OSMANLI ARAŞTIRMALARI XXI - PDF
Download "OSMANLI ARAŞTIRMALARI XXI"
1 OSMANLI ARAŞTIRMALARI XXI Neşif Heyeti - Editorial Board Halil İNALCIK - Nejat GÖYÜNÇ Heath W. LOWRY - İsmail ERÜNSAL Klaus IffiEISER - A. Atilla ŞENTÜRK THE JOURNAL OF OTTOMAN STUDIES XXI ; İstanbul
2 Sahibi: ENDERUN KlTADEvi adına İsmail Ö~AN Yazı Işleri Sorumlusu : Nejat GOYONç Basıldıgı Yer :Kitap Matbasellık ( 212) ' Cilt: Fatib MOcellit (212) Adres :ENDERUN KlTA..BEVİ, Büyük Reşitpaşa Cad. Yfimni Iş Merkezi No: 46 Beyazıt- İstanbul (212) Fax: (212)
3 İSTANBUL'DA DENİZ ULAŞIMI ( ) Mehmet Yavuz ERLER Osmanlı başkentinde deniz ulaşımı coğrafi yapının da elverişli olması nedeniyle daha etkili olmuş ve bağazın iki kıta sahillerinde ulaşım deniz vasıtalarıyla yapılmıştı yıllarında dünya deniz taşımacılığında buharlı gemilerin luzla yükselen taşıma kapasitesi düşmeye başlamıştı. Bu yıllarda buharlı gemiler taşıma kapasitesi açısından yelkenli gemilerin gerisine düşmüş fakat bu geçici gerileme sonraki yıllarda yani 1880' de yelkenli gernilerle yapılan taşımacılıktan birkaç kat daha fazlası haline dönüşmüştü. Buharlı ve yelkenli gemi taşımacılığımn dünya denizlerinde takip ettiği istatistiksel değişim 1 ; Osmanlı deniz taşımacılığı açısından bakıldığında nasıl bir grafik takip etmişti? sorusunu akla getirmektedir. Böylesi bir değişimin kolaylıkla takip edileceği yerlerden birisi de İstanbul'dur. İstanbul'da kara taşımacılığının az gelişmişliği deniz vasıtalarına olan talebi yoğunlaştırmaktaydı.ı Her ne kadar 1872 yılınqa sahil yolunda Ortaköy' e kadar deniz vasıtalarına nispeten ucuz ~e sıhhatli bir ulaştırma hizmeti veren tramvay hattı hizmet vermeye başladıysa da deniz ulaşımının egemenliğini sona erdirememişti.3 İstanbul'daki ulaşım sistemi yılları arasında incelemeye tabi tutulduğunda yelkenli ve buharlı gemi arasında ki rekabette tercihin hangi tarafta yoğunluk kazandığı ortaya çıkacaktır. İstanbul'da basın ve düzenli resmi kayıtlar bu fırsatı bizlere sunmaktadır. Karadeniz-Ege Denizi ve Akdeniz 2 3 İstatistik Avrupa Deniz taşımacılığında kullanılan buharlı ve yelkenli gemilerinin karşılaştınnasını yapan bir grafik haline dönüşturülmüştür. Teoman Özalp, "Yolcu Gemileri", Türk Loydu Vakfı Seri Konferanslar ll, İstanbul 1987, s. 15. Mehmet Yavuz Erler, "Mizah Dergilerinin lşı~ında, Tarihleri Arasında İstanbul'da Kara Taşımacılığı", Tarih ve Toplum, s. 204, Aralık 2000, ss Wolfgang MUller-Wiener, Bizanstan Osmanlı 'ya İstanbul Limanı, çev.erol Özbek, T.V.Y.Y., 1998 İstanbul, s.151. OSMANLI ARAŞTIRMALARI, XXI (2001).
