Okt. Ayşe TEPEBAŞI
1.Yazılı ve Sözlü Kompozisyon Türleri
Duyguların, düşüncelerin bir plan içerisinde nasıl anlatıldığı,
Anlatımın yazılı ve sözlü olmak üzere iki çeşidinin olduğu,
Yazılı ve sözlü anlatım türlerinin neler olduğu,
Yazı türlerinin birbirinden nasıl ayırt edildiği,
Yazılı anlatımda, kalıp yazı türlerin neler olduğu,
Dileklerin, duyguların, düşüncelerin sözlü ya da yazılı olarak belirtilmesi anlatım olarak ifade edilebilir. Anlatım; bir kimseye bir şey hakkında bir şey söyleme, bir şey anlatma işidir. Bir düşünceyi açıklama, bir duyguyu aktarma, bir isteği dile getirme eylemi olarak anlatma, bir amaç doğrultusunda sözlü ya da yazılı olarak gerçekleştirilebilir.
Yazılı ve sözlü anlatımın temeli ise dildir. Dil; duygu, düşünce ve isteklerin, bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan yararlanılarak, başkalarına aktarılmasını sağlayan, çok yönlü, çok gelişmiş bir araçtır.
2.Yazılı Anlatım Türleri
Anı, kişinin başından geçenlerin, tanık olduğu olayların dile getirilmesi amacıyla yazılmış edebi metinlerdir.
Anı yazan kişinin özellikle tanınmış sanatçı, siyasetçi ve bilim adamlarının yazdığı anılar, yaşadıkları dönemde gördükleri ya da yaşadıkları ilginç gözlemlerine ve bilgilerine dayanarak anlattıkları için, bir belge özelliği taşırlar. Anı türünde yazılanların içtenlik ve gerçeklik içerisinde yazılması beklenir. Okuyucunun ilgiyle bu türü okumasının sebebi anı türünde kullanılan üsluptur.
Edebiyatımızda Namık Kemal, Ahmet Rasim, Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Yahya Kemal Beyatlı, Ruşen Eşref Ünaydın…gibi yazarlar anı türünde eserler vermişlerdir.
Anı ile otobiyografi birbirine karıştırılabilir. Anıda dış dünyaya önem verilir. Otobiyografide kişi, kendisini konu edinirken, anı yazarları genellikle çeşitli tarihsel olaylarda yer almış ya da bu olayların yakından gözlemcisi olmuş kişilerdir.
— Ben Mareşal ve Türk Orduları Başkomutanıyım! Şaşkınlıktan ağzı açık kalan Yunanlı kekeledi: “Bir başkomutanın savaş hattına bu kadar yakın yerlerde dolaşması işitilmiş değil de!”
“İki liseli arkadaş, liseyi bitirdiklerinde yurt dışında eğitimlerine devam etmek üzere yıllardır harçlıklarını biriktirmişler. Bu birikimlerini yıllarca her şeyden mahrum kalarak, fedakârlıklar göstererek yapmışlar. Liseyi beraber bitirdiklerinde Milli Eğitim Bakanı’nı ziyarete gidip, yurtdışında okumaya gönderilmelerini talep etmişler. Ancak, bakan gençlerden birini dışarı çıkartmış ve içerdekine, ”Seni gönderebilirim, ama arkadaşını gönderirsem dedikodu olur “oğlunu gönderdi derler” onun için onu gönderemem” der. Bu durum dışarıdaki öğrenciye de söylendiğinde, durumu algılamasının ardından arkadaşına, ”Madem öyle benim biriktirdiğim parayı da sen al, hiç olmazsa biriktirme amacımı kısmen gerçekleştireyim” der ve yıllardır fedakârlıklarla biriktirdiği tüm parayı arkadaşına verir. Evet, bu Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel’dir. Dedikodu olmasın diye göndermediği oğlu ise, bugünün ünlü şairi Can Yücel.”
Gerçekçi anlatım türlerinden biri olan günlükler, bir kişinin önemli ve kayda değer bulduğu olayları , gözlem , izlenim duygu düşünce ve hayallerini günü gününe tarih belirterek anlattığı yazdığı yazı türüdür. Latincedeki “dies” (gün) sözcüğünden türeyerek “diarium” (günlük) şeklinde kullanılmaktadır.
Günlükler içe dönük ve dışa dönük olmak üzere iki farklı türde karşımıza çıkabilir.
İçe Dönük Günlükler, yazarın bir bakıma kendi kendi ile konuşmasıdır. İçinde bulunduğu doğal ve toplumsal çevreden, yazgısından yakınır. Bu metinlerde yazarın yaşadığı duygusal coşkunluğu bulabileceğimiz gibi, çeşitli kavramlar hakkındaki düşüncelerin yazarın bilincindeki açılımlarını da bulabiliriz. Edebiyatımızda Nurullah Ataç bu türün başta gelen ustalarındandır.
Dışa Dönük Günlüklerde ise yazarlar, dönemin olaylarını, siyaset ,sanat ve edebiyat adamlarını ya da gündelik sıkıntılarını öykü tekniği kullanılarak anlatmaktadırlar. Bu tür günlüklerde yazar kendi zaman dilimi içindeki tutum ve davranışlardan,düşünsel akımlardan haber verir. Bu nedenle de bu günlükler birer belge değeri taşır.. Yaşadığı hayat kesitlerini, çeşitli konulardaki izlenimlerini öykü tekniği ve zengin betimlemeler aracılığıyla günlüğüne yansıtan ünlü öykücümüz Tomris Uyar’ın günlükleri de dışa dönük niteliğe sahiptir.
