"Tasavvuf" kelimesi için sonuçlar gösterilmektedir
Kuddise sırruh, “Allah sırrını takdis etsin”; rahmetullahi aleyh ise “Allahın rahmeti onun üzerine olsun” demektir. Seyyid Sıbgatullah Arvasi hazretlerine bu sual soruldu. Birincisi nefsinden tamamen kurtulanlar, ikincisi kendinde nefsinden bir şeyler kalanlar içindir. Nefsden tamamen kurtulmak, irşadın şartı değildir. Rahmetullahi aleyh denenlerden de bir çoğu irşad makamına oturmuşlar, büyüklerin yolunda olup faideli olmuşlardır.
Âlemin vehm mertebesinde yaratıldığını, yani var gibi göründüğünü, ama Allahü teâlâ tarafından bu görünüşün devamlı kılındığını İmam Rabbanî hazretleri bildiriyor. Felesoflar da böyle demişti ama onlar tamamen hayal olduğunu ve var gibi göründüğünü söylemişti.
Burada kasdedilen mürşid-i kâmillerin sohbetindeki edebdir. Şimdi böyle bir sohbet bulmak neredeyse imkânsızdır. Ama Allah rızâsı için bir araya gelip, dinden imandan bahsetmek, vaktiyle yaşamış mürşid-i kâmilleri anmak, onların sözlerini söylemek, hayatlarından ve menkıbelerinden bahsetmek de mecazen sohbet sayılır. Herkese göre edebin şekli farklıdır. Sohbet tasavvufi bir sohbet ise, konuşmamak, sual sormamak gerekir. Uyku bastırmak da edebe zarar vermez. Fıkıh meclisinde sual sorulur; uyku uyunmaz. İlim sahipleriyle sohbetin edebi bundan daha aşağıdır. Arkadaşlarla sohbetin edebi daha aşağıdır. Edeb, insanın haddini bilmesidir. Ben bu sohbetten maddî (ilmî) ve manevî olarak istifade edeyim. Ben bu sohbetin feyzine muhtacım diye düşünmek, edebi gözetmek olur. Kendisini üstün görmemek, karşısındakinden aşağı görmek, kimseyi incitmemeye çalışmak edebdir. Böyle davranan kimse, hep istifade eder.
Manevî olarak istiharemde Gavsülazam Abdülkâdir Geylânî hazretlerinin yoluna çağrıldım. Ankara ve Kırıkkale’de aradım ama bu yolu bulamadım. Nakşibendî yolunu buldum. Ama ben tam olarak Kâdirî yolunu istiyorum. Çok buhrandayım. Lütfen bana yardım edin, içim yanıyor.
Tasavvuf kitaplarında Abdülkâdir Geylânî hazretlerinin bütün tarikatlerin, ezcümle Nakşibendî tarikatinin de rehberlerinden olduğu yazıyor. Onun yolunda olmak, illâ bir Kâdirî tekkesi bulup ona bağlanmak demek değildir. Bugün ne Ankara ve civarında, ne de Türkiye’de böyle hakikî bir tekke bulmak kolaydır. İlmihalini öğrendikten sonra, Abdülkâdir Geylânî hazretlerinin hayatını, menkıbelerini, Günyetüttâlibîn gibi kitaplarını okuyup, gönlünü ona bağlamak daha faydalı olur. Buna Kâdirî muhibbi denir ki bu zamanda tasavvufta makbul olanı bence budur.
Mektubat-ı Rabbânînin 2. cild 46. Mektubunda Mevlânâ hazretlerinin raks ettiği yazılıdır. Bu raks, gayrı ihtiyarî, cezbeye kapılarak veya vecde (coşkuya) gelerek, aklın ve nefsin müdahalesi olmadan yapılan rakstır. Şah-ı Nakşibend “Biz bunu yapmayız, ama inkâr da etmeyiz” buyurdu. Mevlânâ hazretleri elbette şimdiki bazı tarikatçiler gibi dönmüş değildir. Bunlarda akıl ve nefsin müdahalesi olduğu açıktır. Kâdirî ve diğer tarikatlarda da sima ve raks vardır. Ama câiz olmanın şartları yukarıda bildirildi.
Küfr gibidir. Yani küfran-ı nimet sayılır. Yani nimetin kıymetini bilmemek demektir. Tasavvuf ehlinin imanı kâmil olur. Rabbinden razı olur. Gelecek endişesi taşıyorsa, imanın kâmil olmadığı anlaşılır.
Burada kasdedilen seyrü sülûkdaki zikrdir. Zikreden kişi bazı haller görür ve kendini kemâle geldi zannedebilir. Bu bakımdan tehlikelidir. Yoksa günah işleyenin de zikr yapmasına bir mâni yoktur. Ancak günahtan sakınmaya ehemmiyet vermeyenin ibadetlerinden sevab alamayacağı kitaplarda yazılıdır.
Bir insan aç kalarak nefsini terbiye ederse, kendini tam kontrol ederek, konsantrasyon sayesinde bu gibi işleri yapabilir.
Ruh çağırmak aklen mümkündür. Ama İslâm inancına göre, sâlih insanların ruhu, kendilerini çağıran fâsıklara gelmez. Müslüman olmayanların ruhu ise azapta olduğu için gelemez. Cin gelip ruh gibi numara yapar. Çağıranlarla dalga geçer. Onlar da ruh geldi zanneder. Hakiki ruh çağırma şöyle olur: Müslüman hürmet ettiği bir mübarek zatın isimini anar, onun hayatını okur, kitabını okur, o zâtın ruhu orada hazır olur. Olunca oraya rahmet yağar, oradakiler istidatları kadar feyz alır. Sâlihlerin anıldığı yere rahmet yağar, hadis-i şeriftir. Diriler, ölülerini hayırla andıkları zaman, onun ruhu için hayır ve hasenat yaptıkları zaman, ruhu azapta değil, serbest ise gelebilir veya rüyada görünür.
Göz boyamadır. Kendisini iyi konsantre edebilen insanlar böyle şeyler yapabilir.
Dünyayı terk etmekten maksat, dünyada Allah için olmayan şeyleri, yani günahları, hırsı, faydasız şeyleri terk etmek demektir. Dünyalık, para, makam için, dinin emirlerini terketmek uygun değildir. Müslüman dini için dünyalık verir. Mesela günah işlememek için makam, para ve saireden vazgeçer. Tasavvuftaki dünyayı terk etmekten maksat budur. Bir lokma, bir hırka telâkkisi değildir. Bunun İslâm tarihinde pek çok misali vardır.
Cezbe denilen kendinden geçme hallerinde olabilir.
Tebliğini, sohbetini Türkçe yapmıştır. Mesnevi yüksek bir ilim kitabıdır. Herkes okusun ve anlasın diye yazılmamıştır.
Tarikat insana bazı usullere riayet ederek Allahü teâlâya kavuşmak, yani O’nu tanımak, yani emir ve yasaklarını seve seve yapmak imkânı veren bir yoldur. 12 tarikat sözü Anadolu Şiîlerine aittir. Tarikat 12 tane değildir. Hadîs-i şerifte, “Allahü teâlâya kavuşturan yollar 360 bin tanedir” buyuruldu. Tasavvuf tarikatlerinin en meşhurları Nakşibendi, Kadiri, Çeşti, Sühreverdî, Kübrevî, Şâzelî, Mevlevî, Bektaşî, Halvetî, Rifâî gibi tarikatlerdir. Hepsinin aslı iki tanedir. Biri Hazret-i Ebu Bekr’den, diğeri Hazret-i Ali’den gelen iki yoldur. Birincinin temsilcisi Nakşibendî, ikincinin temsilcisi Kâdirîdir. Diğer tarikatlerin çoğu bu ikisinden çıkmadır.
