Çanakkale Savaşları Sırasında Padişahı ve Başkenti İstanbul’dan Taşıma Planları
Yaşar KARADUMAN Çanakkale Savaşlarında Padişah kimdi? Çanakkale Savaşında Osmanlının başında Sultan Reşat vardı. Sultan Abdülhamitin 1909 yılında tahttan inmesinden sonra Osmanlı Devletinin 35. padişahı olarak tahta geçmişti.
Çanakkale Savaşı'nda Osmanlı'nın başında Sultan Reşat vardı. Sultan Abdülhamit'in 1909 yılında tahttan inmesinden sonra Osmanlı Devleti'nin 35. padişahı olarak tahta geçmişti.
Sultan Reşat 1909 ile 1918 yılları arasında ve Osmanlı Balkan Savaşlarına ve 1ci Dünya Savaşı'na girdiğinde ülkenin başındaydı.
3 Temmuz 1918 tarihinde kalp yetmezliği sebebiyle 73 yaşında vefat etmiştir. Yerine kardeşi Vahdettin geçti.
Sultan Reşat 2 Kasım 1844 tarihinde İstanbul'da doğdu. Babası Sultan Abdülmecid, annesi Gülcemal Kadın Efendi'dir.
Çanakkale Savaşları sırasında hükümet ise Osmanlı Devleti’nde İttihat ve Terakki hükümetleri olarak değerlendirilen başta Sait Halim Paşa ile Talat Paşa hükümetleri ve İzzet Paşa Hükümeti görev yapmıştır.
İngilizler ve Fransızlar, Çanakkale savaşlarında Osmanlı Devleti’ni savaş dışı bırakmak ve İstanbul’u ele geçirmek için Donanma ve Hava Kuvvetleri’nden oluşan filolarıyla İstanbul’u tehdit etmiş ve bombalamışlardır.
İstanbul’un savunulmasına karar verilmiş olmasına ve bir takım askeri hazırlıklar yerine getirilmiş hükümetin ve Padişahın Anadolu’da daha güvenli olan bir yere taşınması düşünülmüştür. Hükümet’in taşınması meselesi daha önceki 93 Harbi ve Balkan Savaşları zamanında da tartışılmıştı, Edirne, Bursa, Gelibolu düşünülen şehirlerdi.
Dâhiliye Nezareti’nin 1915 yılı Şubat sonlarına doğru hazırladığı plan uygulamaya konulmuştur.
Gelibolu-İstanbul arası 150 deniz mili olduğundan düşman donanmasının Marmara’ya girmesinden 12 saat sonra, İstanbul önlerinde olacağı hesaplanmış ve buna göre tedbirler alınmıştı.
Bu plan gereği Haydarpaşa Tren İstasyonu’nda iki adet tren Eskişehir’e gitmek için Hükümet’in emrinde hazır bekletiliyordu. Birinci tren Padişah ile saltanat hanedanına ayrılmıştır. Bu tren daha hızlı gitmesi için sadece üç vagondan oluşacaktı.
İkinci trende ise hükümet erkânı ve diplomatik temsilciler bulunacak ve bu tren Padişah’ın treninden iki saat sonra hareket edecektir.
İstanbul Boğazı’nın Rumeli yakasında oturan Hanedan azası, Beylerbeyi İskelesi’ne gelecekler ve orada hazır bekletilen 40 atlı araba ile Haydarpaşa’ya ulaştırılacaklardı. Ayrıca Şirket-i Hayriye’ye ait 57 numaralı Tarabya ve 61 numaralı Sultaniye vapurları gerektiğinde her an hareket edebilecek şekilde köprüde ve 26 numaralı Suhulet araba vapuru da Üsküdar İskelesi’nde bekletilmeye başlanmıştı.
Padişah Planı onaylıyor
Bu plan Padişaha sunulmuştur. Sultan Mehmet Reşat, her ne kadar “Ben çok tarih okudum, vaktimi boşa geçirmedim bununla biliyorum ki düşman donanması boğazdan geçemez.” demiş ise de isteksiz olarak bu planı kabul edip Eskişehir’e gitmeye razı olmuştur, ve bu karar gayet mahrem bir tezkere ile bütün saltanat hanedanı azasına haber verilmiştir.
Gizlice hazırlanan plana göre Hanedan azasının kadınları Padişah trenine alınmayacaklardı. Düşman donanmasının Çanakkale Boğazı’nı sıkıştırması üzerine birçok devlet erkânı ailelerini Anadolu’da çeşitli yerlere göndermeye başlamıştı.
Eskişehir’de Yapılan Hazırlıklar
Osmanlı yönetim merkezinin taşınması düşünülen Eskişehir’de hazırlıklar başlamıştı. Eskişehir’de bazı binalara el konulmuştur.
