TARIM TOPLUMUNDAN BİLGİ TOPLUMUNA İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNDE DEĞİŞİM
Download "TARIM TOPLUMUNDAN BİLGİ TOPLUMUNA İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNDE DEĞİŞİM"
1 2 TARIM TOPLUMUNDAN BİLGİ TOPLUMUNA İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNDE DEĞİŞİM ÖZET Harun DEMİRKAYA İnsan kaynakları yönetimi (İKY), çalışma hayatının dinamik bir unsuru olarak insanı temel alır. Geçmişte çalışanların kayıtlarını tutma, sosyal hizmet görevi, personel yönetimi, personel yönetimi ve endüstri ilişkileri olarak bilinen uygulamalar, değişim ve dönüşüm süreçleriyle birlikte İKY olgusuna dönüşmüştür. Günümüzde ise İKY, stratejik yönetimin bir parçası haline gelmiştir. Bu çalışmanın amacı, insan kaynakları yönetiminin ortaya çıkışından itibaren günümüze kadar geçirdiği değişimleri ortaya koymak ve geleceğine ışık tutmaktır. Bu açıdan, İKY nin tarım toplumundan, bilgi toplumuna kadar uygulamaları ve yaşadığı dönüşümler araştırılmakta; bu kuramsal araştırmanın sonuçları ve bilgi toplumu dönüşümleriyle karşılaşılan sorunlardan hareketle, insan kaynakları yönetiminin geleceğine ilişkin projeksiyon yapılmaktadır. Anahtar Sözcükler: Personel yönetimi, insan kaynakları yönetimi, stratejik insan kaynakları yönetimi, değişim, bilgi toplumu. GİRİŞ 20. yüzyılın son çeyreğinden itibaren dünyamız, değişim olgusunun etkisine girmiştir. Değişim, organizasyonların bütün dinamiklerini köklü bir biçimde değiştirmektedir. Organizasyonlara hayat veren temel kaynak insandır. Bu nedenle değişim ve gelişime ilişkin her süreç, bir şekilde çalışma hayatındaki insanı da etkilemektedir. İnsanın verimliliğini ve çalışma hayatının kalitesini yükseltmekten sorumlu bilim dalı, İnsan Kaynakları Yönetimi (İKY) dir. İnsan kaynakları yönetimi düşüncesi ile değişim ve gelişim süreçlerinin eş zamanlı olması bir rastlantı değildir. Tam tersine, değişim ve gelişimin hedef kitlesinin insan olması nedeniyle, insan kaynakları yönetimi değişim ve gelişimin merkezine yerleşmiştir. Bu makalede, iş hayatında çalışana yönelik olarak kayıt tutma süreci ile başlayan uygulamaların ortaya çıkması, sosyal hizmet görevine dönüşmesi, personel yönetimi olgusunun doğuşu, sendikal hareket ve endüstriyel ilişkilerin sürece dahil olmasıyla endüstri ilişkilerini kapsamına alması, insanın yeniden keşfi ve yaşanan büyük değişimlerle insan kaynakları yönetimi sürecine ulaşması, insan kaynakları kavram ve kapsamının genişlemesi, stratejik boyutlara ta- Yrd. Doç. Dr. Kocaeli Üniversitesi, Gebze MYO Makalenin Geliş Tarihi: Eylül 2006, Kabul Tarihi: Ocak 2007 şınması, yaşanan bilgi toplumu süreçlerinin insan kaynakları yönetimine getirdiği ve gelecekte getirmesi muhtemel olan yeni boyutlar, kuramsal araştırma yöntemiyle incelenmeye çalışılmaktadır. Çalışmanın, insan kaynaklarının geçmişi ve geleceği hakkında yapılacak çalışmalara teorik yönden ışık tutacağı varsayılmaktadır. I. İKY NİN TARİHİ GELİŞİMİ A. TARIM TOPLUMUNDA İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNİN ÖNCÜLERİ Bilimlerin başlangıcını tarihin ilk çağlarına götürmek genel bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım personel yönetimi için de geçerlidir. Zira yönetim düşüncesini ve personel yönetimini insanlık tarihine dayandırmak mümkündür. Oysa, yönetim ve örgütlerle ilgili sistematik bilgi topluluğu niteliğini taşıyan yönetim bilimi XX. yüzyılın ürünüdür (Baransel, 1979:5). Yönetim, insanların iş birliğini sağlamak ve onları bu amaca doğru yöneltme iş ve çabalarının toplamıdır. Başka bir deyişle, başkalarının aracılığı ile amaçlara ulaşma veya başkalarına iş gördürme faaliyetlerinin toplamı yönetim sürecini oluşturur (Tosun, 1990:161). İki insanın iş üretmek amacıyla bir araya geldiği her organizasyonda hem insana özgü ilişkiler, hem de yönetim ilişkisi vardır. Genel olarak bir organizasyonda çalışanların tümü insan kaynaklarını oluşturur (Aktan, 2003:227). İnsan ve organizasyonun var olduğu her zeminde insan kaynakları yönetiminin de olduğu söylenebilir (Aldemir vd., 2001:15). Bu nedenle yönetim düşüncesinin temellerini ilk insanlara kadar dayandıran düşünceler, yönetimin olduğu her ortamda insan kaynakları yönetiminin öncü örneklerinin de var olması gerektiğini öne sürerler. Tarihin erken dönemlerinde, insan kaynakları ile ilişkilendirilebilecek uygulamaların örneklerine rastlamak olasıdır. Paleotik ve erken Neolitik dönemlerde birlikte başarılan avcılık, balıkçılık, toplayıcılık; liderlik gücü, dayanıklılık, yetenek; klana bağlılık; iş yapmada yaş ve cinsiyet ayırımı ve geleneklerin etkinliği, bu kapsamda değerlendirilebilir. Aynı şekilde geç Neolitik dönem, Bronz ve Demir Çağında çıraklık (apprenticeship), babadan oğula geçen meslek, basit kayıt tutmalar ve ödemeler, insan kaynakları yönetiminin erken örnekleri olarak görülebilir (Bass, 1994:3-5). Çok daha somut örnekler olarak, Eski Mısır Medeniyeti nde piramitlerin inşa edilmesinde uygulanan yönetim ve organizasyon biçimi, Musa Peygamberin On emri ve örgütlenme, yetki ve sorumluluk ilişkisine esneklik kazandırması, Eski Yunan da Sokrat ve Aristo nun yönetim düşüncesine evrensellik ve bilimsellik anlamında katkıları (Yozgat, 1992:4), Roma Medeniyeti nde askeri örgütlenmeler, sayılabilir. Daha yakın tarihlerde ise, 1776 yılında Adam
2 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim 3 4 Smith in yazdığı The Wealth of Nations (Milletlerin Refahı) adlı eserde işbölümünden söz etmesi (Türkel, 1998:67-70) vd. gelişmeler, yönetim düşüncesi ile birlikte insan kaynakları yönetimi düşüncesinin de ortaya çıkmasında yapı taşlarını oluşturur. Yönetim tarihinin bilinen kaynaklarından yararlanarak, tarım toplumunda ve küçük atölye tarzı işletmelerin yaygın olduğu dönemlerde kayıt tutma (Yüksel, 2000:10) bazında bir insan kaynakları yönetimi fonksiyonunun söz konusu olduğunu ve bu haliyle organizasyonlarda yer aldığını söyleyebiliriz. Küçük işletmelerde kayıt tutma görevini üstlenenler bizzat işletme sahipleridir. Bazen de çalışanlardan biri veya kıdemli bir çalışan, kayıt tutmakla görevlendirilmiştir. Giderek çalışan sayısı arttıkça, ücretlerle de ilgili olan bir muhasebe elemanı, çalışanların kayıtlarını tutmakla görevli olarak organizasyonlarda yer almıştır. B. ÖN SANAYİ DEVRİMİ VE SOSYAL HİZMET GÖREVLİSİ 18. yüzyılın ortalarında İngiltere de başlayıp, daha sonra Avrupa ya ve bütün dünyaya yayılan endüstri devrimi (Köksal, 2005:7) iş hayatında ve toplumsal hayatta bir çok değişime yol açmıştır. Personele ilişkin sorunların önem kazanması da bu değişim nedeniyledir (Özgen vd., 2002:5). Değişim bu günkü anlamda İKY uygulamalarının ilk örneklerini ortaya çıkarmıştır. Bu anlamda: 1776 da Adam Smith in işleri basite indirgemeye yönelik çalışmaları; 1786 da Philadelphia basım işçilerinin ücret artışı için yaptıkları ilk grev; 1794 yılında Amerika da ilk kar paylaşımı planının uygulanması ve çalışma yaşamını düzenleyici yasaların çıkarılması; 1850 yılında Londra Sanayi Sergisinin açılmasından sonraki gelişmeler, İKY alanında öncü oluşumlara örnek teşkil ederler. (Baysal, 1993:59) Endüstri devriminin erken aşamalarını oluşturan makinalaşma çağı (1870 ler), atölye