Sualtı Hazinelerini Korumak - National Geographic Türkiye
Sualtı Hazinelerini Korumak
Enric Sala ve Alex Muñoz
Bir ay denizanası Horn Burnu yakınlarında kelp öbekleri arasında dolanıyor. Şili’nin güney ucundaki takımadalarda bulunan devasa kelp ormanları, uydu fotoğraflarında dahi seçilebilecek kadar yoğun.
Dört bin kilometreyi aşkın kıyı şeridiyle Şili, deniz habitatları açısından oldukça zengin. Ancak bu alanların çoğu aşırı avlanmaya maruz kaldı –ve korumacılar, balıkçılıkla geçinen yerleşimler ve yönetim, geriye kalan cevherleri kurtarmak için işbirliği yapıyor.
Güneşin delip geçtiği bulutlarla kaplı dramatik bir gökyüzü altında, dik bir faleze yaklaşıyoruz. Uzaktan bakıldığında, etekleri kahverengi taşlarla çevriliymiş gibi duruyor. Biz yaklaştıkça bazı taşlar hareket ediyor.
Kimileri, sıradışı bir çekim alanına kapılmış gibi denize çekiliyor ve neredeyse hiç su sıçratmadan deniz tarafından yutuluyor. Kayığımızı kıyıdan yüz metre kadar açıkta demirleyip, maske ve şnorkellerimizle yavaşça suya dalıyoruz. Ve kahverengi taşlar birden canlanıyor: Juan Fernández kürklü fokları. Yetişkin erkeklerden iki aylık yavrulara kadar farklı boylarda yüzlercesi sahili kaplamış. Yavrular sanki yeni oyuncaklar gelmiş gibi heyecanla kıpırdaşırken, erişkinler gözlerini zar zor açarak tembel tembel bize bakıyor.
Juan Fernández kürklü foku –teknik olarak bir denizaslanı– deniz korumacılığında eşsiz bir başarıyı yansıtıyor. Yüzyıl önce avlanma nedeniyle soyu tükenmek üzere olan tür, günümüzde Şili’nin Robinson Crusoe Adası’nda bol bulunuyor ve sayıları artmaya devam ediyor. Peki ama nasıl oldu da Şili gibi avlanmanın bu denli fazla olduğu bir ülke, deniz yaşamının yeniden hayata döndüğü böylesine müthiş bir örneğe tanık oldu?
And Dağları’nın tam ortasından bir omurga gibi geçtiği Şili, toprakları Büyük Okyanus’a doğru batı yönünde inen ve 4 bin kilometrelik bir kıyı şeridine sahip, ince uzun bir ülke. Karasuları ise 3,6 milyon kilometrekarelik bir alanı kapsıyor ki bu, ülkenin karasal yüzölçümünün neredeyse beş katına denk geliyor. Tam bir deniz ülkesi olduğuna şüphe yok.
Juan Fernández kürklü foklarının soyunun aşırı avlanma nedeniyle geçtiğimiz yüzyılda tükendiğine inanılıyordu, ancak 1965’te birkaç yüz yeni birey keşfedildi. Günümüzde 16 bini bulan sayıları artmaya devam ediyor.
Şili balıkçı bir ülke. Peru hamsisi, Şili istavriti ve Pasifik sardalyesi gibi türlerin endüstriyel düzeyde avlanması nedeniyle, yakalanan toplam deniz canlısı türü sıralamasında 2010’da yedinci sıraya oturdu. Avlanma hızı, 1970’ten itibaren sürdürülemez bir düzeye ulaştı. Şili Balıkçılık Dairesi’ne göre, 25 balık yatağından yedisinde yararlanma sınırına ulaşılmış, altısında yararlanma sınırı aşılmış, dokuzu ise tüketilmiş durumda. Geri kalan üçü sürdürülebilir biçimde yönetiliyor. Şili’deki balık yataklarının yarıdan fazlası, güney berlamı, Patagonya dişlibalığı ve Şili istavriti gibi ticari öneme sahip türlerin avlandığı alanlar da dâhil olmak üzere ya çökmüş ya da çökmek üzere.
