DERDÎRİYYE - Korkusuz, gözüpek, atılgan
Halvetiyye tarikatının Ebü'l-Berekât Ahmed b. Muhammed ed-Derdîr'e (ö. 1201/1786) nisbet edilen bir kolu.
Ahmed ed-Derdîr Şeyh Hifnrye intisap ederek ondan Halvetiyye tarikata hırka­sını giymiş, daha sonra şeyhinin halifesi sıfatıyla faaliyet göstermişti. Çevresin­de toplanan çok sayıdaki mürid ve hali-
feleri ölümünden sonra Halvetiyye'nin Derdîriyye kolunu meydana getirmişler­dir. Döneminin önemli âlimlerinden sa­yılan Ahmed ed-Derdîr evrâd, ezkâr, sa­lavat, ibadet, riyazet ve mücahedeye ağırlık veren bir tasavvuf anlayışına sa­hiptir. Tarikat, şeriat ve hakikati birbi­rine bağlar, nefsin halleri, nitelikleri ve dereceleri üzerinde durur. Harîrîzâde ta­rafından da Tibyân'da (II, vr. 7b-19b) ik­tibas edilen Tuhfetü'l-ihvan adlı ese­rinde tarikatın âdâb, erkân ve zikir usu­lünü ayrıntılı şekilde anlatmıştır. Ona göre şeyh, ihvan ve halk kesimlerinden her birinin uyması gereken kurallar fark­lıdır. Özellikle receb, şaban, zilhicce, şev­val ve muharrem aylarında nafile oruç tutulur. Zikir istiğfarla başlar, salavatla devam eder. Zikir için gecenin son üç­te biri, özellikle seher vakti tercih edilir. Zikir esnasında okunan duaların çoğu Kur'an ve hadislerden seçilmiştir. Ahmed ed-Derdîr Şevâriku'l-envör220 adlı eserin­de Gazzâlî, İbn Meşîş, Ahmed el-Bedevî, İbrahim ed-Desüki, Ebü'l-Hasan eş-Şâ-zelî gibi mutasavvıflardan derlediği sa­lavat metinlerini aktardıktan sonra ken­di tertibi olan salavat ibarelerini alfabe­tik olarak sıralar. Ahmed ed-Derdîr'in Manzâmetü'd-Derdîr diye meşhur olan et - Teveccühü'! - esna bi - nazmi 7 - es­ma3 i'1-hüsnâ221 adlı evradı Derdîriyye men­supları arasında çok okunur.
Sâviyye, Sibâiyye, Vefâiyye adlı üç şu­beye ayrılan Derdîriyye tarikatı daha çok Mısır'da yaygınlık kazanmıştır.
Derdrr, Tuhfetü'l-ihuân fî âdâbi ehli't-Ur-(ân, Kahire 1332; Harîrîzâde. Tibyân, II, vr. 6b-27"; Tomar-Haluettyye, s. 87; Nebhânî. Kerâ-mâtü't-euUyâ3, 1, 340-341; F. de Jong, Turuq and Turuq-Lİnked, Leiden 1978, s. 115-116, 122-124.
İslâm'da çeşitli dünyevî ve uhrevî mertebeleri, müsbet ilimlerde de bazı ölçüm birimlerini İfade eden terim.
Arapça bir kelime olan derece, "her­hangi bir mertebeler düzenindeki ileri ve yukarı doğru giden menzilelerin her biri veya yüksek olanı" anlamına gelir; çoğulu derecât ve derecdir. Bu genel anlam çerçevesinde bir merdivenin her ba­samağına derece denildiği gibi bir yapı­nın katlan için de derecü'1-binâ tabiri kullanılır. Derece bugün genel olarak be­lirli bir seviyeden itibaren aşağı doğru giden basamak ve mertebeler için de kullanılmakla birlikte aslında kelime an­lamının açıkça gösterdiği gibi yalnız yük­seklik ifade eden kavramlar (+derece­ler) içindir ve kurallara uygun konuşu­lan Arapça ve Osmanlıca'da inen kav­ramları (dereceler) ifade etmek üzere dereke (çoğulu derekât) kelimesi kulla­nılır. Meselâ, "Bu memlekette mîzânü'l-harâre yazın 40 dereceye kadar çıkar ve kışın 20 derekeye kadar iner"222; "Doğrusu münafıklar ce­hennemin en alt derekesindedirler"223 ve "yalancı şahit derekesine düşmek" ifadeleri bu kullanıma ör­nek teşkil eder.
