İSG-İş Sağlığı ve İş Güvenliği Teknik Danışmanı ve İstanbul Adliyeleri Bilirkişisi
Günlük yaşantımızın pek çok alanında kullanıldığı gibi, tarımsal alanda daha yüksek verim elde etmesi, hastalıkların önlenmesi ve tedavisi ile de yaşantımızın bir parçası haline gelen kimyasallar yararlarının yanı sıra özellikle uygun şekilde kullanılmadığından insan sağlığı için tehlike, çevre için zehir olabilmektedir.
50 yıl önce yılda üretilen kimyasal madde miktarı 1 milyon ton iken bugün bu rakam 400 milyon tona ulaşmıştır. Günlük kullanımda olan kimyasal madde miktarı 1 milyon ton iken bugün bu rakam 400 milyon tona ulaşmıştır. Günlük kullanımda olan kimyasal madde sayısı ise 60.000 ile 100.000 arasında değişmektedir.
Günümüzde, hemen hemen her işyerinde çalışanlar kimyasallara sıvı, toz veya gaz şeklinde maruz kalabilmektedir.
Kimyasal maddelerin toksit etki (zehir etkisi) göstermesi ve bu toksik etkinin şiddeti;
Vücuda giren maddenin kimyasal ve fiziksel özelliklerine,
Kullanımı sırasında alınan sağlık ve güvenlik tedbirlerine,
Maruz kalınan miktarına ve maruziyet süresine,
Kimyasala maruz kalan kişinin yaşı, cinsiyeti, dayanıklılığı, genel sağlık durumu gibi fizyolojik özelliklerine, bağlıdır.
Bu nedenle endüstride kullanılan pek çok kimyasal madde için çalışanların sağlığının korunması amacı ile her bir maddenin fiziksel ve kimyasal özellikleri de göz önünde bulundurularak, işyeri ortam havasında bulunmasına müsaade edilen sınır değerler oluşturulmuştur.
Kimyasallar için işyeri ortam havasında bulunmasına izin verilen, bütün işçiler için uzun süreli ve tekrar eden maruziyetler sonucunda ters etki göstermediğine inanılan değerlerdir. Eşik Sınır Amerika Birleşik Devletlerine ait bir terimdir, fakat eş değer olan terimler bir çok gelişmiş ülkede de kullanılmaktadır.
Dünyada Yaygın Olarak Kullanılan Eşik Sınır Değerleri
Amerika Birleşik Devletlerinde Oluşturulan Sınır Değerler
ACGIH (The American Conference of Govenmental Industrial Hygienists) değerleri
ACGIH tarafından önerilen Eşik Sınır Değerler 3 kategoride tanımlanmaktadır.
1) TLV-TWA (Eşik Sınır Değer Zaman Ağırlıklı Ortalama / Threshold Limit Value Time Weighed Avarage)
Günde 8, haftada 40 saat çalışma süresince uzun süreli ve tekrar edilebilen maruziyetlerde çalışanların sağlığını bozmayacak zaman ağırlıklı ortalama konsantrasyondur.
2) TLV-STEL (Eşik Sınır Değer - Kısa Süreli Maruziyet Sınırı / Threshold Limit Value_Short Term Exposure Limit)
Bir çalışma gününün herhangi bir anında aşılmaması gereken 15 dakikalık zaman ağırlıklı ortalama maruziyet sınırıdır. Maruziyetler 15 dakikadan uzun olmamalı ve bir günde 4 defadan fazla tekrarlanmamalıdır. Ard arda gelen maruziyetler arasındaki süre en az 60 dakika olmalıdır.
3) TLV-Ceiling (Eşik Sınır Değer - Tavan Değer/Threshold Limit Value / Ceiling)
Bir çalışma gününün herhangi bir (anında) kısmanda aşılmaması gereken değerdir.