4 70 arasında yapılan deniz taşımacılığı mn doğal bir merkezi konumunda olan bu metropolde yeni bubarlı gemi teknolojisinin kent ulaşırnma ne yönde etkide bulunduğu devri n belgelerinin bizlere sunduğu imkanlar dahilinde incelenecektir. İstanbul'da deniz ulaşımı denince akla ilkönce kayıklar gelmekteydi. Buhar kazanları ile çalışan vapurların henüz bilii1il1ediği yıllarda ulaşım çoğunlukla pazar kayıklan ile yapılmaktaydı. Boğaz da sert rüzgarlı havalarda yolcular korkulu dakikalar geçirirler ve şiddetli poyraza ve akıntıya karşı kas kuvvetiyle karşılık verilirdi 'de Kandilli yakınlannda saray bekçileri, odun nakliyatı yapan kayıkçjardan vergi almaktaydılar.s Anlaşılacağı üzere buharlı gernilerin gündeme gelmesinden önce nakliye işlemleri de kıyıların s ı ğ olduğu güzergahlarda kayıkçılar tarafından yapılmaktaydı.. İskelelerde kayığa binrnek isteyenlerin istedikleri kayığa binrnek gibi bir lüksleri yoktu. Ayrıca karşı sahilde müşterinin çıkmak i sted iği noktayı tutturmada kayıkçılar oldukça başarısız idiler.6 Kayıkla ya da mavnalarla ulaşım buharlı gernilerin seferlerine başlamasıyla cazip bir ulaşım imkanı olmaktan çıktı. Derin Köprü civarında bile vapurların artış göstermesi son olarak buralarda tutunan kayıkçıların iflasına neden oldu ve kayıkçıların sayısı kademeli olarak azaldı.7 Ancak mesire yerlerine düzenlenen gezilerde kayıklar bir müddet daha gündemde kalmaya devam ettiler. Seyir mahalleri ne ve iskele harici yerlere işlernek üzere cuma ve pazar günleri düzenli ulaşım hizmeti veren kayık kumpanyaları oluşturulmaya çalışıldığına dair haberler, mizah dergilerinde devrin gündemini oluşturdular.s Pazar Kayıkları: 15 metre uzunlukta iki, üç hatta dört çifte kürekle hareket ettirilen ahşap teknelerdi. EserTütel, " Şirket- i Hayriye, Tarih ve Toplum, S.l25, Mayıs 1994, s.26. Sarkis Sarraf Hovhannesyan, Payitaht İstanbul 'un Tarihçesi, çev. Elmon Hançer, T.V.Y.Y., İstanbul 1997, s.62. Çıngıraklı Tatar, 21 Nisan 1289,s.l. Çıngıraklı Tatar, 4 Nisan 1289, s. 1. Çıngıraklı Tatar, 21 Nisan 1289, s.2.
5 71 Resim I: Max Fruchteımann'ın bir kartpostalında; XIX. yüzyılın son çeyreğinde kayıklar. Kayıkçılar buharlı gemilere kaptırdıklan kazanç kapılan için reaksiyon gösterınede gecikınediler. İlk büyük direniş Hüseyin Haki Efendinin çizimini yapıp İngiltere'de inşa ettirdiği araba vapuru Suhulet'e karşı oldu. Çünkü buharlı gemiler şehir içi ulaşımında yükten ziyade yolcu taşımak için planlanmışlardı ve ağır yükler 187l'e kadar çoğunlukla mavna ve kayıklarta taşınmaya devam etmekteydi. Üsküdar-Kabataş arasında seferlerine başlayan Suhulet bir araba vapu- ruydu ve asıl misyonu yük taşımaktı. Yolcu taşıma alanında hizmet veren kayıkçı ve mavnacıların yük taşıma sektöründe zorunlu istihdamlarının da artık sonu gelmiş idi. Araba Yapurunun Üsküdar sahiline yanaşması engellenıneye çalışıldıysa da Suhulet vasıtasıyla orduya ait topları karşıya geçirmekte olan kumandanı hiddetlendirrniş ve aba altından sopa yerine kayıkçılara bu defa top gösterilmiş idi. Sonuç malum... 9 Yolcu taşıma hususunda "Paşalar Şirketi" J.carşısında uğranılan mağ l ubiyet bu kez de yük taşıma hususunda ordu mensuplan karşısında yaşanmıştı. lo 9 lo Eser Tütel, a.g.m, s.30. " Kayıkçılar başlangıçta vapurları iskelelerde engellemeye çalıştılar, ancak uzun vadede bu yeniliğe karşı isteklerini kabul ettiremediler, çünkü Şirket-i Hayriye hisselerinin büyük kısmı, kamu hayatını belirleyen üst tabakanın elindeydi, dolayısıyla her zaman huzursuzluk kaynağı olan kayıkçılar loncası hükümet nezdinde destek bulamıyordu ". Bkz. Wolfgang Müller-Wiener, a.g.e, s.154.