Derece tekil veya çoğul olarak Kur'ân-ı Kerîm'in on sekiz âyetinde geçmekte ve hukukî, iktisadî, ilmî, ahlâkî, özellikle de uhrevî mertebe farklılıklarına işaret et­mektedir. Kadınların erkekler gibi hak­ları olduğu bildirilirken erkeklerin kadın­lara göre bir derece üstünlük farkı taşı­dıkları ifade edilir224. Ba­zı peygamberlerin belirli özellikleriyle di­ğerleri karşısında derece üstünlüğüne sahip bulundukları225, birtakım faziletli amelleri işleyenlerin iş­lemeyenlere göre daha üstün derecede oldukları226 ve mümin veya kâfir herkesin yaptığı işlere karşı­lık bir derece işgal ettiği227 belirtilir. Kur'an'da, insanlar arasındaki çeşitli dünyevî ilişkilerde dinamizm sağ­lamak ve onlan sınamak amacıyla ge­rek imkânlar gerekse fırsatlar hususun­da belirlenen nisbî derece farklarına da işaret edilmekte, ancak bazı dünyevî üs­tünlüklere sahip olmanın Allah katında mutlak bir değer taşımadığı, asıl yüksek derecelerin âhirette olduğu belirtilmek­tedir.228 Ayrıca Hz. Yûsuf'un şah­sında ilmî derecelerin varlığına işaret olu­nurken, "Biz kimi dilersek onu derece­lerle yükseltiriz; her ilim sahibinin üs­tünde daha iyi bilen biri bulunur"229 denilmektedir. Allah'ın ismi ve sıfat olarak zikredilen "dereceleri yüksel­ten" (refîu'd-derecât) tabiri ise230 "gökleri birbiri üstüne kuran, me­leklerin arşa ve göklere yükselmesini sağlayan, dünyada kullarına yüksek mer­tebeler veren ve müminlerin sevap derecelerini, cennetteki yerlerini yücelten" anlamlarına gelmektedir. Derece ve de-recât kelimeleri gerek cennetteki ma­kamlar gerekse amellerdeki üstünlük anlamıyla çok sayıda hadiste de geç­mektedir.231
Derece İslâm geometri, astronomi (ast­roloji dahil) ve coğrafyasının başlıca te­rimlerinden biridir. Bu üç sahada da de­rece kavramı, bir dairenin 360 eşit par­çaya bölünmesi sonucu bulunan yayların her birinin karşısına gelen açıyı ifade et­mek üzere kullanılmıştır. Astronomide, âlemi kuşattığı düşünülen burçlar fele­ği (felekü'l-muhît, felekü'l-burûc, dâiretü'i-burûc) adlı dairenin on ikiye bölünmesiy­le 30'ar derecelik dilimler elde edilmiş ve bunlann her birine burç adı verilmiş­tir. Burçlar, gökyüzündeki sabit mevki­leri dolayısıyla gezegenlerin hareket ve konumlarını tespit için başvurulan ni­rengi noktalarıdır. Her derece altmışa bölünerek dakika, her dakika altmışa bölünerek saniye ve her saniye altmışa bölünerek sâlise birimleri elde edilmiş­tir. Bu bölümlemenin daha da ileri gö­türülüp râbia, hâmise şeklinde çok kü­çük yay ve açı birimlerinin ortaya konul­masından, müslüman astronomların has­sas ölçümler yapma konusunda ne ka­dar gayret gösterdikleri açıkça anlaşıl­maktadır. Eski astronomiye göre 360 de­recelik bir alanı kapsayan felekü'1-muhî-tin merkezi arzdır ve bu feleğin hareke­ti arzın kuzey yarım küresinden doğu­dan batıya, güney yarım küresinden ise batıdan doğuya doğru görülür ve her iki yarım kürede de aynı anda ancak fele­ğin 180 derecelik kısmını işgal eden altı