National Geographic’in Pristine Seas (Bakir Denizler) koruma grubu, okyanuslardaki son yabanıl yerleri arıyor ve deniz habitatlarının 500 yıl –yani endüstriyel balıkçılık denizleri boşaltmadan– önce neye benzediğini görmeyi amaçlıyor. İnsan nüfuslarına ilişkin küresel bir veritabanını, limanlardan uzaklık ve balık yataklarının konumu gibi faktörleri kullanarak sağlıklı bir deniz ekosistemini destekleme potansiyeli taşıyan yerleri listelemeye çalışıyoruz…
Aslında, yoğun balıkçılık geçmişiyle Şili, ilk bakışta bize olası bir aday gibi görünmemişti. Harita üzerinde Şili’nin kuzey kıyısının 850 metre açıklarında yeşil bir nokta belirmesi şaşırtmıştı bizi: Desventuradas (İspanyolcada Talihsiz) Adaları. Bu adalardan biri olan San Félix’te küçük ama stratejik bir deniz kuvvetleri üssü bulunuyor.
Diğer ada San Ambrosio ise, 1901’den beri ıstakoz yakalamak için mevsimlik olarak Juan Fernández’den buraya gelen bir avuç balıkçıyı saymazsak eğer, tamamen ıssız.
2013’te, Desventuradas’a yapacağımız keşif için koruma örgütü Oceana’yla bir araya geldik. Amacımız, bu adaların çevresindeki deniz habitatlarını keşfe çıkıp, sağlık durumlarını değerlendirmek ve elde ettiğimiz sonuçları Şili kamuoyuyla paylaşmak üzere bir National Geographic belgeseli hazırlamaktı. Şili Deniz Kuvvetleri San Ambrosio’yu gezmemize izin verdi, ancak San Félix askeri bölge olduğu için girmemiz yasaktı.
Antofagasta limanından çıkıp, iki günlük bir seyir sonunda San Ambrosio’ya ulaştık. Demir attıktan sonra bir balıkçı barınağına bakmak için kıyıya çıktık ama barınak boş ve kilitliydi; çevremiz ıstakoz kapanlarıyla çevrilmişti. Kapanlar devasa boyutlardaydı –bir metreden uzun– ama bizi asıl şaşırtan şey, ıstakozların kapana girdiği deliklerin başımızı sokabileceğimiz kadar geniş olmasıydı. Kapanlar bu kadar genişse acaba ıstakozlar ne büyüklükteydi?
Şili’nin güney ucu açıklarında, binlerce güney yalancı kral yengeci, bölgede varlık gösteren dev kelp ormanlarından birinde kelpe tutunmuş hâlde midye yiyor.
Manu San Félix, San Ambrosio adası açıklarında sığ bir yükseltide video çekimi yapıyor. Gerçekleştirilen bu çekimler, deniz koruma alanlarının kurulması çabalarına destek verdi.
Herschel adasında, yavru güney kral yengeçleri bir denizyıldızının üzerinde toplanıyor.
Alejandro Selkirk adasında, alçak yüzgeçli mürenler, balık avlamak üzere delik ve yarıkları tarıyor.
Horn Burnu’nda bir güney morinası bir süngerin içinde saklanıyor.
Horn Burnu’nun güneyindeki Hermite adasında, bir anahtar delikli çinşapkası, sarı sünger üzerinde büyüyen ince alg tabakası civarında karnını doyuruyor.
Diego Ramirez takımadaları Şili’nin en güneyinde yer alıyor. Bölge deniz ekosisteminin yaşamsal bir bileşeni olan gri başlı albatrosların, dünya genelindeki en büyük ikinci yuvalayan popülasyonu da burada.
Istakoz avcılığı yapan bir aile, Juan Fernández açıklarındaki sularda avlanıyor. İnanılmaz bir öngörü sergileyen yerel balıkçılar, 1935 yılından bu yana balık yataklarını sürdürülebilir biçimde yönetiyor.
Juan Fernández ve Desventuradas takımadalarının endemik türü Juan Fernández ıstakozlarının boyu –San Ambrosio Adası’nda rastlanan bu ıstakozda da olduğu gibi– 54 santimetreye kadar ulaşabiliyor.
Robinson Crusoe Adası’nda bir ahtapot ava çıkmış. Koruma altına alınarak insan sömürüsünden kurtarılan ekosistemler, civar balık yataklarının yeniden zenginleşmesini ve bu paralelde de yaşamsal bir geçim kaynağının ayakta kalmasını sağlayacak.