6 'Ierden itibaren kayıkçılar, mesire yerlerine ulaşım gibi yeni alternatifler aramaya başladılar. Taşrada bulunan meslektaşlan da benzer sıkıntılar içindeydi. İzmir'de de buharlı gernilerin nakliye alanındaki faaliyetleri kayıkçıjari iflasın ve bazen de isyanın eşiğine getiriyordu. ı ı Ancak Trabzon Vilayeti'nde bulunan kayıkçıların yaptığı gibi onlar da silah ve tütün gibi yasak emtianın kaçakçılığına baş layarak kendilerine yasal olmayan ye~ kazanç kapılan o luşturmuş lar ve böylelikle de varlıklarını korumaya çalışınışlardı.l2 Eski ve yeni teknolojinin çatışması İstanbul denizlerinde sürerken; iki önemli unsur ön plana çıkmaktadır. Bunlardan eski teknolojiyi temsil eden yelkenliler ile kayıklar hakkında kısa bir durum değerlendirmesi yapmış bulunmaktayız. Yeni teknolojiyi temsil eden vapurların ~hçesi üzerinde yapılacak araştırma ise, bu mücadelenin kronolojik grafiğini tespitte önem arz etmektedir. Buharlı deniz vasıtaları 1830'lardan beri Osmanlı karasularında seyr-ü sefer yapmaktaydılar. Ancak yıllarına kadar buharh araç l arın limanlara yaklaşabilme l eri ve yüklerini boşaltabilme l eri hususunda herhangi bir atılım yapılamamıştı. Bunda biraz da kayıkçıların etkisi olmal ı.13 Ancak. 1870'lerden sonra o luşturulan Şirketi Hayriye'nin saray erkanından hissedarlan altyapı çalışmalarının gereksinimine inanmaya başlamışlardı. Çünkü kendi şirketlerinin gelir elde etmesi buna bağlıydı. Limanda bekleşen gemiler hem!imanda tıkanıklığa neden oluyor, heıh de değerli zamanlanru yitiriyorlardı. Demirierne sürelerinin uzun olmasının nedeni boşaltma ve yüklemedeki hantallıktı. Malların gemiden karaya ya da gümrük depalarma taşınması için mavna bulunarnıyor, liman işçileriyle depo görevlileri arasındaki kavgaların ardı arkası kesilmiyordu. Asıl sıkıntı uygun rıhtım olmaması ve gümrük binalarındaki depoların yetersizliğiydi. 1870'lere kadar sadece Eminönü ve Galata'da birer gümrük deposu vardı. 1872'den itibaren, Eminönü, Galata gümrük depalarma Kireçkapı ve Müskirat Gümrüğü de eklenmiş ve dört antrepo oluşturulmuştu. Sirkeci ve Eminönü'nde ll Orhan Koloğlu, "Yeni Haberleşme ve Ulaşım Tekniklerinin Osmanlı Toplumunu Etk:ileyişi ",lrcica, Çağını Yakalayan Osrruınlı, İstanbul 1995, s Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Sadaret Evrakı, Divan - ı Hümayun, Mektubi Kalemi Evrakları (A.MKT.DVN.), Nr.62/22, Samsun Limanının yapım aşamasında kayıkçıların protestosu ile karşılaşmaktayız. Kıyı şeridi ile açıkta demirleyen gemiler arasında taşıma hizmeti veren kayıkçılann mücadelesi başarı ya ulaşmış ve SamsWJ'da sıhhatli bir liman oluştunılamamıştı.. Liman için maliyeden gönderilen ödenelde de elli yataklı bir hastane inşa edilmişti. (BOA. A.MKT.UM.,Nr.l326188, 26 Eylül 1289)
7 aynca Rüsumat Emaneti, Zahire Gümrüğü ve Kereste Gümrüğü yer almaktaydı. Galata mevkiinde ise İhracat Gümrüğü, Emtia Gümrüğü, Müskirat ve Zahire Gümrüğü depolama işlemlerine yeni mekanlar kazandı~ıştı.i4 Kireçkapı rruritıkasında da birkaç depo bulunmaktaydı. Bütün bu yeniliklere rağmen mavnalar bürokratik karışıklık nedeniyle bir müddet daha bwalarda oyalandılar. ı872 yılında buharlı gemilere sahip üç yerli denizcilik kuruluşunun yanı sıra on beş yabancı denizcilik kuruluşu daha Osmanlı denizlerinde hizmet vermekteydi. İstanbul'a uzak diyariardan sefer yapan bu kuruluşlardan altısı İngiliz bandıralıydı. Kent içi ulaşımında hizmet veren üç yerli şirket İstanbul halkının limanlar arasına seyahatlerini ücret mukabilinde sağlamaktaydı. Şirket-i Hayriye özel bir kuruluş görünümüne sahip ise de hissedarlarının önemli bir çoğunluğunu devlet ve saray erkanı oluşturmaktaydı. Devlet erkanı için hususi olarak tahsis edilen "Vükela Vapuru" bunun en güzel kanıtı olsa gerek. Abdülmecid döneminde vekiller için tahsis edilen bu vapurda seyahat