DENĠZ YOLU ĠLE EġYA TAġIMACILIĞINDA GEÇ TESLĠMDEN KAYNAKLANAN ZARARLARDAN SORUMLULUK
Download "DENĠZ YOLU ĠLE EġYA TAġIMACILIĞINDA GEÇ TESLĠMDEN KAYNAKLANAN ZARARLARDAN SORUMLULUK"
1 İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Yıl: 7, Sayı 14, Güz 2008/2 s DENĠZ YOLU ĠLE EġYA TAġIMACILIĞINDA GEÇ TESLĠMDEN KAYNAKLANAN ZARARLARDAN SORUMLULUK Canan Özlem ILGIN ÇELİK ÖZET Bu çalışma ile; denizyolu ile taşınmak üzere teslim alınan yükün varma limanına geç ulaşması olarak ele aldığımız; gecikme halinde ortaya çıkan zararda, taşıyanın sorumluğunun incelenmesi amaçlanmaktadır. Bilindiği üzere, yükün varma limanına geç teslim edilmesi halinde yükün piyasa değerinin düşmesi, bu gecikmenin kâr kaybına yolaçması, gecikilen süre zarfında yük ilgilisinin başkaca masraflara katlanması gibi, zarar kalemleri ortaya çıkmakta ve bu zarara kimin katlanacağı konusu önem arzetmektedir. Yürürlükteki mevzuatımızda bu durumu düzenleyen özel bir hüküm bulunmamaktadır. Ancak henüz taraf olmadığımız Hamburg Kuralları nda gecikme zararı konusu etraflıca ele alınarak düzenlenmiştir ve yakın zamanda yürürlüğe girmesi beklenen Türk Ticaret Kanunu Tasarısı na da Hamburg Kuralları nın anılan gecikme zararına ilişkin hükümlerinin çoğu aynen aktarılmıştır. Bu nedenlerle bu çalışmada gecikme zararı halinde taşıyanın sorumluluğu; mevzuatımız, Hamburg Kuralları ile Türk Ticaret Kanunu Tasarısı kapsamında değerlendirilmektedir. Anahtar Kelimeler; Denizyolu, Geç Teslim, Taşıyanın Sorumluluğu, Hamburg Kuralları, Türk Ticaret Kanunu Tasarısı LIBIALITY RESULTING FROM THE LATE DELIVERY OF CARGO BY CARRIAGE AT SEA ABSTRACT The purpose of this study is to examine the liability of the carrier regarding the damages due to the late delivery.as it is known, because of late delivery of cargo causes many loss items such as; loss of profit, decrease of the value of the cargo at the market, other certain expenses may also occur. So the question who is going to bear these extra costs becomes an important issue. In our legislation there is not any specific clause regarding late delivery by sea. But Hamburg Rules that are not ratified by us yet, set this subject thoroughly and the Draft Turkish Commercial Code in preparation to come into force soon adopted the related provisions of Hamburg Rules per se., Turkish legislation, Hamburg Rules and The Draft Turkish Commercial Code s provisions about carriers liability regarding late delivery are all examined within references in this study. Key Words; Maritime Transport, Late Delivery, Carrier s Liability, Draft Turkish Commercial Code. İstanbul Barosu Avukatı.