Ses işitmek, ses işitmektir. Manasını anlamak tatmadıkça mümkün değildir. Cenab-ı Hakk’ın kudreti ve halk (yaratma) sıfatı nasıl mahluklar şeklinde tecelli ediyorsa, kelâm sıfatı da bu şekilde tecelli edebilir. İlham da melekler vasıtasıyla işittirilmesidir. Belki böyle olmuştur.
Hayır. Yunus Emre’nin şathiyelerini okuyan dervişlerin men edilip cezalandırılmasını söylemiştir.
Dünyadaki bütün işleri farklı güçler yapıyor. Bulut, yağmur yağdırıyor. Çiftçi, tarla ekiyor. Hepsini yaratan birdir, Allah’dır.
Zikr sesli veya sessiz yapılabilir. Zikredenin tercihine kalmıştır. Ancak Nakşî büyükleri, cehrî (sesli) zikri bid’at olarak görmüş, tasvib etmemiştir. Nitekim Kur’an-ı kerimde “Allahı yalvararak ve gizli olarak zikredin” buyurulmaktadır (A’râf: 54). Ancak âdet hâline getirmeksizin, irade ve ihtiyar ile olmadan, dert ve hüzün ile içten gelen yüksek sesle zikr etmenin yasak olmadığı bildirilmiştir.
Zikr sevabı alınır; ama tarikattaki muayyen yükselmeye yardımcı olmaz.
Bahsettiğiniz kitabı tedkik etmedim. Fakat Tâhirü’l-Mevlevi makbul bir zâttır. Kitabı da muteber olsa gerektir. Son zamanlarda vefat eden Şefik Can da salahiyetli bir mesnevî mütehasıssı idi. Âbidin Paşa’nın şerhi makbul, fakat okunması ve anlaşılması bu zamanda zordur. Bu zamanda Mesnevi’yi ehil bir hocadan okumayan, istifade edemez. Hatta zarar bile görebilir. Ehil bir hoca da bilmiyorum. Dinini ve ilmihalini iyice öğrendikten sonra, tasavvufa meraklı olan İmam Rabbani’nin Mektubat kitabını okusa bence daha çok istifade eder. Ney, Mesnevî’nin ilk beyitinden itibaren sıkça geçiyor. Mânâsı semboliktir. Kâmil insan veya mürid mânâsına gelir. Mevlevîlikte ney çalındığını göstermez. Çalınmış olsa bile, nefsi tezkiye bulmuş, mütmeinne olmuş zâtlara musikinin zarar vermeyeceğini, kalbi hasta olan sıradan insanlara ise zarar vereceğini İmam Gazalî bildirmektedir. Sema ise bazı tarikatlarda vardır. Ama şimdikiler gibi gösteriş için değil, hakiki coşku ile yapılmaktadır.
Sultan II. Abdülhamid'in Şâzelî Şeyhi Trabluslu Zâfir Efendi'ye mensup olduğu bilinen bir keyfiyettir. Zâfir Efendi’ye Yıldız aykınında bir tekke tahsis etmiştir. Şeyhin kabri de buradadır. Vefatından sonra Kâdirî şeyhi Halebli Ebulhüdâ Efendi'nin sohbetinde bulunmuştur. Daha evvel Nakşî meşâyihinden Gümüşhanevî Ziyaeddin Efendi'nin sohbetlerinde de bulunduğu malumdur. Seyyid Fehim Arvasî, hacca giderken İstanbul'a uğramış, padişah tarafından kabul edilip iltifat görmüş, kendisine İstanbul'da bir tekke bile teklif edilmiştir. Netice itibariyle Sultan II. Abdülhamid Şâzelî tarikatına mensup idi. Aynı zamanda Kadirî ve Nakşî meşrebli olduğu anlaşılıyor.
Beytin manası, evliyaya düşman olup zarar vermek isteyenler, Allahü tealanın şer murad ettikleridir, demektir. Kimsenin imanla ölüp ölmeyeceği bilinmez. İmansız gitmekten korkmak, imanla gitmenin alâmetidir. Bu gibi hareketlerle imansız gidilmez. Vesvesedir.
Bir mürşide göre caiz olan, öbürüne göre olmaz. Mesela cehrî zikr Şah-ı Nakşibend’e göre bid’at, Kâdirîlere göre caiz, hatta efdaldir. Ney, çalgı, kalbi tasfiye olmuş olanlara zarar vermez. Hatta kalblerini toparlamalarına yardımcı olur. Ama biz yine de dinlemeyiz demek istiyor.
Aslı, “Ete kemiğe büründüm, Yunus diye göründüm” şeklindedir. Vahdet-i vücudçu bir telakkiyi gösterir. Ben yokum, Allah var demektir.
Burada kasdedilen tevhid inancıdır. İbrahim aleyhisselam zamanında tevhid inancınan sahip ondan başka kimse kalmadığı için, sonra gelen bütün muvahhidler onun milletinde (yolunda) sayılır. Kur’an-ı kerim böyle diyor. Bunun etraflı cevabı, benim İslam Hukuku ve Önceki Şeriatler kitabında vardır.
İmamı Rabbani hazretlerinin keşfine göre Mehdi aleyhirrahmenin 1500-2000 hicri yılları arasında geleceği ve ardından da kıyametin kopacağı söyleniyor. Burada bir tenakuz yoktur. Mehdi, üçüncü bin yılın müceddididir. Bu mutlaka 2000 yılından sonra gelecek demek değildir.
İfadeler arasında tezat yok. Allahü teâlânın sıfatı, zâtından ayrı değildir. Bu sıfatların görünüşleri, varlıklarda tecelli eder. Bu elbette Allahü teâlânın zâtından ayrıdır. Ancak bu ayrılık zıllerdedir (gölgelerdedir). Böyle olunca aynı da değildir, gayrı da değildir. Yani bu sıfatlar Allahü teâlâdan ayrı olarak da tecelli edebilir.
Tasavvuf büyüklerinin kazanç temin etmede hırslı olmaları hoş değildir.
Mürşidi olmayan sâlik (tasavvuf yolcusu), gördüğü hallere mânâ veremez, aşırır, kendisinde bir şey vehmeder, doğru yoldan ayrılarak şeytanın maskarası olur veya tasavvuf iman ve ihlâsın kalbde yerleşmesini, yani tahkikî imanı hâsıl etmeye yaradığından, mürşidi olmayan, hakiki imanı elde edemez ve şeytana kolayca aldanır.
Nefy-ü-isbat, Lâ ilâhe illallah sözünü diyerek yapılan zikrdir. Nefy, (Lâ ilâhe) yani Allahü teâlâdan başka ilâh yoktur demektir. İsbat ise, (illallah) yani Allahü teâlâ vardır demektir.
Yaratma sıfatı ezelîdir. Bir şey yarattığı zaman, o eşyaya taalluk etmiş oluyor. O eşya ezelde yok idi.
Arş, (bize göre) varlık ve yokluk âlemlerinin arasında Allahü tealanın sıfatlarının tecelli ettiği mukaddes bir yerdir.
Dünyadaki her şey Allahü teâlâyı gösteren bir ayna ise, her birinin mertebeleri, değişik hal ve hükümleri vardır demek oluyor.
Hace Ahrâr’ın “Şeyhlik yapsaydım, hiçbir şey kendisine mürid bulamazdı” sözünü böyle anlamak gerekmez. Şeyh umumi bir tabirdir. Burada hal sahibi tasavvuf ehli kasdediliyor. Hal ve keramet sahibi olmak, şeyhliğin icabı olduğundan, yani ben de haller gösterseydim, herkesten ileri giderdim demek istiyor.