Almanların Anadolu Osmanlı Demiryolu Şirketi’ne ait olan Şimendifer Mektebi’nden 10 büyük, 5 küçük oda 28 Şubat 1915 tarihinden itibaren kiralanmıştır.
.Saray-ı Hümâyûn’a Ait Eşyalar “Hazine-i Hassa” diye bildiğimiz Padişah’ın şahsi varidat ve masrafları ilgili teşkilat için 2 bina ile Saray-ı Hümayun’dan gönderilen değerli eşyalar için bir bina kiralanmıştır.
Camilerden, Müzelerden ve Topkapı Sarayı’ndan bazı kıymetli eşyalar bezler içine sarılıp sandıklara konarak 27 numaralı Sahilbent, 67 numaralı Boğaziçi, 69 numaralı Kalender gibi Şirket-i Hayriye’ye ait gemilerle Sarayburnu’ndan Haydarpaşa’ya geçirilmiş ve oradan üç adet vagonla Eskişehir’e taşınmıştır.
Eşyaların taşınması yine Osmanlı Anadolu Demiryolu Şirketine ait trenlerle yapılmıştır
.Eskişehir’de Padişah’ın ve beraberindekilerin ihtiyaçlarına cevap verecek her türlü düzenlemeyi yapacak ve gerekli hazırlıkları kontrol edecek memurların geçici olarak istihdam edilmesi kararlaştırılmış ve bu memurlar İstanbul’dan gönderilmiştir.
Kıymetli eşyaların savaşta zarar görmemesi ve yağmalanmaması için gerekli önlemler alınmıştır. İstanbul’dan gönderilen memurlar ve tefrişat müdürünün kontrolünde tüm hazırlıklar büyük bir gizlilik içinde yapılmıştır.
Ancak Padişah’ın ibadet edeceği caminin minaresi
tamamlanmamıştır. Minarenin inşaatında bulunan minareci Mehmet Çavuş, Orduya alınmıştır. Bu şehirde başka minare ustası bulunmadığından Mehmet Çavuş minareyi tamamlaması için acilen geri çağrılmıştır. Kendisine Jandarma Kumandanlığı’ndan izin verilmesi konusunda Eskişehir’den İstanbul’a telgraf da çekilmiştir. Padişah’ın Camisi dâhil her türlü hazırlığın yapılması taşınmanın ciddiye alındığını göstermektedir.
Konya’da yapılan hazırlıklar
Hükümet merkezinin Eskişehir’e taşınması hazırlıkları yapılırken diğer alternatifler içinde hazırlıklar yapılmıştır. Mesela Eskişehir’den sonra Konya’da da bir takım hazırlıklar yapıldığına ve Saray-ı Hümayun’a ait bir takım değerli eşyaların Konya’ya gönderildiğini belirtmektedir. Padişahın Eskişehir’de bir müddet kaldıktan sonra Konya’ya veya Bursa’ya gidilmesi düşünülüyordu” demektedir. Bu iki kaynaktan da anlaşılacağı üzere Konya’da da bir takım hazırlıklar yapılmıştır.
Devlet Hazinesi Konya’ya gönderilmiştir. Hazine’nin korunmasına memur olan 10 askerin Konya’da kalması kararlaştırılıp diğer askerlerin İstanbul’a dönmeleri istenmiştir.
Sonuç olarak Eskişehir’de, Padişah için gerekli tüm hazırlıklar yapılmış ve eksiklikler tamamlanmıştır.
18 Mart 1915’de düşman donanmasının Boğazları kesin olarak geçemeyeceği anlaşılınca Padişah ve hükümetin Anadolu’ya taşınmasına gerek kalmamıştır. Saray ve çevresindeki mevcut tedirginlik yerini büyük bir sevince bırakmıştır.
Hazırlanan göç planı bu sevinç içinde unutulup gitmiştir. Kiralanan binalar kara savaşları bitene kadar ihtiyaten boşaltılmamıştır ve hükümetçe bu süre zarfında kira bedelleri ödenmeye devam etmiştir. Çanakkale’deki tehlike bitmesiyle beraber, binalar boşaltılıp iade edilmiştir.
Çanakkale Boğazının geçilme ihtimaline karşı Osmanlı Hükümeti şehrin savunulması için askeri tedbirler yanında sivil otoriteyi güçlendirerek bir elde toplamış, iaşe için gerekli tedbirleri almış, merkez yönetimini Eskişehir’e taşımak için gerekli planları yapmış ve uygulamaya koymuştu. Kaynak: Mustafa Selçuk, alıntı yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler : Çanakkale, Savaşları, Sırasında, Padişahı, ve, Başkenti, İstanbul’dan, Taşıma, Planları