2 Canan Özlem ILGIN ÇELİK GĠRĠġ Deniz taşımacılığı, taşıyan, taşıtan, gemi ve yük ilgilileri ile bunların acente ve temsilcilerinin, kaptan ve gemi adamlarının ilgili olduğu karmaşık bir hukuki ilişkiler düzenidir. Böyle bir düzende ilgililerin beklentilerini istenilen ölçüde karşılamak her zaman mümkün olmamaktadır. Buna rağmen teknolojinin ve deniz ulaştırma endüstrisinin gelişmesi ile beklentiler ve dolayısı ile diğer tarafın üzerine düşen yükümlülükler ise giderek artmaktadır. Geçmişte deniz yolu ile eşya taşımacılığında, yükler fırtınalardan, korsan saldırılarından ya da başkaca deniz tehlikelerinden korunup hangi tarihte olursa olsun sağlam olarak varma limanına ulaştığında yük ilgilisi buna teşekkür ederken günümüzde, yükün sağlam tesliminin yanısıra gecikmeksizin varma limanına ulaşması da taşıyanın önemli yükümlülüklerinden biri haline gelmiştir. Ancak taşıyan, yükü gecikmeksizin varma limanına ulaştırma yükümlülüğünü üstlenirken, geç teslime yol açan kendisinin karşı koyabileceği sebepler olduğu gibi, karşı koyamayacağı nitelikte sebepler de bulunmaktadır; deniz ve hava koşulları gibi. Ayrıca mevsim ve sefer yapılan suların özellikleri kadar yükleme ve tahliyenin yapılacağı limanın özellikleri ve kapasitesi de taşıma borcunun gereği gibi ifasında etkili olmaktadır. Bunun yanısıra bazı hallerde geç teslime sebebiyet veren eylem veya işlem yük ilgilisinden de kaynaklanabilmekte ya da yük ilgilisi gecikmeye etki etmektedir. Deniz yolu ile eşya taşımacılığında meydana gelen gecikmenin sebebinin belirlenmesi, sorumlunun ve dolayısıyla sorumluluğunun tayininde en önemli unsurdur. Gecikme denilince iki hal düşünülmektedir. Bunlar; 176 Yükün taşınmak üzere teslim alınmasındaki gecikme, Taşınmak üzere teslim alınan yükün varma limanına geç gitmesinden kaynaklanan gecikme. Bu hallerden, ikincisi bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Bu amaçla çalışmada, mevcut düzenlemeler ve özellikle deniz yolu ile eşya taşımalarında gecikmeden kaynaklanan sorumluluğun ilk defa açıkça düzenlendiği Hamburg Kuralları nın ilgili hükümleri değerlendirilmekte ve Ticaret Kanunu nu günümüz ihtiyaçlarına uygun hale getirme yolunda
3 2008/2 yapılan çalışmalar hakkında fikir edinmek amacıyla yer yer TTK tasarılarına da değinilmektedir. 1. Genel Olarak Geç Teslim ve Gecikmeden Doğan Sorunlar Yükün zıyaı veya hasarından kaynaklanan zararlar olduğu gibi, eşyanın geç teslim edilmesi de zarara sebebiyet vermektedir. Bu zararlar yükün geç teslimi nedeniyle ortaya çıkan; yükün piyasa değerinin düşmesi 1, gecikmenin kâr kaybına yol açması, yükün gecikilen zaman zarfında kullanılamaması veya onun yerine başka bir malın kullanılması, ayrıca masraf yapılması 2 veya cezai şart ödenmesi gibi hallerdir. Bu haller; yük sağlam teslim edilmiş olsa dahi, yük ilgililerinin zarara uğramasına sebebiyet vermektedir. Genel olarak yükün geç teslim edilmesinden doğan zarar ve bu zarardan sorumluluk konusu hakkında, bu hususun hasar veya zıya hallerine oranla, önemsiz olduğuna ilişkin görüşler ileri sürülmekte ise de 3, kimi zaman büyük maddi zarara yol açan olaylar sadece bir kaç saatlik gecikmeden ortaya çıkmaktadır. Hatta çoğu kez uygulamada, taşıyanın gecikmesinin, geç teslim zararının yanısıra, yük hasar ve zayiine de neden olduğu görülmektedir 4. 