Olimpiyatlara Katılan İlk Türk Kadın Sporculardan: Prof. Dr. Halet Çambel
She has brought archeology and society together
Thanks to her, archeological artifacts are no longer just objects exhibited in museums. They are now restored, preserved and exhibited where they are recovered, and they have become means to elevate the society surrounding them.
Her yerden insan gelecek,
Herkes burada eğlenecek,
Artık ismi söylenecek,
Her zamanda Arslantaş’ın.
Halet Abla isim yazar,
Hürmüz gelir gezer,
Amele yeniden kazar,
Kepmiş* iken Arslantaş.
Yazan: Kemal Coşkun
Arslantaş’ın etirafı duvar,
Halet Bacı hoturafı** sayar,
Yazısına dünya alem doyar,
Okunacak Arslantaş’ın yazısı.
Benden selam olsun Halet bacı’ya,
Yaz gelince erden başlanmalıdır,
Kürek şakırtısından, kazma sesinden,
Yazan: Mehmet Kıstı
TÜRKİYE’NİN İLK AÇIK HAVA MÜZESİ
Karatepe – Aslantaş
1946 yılında İstanbul Üniversitesi öğre­tim üyeleri tarafından dünya bilim litera­türüne kazandırılan ve arkeoloji dünyasının Hitit hiyerogliflerinin çözüldüğü yer olarak tanıdığı Karatepe-Aslantaş Kalesi, Son Hitit dönemine (MÖ 700) ait sınır kalesidir.
Kalenin biri kuzeydoğuda diğeri güney­doğuda yer alan iki anıtsal kapısı vardır. Kapı binalarının iç yüzü heykeller, kabartmalar, yazıt ve kaidelerle kaplıdır. Tasvirlerde in­san ve hayvan figürleri, ilahi veya mitolojik varlıklar, ayinlerle ilgili oldukları düşünülen sahneler ve gündelik hayat betimlenmiştir. Her iki kapı binasında Asativatas’ın aynı an­lamdaki metni karşılıklı olarak hem Fenike hem de Luvi dilinde yazılmıştır.
Hititlerin başkenti Hattuşaş MÖ 1200’lerde tahribata uğradıktan sonra, bir dizi kent devleti ortaya çıktı. Bunlar daha sonra Asurluların değişik seferleri sırasında zapt edilip yağmalandılar. Ancak 1946’da bulunan Asativatas hükümranlığındaki tarihi Asativataya, bunların en sonuncusu idi. Bu dönemde Asativatas, Adanava (Hiyeroglif Luvice) ovası halkının hükümdarı idi. Halkı­nı bolluk, huzur, barış içinde yaşatmakla ve bütün krallarla barış kurmakla övünmektir.
Nail Çakırhan’ın İlk İnşaatı
Toprak üstüne çıkan eserlerin, doğal etkilerle yıpranmaya başlaması nedeniyle üzerlerinin kapatılması gerektiğine karar verilir. Ancak Karatepe’de yol ve su olma­ması inşaat yapmayı neredeyse imkansız hale getirmektedir. Projeyi kimse yapmak istemeyince işi Prof. Dr. Halet Çambel’in eşi olan Şair ve Gazeteci Nail Çakırhan üst­lenmek zorunda kalır. Ancak Nail Çakır­han, o güne kadar hiç inşaat yapmamıştır. Sonuçta Çakırhan, taşıma suyu getirterek Türkiye’nin ilk “geniş saçaklı çıplak beton uygulaması” olan inşaatını tamamlar. Bu inşaat, sonraki yıllarda Ağa Han ödüllünü alan Nail Çakırhan’ın ilk inşaat çalışması olma özelliğini de taşıyor.
ÖĞRENCİSİNİN GÖZÜYLE Prof. Dr. Halet Çambel
Prehistorya Bölümü’nün Eski Başkanı Prof. Dr. Mehmet Özdoğan, hocası Prof. Dr. Çambel’i anlattı.
Bugün Türk arkeolojisinin dünyada saygın bir yere ulaşmış olmasında Halet Hoca’nın çok büyük katkısı vardır. Halet Çambel, Anadolu’nun toprak altındaki kül­tür varlıklarını ortaya çıkarmak için Hashö­yük (Kırşehir); Afyon – Eskişehir Bölgesi; Karatepe ile çevresinde yer alan Domuztepe ve Kumkale (Adana); Çayönü, Girikihaciyan (Diyarbakır); Biris Mezarlığı, Söğüt Tarlası (Urfa); Fikirtepe (İstanbul) gibi birçok yerde kazı çalışmaları yapmış ya da bu çalışmaları yönlendirmiştir. Ancak bunlar buz dağının sadece görünen kısmıdır. Bunların dışın­da Halet Hanım’ın, Türkiye’deki akademik yaşama, Türkiye’nin düşünce sistemine ve bunların yanı sıra, nitelikli ve çağı anlayan insan yetiştirme konusunda Türkiye’ye çok büyük katkıları olmuştur.
