Deyişme Nedir, Tanımı (Edebiyat Kavramları Sözlüğü)
Türk Halk Edebiyatı içerisinde "Halk ozanları"nın birbirlerine karşılıklı dörtlük veya şiir söylemesidir. Atışma da denir. En az iki ozan kendi kendilerine ya da bilirkişiler ve dinleyiciler karşısında belli kurallar çerçevesinde şiir yarışı yaparlar. Birbirlerini denerler, ustalıklarıyla öne çıkmaya çalışırlar. Deyişme şu sırayla yapılır: Merhabalaşma, giriş bölümüdür. Âşıklar, birbirlerini ve dinleyicileri "Hoşgeldiniz", "Sefa geldiniz", "Merhaba" gibi sözcüklerle rediflerine bağlanan kafiyelerle dörtlükler kurarak selamlar. İkinci bölümde âşıklar kendi ustalarının şiirlerinden örnekler söyler.Tekerleme bölümü denilen üçüncü bölüm asıl deyişme bölümüdür. Ev sahibi ya da yaşlı bir kişi düz ya da geniş ayakla deyişmeyi açar. Âşıklar konu ve bend sınırlaması olmaksızın verilen oyun üzerinden deyişmeye başlar. Âşıklar asıl ustalıklarını ve sanatçılıklarını burada göstermeye çalışır. İlk ayak bitince diğer âşık yeni bir ayak açar. Deyişme sürdükçe ayaklar darayak halini alır. Deyişme karşılıklı soru-yanıt şekline döner. Âşıklar böylece birbirlerinin bilgi ve sanatlarını ölçer. Bir şekilde karşısındakini söz söylemez haline getiren âşık deyişmeyi kazanır.Dudakların birbirine değmesiyle çıkan harfleri kullanmadan yapılan atışmaya "lebdeğmez" veya "dudak değmez" denir. Aşıklar dudaklarının arasına, dik pozisyonda bir iğne yerleştirip "doğaçlama" olarak, içinde b, f, p, m, v harfleri bulunmayan sözcükler kullanarak hem çalarlar hem de atışırlar. Örneğin;"Çekil izzetle, uzlet kûşesindeAziz ol, derd-i şöhretden cüdâ ol"(Ahmed Remzi Akyürek)beytinde, sesli harflerden sonra dudakların birbirine dağmesiyle çıkabilecek olan b, f, p, m, v harleri kullanılmayarak lebdeğmez sanatı yapılmıştır.
Şöhretin vezir payındaRütbesiyle şana layıkOturuşun o duruşunHem sultana hana layıkFeryadî:
Sefa geldin gözüm üzreOlsam mihmana layıkŞeyhülislam, sadrazamDoğru Al’Osman’a layıkŞenlik:
Seninle oldum taaşşukGözlerime geldi ışıkDuymadım sen kime aşıkDillerin Kur’an’a layıkFeryadî:
Bu düşkün gönlüm açarsınSelim Sırat’ı geçersinKevser ırmaktan içersinOlasan cihana layıkŞenlik:Kul şenliği eder hürmetRikabın kıldım ziyaretSana nasip olsun cennetHuriye gılmana layıkFeryadî:
Sefil Feryadî göresenMeram maksûda eresenSancak altında durusanHabîb-i Rahman’a layık