1 Davacı vekili, müvekkiline ait kalayları davalının sahibi bulunduğu Karınca motoruna yükleterek 29/6/1945 tarihinde Mersin e getirilmesi kararlaştırılmış iken, 11/7/1945 tarihinde Mersin e gelerek piyasaya geç çıkarılmış olması sebebiyle Lira zarar görmüş olduğundan bu paranın faizle birlikte tahsilini istemiştir. Bknz.Tem. Tic. D tarihli,48/1069 E,4154 K sayılı kararı, Okay, Sami: Deniz Ticareti Hukukuna İlişkin Yargıtay Kararları ( ), Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, (kıs. Okay: Yargıtay Kararları) s Davacı vekili, müvekkilinin elinde bulunan kilogram fasülyeyi Hamburg a sevketmek üzere davalı idareye ait Trabzon gemisine 3/4/1952 tarihinde yüklemiş ise de Hamburg seferine İstanbul dan kalkacak Rize şilebi 7/4/1952 tarihinde tahsis edilerek 35 gün sonra 12/5/1952 tarihinde hareket etmesi sebebiyle taşıt mevsiminin geçmiş ve gerekse fasülyenin evsafı bozulmuş olması neticesinde Hamburg da düşük fiyat verilmiş olmasından dolayı mezkur fasulyeyi müvekkili Türkiye ye getirerek İstanbul da maliyet fiyatı üstünde satmış ve bir miktar kar elde etmişse de müvekkilinin, Trabzon, İstanbul- İstanbul Hamburg ve Hamburg İstanbul arasında yaptığı ve geminin geç hareketi yüzünden maruz kaldığı 18502,89 Lira masrafı vekalet ücretiyle beraber davalı idareden tahsilini istemiştir. Bknz. Tem. Tic. D tarihli, 952/1667E,1624 K. sayılı kararı, Okay: Yargıtay Kararları, s Akıncı, Sami: Deniz Hukuku Navlun Mukaveleleri, İstanbul, 1968, s.338. Ayrıca karşı görüş için Yazıcıoğlu, Emine: Eşyanın Geç Teslim Edilmesinden İleri Gelen Zararlardan Taşıyanın Sorumluluğu, DHD, Yıl: 2 Sayı: 2-3,1997 (kıs: Yazıcıoğlu, Dergi), s.81). 4 Bir Türk firması, Volzskıy 35 adlı gemiyle; Kazakistan dan aldığı, işlenmemiş deri maddesini taşıtmak için bir sefer çarteri yapar. Gemi yükleme limanından Hazer Denizi nin kuzeyindeki Astrakan Limanı na gidip, oradan Volga kanalı ile Karadeniz e geçip Türkiye ye gelecektir. Ancak gemi, Astrakan Limanı na ulaştığında, son buzkıran eşliğindeki konvoyun bir kaç saat önce kalktığı ve geminin tek başına kanala girmesine de müsaade edilmediği kap- 177
4 Canan Özlem ILGIN ÇELİK 2. Konuya ĠliĢkin Hukuki Düzenlemeler Açısından Ġnceleme ve Değerlendirme Gecikme zararından kaynaklanan sorumluluk ; ulusal ve uluslararası düzenlemelerde; kara, hava ve demiryolu taşımacılığı için emredici olarak düzenlenmiştir 5. Ancak deniz yolu ile eşya taşımacılığında buna ilişkin açık bir hüküm, ne Türkiye nin 14 Şubat 1955 tarih ve 6469 sayılı Kanunla kabul ve tasdik ettiği; Konişmentoya ilişkin Bazı Kuralların Birleştirilmesi Hakkındaki 1924 Brüksel Konvansiyonu nda (Lahey Kuralları) 6, ne de yine bu Konvansiyon ile getirilen düzenlemelerin yeraldığı, 29 Haziran 1956 tarih ve 6762 sayılı Ticaret Kanunu nda (TTK) vardır. Lahey Kuralları nda eşyanın geç teslim edilmesinden ortaya çıkan zarardan kaynaklanan sorumluluğu düzenleyen özel bir hüküm bulunmaması nedeniyle, geç teslim zararından kaynaklanan sorumluluğa ilişkin ihtilâf çıkması halinde, sorun milli hukuk hükümleri aracılığı ile çözümlenecektir. I- Milli Hukuktaki Düzenleme Ulusal hukukumuza ilişkin olarak; Ticaret Kanunu nda Taşıyanın Sorumluluğu başlığı altındaki maddede; taşıyanın, malların taşınmasında tedbirli bir taşıyanın dikkat ve ihtimamını göstermekle yükümlü olduğu yer almaktadır. Maddenin devamında taşıyanın malların teslim alındıkları andan teslim edildikleri ana kadar geçen süre içinde zıyaı ve hasarı yüzünden doğacak zararlardan sorumlu olduğu belirtilmektedir. tana bildirilir. Geminin buzlanan kanalın açılması için 3 4 ay beklemesi