1960’larda ülkemizde olduğu kadar, dünyada da “kültür varlıklarının korunma­sı” ile “çağdaş yaşamın gereklerinin yeri­ne getirilmesi”nin, birbirlerinin uzlaşmaz karşıtları olduğu görüşü hakimdi. Kültür varlıklarının varlığını sürdürmesi açısından önemli bir sorun oluşturan bayındırlık pro­jelerinin doğru bir planlamayla gerçekleş­tirilmesi hâlinde bunların birbirini tamam­layıp zenginleştirebileceği fikri, dünyada yeni yeni oluşmakta iken, Çambel Hoca bir öncü olarak bunun ilk başarılı uygulamala­rını ülkemizde daha 1964 yılında başlattı­ğı Çukurova Bölge Planlama çalışması ile gerçekleştirmiştir.
Çukurova için geliştirdiği planlı çalışma modelinin, tüm baraj bölgelerinde uygulan­ması gerektiğini savunmuş ve bu doğrultuda 1967 yılında Fırat üzerinde yapılacak Keban Barajı vesilesiyle harekete geçmiştir. Bu tür bir anlayışın altyapısı bulunmadığı için, dö­nemin ODTÜ Rektörü Prof. Dr. Kemal Kurdaş’ı ikna ederek, farklı kurumların bir araya gelmesiyle konsilyum şeklinde çalışan Keban Projesi’nin kurulmasını sağlamıştır.
Bu sayede 1968–1975 yılları arasında ya­pılan çalışmalarla Keban Barajı kültür var­lıklarına en az zarar verecek biçimde yapı­labilmiş ve bunun ötesinde o yıllara kadar hemen hemen hiç araştırılmamış olan Fırat Havzası’ndan yoğun bir bilgi akışı elde edil­miştir. Halet Çambel’in bu çabasıyla Keban Baraj Alanı’nda 23 kazı ve 4 alan belgelemesi yapılmış, 3 anıt baraj bölgesi dışına taşınmış, daha da önemlisi tüm çalışmalar düzenli ola­rak yayına dönüştürülmüştür. Bu çalışma, büyük bir yatırımı kültür varlıklarına rağmen değil, kültür varlıklarını da kazanarak yap­manın dünyadaki kurumsallaşmış ilk örneği­ni de oluşturmaktadır. Keban Barajı Projesi, dünyada hâlen bu tip çalışmalar arasındaki ilk ve en başarılı uygulama olarak gösterilir.
Karatepe’nin bulunduğu 1950’li yıllarda, kültür var­lıklarının yerinde korunması ve toplumla bütünleştirilme­si, henüz gündeme gelmemiş olan konulardı; arkeologlar ka­zıyı yapar, bilgiyi üretir, mü­zelere taşınabilen eserler taşınır, gerisi do­ğada kendi kaderine bırakılırdı. Halet Ha­nım Karatepe’yi devraldıktan sonra oradaki eserlerin kendi yerlerinde, bir açık hava mü­zesi içinde korunması gerektiğine inandı. O dönemde bu uygulama dünyada bile çok enderdi. Halet Çambel’in yapmış olduğu ilk doğru saptama, o bölgede yaşayanlar tara­fından benimsenmediği takdirde dağ başın­daki bir ören yerinin korunamayacağıydı. Bu nedenle Halet Hanım 1950 yılından 60’lı yıllara kadar Karatepe civarındaki köy­lerde yaşayanları eğitmek, onları ekonomik bakımdan zenginleştirmek ve ören yerinden onların da mutlu olmasını sağlayacak bir sistemi geliştirmek için çalıştı. Toplumla birlikte kültür varlıklarının korunması fikri­ni yıllar önce bizzat uygulamaya geçirdi ve Türkiye’nin ilk açık hava müzesini kurdu.
Arkeolojinin başka bilim dallarıyla be­raber çalışması gerektiğini, Türkiye’de ilk söyleyen Halet Hanım’dır. 1963 yılında Türkiye’de ilk defa Çayönü’nde zoolog­lar, botanikçiler, coğrafyacılar, kimyacılar, fizikçiler ve jeologların yer aldığı bir kazı ekibi kurdu. Türkiye’de ilk defa geçmişe çok yönlü bakmak gerektiği fikrini getirdi. Arke­olojinin diğer bilim dallarıyla ortak çalışma­sı anlamına gelen “Arkeometri”nin ilk kez TÜBİTAK bünyesinde kurulmasına ve daha sonra bölüm olarak ODTÜ’ye aktarılmasına önayak oldu.
Türkiye’nin akademik yaşamına yaptığı en önemli katkılardan biri İstanbul Üni­versitesi bünyesinde geliştirdiği Prehistor­ya Kürsüsü’dür. Halet Hanım Prehistorya Kürsüsü’nü, arkeolojiyi bir zaman laboratu­varı gibi gören, kuramla uygulamanın bü­tünleştiği, bilginin ülkenin ve tüm insanlığın düşünsel-sosyal zenginliğine kazandırılacak şekle dönüşmesine katkıda bulunması esasına dayanan bir kurum olarak kurmuş ve bizlere bırakmıştır. Halet Hanım tuttuğunu koparan birisidir. Engelleri aşmanın daima bir yolunu bulur. Onun için işin yapılması önemlidir. İşini Türkiye’ye ve insanlığa kar­şı bir sorumluluk olarak görür ve mutlaka ne olursa olsun yapılması gerektiğine inanır. Bir işin olması için ne yapmak lazım? Bunu belir­ler, çalışmanın altyapısını en ince ayrıntısına kadar hazırlar, çalışır ve işi mutlaka tamamlar.