Her nefes, Allahü teâlâya ve Resulüne tâbi olmak veya olmamak bakımından ayrılır. Tâbi olmakta, kavuşmaya vâsıta olan bir eser vardır. Böylece tâbi olunan her nefes, rızaya kavuşmak için de bir fırsat teşkil eder. Benzetmek gibi olmasın, daha çok alışveriş yaparsanız, çekilişe daha fazla katılabilirsiniz.
Berika’da diyor ki: “Başkalarının günâha girmemeleri için, bir kimsenin mübâhları terk etmesi iyi olur. Fekat sünnetleri, hattâ müstehabları terk etmesi câiz olmaz. Meselâ gıybet yapmamaları için, misvâk kullanmağı, sarık sarmağı, yalın ayak gezmeği, merkebe binmeği terk etmek iyi olmaz. Bişr-i Hâfî, sokakda yalın ayak yürürdü”. (I/585-586). Başı açık gezmek sünnet veya müstehab değildir. Ama yalın ayak gezmek böyledir. Bişr-i Hâfî’nin, hâfî lakabı da bunun için verilmiştir ki yalın ayak demektir.
Birincisi vahdet-i vücudcu bir mutasavvıf olup, bu vesileyle söylediği sözler, zâhiren küfr olduğu için muhakeme edilip idam olunmuştur. İkincisi Hurufî zındıklarından olduğu gerekçesiyle idam edilmiştir. Sonradan tevbe ettiği rivayet olunur.
Bu yoldan kasıt, Nakşibendî tarikatidir. Bir takim haller ve zevkler, tatlı rüyalar başlangıçta verilerek sâlikin (tasavvuf yolcusunun) gönlü celbedilir. Yolun sonuna, yani fenâya kavuştuktan (Allah’ın sevgisini kazandıktan) sonra bunların maksat olmadığını anlar
Nakşibendi tarikati, Hazret-i Ebu Bekrden beri gelen bir yolun, Bahaeddin Buharî Şah-ı Nakşibend’den sonra aldığı isimdir. Çünki Şah Nakşibend, bu yolu yeniden tanzim etmiştir. Bundan sonra bir kola ayrılmadan devam etmiştir. Ancak her mürşidin elbette müteaddid halifeleri vardır ve bu halifelerinden de farklı yollar devam etmiştir.
Namaz kılarken sallanmak mekruhtur. Yahudilere benzemekten dolayı Hazret-i Peygamber tarafından men edilmiştir. Kur’an-ı kerim okurken ve zikrederken öne arkaya veya sağa sola sallanmak, huşu hâsıl etmek için câizdir. Nitekim Kettânî der ki: tasavvuf ehlinin ayakta sallanarak zikretmesi Kur'ân-ı kerim nassı ile meşrudur: "Namazı bitirdiğiniz zaman ayakta, oturarak ve yanlarınız üzerinde (uzanarak) Allahü teâlâyı zikredin!" (Nisâ suresi, 103). Bundan maksatları sağa sola meyletme ve titremedir ki bu da sahâbeden nakledilmiştir. Ebû Nuaym, Hilye'de Fudayl bin Iyâd'dan şu tahricde bulunur: "Allah Resulü'nün ashabı Allah'ı zikrettiklerinde, şiddetli rüzgârda ağacın önce öne sonra da arkaya sallanması gibi sağa-sola eğilirlerdi." Cafer Tayyar hazretlerinin, Resulullah aleyhisselâmın huzurunda Habeşistan’dan öğrendiği sekseğe benzer bir oyun oynadığı rivâyet olunmuştur. Buhârî’de de geçtiği üzere, Resulullah aleyhisselâm Cafer Tayyar’a “Yaratılışta ve ahlâkta bana en benzeyen sensin” buyurunca; coşa gelip kalkarak sekseğe benzer bir oyun oynamış; Resulullah bu nedir diye sorunca da “Habeşîlerin hükümdarlarına yaptıklarını gördüğüm bir şeydir” buyurdu. Bu, ulaştıkları vecd lezzetiyle sûfilerin raksetmelerinin meşruiyetine de esas teşkil eder. (et-Terâtib)
Baklava diye bir tatlı olduğunu güvenilir kişilerden duymak ilmülyakîndir. Görmek aynülyakîndir. Yemek hakkulyakîndir.
Nasıl bir doktor hastasına ilaç ve tedavi tatbik ederse, niye bana acı ilaç verdin, niye perhiz verdin, niye karnımı yardın diyemezse, tasavvufta da mürşid müridine böyle vazifeler verir. Burada müridin akıl yürütmesi doğru değildir. Elbette aklı olmayanın dini olmaz. Mevlânâ’ya atfedilen bu sözde onun kasdedilmediği çok açıktır.
Menkıbeler Allah sevgisini yerleştimek, ibret almak, kalbde coşku hâsıl etmek için anlatılır. Menkıbeler üzerinde kritik yapılmaz. Yanlış ve eksik nakledilmiş olabilir. Bazı hususlar da mecaza hamledilebilir.
Günahı hatırlamak şart değil ise de, istiğfarı kalbde istiğfara niyet ederek söylemek lâzımdır. Aksi takdirde sadece zikr olur.
En güzel tasavvuf kitabı Mektubat-ı Rabbânî’dir. Sonra İmam Gazâlî’nin Kimya-yı Seadet’i gelir. Bunlarda hulâsa olarak şöyle deniyor: Fıkıh iyi öğrenmeden tasavvuf kitabı okumak, tasavvuf ile meşgul olmak caiz değildir ve çok tehlikelidir. İnsana lâzım olan tam ve doğru bir iman, sonra itikadı Ehl-i sünnete göre düzeltmek, sonra ibadet ve amelleri öğrenip yapmak, farzları yerine getirip haramlardan kaçınmaktır. Sonra sıra tasavvufa gelir. Tasavvuf farz değil, müstehabdır. Bu zamanda ehli yok gibidir. İnsan ilmi ve ameli eksik ise, tasavvufa meylederse, yaptıkları boşa gider. Üstelik itikadını kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Tefsir ve hadisten din öğrenilmez. Din, fıkıh kitaplarından öğrenilir. Allahü teala insanları kulluk etmeleri için yaratmıştır. Bu kulluğun ne olduğu ise fıkıh kitaplarında yazar. Âyet-i kerime ve hadis-i şeriflerden, fıkıh âlimleri hüküm çıkarabilir. Avam da bunlara uyarak Kur'an ve sünnete uymuş olur. Tefsir ve hadis okumak için iyi Arapça bilmek ve zarurî dinî bilgilere vâkıf olmak lâzımdır.
Namazın farz, vâcib ve sünnetlerini iyice öğrenip tatbik etmeye çalışmak; ayrıca evliyâ hayatlarını okumak huşu hâsıl eder.
Sıradan bir insanın dünyada Allahü teâlâyı baş gözüyle veya rüyada gördüm demesine itibar edilmez. Evliyânın rüyada Allahü tealayı görmesi, dünyâ ve âhiret görmeleri gibi değildir. Yani rü’yet değildir. Onlara şühûd hâsıl olmaktadır. Yani kalb gözü ile, misâlini görürler (Mektubat-ı İmam-ı Rabbânî).
Necib Fazıl Bey, bunu ne mânâda söylediğini tasrih etmiyor. Velâyet-i kübrâ mânâsında söylemiş olsa gerektir. Zira bunun için çile vs gerekir. Zira mürşid-i kâmil ve mükemmil olmak için bu makamda olmak şarttır. Her evliyalık için şart değildir.