gerekmektedir. Bir kaç saat gecikmesi nedeniyle 3-4 ay beklemek zorunluluğu karşısında gemi, yük ilgililerinin talebini gözönüne alarak Mohaçkale Limanı na gelir buradan kamyonlarla yükü Türkiye ye göndermek ister ancak kara taşımasının maliyetini kimin ödeyeceği konusunda taraflar arasında ihtilâf çıkar ve konu Mahkemeye intikal eder. Taşıtan gecikme nedeniyle taşıyanın sorumlu olduğunu ileri sürerken, taşıyan da hava ve deniz şartlarını ileri sürerek, elde olmayan sebeplerden gecikmenin gerçekleştiğini ve geminin yoluna devam edemediğini iddia eder. Taşıtan ise geminin yükleme limanında yükünü yükledikten sonra, gemi kaptanının kendi hesabına bir veya bir kaç otomobili Astrakan Limanı na götürmek üzere yüklediğini, eğer bu olmamış olsa idi geminin sezon sonundaki son konvoya yetişeceğini ileri sürer, taşıyan ise reddeder. Bu arada dava devam ederken bir süre geçer ve Dağıstan da savaş çıkar, Mohaçkale Valisi nin talimatıyla bir kamu tasarrufu ile gemideki yüklere el konur. Ve bu malzemeler askeri amaçlı ayakkabı yapılmak üzere kullanılır. Kadıköy 1.A.T.M. 1999/161 E. Sonuçta taraflar uzlaşmışlar, davaya devam etmemişlerdir. 5 Yazıcıoğlu, Emine: Denizyolu ile Eşya Taşımalarında Geç Teslimden İleri Gelen Zararlardan Sorumluluk, Prof. Dr. Ergin Nomer e Armağan, Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, Yıl:22/Sayı 2/2002, (kıs: Yazıcıoğlu, Armağan) s: 1039, Yazıcıoğlu (dergi), s International Convention for the Unification of Certain Rules of Law Relating to Bills of Lading,
5 2008/2 Buna göre; taşıyanın zıya ve hasardan sorumluluğunun emredici hükümlerle düzenlendiği söylenilebilir. Oysa, taşıyanın gecikme zararlarından sorumluluğu na ilişkin özel bir düzenleme olmadığı ileri sürülmekte ve deniz yolu ile eşya taşımasında gecikme zararlarından sorumluluğun, kanunda aksi belirtilmedikçe kural olarak genel hükümlere tabi olduğu kabul edilmektedir 7. Yine konuya ilişkin olarak doktrinde ittifakla kabul edilen bir diğer husus ise; Ticaret Kanunu nun IV. kitabında yeralan düzenlemelerin gecikme zararlarını da kapsaması halinde 8, Borçlar Kanunu hükümlerine gidilmeksizin bu hükümlerin uygulanması gerektiği doğrultusundadır Diğer hallerde ise, Borçlar Kanunu nun istisna akdini düzenleyen hükümleri, bu hükümlerin uygulanamaması durumunda ise genel hükümlerinin uygulanması yönündedir Okay, Sami: Deniz Ticareti Hukuku II, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi, İkinci bası, 1971, s.215, Akıncı, s.338, Yazıcıoğlu (dergi), s.80, Ülgener, Fehmi: Çarter Sözleşmeleri I, Der Yayınları, İstanbul 2000, s.114, Tekil, Fahiman: Deniz Hukuku, Alkım, 6. bası, İstanbul, 2001, s.174, Karaman CoĢgun, Özlem: Kara ve Deniz Yolu ile Yapılan Eşya Taşımalarında Taşıyanın Gecikmeden Doğan Sorumluluğu, Prof. Dr. Fahiman Tekil in Anısına Armağan, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, İstanbul, 2003, s , Gençtürk, Muharrem: Uluslararası Eşya Taşıma Hukuku, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2006, s.108. TTK Tasarısı nda ise aksi görüş yeralmaktadır. Şöyle ki; TTK Tasarısı nın Gerekçeler i kısmında taşıyanın sorumluluğu hakkında yapılan açıklamalarda ise; tarafı olduğumuz Lahey Kuralları hükümlerinin, taşıyanı taşıma sözleşmesinin ihlâlinden kaynaklanan gecikme zararları dahil tüm zararlardan sorumlu tuttuğu belirtilmekte ve Almanya nın Konvansiyon un hükümlerini iç hukuka uyarlarken, zarar anlamına gelen loss or damage sözcüğünü zıya veya hasar olarak tercüme ederek aldığı, Türkiye nin de TTK ile Alman Ticaret Kanunu nun taşıyanın sorumluluğu ile ilgili hükümlerini iç hukukuna aktarması nedeniyle, uygulamada iki farklı sorumluluk sistemi ortaya çıktığı ifade edilmektedir. TTK Tasarısı; Üçüncü Ayırım; Taşıyanın Sorumluluğu ve Hakları 1178 ila 1192 nci Maddelere İlişkin Genel Açıklamalar. 