teşrifat kurallarına bağlı idi. Fuat Paşa, Saffet Paşa ve Hekimbaşı İsmail Paşa vapura özel bir merasimle binerlerdi. Teşrifata aykırı hareketler cezalandınlmaktaydı. Şeyhillislam Ahmet Muhtar Efendi, ı ı Haziran ı874 günü, özel kayığı yerine halkla birlikte vapura bindiği gerekçesiyle, görevinden azledilmişti.is Hazine-i Hassa (1864'den sonra Fevaid-i Osmaniyye) aslında bir devlet denizcilik kuruluşu olarak hizmet vermiştir. Societe Anonyme de Novigation a Vapeur Ottomane Paul Gorlero and Co. adlı kuruluş ise yıllannda İstanbul-Mudanya arasında dört-beş saatlik. hızlı bir ulaşım imkanı sunmakta idi.16 Aziziye Kumpanyası Vapurları da 1874'den iti~aren İstanbul'da ulaşım hizmeti veren bir kllli.ıluş olarak dikkatleri çekınektedir. 1872'lerde Şirket-i Hayriye'nin taşımacılık alanındaki tekel konumu kötü hizmet ve aşın gelir elde edilmesi gibi birtakım çarpık gelişmelere sahne oldu 'lerde Şirket-i Hayriye'nin, kapitülasyonlar neticesinde, kent i~ ulaşımında rekabet etmek zorunda kaldığı ecnebi kumpanyaları da yok değildi. Lloyd Kumpanyası Şirket-i Hayriye'nin kötü hizmet vermesi nedeniyle kaçırdığı müş Wolfgang Müller-Wiener, a.g.e, s.l34. IS Ertan Ünal," Savaş Yıllanrun Gazi Vapurlan", Yıllarboyu Tarih, Sayı.l 1, Kasım 1982, s Wolfgang Müller-Wiener, a.g.e, s.l Wolfgang MüUer-Wiener, a.g.e, s.l53
8 74 teriyi cezb etmekte gecikmedi.18 Derun-u Köprü (Köprü İçi) idaresinin de taşıma faaliyetlerine iştirak ettiğini yine gazete haberlerinden öğreniyoruz. Hatta bir keresinde Derun-u Köprü İdaresi tarafından yelken bezi ve ayı derisinden urgan kullanılarak yapılan vapur taşımacılık alanınçia hizmete sokulmuş ve halkın dikkatini çekmişti. Hacasının bile yelken bezinden imal edildiği bu vapur, mavnalardan hızlı hareket etmesi ve bazen onları y.edeğine alarak çekmesi mizahi bir üslupla mizah dergilerinin konusu haline gelmişti. Bu aracın Kasımpaşa'da hizmete girdiği kayıt edilmiştir.19 - Osmanlı seyahat kumpanyalarının yol güzergahına riayet etmediği durumlarda oluyordu. Eyüp'ten kalkan vapurların Hasköy, Balat, Fener iskelelerine uğradıktan sonra Yemiş İskelesine uğrayıp oradan da Galata Köprüsü iskelesi'ne gelmeleri gerekiyordu. Ancak, geri dönüş güzergahında bazen Yemiş iskelesi'ne uğranmadan diğer iskeleler vasıtasıyla Eyüp' e kadar taşıma hizmeti verilmekteydi.20 Osmanlı sularında hizmet veren yerli kuruluşlarda kadın erkek ayrımı olağan hadiselerdendi. Kadınların yeri ya üst güverteydi ya da gemilerin kıç tarafında ayrı salonlardaydı. Bazı durumlarda da sadece yelken bezi ile ayrılan bölmelerde otururlardı. İlk dönemlerde vapurlarda yolculuk esnasında tatlı, içecek ve nargile hizmetleri verildiği de olurdu. Tabü ki bir ücret karşılığında.. 21 Lloyd Kumpanyası ve Şirket-i Hayriye arasındaki rekabet de kamuoyunun ilgisini çeken bir diğer konu idi. Lloyd Kumpanyası idareli ve akıllı olmakla takdir topluyordu. Şirket-i Hayriye'nin yöneticisi konumunda bulunan Hüseyin Efendinin rekabet ve vapur şirketi idaresi hususunda Lloyd Kumpanyası'ndan öğrenecek pek çok şeyi olduğu da ince yollu mizah dergilerinde ele alınmaktaydı.22 Gazeteciler tarafından Lloyd Kumpanyası'nın diğer ecnebi kumpanyaları arasında rekabet açısından en kurnazı olduğu da tespit edilmişti. Zira 1872'de Mısır, Suriye, Yunanistan ve Karadeniz İskelelerine işiernekte bulunan Aziziye, Hidiviye, Moskov ve Fransız Kumpanyalan da Lloyd Kumpanyası ile mukayese edildiklerinde yolcuya verilen hizmet açısından cimrilikle itharn edilmekteydil er. Lloyd Kumpanyası diğer denizlerde nakliye hizmeti veren kumpanyalara nis- 18 Çıngıraklı Tatar, 23 Mayıs 1289, s Çıngıraklı Tatar, 3 Temmuz 1289, s A.g.y. 21 Wolfgang Müller-Wiener, a.g.e, s "Loyd Kumpanyası Şirket-i Hayriye'ye idare hususunda daha kırk sene ders verebilir."; Çmgıraklı Tatar, 23 Mayıs 1289, s.3.