Edebiyatımızda Nurullah Ataç, Salah Birsel, Oğuz Atay günlük türünde yazan önemli yazarlarımızdır.
“Üstad Necip Fazıl’ı Mola otelinde ziyaret ettik. Büyük Doğu’yu son beş sayı çıkarıp kapayışından sonra, arkadaşlar Akif, Erdem, Rasim onunla ilk kez karşılaşıyorlar. Alaeddin ve Mehmet de var. Üstad:
Ondan böyle bir şeyi ilk defa duydum. Korkuyor insan…” CAHİT ZARİFOĞLU
“Selim gibi, günlük tutmaya başlayalım bakalım. Sonumuz hayırlı değil onun gibi herhalde. Bu defteri bugün satın aldım. Artık Sevin olmadığına göre ve başka kimseyle konuşmak istemediğime göre, bu defter kaydetsin beni; dert ortağım olsun. 'Kimseye söyleyemeden, içimde kaldı, kayboldu," dediğim düşüncelerin, duyguların aynası olsun. Kimse dinlemiyorsa beni - ya da istediğim gibi dinlemiyorsa - günlük tutmaktan başka çare kalmıyor. Canım insanlar! Sonunda, bana, bunu da yaptınız."OĞUZ ATAY
Ulaşılan her türlü belge, bilgi ve kanıtlar ortaya konulmalı ve yorumlar buna uygun yapılmalıdır.
Kronolojik sıra takip edilmeli ve ilgi çekici olmasına dikkat edilmelidir.
Gereksiz ayrıntılar ayıklanmalı, abartılardan kaçınmalı, dedikodu ve asılsız bilgiler esere konulmamalıdır.
Kişinin kendi hayatını konu edindiği ve ilk ağızdan kaleme alınan biyografilere “otobiyografi” denir.
Güntekin, 1927'e kadar Fransızca ve Türkçe öğretmenlikleriyle müdürlük görevlerini üstlenmiştir. Bazı görev aldığı okullar Bursa Sultanisi, İstanbul Beşiktaş İttihat ve Terakki Mektebi, Fatih Vakf-ı Kebir Mektebi, Akşemseddin Mektebi, Feneryolu Murad-ı Hâmis Mektebi, Osman Gazi Paşa Mektebi,Vefa Sultanisi, İstanbul Erkek Lisesi, Çamlıca Kız Lisesi, Kabataş Erkek Lisesi, Galatasaray Lisesi ve Erenköy Kız Lisesi'dir.
Örnek Metin (Otobiyografi)
“1902'de doğdum, doğduğum şehre dönmedim bir daha geriye dönmeyi sevmem, üç yaşımda Halep'te paşa torunluğu ettim, on dokuzumda Moskova'da komünist Üniversite öğrenciliği kırk dokuzumda yine Moskova'da Tseka-Parti konukluğu ve on dördümden beri şairlik ederim.
Kimi insan otların kimi insan balıkların çeşidini bilir, ben ayrılıkların kimi insan ezbere sayar yıldızların adını, ben hasretlerin hapislerde de yattım büyük otellerde de açlık çektim açlık gırevi de içinde ve tatmadığım yemek yok gibidir.
Otuzumda asılmamı istediler, kırk sekizimde Barış madalyasının bana verilmesini verdiler de otuz altımda yarım yılda geçtim dört metre kare betonu elli dokuzumda on sekiz saatta uçtum Pırağ'dan Havana'ya Lenin'i görmedim nöbet tuttum tabutunun başında 924'de 961'de ziyaret ettiğim anıtkabri kitaplarıdır.
Partimden koparmağa yeltendiler beni sökmedi yıkılan putların altında da ezilmedim 951'de bir denizde genç bir arkadaşla yürüdüm üstüne ölümün 52'de çatlak bir yürekle dört ay sırtüstü bekledim ölümü sevdiğim kadınları deli gibi kıskandım şu kadarcık haset etmedim Şarlo'ya bile aldattım kadınlarımı konuşmadım arkasından dostlarımın içtim ama akşamcı olmadım hep alnımın teriyle çıkardım ekmek paramı ne mutlu bana başkasının hesabına utandım yalan söyledim yalan söyledim başkasını üzmemek için ama durup dururken de yalan söyledim bindim tirene uçağa otomobile çoğunluk binemiyor operaya gittim, çoğunluk gidemiyor adını bile duymamış operanın çoğunluğun gittiği kimi yerlere de ben gitmedim 21'den beri camiye kiliseye tapınağa havraya büyücüye ama kahve falıma baktırdığım oldu.
Yazılarım otuz kırk dilde basılır, Türkiye'mde Türkçemle yasak kansere yakalanmadım daha yakalanmam da şart değil başbakan filân olacağım yok meraklısı da değilim bu işin
bir de harbe girmedim sığınaklara da inmedim gece yarıları yollara da düşmedim pike yapan uçakların altında ama sevdalandım altmışıma yakın sözün kısası yoldaşlar
bugün Berlin'de kederden gebermekte olsam da insanca yaşadım diyebilirim
ve daha ne kadar yaşarım başımdan neler geçer daha kim bilir.”