Tasavvuf tarihindeki fütüvvet meşrebi, Anadolu'da Selçuklular devrinde Ahi Evren tarafından daha da müesseseleştirilmiş ve bu zâtın ismine nisbetle Âhîlik diye anılır olmuştur. Âhî, kardeşim demektir. Ahi Evren zamanında onun etrafında toplanan Ahiler hem esnaf, hem de çoğu (belki de hepsi) onun müridi idiler. Bu sebeple Ahiliğin temel kaynakları olan fütüvvetnâmelerde tasavvufî mevzulara çokça rastlanır. Zamanla Ahiliğin tasavvufi ciheti zayıflayıp, esnaflık tarafı ağır basınca; bir kısım merasimler ve gülbankler an’anevî olarak devam etse bile, tasavvufî mahiyetini kaybetmeye başlamış ve "tasavvufî ahlak" bahisleri, "esnaf için iş ahlâkı" olarak devam edebilmiştir. Osmanlılarda Sultan Fatih devrinden sonra Ahiliğin tasavvufî ciheti sona ermiş; esnaf cemiyeti olarak ise Osmanlı Devleti’nin son zamanlarına kadar zayıflayarak varlığını devam ettirmiştir.
Ahi Evren bir tarikat şeyhi ise de, tarikat silsilesi kat’i olarak bilinmemektedir. Evhadüddin Kirmânî'den çokça istifade ettiği, hatta onun damadı olduğu söylenir. Evhadüddin Kirmânî de, Sühreverdiyye'den Rükneddin Sücasî'nin mürididir. Şu halde Ahilik için Sühreverdiyye'nin bir kolu denebilir. Şeyh Edebali, kendi zamanı ve beldesindeki Ahilerin şeyhi ise de; Bağdad'da kurulan Vefâiyye tarikatına mensuptur. Ahilikte, esnaflık kısmı göze görünür olduğu için, tarikat mensubiyeti zaman içinde zikredilmez olmuş; Ahilik müstakil bir tarikat zannedilmiştir.
Esaslı bir fark yoktur. Tekke, şeyhin oturduğu yerdir. Zâviyede oturan şeyh yoktur; müridler toplanıp zikr vs yapar. Âsitâne de şeyhin oturduğu tekkedir. Dergâh, hângâh da aynıdır.
İnsanın hâlihazırdaki halleri gayp değildir. Bunu kamera ile bile tesbit etmek mümkündür. Hatta Allah bazı insanlara böyle kabiliyetler verebilir. Cinler vasıtasıyla da haber alabilir. Bunu bilmek gaybı bilmek demek değildir. Bir üstünlük de sayılmaz. Böyle bir kimse şizofreni de olabilir. Müridlerin şeyhlerine hüsnü zannı fazla olabiliyor. Böyle bilmesi, belki yanlış yapmaktan daha çok sakınmasına sebep olabilir.
Bir mürid, şeyhi vefat edince, seyrü sülûku bitmemişse, aynı tarikatten veya başka tarikatten bir şeyhe intisap edebilir. Buna eski şeyhinin ruhaniyeti üzülmez, sevinir. Bazen de bir tarikat ile müridin tabiatı uyuşmayabilir. Başka bir şeyhte nasibini arayabilir. Bazen de bir mürid, bir tarikatten kemâle gelir. Sonra manevî bir işaret üzerine teberrüken bir başka tarikatten de seyrü sülûk yaparak kemâle gelir. Meselâ Ali Behçet Konevî, Afyonkarahisar mevlevihanesinde Alaüddin Çelebi’yi mürid olup, Mevlevî tarikatinde şeyh olmuşiken; 1796 senesinde bir gece Mevlânâ’nın rüyasına girip sevketmesi üzerine Nakşibendî tarikatine girip Bursalı Burhaneddin Efendi’nin halifesi olmuştur.
İkisi de aynıdır. O kimsenin, hocası gibi talebeyi irşad edebilecek salâhiyeti hâiz olduğunu gösterir. Bugünki diplomaya benzer. Yazılı olması şart değildir. Ama umumiyetle yazılı ve en az iki şahit huzurunda yapılır. Daha ziyade hilâfet tasavvuf, icâzet zâhirî ilim için kullanılır.
Elbette. Mürşidin yetiştirip velâyet makamına kavuşturduğu, yani evliya yaptığı talebeleri arasından hususi yetiştirdiği kimseler, hocaları tarafından münasip görülürse başkalarını irşad için tayin olunabilir.
Mürşidinin usullerinden müstakil olarak mürid yetiştirebilmeyi ifade eder. Abdülkadir Geylânî, Şahı Nakşibend, İmamı Rabbanî gibi zâtlar hep mürşid-i mutlak veya mutlak halife kabul edilir. Eğer hayatta iken mürşidine sorup aldığı cevaplara göre, vefatından sonra ise mürşidinin usulleri dairesinden çıkmayarak mürid yetiştiren zâta, mürşid-i mukayyed veya mukayyed halife denir.
Kasdedilen, herkesin kendi nefs-i emmâresini gayrımüslimden aşağı görmesidir. Zira nefs-i emmârede hiç iyilik yoktur. Halbuki gayrımüslim birinde bazı iyilikler olabilir.
Yani ihlâsla söyledikleri için karşıdakine tesir eder, inanılır.
Hazret-i Sıddık’ın üstünlüğü için bildirilmiştir. Mutlak şartlar değildir. Hazret-i Ömer de önce imana gelmiş sayılır. İlk Müslümanlar bir grup sayılır.
Gaybı ancak Allah bilir. Allah dilerse kullarına da bildirir. Bu takdirde o kimsenin yanılması düşünülemez. Ancak bu bilgi keşf yoluyla geldiği için, evliyanın istidadı nisbetinde rümuzları yanlış anlamış veya ifade etmiş olabilir. Allah katında zaman olmadığı için, keşfin zamanını bilemez, yanlış zamana tabir edebilir. Bu bakımdan âlimlerin ictihadı, yanlış olmak ihtimaline rağmen başkaları için hüccettir; evliyânın keşfi ancak şer’î hükümlere uygun düşerse kabul edilir; ama kimse için hüccet değildir; yalnızca keşf sahibi için hüccet teşkil eder.
İlham, kalbe feyz yoluyla, yani kesbî olmayarak gelen mânâlardır. Sünühât da denir. Berika’da der ki: Gazâlî, Sevrî ve İbrâhîm bin Edhem gibi tasavvuf büyüklerinin çoğu derin âlim ve müctehid idiler. Kutb-i irşâdların hepsi böyle idi. Hadîs-i şerîfde, “İlim üstâddan öğrenilir” (Buhârî) buyuruldu. Ma’rifet ise, keşf ve ilhâm ile hâsıl olur. İlim, keşf ile, ilhâm ile hâsıl olmaz. İlmin kaynağı Kur’ân-ı kerîm ve hadîs-i şerîflerdir. Hadîka’da da der ki: İlahî marifetler ve rabbânî hakikatler, keşfle ve ilhâm ile hâsıl olur. Hocadan öğrenilmez. Bütün şer’î bilgiler ise, üstâddan öğrenmekle elde edilir. Şer’î bilgiler, ilhâm ile hâsıl olsaydı, Allahü teâlânın Peygamberler ve kitaplar göndermesine lüzûm olmazdı. Evliyânın keşfinde hatâ etmesi, yanılması, müctehidlerin ictihâdda yanılması gibidir; kusur sayılmaz. Belki hatâ edene de bir derece sevâb verilir. Yalnız şu kadar fark vardır ki, müctehidlere uyanlara, onların mezhebinde bulunanlara da, hatâlı işlerde sevâb verilir. Evliyânın yanlış keşflerine uyanlara, sevâb verilmez. Çünki ilhâm ve keşf, ancak sahibi için seneddir. Başkalarına sened olamaz. Müctehidlerin sözü ise, mezhebinde bulunan herkes için seneddir. İmam Rabbânî, “Keşfte hatâ, çok olur” buyurmaktadır.
Allah dostlarını, Allah’ın sevgili kullarını sevmek; onların hayatlarını ve kitaplarını okumak; onlar gibi olmaya çalışmaktır.