8 TTK. md 1019, 1028, Çağa, Tahir/Kender, Rayegan: Deniz Ticareti Hukuku II, Navlun Sözleşmesi, 8. baskı, Arıkan, 2006, s.131 dn.10-11, Tekil, s.325, Akıncı, s. 338, CoĢgun, s İleride ayrıntıları ile ele alınacak bu hükümlere örnek vermek gerekirse; Taşıyanın; geminin denize, yola ve yüke elverişli olmamasından dolayı mesuliyeti ne ilişkin TTK md 1019 kapsamındaki gecikmeden kaynaklanan zararlar hakkında BK hükümleri değil TTK md uygulanacaktır. 11 Ancak Gençtürk ise farklı görüş ileri sürmekte ve Karayolu taşımalarını düzenleyen TTK. md. 762 vd. hükümlerinin Türk Hukukunda taşıma sözleşmelerine uygulanacak genel hükümler niteliğinde kabul edilmesi halinde, diğer taşıma türlerine ilişkin düzenlemelerde hüküm bulunmayan hallerde, öncelikle bu hükümlerin uygulanması gerekir. Ancak burada uygulamaya elverişli bir hüküm bulunmaması halinde diğer genel hükümlere gidilmelidir (TTK md.1/ii). Bu sebeple Türk Hukukunda denizyoluyla eşya taşıma sözleşmelerinde, taşıyıcının gecikmeden doğan sorumluluğunun TTK nın 780 maddesine tabi olması gerekir. Dolayısıyla Türk Hukukunda denizyoluyla eşya taşıma sözleşmelerinde, taşıyıcının gecikmeden doğan sorumluluğu, objektif sorumluluk niteliğinde kabul edilmelidir (TTK. md. 780/II). Yazar bu şekilde yorum getirirken Yargıtay ın Denizde eşya taşımasında özel hükümler yoksa, Türk 179
6 Canan Özlem ILGIN ÇELİK Kısaca; Ticaret Kanunu nda deniz yolu ile eşya taşımalarında geç teslimden kaynaklanan sorumluluğa ilişkin bir düzenleme yer almadığından, yine taraf olduğumuz ve Konvansiyon kapsamına giren taşımalarda uyguladığımız Lahey Kuralları nda da buna ilişkin açık bir hüküm olmadığı, konunun düzenlenmesine ihtiyaç duyulduğu söylenebilir. II-Uluslararası Hukuktaki Düzenlemeler 1- Lahey/Visby Kuralları Tarafı olduğumuz Lahey Kuralları ile tarafı olmadığımız Visby Kuralları nda da bu konuya ilişkin açık bir hüküm bulunmamasına rağmen, taşıyanın yükü gecikmeksizin teslim yükümlülüğü bulunduğu, bu yükümlülüğün bölüm III/2 den ve genel hukuk düzenlemelerinden çıkarılabildiği, ileri sürülmektedir Ġngiliz Hukuku Çıkan ihtilâfların çözümü için sıkça başvurulan İngiliz hukukunda ise; yükün taşınması ve varma limanında teslimi sırasında haksız/uygunsuz (improper) gecikmeden doğan ve uygulamada sık rastlanan, yük ilgilisinin zararları konusunda, aşağıdaki ayırımın yapıldığı belirtilmiştir 13. a) Gecikme Süresi Ġçerisinde Yükün Kullanılamamasından ve Değerinin Eksilmesinden Kaynaklanan Zararlar Bunlarla ilgili olarak, malların normal kullanımı veya fiyatındaki düşmeden doğan zarar ve kayıpların tazminata konu olduğu açıkça kabul edilmektedir. Bunun gecikmenin doğrudan sonucu olduğu düşünülmekte ve bazı davalarda, varma yerindeki malın değeri üzerinden makul bir oranda gecikme faizi tespiti suretiyle bu zararın ölçüsü belirlenmektedir. Bu konudaki asıl güçlüğün ise, gecikme süresi içerisinde malların kullanılamamasının özel bir durum arzettiği hallerde ortaya çıktığı ileri sürülmektedir. Böyle bir durumda malın bu özelliğinin taşıyana bildirilip bildirilmediği veya onun tarafından bilinip bilinmediği önem kazanmaktadır. Ticaret Kanunu nun genel hükümleri deniz taşımalarına da uygulanır yolundaki (Yargıtay 11 HD., , E.2661, K.2804) görüşüne dayanmıştır.gençtürk, s Bknz. ġahin, Yüksel: Deniz Taşımacılığında La haye, La Haye/Visby Kuralları ile Hamburg Kurallarının karşılaştırılması, (basılmamış yüksek lisans tezi), İstanbul 1999, s Carver: Carriage by Sea, British Shipping Laws, Volume 2, Thirteenth Edition, London Stevens & Sons, 1982, s:
