TASAM | “Deveye Hendek”, ABD ye Federal Bütçe
Yayın Tarihi : 4.2.2015
ABD de Başkanın en ziyade mesai harcadığı konuların başında federal bütçe gelir. Bütçe süreci Mart ve Ekim ayları arasında tamamlanmak zorundadır. Süresi ise her yıl Eylül ayında sona erer. ABD de federal bütçe görüşmeleri tıkanınca, federal hükümette ödeme yapılamadığı için, kamu dairelerinin kapılarına kilit vurulur ve çalışanlar, bir ekmek parası bile verilmeden evlerin yollanır. Ta ki kongre alternatif öneriler üzerinde uzlaşana kadar. Tabii tıkanan sadece federal ofislerdir. Eyaletler, kendi bütçelerini, kendi gelir ve harcama tasarımlarına göre oluşturdukları için, hayat her yerde ve her alanda durmaz. Ancak federal hükümetin yabancı ülkelerdeki temsilcileri olduğu için, büyükelçilik ve konsolosluklar bile zaman zaman kapanmak zorunda kalır. Acil harcamaların karşılanması için çoğu zaman geçici bütçe seçeneğine başvurulur. Son yıllarda bir de “borç tavanı” tartışmalarını duyar olduk.
Önemli bir Fark
ABD bütçe süreçlerini izlemek, bu ülkedeki uzlaşma ve çözüm üretme geleneğini göstermesi açısından önemlidir. İktisadi sonuçları önce ABD nin kendisi, sonra ABD nin hala dünyanın bir numaralı ekonomisi olması nedeni ile küresel olan bütçe görüşmeleri, siyasidir. Parti ideolojilerinin etkisinden kolay kolay arındırılamaz. Ama uzlaşmazlığın ulusal menfaatlere tehdid oluşturmasına da asla izin verilmez. Sıkı pazarlıklar, ortak bir zeminde buluşmayı sağlar. Yine de Başkanların saçlarının ağarmasında, Mart ve Ekim ayları arasındaki bütçe hazırlıklarının ve bir sonraki yılın Eylül ayına kadar kesintisiz süren mücadelelerin büyük bir payı olduğunu kabul etmek gerekir. Zaten bütçe süreçleri ile her yıl yeniden hırpalanan Başkan ve ekibi, Federal Maliye Politikasının yürütme erkini elinde bulundurur. Ama aynı başkan ve ekibi, asla para ve faiz politikalarına müdahale etmez. Bu da Para Politikası uygulamasını, siyasetin etkisinden arındırır. Dolar’ın değeri ile ilgili olarak nadiren bir iki laf etse bile, bunun dışında spekülasyona neden olacak hareket, söz ve izlenimlerden daima kaçınır. Bunu da piyasaya bırakmak geleneği vardır.
Merasimsiz Para, Merasimle Maliye Politikası Yönetimi
Para politikasının ABD de patronu FED sistemi. FED kurulunu, başkanını ve yardımcısını Başkan atar. Ama senato’da onaylar. Ancak bundan sonra FED in işlerine artık ne Başkan, ne de “Rufailer”karışabilir, karışmaz da. Üstelik atama ve onay, başkan ve senato tarafından yapılsa bile, bunlar FED başkan ve yönetimini görevden alamaz. Bu nedenle de seçerken, dost ahbab ilişkilerine göre değil liyakate önem verilir. Buna mukabil, federal bütçe ve maliye politikası yönetimi Başkan’lığın uhdesindedir. Ama önce alışılmış bir maraton, yıpranma ve yıpratma süreci ve sonunda yıllık bütçe çıkar veya çıkmaz. Kimse önceden bir söz veremez.
Sanki bir başka Pehlivan Güreşi
2015 bütçesi de, 2014 yılının Mart ayında kongre’ye sunulmuş olup 1 Ekim 2014 ile 1 Eylül 2015 arasındaki dönemi kapsamaktaydı. 3.34 trilyon dolarlık gelire karşı, 3.9 trilyon dolarlık harcama perspektifi olan 2015 bütçesi, 564 milyar dolarlık bir açık öngörerek, GSYİH içinde bütçe açığının payını %3 e düşürmeyi hedeflemişti. Ayrıca başkan kongre’ye 18 trilyonluk bir toplam borç önerisinde bulunmuş ve bunun, ABD GSYİH sının %102 sine karşılık geleceğini bildirmişti.
ABD’nin Mart başında yeni bir federal bütçe maratonuna girmeye hazırlandığını hatırlayalım. Dolayısı ile şu sıralar Başkan Obama yeniden pehlivan güreşine hazırlanıyor. Henüz bitmeyen 2015 bütçe çilesine, Mart ayında başlayacak olan 2016 bütçe hazırlık ve görüşmeleri eklenecek. Oyunun kuralları belli. Kurumlara saygılı her ülkede olduğu gibi ABD de de Başkan’ın her yıl yaptığı ve ayrıntılı bir dökümle sunulan bütçe önerisi, kongre’nin temsilciler meclisindeki bütçe komisyonunun hazırladığı alternatif öneri(ve başka öneriler) ile yarışmak zorunda. Özellikle Başkan’ın demokrat ve Temsilciler Meclisinin Cumhuriyetçilerin çoğunluğunda olduğu bu yıl, görüşmelerin hiç te kolay geçmeyeceği belli.
Kalem-kalem Kıyasıya Mücadele
Obama yönetimi 2016 yılı için 4 trilyon Dolar’lık bir bütçe önerisi sunuyor. Bu kimine göre kabul edilmesi oldukça zor, kimine göre ise geçen yıllara göre makul bir teklif. Mart başından itibaren gelir, harcama, borç, borçlanma ve dış yardım(askeri, sivil ve kalkınma yardımları) önerileri kalem kalem tartışılacak. 2016 bütçe maratonuna, Obama yönetimi, ülkeyi krizden çıkarma gururu ile giriyor. Bundan aldığı cesaretle, cüretkar yatırım ve altyapı projesi harcamaları öneriyor(sadece altyapı için 438 milyar Dolar istiyor). Amaç bir taraftan köhnemiş altyapıyı yenilemek, diğer taraftan zaten bir hayli düşmüş olan işsizliği daha da azaltmak. Demokrat Başkan ve yönetimi, insan kaynaklarına da daha fazla harcama istiyor. Eğitim, sağlık ve fakirliğin azaltılması için sosyal yardımlar bunların başında geliyor.
Aynı zamanda yeni vergiler ve reformlar var. Yurtdışında mukim Amerikan şirketlerine daha yüksek vergi öneriyor ki bunlar ülkeye dönsün ve istihdam yaratsın. Sermaye kazançları vergisini %23 den, %28 e çıkarmayı hedefliyor.Sosyal harcamaları ve altyapı güçlendirmeyi zenginlerden alacağı vergilerle karşılamayı umuyor. Bu hesap maratonun en sorunlu alanı. “İsteyenin yüzü bir kara”. Bakalım karşı taraf ne yapacak? Şimdi artık top neredeyse sahada. Seyirci ise sadece Amerikan halkı değil, tüm dünya.