Dilimiz ve Edebiyatımız - Öğretici Metinleri İnceleme Metodu (Yöntemi )
Öğretici metinler aşağıdaki unsurları ele alınmak suretiyle incelenir:
b. Yapı (metnin plânı)
c. Ana fikir (ana düşünce)
Metinlerde ele alınan konular, kullanılan dilin özellikleri, seçilen kelimeler, tutum ve davranışlar da dönemin zihniyetini yansıtan öğelerdir.
Paragraftaki birlik ve bütünlüğü sağlamak için giriş, gelişme ve sonuç bölümlerindeki cümlelerin dil ve fikir yönünden birbiriyle bağlantı kurmasını sağlayan bağlayıcı öğeler vardır. Köprü kelimeler diye de nitelendirebileceğimiz bu öğeler cümle başı edatları, zamirler, kelime ve kelime gruplarıdır.
Ana Fikir (Düşünce)
Öğretici metin türlerine göre ana düşüncenin oluşumu farklılık gösterir. Ana düşünce olarak; felsefî metinlerde soyut bir kavram, bilimsel metinlerde teknik bir gelişme, tarihî metinlerde ve makalede siyasî bir düşünce, deneme, sohbet, gezi yazısı, ropörtaj, anı gibi metinlerde sosyal yeni bir buluş veya düşünce ifade edilir.
Metinlerin türleri ile kullanılan kelimeler arasında sıkı bir ilişki vardır. Bilimsel metinlerde çok sık bir şekilde terimlere yer verilir. Makale türündeki metinlerde doğal dil kullanılır. Dil, değişik yorumlara kapalıdır. kelimeler genellikle ilk anlamlarında kullanılır. Felsefî metinlerde dil kavram boyutuyla, kelimeler günlük hayattaki anlamlarından soyutlanmış bir görev yüklenerek karşımıza çıkar. Deneme, sohbet, anı gibi türlerde dil, öznel bir şekilde kullanılır. kelimelere yeni anlamlar yüklenir. Hitap edilen kitle de öğretici metinlerin dilinin oluşumunda etkili olur.
Antik dönemde seviye bakımından üslup yüksek, orta ve alçak üslup olmak üzere üç gruba ayrılmıştır. Mesela ölümü ifade eden yüksek üslup sahibi "ebediyete irtihal etmek", orta üslup sahibi "ölmek", aşağı üslup sahibi ise "zıbarmak", "gebermek" gibi ifadeler kullanır.
Her metin yapı, tema, ana fikir, dil ve anlatım bakımlarından aynı türde daha önce yazılmış metinlerden yararlanılarak oluşturulur.
Türk edebiyatında nesir, Tanzimat döneminden sonra gelişmeye başlar. Daha öncesinde Türk edebiyatında Batılı anlamda bir nesir geleneği yoktur. Makale, deneme, gazete… türündeki yazılar, Batı edebiyatı örnek alınarak kaleme alınmış ve günümüze kadar kendi geleneğini oluşturarak sürmüştür.
Öğretici metinlerde kelimeler ve kelime grupları daha çok ilk anlamlarıyla kullanılır. Bundan dolayı öğretici metinlerde anlam okuyucuya, mekâna ve zamana göre değişmez. Yani okuyucu, zaman ve mekân faktörleri öğretici metinlerin anlamını etkilemez. Bu bakımdan öğretici metinler edebî metinlerden farklılık gösterir.
Edebî metinlerde metnin yazarıyla metin arasında sıkı bir ilişki vardır. Bu ilişki öğretici metinlerin bir kısmı için de geçerlidir. Deneme, sohbet, fıkra, anı, gezi gibi metinlerde yazarın hayatında yer etmiş olaylar, beklentiler, özlemlerin izleri de yansır. Fakat ansiklopedi, makale, tarih gibi bilimsel metinlerde yazarın kişiliği metne yansımaz. Çünkü bu metinler nesnel bir anlatımla kaleme alınır.
Okuyucu, öğretici metni inceledikten sonra metnin yapısı, düşüncesi, anlatımı, yazılış amacını, sezdirdiği anlamı, metnin anlamının zaman içinde değişip değişmediğini, metnin okuyucuda uyandırdığı duyguları kendine göre yorumlar. Bir metnin yorumu her okuyucu veya dinleyici için farklı olabilir.