9 petle yüzde on beş daha fazla oranda yolcuya ait yükü alma imkarn vermişti. Kumpanyanın hizmetleri aldığı yükle sınırlı kalmamış yolcujuk esnasında yolcu ya sunduğu imkanlarlada müşteri çekmesini bilmişti. Lloyd Kumpanyası tarafından gayr-ı müslüm yolcular için seyahat esnasında şarap ve domuz eti gibi gıda hizmetleri verilirken müslüman yolcujara da paşa keyiflerine göre hizmet verilmekteydi. Lloyd Kumpanyasının şarap hizmeti müslüman halk ve basın tarafından tepkiyle karşıianmış olacak ki bir müddet sonra Lloyd Kumpanyası şarap hizmeti verrnekten -hukuki anlamda- vazgeçmişti. Ancak kumpanya gemilerinde hizmet veren garsonların karaborsadan sattıkları şarabın fiyatı dört kat arttınld ı ğı halde yolcuların şarap almaya ve içmeye devam etmeleri yine mizalı dergilerine konu oluşturmuştu.23 Şirketin uyanıklığ~ tabi ki şarap hususu ile sınırlı kalmıyordu. Mesela baş~a idareler yolcuların odasına ellerini yüzlerini yıkamak için bol miktarda su koydukları halde Lloyd Kumpanyası'nda küçük şişeler içerisinde az miktarda su verilmekte ve itiraz edenyolcularada el-cevap : "Vapur hamam değil ya!" denilebilmekteydi. Bu durum vapurun fazla safra almasına mani olduğu gibi gemilere nakledilmesi gereken tatlı içme suyu masraflarını da büyük oranda azaltmakta ve şirketi kara geçirmekteydi.2 4 Esasen, İstanbul'un bazı semtlerinde görülen su sıkıntısı içme suyu fiyatlarını belirleyen sakaların işine yaramakta ve vapurlar için içme suyu bujundurma lüksünü masraflı hale getirmekteydi.25 Nakliyat işlerinde hizmette bulunan kumpanyaların birçoğu yolcuların yararlanacağı yatakların çarşaflarını her gün yıkamaktaydılar. Bu durum hem çarşaf yüzlerinin kısa sürede esicimesine heıp de su ve sabun masraflannın bütçeye eldenmesine neden olmaktaydı. Lloyd Kumpanyası ise tasarrufa riayet etmekte ve yatak yüzlerini her mevsim bir defa yıkamaktaydı. Lloyd Kumpanyası'nın pintilikleri bununla da bitmiyordu. Güverte üstü de vapwun ha Loyd Kumpanyası.ise bu konuda şarap yerine yolculara kırmızı su verildiğini belirterek kendini savunmuş olmalı ki gazetede kumpanyanın yolculara kırmızı su hizmeti vererek sarhoş olmalarını engellediğine dair yorumlara rast gelmek mtimktin. Çıngıraklı Tatar, 23 Mayıs 1289, s A.g.y. 25 Beyoğlu'nda Altıncı Dairenin su dağıtım işlerini aksattığı ve sakacıların suyu bardakla satmaya başladıkları gazete haberlerinde yer almıştı. Taksim ve İstanbul merkezi de benzer sıkıntıları çekmekte olan bölgeler arasındaydı.", Çmgıraklı Tatar, 21 Nisan 1289, s.l.; Şirket-i Hayriye'de 1875'Jerde vapurlarında içme suyu bul undurmamaya başlamışll. İçme suyunu sakalardan satın alan Şirket-i Hayriye yolcuları zaman zaman şikayetler~e bulunuyorlardı. Leraif-i Asar, Ntisha.J, 15 şevval 1291, s.6.