Gezilip görülen yerleri edebî bir anlatımla tanıtılan yazılardır. Gezi yazılar, gazete ve dergilerde tek tek yayımlanacağı gibi bağımsız bir kitap hâlinde de yayımlanabilir. Gezi yazısının dili çok önemlidir. Dili akıcı ve sade olmalıdır.
İyi bir gezi yazarı, iyi bir gözlemci olmalıdır. Yazarın dikkatini çeken ve farklı özellikler gösteren insanlar, tarihî ve doğal güzellikler, farklı kültürler gibi konular edebî bir üslupla verilir. Gezi yazıları özellikle de tarihî değeri olan seyahatnameler, yazıldıkları dönemle ilgili olarak tarih, coğrafya, folklor, sosyoloji gibi birçok sosyal bilime kaynaklık etmişlerdir.
“…Taşkent'i yakından tanımak için, akşama doğru sokağa çıkabildik. Günlerden pazardı. Dışarıda nefis bir hava vardı. Rastgele yürümeye başladık. Büyük ve güzel parklardan geçtik. Büyük ve güzel meydanlar gördük. Büyük ve güzel fıskiyeli havuzlar, ruhumuzu bir sonsuzluk türküsüyle kucakladılar. Geniş kaldırımlı caddelerde, yer yer açılıp saçılan zarif çiçeklikler, yüreğimizi sevdalandırdı. Birdenbire Taşkent'i bu haliyle de sevmeye başladım. Taşkent bana, sessiz ve sakin bir sayfiye şehriymiş gibi geldi. Müthiş bir sessizlik, müthiş bir ıssızlık, şehrin bütün caddelerini, bütün meydanlarını kucağına çekmişti. Görünürlerde, hemen hemen hiç kimse yoktu. Güzelim Taşkent, sanki bir hava hücumuna uğramış veya terk edilmiş bir şehir kaderiyle, derinden derine kendisini dinliyordu. Geniş yapraklı ağaçların arkasında yükselen blok apartmanlar, pencerelerin ve balkon kapılarını sıkı sıkıya kapayarak, esrarengiz hâllerini gözlerimizden kaçırmaya çalışıyorlardı. Bizi, zaman zaman olduğumuz yere çivileyen bazı büyük binaların mimarileri, Türk-İslâm medeniyetinin nakışlarıyla süslüydü. Ben, modern binaların ön cephelerinin büyük bir kilim gibi boydan boya işlendiğini, ilk defa Taşkent'te gördüm. Bu çarpıcı güzellikler içinde, birkaç Özbek'e rastlamak, konuşmalarına kulak kabartmak, yüzlerine, gözlerine, kıyafetlerine bakmak için can atıyordum. Hayret! Kilometrelerce yürüdüğümüz halde, karşılaştığımız kimseler ancak 5-10 sayısı içinde kaldılar. Kırmızı yanan trafik lambaları önünde 3-5 araba ya var ya yoktu. Her köşe başında, her cadde üzerinde, her meydan ortasında, sessizlik âdeta taş kesilmiş. Peki, ama bu bir milyon sekiz yüz bin nüfuslu şehrin halkı nerelerde acaba? Çetin Tunca, içimden geçenleri duymuş gibi söze başladı:
"-Taşkent böyledir işte! Âdeta bir sayfiye şehridir. Ama Bakü sıcak, canlı, güzel bir şehir…"
Yavuz Bülent BAKİLER, Türkistan Türkistan
“Bu şehri Kostantin Tekfuru’nun kızı Mudına yaptırmıştır. Buraya Mudına kelimesinden bozma Mudanya derler. Allah’a hamdolsun selametle bu şehre vardık. Gurbet diyarında Cuma namazı kılmak ilk defa bu şehirde nasip oldu. Temiz toprağına yüzümüzü sürüp, Allah’a binlerce dua ve yakarıştan sonra şehri gezmeye başladık.
Burası deniz kenarında ve Bursa’nın bakımlı bir iskelesidir. Gelip giden gemiler için güvenli bir limandır. Zira bu Mudanya, İstanbul körfezinin kıble tarafında yer almakla yedi rüzgârdan korunmuştur. Ama yıldız rüzgârından tam olarak korunamamıştır. Burası iyi demir tutan bir limandır. İskele başında gümrük evi vardır. Gelen giden gemilerden ve kara tarafından gelen tüccarlardan vergi alınır, on yük akçe geliri olan bir iltizam emanetidir.” Bursa Gezisinden
8.Deneme, yazarın belli bir konuda görüşlerini anlattığı yazı türüdür. Deneme yazarı, öncelikle kendini tanımaya ve anlamlandırmaya çalışır. Kendi düşüncelerini, ruhunda duyduklarını, içten bir üslupla yazıya döker. Yazar, başkalarını etkilemek, söylediklerine onları da inandırmak için yazmaz. Sadece anlatır.
Daha çok felsefe, ahlak, siyaset, sanat, edebiyat ve eğitimle ilgili konularda yazılan denemeler; ayrıntılara inilmeden, birkaç sayfa içinde özetleniveren düşüncelerdir. Denemede her şey denemeyi yazan kişinin şahsî duyguları, düşünce ve dünya görüşü açısından değerlendirilir. Denemeci ele aldığı konu üzerine bütün bildiklerini içtenlik ve açık yüreklilikle anlatır. Gerekirse yorumlar yapar, ancak hiçbir zaman belirli, kesin bir sonuca gitmez. Konuyu kanıtlamaya çalışmaz.
