Osmanlı Devleti Vakıf Medeniyetidir
Türkiye Yazarlar Birliği Konya Şubesinin, Konya Büyükşehir ve Selçuklu Belediyesi işbirliği ile düzenlenen haftalık Cumartesi programları kapsamında ‘Gayri Müslim ve Avârız Vakıfları’ konuşuldu.
Kılıçaslan konferans salonunda gerçekleştirilen programa katılan Necmettin Erbakan Üniversitesi, Hukuk Fakültesi öğretim üyesi Doç. Dr. Ahmet Akman; “Vakıf müessesesi İslâm tarihinde sosyal yardım, dayanışma ve güvenlik bakımından ortaya konmuş en ideal kurumlarından biridir.” dedi.
Sahabe ve sonrasındaki dönemlerde bu konuda çok örnek vardır. Tüm İslam tarihi boyunca uygulanmış ve nihayet toplumsal dayanışma ve kamu hizmetinin görülmesinde erişmiş olduğu seviye bakımından Osmanlı’da zirveye ulaşmış bir kurumdur. Bu sebeple Osmanlı için “vakıf medeniyeti” tabiri kullanılmıştır.” dedi.
Osmanlı İmparatorluğu devrinde büyük bir inkişafa mazhar olan vakıflar sayesinde bir adamın vakıf bir yerde doğduğunu, vakıf beşikte uyuduğunu, vakıf mallardan beslendiğini, vakıf kitaplardan okuduğunu, vakıf bir medresede hocalık yaptığını, vakıf idaresinden ücretini aldığını ve öldüğü zaman vakıf bir tabuta konularak vakıf bir mezarlığa gömüldüğünü söyleyen Doç. Dr. Ahmet Akman; “Osmanlı Devleti’nin altı asır süren hâkimiyeti, Müslümanlar için olduğu kadar Osmanlı idaresi altında yaşayan gayrimüslim tebaa için de barış iklimi meydana getirmişti. Yahudi ve Hıristiyan Osmanlı’nın tebaası olan bütün unsurlar, oluşan bu iklimde Müslümanlarla oldukça uzun bir zaman barış ve hoşgörü içinde yaşamalarına Osmanlının vakıf medeniyeti oluşu da önemli katkı vermiştir.” diye konuştu.
Osmanlı’da gayrimüslimlerin, İmameynin görüşüne uygun olarak kendilerine tanınan haklar çerçevesinde ehlî (zürri) ve hayrî birçok vakıf kurduklarına dikkat çeken Akman; “Ehlî vakıf kurmak, her din mensubu için genel bir hak idi, ancak hayrî vakıf kurmaları konusunda kendi kilise ve manastırları için doğrudan vakıf kurma hakkına sahip değillerdi. Vakıflardan asıl faydalanacak kimselerin fakirler olduğu mutlaka belirtilmeliydi. Yine kutsal kitaplarının çoğaltılması ve yayılması da buna benzetilmiştir. Bu durum, yukarıda değinilen hukuki kuralların da uygulamadaki bir yansımasıydı. Gayrimüslim vakıfları ağırlıklı olarak “kilise fukarası”, “Nasârâ fukarası”, “Ermeni fukarası” ve “hastane fukarası” yararına kurulmakta ve bu tabirler kullanılmaktaydı.” dedi.
Osmanlı’da, vakıf sisteminin yaygın olarak uygulandığı Anadolu ve Rumeli’de Müslümanlarla iç içe yaşayan Rum, Ermenî ve Yahudîlerin yaşadıkları vilayet dâhilinde, vakıf sistemi ile yürütülen her türlü sosyal kurum için yeter miktarda vakıf kurduklarına vurgu yapan Doç. Dr. Akman sözlerini şöyle sürdürdü: “Kurulan vakıfları mahallin kadısı tescil etmesi esas olmakla birlikte kendi din adamları nezdinde de tescil işleminin yapıldığı görülür. Uygulamada bir problem çıkmazsa, devletin fazlaca müdahalesi söz konusu olmazdı. Bunlarla ilgili Padişah fermanları da sadır olmuştur. Hayrî vakıflardan doğrudan, diğer vakıflardan gayrimenkullerinin kiralanması yoluyla; ayrıca bir vakıfta görevlendirilerek maaş alma veya para vakıflarından borç alma yoluyla da yararlanmışlardır.”