10 76 rap olmasırun engellenmesi amacıyla ayda bir defa yıkanmaleta ve hem süpürge hem de su masrafından kurtulmaktaydılar.26 Kısacası 1872'lerde bazı kumpanyalar ayakta kalabilmek ve gelirlerini yüksek tutabiirnek amacıyla olmadık tedbirlere ve rekabet hileleri icat etmeye başlamışlardı. İstanbul-Trabzon hattında çalışan vapurlarda da bir aralar halka bedava elanek dağıtımı gibi rekabet unsurları yer alniıştı.27 Ama şarap ikram etmek kimin aklına gelirdi...! İşin esprisi bir tarafa bu tür rekabet ortarru özel şirketlerin -ecnebi bile olsalar- baliuğundan kaynaklanıyordu. Aslında bu dönemlerde hızla artan kömür fiyatları da bubarlı gemileri yoğun tasarruf tedbirleri almaya mecbur ediyordu. ıs Aksi takdirde kumpanya sahipleri kömür fiyatlarındaki pahalılık ve artışın getirdiği. ekstra masrafları taşıma fiyatlarına yansıtmak zorunda kalıyor-.! ardı. Fiyatlarını artırmayan taşıma şirketleri daha çok müşteri çekebiliyordu. Bu da ancak tasarruf ile mümkündü. Lloyd Kumpanyası tasarruf yolunu denedi ve Boğazdaki varlığını devam ettirdi. Şirket-i Hayriye ise tercihini taşıma fiyatlarını artırmak yönünde yaptı. Şirket-i Hayriye'nin Ticaret Nezareti'ne iskele fiyatlannın artınıması yönünde yaptığı mürncaatta devri n ekonomik portresi teferruatlı bir şekilde gözler önüne serilmektedir : "... kömür ve temürün terakki-i fiyatından ve amele yevmiyesiyle meskuka~ farkının yükselmesinden ve evvelleri boğaz içine ancak altı yedi vapur işlemekde iken şimdi yaz mevsiminde daimi suretle yirmi beşden ziyade vapur işledilmesiyle kömür sarfiyatı, ve memur maaşatı tezayüd itmesinden ve tramvayın Orta Köy'e kadar işlemesi cihetiyle varidata noksan tertib eylediğinden dolayı ücüratın zammına...". 29 Bağazda yaz m evsiminde sefer yapan yirmi beşten fazla vapur deniz trafiğinin yoğunluğunu gözler önüne sermektedir. Tabii ki bunların tükettikleri kömür miktarı ve kirlettik.leri havanın oranı da hesaplanmaya değer bir başka husustur.30 Bağazda 26 Çıngıraklı Tatar, 23 Mayıs 1289, s.4.; Buharlı gemilerde bulunan buhar kazanları körnuri e birlikte su da kullanmaktaydılar. Bu durum vapurlar için yeni bir masraf defteri açmakta ve buhar kazanlarında kullanılmak üzere ihtiyaç duyulan su limanlardan temin edilmekteydi. 27 Cumhur Odabaşıoğlu, " Trabzon-İran Transit Nakliyesi ", Çağını Yakalayan Osmanlı, IRCICA, İstanbul 1995, s "... vapurlarda yalalmakta bulunan körnilrün fazla bir masraftan ibaret olduğu...", Çıngıraklı Tatar, 21 Nisan 1289, s. I. 29 BOA. Bab-ı A'li Sedaret Defterleri, Şurayı Devlet Evrala (A.MKT.ŞD.), Nr.21/3, 22 Cemazielvvel Osmanlı Devleti'nde çevre bilinci vardır ve bu durum belgelere yansımıştır. Örneğin 1854'1erde Anadolu sahillerinde bulunan Kireç Ocakları'nın fazla miktarda kömür
11 seyr-ü sefer yapan yalnızca Şirket-i Hayriye'nin vapurlan için kullandığı kömüre yıllık ödediği gümrük vergisi üç bin altın olarak kaydedilmiştir.ji Diğer Şirketlerin ise bu vergiyi ödememe hususunda gösterdikleri titizlik takdire şayandır. 1874'de Ş irket-i Hayriye şartnamesinde belirtilmediği halde asker, öğrenci vb. devlet görevinde bulunan yolculardan yalnızca yirmi para alındığı ancak bu düşük ücretin zarara sebebiyet verdiği Üsküdar, Kuzguncuk ve bazı iskelelerde devlet erkanına ait yolculardan alınmakta olan yirmi paralık ücrete on para daha ilave edileceği rapor edilmişti.32 Kömür fiyatlarındaki pahalılık yine ele alınmış ve Mösyö Ripa adlı tacirin Şirket-i Hayriye İdaresi'ne kömürün tonitolosu için otuz sekiz şiiinlik teklifinin kabul olunmasına rağmen tonitolosu kırk şiiine bir başka taeirden kömür alınması hususu tartışmalara neden olmuştu.33 Sonuçta Şirket, fiyat artışı polltikasında ısrarını sürdürmüş ve kısmen de olsa isteklerini kabul ettirebilmişti. Böylelikle, Büyük Dereye işleyen vapurlar için şimdilik yüz elli, Üsküdar Yapurları için otuz para, yolcu taşıma ücretlerine yapılacak zam için, uygun görülmüştü. Üsküdar halkının ateş ve pazar kayıklan ile ulaşıma rağbet edebileceği endişesi Şirket yetkililerinin fıyatlar hususunda makul olmalarına zemin