OSHA Hava Kirleticileri Standardları (Occupational Safety and Health Administration Air Pullutants Standarts)
Kimyasallar için OSHA tarafından belirlenen müsaade edilen Maruziyet Sınırı (OSHA PEL-OSHA Permissible Exposure Limit) bulunmaktadır.
Zaman Ağırlıklı Ortalama (TWA) ve Tavan (Ceiling) olarak verilen bu değerler, günde 8, haftada 40 saat üzerinden çalışanların sağlığını olumsuz yönde etkilemeyeceği kabul edilen maruziyet sınırlarıdır.
NIOSH REL Değeri (National Institute for Occupational Safety and Health-Recomended Exposure Limit)
NIOSH tarafından belirlenen ve bir kimyasalın işyeri havasında bulunan miktarına ilişkin Önerilen Maruziyet Seviyesi değeridir.
Almanyada Oluşturulan Sınır Değer
Alman Araştırma Cemiyeti (German Research Society) tarafından oluşturulan günde 8, haftada 40 saat üzerinden çalışanların sağlığını olumsuz yönde etkilemeyeceği kabul edilen ve DFG MAK olarak ifade edilen sınır değeridir.
İngilterede Oluşturulan Sınır Değerler
MEL Değeri (Maximum Exposure Levels Maksimum Maruziyet Seviyeleri)
Her türlü koşul altında, solunum yolu ile işçilerin maruz kalabileceği işyeri ortam atmosferinde bulunan maddelirin maksimum konsantrasyonudur.
OES Değeri (Occupational Exposure Standarts - Mesleki Maruziyet Standartları)
Bilimsel ve teknik bilgilere dayalı olarak işyeri ortam atmosferinde bulunan maddelere uzun süre solunum yoluyla maruz kalındığında, işçiler üzerinde olumsuz etki göstermesi beklenmeyen konsantrasyondur.
MEL ve OES değerleri; ortalama referans süresi üzerinden verilen konsanstrasyon değerleridir. 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama (TWA) ve 15 dakikalık limit olmak üzere 2 referans süresi kullanılmaktadır.
Batı Avrupa Ülkeleri Sınır Değerleri
Batı Avrupa Ülkeleri tarafından TLV-TWA tanımı esas olarak kabul edilmiştir. Türkiyede Uygulanan Sınır Değer MAK Değer
Parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli ve zararlı işlerde ve işyerlerinde alınacak tedbirler hakkında tüzük ekinde yer alan çizelgeler ile (Çizelge I. II, III) ilgili açıklamalar kısmında MAK Değer; çeşitli kimyasal maddelirin kapalı işyeri havasında bulunmasına müsaade edilen ve orada günde sekiz saat çalışacak olanların sağlıklarını bozmayacak olan azami miktarları olarak tanımlanmıştır.
Sınır Değer Birimleri
Sınır Değerlerde hacim birimi ppm, (cm3 / m3), ağırlık birimi mg /m3 olarak ifade edilir.
Hacim ve ağırlık birimlerinin birbirlerine çevriminde 20 °C için,
mg/m3 =...............................xppm 24.04
mg/m3 =...............................xppm 24.44
molekül ağırlığı formülleri kullanılır.
Psikolojik Hastalıklar Psychological Disorders
İşyeri koşullarının strese ve insan üzerinde olumsuz etkilere neden olduğu bilinmektedir. Çalışma şartlarından kaynaklanan bazılar psikolojik rahatsızlıktan bazıları uyku bozukluğu, ruhsal motivasyonda düşüş ve çalışma isteğinde azalmadır.
Meslek Hastalıklarını Oluşturan Faktörler
Radyan enerji (kısa dalga, ultraviyole, enfraruj, radyoaktif ışınlar ve bazı vb. )
Mesleki zehirlenmelerin çoğu solunum yolu ile alınan havanın içinde bulunan karbonmonoksit, kükürtlü hidrojen gazlarıdır. Bunlar zehirli veya tahriş edici maddeler olup normal ısıda ve atmosfer basıncında havada bulunan doğrudan doğruya solunum ile vücuda giderler.