Deneme yazarının amacı, ele aldığı konuda okuyucuyu bilgilendirmektir. Her doğruya şüphe ile bakıp yeniden ele almak, kendi düşüncesinin, kendi kültürünün, kendi bilgilerinin ölçülerine vurarak sınamak, deneme yazarının kişiliğini bulmasında önemli yeri vardır. Bu açıdan deneme yazarlığı, insan düşüncesinin gelişiminde olumlu etkiler yapar. Denemelerin üslubu her yazarın kendi kişisel üslubunun özelliklerini taşır. Konular belli sınırlar ile çerçevelenmediği gibi, model olarak da belli bir biçim yoktur.
Tanımlamak gerekirse, roman, hikâye, şiir gibi edebiyat türlerinden biri olan deneme, çeşitli olay ve düşüncelerin öznel bir bakışla işlendiği yazılardır.
XVI. yüzyılda Fransa'da Montaigne'nin Denemeler adlı kitabı ile başlayan bu tür, daha sonra İngiltere, Almanya ve Amerika'da yayılma alanı bulmuş. XIX. yüzyılda da hemen bütün dünya ülkelerinde aranır hâle gelmiştir. Ünlü deneme yazarları arasında bu türün yayılmasında Montaigne kadar rolü olduğu kabul edilen deneme yazarları arasında Francis Bacon, John Locke, D. Hume, D. Defoe, K. Chesterton, J. M. Murray, T. S. Eliot, B. Pascal, Montesquieu, Voltaire, H. Taine, P. Bourget, R. de Gourmont, C. Maurras, Alain, A. Gide, A. Camus vb. isimler sayılabilir.
Deneme Türk edebiyatına Tanzimat'tan sonra girer. Gazete ve dergilerin çoğalması ile de gelişir. Türk edebiyatında Batı'daki örneklerine uygunluğu açısından eser veren ilk denemeciler arasında Cenap Şahabeddin, Ahmet Haşim, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Falih Rıfkı Atay gibi yazarlar gösterilebilir. Cumhuriyet’ten sonra büyük ölçüde gelişen ve yaygınlık kazanan deneme türünde birçok yazarımız eser vermiştir. Bunlar arasında en ünlüleri şunlardır: Nurullah Ataç, Ahmet Hamdi Tanpınar, Sabahattin Eyüboğlu, Suut Kemal Yetkin, Cemil Meriç, Mehmet Kaplan, Salah Birsel, Sezai Karakoç, Melih Cevdet Anday, Vedat Günyol...
“… Dostluk konusunda düşündüğüm zaman, hep şu noktayı göz önünde tutmalı diye düşünürüm: Acaba dostluğu arattıran sebep güçsüzlük veya ihtiyaç mıdır? Acaba karşılıklı yardımlaşmaya girişirken insanların amacı tek başlarına pek başaramayacakları şeyi bir başkasının yardımıyla elde etmek, sırası gelince karşılığını yapmak mıdır? Yoksa bu yardımlaşma dostluğun özelliğidir de, dostluğun daha derin, daha asil, sırf doğanın (tabiatın) yarattığı başka bir neden mi vardır? Dostluğa adını veren sevgi, insanların yakınlık duygularıyla birbirine bağlanmasında başlıca nedendir. Çünkü çıkarlar çok kez kendine dost süsü veren ve durum gerektirdiği için saygı, ilgi gösteren insanlardan bile elde edilebilir, oysaki dostlukta hiçbir şey yalan ve yapmacık değildir, her şey gerçektir ve içten gelir. Bu yüzden, sanırım, dostluğu gereksinme (ihtiyaç) değil, doğa yaratır. Dostluğun doğuşunda, ondan ne çıkarlar elde edileceği düşüncesinden çok, ruhların sevgi ve bağlanması var…“ Dostluk-Cicero
Bunun böyle olacağına hiç şüphemiz yok. Çünkü bu iş şunun bunun istemesiyle, buyurmasıyla olmuyor; bu iş yüz yıldan beri bütün ulusun buyurmasıyla oluyor. Türk topluluğu yeni bir dil arıyor, istediğini istediği gibi söyleyecek, kafa dili olabilecek bir dil arıyor. Yazarların buna karşı koymaları değil, bunu anlayıp o dilin kurulmasına çalışmaları gerekir. Dilimiz Üzerine-Nurullah ATAÇ
Makale, herhangi bir konuda, bir düşünceyi, bir görüşü savunmak için yazılan yazılardır. Makalede savunulan düşüncenin kanıtlanması amacı güdülür. Makale, dergi ve gazetelerde yayımlanır.
Makalede, anlatım nesnel olmalıdır, öne sürülen düşünce kanıtlanmalıdır, konu sınırlaması yoktur. Bir konuyu kanıtlama, toplumu aydınlatma amacı vardır.
Makalede düşünce çok önemlidir. Ele alınan düşünceler yazının girişinde verilir; bu düşüncelere dair kanıtlar açıklanır, örnekler verilir. Sonuç kısmında da ele alınan düşünce ile ilgili hüküm verilir, sonuç ortaya konur.
Makaleler yazıldığı konuya göre uzman uzman kişiler tarafından ele alınır, bilimseldir. Bu sebeple hangi alanda yazılıyorsa o alana ait terim ve kavramlar makalede yer alır.