hazırlamıştı. Rumeli yönünde ise Ortaköy' den ve Anadolu yakasında Kuzguncuk'dan itibaren Hisariara kadar on para ve daha ilerideki iskeleler için ise yirmi para zam yapılması hususunda karara varılrruştı. Üsküdar Vapurlan ücretleri hususunda ise, mevkilerine (birinci, ikinci vs.) on para zam ilavesi yönünde karar alınabilmişti.34 Ancak bu kararın uygularup 77 yakaralc.havayı kirletmesine göı yumulmaınış ve bunlardan bazıları kapattırılmıştı. Buharlı gemilerin tükettikleri kömür hususuıida henüz bir belgeye tesadüf edemedik. Ancak çevre ve kömürün kitlettiği hava konusunda devletin duyarlılığı da yabana atılmamal ıdır. BOA. Meclis-i V ala (M. V.), Nr.10960, "1854 tarihinde Kireç Ocaklannda yakılan kömürlin çevreyi kirletti ği ve ocaklann kapatılması yönünde verilenkaran ihtiva eder", H BOA. Sedaret Dosyalan, Mektubi Kalemi Umum Evrakı (A.MKT.UM). Nr.21/3, 22 Cemazielevve ve Asakir-i hazret-i padişahaneyle rnekatih-i askeriye ve rüşdiye şakirdanırun sair yolculardan noksan ücret vermelerine dair asl-ı imtiyaz fermarunda bir gone şart ve kayıd yoğiken herhangi iskele içün olur ise olsun bunlardan yalnız yirmişer para alındığı ve araba vapurlarıyla nakl edilen mühimmat-ı askeriyenin Ucüriitı dahi tarifeden yüzde yirmi noksanıyla istifa edilerek... balıiste Üsküdar ve Kuzguncuk ve sair bir kaç iskele Ucuratının mukdem dahi arz ol unduğu vechile onar para zammı istidasından...., BOA. A. MKT.ŞD., Nr.21/3, 22 Cemazielevvel BOA. MKT.ŞD., Nr.21/3, 22 Cemazielevvel BOA. A.MKT.ŞD.,Nr.2113, 22 Cemazielevvel 1291.
12 78 uygulanmadığı konusunda kesin bir fikre sahip değiliz. Zira hükümetin bu tarzdaki fiyat artışlarına razı gelemeyeceği yönündeki fikirlere de rastlamaktayız. Nitekim, mevcut Hükümet söz konusu devlet görevlilerinden alınmakta olan yirmi paraya on para ilavesi hususuna gelince buna kesinlikle izin verilerneyeceği yönündeki sinyallerini kuvvetlendirmişti.35 Şirketin 1874' de yolcu taşıma ücretlerine yaptığı zam önceki yıllarla mukayese edildiğinde fiyat artışlarındaki orantlyı da tespit etme imkanı ortaya çıkmaktadır. Örneğin, 1861 yılında Şirketi Hayriye yolcu tarifesine göre Dersaadet'den (İstanbul) Kandilli'ye gidecek olan bir şahsın, uşağı ile birlikte aylık olarak iki yüz elli kuruş ödemesi gerekmekteydi. Daha uzak iskelelerde ise.bu ücret üç yüz elli kuruşa kadar yükselmekteydi 'de yapılan zamlardan sonra aylık taşıma ücretinin bir İstanbul beyzadesine biraz daha fazlaya mal olacağı aşikardır. Çünkü yolculuk güzergalunda taşıma ücreti yirmi para daha zamlı yapılmaya başlanmıştı. Uşağı ile birlikte gidiş geliş ücreti iki kuruş daha zamlı yapıldığından ayda altmış kuruş daha fazla ödemek durumundaydı. Bu durum İstanbul beyzadesinin uşağı ile birlikte Asitane (İstanbul Merkezi)'den diğer iskelel~re yaptığı üç yüz elli kuruşluk taşıma masrafıru dört yüz on kuruşa yükseltmektey di. Yol cu taşıma fiyatlarının artışı ile kömür masraflarının artışı arasında sıkı bir bağ vardı. Şirket-i Hayriye'nin Bağazda işiernekte olan vapurlarından fazla kömür sarfiyatı yapanlarını seferden kaldırdığı ve tasarrufa gitmeye çalıştığı anlaşılmaktadır. Bundan dolayı, İstinye adlı vapur fazla kömür yakması nedeniyle satışa çıkarılmıştı.3 7 Şirket-i Hayriye Müdürü Ali Hilmi Efendi Bağazda yolcu taşımacılığı yapan gernilerin artması nedeniyle Şirket-i Hayriye'nin taşıdığı yolcu miktarındaki azalmaya dikkat çekerek, önceleri Bağazda yinni dokuz gemi ile taşıma hizmeti veren şirketin ancak yirmi gemi kullanmasının mümkün olduğu; diğer vapurların yolcu taşıyarnadjkları için masrafı arttırdığıru raporunda belirtmekteydi.38 Şi.rket-i Hayriye'nin yeni iskeleler ve köprü rlubaları hususunda hükümete kaynak sağladjğı aşikardır. Ancak, Şirketin masrafları bununla da sınırlı değildi. Örneğin, tüm iskelelere eskisi gibi güvertedeki biletçi yerine biletierin satın alındığı gişe kulübeleri yapılması, halk tarafından olumlu 35 BOA. A.MKT.ŞD.,Nr.2113, 22 Cemazielevvel Ertan Ünal, a.g.m., s BOA. A.MKT.ŞD., Nr.22/49, 28 Teşrin -isani BOA. A.MKT.ŞD., Nr.22/49, 28 Teşrin - i Sani 1290.