ve küçük işletmelerin büyümesine ve fabrikaların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Böylece tarım işçiliğinden, fabrika işçiliğine doğru bir dönüşüm yaşanmıştır (Online, 1:2006). Bu dönemde işe alma, işten çıkarma ve kayıtları tutma gibi insan kaynakları yönetimi fonksiyonları, hat yöneticileri tarafından yürütülmüştür. Aynı dönemde işletmelerin büyüyerek fabrikalaşmasına ve fabrikaların büyümesine paralel olarak, büyümeden kaynaklanan organizasyon sorunları da önem kazanmaya başlamıştır (Ülgen, 1993:11). Bu süreçte olağanüstü kötü çalışma koşulları nedeniyle çalışanların birlik arayışları yoğunlaşmıştır. Bu arayışların sonucu olan sendikacılık, ilk kez İngiltere de ortaya çıkmış ve diğer ülkelere de yayılmıştır (Pannekoek, 2006). Bu gelişmelerle birlikte, büyümüş olan fabrikalarında, çok sayıda çalışanları ile istedikleri gibi yakın kişisel ilişki kurmanın güçlüğünü gören bazı sosyal bilinç sahibi işverenler, Amerikan Sosyal Hizmetler Enstitüsü tarafından öneri- len sosyal hizmet görevlisi düşüncesini 1889 da Amerika Birleşik Devletleri (ABD) nde uygulamaya başlamıştır. İlk uzmanlaşmış insan kaynakları görevlisi sayılabilecek olan sosyal hizmet görevlilerinin istihdamı, erken sanayi devrinde yaygınlaşmıştır (Demirkaya, 2004). Sosyal hizmet görevlileri, yöneticilerle çalışanlar arasında aracı bir role sahiptir. Bu görevliler bir yandan çalışanların sağlık, barınma, finans vb. sorunlarının çözümüne yardımcı olurken; diğer yandan da yönetimin onlara verdiği değeri temsil etmişlerdir. Sosyal hizmet görevlisi uygulaması hem çalışanlar, hem de çalıştıranlar tarafından kabul görmüş bir uygulama olup, dönemin insan kaynakları yönetimi işlevlerini yapan profesyonelleri iş hayatına kazandırmıştır. Başlangıçta mesleğin belirlenmiş bir kriteri olmamakla birlikte, 1893 te Amerika da ilk sosyal hizmet görevlileri konferansı yapılmış, 1913 te İngiltere de ilk sosyal hizmet görevlileri derneği kurulmuş ve sosyal hizmet uzmanlığı mesleği kurumsallaşma sürecine girmiştir (Baysal, 1993:59). C. PERSONEL YÖNETİMİNİN DOĞUŞU Sanayi devriminin ikinci aşaması ve yönetim-organizasyon alanındaki gelişmeler sosyal hizmet uygulamalarının da ötesinde insan kaynakları yönetimi işlevini yeni boyutlara taşımıştır. 19. yüzyılın sonlarına doğru ortaya çıkan bilimsel yönetim akımı, personel yönetiminin mesleki olarak gelişmesine katkıda bulunmuştur (Bingöl, 1997:10). Akımın öncülerinden Frederick W.Taylor 1911 yılında İşletmelerin Bilimsel Yönetimi isimli yapıtıyla o zamana kadar yapmış olduğu çalışmaları özetlemiştir (Eren, 1991:16). Akım, bölümlere ayrılma, standartlaşma, iş-çalışan uyumu, işe uygun elemanı seçme, eğitim, teşvik edici ücret sistemleri (Koçel, 1989:122) gibi kavramları kullanarak, çalışanların verimliliğinin arttırılmasını sağlayacak profesyonellere olan ihtiyacı ortaya çıkarmıştır. Bu ihtiyacın sonucunda ilk kez 1912 yılında personel bölümü ayrı bir bölüm olarak organizasyonlarda yer almıştır (Bingöl, 1997:12). Birinci Dünya Savaşı koşullarında ABD ordusuna eleman seçiminde ilk kez testlerin kullanılması personel bölümünün ayrı bir departman olarak örgütlenmesinin önemini ortaya çıkaran bir gelişmedir yılında personel idaresi adlı kitabın yayınlanması (Baysal, 1993:60) da personel yönetiminin gelişmesine katkıda bulunmuş önemli bir adımdır. Bu gelişmelerle birlikte personel yönetimi kavramı yönetim literatüründe yerini almıştır. II. İNSAN İLİŞKİLERİ AKIMI VE ENDÜSTRİYEL İLİŞKİLER SÜRECİ 1920 ve 1930 larda Harward Üniversitesinde Elton Mayo ve F.J. Roethlisberger in çalışmaları ve Western Elektrik şirketinin Hawtorne fabrikasındaki deneyleri, örgütün bir sosyal sistem olduğu ve insanın da bu sistemin en önemli etmenini oluşturduğu görüşünü ortaya çıkarmıştır (Davis, 1988:11).
3 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim 5 6 Hawtorne araştırmalarının sonucu ortaya çıkan bu düşünce, başlangıçta beşeri ilişkiler yaklaşımı, daha sonra beşeri kaynakların yönetimi, günümüzde de organizasyonel davranış olarak süregelmiştir. Akım; algı, tutumlar, motivasyon, önderlik, organizasyonda değişme ve gelişme (Koçel, 1989:81) gibi kavramları ön plana çıkarıp; davranışın ve örgütsel ortamın bireysel verimliliğe katkısına vurgu yaparak; personel yönetimi işlevine yeni boyutlar kazandırmış ve çalışma ilişkileri konumuna taşımıştır. Bunun yanında düşük ücretler, uzun süren çalışma saatleri, kadınların ve çocuk yaştaki işgörenlerin istismar edilmesi sonucu yaşanan sosyal patlamalar, devletin endüstriyel ilişkiler sistemine müdahale etmesini zorunlu kılmıştır (Köksal, 2005:8). Böylelikle daha önce temeli atılan sendikacılık ve sendikalara ilişkin tüm sorunlarla birlikte, başlangıçta çalışma problemlerine yoğunlaşan (Kauffman,2001:7) ve giderek sendikal harekete yanıt olarak doğan endüstri ilişkileri de, personel biriminin faaliyetlerine dahil olmuştur. İkinci Dünya Savaşı ve sonrasında yaşanan gelişmelerin ortaya çıkardığı verimlilik ve kalitenin vazgeçilmezliği olgusu, insan kaynağından azami verimi alma düşüncesini ön plana çıkarmıştır. Ayrıca, verimlilik ve kalite eğitimle ilişkilendirildiğinden, işgören-çalışan eğitimi olgusu da personel departmanlarının görev alanına dahil edilmiştir. Bu gelişmelerin bir sonucu olarak 1940 lı yıllarda A.B.D. de eğitim, istihdam, performans değerleme, ücret yönetimi, işçi-işveren ilişkileri ve sigorta konularında uzmanlığı bulunan personel yöneticisi kavramı kullanılmaya başlanmıştır. Yine 1940 lı yıllar, klasik yönetim anlayışından sonra, insanı merkez alan, örgütsel akılcılık ve açık kapı politikası gibi kavramlarla ifade edilen insan ilişkileri yaklaşımına tanıklık etmiştir. (Aykaç, 1999:1) Bu gelişmelerde, sendikal hareketin olumlu katkılarını da dikkate almak gerekir. Aynı gelişmelerle 1946 da İngiliz Çalışma Yönetimi Enstitüsü nün adı Personel Yönetimi Enstitüsü olarak değiştirilmiştir (Baysal, 1993:60). Bu ve benzeri gelişmelerle, personel yönetimi veya personel yönetimi ve endüstri ilişkileri uzmanlarının organizasyonda işlevsel rol alması yaygınlaşmıştır. Tarihsel açıdan, ilk kez kayıt tutan büro elemanı olarak ortaya çıkan personel bölümü yöneticisinin unvan ve görevi, zaman içinde gelişmelere paralel olarak değişmiştir. Bu anlamda, personel işlerini yürüten nezaretçiden, çalışanların günlük sorunları ile ilgilenen alt düzey yöneticiye; çalışanlarla ilişkiler geliştiren orta düzey yöneticiden, çalışanın verimliliği ile ilgili sistemleri kurmakla görevli üst düzey yönetici konumuna değin, gelişmeler yaşanmıştır (Palmer ve Winters,1993:23) Bu gelişmeler bu günkü anlamda insan kaynakları yönetimi olgusuna giden yolda önemli kilometre taşlarıdır. III. İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNE DÖNÜŞÜM A. İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNİN DOĞUŞU İnsan kaynakları yönetiminin tarihsel gelişimi incelendiğinde, her ne kadar 1980 lere gelinceye kadar personel yönetimi, personel yönetimi ve endüstri ilişkileri vd. kavramlar yaygın olarak kullanılmış olmasına karşın, 1950 lerden itibaren yeni arayışların da başlamış olduğu görülmüştür (Baysal:1993:64). Bu anlamda, 1950 li yılların sonlarından itibaren