Makaleler, bilimsel ve gazetelerde yayımlananlar olmak üzere iki grupta toplanabilir. Bilimsel makaleler, genellikle akademik alanda yayımlanan dergilerde, gazete makaleleri ise gazetelerde yer alır. Bilimsel makale, belirli bir alanda uzmanlaşmış bilim adamları tarafından yazılır. Gazete makalelerinin yazılış tarzları -bir sorunun ortaya atılması, değerlendirilmesi, sonuca varılması- bilimsel makalelere benzer, fakat yayımlandıkları yer dolayısıyla güncel konuları işlerler. Gazete makalelerinin halkı aydınlatmak, bilgilendirmek gibi amaçları vardır. Bu sebeple konuyu hem ayrıntılarıyla değerlendirmeleri hem de merak uyandırıcı olmaları gerekmektedir.
Makale, Tanzimat Dönemiyle birlikte edebiyatımıza girmiştir. İlk makale örneği, Şinasi’nin Tercüman-ı Ahval gazetesinde yazdığı “Mukaddime” adli makalesidir. Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi, Hüseyin Cihat Yalçın makale türünde örnekler veren yazarlarımızdandır. Cumhuriyet’le beraber gazete ve dergi sayımız artmıştır. Buna paralel olarak makale yazarlarımız da artmıştır.
“…Aşağı yukarı yirmi yıllık bir süre içerisinde yüksek öğretime bağlı fakülte ve yüksek okulların tamamında okutulmakta olan bu dersin gerekçesi bugün için de geçerlidir. Hatta bu gerekçe günümüzde daha da artarak devam etmektedir. Çünkü orta öğretimini tamamlamış olan öğrencilerimizin Türkçe’yi kullanma becerilerinde gerçekten büyük aksaklıklar görülmektedir. Belirli bir yüksek öğretim kurumunu tamamlayarak hayata atılma durumunda olan bu öğrencilerin dille bağlantılı eksiklerini gidermek bir zorunluluktur. Yukarıda sözü edilen gerekçelerden sonra, çerçeve programda dersle ilgili olarak gösterilen hedef şöyle özetlenebilir: 1- Türkçenin yapı ve işleyiş özelliklerini kavratmak, 2- Dili yazılı ve sözlü anlatımda kullanma yeteneğini (?) kazandırmak, 3- Anadili şuuruna sahip gençler yetiştirmek, 4- Çalışmaları özellikle retorik alanında yoğunlaştırmak, Genel olarak düşünüldüğünde Türk Dili derslerinin belirlenen bu amacı için söylenecek fazla bir şey yoktur. Çünkü, dille ve edebiyatla ilgili olarak okutulmakta olan derslerin hemen tamamında bu amaçlar özellikle vurgulanmaktadır. Yani öğrencinin önce yazılı ve sözlü anlatımını geliştirmesi, sonra dille ilgili bir kültür edinmesi ve nihayetinde de dilden yola çıkarak ulusal kimliğe ve ulusal benliğe ulaşması beklenmektedir…” M. Cemiloğlu- Üniversitelerde Okutulan Türk Dili Dersi İle İlgili Tespitler Değerlendirmeler ve Öneriler
Bir kişiyi, bir sanat eserini çeşitli ölçütler çerçevesinde değerlendirmek, bir bütün olarak ele alıp her yönüyle ortaya koymak, doğru ve yanlış yanlarını ortaya koymak, değerinin belirlenmesini sağlamak amacıyla yazılan yazılara eleştiri denir. Eleştiriyi meslek halinde yapan kişiye eleştirmen denir.
Eleştirmen, bazı ölçütler çerçevesinde yazısını yazmalıdır. Yazdığı konuya ait meseleleri iyi bilmeli, geniş bir kültüre sahip olmalı, önyargılardan uzak, tek bir bakış açısına değil, geniş bir bakış açıya sahip olmalıdır.
Eleştiri yapmak her şeyden önce deneyim gerektirir. Eleştirmen konusunu yalın bir dille anlatır.
Eleştiri yapılırken farklı bakış açıları ve hareket noktaları vardır: öznel, tarihi ve sosyolojik, yazar ve sanatçı odaklı, eser merkezli, çözümleyici eleştiri.
Edebiyatımızda eleştiri türünün ortaya çıkışı, gazeteyle birlikte olmuştur. Şinasi, Namık Kemal, Samipaşazade Sezai, Nabizade Nazım ilk eleştiri yazarlarımızdır. Cenap Şehabbettin, Halit Ziya, Mehmat Rauf da eleştiri türünde eserler vermişlerdir.
Cumhuriyet’le birlikte eleştiri Yahya Kemal ve Ahmet Haşim’le başlar. Ahmet Hamdi Tampınar, Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin, Fuat Köprülü, Fethi Naci, Vedat Günyol, Berna Moran, Cemil Meriç, Mehmet Fuat, Enis Batur, Atilla Özkırımlı eleştiri türünde öne çıkmış yazarlarımızdandır.
“…Peki Mona Lisa tablosu niçin bu kadar ilgi çekmekte? Birçokları b.unu gizemli gülüşüne bağlıyorlar. Aslında dikkatli incelendiğinde gülüşün gerçek bir gülüş olmadığı görülmekte. Gizemli gülüş izleyicinin bakış açısına göre mutluluğu veya üzüncü yansıtır. Ressam bu etkiyi tabii ki bilerek yaratmıştır. Mona Lisa'nın dudaklarına ve ağız çevresine dikkatlice baktığınız zaman kenarlarının hiç de belirgin çizilmediğini görürsünüz.