Meslek Hastalıklarına Neden Olan Başlıca Kimyasal Tehlikeler Şunlardır
1 – Tozlar
2 – Gaz ve buharlar
3 – Çözücüler
Tozlar çok ince katı madde parçacıklarının havaya dağılması ile oluşur. metal bitki veya mineral kökenli olabilir. Tozlar genelde akciğer hastalıklarını oluştururlar. 10 µmden arasındaki toz tanecikleri ve bronşlara yerleşir. Daha büyük tanecikli tozlar burundaki kıllar tarafından tutularak vücuda girmesi engellenir. Ağızdan nefes almak parçacıkların akciğere geçmesine yardımcı olarak hastalık ihtimalini arttırır.
Meslek Hastalıklarına Neden Olan Tozlar
Lift yapısına sahip tozlar, daha ziyade pamuk ve pamuk ile ilgili iş kollarında çalışanlarda ve talkla, asbest akciğer kanserine neden olan asbest kimyasal ve ısıya dayanıklı bir maddedir ile çalışmalarda meslek hastalığı yapar. Fibrojenik tozlar daha ziyade akciğerlerin yapısını bozarak etki eder. Asbestos hastalığı amyant tozlarının solunması ile oluşur.
Silisyum Tozları: Kum ocaklarında maden kuyularında, seramik, fayans, porselen, cam endüstrisinde çalışanlarda görülür.
Talkos Hastalığı: Talkosla çalışanlarda görülen bir hastalıktır. Akciğerlerin yapısını bozar.
Bisinos ise pamuk tozları ile oluşan bir meslek hastalığıdır. Pamuk dokuma endüstrisinde pamuk işinde çalışanlarda görülür.
Kimyasal Maddelerin İnsan Organizmasına
Solunum: gazlar, buharlar, tozlar, aerosoller
Sindirim: tozlar ve sıvılar
Deri absorbsiyonu: dökülen tozlar ve sıvılar
Nefes boruları, geniş bronş, akciğer, al ve olü hava kesecikleri
Mideye inen yemek borusu
Toksik (Zehirleyici Tozlar): Endüstirde kullanılan bazı metallerin ve organik maddelerin tozlarıyla temas sonucu organizmada zehirleme belirtileri görünmektedir. Bu maddeleri arsenik trıoksit, bephyum bileşimleri mangenez bileşikleri, ddt, fosforlu organik bileşikler ve kurşun tozları
Belirli Toksitlerden Etkilenebilen Organlar Ve Dokular
Deri: Akrilikler, epoksi reçineleri, nikel, kömür, katran, benzen
Akciğer: Asbest, silis, pamuk tozu, kadmiyum, dizel emisyonları, şeker kamışı küspesi tozu, boksit tozu
Mide Barsak Yolu: Asbest, nitrosaminler, kaşnak dumaları, kurşun
Beyin Ve Sinir Sistemi: Karbonmonoksit, vinil klorür, triklod etilen, benzen, toluen
Karaciğer: Karbon tetkaklorür, vinil klorür, trikloretilen
Böbrekler Ve Mesane: Benzidin boyalar, betanaftilamin, cıva, kömür ocağı, emistonlar
Kanserojen Tozlar: Meslekle ilgili kanser oluşturan (kanserojen) tozlar şunlardır:
Asbest tozları, krom bileşiklerinin tozları, kömür katran ve kömür tozları
Radyoaktif Tozlar: Radyoaktif maddelerin iyi muhafaza edilmemesi sonrası bu artıkları radyoaktif maddelerle çalışanlardır ve atmosfere yayılarak çevresindeki canlılara zarar verir.
Organizmaya verdiği zarar, radyoaktif maddenin özelliğine, miktarına, temas süresine göre değişir.
Alerjik Tozlar: Bazı maddeler organizmada aşırı duyarlılık (alerji) reaksiyonlarına meden olurlar. Çiftçilerde tahıl tozlarına bağlı olarak astım oluşabilir. Ayrıca pamuk işinde çalışanlarda da devamlı öksürük oluşabilir.