Myers ve Harbison gibi bazı endüstri ilişkileri ve iktisat uzmanları emek üzerine yaptıkları çalışmalarda insan kaynağı deyimini kullanmaya başlamışlardır (Özkaplan ve Selamoğlu, 2005:3). Modern örgüt kuramlarının ortaya çıkmaya başladığı 1960 lı yıllar personel yönetimi ve endüstri ilişkileri sürecinin dönüşümüne tanıklık etmiştir. Bu kuramların bir tezahürü olan sistem yaklaşımı çerçevesinde birey-örgüt uyumu, örgüt-çevre uyumu ve değişim yeteneği başarının şartı olarak görülmüştür. Bu uyumu sağlamak ve değişimi başarıya dönüştürmek için insan kaynağının potansiyelinden tam olarak yararlanma arayışları ortaya çıkmıştır. Bu arayışlar geleneksel personel yönetiminin sonunu getiren yolu açmıştır. O dönemde yazılan bütün eserlerde insan odaklı bir yaklaşımın görüldüğünü söylemek mümkündür (Aykaç, 1997:7). İnsanı merkezine alan bu yaklaşımın sonucu olarak örgütün insan kaynağı potansiyelinden tam olarak yararlanmayı ifade eden ve personel yönetimine göre daha kapsamlı bir kavram olan insan kaynakları yönetimi kullanılmaya başlanmıştır (Akyüz, 2001:55). Yine insan kaynakları yönetimi dönüşümünü destekleyen bir hareket olarak aynı dönem içinde (1960 yılında) Amerika da Human Resources Management dergisi yayın hayatına girmiştir. Personel yönetiminden, insan kaynakları yönetimine dönüşüme katkı yapan diğer bazı gelişmeler de özetle: 1960 lı yıllardan itibaren kalite kontrol felsefesinin katkılarıyla Japonya da elde edilen başarılar, 1964 yılında İngiltere de endüstriyel eğitim yasasının çıkarılması ve kurumsal eğitim ve geliştirmenin insan kaynakları yönetiminin ayrılmaz bir parçası olarak görülmesi (Lee and Stead, 1998:299), Yine 1960 yılı ortalarından itibaren etik, moral değerler, çalışma barışı, katılımcı yönetim, endüstriyel demokrasi ve çalışma hayatının kalitesinin önem kazanması ve işverenlerin sosyal sorumluluklarının gündeme gelmesi (Woods, 1997:392), 1980 li yıllardan itibaren insanın yeniden keşfedilmesi, İnsana ilişkin olgulara bütünlük içinde bakılma ihtiyacı,
4 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim 7 8 Verimlilik ve gelişmeye bağlı bir döneme girilmesi ve verimlilik kriterlerinin insana odaklanmaya başlaması, Salt personel özlük işleriyle endüstriyel ilişkilerin insan kaynağının verimliliğini sağlamada yetersiz kalması gibi düşüncelerin artmış olmasıdır. Bu gelişmelerle birlikte personel yönetimi büyük bir değişim göstererek organizasyona katma değer sağlayan bir yapıya dönüşmüştür; sonuçta hem akademik alanda hem de uygulamada insan kaynakları kavramı benimsenmiştir (Selamoğlu, 1998:571). Personel yönetimine göre daha kapsamlı bir kavram olan insan kaynakları yönetimi kavramı eğitim alanında da yer etmiştir. İnsan kaynakları yönetimine dönüşüm doğrultusundaki bu gelişmeler meslekleşme ve mesleğin eğitimi alanına da yansımıştır. Bu anlamda ilk olarak 1981 yılında Harvard Business School da insan kaynakları yönetimi dersi açılmıştır. Bütün bu gelişmelerin, meslek elemanları için de çok olumlu sonuçları olmuştur. En başta insan kaynakları yöneticiliği, heyecan verici ve dinamik bir meslek olarak ilgi odağı haline gelmiştir. İnsan kaynakları yönetimi ile gelen yeni anlayış tüm dünya ülkelerinde heyecanla karşılanmıştır. İşletmeler birbirleriyle yarışırcasına insan kaynakları bölümü kurmaya başlamışlardır. Bu bölümlerin gerçekten insan kaynakları işlevlerini üstlendiği ve ifa ettiği tartışılabilir. Zira, başlangıça insan kaynaklarına dönüşüm, genellikle bir tabela değişikliği şeklinde olmuştur. Personel Müdürü, Personel ve Endüstri İlişkileri Müdürü vb. tabelalar sökülerek yerine İnsan Kaynakları Müdürü tabelası konulmuştur. Bu durum anlamlı bir dönüşümü yansıtmaktan uzaktır. Gerçek bir insan kaynakları yönetimi dönüşümünden söz edebilmek için, insan kaynakları felsefesine uygun bir yapılanmanın gerçekleştirilebilmesi gerekir. Böyle bir yapılanmayı gerçekleştirebilmiş bir organizasyonun, aşağıdaki soruların çoğuna evet cevabını verebilmesi gerektiği öne sürülmüştür. (Akdemir, 1999: ) Bu sorular: İnsan kaynakları yöneticisi unvanı genel müdürden sonra en yüksek unvanlardan mıdır? İnsan kaynakları yöneticisi doğrudan en üst yöneticiye mi bağlıdır? İnsan kaynakları yöneticisi ücret sıralamasında emsallerine göre üst düzeyde midir? İnsan kaynakları üst yönetim toplantılarının genel konusu mudur? İnsan kaynakları çalışanları diğer bölümlere göre daha kaliteli midir? Stratejik kararlar alınırken insan kaynakları dikkate alınmakta mıdır? İnsan kaynakları pazarı yakından takip edilmekte midir? İşe almada önce organizasyona katkı, sonra ücret mi değerlendirilmektedir? En iyi elemanı alırken, en iyi eleman olarak kalması için kişiye yatırım yapılması gerçeği kavranmış mıdır? Eğitim ve geliştirme bütçesi piyasaya göre yüksek miktarlarda mıdır? İnsan kaynağı iyi tanınıp, zayıf yönleri güçlendirilmekte, güçlü yönlerinden tam yararlanılmakta mıdır? Her seviyedeki elemanın ileriye dönük nasıl geliştirileceği konusunda amirleri zaman ayırmakta ve kafa yormakta mıdır? Ayrılan birisinin yerini hemen dolduracak plan hazır mıdır? İnsan kaynağına bir gider unsuru değil, aktif kalemi olarak mı bakılmaktadır? Bu soruların çoğuna evet diyebilen bir organizasyon, insan kaynakları yönetiminin felsefesini anlamış ve organizasyonel değişimi başarmış demektir. Aksi halde değişim, sadece bir tabela değişikliğinden ibaret kalacaktır. Buna rağmen, kanımızca başlangıçta bir tabela değişimi ile başlayan bir yapılanma bile değişim açısından olumlu bir adım olarak kabul edilmelidir. B. İNSANIN STRATEJİK BİR KAYNAK OLARAK ALGILANMASININ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNE ETKİLERİ Günümüzde insan kaynaklarının gelişim yönü stratejik insan kaynakları yönetimine yönelik olmakla birlikte (Wimbush, 2005:463), insan kaynaklarına stratejik bir kaynak olarak bakılması çok eski değildir. Bunu doğal karşılamak gerekir. Zira, modern örgüt kuramlarının temelini attığı stratejik düşünce, 1965 yılında Ansoff un Şirket Stratejisi adlı kitabı ile ilk yazılı belgesine kavuşmuştur (Beagrie, 2004:22). Organizasyonların insan kaynaklarına stratejik kaynak olarak bakmasında daha çok kalite olgusunun rolü olmuştur. Toplam kalite yönetimi anlayışının organizasyonlarda yer alması, toplam kalite ile ilgili sistemlerin kurulması, vizyon, misyon ve değerlerin paylaşılması, koşulsuz müşteri tatmini felsefesinin hayata geçirilebilmesi için örgütün insan kaynağının önemi büyüktür. Daha da önemlisi, dış müşterilerin tatmin edilmesi, geniş ölçüde ve öncelikle iç müşterilerin tatmin edilmesiyle mümkündür. Bu durum çalışanlara, dolayısıyla insan kaynakları yönetimine stratejik önem kazandırmıştır. Bu yaklaşımlarla 1970 li yılların sonlarından itibaren insan kaynakları yönetimi yüksek performans dönemine girmiştir. Maddi güdüleyicilerin yanında, çalışanlarda ruhsal tatmin sağlayan psikolojik motivasyon, öğrenen organizasyon, esnek organizasyon, değişim yeteneği, kar paylaşım sistemi, iş genişletme ve iş zenginleştirme, özerk çalışma grupları, küçük iş üniteleri (Langbert, 2002:935) gibi kavramlar literatüre girmiştir. Bu kavramlar, yüksek başarı gücüne sahip işgücü oluşturmak için kullanılmıştır.