Leonardo da Vinci, bilimsel deneyimlerini eserlerinde kullanan ender sanatçılardan biriydi. Eserlerinde özellikle de izleyicinin üzerindeki optik etkiye önem veren ve üçboyutlu görüntülere yaklaşmaya çalışan ressam, her sanatçının eserlerini kusursuz olarak yaratabilmesi için doğayı çok iyi bilmesi gerektiğine inanırdı…” Nurullah Ataç
“…Eleştirmenler, Uşaklıgil'in en iyi yapıtının "Aşk-ı Memnu" olduğunda birliktirler ama romanın neyi anlattığı ve tezi konusunda ayrılırlar. Birçokları romanın ana temasını Bihter'in yasak aşkında bulur. Bazıları ise Batılılaşma bunalımındaki toplumumuzun sorunlarını, değerlerini elden kaçıran eski hayatın umutsuz direnişini, zenginliğe heveslenen kadın iştihasının düşeceği kaçınılmaz tuzakları, sarsılan ahlak ölçülerimizin kargaşasını verdiğini söyler. Her şeyden önce onun ne tür bir roman olduğuna dikkat etmeliyiz. Hakkında yazanlar onu ya ahlaksal bir bildirisi olan ya da İstanbul'daki Türk toplumunun bir kesiminin yaşamını yansıtan bir roman olarak yorumluyorlar. "Aşk-ı Memnu" topluma değil, bireye ve bireyler arası ilişkiye dönük romanlardandır. Uşaklıgil, somut ve tek olan bir evliliğin belli koşullar altında nasıl işlediğini, belli insanların arasındaki ilişkiler örgüsünün niteliğini ve gelişimini anlamaya-anlatmaya çalışır…”
Bil Güncel ve siyasi konular hakkında genelde gazete ve dergilerde yayımlanan kısa yazılara denir. Bu yazılarda, yazarın herhangi bir konu hakkında kişisel görüş ve düşüncelerini ortaya koyduğu görülür. Dili ilgi çekicidir.
Her konuda fıkra yazılabilir. Edebiyat, televizyon, siyaset, sinema, gezi, tiyatro bu konulardan bazılarıdır. Fıkralar kısa ve yoğun yazılardır. Yazarın üslubu fıkralarda rahatlıkla anlaşılır.
Bu tür fıkraları, kısa hikâye niteliğindeki, nükteli, mizah öğesi taşıyan fıkralarla karıştırmamak gerekir. Bu tür fıkralarda dinleyeni güldürmek, eğlendirmek ön planda iken köşe yazılarında okuyucuyu düşündürmek, güncel bir sorunu dile getirmek esastır.
“Bu bayram, dilimizin bir kelime kaybettiğine iyice inandım. “Tandır” gibi “kağnı” gibi artık yaşanan hayatta, yeri kalmamış, şöyle böyle bir kelime değil; zarif, ince, medeni bir kelime.
Teşekkür!” Yusuf Ziya ORTAÇ
“Beş altı seneden beri edebiyatımızın gösterdiği çıplaklık manzarası bütün fikir adamlarını düşündürse yeri var. Okuyup yazmanın halk arasında yayılması ve bundan dolayı okuyucu sayısının çoğalması nispetinde yazı hünerine arız olan bu soysuzlaşmanın anlaşılmaz sebepleri hakkında hayli şeyler söylendi. Felce uğrayan maalesef yalnız edebiyatımız değildir. Bu bitkinlik rengi, gizli bir hastalığın sarılığı gibi, ruh ve hayalin bütün bahçelerinde yayılmakta ve bütün yaprakları, yer yer soldurup kurutmaktadır. Geçen gün Türk Ocağı’nın bayramında bütün iyi niyetlere rağmen, yaşlı ve yorgun iki sanatkârın ney ve sazından daha genç ve daha zinde bir şey dinlenilemediğine bakılırsa, musikide de artık sanatkar neslinin tükenmiş olduğuna hükmetmek lâzım geliyor.
Aksülâmeller, hiddetler, kinler ve gayzların durduğu bir fikir âlemi içinde, artık yeni hiçbir eserin ortaya çıkmadığında zerre kadar şüphemiz olmamalıdır.”Ahmet Haşim
12.Sohbet ( Söyleşi)
İnsanlar karşılıklı konuşmayı sevdiklerinden, söyleşi türündeki yazıları okumayı severler. İyi bildiği ve herkesin ilgilendiği bir konuda çoğu kişi söyleşi yazabilir. Bunun için bir konuda, ne söyleyeceğini bilmenin yanı sıra, nasıl söyleyeceğini bilmek gerekir. Söylenecekler, espirili bir üslupla daha çekici duruma getirilebilir. İyi bir dinleyici olmak, iyi bir söyleşi yazmak için önemlidir. Usta bir söyleşi yazarı çok ağır konuları bile herkesin okuyup anlayabileceği bir duruma getirir. Sohbetlerde yalın, içten ve samimi bir dil kullanmak esastır. Bir yazıya sohbet denilmesinin sebebi üslubudur. Deneme,anı, fıkra gibi yazı türleri sohbet havası içerisinde verilebilir.
Ahmet Rasim – Ramazan Sohbetleri, Suut Kemal Yetkin – Edebiyat Söyleşileri, Şevket Rado – Eşref Saati, Melih Cevdet Anday – Dilimiz Üzerine Söyleşiler, Nurullah Ataç – Karalama Defteri edebiyatımızda sohbet türünde verilmiş önemli eserlerdir. Bunun yanında; Cenap Şahabettin, Refik Halit Karay, Hasan Ali Yücel, Attila İlhan gibi yazarlarımız da bu türde eserler vermişlerdir.