Tütün işçilerinde de tütün tozlarına bağlı olarak uzun süren alerjik öksürükler görülmektedir.
Nötr Tozlar: Bu tür tozlar daha ziyade organizmada birikme yaparak kitleleriyle vücuda zarar verirler; bu tozların başlıcaları;
Demir, magnezyum, kalsiyum, kömür, baryum, sülfat tozları çoğunlukla akciğerde birikirler.
Gaz ve Buharlar:
Basit Boğucu Gazlar: Karbondioksit (Co2)
Fermantasyon olaylarını geçtiği yerler kuyu ve tüneller, yangın söndürme aygıtları imalat yerlerinde bu gaza rastlanır miktarın artması ile çalışanların yeterli oksijen gazını almalarını engeller ve boğulma olayları görülür.
Kimyasal Boğucular: Karbonmonoksit (co) ve hidrojensülfür (h2as)dir. işyerleri ortamında karbonmonoksit miktarının artması ile solunan havadaki karbonmonoksit akciğerde oksijenin yerine alyuvarlara bağlanarak hücrelere oksijen taşınmasını engeller, hücrelerdeki oksijen yetersizliğinde, kan parlak kırmızı renge dönerek boğulmayı, sonuç verir. hidrojensülfür zehirlenmesi ise lağım kanalları ve foseptik kuyu çalışanlarında kimya ve boya endüstrisinde çalışanlarda görülür.
İrritan Tahriş Edici Gazlar: Amonyak, formaldehit, azotdikosit başlıca irritan gazlardır. Amonyak başlıca gübre üretiminde, bira üretiminde, soğutucu olarak kullanma işlerinde, çalışanların gözlerinde ve solunum yollarında tahriş edici bir etki yapar. azotdioksitler ve diğer azotoksitler patlayıcı madde ve boya üretiminde de kullanılır.
Ayrıca ark ve asetilen kaynakçılarında havanın nitrojen ve oksijenini arkın sıcaklığı birleştirir da azotdioksit zehirlenmeleri görülmektedir.
Sistemik Zehirli Gazlar: Endüstride karşılaşılan bir çok maddelerin buhar ve gazları sistemik zehir etkisi göstermektedir. Örneğin benzen, civa, buhar, fosfor bileşikleri, kurşun oksit buharı, kadmiyum bileşikleri, arsenikli hidrojen, karbonsülfür
Benzen: Ucuz ve iyi bir çözücü olduğundan sıkça kullanılır, buharları solunum yolu ile organizmaya girerek çeşitli etkiler (baş ağrısı, halsizlik) yapar. Ayrıca uzun süre bezenle karşılaşma kan kanseri (lösemi) yapar.
Civa: Termometre, barometre, kuru batarya, diş hekimliğinde kullanılan, civa, oda sıcaklığında buharlaşır. civa buharı solunumla ve deriden organizmaya bulaşır. baş ağrısı yorgunluk, diş etlerinde kanama, psikolojik bozukluklar ve titremeye yol açar. bu nedenle çalışırken cıvanın buharlaşması önlenmelidir.
Fosfor ve Bileşikleri: Kırmızı fosfor zehir etkisi göstermez. daha ziyade beyaz (sarı) fosfor zehirleyicidir. ilaç endüstrisinde çözücü imalinde kullanılır. karaciğerlerde tahribat, kansızlık, kemik iltihabı vb. yapar
Kurşun: Kurşunla çalışan akü imalı ve kurşun kaplama, saç imalatı ve matbaacılıkta, boya badana işlerinde sıkça rastlanan kurşunoksit buharı, zehirlenmelere neden olur. Karaciğer ve böbreklere yerleşen kurşun tozları sonuçta felç yapar.