7 2008/2 İngiliz hukukunda gecikme zararlarına ilişkin yargı kararlarına bakıldığında ise, örneğin Simpson v. L. & N. W. Ry. 14 davasında, Newcastle daki bir fuara gidecek olan malların gösteri çadırı ile birlikte taşınmak üzere davacı tarafça davalı taşıyana teslim edildiği, ancak malların haksız/uygunsuz bir gecikme (improper) yüzünden fuara geç kaldığı, davacının bu suretle Newcastle a boş yere gitmiş olduğu ve zarara uğradığı açıklanarak, mahkemece, davalının da bu durumu bildiği kabul edilerek, kâr kaybı ve harcanan zaman için tazminata hükmedildiği görülmektedir. Yine bu davada yükün bu özel durumunun taşıyana bildirilmiş olması veya bu özel durumun olayın koşullarından anlaşılması durumunda taşıyanın yükün bu durumundan doğan zararlardan da sorumlu olacağı prensibi yükün tanımının, yükün bilgisinin verilmesi, taşıyana gecikmenin değeri azaltacağı ya da yok edeceği bilgisini vereceği gerekçesiyle ortaya konmuştur. b) Gecikmenin Bozulmaya Yol Açmasından Doğan Zararlar Gecikmenin yükün özel durumundan doğan bir zarara sebebiyet vermesi de bu ayırım kapsamına girmektedir. Nitekim Baldwin v L.C. & D.Ry ismi ile anılan davada 15, İngiliz Mahkemesi ıslak bir durumda yüklenmiş halıların bir süre sonra kullanılmaz hale gelmesini gecikme de olsa, yükün bu durumunun taşıyanca bilinmemesi halinde, taşıyanın bu zarardan sorumlu olmayacağına karar vermiştir. c) Yükün Varma Yerindeki Piyasa Değerinin DüĢmesinden Doğan Zararlar Üçüncü ayırımda yer alan; gecikme nedeniyle yükün varma yerindeki piyasa değerinin düşmesine maruz kalınmasından doğan zararlara ilişkin olarak; gecikme nedeniyle malın piyasa değerinin düşmesinin normal olarak, haksız/uygunsuz (improper) gecikmenin sonucu olduğunun İngiliz hukukunda kabul edilmediği görülmektedir. Piyasa kaybının bir çok durumda malın bozulmasıyla eş değer gibi düşünüldüğü gözlemlenmiştir. Ancak; burada bir fark olduğu da saptanmaktadır. Piyasadaki düşüş gecikmenin (improper delay) sonucu değildir. Herkesce bilinebilecek piyasadaki periodik, normal iniş ve çıkışların taşıyanın normal sorumluluğunu arttırmayacağı kabul edilmektedir. İngiliz Temyiz Mahkemesi Parana ismi ile anılan davada 16 Manila ve Iloilo dan Londraya taşınmak üzere yüklenen kendir ve şeker yükünün, geminin kazan arızası yapması nedeniyle gecikmeye sebebiyet verdiğini ve seferin normal süresinden 37 gün daha fazla sürdüğünü ve bu nedenlerle 14 (1876) 1 Q.B.D naklen Carver,s (1882) 9 Q.B.D. 582.Cf.Wallerv.Mid.G.W.Ry (1879) 4.L.R.Ir.376 naklen Carver, s (1877) 1 P.D.452; 2 P.D.118 naklen Carver, s