Sâlik, mânevî yolculukta önce letâifinden (latifelerinden) birini ya da hepsini fenâya ulaştırır. Fenâya ulaşan letâif, Arş’ın üzerindeki asıllarına yükselir. Sonra sâlik, ilâhî isimler ve sıfatlar âlemindeki hakîkatına kadar urûc eder (yükselir). Bu hakîkat, letâifin asıllarının da asılları olup, “ayn-ı sâbite”, “taayyün-i vücûbî” veya “mebde-i taayyün” diye adlandırılır. Umumiyetle insanların mebde-i taayyünü, ilâhî bir ismin gölgesidir. Peygamberler ve meleklerin mebde-i taayyünü (hakîkati, zuhûrunun başlangıç yeri) ise ilâhî isimlerin asıllarıdır. Mebde-i taayyün, kişinin terbiyecisi (rabbi) ve feyz vâsıtası olan ilâhî isimdir.
Seyrü sülük yaparken, Velâyet-i Kübrâ mertebesinde isim ve sıfatların tecellîsinin zuhura gelmesidir.
Allahü tealanın muhabbet sıfatı tecelli etmiş; kâinat sonra yaratılmıştır. Bu sıfat, Muhammed aleyhisselâmın aslına olan muhabbettir. Lev lâke lev lâke lemâ halaktü’l-eflâk (Sen olmasaydın, sen olmasaydın, gökleri yaratmazdım) hadis-i kudsîsi bunu bildirmektedir.
Tecellî-yi sûrîde Hak Teâlâ sâlikin gözüne âlemdeki maddî şeyler gibi görünür, eşyâda tecellî eder. Bu tecellînin mekânı insan, hayvan, mâden v.s olabilir. Allahü Teâlâ’nın bir ateşe veya ağaca tecellî edip oradan Hazret-i Mûsâ’ya hitap etmesi gibi (bk. Tâhâ, 20/9-14.). Bunlar hocasına yazdığı ve seyrü sülûk esnasındaki hallerini anlattığı tasavvufi derinliği olan hususlardır. Göründüğü gibi mana verilemez. İmam Rabbanî Hazretleri bu ümmetin en hayırlılarındandır. Elbette göründüğü gibi mana vermek yanlış olur.
Buna tasavvufta râbıta-ı telebbüsiyye derler. Ehli için faydalıdır.
Kur’an-ı kerimde mealen, “Allahı sessizce ve gizlice zikredin” buyurulmaktadır. Bu sebeple bazı tarikatlerde cehrî zikr bid’at olarak görülmüştür.
Her zâtın mizacı farklıdır. Sıfat-ı ilahiyyenin insanlarda tecellisi başka başkadır.
Allah dostlarını sevmek.
Evliya, dinin emirlerine uyan, dünyaya düşkün olmayan, cömertlik, merhamet gibi İslâm ahlâkının umdelerinde hassas olan ve görüldüğünde Allah hatırlanan, konuştuğu zaman gönlün meylettiği kimsedir. mürşitlik iddiasında ise, sahih bir mürşidden yazılı ve şahitli icazetnamesi olması da aranır.
Şems-i Tebrizî’nin babası Mecûsî midir?
Babasının İsmâilî mezhebinde iken Sünnîliğe girdiği söylenirse de, doğru değildir. Sünnî bir Müslüman idi.
Evet. XI. asrın büyük evliyasından Ebu Said Ebu'l-Hayr'a aittir.
Mirekşah hakkında İmam Rabbânî hazretlerini öven muasırı âlimlerden biri olduğundan fazla bir şey bilmiyoruz. Mektubat'ın 3. cildi 99. mektubunun sonunda "Seyyid Mîrek Şah"ın ismi geçiyor. Bu mektup Mir Mü'min Belhi'ye gönderilmiş olup Mîrek Şah'a da dua edilmektedir. Buradan yola çıkarak bu mektubun muhatabı Belhî gibi Mîrek Şah'ın da Belh'te yaşadığı tahmin edilebilir. İmam-ı Rabbani'nin halifeleri arasında Mîrek Şah'ın ismi geçmez. Muhammed İhsan Müceddidî'nin Ravzatü'l-Kayyumiyye isimli eserinde: "İmam-ı Rabbbani asrındaki ulema ve meşayıh" başlığı altında "Seyyid Mîrek Şah Belhi" bir cümle ile anılmıştır. Şöyle diyor: "Seyyid Mirek Şah, Belh'in büyük şeyhlerinden idi. İmam-ı Rabbani'nin irşadını duyunca gayr-i ihtiyari gıyaben ondan teveccüh ve istimdad eyledi". [Cild: 1, vr. 172.] Umdetü’l-Makamat’ta Seyyid Ali Kavvam’ın halifelerinden Seyyid Mîrek geçiyor. Ali Kavvam, Bahaeddin Cünpurî’nin halifesidir ve 950/1543’de vefat etti. Umde’de diyor ki: “Lâhora taşınan kudvet-ül meşâyih Şeyh Mirek onun talebesinden ve icâzetlilerindendir. Tevhîd-i vücûdî sâhiblerinin bütün sırlarına vâkıf olup, bu mevzu’da yüksek mertebeleri vardı. İlm ve hâllerinin çokluğu sebebiyle Şeyh-i Ekber Muhyiddin-i Arabinin “kuddise sirruh” bildirdiği ince ma’nâlarda eşsiz idi ve onun meşrebinde idi. Bu ilmler, hâller, sekrler ve sofîlere mahsûs sözler, onu istilâ etmesine rağmen, yaratılışının yüksekliğinden ve çok yüksek maksadlı olmasından, belki de Allahü teâlânın hıfzı ihsânıyla, Şeyh-i Rabbânî Ebu Suleyman Daraninin,“Çok def’a, günlerce kalbime bu kavmin [evliyânın] nüktelerinden bir nükte vâkı’ olur; iki âdil şâhid olan Kur’ân-ı kerîm ve hadîs-i şerîflere uygun olmadıkca, onları kabûl etmiyorum” sözü gereğince, Kitâb ve sünnete aykırı bir hâli, ister kendinde görsün, ister başkasından işitsin, i’tibâr etmez, inanmazdı. Hâllerin ve sözlerin doğruluğuna ve amellerin hâlis olduğuna hakîkî nişân budur. Allahü teâlâ onlara nihâyetsiz rahmetinden bol bol rahmet versin ve bu düâya âmîn diyenlere de merhamet etsin. Âmîn!”
Tasavvuf, iman, fıkıh ve ahlâk bilgilerini öğrenip hakkıyla tatbik ettikten sonra, imanı vicdanîleştirmek, nefsi mağlup etmek için sülûk edilecek bir yoldur. İmam-ı Rabbani hazretleri gibi tasavvuf büyükleri, önce ilim ve amelden sonra tasavvufu tavsiye etmiştir. Tasavvuf terbiyesi, müslüman için faydalı ve lâzımdır. Merecülbahreyn’de, Ahmed Zerrûk’dan alarak diyor ki, İmâm-ı Mâlik, “Fıkıh öğrenmeyip, tasavvuf ile uğraşan, dinden çıkar, zındık olur. Fıkıh öğrenip tasavvuftan haberi olmayan sapıtır, bid’at sâhibi olur. Her ikisini edinen hakîkate varır” buyurdu. Fıkhı doğru öğrenen ve tasavvufun zevkıni alan, kâmil insan olur. Bu zamanda tasavvuf ehli çok az, ama sahtesi bol olduğu için, hakikî mürşid bulamayanların, önceki evliyadan, İmam-ı Rabbani gibi zâtları sevip, onların kitaplarını okuyarak, kabirlerini ziyaret ederek, hayat ve menkıbelerini dinleyerek muhabbet yoluyla tasavvufî neşve hâsıl etmek daha münasiptir.
