zamanların Selçuklu başkenti Konya da Selçuklu dokusunu daha da canlandırmak için bu cami ve mescidlere sahip çıkarak, bir dönem sultanların önem verdiği ilim ve kültüre layık olmak umuduyla.
24 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 341 KAYNAKLAR AKOK, M., Konya da Alâeddin Köşkü, Selçuk Saray ve Köşkleri, Türk Etnografya Dergisi, Sayı: XI, Ankara, 1968., Konya da Sırçalı Medresenin Rölöve ve Mîmârîsi, Türk Arkeoloji Dergisi, Sayı: XVIII/1, Ankara, 1969., Konya da Karatay Medresesi Rölöve ve Mîmârîsi, Türk Arkeoloji Dergisi, Sayı: XVIII/2, Ankara, 1969., Konya da Sahib Ata Hanikâh, Camii nin Rölöve ve Mîmârîsi, Türk Arkeoloji Dergisi, Sayı: XIX/2, Ankara, Akşehir Belediyesi, Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri, Akşehir, AKYURT, Y., Beyşehir Kitabeleri ve Eşrefoğlu Camii ve Türbesi, Türk Tarih Arkeologya ve Etnografya Dergisi, Sayı: IV, İstanbul, ARIK, M.O., Kubadabad Sarayı-III. Tarihi Anıtlarımızın Korunması İçin Gerekli Görüşler, Önasya, Sayı:40, Ankara, ASLANAPA, O., Anadolu Selçuklu Sanatı, I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildirileri I, (11-13 Ekim 2000), Selçuk Üniversitesi Selçuk Araştırmaları Merkezi Yayını, Konya, 2001., Turkısh Art and Archıtecture, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2004., Türk ve İslâm Sanatı, İnkılâp ve Aka, İstanbul, BAKIRER, Ö., Onüç ve Ondördüncü Yüzyıllarda Anadolu Mihrapları, Atatürk Kültür, Dil Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, VI. Dizi Sayı:17, Ankara, BAŞAR, E., The Stair System Used In Anatolian Minarets Of XII- XIII. Centuries, I. Uluslar Arası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi- Bildiriler I (11-13 Ekim 2000), Selçuk Üniversitesi Selçuk Araştırmaları Merkezi Yayını, Konya, 2001., Konya daki Selçuklu Minareleri, İpek Yolu Konya I, Konya, 1998, s BAYBURTLUOĞLU, Z., Anadolu Selçuklu Dönemi Sanatçıları, Erzurum, 1988., Konya Alâeddin Cami nin Tanımı, İnşasında Çalışan Ustalar ve Türk Sanatı Bakımından Önemi, 13. Vakıf Haftası Kitabı, Ankara, BAYKARA, T., Türkiye Selçukluları Devrinde Konya, Konya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, Konya, BORAN, A., Anadolu daki İç Kale Camii ve Mescidleri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2001.
25 342 İSLÂM ve SANAT, "XIII Yüzyıl Selçuklu Başkenti Konya da Sanat", II. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyet Sempozyumu, 4, Konya, 2013., Meram daki Camii ve Mescidler, Yeşilin ve Medeniyetin Köprüsü Meram Kitabı, C:I, Konya, 2014., Ilgın daki Kültür Varlıklarının Durumu, I. Ulusal Ilgın Sempozyumu, Ankara, 2012., Ilgın Kültür Envanteri, Ilgın Belediyesi Kültür Yayınları, Konya, ÇAYCI, A., Eşrefoğlu Beyliğinin Mîmârî Eserleri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, DEĞERLİ, A., Seydişehir (Fiziki ve Sosyo-Ekonomik Yapı ), Seydişehir Belediyesi Yayınları, Konya, DOĞAN (ŞAMAN), N., Konya Sadreddin Konevî Camii, Mihrap Süslemesi, Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar Güner İnal a Armağan, Bizim Büro Basımevi, Ankara, 1993., Konya Sahip Ata Camii, Mihrap Süslemesi, Sanatsal Mozaik, Sayı: 18, İstanbul, DURAN, R., Selçuklu Devri Konya Yapı Kitabeleri (İnşa ve Ta mir), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, EFE, İ, Eşrefoğlu Camii ve Külliyesi, Dokuz Yayınları, Beyşehir, ERDEMİR, Y., İnce Minareli Taş ve Ahşap Eserler Müzesi, Konya, 2009., Alâeddin Camii ve Türbeleri, Konya, EVLİYA ÇELEBİ, Seyahatnâme, Üçdal, Cilt:3, İstanbul, EYİCE, S., Alâeddin Cami, DİA, Cilt: II, İstanbul, GOODWIN, G., Konya Monuments, Encyclopaedia of İslâm, Leiden, HUART, C., Mevlevîler Beldesi Konya, (Çev. Nezih Uzel), Tercüman 1001 Temel Eser, İstanbul, İBN-İ BİBİ, Anadolu Selçuklu Devleti Tarihi, (Çev. M. Nuri Gençosman), Ankara, KARAMAĞARALI, H., Mevlânâ nın Türbesi, Türk Etnoğrafya Dergisi, Sayı: VII-VIII, Ankara, 1966., Sahip Ata Camii nin Restitüsyonu Hakkında Bir Deneme, Rölöve ve Restorasyon Dergisi, Sayı:3, Ankara, 1982., Konya Ulu Camii, Rölöve ve Restorasyon Dergisi, Sayı: 4, Ankara, KARPUZ, H., Konya Alâeddin Camii ve Konya Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu nda Alınan Kararlar ve Neticeleri, 13. Vakıf Haftası Kitabı, Ankara.