“Mektuptan açılmış talihim, bir tane daha geldi. Öteki gibi değil bu. Bir kere yazan gizlemiyor kendini, kim olduğunu söylüyor: İsmet Zeki Eyüboğlu adında bir genç. İstanbul Bilim Yurdunda yani Üniversitesinde okuyormuş. Sonra da benimle eğlenmiyor, alaya almıyor beni, över gibi gözüküp alttan alta iğnelemeğe kalkmıyor. Çıkışıyor bana, çıkışıyor ya, haklı olarak çıkışıyor. Eski yazılarımı, şu Öz Türkçe yazılarımı beğenirmiş, yenilerine sinirleniyor, şöyle diyor:
Daha böyle çok şeyler söylüyor. O mektubu okurken tatlı bir duygu sardı içimi, "mektup" değil de "beti" dediğim günleri andım. Doğru söylüyor, iyi söylüyor o genç. Utandım kendi kendimden inandığım yoldan dönmenin yeri mi vardı? Bu çıkışmalarına karşılık ne diyeyim de bağışlatayım suçu mu? Var benim de bir özrüm, gelgelelim gençler anlamaz, anlamamaları daha da iyidir. Gene söyleyelim ben…” Sözden Söze / Nurullah Ataç
“Serbest şiir, serbest şiir deyip duruyorsunuz. Allah aşkına söyler misiniz, nedir bu serbest şiir? Şahsen ben çocukluğumdan beri şiirin tanımını şöyle bilirim: Şiir, herhangi bir duygu veya düşüncenin, belirli kalıplar dahilinde, coşkulu bir dille anlatıldığı yazı türüdür. E, o zaman nerede kaldı o belli kalıplar?
Şimdiki şiirlere bakıyorum da şiir demeye bin şahit lazım. Bir mısrası kısa, birisi uzun, ölçüden eser yok. Kafiye, redif desen hak getire. Tekrar söylüyorum, böyle şiir olmaz. Şiir yazacaksanız şayet, kafiyeli, redifli, ölçülü bir şekilde yazın.”
Yaşanmış ya da tasarlanmış bir olayı, durumu anlatan, kısa, kurmaca yazılara hikâye (öykü) denir.
Genellikle romandan kısa olurlar, dar bir zamanı kapsarlar, kişileri romana göre daha azdır, olay tek ve sınırlıdır. Hikâyenin kaynağı insandır. İnsana dair her durum hikâyenin konusu olabilir. Hikâye, dört temel unsur üzerine kuruludur: olay, kişi, zaman ve mekân. Bu unsurları şöyle açıklayabiliriz:
Hikâyede anlatım, özlü ve yoğundur. Bu da onun okuyucu tarafından bir çırpıda okunmasını sağlar. Böylece okuyucunun dikkatinin dağılmasına fırsat verilmez. Hikâyenin dili etkilidir, anlaşılır bir yapısı vardır.
Hikâye türü batıda 19. yüzyılda romanın gölgesinden kurtularak edebî bir tür olarak gelişmiştir, bu yüzyılda hikâye ayırıcı niteliklerini kazanmıştır.
Türk Edebiyatı’nda anlatma geleneği önemli bir yere sahiptir. Dinî menkıbeler, kıssalar, masallar, destanlar, efsaneler, mesnevîler, aşk hikâyeleri bu anlatma geleneğinin bizim edebiyatımızda ne kadar önemli bir yere sahip olduğunun göstergesidir. Türk hikâyeciliğinin somut bir örneği olan Dede Korkut Hikâyeleri, edebiyatımız açısından önemli bir yere sahiptir. Türk hikâyeciliği, Arap ve Fars edebiyatından beslenmiş ve bu türde yazılmış olan Bin Bir Gece ve Bin Bir Gündüz Masalları, Tûtinâme, Kelile ve Dimne adlı eserleri tanımıştır.
“Yarın arifeydi. Öbür günkü bayram için hazırlanan beyaz kurbanlar, küçük Grigal palankasının etrafında otluyorlardı. Karşıda… Yarım mil ötede Toygun Paşa’nın son kuşatmasından çılgın kışın hiddeti sayesinde kurtulan Zigetvar Kalesi, sönmüş bir yanardağ gibi, simsiyah duruyordu. Hava bozuktu. Ufku, küflü demir renginde, ağır bulut yığınları eziyor, sürü sürü geçen kargalar tam hisarın üstünden uçarken sanki gizli bir kara haber götürüyorlarmış gibi, acı acı bağırıyorlardı. Palanka kapı sının sağındaki beden siperinde sahipsiz bir gölge kadar sakin duran Kuru Kadı yavaşça kımıldadı; ikindiden beri rutubetli rüzgârın altında düşünüyor, uzakta, belirsiz sisler içinde süzülen kurşuni kulelere bakıyordu. Bunla nn hepsi Türklerin elindeydi. Yalnız şu Zigetvar, yıkılmaz bir ölüm seddi halinde “Kızılelma” yolunu kapatıyordu.
Sanki bu uğursuz kargalar hep onun mazgallarından taşıyor, anlaşılmaz bir lisanın çirkin küfürlerine benzeyen sesleriyle her tarafı gürültüye boğuyorlardı. Kuru Kadı içini çekti. Sonra “Ah…” dedi. İncecik, sinirli boynunun üstünde bir taş topuz gibi duran çıkık alınlı iri kafasını salladı. Yeşil sarığını arkaya itti. Islak gözlerini oğuşturdu. Şimdiye kadar, asker olmadığı halde, her muharebeye girmişti. Birkaç bin yeniçeriyle dört beş topu olsa… bir gece içinde şu kaleyi alıvermek işten bile değildi. Şimdi vakıa müstakildi. Ne isterse yapabilirdi. Palankanın kumandanı Ahmet Bey öteki boy beyleriyle beraber Toygun Paşa ordusuna katılıp Kapuşvar fethine gitmiş… Kapuşvardan sonra Zigetvarı saran ordu kışın aman vermez zoruyla, zaptı yarı bırakarak Budin’e dönünce, o da askerleriyle tekrar palankasına gelmemiş, Toygun Paşa’nın yanında kalmıştı. Bugün Grigal’den altı mil uzaktaydı. Palankaya yalnız Kuru Kadı karışıyordu; esmer, zayıf yüzünü buruşturdu: “Palanka… amma topu tüfeği kaç kişi?” dedi. Bütün genç savaşçıları Ahmet Bey beraberinde götürmüştü…” Ömer Seyfettin-Başını Vermeyen Şehit
“Yeni tuttuğu hizmetçi kadına dedi ki: "Dilin Anadoluluya benzemiyor. Rumelili misin sen?" "Erfiçe köylerindendim. Alnımın yazısı imiş, buralara düştüm." Anlıyor ki önceleri sarışın imiş, mavi gözlü imiş.
Şimdi saçlar küçük aktar dükkânı bebeklerinin ne kıla ne de ota benzeyen, dokunsanız hışırdayacağını sandığınız cansız, kuru, soluk rengini, şeklini almış. Gözleri eski şekerlenmiş şuruplar kadar donuk, cansız, katı, suyu çekilmiş… Dibe çökmüş bir tasa, kaygı tortusu. Bu kadar kuru, kabuğa benzeyen göze hiç rastlamamıştı. Belli ki bu kadın akşam rakısı, zamanında, onun ağız tadını kaçıracak. İçinden: "Bir başkasını bulunca savarım!" Balkan Savaşı kopunca, hududa çok yakın olan köyde, bir akşamüstü şu korku yayılmış: Düşman geliyor! Müslüman erkeği süngüleyecek ve Müslüman kadınını kirletecek. Bütün köy halkı mal, mülk ne varsa bırakıp kaçmaya karar veriyor; bir anda at, öküz, araba, kaçış için ne taşıt varsa hepsi hazır oluyor.
Dul Ayşe de hazırdır; bir atın üstündedir. Terkisinde, beş yaşındaki oğlu, belinden sımsıkı sarılmış, önünde üç yaşındaki kızı bir kuşakla dizlerinden eyere bağlı, kucağında bir yaşına basmayan yavrusu uykuda…” Refik Halit Karay-Gözyaşı
1. Ahmet Haşim, 1885'te Bağdat'ta doğdu. Ömrünü İstanbul’da geçirmiştir. Fecr-i Ati topluluğuna katılmış, bu topluluk dağıldıktan sonra kendi çizgisinde eserler vermiştir. Daha çok, Fransız şairlerden etkilenmiş, Türkçede serbest nazımla yazan ilk şairlerden olmuştur. Düzyazı alanında da başarılı eserler veren sanatçı daha çok, şiirleriyle tanınmıştır. Şiirlerini Göl Saatleri ve Piyale adlı kitaplarda toplamıştır.
Bu parça, aşağıdaki yazı türlerinin hangisinden alınmış olabilir?
A) Biyografi B) Öykü C) Deneme
D) Sohbet E) Otobiyografi
2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözü edilen yazı türü yanlış tanımlanmıştır?
A) Yazarın görüşlerini, inandırıcı veriler kullanarak anlattığı ve okuyucuyu bilgilendirmeyi amaçladığı yazılara makale denir.
B) Yazarın görüşlerini, kesin kurallara varmadan, okuyucuyu inanmaya zorlamadan anlattığı yazı türüne deneme denir.
C) Yazarın gündelik olayları özel bir görüşle, kısa ve yoğun bir anlatımla işlediği günübirlik gazete yazılarına sohbet denir.
D) Bir sanatçı ya da sanat eserinin olumlu ve olumsuz yönlerini, sanat değerini vs. ortaya koyan yazı türüne eleştiri denir.
E) Tanınmış bir kimsenin hayatını, kişiliğini ve eserlerini geniş bir şekilde inceleyen eserlere monografi denir.
3. Yukarıda özellikleri verilen yazı türü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Roman B) Fabl C) Öykü
D) Deneme E) Masal
Editör Ceyhun Vedat Uygur, Üniversiteler İçin Türk Dili Yazılı ve Sözlü Anlatım, Kriter Yayınevi, İstanbul, 2007.
Ertuğrul Yaman, Üniversiteler İçin Örnekli-Uygulamalı Türk Dili ve Kompozisyon, Gazi Kitabevi, 2. Baskı, Ankara, 2000.
Fahri Özkan, Türk Dili ve Kompozisyon Bilgileri, Murathan Yayıncılık, 5. Baskı, Trabzon, 2009.
İsmail Doğan, Türk Dili, Akademi Yayınevi, 2. Baskı, Rize, 1999.