5 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim 9 10 Akademik olarak insan kaynakları yönetimine stratejik yaklaşım 1980 li yılların başında Fombrun tarafından ortaya atılmıştır. Adı geçenin yazarı bulunduğu Strategic Human Resource Management kitabı 1984 yılında basılmıştır (Miller, 2006:99). Öte yandan, 1980 yılı sonrasında yaşanan acımasız rekabet ortamı, müşterinin belirleyici güç olması, müşteri odaklı sistemlerin kurulması ve sürekli gelişme anlayışı (Langbert, 2000:14), downsizing (organizasyonel küçülme), rightsizing (optimum boyuta ulaşma), reengineering (yeniden yapılanma) gibi kavramlarla birlikte 1983 yılında empowerment (güçlendirme) kavramının keşfi, 1990 lı yılların başından itibaren ön plana çıkan rekabet stratejisi anlayışıyla, SWOT (organizasyonlarda durum) analizi yapılması; rakip firmalara olan üstünlük ve zayıflıkların tespit edilmesi; ogranizasyonlarda vizyon ve misyon bildirgelerinin hazırlanması; stratejik planların uygulamaya konulması (Aktan, 2003:11), stratejik yetenek yönetimi ve organizasyona azami katkı sağlamak için çalışanların becerilerinin geliştirilmesi (Jensen and Spencer, 2004:31) ve diğer organizasyonel değişimler ve işletmelerin çok uluslulaşması, insanın ve insan kaynaklarının stratejik önemini artırarak, insan kaynaklarının stratejik yönetimi kavramının yerleşmesine olanak sağlamıştır. İnsan kaynaklarının stratejik yönetimi ve insanın stratejik kaynak olarak algılanmasının bir sonucu olarak, rekabette üstünlüğün kritik faktörü olarak tanımlanan insan kaynakları yönetimi stratejik iş ortağı olarak görülmeye başlanmıştır. Bu bakış açısı önce insan kaynakları yönetimine işletme politikasının oluşturulmasında ve kararlarda söz hakkı sağlayarak tam ortak (Kaynak vd.,2000:25) konumu sağlamış, daha sonra da organizasyonların üst yönetim masasında bir koltuk sahibi olmaya giden yolu açmıştır. Gerçekten de günümüzde çok uluslu şirketler başta olmak üzere, organizasyonların üst yönetimlerinde insan kaynakları yöneticileri de yer almaktadır. Stratejik insan kaynakları yönetimi süreciyle birlikte kurum kültürü (corporate culture), adanma (committment), bağlılık (loyalty), koçluk (coaching), akıl hocalığı (mentoring), rehberlik (guidance), danışmanlık (counseling), tutum geliştirmeye yönelik eğitimler (attitude based training), farklılıkların yönetimi (managing diversity), değişim yönetimi (change Management) (Brockbank, 2003:229), stratejik yetenek yönetimi (strategic talent management) gibi kavram ve yöntemler, insan kaynakları yönetimi literatüründe yerini almıştır. Öte yandan stratejik ortak olarak, organizasyonun misyon ve stratejisi doğrultusunda, insan kaynakları yöneticisinin de rolü yeniden tanımlanmıştır (Sheehan, 2005:193). Sonuç olarak, 1990 lı yıllar, insan kaynakları yönetiminin stratejik insan kaynakları yönetimi konseptiyle organizasyonun tüm fonksiyonlarını desteklediği, geliştirdiği ve örgütsel performansa ve rekabet üstünlüğünde belirleyici rolünü ortaya koyduğu bir dönem olmuştur (Barutçugil, 2004:41-42). Bu durum, diğer işlevlere göre daha fazla yetkili bir insan kaynakları yönetimi olarak, organizasyondaki konumuna da aynen yansımıştır. Daha da önemlisi, stratejik insan kaynaklar yönetimi bilgi bazlı yeni ekonomi (new economy) kavramının da önemli bir enstrümanı haline gelmiştir (Werbel and DeMarie, 2005:247). Bunun nedeni, yeni ekonomide de rekabet avantajı elde etmenin temel bileşeninin insan kaynakları olmasıdır. C. ÇAĞDAŞ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNİN VE YÖNETİCİSİNİN ROL VE SORUMLULUKLARI Günümüzde insan kaynakları yönetiminin diğer adı değişim ve gelişim yönetimidir (Demirkaya, 2001:69). İKY değişim ve gelişim boyutuyla: Departmanlar arasında sinerji sağlar, İç iletişimin sağlıklı şekilde yapılması için çalışır, (Ersen, 1997:44) Davranış geliştirme konusunda uyarılarda bulunur, Eğitim sistemini kurar ve eğitim kaynaklarını sağlar, Çalışanların önerilerini sisteme uygun şekilde ödüllendirir, Örgüt içi adaleti sağlamak için çalışır, Organizasyonel yapının geliştirilmesine katkıda bulunur, Tüm çalışanların birbirinin müşterisi olduğu bilincini yerleştirir, Kurumsal kültürün yerleştirilmesini sağlamaya çalışır (Fındıkçı, 2000:18), Tüm çalışanların potansiyelini ortaya çıkarmaya çalışır, Çalışanlarla ilgili tüm bilgileri derler, birleştirir, Bütün çalışanları örgütün ortak hedeflerini gerçekleştirmeye yöneltir, Kurumsallaşma için gerekli insan kaynakları sistemlerini kurar. İnsan kaynakları yönetimi bütün bu sorumluluklarını diğer departmanlarla işbirliği halinde gerçekleştirir. Zira, diğer departmanların katılımı olmadan insan kaynakları yönetiminin başarıyı yakalaması mümkün değildir. İnsan kaynakları yönetimi, işletme içinde eğitimi, idari işleri, endüstriyel ilişkileri, personel özlük işlerini koordine yürütür. Bu işlevleri yaparken de, insan kaynaklarının etkin yönetilmesini sağlayacak sistemleri kurar. İnsan kaynakları yönetiminin kurmakla sorumlu olduğu sistemler ise: İnsan kaynakları planlama sistemi, Rol tanımı, yeterlilik ve iş analizi sistemleri, Eleman seçme, yerleştirme ve oryantasyon sistemi, Eğitim sistemi,
6 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim Öneri ve ödül sistemi, Performans değerlendirme ve ücretlendirme sistemi, Kariyer planlama ve organizasyonel yedekleme sistemi, Endüstri ilişkileri sistemidir. Bunların tümü organizasyonun misyonunu yerine getirmesi ve amacına ulaşması için kurulması ve etkin olarak çalıştırılması zorunlu sistemlerdir. Ancak bu sistemlerin kurulması uzmanlık gerektirir. Bu nedenle günümüzde insan kaynakları yöneticisinin iş şartnamesinin başında, bu uzmanlık niteliklerine sahip olması gelmektedir. İnsan kaynakları yöneticiliğine geleceğin mesleklerinden biri gözüyle bakan Özsoy da insan kaynakları yöneticisinin çalışanların tamamını, organizasyonel hedefler doğrultusunda, bütün faktörleri dikkate alarak, etkin kullanmasından söz etmektedir. Dahası, insanların bir arada nasıl daha verimli çalışacağının saptanması, değişimin yönetilmesi, toplam kalite ile ilgili süreçlerde etkin roller yüklemektedir (Özsoy, 2002: ). Gerçekten de toplam kalite anlayışının yerleştirilmesinden, sürekli gelişmenin bir hayat felsefesi olarak kabul edilmesinin sağlanmasına kadar, her aşamada insan kaynakları yönetiminin önemli rolü ve sorumlulukları vardır. Toplam kalite yönetimi gibi yeni yönetim yaklaşımlarından biri olan reengineering (değişim mühendisliği) yaklaşımının yönetim ve iş dünyasına kazandırdığı yeni boyutlar, İnsan Kaynakları Yönetimi bölümünü de değiştirmektedir. Bu anlamda iş birimlerinin bölümlerden süreç ekiplerine doğru değişmesi, insanların rollerinin kontrol edilenden, yetkilendirilene doğru değişmesi söz konusudur. Eğitim olgusunda işe hazırlamadan, yetiştirmeye doğru değişim gerekli görülmektedir. Çalışanların performans ölçümü ve ücret politikasında faaliyetlerden sonuçlara doğru değişim dikte edilmektedir. Kariyer geliştirme, yükselme ve ilerleme kriteri olarak performanstan yeteneğe doğru değişimden söz edilmektedir. Nihayet değerler kapsamında koruyuculuktan üretkenliğe doğru değişim olgusu (Hammer ve Champy,1994:59-68), insan kaynakları yönetimi için de yeni ve farklı bakış açıları ile olaylara bakma ve değişim zorunluluğunu ortaya koymaktadır. Reengineering yaklaşımı, insan kaynakları yönetimi için ortaya koyduğu değişim zorunluluğu ile insan kaynakları yöneticisine de yeni roller ve sorumluluklar yüklemektedir. İnsan kaynakları yöneticisine yüklenen bu yeni roller ve sorumluluklar, yeni beceriler de gerektirmektedir. Bu anlamda insan kaynakları yöneticisinin üç tip beceriye ihtiyacı vardır: İnsan kaynakları yönetimi becerisi, İşletme yönetimi becerisi, Değişim yönetimi becerisi. İnsan kaynakları yönetim becerisi zaten olması zorunlu bir kriterdir. İlaveten işletme yönetimi becerisi ve değişimi yönetimi becerisi, insan kaynakları uzmanlarının iş şartnamesi arasına girmiştir. İnsan kaynağı yöneticisi için artık sadece insan kaynakları uygulamalarının uzmanı olmak yetmemekte, bununla birlikte stratejik planlama, süreç teknolojisi ve mali analiz bilgileri ile donanmış olmak; işletme yönetimi becerisine, veri analizi, ikna yeteneği ve etkin liderlik gerektiren değişim yönetimi becerilerine sahip olmak gerekmektedir. Bu beceri kriterlerine bağlı olarak insan kaynakları yöneticileri de organizasyonda üst sıralara tırmanmaktadır. Kamuda genel müdür düzeyinde unvanlar vardır. Özel sektörde de koordinatör, genel müdür yardımcısı gibi unvanlar yaygınlaşmaya başlamıştır. Bu eğilim, insan kaynaklarının stratejik önemi ile de doğru orantılıdır. Zira, işletme stratejileri ile insan kaynaklarının uyumu ancak insan kaynakları yöneticilerinin üst düzey karar sürecine katılmaları halinde mümkündür (Erdut, 2002:66). İnsan kaynakları yöneticilerinin örgütlerin üst yönetimine tırmanmasının ve stratejik karar sürecine katılmalarının hem stratejinin geliştirilmesini, hem de insan kaynakları ile yapısal bağın oluşturulmasını kolaylaştıracağı söylenebilir. ArthurAndersen İnsan Kaynakları Danışmanlığı nın gerçekleştirdiği 2001 e Doğru İnsan Kaynakları Araştırması da bu savımızı destekleyen bazı bulgular ortaya koymaktadır. Araştırmanın bazı özet sonuçlarına göre, artık insan kaynakları stratejik yönetimin ayrılmaz bir parçası olarak görülmektedir. İnsan kaynakları sorumluları üst yönetimde yer almaktadır. Bilinen insan kaynakları sorumluluk alanlarının dışında, kurum kültürü yaratma, kurumsal iletişim ve çalışanların yetkinliklerinin geliştirilmesi en çok önem verilmesi gereken alanlar olarak öne çıkmaktadır (ArthurAndersen İnsan Kaynakları Danışmanlığı, 2000: ). Bunun yanında, her ne kadar ülkemiz koşullarında pek çok organizasyonda insan kaynakları departmanlarının sadece moda olduğu için başlatıldığı, birçok uygulamanın bilimsel bir temele dayanmadan yürütüldüğü, uygulamacıların yeterli ehliyete sahip olmadığı öne sürülmüş ise de (Ergin, 2002:199), ArthurAndersen İnsan Kaynakları Danışmanlığı nın araştırması, ülkemizde de insan kaynakları yönetimine bakışın önemli ölçüde değiştiğini göstermektedir. III. BİLGİ TOPLUMU VE İNSAN KAYNAKLARINDA DEĞİŞİM A. BİLGİ TOPLUMUNDA İNSAN Yaşanmakta olan küreselleşme ekonomik, organizasyonel ve bireysel anlamda global bir paradoks olarak hem çalışanları, hem organizasyonları, hem de insan kaynakları yönetimini değiştirmekte; aynı zamanda insanlık tarihinde olmadığı kadar yeni fırsatlar sunmaktadır (Naisbitt, 1994:216). Bilgi toplumu süreçleriyle birlikte küresel bilginin paylaşılmasının önündeki engellerin kalk-
7 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim ması organizasyonları ve iş süreçlerini etkilemektedir. Zira, bilgi toplumu süreçleriyle birlikte telaffuz edilen bilgi ekonomisi; bilgi organizasyonu, bilgi işçisi kavramlarının yanında bilgi süreçleri, bilinen yönetim düşüncesine son vermiştir (Stewart, 1997:1-56). Bu durum insan kaynakları yönetimi anlayışı için de geçerlidir. Bu nedenle, Alvin Toffler in Üçüncü Dalga, Geleceğin Şoku ve Güç Değişimi isimli yapıtlarında ortaya koyduğu gibi bilgi toplumunun kazanımları ile birlikte insan kaynakları yönetimi farklı boyutlara taşınma arifesindedir. Esasen, Peter Drucker ın bilgi toplumunun merkezine insanı yerleştirmesi (Beatty, 1998:227), başarılı işletmelerin en çok önem verdiği entelektüel sermaye nin odağında düşünen, araştıran, yaratıcı insan (Düren, 2000: 100) olması, 2000 li yılların arifesinde insanı bilgi ekonomisinin temel dayanağı ve en değerli kaynağı haline getirmiştir (Stewart, 1997:37). Rekabette üstünlüğün de kritik faktörü olan entelektüel sermayeye sahip olmak, elde tutmak, geliştirmek ve etkin kullanmak olgusu insan kaynakları yönetiminin etkinliği ile ilişkilidir. Bu durum, bilgi toplumlarında seçim sürecinden, performans yönetimine ve elde tutma uygulamalarına kadar, Yetkinliğe Dayalı İnsan Kaynakları Yönetimini ön plana çıkarmıştır. Gerçekten de bilgi toplumu bütün işlerin bilgi içeriğini arttırmış; dolayısıyla eğitimli, bilgili, yaratıcı insanı bilgi toplumunun simgesi haline getirmiştir. Bu nedenle, bilgi toplumu süreçleriyle, insan kaynakları yönetiminin karşı karşıya kaldığı değişim dalgası geçmişle karşılaştırılamayacak ölçüde köktendir. En başta insan kaynakları yönetiminin hedefi olan insan kavramı bilgi toplumu ile değişmiştir. Zira, iletişim teknolojilerinin bilgi paylaşımını akıl almaz boyutlara taşıdığı, bilgi ve becerinin her türlü kaynağın önüne geçtiği bilgi toplumu; bilgi çalışanı ve bilgili insan kaynağı üzerine inşa edilmiştir. İşletmeler, hatta uluslar için kritik rekabet faktörü hala insan kaynakları olmakla birlikte, bilgiye hakim, bilgiyi üreten ve kullanan insan kaynağı haline gelmiştir. B. BİLGİ TOPLUMUNDA İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNİN ORGANİZASYONEL DEĞİŞİMİ Bilgi toplumu süreçleri organizasyonel anlamda birçok değişime yol açmıştır. Bunun nedenlerinden biri, bilgi toplumunda akıl almaz boyutlara ulaşan bilgisayarlaşma, robotlaşma ve worldwide web olanaklarının insan kaynakları yönetimine birçok yenilikler getirmiş olmasıdır (Beagrie, 2004:26). Bir diğer değişim nedeni, insan kaynakları alanında artan küçülme ve dış kaynak kullanma (outsourcing) uygulamalarıdır (Davis, 2003:242). Bu olgular insan kaynakları yönetimini bireysel ve organizasyonel anlamda yeni boyutlara taşımıştır. Bilgi toplumu süreçleriyle birlikte insan kaynakları yönetiminin ulaştığı yeni boyutların en somut sonucu, insan kaynakları yönetiminin bir yenilenme sürecine girmesi olmuştur. Yenilenme süreci kapsamında insan kaynaklarının organizasyonu, kademe sayısı, çalışan sayısı, uzmanlık alanları, görev-yetki ve sorumlulukları sorgulanmakta ve değiştirilmektedir. Değişim özelikle insan kaynakları yönetiminin organizasyonel boyutlarını etkilemektedir. Değişimin zorunlu kıldığı küçülme olgusu, insan kaynakları yönetimi kademelerinde azalmayı ifade etmektedir. Kademelerin azalmasında insan kaynakları yönetiminin uzmanlaşmaya yönelmesinin de büyük payı vardır. Bu kaçınılması imkansız sürecin sonunda insan kaynakları yönetimi departmanlarının tek kademeden ve her biri kendi alanında uzman, ama tümü insan kaynağının geliştirilmesini amaçlayan uzmanlardan oluşan bir yapıya dönüşmesi beklenmektedir. Nitekim, daha etkin bir insan kaynakları yönetimi için bu zorunludur. İnsan kaynakları yönetiminin etkinliğini maksimize etmek için yeniden yapılanan insan kaynakları departmanı, sadece mevcut işlerin daha iyi yapılması için sistemler kuran, formlar hazırlayan bir yer olmaktan çıkmıştır; değişimin ve gelişimin merkezine haline gelmiştir. Bu nedenle insan kaynakları profesyonelleri de mevcut uzmanlıkların yanında adeta birer değişim uzmanına dönüşmüştür. Bu dönüşüm nedeniyle departman üyeleri değişen departman bilgileri, organizasyonu, görev, yetki ve sorumluklarını dikkate alarak, bölümlerinin iş tanımlarını yeniden yazmak durumundadır. Amaç, bu süreçlerin sonunda, üst yönetimin ortağı ya da partneri olacak kadar donanımlı, rekabet gücünü yükseltme konusunda iddialı ve uzmanlardan oluşan yeni bir insan kaynakları departmanını oluşturmaktır. Yeni departman, işletmenin vizyon, misyon ve değerleri doğrultusunda kurumsal sorumluluğunu kendisi belirleyen, sürekli gelişme felsefesi ile bilgi üreten uzmanlardan oluşmaktadır. Departmanda üretilen bilginin de bir değeri, bir pazarı olacaktır. Günümüzde birçok insan kaynakları hizmetinin dış kaynaklardan temin edildiği düşünüldüğünde, uzmanlaşan insan kaynakları departmanında üretilen bilgilerin paylaşımı hatta satılması mümkün hale gelmektedir. C. İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNİN DIŞA AÇILMASI Uzmanlaşmaya bağlı olarak insan kaynakları departmanları dışa açılmaktadır. Bir başka deyişle, insan kaynakları departmanları için insan, sadece işletme çalışanları olmaktan çıkmış; aynı zamanda müşteriler de, bölümün ilgi alanına girmiştir. Uzmanlaşma ve dışa açılma süreçleri ile birlikte insan kaynakları profesyonellerinde aranan yeterlilikler değişmekte, liderlik stili, yönetim sezgisi, dış rekabet ve finans bilgisi, iletişim ve hat yöneticileriyle birlikte çalışma becerisi (Semler and Chiu, 2004:326) gibi yeni yeterlilik kriterleri ön plana çıkmaktadır. Bunlar etkili bir işletme yönetiminin de anahtarıdır. Bu yeterlilik kriterleriyle insan kaynakları yöneticilerinin işletme yönetimine aday olduğu ortaya çıkmaktadır.
8 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim Aslında, işletmeye katkılarını somutlaştırmak isteyen insan kaynakları yönetimi ve yöneticisi satınalma, üretim, satış ve satış sonrası hizmetler dahil, işletmenin başarısına katkı sağlayan her süreçte yer almak zorundadır. Bir başka deyişle, insan kaynakları uzmanları bürolarından çıkarak, sahaya inmek durumundadır. Bu nedenle, insan kaynakları departmanının ortak dili stratejinin, ortak hedefi de organizasyonun rekabet gücünün yükseltilmesine dönüşmektedir. D. İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNİN KÜRESELLEŞMESİ Küreselleşme olgusunun ve bilgi toplumunun sağladığı olanaklar, ticari entegrasyonu sağladığı kadar, ulusları ve kültürleri de birleştirmektedir. Dolayısıyla küresel ölçekte bir işletme enstrümanı olarak insan kaynakları yönetimi dünyanın her tarafındaki kültürü anlamak, global düşünmek ve global iş üretmek zorundadır (Joy and Howes, 2003:168). Bu nedenle insan kaynakları, insanların küreselleşme nedeniyle genişleyen ve sınırları kalkan rekabet alanlarına düşünce olarak uyum sağlamasında görev üstlenmektedir. Bunun yanında, insan kaynakları yönetimi, bütün bu öncü ve stratejik nitelikleri, insan bilgisi ve insan kaynağına hakimiyeti ile odak noktasında insanın bulunduğu yeni ekonomi için de gelecek vaat eden bilim dalları arasında yer almaktadır. Zira, bilginin elde edilmesi, işlenmesi, dönüştürülmesi ile dağıtımı süreçlerini kapsayan yeni ekonominin (Aktan, 2006) dijitalleşme, araştırmageliştirme, küreselleşme ve insan kaynakları profilinde yaşanan radikal değişim olarak sayılan temel özellikleri, insan kaynakları yönetimi ile ilişkilidir. Öte yandan, çokuluslu şirketler açısından ev sahibi ülkelerin sosyal ve kültürel özelliklerine uyum sağlamak amaçlı eğitim fonlarının amaçlarına ulaşmış olması (Gürün, 2001:185), insan kaynakları yönetimini, eğitim ve kültürel uyum açısından da stratejik hale getirmektedir. Zira, insan kaynakları yönetimi, özellikle çok uluslu şirketlerde, yönetim ve insan kaynakları sisteminin evrensel ilkelerinin aynen uygulanması yerine, kültürel farklılıkları ve yerel özellikleri dikkate alan bir yaklaşım ortaya koyarak, kültürel farklılıkların dezavantajını, avantaja dönüştürmektedir. Kısaca, bilgi toplumu süreçleriyle insana atfedilen önem, tüm mal ve hizmet üreten firmalarda insan kaynakları işlevlerinin yeniden yorumlanmasına, insan haklarına saygının güçlendirilmesine, çalışma hayatından başlayarak özgürlüklerin artmasına, aileden toplumun geneline kadar her alanda demokrasinin derinleştirilmesine olanak sağlamaktadır. Buna ek olarak, günümüzün büyük bir bölümünün geçtiği iş yaşamının daha insanca bir iklime kavuşturulmasına, çalışma hayatının kalitesinin yükseltilmesine, giderek tüm yaşam kalitesinin arttırılmasına zemin hazırlamaktadır. Bütün bu gelişmelerle birlikte, insan kaynakları profesyonelleri, organizasyonların üst yönetimlerine hızla tırmanmaktadır. IV. BİLGİ TOPLUMUNDA İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİNİN YANITLANMASI GEREKEN SORULARI A. MOTİVASYON Bilgi toplumunda farkı yaratan, insandır. İnsanı farklı kılan yaratıcılığı ve örgüte katkılarıdır. Bu farkı yaratacak gücü harekete geçirmek, geçmişte olduğu gibi bilgi toplumunda da sorun olmaya devam edecektir. Bu anlamda, klasik motivasyon teorilerinin yanında yeni nesil bilgi işçilerini motive edecek, yaratıcılığını ve potansiyelini harekete geçirecek yöntemlere ihtiyaç ortaya çıkmaktadır. Bilgisayarların ve robotların hakim olduğu bilgi toplumunda değişen iş ve iş yeri kavramları ve iş yapma teknikleri göz önüne alındığında, özellikle klasik işyeri kavramının dışında kendi belirlediği ortamlarda ve mekanlarda, kendi belirlediği sürelerde, bağımsız çalışan, kendi imkanları ile bilgiye dayalı değer üreten altın yakalı çalışanların nasıl elde tutulacağı, nasıl motive edileceği, performansların nasıl ölçüleceği, ücret ve ek kazançlarının nasıl sistematize edileceği, hangi ödüllendirme yöntemlerinin uygulanacağı önemli sorunlar olarak karşımıza çıkmaktadır. B. EĞİTİM VE GELİŞTİRME Eğitim ve geliştirme bilgi toplumunun olmazsa olmaz kavramlarından biridir. Eğitimli çalışanlarla organizasyon eğitimin ve sürekli gelişmenin stratejik önemi konusunda görüş birliğinde olmalıdır. Teorisyenler hayat boyu eğitimi önermektedir. Bu organizasyonlar için de zorunludur; ancak bunu kimin isteyeceği (Casey, 2003:632) yanıtlanması gereken bir sorudur. Bu nedenle eğitim ve geliştirmenin kim için, nerede, nasıl ve hangi boyutlarda yapılacağı önemli bir sorundur. Bilgi insanının temin edileceği kaynakların globalleşmiş olması düşünüldüğünde eğitim ve geliştirmenin nasıl programlanacağı; farklı uluslardan, farklı bölgelerden temin edilen insan kaynağı için kültürel farkların nasıl nötralize edilerek, kurum kültürü potasında eritileceği; ya da kültürel farklılıkların nasıl zenginliğe dönüştürülerek örgütsel kazanım elde edileceği; iş yaşamındaki hızlı değişim nedeniyle önemini kaybeden kariyer planlarının yerine nasıl bir fonksiyonun ikame edileceği, sorun olmaya devam etmektedir. Buna rağmen insan kaynakları eğitim ve geliştirme programlarını arttırmak ve genişletmek için web bazlı programlar yoğun bir şekilde kullanılmaktadır. Bu amaçla oluşturulmuş web siteleri geniş ölçüde bilgi sağlamakta ve pratisyenlere rehberlik etmektedir. Bunlar aynı zamanda hızla değişen çalışma hayatı koşullarına uyumu kolaylaştırmakta ve profesyonel gelişmeye katkı sağlamaktadır (Kohl vd., 2004:342).
9 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim C. ELEKTRONİK İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ VE DIŞ KAYNAK KULLANIMI Bilgi toplumunda insan kaynakları yönetimi fonksiyonlarının bir çoğunun software (yazılım) programlarıyla yapılması, gittikçe artan elektronik insan kaynakları (e-hr) uygulamaları (Perrin, 2002:7), web tabanlı testler ve personel seçimi (Wimbush, 2005:466) ve kritik fonksiyonların dış kaynaklardan sağlanması uygulamalarının uzun vadede ne sonuçlar vereceğini bu günden kestirmek zordur. Günümüzde gittikçe insan kaynaklarının örgüte kattığı değerin daha çok sorgulanır olması nedeniyle insan kaynakları, kendini ispat etme yükümlülüğü ile karşı karşıya iken, web tabanlı uygulamaların artırılarak, operasyonel hizmetler ve sorumlulukların işlem birimlerine devredilmesinin ve insan kaynakları yönetiminin küçültülmesinin insan kaynakları organizasyonlarında nasıl bir yapılanmayı gündeme getireceği, halen tartışma konusudur. Öte yandan uzmanlaşması beklenen departmanda üretilen bilgilerin global pazarlarda nasıl satılacağını ve bu satışın bireysel veya kurumsal sonucunun ne olacağını da şimdiden öngörmek zordur. Bütün bu değerlendirmelerin ışığında en kritik soru, insan kaynakları yönetiminin geleceğinin nasıl şekilleneceği; gelişmelerin daha önceki kavramları ortadan kaldırdığı gibi, insan kaynakları yönetimini de yok edip edemeyeceğidir. Daha açık ifadeyle, bütün bu gelişmelerin insan kaynakları yönetimini yok ederek, yeni bir yönetim anlayışını mı ortaya koyacağı; ya da mevcut uygulaması ile insan kaynaklarını daha da güçlendirerek, insan kaynakları kökenli genel müdür veya (Chief Executive Officer) CEO ların yolunu mu açacağı (Dagnon, 2003:281); şimdiden yanıtlanması çok zor bir soru olarak ortada durmaktadır. SONUÇ İş, insan ve organizasyonun bulunduğu her zeminde, insan kaynaklarının da var olduğu söylenmektedir. Genel olarak bir organizasyonda çalışanların tümü insan kaynaklarını oluşturur. Ancak, organizasyonların bir çalışan olarak insanı dikkate alması, sınai devrim dönemine rastlar. Bilimsel yönetim akımı ve devam eden süreçte, klasik personel yönetiminin kayıt tutma işlevinden, orta kademe yönetim düzeyine kadar, organizasyonlarda yer aldığı görülmektedir li yıllar, değişim ve dönüşüm olgusuyla birlikte insan kaynakları yönetimi kavramını da ortaya çıkarmıştır. Bunda toplam kalite süreçlerinin de önemli katkıları olmuştur. Ancak, asıl baş döndürücü gelişmelerin ortaya çıkması 1990 lı yıllardan sonradır. Değişimin, değişmez bir kural olarak algılanması ve insana bakışın kökten bir biçimde değişmesi nedeniyle insan kaynakları yönetimi değişim yönetimi ile özdeşleştirilmiştir. Günümüzde değişim ve kurumsallaşma isteğinin ulaştığı boyutlar, insan kaynakları yönetiminin geleceğine de ışık tutmaktadır. Bir tarafta, küçülmesine rağmen organizasyona katkılarını ispatla yükümlü olan bir insan kaynakları yönetimi, diğer tarafta, acımasız rekabet koşulları nedeniyle küçülme ve daha etkin olma baskısı altındaki organizasyonlar, ortak çıkarlarda buluşmaktadır. Organizasyonlar, insan kaynaklarından azami yararı elde edebilmek için her yola başvurmaktadır. Bu durum, insan kaynakları yönetimine de daha stratejik rol ve sorumluluklar yüklemekte, organizasyonun hayatiyetini sürdürebilmesi için en önemli fonksiyon haline getirmektedir. Bu önem, esasen heyecan verici ve dinamik bir meslek olan insan kaynakları yöneticiliğini ön plana çıkarmakta; insan kaynakları yöneticilerini, organizasyonların üst yönetimlerine ve karar mekanizmalarına taşımaktadır. Yaşanmakta olan bilgi toplumu süreçleri, insan kaynakları yönetiminin geleceğine ilişkin bir çok soruyu da beraberinde getirmektedir. Bu sorulara henüz yanıt verilmemiş olmasına rağmen, insana verilen önem nedeniyle insan kaynakları yönetimi, organizasyonlar için vazgeçilemez olmaya devam etmektedir. Gelişmelerin ulaştığı boyutlar ve öngörüler, tarım toplumundan bilgi toplumuna kadar büyük değişimler yaşayan insan kaynakları yönetiminin bilgi toplumu süreçleriyle birlikte değişerek, küçülerek fakat daha da etkinleşerek, işletme yönetiminin önemli bir enstrümanı olmaya devam edeceğini göstermektedir.
10 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim KAYNAKÇA AÇIKALIN, Aytaç (1996), Çağdaş Örgütlerde İnsan Kaynağının Yönetimi, İkinci Baskı, Pegem Yayınları, Ankara. AKDEMİR, Ali (1999), İşletme Bilimine Giriş, Birlik Ofset Yayıncılık, Eskişehir. AKTAN, Coşkun Can (2003), Değişim Çağında Yönetim, Sistem Yayıncılık, İstanbul. AKTAN, Coşkun Can (2006), Yeni Ekonomi, İnternet Adresi: Erişim Tarihi: AKYÜZ, Ömer Faruk (2001), Değişim Rüzgarında Stratejik İnsan Kaynakları Planlaması, Sistem Yayıncılık, İstanbul. ALDEMİR, Ceyhan, Alpay ATAOL ve Gönül BUDAK (2001), İnsan Kaynakları Yönetimi, Dördüncü Baskı, İzmir. ARTHURANDERSEN İNSAN KAYNAKLARI DANIŞMANLIĞI (2000), 2001 e Doğru İnsan Kaynakları Araştırması, Sabah Yayıncılık, İstanbul. BALTAŞ, Acar (2001), Ekip Çalışması ve Liderlik, Üçüncü Baskı, Remzi Kitapevi, İstanbul. BARANSEL, Atilla (1979), Çağdaş Yönetim Düşüncesinin Evrimi, Birinci Cilt, İkinci Baskı, İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Yayını, İstanbul. BARUTÇUGİL, İsmet (2004), Stratejik İnsan Kaynakları Yönetimi, Kariyer Yayıncılık, İstanbul. BASS, Bernard M. (1994), Continuity and Change in the Evolution of Work and Human Resource Management, Human Resource Management, 33(1), pp. 3-5 BAYSAL, Ayşe Can (1993), Çalışma Yaşamında İnsan, İşletme Fakültesi Yayınları, İstanbul. BEAGRIE, Scot (2004), Events that Changed Human Resources, Personnel Today, Nov.2, pp BEATTY, Jack (1998), Peter Drucker e Göre Dünya, Çev: Osman Akınhay, Sistem Yayıncılık, İstanbul. BİNGÖL, Dursun (1997), Personel Yönetimi, Üçüncü Baskı, Beta Yayınları, İstanbul. BROCKBANK, Wayne (2003), Convergence of HR, in Marc Efron and et al (Ed.) Human Resources in The 21st Century, John Wiley and Sons Inc., NewJersey, p CASEY, Catherine (2003), The Learning Worker, Organizations and Democracy, International Journal of Lifelong Education, 22(6), pp DAGNON, James B. (2003), HR as a Trusted Partner, in Marc Efron ant et al (Ed.) Human Resources in The 21st Century, John Wiley and Sons Inc., NewJersey, p DAVIS, Keith (1988), İşletmede İnsan Davranışı, Çev.: Kemal Tosun vd., Üçüncü Baskı, İşletme Fakültesi Yayınları, İstanbul. DAVIS, Stan (2003), Is This the End of HR?, in Marc Efron and et al (Ed.) Human Resources In The 21st Century, John Wiley and Sons Inc., NewJersey, p DEMİRKAYA, Harun (2001), Toplam Kaliteye Ulaşmada İnsan Kaynakları Yönetiminin Rolü, Silahlı Kuvvetler Dergisi, 368, pp DEMİRKAYA, Harun (2004), Personel Yönetiminden İnsan Kaynakları Yönetimine, İnternet Adresi: Erişim Tarihi DÜREN, Zeynep (2000), 2000 li Yıllarda Yönetim, Birinci Baskı, Alfa Yayınları, İstanbul. ERDUT, Tijen (2002), İnsan Kaynakları Yönetimi ve Endüstri İlişkilerinde Değişim, Türk Ağır Sanayi ve Hizmet Sektörü Kamu İşverenleri Sendikası Yayını, İzmir. EREN, Erol (1991), Yönetim ve Organizasyon, İşletme Fakültesi Yayını, İstanbul. ERGİN, Canan (2002), İnsan Kaynakları Yönetimi, Academyplus Yayınevi, Ankara. ERSEN, Haldun (1997), Toplam Kalite ve İnsan Kaynakları Yönetimi İlişkisi, İkinci Baskı, Alfa Yayınları, İstanbul. FINDIKÇI, İlhami (2000), İnsan Kaynakları Yönetimi, İkinci Baskı, Alfa Yayınları, İstanbul. FITZ-ENZ, Jac. and Jack J. PHILIPS (2001), İnsan Kaynaklarında Yepyeni bir Vizyon, Çev.: Pınar Alp Dinç, Birinci Baskı, Sistem Yayıncılık, İstanbul. GÜRÜN, Fethi (2001), Globalleşme ve Çokuluslu Şirketlerin İnsan Kaynakları Yönetimine Etkileri, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
11 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim HAMMER, Michael ve James CHAMPY (1994), Değişim Mühendisliği, Çev: Sinem Gül, Sabah kitapları, İstanbul. JENSEN, Ed and Robert H SPENCER (2004), Transforming the HR Function, Utility Week, 21(17), p. 31. JOY, Robert J. and Paul HOWES (2003), Globalization of HR, in Marc Efron and et al (Ed.) Human Resources in The 21st Century, John Wiley and Sons Inc., NewJersey, p KAUFMAN, Bruce E. (2001), Human Resources and Industrial Relations Commanalities and Differences, Human Resource Management Review, 11(4), pp KAYNAK, Tuğray, Zeki ADAL, İsmail ATAAY, Cavide UYARGİL, Ömer SADULLAH, Ahmet Cevat ACAR, Oya ÖZÇELİK, Gönen DÜNDAR, Reha ULUHAN (2000), İnsan Kaynakları Yönetimi, 2.b., İkinci Baskı, İşletme Fakültesi İşletme İktisadı Enstitüsü Araştırma ve Yardım Vakfı Yayını, İstanbul. İstan- KOÇEL, Tamer (1989), İşletme Yöneticiliği, İşletme Fakültesi Yayını, bul. KOHL, John, Milton MAYFIELD and Jacqueline MAYFIELD (2004), Human Resource Regulation ond Legal Issues: Web Sites for Instructional and Training Development, Journal of Education for Busienss, July/August, pp KÖKSAL, Mustafa (2005), İnsan Kaynakları Yönetimi, Kocaeli Üniversitesi Yayını, Kocaeli. LANGBERT, Mitchel (2000), Human Resources Management and Deming s Continious İmprovement Concept, Journal of Quality Managemenet, 5(1), pp LANGBERT, Mitchel (2002), Continuous Iprovement in the History of Human Resource Management, Management Decision, 40(10), pp LEE, Monica and Valerie STEAD (1998), Human Resource Development in the United Kingdom, Human Resource Development Quarterly, 9(3), pp MILLER, Dale (2006), Strategic Human Resource Management in Departman Stores: An Historical Perspective, Journal of Retailing and Consumer Services, 13(2), pp NAISBITT, John (1994), Global Paradox, Çev: Sinem Gül, Sabah Kitapları. ONLINE 1, Industrial Revolution, İnternet Adresi: Erişim Tarihi: ÖZKAPLAN, Nurcan ve Ahmet SELAMOĞLU (2005), Amerika Birleşik Devletlerinde Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Eğitim Üzerine, İş, Güç Endüstri İlişkileri ve İnsan Kaynakları Dergisi, 7 (1), pp ÖZSOY, Osman (2002), Geleceğin Gözde Meslekleri, Acar Matbaacılık, İstanbul. PALMER, Margaret and Winters KENNETH T.(1993), İnsan Kaynakları, Birinci Baskı, Çev: Doğan Şahiner, Rota Yayınları, İstanbul. PANNEKOEK, Anton (2006), Trade Unionism, İnternet Adresi: com/~johngray/panunion.htm, Erişim Tarihi: PERRIN, Towers (2002), Online HR Services Continue to Grow, CMA Management, 76(2), p.7. SABUNCUOĞLU, Zeyyat (1991), Personel Yönetimi, Altıncı Baskı, İstanbul. SELAMOĞLU, Ahmet (1998), İnsan Kaynakları Yönetiminin Gelişimi, Prof. Dr. Metin Kutal a Armağan, Mavi Ofset, Ankara. SELMER, Jan and Randy CHIU (2004), Required Human Resources Competencies in the Future: A Framework for Developing HR Executives in Hong Kong, Journal of World Business, 39, pp SHEEHAN, Cathy (2005), A Model for HRM Strategic Integration, Personnel Review, 34(2), pp STEWART, Thomas A. (1997), Entelektüel Sermaye, Çev: Nurettin Elhüseyni, MESS Yayınları, İstanbul. TOSUN, Kemal (1990), İşletme Yönetimi, Beşinci Baskı, İşletme Fakültesi Yayını, İstanbul. TÜRKEL, Asuman Uluçınar (1998), İnsan Kaynaklarının Etkin Yönetimi, Türkmen Kitabevi, İstanbul. ÜLGEN, Hayri (1993), İşletmelerde Organizasyon İlkeleri ve Uygulaması, İkinci Baskı, İşletme Fakültesi Yayını, İstanbul. WERBEL D. James and Samuel M. DE MARIE (2005), Aligning Strategic Human Resource Management and Person-Environment Fit, Human Resource Management Review, 15, pp
12 Tarım Toplumundan Bilgi Toplumuna İnsan Kaynakları Yönetiminde Değişim 23 WIMBUSH, James C. (2005), Spotlight on Human Resource Management, Business Horizons, 48(6), pp WOODS, Robert H. (1997), Human Resource Management, Second Edition, Educational Insttitute of the American Hotel and Motel Assocation, Lansing, Michigan. YALÇIN, Selçuk (1991), Personel Yönetimi, Dördüncü Baskı, İşletme Fakültesi Yayını, İstanbul. İNSANKAYNAKLARI.COM İÇERİK EKİBİ (2006), Ahlak ve İş, İnternet Adresi: BodyID=558, Erişim Tarihi: YOZGAT, Osman (1992), İşletme Yönetimi, Sekizinci Baskı, Marmara Ü. Nihad Sayar Eğitim Vakfı, İstanbul. YÜKSEL, Öznur (2000), İnsan Kaynakları Yönetimi, Gazi Kitabevi, Ankara.
Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (12) 2006 / 2 : 1-21 İnsan Kaynakları Bölümünün Organizasyonu Harun Demirkaya * Özet: Bu araştırmanın amacı, insan kaynakları yönetiminin organizasyonel