burcun hareketi izlenebilir. Çünkü ufuk­tan burçlara ait 1 derecelik yay doğdu­ğunda onun karşısındaki 1 derecelik yay batmaktadır; yani o sırada burçlar fele­ğinin hareketi kuzeyde de güneyde de 1 "er derecelik mesafe kadardır. Böylece arzdaki bir gözlemciye göre burçlar fe­leği doğu-batı ve kuzey-güney yönlerin­de rubu' denilen 90'ar derecelik dört çey­reğe bölünmüş olmaktadır. Arzın mer­kezinde hareketsiz durduğu, güneşin de diğer gezegenler gibi onun etrafında döndüğü kabul edilen bu sistemde gü­neş 360 derecelik daireyi 365 günde, 1 dereceyi ise bir gün, bir gecede katet-mektedir232. Böyle bir sistem içinde gök cisimlerinin felekü'l-muhitteki konumunu gösteren dereceye derecetü'l-kevkeb. Derecetü takvîmi'l-kevkeb ve derecetü tûli kev-keb denilmektedir. Bir yıldızın ufukta doğduğu ve battığı esnada burçlar fele-ğindeki derecelerine de derecetü tulûi'l-kevkeb ve derecetü gurûbi'l-kevkeb, gün ortasında (nısfü'n-nehâr) bulunduğu de­receye ise derecetü memerri'l-kevkeb adı verilmektedir.233
Gök küresinin 1'er derecelik açı me­safeli 360 meridyenle 180 paralele bölü­nerek enlem (arz) ve boylamlardan (tül) oluşan bir koordinant sisteminin elde edilmesi işlemi yerküreye de uygulan­mıştır. Bu suretle enlem ve boylam de­receleri verilen bir coğrafî mevkiin yer haritası üzerinde belirlenmesi mümkün olmaktadır. Yine aynı esaslarla çeşitli mesafe, yükseklik ve zaman ölçümlerin­de kullanılan usturlap da meridyen-pa-ralel daireleriyle açı-derece kavramları esas alınarak hazırlanmış, gökyüzünün düzlem üzerinde tasvir edilen geomet­rik bir modelinden ibarettir. Böylece so­nuçta derece kavramı içinde geometri, astronomi ve coğrafya alanları birleşmiş olmaktadır.
Derece kavramı, astroloji sahasında astronomideki matematik anlamını ko­ruduğu gibi bir de özel nitelik kazanmış­tır. Bu astrolojik niteliğe göre bir güne karşı gelen gök derecelerinden bazıları uğurlu ve aydınlık, bazıları ise uğursuz ve karanlıktır. Bundan dolayı kişinin doğ­duğu veya bir işe koyulacağı gün ile kar­şılığı olan derecenin özellikleri birlikte incelenir ve elde edilen bilgiler çerçeve­sinde geleceğe ait tahminlerde bulunu­lur.
Diğer disiplinler açısından, mûsikide bir ses dizisindeki seslerden her birine derece-i savtiyye; eski eczacılıkta etki­lerine göre dört grupta toplanan ilâçla­rın her kategorisine derece-i evvel, de­rece-i sânı... vd.; hurûf İlminde belli bir sonucu sihri yollarla gerçekleştirmek için üzerinde işlem yapılan satırlardaki her harfe ve tasavvufta kulun veya sâükin Cenâb-ı Hakk'a olan yakınlık mertebe­lerine de derece denilmektedir.
Lisânü'l-'Arab, "drc" md.; Tehânevî. Keşşaf, "derece" md.; Lane, Lexicon, III, 867-870, 873-875; Kâmûs-t Türki s. 605, 606; Wensinck, Mu'cem, "drc" md.; İhvan-l Safa. Resâ'il, Bey­rut 1376-77/1957, I, 115-116. 126; Baklî. Meş-rebü'l-eruâh, s. 95; A. Shiloah. The Theory of Music in Arabic Writings, Mûnchen 1979, s. 53, 80, 506; "Derece", TA, XIII, 96-97.