8 Canan Özlem ILGIN ÇELİK şeker yükündeki gecikme ve bunun sonucunda drenaj yapılmasından doğan ağırlık kaybına ilişkin zararı ve faiz kaybını kabul etmiş, buna karşılık kendir yükünün değerinin geçen zaman içerisindeki %20 oranındaki değer kaybı ile ilgili talebi ise red etmiştir. İngiliz hukuku ve uygulamasında konuya ilişkin genel bir prensip belirlemenin zor olduğu vurgulanmaktadır 17. Diğer sözleşmelerden doğan zararların ölçülmesini düzenleyen ilkelerden başka, deniz seferleriyle ilgili kesin bir kural konmamıştır. Şöyle ki, deniz seferlerindeki umulmadık aksaklıklar, varış zamanına ilişkin belirsizlikler bir çok olayda varma limanındaki, piyasalardaki makul beklentileri ortadan kaldırabilir. Genel bir kural olarak, denizcilikte, geç teslim nedeniyle piyasadaki düşüşlerden doğan kayıplar tahmin edilemez, ancak varış zamanına ilişkin hesaplamaların ve piyasadaki değişikliklerin bilinebildiği durumlarda kara ve deniz taşımacılığındaki gecikme zararlarının neden aynı prensibe göre hesaplanmadığı da düşünülebilir. Varma limanına varış zamanı ile piyasadaki değişimlerin karadaki gibi bilinebilir olduğu bir ortamda /durumda karadaki ile denizin aynı ilkelere göre belirlenmesi gerektiği de düşünülebilir 18. Yükün zamanında tesliminde özel bir menfaatin bulunduğunun taraflarca bilinmiş olması durumunda, Parana isimli davada verilen mahkeme kararından farklı bir sonuca varıldığı görülmektedir. Buna ilişkin olarak Ardennes 19 ve Czarnikow v. Koufos 20 davaları örnek verilebilir. Burada geçen Czarnikow v. Koufos davası da şöyle özetlenebilir; gemi Köstence den Basra ya şeker taşımak üzere çartera tahsis edilmiş, seferin beklenen süresi 20 gün iken, olayda gemi 9-10 günlük gecikme ile varma limanına ulaşmıştır. Bu arada varma limanında şeker fiyatı düşmüştür. Lordlar Kamarası verdiği kararda çartererin piyasadaki düşüşten doğan zararlarının karşılanması gerektiğine karar vermiştir. Bu davada Lordlar Kamarası; Victoria Laundry v. Newman Industries 21 davasındaki makul öngörülebilirlik ölçütünü de uygulamamış, ayrıca sözleşmenin ihlâli olarak kabul edilen hususları ve dolayısı ile sözleşmenin ihlâli ile ilgili olarak kabul edilen zarar ölçülerini de dikkate almamıştır. 17 Carver,s Carver, s (1951) 1.K.B.55,61 naklen Carver, s (1969) 1 A.C.350 naklen Carver,s (1949) 2 K.B. 528,539,540 naklen Carver,s
9 2008/2 d) Gecikmenin Kâr Kaybına veya Bir SatıĢ SözleĢmesi Gereği Sorumluluğa Yol Açmasından Doğan Zararlar İngiliz hukukunda gecikme herhangi bir kar kaybına ya da sözleşme gereğince sorumluluğa yol açıyorsa bu gecikme zararlarının da tazmin edileceği belirtilmektedir. Ancak bu hususa ilişkin örnek bir karar mevcut değildir 22. e) Gecikme Nedeniyle Bir BaĢka Malvarlığının Kullanılmamasından Doğan Zararlar İngiliz Hukukunda yapılan bu ayırımda bu çeşit zararların malın kullanılmamasından doğan zarar ve kayıplarla ilgili olduğu belirtilmekte ancak herhangi bir ihtilâfa yer verilmemektedir 23. Görüldüğü üzere, gerek sigorta kulüplerinin genel hüküm şartlarında yeralan yetki ve hukuk kurallarında, gerekse tahkim şartlarında taraflarca tercih edilmesi nedenleriyle, uluslararası deniz taşımacılığına ilişkin davaların çok büyük bir bölümünün çözümlendiği İngiliz Hukuku uygulamasına ilişkin yukarıda kısaca değinilen davaların geçmişi yüzlerce sene öncesine dayanmakla birlikte, günümüzde de İngiliz Hukuku nda her olay kendi içinde yorumlanmakta ve her olayın özelliklerine göre değişen, farklı hükümlere varılmaktadır. 