ABDÜRRAHİM BEY HAKVERDİYEV’İN ESERLERİNDE TOPLUMSAL ELEŞTİRİ
(SOCIAL CRITICISM IN THE WORKS OF ABDURRAHIM BEY HAKVERDIYEV )
Yazar : Ayvaz MORKOÇ
Sayfa : 1268-1276
Azerbaycan edebiyatının önemli tiyatro yazarlarından ve hikâyecilerinden olan Abdurrahim Bey Hakverdiyev, 1870 yılında Şuşa’da dünyaya gelmiş, 1933 yılında Bakü’de vefat etmiştir. Edebiyat dünyasında daha çok tiyatro eserleriyle anılan yazar, ilk ürünlerini henüz öğrenci olduğu yıllarda kaleme almıştır. Yeyersen Gaz Etini Görersen Lezzetini, Dağılan Tifak, Bahtsız Cavan, Peri Cadu, Ağa Mehemmed Şah Gacar, Hortdanın Cehennem Mektupları, Bomba, Şeyh Şeban, Mirze Sefer gibi Azerbaycan edebiyatında ünlü eserlerin müellifidir. Realist bakış açısına sahip olan Hakverdiyev, yenilikçi fikirleri halka ulaştırmanın en kolay yolunun tiyatro olduğu görüşündedir. O, Mirza Fethali Ahundzade’nin açtığı yoldan ilerlemiş, Petersburg’daki eğitimi sırasında Shakespeare, Ostravski gibi şahsiyetlerin eserlerini dikkatli bir gözle incelemiştir. 1920 yılından itibaren çok sayıda piyes, hikâye, makale ve hatıra yazmış, Rus ve dünya edebiyatlarından tercümeler yapmıştır. Eserlerinin konusunu kimi zaman tarihten, kimi zaman da yaşanılan günlük olaylardan almıştır. Fikirleriyle halkı bilinçlendirmeye, Azerbaycan toplumunda yenilikçi düşünceyi öne çıkarmaya çalışmıştır. Eserlerinde büyük toprak sahiplerinin haksızlıklarını ve o dönemde yıkılmaya yüz tutan ağalık sistemini anlatmış, ardından keskin eleştirilerini sıralamıştır. Molla Nasreddin’in 1906 yılında yayım hayatına başlamasından sonra Hakverdiyev kısa sürede derginin yazar kadrosuna dâhil olur. Molla Nasreddin’in etkisiyle hikâye türüne ağırlık verir. Edebiyat hayatının ikinci merhalesini teşkil eden bu mizah dergisi yazarlığı döneminde, Molla Nasreddin edebi mektebi üyeleriyle birlikte güçlü bir cephe oluşturmuştur. Azerbaycan Türk toplumunu yakından tanıyan edip, her türlü toplumsal problemi tenkit etmekten geri durmamıştır. Eserleri aracılığıyla eski-yeni çatışmasını işleyen Hakverdiyev, toplumdaki cahilliği, eğitimsizliği, batıl inançları, çıkar çatışmasını, kadının ezilmişliğini ısrarla dile getirir. Mizah ve hiciv yönü çok güçlü olan yazar, eleştiri oklarını halkı ezerek emeğini sömüren sermaye sahiplerine yöneltir. Çalışmamızda Abdurrahim Bey Hakverdiyev’nin eserleri dikkatli bir gözle incelenerek toplumsal eleştiriler tespit edilmiştir. Eleştiriler içinde cemiyetin bir parçası olan kadının dışlanması, özgürlüğünden mahrum bırakılması, toplumda hak ettiği yere gelememesi gibi meseleler yer almaktadır. Araştırmamız aracılığıyla Hakverdiyev’in Azerbaycan Türk edebiyatında bilhassa tiyatro ve hikâye alanındaki yeri belirlenmeye çalışılmıştır.
Abdürrahim Bey Hakverdiyev, Azerbaycan edebiyatı, toplumsal eleştiri, kadın, Molla Nasreddin
One of the most significant figures of Azeri literature Abdurrahim Bey Hakkiverdiyev was born in Shusha (Susa) in 1870 and died in Baku in 1933. Known for his dramatic works in the literary circles, Hakkiverdiyev penned his intial works in his student years. He is the author of famous works of Azeri literature known with the following titles Yeyersen Gaz Etini Görersen Lezzetini, Dağılan Tifak, Bahtsız Cavan, Peri Cadu, Ağa Mehemmed Şah Gacar, Hortdanın Cehennem Mektupları, Bomba, Şeyh Şaban, Mirze Sefer. Hakverdiyev, who assumed a realist standpoint in his works, was in the view that drama was the most effective medium to relate progressive ideas to the masses. Following the example of Mirza Fethali Ahundzade, he examined the works of Shakespeare and Ostravski as a student in Moscow. Starting with 1920, he wrote a great number of plays, short stories, articles and memoires, and also translated masterpieces from Russian and World literature. He chose the subjects of his works from history and daily life. With his works he attempted to inform his people, and promote the progressive thoughts. In his works he narrates the injustices of the landowners and the declining feudal system, subsequently criticising the evils of these. Short after Molla Nasreddin started its publication life, Hakverdiyev joined the writing team of the magazine. With the incentive of the Molla Nasreddin, he focused on short story as a genre. This humour magazine formed the second phase of his literary career, in which he established a strong literary movement with the rest of the Molla Nasreddin writers. The poet who knows the Azeri people very well did not avoid criticising the ills of the society. Hakverdili who discusses the conflict between the traditional and the modern through his works, insistently dwellt on issues such as ignorance, illiteracy, superstitions, conflict of interest and the subservient position of the women. Using his strong weapons of humour and satire, the author severely criticized the capitalists who exploited the people. In our study Abdurrahim Bey Hakverdiyev’s works are scrutinized and his social criticism is described. Among his criticism are the exclusion of women from society, bereaved of their freedom and not ever achieving the status they have long deserved. Through our research we have endeavoured to assess the position of Hakverdiyev particularly in the genres of drama and short story in the Azeri Turkish literature.
Abdürrahim Bey Hakverdiyev, Azerbaijan literature, social criticism, Molla Nasreddin