Doç. Dr. Xhemile Abdiu
TÜRKÇENİN BAŞKA DİLLERLE OLAN İLİŞKİSİ. TÜRKÇE VE ARNAVUTÇADA BAĞLAÇLAR VE ‘Kİ’ BAĞLAMA EDATI İLE BİLEŞİK CÜMLE YAPILARI ÜZERİNE
Bilindiği gibi Türkçeden Arnavutçaya geçen alıntılar arasında ama, hem...hem, ya gibi birkaç bağlaç görülmektedir. Bunlar arasında birbirinden farklı anlam bağlantıları kuran farklı yapılarda ama bağlacı vardır. Bu bağlaçla hem Türkçede, hem de Arnavutçada aynı cümle yapısı görülmektedir.
Türkçenin anlambilim açısından da önemli olan sözdizimi özelliği, bileşik tümcelerde ve girişik tümcelerde kendini göstermektedir. Hint-Avrupa dillerinde görülenin tersine, genel olarak yan tümceler (değişik yargılar) ana temel tümcelere ilgi adıllarıyla değil, ortaç (participle) ve ulaç (gerund)larla bağlanmakta, böylelikle daha kısa yoldan, daha kıvrak bir anlatım sağlanmaktadır. (Aksan, 2006, 172)
Türkçede cümleler arası bağlantıyı sağlayan çok sayıda bağlaçlar vardır. Bu bağlaçların yardımıyla iki veya daha fazla cümleyi birbirine bağlamak iki dilde mümkündür.
Bilindiği gibi Türkçede ki edatı ile bağlanan dil birliklerinden biri ana cümle/cümleleri diğeri ise ana cümle/cümleleri zaman, tarz, nesne vb. bakımlardan tamamlayan yardımcı cümle/cümlelerdir. (Karahan, 2008, 86) Türkçede bu cümlelerin yerleri değişmektedir. Türkçede “ki” edatı ile iki tür cümle yapısı görülmektedir. Birincisi ana cümle/cümleler başta, yardımcı cümle/cümlelerin sonda bulunduğu yapılar. Bu yapılar Türkçenin söz dizimi kurallarına uygun değildir çünkü bu sıralanışta Farsçanın başta olmak üzere Batı Dillerin etkisi görülmektedir. Fakat bu sıralanış Arnavutçada çok görülmek ve kullanılmaktadır. İkincisi ise ana cümle/cümlelerin sonda, yardımcı cümle/cümlelerin başta bulunduğu yapılardır. Bu cümlelerin sıralanışı bakımından Türkçeye uygunluk gösterir.
Bu çalışmamızın amacı hem Türkçe hem de Arnavutça bu tür bileşik cümle yapıları üzerinde durmaktır. Türkçe alıntı olan ama, hem...hem, ya gibi bağlaçlarla Arnavutça sözdizimine göre kurulan cümle yapılarını inceleyeceğiz. Iki dilde bu tür bileşik cümlelerin yapılarında benzerlik ve farklılıklarını belirtmeye çalışacağız. Aynı zamanda, iki dilde, ‘ki’ bağlama edatıyla bileşik cümle yapılarını inceleyip hangi tür cümle yapısının etkisi daha çok görüleceğini tespit etmeye çalışacağız.
Karahan, L. (2008) Türkçede Soz Dizimi (13.baski). Ankara: Akçag Yayınları.
Akademia e Shkencave e Shqiperise, (2002) Gramatika e Gjuhes Shqipe, vell. II Sintaksa
Akademia e Shkencave e Shqiperise, (1984) Fjalori i gjuhës së sotme shqipe. Tiranë.
Akademia e Shkencave e Shqiperise, (2002) Fjalori i shqipes së sotme. Tiranë.
Aksan, D. (2006) Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi, Ankara: Engin Yayinlari
alıntı bağlaç, cümle yapısı, ‘ki’ bağlama edatı.
13.11.2017. (BİLGE KAĞAN SALONU) . 16.15-16.30