26 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 343, Türk Kültür Varlıkları Envanteri Konya, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, KATOĞLU, M., 13. Yüzyıl Konya sında Bir Cami Grubunun Plân Tipi ve Son Cemaat Yeri, Türk Etnoğrafya Dergisi, Sayı: IX (1966), Ankara, 1967., XIII. Yüzyıl Anadolu Türk Mîmârîsinde Külliye, Belleten, C.XXXI, Sayı: 123, Ankara,1967. KOLAS, H.C., Gez Dünya yı Gör Konya yı, Konya, Konya Büyükşehir Belediyesi (KUDEB), Konya İl Merkezi Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Envanteri, Konya, KONYALI, İ.H., Abideleri ve Kitabeleriyle Beyşehir Tarihi, Erzurum, 1991., Abideleri ve Kitabeleriyle Konya Tarihi, Memleket, Konya, KURAN, A., Anadolu Medreseleri, C: 1, Ankara, KÜÇÜKDAĞ,Y. - ARABACI, C., Selçuklular ve Konya, Konya, KÜÇÜKDAĞ,Y.-ERDEMİR,Y.- ŞAHİN, B., Karatay (Tarih-Kültür- Sanat), Karatay Belediyesi Kültür Yayınları, Konya, LÖYTVED, J.H., Konia Inschriften der Seldschukıschen Bauten, Berlin, MÜLAYİM, S., Anadolu Türk Mîmârîsinde Geometrik Süslemeler, Selçuklular Çağı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, ORAL, M.Z., "Konya'da Alâeddin Camii ve Türbeleri Yapılar-Kitabeler", Yıllık Araştırmalar Dergisi, Sayı: I, Ankara, 1957., Konya da Alâeddin Camii ve Türbeleri, A. Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, C: V/1-4, Ankara, ÖNDER, Mehmet, Mevlânâ Şehri Konya, Ankara, 1971., Tarih Boyunca Konya Sarayları, Konya, Sayı: , Konya, 1949., Konya Rehberi, İstanbul, 1970., Konya Kal ası ve Figürlü Eserleri, VI. Türk Tarih Kongresi (Ankara Ekim 1961) Kongreye Sunulan Bildiriler, Ankara. ÖNGE, M., "Alâeddin Keykûbad Dönemi İmar Faaliyetlerinden Konya Şehir Surları Hakkında Karşılaştırmalı ve Sayısal Değerlendirmeler", I. Alâeddin Keykûbad ve Dönemi Sempozyumu Bildirileri, Konya, ÖNGE, Y, Anadolu da XII-XII1. Yüzyıl Türk Hamamları, Ankara, 1995., Konya da Beyhekim Mescidi, Önasya, Sayı: 29, Ankara, 1968., Alâeddin Keykûbad Döneminde Konya da İnşa Edilmiş Mimarlık Eserleri, SÜ Selçuk Dergisi- Alâeddin Keykûbad Özel Sayısı, Sayı:3 Konya, 1988, s
27 344 İSLÂM ve SANAT ÖZÖNDER, H., Konya Vakıf Eserleri, Konya, 1985., Sadreddin Konevî Mamuresinin Mîmârî Teşekkülü, Selçuk Dergisi, Sayı:4, Konya, 1989.,Konya Velileri, Konya, RAMSAY, W. M., Anadolu'nun Tarihi Coğrafyası, (Çev. Mihri Pektaş), İstanbul, 1961., Iconium, Encyclopedia Brittanica, Cilt: XII, London, SARRE, F., Konya Selçuk Sanatı, II. Türk Tarih Kongresi Kongreye Sunulan Tebliğler (Ankara Eylül 1937), Ankara, 1943., Konia, Seldschukuche Baudenkmäler, Berlin, 1921., Der Kiosk von Konya, Berlin, 1936., Küçük Asya Seyahatı Yazı Selçuklu Sanatı ve Ülkenin Coğrafyası Üzerine Araştırmalar, (Çev. Dara Çolakoğlu), İstanbul, SOYMAN, F., - TONGUR İ, Konya Eski Eserler Kılavuzu, Konya, SÖNMEZ, Z., Başlangıcından 16. Yüzyıla Kadar Anadolu Türk İslâm Mîmârîsinde Sanatçılar, Ankara, TUNCER, O. C., Konya Sâhib- Ata Hânkahı, Lale Dergisi, Sayı:2, İstanbul, 1984., Mimar Kölük ve Kaluyân, Vakıflar Dergisi, Sayı: 19, Vakıflar Genel M Yayınları, Ankara, TURAN, O., Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul, UZLUK, F. N., Anadolu Selçukluları Tarihi III, (Anonim), Ankara, UZLUK, Ş., Konya nın Selçukiler Zamanı Şehir Mîmârîsi, Konya, 1935., Selçukilerin Konya Sarayı, Konya, 1936., Kelûk Bin Abdullah, Konya, 1935., Konya Abideleri, Konya, 1939., Mevlânâ nın Türbesi, Konya, YASA (AKTAŞ), A., Konya nın Anadolu Selçuklu Dönemi Fiziki Yapısı, VII. Millî Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri Bildirileri (Konya, 2 Nisan-2 Mayıs 1998), Konya, YURDAKUL, E., Konya Alâeddin Camii 1971 Yılı Avlu Kazısında Yeni Buluntular, Önasya, Sayı: 69, YURDAYDIN, H., Nasühü s-silâhi (Matrakçı) Beyan-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn-i Sultan Süleyman Han, Ankara, 1979.
28 Selçuklu Başkenti Konya da Dinî Mimarî 345 RESİMLER Resim 1: XX. yüzyıl Başında Konya ( Koyunoğlu Müzesi Arşivinden) Resim 2: Alâeddin Camii nin Genel Görünümü