Nakşibendî tarikatının kolları yoktur. Hazret-i Ebu Bekr’den gelen ve zikr-i hafiyi esas alan tasavvuf yolu, Muhammed Bahaeddin Buharî Şahı Nakşibend’den tek bir hatta devam etmektedir. Ancak her mürşidin çeşitli halifeleri; onların da halifeleri olabilir. Bunlar aynı tarikatin kollarıdır. Farklı tarikatler değildir.
Hatme veya hatm-i hâcegan, Nakşibendî tarikatinde, sıkıntılı zamanlarda yapılması Şah-ı Nakşibend tarafından tavsiye edilen bir tarikat vazifesidir. Bir takım zikr, sure ve duaların söylenmesiyle icra edilir. Küçük ve büyük hatme olmak üzere ikiye ayrılır. Katılanların sayısına göre mahiyeti değişir.
Ruhbanlık, hiç evlenmeyip, kendini dünyevî zevklerden uzak tutmak demektir. Uzlet ise sünnettir.
Abdülhakîm Arvasî’nin, "Ben bir seyyidim. Bu demektir ki Türk değilim. Ama yeryüzünde bütün Türkler silinse, üç Türk kalsa biri ben olurdum. İki Türk kalsa gene biri ben olurdum. Son Türk kalsa da o gene ben olurdum. Çünkü Türkler olmasa bugünkü mânâda İslâmiyet olmazdı” diye bir söz söylemiş midir?
Tek parti devrinin sıkıntılı zamanlarında, Hicaz’dan bir vesileyle gelen akrabaları, kendisini Hicaz’a davet etmişler; “Burada sizin kıymetinizi bilmiyorlar; Hicaz’a gelin, hizmetinizde bulunmakla şereflenelim” dediklerinde, “Yaşanacak yer Türkiya’dır. Zira Ehl-i sünnetin kuvvetli olduğu yerdir. Esasen Hicaz’da bulunsaydım, buraya gelmekliğim icab ederdi” diye cevap vermiştir. Osmanlıları çok sever; İslâmiyete yaptığı hizmetleri her zaman överdi. Sualdeki ifade ise mantık ve belâgata aykırıdır. Zaten bu sözü rivâyet eden zâta bizzat sorduğumda, şimdilerde nakledilenden farklı bir manada söylemiştir.
Toplu halde veya sesli yahud sessiz zikr, Hazret-i Peygamber zamanında da tatbik edilmiş midir?
Tarikatlerdeki zikr vazifeleri, bu hâliyle sonradan tertip edilmiştir. Ancak bunların hepsi bir sünnete istinad eder. Nihayet zikr, nâfile bir ibâdettir. Bir insan dilediği kadar nâfile ibâdet yapabilir. Hangi müride ne kadar zikr verileceği ise, tasavvuf mütehassıslarının yılların tecrübesi ve manevî müktesebatıyla tayin ve tensib edeceği bir şeydir.
İçinde bulunduğumuz yüzyıl itibariyle sürekli olarak babadan oğula geçmekte ve bu kimseler şeyhlerine aynı şekilde baba gavs posta oturan oğluna yine gavs demekteler. Bu üslupta bir şeyhlik makamı ve bir unvan vermek ne kadar sıhhatlidir? Bazı müridlerin "Bizim şeyhimiz nazar ehlidir. Sadece nazar etmekle sülük ettirir” sözü ne kadar sıhhatlidir?
Zamanımızda tarikat adı altında faaliyet gösterenlerin birçoğu tarikat ve tasavvuf adabından mahrumdur. Nakşibendiyede irşad edebilmek için, bir mürşid-i kâmilin sahih halifesi olmak lâzımdır. Bugün halife olduğu, mürşid olduğu söylenenlerin çoğunun halifeliğinin sıhhati bile şüphelidir. Nakşibendi tarikatında sohbet en mühim yetiştirme vasıtasıdır. Sonra râbıta, sonra zikr gelir. Vilâyet-i hâssa-i Muhammediyye makamına gelmemiş bir kimsenin şeyhlik yapması, hele kendine râbıta yaptırması büyük bir zulüm ve cinayettir. Seyyid Abdülhakim Arvasî hazretleri bundan 90 sene evvel buyurdu ki ‘Tekkeleri değil, boş mekânları kapattılar; tekkeler zaten kendilerini kapatmış vaziyette idiler. Bid’at girmemiş tekke kalmamış gibiydi. Şimdi kim tarikattan, müridlikten bahsediyor ise inanmayın; ancak muhabbet ve muhiblik bâkîdir’ buyurmuştur.
İmam Rabbani Hazretleri'nin Mektubatı’nda geçen ‘Rabıta yapmak (yani şeyhin şeklini zihninde canlandırmak) Allahü teâlâyı anmaktan daha üstündür’ ve ‘Pirin gölgesinin bile Allahü teâlâyı zikretmekten daha üstün olduğu’ ifadelerini izah eder misiniz? Şeyhin gölgesi, nasıl Allah'ı zikretmekten daha üstün olabilir?
Râbıta, zaten zikr demektir. Hadis-i şerifte, ‘Allah adamları görülünce, Allah hatırlanır’ buyuruldu. İmam Rabbânî, bunu bilmeyecek biri midir? Tasavvufta, râbıta, sohbetten; sohbet de zikrden üstündür, yani faidelidir. Bunu mürşid-i kâmiller tayin eder. Mürşidin, müridine verdiği ders ve vazife, doktorun hastasına ilaç ve tedavi takdir edişi gibidir. Tasavvuf ıstılahlarına vâkıf olmayanın tasavvuf kitabı okuması caiz değildir.
Ricâl-i gayb kimdir? Bilinebilir mi?
Hadis-i şeriflerde, Allahü teâlânın yeryüzüne maddî ve manevî nimetlerin verilişine vasıta kıldığı anlatılan evliyadır. Ehli, kim olduklarını bilebilir.
İmam Rabbânî hazretleri inkıbaz rahatsızlığı için ilaç olarak cüllâb (gülsuyu) içiyor. Bu da ishal yapıyor. Bundan dolayı halsiz düşüyordu.
Sekr (tasavvuf sarhoşluğu), yani tasavvuf yolculuğu sırasında insanın uğradığı şuurun sislenmesi hâli, her zaman gelip geçici bir şey değildir. İkinci bir husus, bu kitaplar orijinal olmayıp, sonradan talebeleri tarafından kaleme alınmış olabilir. Onlar, bu sözleri hiç söylememiş ve yazmamış olabilirler. Diğer söz ve hallerinde, düzgün bir itikat ve amel çizgisi gösteren, ittiba-i Resulü herşeyin üzerinde tutan Muhyiddin Arabî gibi zâtlara, bu sebeple hüsnü zan edilmektedir.
Bu söz, hevesi olup da, istidadı tam bulunmayan müridler için söylemiştir. Kerim olan, bunun hakkıdır, bunun hakkı değildir demez; isteyen alsın deyip saçar. Ehil olanlara mükâfât verilirken, ehil olmayanlara da verilir.
Ubeydullah-ı Ahrar’ın, Fıkarat adlı kitabından naklen: “Pirin gölgesinin bile Allah’ı zikretmekten daha üstün olduğu“ ifade edilmektedir. Bu sözler “Allah’ı anmak en büyük iştir ve Allah, her ne işlerseniz bilir. (Ankebut: 45) âyeti ile tezat değil mi?
O da zikr ve râbıta sayılıyor. Zira “Onlar görülünce Allah hatırlanır” hadis-i şeriftir.
Bayezid Bistami hazretleri ile Şeyhi arasında çok uzun bir zaman bulunmaktadır. Hatta onu hiç görmediği bazı mehazlarda geçiyor. Bunun izahı nasıldır?