13 karşıtanınadı ve gişe kulübeleri semt halkı tarafmdan tahrip edil<ii.39 Bu tür modernleşme çabalan beraberinde yüklü masrafları da getiriyordu. İskeieiere muntazam mevkilerin inşası, köprü başlarına saatler ve sobaların konulması tabiki masrafları ziyadeleştiriyordu.40 Artan masraflar ve vergiler karşısında Şirket-i Hayriye tasarruf yapamaz hale gelmiş ve çareyi fiyatların artmlmasmda bulmuştu. Hükümet birnebze de olsa artan yolcu fıyatları ile ilgilenmiş ve sesini fazla yükseltmemişti. Şirket-i Hayriye'nin fıyatlar hususundaki politikası her ne olursa olsun yine de Osmanlı'ya ait bir şirketti. Osmanlı'ya ait bir şirket olarak Osmanlı vatandaşının gerektiğinde hizmetinde olması da gerekirdi. Lakin yıllarında kuraklık ve akabinde yaşanan lotlık nedeniyle İstanbul'un Eyüp semtindeki İplikhane (Açık Cezaevi) ve Eminönü'nde geçici olarak ikamet ettirilen felaketzedelerin memleketlerine geri iadeleri esnasında Şirket- i Hayriye vapurlarına rastlanılamarruştır. Aziziye, Bahriye Nezaretine ait vapurlar ve Posta Yapurları felaketzedelere taşıma hizmeti verirken bu özel Osmanlı şirketi meydanda yoktu.41 Ancak, Şirket-i Hayriye kuraklık ve kıtlık nedeniyle sıkıntı içindeki Anadolu halkını yalnız bırakmadı. Afetzedelere iki yüz Osmanlı altıru yardım yap~ak suretiyle varlığını kanıtladı.42 Ancak bu meblağ şirket maliyesinde büyük aksaklıklara yol açmış olacak ki yardımı takip eden yıllarda şirkete ait bazı gemiler satışa çıkanlarak açık kapatılmaya çalışıldı.43 Sonuç olarak, yıllarında Osmanlı karasuları hariç dünya denizlerinde yelkenli gemiler taşımacılıkta etkinlik kazanı rken; Osmanlı karasuları vapurlu gemilerden özehikle Bağazda geniş ölçüde yararlanmaktaydı. Birinci Dünya Harbi'ne kadar ecnebi vapur şirketleri sayesinde deniz taşımacılığı Osmanlı sahillerinde etkin ve renkli bir görünüme sahip idi. Birinci Dünya Harbi sonrasında ecn«?bi vapur şirketlerinin ulaşım sektöründen feragat etmesi deniz taşımacılığını da kademeli olarak azalttı. Günümüzdeki tablo Osmanlı dönemi deniz ~ımacılığı ile mukayese edildiğinde kelimenin tam anlamıyla bir çöküştür. Yalnızca Karadeniz'de yirmi beş farklı deniz taşımacılık şirketinin olduğu 39 Wolfgang Mtiller-Wiener, a.g.e., s BOA. A.MKT.ŞD.,Nr.21 13, 22 Cemazielevvel Mehmet Yavuz Erler, Ankara ve Konya Vilayetlerinde Kuraklık ve Kıtlık ( ), Basılmamış Doktora Tezi, Samsun 1997, s.l BOA. A.MKT.Ş.D., Nr.22-49, "İane Komisyonu'na mezkure", 6 EylUl BOA. A.MKT.ŞD., Nr.22/49, 28 Teşrin - i Sani
14 'lerden günümüze baktığınızda düzenli bir yolcu taşıma şirketine rastlayamazsınız.44 İstanbul için durum biraz farklıdır. Deniz taşımacılığı özellikle Boğazda halen devam ettirilmektedir. Ancak iskeleler arasında hizmet veren vapurların tarihi görünümleri modem Türkiye'yi yansıtmaktan çok hala Osmanlı'yı hissettiriyor. Köprülere daha çok yük binsin diye mi yapılıyor bilinmez. Ancak bir gerçek var o da, deniz taşımacılığında bugün de İstanbul'da mükemmelliği yakalayabilmiş değiliz. 44 Mehmet Yavuz Erler, "The Features of Sea-Transportation In The Anatolia's Co~t of Black Sea In The Second Half of XIX th. Century", lll. Ösmanlı Tarihi Çalışmaları Uluslararas_ı Sempozyumu'ru:ı sunulan bildiri, Boğaziçi Üniversitesi, Nisan 1998.