Bu sorunun yanıtını bulmak için, DeepSee’yi suya indirdik ve Desventuradas’taki ilk sualtı aracı dalışını gerçekleştirdik. Gemimiz Argo’yu, San Ambrosio’nun kuzey tarafında, dik yamaçların gemiyi adanın diğer tarafındaki falezleri döven güneybatı rüzgârından koruyacağı bir yerde demirlemiştik. Kıyıdan yüzlerce metre uzakta ve akrilik fanusumuza kısılmış hâlde Büyük Okyanus’un ortasındaki tehlikeli sığınağımızdan aşağı doğru inmeye başladık. Yüzeydeyken deniz tabanını göremiyorduk. Şimdiyse, yukarıda bir dünya olduğunu anımsatan yegâne şey olan günışığının giderek azaldığı bir evrene girmek üzereydik. 110 metrede, altımızdaki açık renkli kumla kontrast oluşturan bazalt duvarının yanından geçerken, bizi çevreleyen lacivert evren bir ışık–gölge mozaiğine dönüştü.
Kayalıktaki bir delikten dışarı iki anten uzanıyordu. Dikkatle yaklaşıp sessizce üzerinde durarak, ışıklarımızı küçük mağaraya ve içindeki devasa kafalı ıstakoza doğrulttuk. 54 santimetre boyuyla, o ana kadar gördüklerimizin şüphesiz en büyüğüydü.
Sualtı aracıyla yaptığımız ilk dalışlarda, derin deniz köpekbalıklarını, başlarının üzerinde cam süngeri taşıyan yengeçleri, derin deniz mercan ve balıklarının yeni türlerini –uzay aracına benzeyen bir sıçanbalığı da bunlara dâhildi– ve aralarından biri yedi kilogram ağırlığında olan yüzlerce ıstakozu gözlemledik.
İzleyen iki hafta boyunca, sabah ve öğleden sonra San Ambrosio etrafında tüple ve sualtı aracıyla dalarak yaşam dolu bir dünya keşfettik. Her dalışımızda, sarı yüzgeçli gümüşi pampanito balıklarından, torpido hızında giden 1,5 metre boyundaki güney sarıkuyruklarına kadar, Şili sularında daha önce hiç kaydedilmemiş balık sürüleri etrafımızı sarıyordu. Balıklar sayıca çok olmakla kalmıyor, aynı zamanda eşsiz bir bileşim gösteriyordu; araştırmalarımız, keşifler sırasında gözlemlediğimiz balıkların %96’sının yalnızca Desventuradas ve Juan Fernández’de bulunan türlere ait olduğunu ortaya koyuyordu.
Ağ desenli çırçırlar ve pampanitolar Robinson Crusoe Adası’ndaki sığlıklarda küçük omurgasızlarla besleniyor.
Bulgularımızı Şili hükümetinin ve ıstakoz avcılarının da içinde yer aldığı Juan Fernández sakinleriyle paylaştığımızda, halk hemen adaların çevresinde balıkçılığın yasak olduğu bir deniz parkı oluşturulmasını önerdi. Eylül 2014’te Şili Dışişleri Bakanı Heraldo Muñoz ve Savunma Bakanı José Antonio Gómez, söz konusu bolluğu kendi gözleriyle görmek üzere San Felix adasını ziyaret etti. “Başka hiçbir yerde göremeyeceğiniz şeyler gördük. Yalnızca burada ve Galápagos Adaları’nda bulunan mavi ayaklı sümsükleri korumamız gerekiyor,” dedi Muñoz. Ayrıca, “sivil toplumun orada geniş bir koruma alanı oluşturmayı desteklemesini” de takdirle karşıladığının altını çizdi.
5 Ekim 2015’te, Şili Devlet Başkanı Michelle Bachelet, Nazca–Desventuradas Deniz Parkı’nın en kısa zamanda oluşturulacağını açıkladı (303 bin kilometrekareyle, Amerika kıtasındaki en geniş koruma alanı burası). Tek bir hamleyle Şili, karasularında, deniz kaynaklarını çıkarmanın yasak olduğu parkların oranını %4’ten %12’ye çıkardı.
Bu başarının ardından yeni sorumuz şu oldu: Şili sularında başka bakir yerler de var mıydı? Tahminimize göre en yüksek olasılık, ülkenin güney ucundaki ücra Magallanes bölgesiydi.
Magallanes büyük ölçüde yerleşimin olmadığı, zirveleri karla kaplı dağların sayısız fiyort ve körfezle bölünmüş ayrık parmaklar gibi denize kavuştuğu bir yer. El değmemiş bir deniz evreni için gereken her şeye sahip. Bu fikri, kurduğu bir vakıfla koruma çalışmalarını destekleyen, Gateway bilgisayar şirketinin kurucularından, işbirliği yaptığımız Ted Waitt ile paylaştık. Waitt Vakfı’nın keşif gemisi Plan B ile Horn Burnu’nun bakir sularını keşfe çıkacaktık.
Devamını National Geographic Türkiye’nin Nisan 2018 sayısında okuyabilirsiniz.