Bayezid Bistamî, başka bir mürşid vâsıtasıyla evliya olduktan sonra İmam Cafer’in ruhaniyetinden de istifade etti ve halifesi oldu. Ruhaniyet ile rüya aynı değildir. Rüyada halife olmak sahih değildir. Tasavvufta yazılı hilafet âdeti İmam Rabbani hazretlerinden sonra başlamıştır.
Müctehid, bir meselede ictihad etmişse mutlaka buna uymalıdır. Zaruret olmadan başka müctehidi taklid edemez. Ama ictihad etmemişse başka müctehidi taklid edebilir. 4. asırdan sonra gelen pek çok âlim, ictihad makamına yükseldiği halde, maslahat sebebiyle ictihad etmeyerek dört mezhebden birini taklid etmiştir. Mezheb içinde ictihadda bulunmasına mâni yoktur.
Olabilir. Böyle bir şart bulunmamaktadır. Bugün neredeyse yok gibidir. Fıkıh âlimlerine, mesela İmam Ebu Hanife’ye tâbi olmak iyidir.
Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin mezhebi hakkında sahih bir malumat yoktur. Mâlikî veya Şâfiî olduğuna dair rivayetler vardır. Fıkıh ilmine dair te’lifatı olmadığı için bunu tespit etmek kolay değildir.
Cezbe, yani tasavvufî coşku halinde insanın aklı başından gider. Bunlar gerçekten böyle midir, bilemeyiz.
Biri görüntüsü, diğeri kendisi diyor.
Mürid, önceki şeyhini inkâr etmezse, yenisinden feyz alabilir. Aksi takdirde ikisinden de feyz alamaz.
Şeyh ve mürid münasebetidir.
Tasavvuf, orijinal İslâmî bir usuldür. Bütün peygamberler zamanında mevcut olan bir nefsi tasfiye metodudur. Resulullah aleyhisselâmın, mağarada Hazret-i Ebu Bekr’e ve yatağına yattığı zaman Hazret-i Ali’ye zikr telkininde bulunmasına istinad eder. Hükümlerinin ve ritüellerinin sonradan tedvin edilmiş olması, bunun sonradan ortaya çıkıtğını veya Şaman, Hind vs kültüründen alındığını göstermez.
Mevlid sünnettir; ama dinî ve tasavvufî vazifeleri bırakıp mevlid ile meşgul olmayı kınıyor. İkinci husus, Nakşibendiyye’de sâlike çile, riyâzet lâzım değildir. Ama mürşid olmak için çile lâzımdır. Zira tâliblerin hallerini anlamakta, bu lüzumlu bir usuldür ve vasıtadır. Her mürşid talebesini kendi ictihad ve usulüne göre yetiştirir. Birinin bid’at dediğine, öbürü demeyebilir.
Bunlar cezbe halinde ise yoktur. Ancak aklı başında iken bunlara zahiri mana vermek mahzurludur.
Tasavvufta mürid, rehberin, yani mürşid-i kâmil makamındaki şeyhinin kendisini yetiştirmek üzere tavsiye buyurduğu işlere itiraz edemez. Hüsnü zan ettiği mürşidi sorgulayamaz. İstemiyorsa tasavvufa girmez; o zâta mürid olmaz. Ama olmuşsa, söz dinlemesi lâzımdır. Gassalın elindeki ölü gibi olmak sözü burada câridir. Teşbih çek demişse çekilir; çekme demişse çekilmez. Mürşid elbette haram olan bir şeyi emretmez veya farzı yasaklamaz. Bunun dışında avam, zâhirî ilimlerde, kelâm ve fıkıhda Ehl-i sünnet âlimlerine uyar. Rehber zaten bundan farklı birşey söylemez. Söylemiş ise, rehber değildir. Zâhirî ilimlerde, talebenin hocasını sorgulaması, ona sual sorması câizdir. Ola ki hocasından farklı bir şey öğrenmiştir. Nitekim İmam Ebu Yusuf, hocası İmam Ebu Hanife’den farklı ictihadları vardır. Bu, ona itiraz, hatta muhalefet değildir.
Nakşîbendî tarikatinde hafi zikr, yani gizli, sessiz zikr esastır. Şah-ı Naşibendin yolu, cehrî zikre münafidir. Zira Kur’an-ı kerimde, zikri gizli yapmak emrediliyor. Nhakşibendilikte cehrî zikr yapılmaz; yapanlar, inkâr da edilmez. Çünki bunu caiz gören âlimler ve tarikatlar vardır. Ama Nakşibendi olduğunu söyleyen biri, cehrî zikr yaparsa, bu, tarikatinden ve büyüklerinden feyz almasına mani olur. Bugünki tarikatlerin, tasavvuf âdâbına ne kadar riayet ettiği söz götürür. Musiki ile zikr olmaz. Zira ibadet ile eğlence bir araya gelmez. Hele kadın-erkek karışık zikr meclisi, fısk meclisinden daha fenadır. Bid’at ve fısk olan yerden uzak durmalıdır. Aşk ile yapılması, zikrin doğru olduğunu göstermez. Şeytan, nice günahları aşk ile işletir. Bahsettiğiniz kişinin, hakiki bir şeyh olduğu pek söylenemez.
Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri için Şâfiî mezhebli, Hanefî meşrebli ifadesi ne manaya geliyor?
Mezhebi Şâfiîdir; Hanefî’nin şartlarını da gözetir.
Mürid olabilmek için namaz kılıyor olmak şart mıdır? Zamanla mükellefiyetleri yerine getirmek olur mu?
Farzları yapıp haramdan kaçınmayanın mürid olması caiz değildir Hatta sünnetleri ve mekruhları da gözetmesi lazımdır. Sıra ondan sonra tasavvufa gelir. Tasavvuf müstehabdır. Aksi takdirde fayda değil zarar görür.
Mektubat-ı Rabbânî’de 1. cild 16. mektupta İmam-ı Rabbânî hazretlerinin kaleme aldığı ve âlem-i menamda Peygamberimiz efendimiz tarafından medh edildiğini yazdığı kitap hakkında malumat verir misiniz?
Bunu bilen ve bahseden biri olduğunu zannetmiyorum. Ne Nur Ahmed'in ta’lîkâtında, ne de Hutekî şerhinde bu eser hakkında bir kayıt yoktur. İmam-ı Rabbânî'nin bazı notları, küçük risâleleri Mebde ve Meâd, Maârif-i Ledünniyye gibi adlarla talebeleri tarafından derlenmiştir. Bu mevzubahis risale de o eserlere dahil edilmiş olabilir. Ama bu sadece tahmindir.
Bir evliyanın kabrinden toprak alıp, yakınlarının kabrine eklemek teberrüken olursa caizdir. Bu mübarek zatın o toprakla irtibatı olduğu, böyle yapmakla umulur ki burada yatan kişinin azabı varsa, o zat hürmetine hafifler ve artık buraya her geldiğinde o evliya zatı da hatırlamak ve ona dua etmek maksadıyla caiz olur. Mübalağa etmemelidir.
Hayır. İki şâhid huzurunda olması kâfidir. Ancak İmam-ı Rabbânî hazretlerinden beri bilhassa Nakşibendiler, hem sahteciliğe engel olmak, hem de kötü niyetli kişilerin dedikodularına mahal açmamak için yazılı hilâfete ehemmiyet vermişlerdir. Cumhuriyet devrinde bu işler yer altına indiği için pek çok şeyhin hakiki icazeti yoktur veya olanlar da uydurmadır. Çünkü bu işte artık devlet kontrolü mevzubahis değildir.
Bu zat hürmetine ver ya rabbî, demelidir. Nitekim Abdülhakîm Arvâsî hazretleri Tezveren Dede demenin mahzurlu olduğunu beyan buyurmuştur.