Kadmiyum Bileşikleri: Galvanizleme işlerinde akü imalinde, nükleer enerji, üretim işlerinde kullanılır. Ve bu iş yerlerinde kadmiyum buharları zehirleme yapar.
Arsenikli Hidrojen: Endüstriyel işlemlerde metallerin asitlerle karşılaşması sonucu oluşur. Kanda zehirlenme sonucu beyinde etkisini gösterir.
Narkotik (Uyuşturucu) Buharları: Normal ısıda ve basınçta buharlaşarak gaz, sıvı veya katı maddelerin havada bulunan buharlarıdır. Benzen, alkoller ve halojenli hidrokarbonlardır. Bu iş kolunda çalışmalarda zamanla merkezi sinir sisteminde hasarlar oluşmaktadır.
Biyolojik Faktörler: Çevrede bulunan mantar gibi çok küçük mikroorganizmaların oluşturduğu bulaşıcı meslek hastalıklarına neden olur.
Meslek Hastalıklarında Alınacak Tedbirler:
İşe Giriş Tıbbi Kontrolleri
Periyodik Tıbbi Kontroller
Çalışma Çerçevesine Ait Tedbirler
Kullanılan zararlı maddelerin değiştirilmesi. Örnek bileme işlerinde kum taşı yerine korut gibi sentetik bileme taşları kullanılabilir.
Kapalı Çalışma Yöntemi
Zararlı maddelerin kullanıldığı imalathanelerde üretimin işçiyle direkt temas halinde olmadan kapalı kapılar ve odalar içinde yapılması için gerekli teknik gelişmelerden faydalanılmalıdır.
Ayırma: işyerlerinde meslek hastalığı oluşturabilecek maddelerle çalışılan yerler kesinlikle diğer bölümlerden ayrı tutulmalıdır.
Havalandırma: Yapılan işe göre lokal ve genel havalandırma yapılmalıdır.
Lokal Havalandırma: Belirli bir bölgenin havalandırılmasıdır. Örneğin cıva ve benzenle çalışılan iş kollarında bu maddelerin buharlarını havadan ağır olması nedeniyle havalandırma tertibatı döşemeye yakın kısımlara yerleştirilmelidir.
Ayrıca iş yapılan salonlara çekici ocakları yapılması, havadaki zehirli madde yoğunluğu artmadan dışarı atılmasını sağlar.
Genel havalandırma ise işyerlerinde devamlı olarak ortam havasını değiştiren sistemler yapılır.
İşçiye Ait Tedbirler
Kişisel korunma araçlarının kullanılması
İşletmelerde işçilerin sağlık şikâyetlerinin tesbit edilmesi ve nedenlerinin araştırılması gerekmektedir.
Kötü dizaynın üstesinden gelmek için insan-tasarım, hastalık insan arasındaki etkileşim incelenmelidir.
Meslek hastalıklarına karşı işyerlerinde bir takım genel tedbirlerin alınması, hastalığın görünme sıklığını azaltabilir.
Meslek hastalığına maruziyet teknik planlama ve teknik metodların uygulanması ile kontrol edilebilir. Bu maksadın en verimli bir şehirde temini için eğitilmiş ve kendilerine düşen vazifenin yerine getirilmesinde birbirleri ile yakın işbirliği sağlayan bir güvenlik organizasyonu ve personele ihtiyaç vardır.
Goldsmith, F., Occupational Safety And Health; The Control And Prevention Of Work – Related Hazads, Human Sciences, 1982
Heinrich, H., Endustial Accident Prevention Newyork, Mc Grawhill. 1959
Ilo, Accident Prevention Second Edition, Geneva, 1991
İsgüm, Sanayide İş Güvenliği Eğitim Rehber, Çalışma Bakanlığı 1970
Slote, Ls, Handboob Of Occupotional Safety And Health, Lawrence Slote, John Wizesland Sons Ltd. Sept. 1999.
Velicangil. S., Velicancil. Ö. – Endüstri Sağlığı Ve Meslek Hastalıkları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı.