Proteinlerdeki bazı amino asitlerin vücut tarafından metabolize edilememesi yüzünden ortaya çıkan ve aminoasitlerin en önemli ürünü olan amonyağın üre sikusu yardımıyla detoksifiye edilememesi ile karakterli hastalıklardır. Metabolize edilemeyen amino asidin veya onun metabolizmasının bir ürününün kanda birikmesi medikal komplikasyonların temelinde yatan patolojidir. Fenilketonüride olduğu gibi aylarca klinik olarak semptom vermeyen durumlardan akça ağaç şurubu idrar hastalığı, sitrülinemi veya argininosüksinik asidemide olduğu gibi doğumdan sonraki birkaç gün içinde görülen akut ansefalopati tablosuna kadar değişen bir klinik görünüm söz konusu olabilir. Bu hastalıkların tümünde tanının ve tedavinin gecikmesi mental retardasyon, gelişme geriliği, büyümenin durması veya ani ölüm gibi ciddi problemlere yol açar.
Sıklık ve kalıtım:
Amino asit metabolizma bozukluklarının pek çoğu yenidoğan döneminde şiddetli ve ölümcül metabolik ansefalopati ile karşımıza gelir. Bu tablo çoğu zaman perinatal asfiksi ve sepsisi taklit eder. Metabolik ansefalopatinin nedeni amino asitlerin veya ara maddelerin birikerek toksik etki göstermesidir. Hiperamonemi, enerji ve sentez yollarındaki yetersizlik ve nörotransmitter sentezlerindeki bozukluklar patolojinin temelinde yatan nedenlerdir. Metabolik ansefalopati sıklıkla solunumun baskılanması, epilepsi nöbetleri ve hipoksik iskemik beyin hasarı ile birliktedir. Bu akut atağı atlatabilen bebekler psikomotor retardasyondan ve enfeksiyonlar gibi vücutta strese yol açan durumlarda tekrarlayan nörotoksik ataklardan muzdarip olurlar. Çocukluk dönemine ulaşan hastalar serebral palsi bulgularını yansıtırlar. Daha az şiddetteki mutasyonlar, daha ılıman hastalık tablolarına yol açabilir. Böyle hastalarda gelişme geriliği, metabolik dekompanzasyon atakları, epilepsi nöbetleri ve ataksi daha geç yaşlarda ortaya çıkabilir. Pek çok amino asit ve organik asit bozukluğu süngersi myelopati denilen bir durumla ilişkili bulunmuştur. Bu henüz tam anlamıyla aydınlatılmamış olan durum myelin kılıfta sünger gibi vakuolizasyon ile karakterlidir. Bazı amino asit bozukluklarında gözlenen değişik nöropatolojik lezyonlar bu durumla ilişkili olabilir.
Genel olarak sitrülin metabolizmasındaki bozukluklar kusma, beslenme zorlukları, kas tonusunda anormallikler, epilepsi nöbetleri ve koma ile ortaya çıkan nörolojik bulgular ile karakterlidir. Valin, lösin ve izolösin metabolizmasındaki bozukluklar letarji, epilepsi nöbetleri, koma ve ölümle ortaya çıkar. Fenilalanin metabolizmasındaki bozukluklar mental retardasyon ve fenilketonüriye neden olur. Metionin ve tirozin metabolizması bozuklukalrı ise uzun dönem nörolojik zorluklar ve organ spesifik semptomlara yol açar.
Amino asit metabolizma bozuklukları tarama testleri:
Bu testler yenidoğan döneminde hem kan örneklerinden hem de idrar örneklerinden yapılabilir. Tam kapsamlı bir tarama istendiğinde bu testlerin hem kanda hem de idrarda aynı anda yapılması en sağlıklı sonuçları sağlar. Topuk kanından çalışılan Tandem genişletilmiş yenidoğan taraması testleri amino asit bozukluklarının ancak bazılarını gösterebilir ve tam tarama için yetersiz kalır. Bilinen 100 kadar amino asitten 20 kadarı vücudumuzdaki proteinlerin yapısında mevcuttur. Amino asit metabolizmasındaki herhangi bir enzimin defekti nedeniyle oluşan aminoasidüriler 2 tipte gözlenir. Primer aminoasidürilerde amino asidi yıkacak olan enzim eksiktir ve biriken amino asit aynı zamanda hem kanda hem idrarda artar. Sekonder veya renal aminoasidürilerde ise amino asidin böbrek tübüllerindeki transportunda bir problem vardır. İdrarda bu amino asit artarken kanda genelde azalır. Amino asidürilerin doğasını anlamak için kan ve idrar testlerini bir arada yapmak önemlidir. Laboratuvarımızda bu kapsamda gerek tarama testleri çerçevesinde gerekse şüphelenilen durumlarda kan ve idrar örneklerinde 41 çeşit amino asit analizi bir arada yapılmaktadır.
• Asidoz yakınması olan çocuklara,
• Şiddetli kusma ve diyaresi olanlara,
• İdrarlarında anormal koku veya renk bulunan çocuklara
Tedavinin amacı prekürsör amino asidin alımının kısıtlanması, toksik metabolitlerin temizlenmesi için gerekli maddelerin verilmesi ve rezidüel enzim aktivitesinin artırılması için gerekli maddelerin sağlanmasıdır. Bu bebekler özel mamalarla beslenir. Bu mamaların içerisinde bulunan protein, yağ, karbonhidrat ve kalori miktarı bellidir ve hastalıktaki prekürsör amino asit kısıtlanmıştır. Büyüme ve gelişme düzenli olarak izlenir ve gıda alımı buna göre planlanır. Akut dekompanzasyon ataklarına karşın aile ve doktor uyanık olmalıdır. Toksik metabolitlerin uzaklaştırılması için diyaliz kullanılmalıdır. Mevcut tedavi seçeneklerinin gerektiğinde hemen kullanılabilmesi için bu bebekler yakından takip edilmelidir. Bu tedaviler ömür boyu süren tedavilerdir.