Anladığınız kadar okursunuz. İlmihalini iyi bilmek ve İmam Rabbânî hazretlerinin hayatını okumak faydalı olabilir.
Evet. Ama müşahhas bir hadisenin keramet olduğunu kabul etmemek böyle değildir.
Allah’ın dergâhında ehil olan ve olmayan beraberdir manasına gelen bu söz, gayret eden ama kabiliyeti zayıf mürid, muhabbet ve ihlası sebebiyle diğerleriyle beraber muamele görür demektir. Yoksa hiçbir şey yapmayıp yan gelerek yatan, beraber oldukları kişiler sebebiyle onarın derecesine kavuşamaz.
Mektubat-ı Rabbânînin sonunda İmam-ı Rabbânî’nin büyük oğulları Muhammed Sâdık’ın 3 mektubu var. Bu mektubların başında Birinci Arîza, İkinci Arîza ve Üçüncü Arîza yazıyor. Burada niçin arîza kelimesi kullanılmış?
Küçükten büyüğe yazılan yazıya arîza denir. Arzedilen demektir. Hürmeten ve edeben böyle yazılmış.
Tasavvufî metinlerde ve divan edebiyatında geçen İskender’in aynası nedir?
İskender'in aynası, âyine-i âlem-nümâ (cihanı gösteren ayna) olarak da bilinir. Hakkında çeşitli rivayetler mevcuttur. Bunların birçoğu efsanedir. Büyük İskender, İskenderiye şehrini kurduğu zaman, orada bulunan hakimlerden Belinas, Hermis ve Valines bir ayna yapmışlar ve yüksek bir yere koymuşlar. Güya bu aynada oraya gelmekte olan gemiler daha bir aylık yolda iken görülebilirmiş. Eğer gelen düşman gemisi ise bu aynadan güneş ışığı aksettirilerek daha uzaktayken yakılabilirmiş. İskender tarafından hocası Aristo'ya yaptırıldığı da rivayet edilir. Bu aynanın bir gece, bekçileri uyurken çalınıp denize atıldığı söylenir. Bu aynanın Hind hükümdarı Kayd tarafından İskender'e hediye edilen dört kıymetli eşyadan biri olduğu söylenir. Yuvarlak (top ayna) ve düz olduğu hakkında ihtilâf bulunan bu aynanın iki tarafı da gösterirmiş. Arka yüzüne yalancılar baktığı zaman görüntü vermezmiş ve İskender de kimin yalan söylediğini bu ayna vasıtasıyla anlarmış. Çünkü aynanın arka yüzü yalancıların görüntüsünü kabul etmezmiş.
Doğrudur. İslâmiyette zengin olmak değil, dünyaya düşkün olmak yasaklanmıştır. Para, cepte olmalıdır; kalbde değil. Mal, çoluk çocuk, ilim, makam mevki de böyledir. İbrahim, Davud, Süleyman peygamberler çok zengindi. Eshab-ı kiram içinde Hazret-i Osman, Abdurrahman bin Avf gibi çok zengin zâtlar vardı. Hele âhir zamanda insan dinini, canını ve ırzını ancak para ile koruyacağını hadis-i şerifler bildirmektedir.
Her millette hürmet, örf ve adetlere göre tayin edilmiştir. Bir topluluğun örf ve âdetinde hangi kaideler varsa, büyüklere o şekilde hürmet gösterilir.
Alvarlı Efe hazretlerinin efe lakabı nereden geliyor?
Bir grup velâyet-i kübrânın sahabe mesleği olduğunu; velâyet-i suğrânın ise tasavvuf mesleği olduğunu; kendi mesleklerinin sahabe mesleği olup, kitap okuyarak tasavvufta çok daha kısa zamanda velâyet-i kübrâya erdiklerini iddia etse, buna ne denir?
Bu işler kitapla olmaz. Olsaydı, kitap okuyarak ameliyat yapılırdı herkes. Velâyet-i amme, her çeşit hayırlı amelle olabilir. Velâyet-i hâssa ise ancak bir mürşid-i kâmil-i mükemmilin dizi dibinde seyrü sülük ile terbiye görerek hâsıl olabilir.
Müctehidlikle evliyalık birbirinden farklı şeylerdir. Bid’at ehlinden olan bir kimsenin büyük bir âlim olması mümkündür. Nitekim Zemahşerî, Kadı Abdülcebbar, Zâhidî gibi Mutezile âlimleri, amelde Hanefî oldukları için, görüşleri zaman zaman Hanefî mezhebinde hüccet kabul edilmiştir (İbni Âbidîn).
Kutb bir beldeye maddî ve manevî rızkların gelişine vasıta olan evliya demektir. Bu kutb, oranın kâfir halkından değildir. Kâfir şehirlerinde ekalliyette yaşayan Müslümanlar arasında kutb olabileceği gibi, başka yerde yaşayan bir kutb da, bu şehrin kutbu olarak vazifelendirilmiş olabilir. Nefahatü’l-Üns mukaddimesinde uzun anlatılıyor.
İnsan günahsız değildir; mürid de öyledir. Ancak hakiki tasavvuftan önce şeriat gelir. Şeriate uymayan tasavvuf ehli olamaz. Şeriata uymayıp da tasavvuftan bahsedenler yanlış yoldadır. Bugün tasavvuftan bahsedenlerin çoğu, Müslümanlıktan bihaberdir.
İmam-ı Rabbânî hazretlerinin bazı mektublarında birbiriyle zıt ifadeler var. Bunun sebebi ne olabilir?
Farklı zamanlarda yazılmıştır. Seyrü sülûk esnasında bazı fikirleri değişmiştir. İlimle meşgul olanlar, ilimleri arttıkça, önceki fikir ve görüşlerini de değiştirirler. Bundan tabii bir şey olamaz.
Her mürşid-i kâmilin birden fazla halifesi olabilir. Her birinin de müteaddid halifeleri olabilir. Böylece tasavvuf silsilesi farklı yollardan devam edebilir. Mesela Abdülkâdir Geylânî’nin, Muhammed Ma’sum Fârukî’nin, Mevlânâ Hâlid Bağdadî’nin çok sayıda halifesi vardır. Mesela Cafer Sadık’ın, Yusuf Hemedanî’nin, Abdülhâlık Gocdüvânî’nin, Şah-ı Nakşibend’in, İmam-ı Rabbânî’nin, Ma’sum Fârukî’nin, Abdullah Dehlevî’nin, Mevlânâ Hâlid’in müteaddid halifelerinden silsile devam etmiştir. Bazı mürşidlerin ise hiç halifesi yoktur. Onun silsilesi devam etmemiştir. Ancak zamanımızda kendisini önceki mürşidlere nisbet eden bazı gruplar, bu zâtlara sahih yolla bağlı değildir. Ya halife değil, vekildir; yani tekkenin muayyen işlerini görmek üzere vazifelendirilmiştir; yahud da tamamen sahtedir. Dikkatli olmalıdır.
Bir şiirde “Can kulağıma ( Ene eşeddü şevkan ) geleli, maddenin dışındaki âlemde seyrân isterim” beyiti geçiyor. Buradaki ene eşeddü şevkan ne manaya geliyor?
Bir ara vahiy kesildi. Müşrikler “Rabbi Muhammed'i terk etti” dediler. Bir müddet sonra Cebrail Aleyhisselam geldi. Peygamber Efendimiz ona “Seni çok özledim” dedi. O da “Ben seni daha çok özledim, ama emir kuluyum” dedi ve Meryem suresinin 64. âyetini getirdi. Ene (İnnî) eşeddü şevkan ileyhim, ben daha çok seni özledim demektir. Muhyiddin Arabi hazretleri Füsus’da bunu uzun izah ediyor ve tasavvufî manalar yüklüyor.