3- Hamburg Kuralları Hamburg Kuralları nda ise 5. maddenin I. fıkrasında 24 taşıyanın; eşyanın zıya veya hasarından sorumluluğunun yanısıra, gecikme ile tesliminden ileri gelen zararlardan sorumluluğu da düzenlenmiştir 25. Bu şekilde, hem Lahey/Visby Kuralları nın bu hususta açık bir hüküm içermemesinden kaynak- 22 Daha detaylı bilgi için Carver, s Daha detaylı bilgi için Carver, s Hamburg Kuralları Madde 5. Mesuliyetin Sebebi Taşıyan, eşyanın zıya veya hasar yahut gecikme ile tesliminden ileri gelen zararlardan; zıya, hasar veya gecikmeye yol açan olayın eşya 4. madde uyarınca muhafazası altında bulunduğı sırada vukubulmuş olması şartıyla mesuldür; meğer ki, olay ve neticelerini önlemek üzere makul surette istenebilecek olan tedbirlerin kendisi yahut müstahdem veya görevlileri tarafından alınmış olduklarını ispat etsin. 25 Ilgın, Sezer: Hamburg Kurallarının Türk Taşıyan ve Taşıtanlara Etkisi, Denizatı Dergisi, Şubat-Mart 1993 sayı:2-3, s
10 Canan Özlem ILGIN ÇELİK lanan belirsizlik sona erdirilmiş 26, hem de taşıma hukukunun bütünü içinde sorumluluk ilkeleri bakımından paralellik sağlanmıştır Bu Düzenlemelere Göre Gecikme Zararlarından Sorumluluk I- Geç Teslimden Kaynaklanan Sorumluluğun ġartları Taşıyanın sorumlu tutulması için; yükün taşıyanın hakimiyetinde iken gecikmesi, bu gecikmenin bir zarara yol açması gerekmektedir. Uluslararası hukukta ve özellikle İngiliz hukukunda, sorumluluk doğuran gecikmenin, improper delay (haksız gecikme) olarak ele alındığı, bundan da taşıyanın kusurunun olmadığı durumların tartışma konusu olmadığı anlaşılmaktadır. Böylece, gecikmede taşıyanın kusurunun bulunması da bir diğer şart olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu sebeple, unsurların ayrı ayrı değerlendirilmesi yerinde olacaktır. 1-Gecikme Gecikme kavramı; Hamburg Kuralları nda; CMR md. 19 örnek alınarak yapılmıştır 28. Hamburg Kuralları nın 5. maddesinin ikinci fıkrasında; eşyanın navlun sözleşmesinde öngörülen boşaltma limanında açıkça kararlaştırılmış olan süre zarfında veya böyle bir anlaşma yoksa olayın özelliklerine göre, tedbirli bir taşıyandan riayet etmesi makul surette istenebile- 26 Bknz. Yazıcıoğlu, Emine: Hamburg Kurallarına göre Taşıyanın Sorumluluğu, Lahey/Visby Kuralları ile Karşılaştırmalı Olarak, İstanbul 2000 (kıs. Yazıcıoğlu, Hamburg), s TTK Tasarısı nda da Hamburg Kuralları nda olduğu gibi, taşıyanın eşyanın geç teslim edilmesinden doğan sorumluluğu, eşyanın zıyaı ve hasarından doğan zararlarla birlikte düzenlenmiş ve maddede taşıyanın eşyanın geç tesliminden doğan zararlardan, gecikmenin; eşya taşıyanın hakimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelmiş olması şartıyla, sorumlu olduğu ifade edilmiştir. TTK Tasarısı madde 1178 (2)Taşıyan, eşyanın zıyaı veya hasarından yahut geç tesliminden doğan zararlardan, zıya, hasar veya teslimde gecikmenin, eşyanın taşıyanın hâkimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelmiş olması şartıyla sorumludur. Tasarı nın gerekçesinde; yapılan bu düzenleme ile, taşıyanın sorumluluğunun, Hamburg Kuralları nın 5. maddesinin 1. fıkrasına ve kara taşıyıcısının sorumluluğuna ilişkin Tasarı da yeralan diğer maddelerle uyumlu hale getirildiği belirtilmektedir. Rayegan Kender ve Ergon Çetingil tarafından hazırlanan Türk Ticaret Kanunu nun Deniz Ticaretine ayrılan Dördüncü kitabındaki hükümlerin değiştirilmesine dair Tasarı Taslağı nda ise taşıyanın sorumluluğuna ilişkin madde olduğu gibi korunmuş sadece sözcükler sadeleştirilmiştir, Kender Rayegan, Çetingil Ergon, DHD, Özel Sayı, Nisan, 2002, s CoĢgun, s. 506, Yazıcıoğlu (Hamburg), s
11 2008/2 cek olan süre içinde teslim edilmediği takdirde gecikme olduğu yolunda hüküm getirilmiştir 29. Görüldüğü üzere; eşyanın sözleşme ile tayin edilen taşıma süresi içinde ya da olayın özelliklerine göre, tedbirli bir taşıyanın makul olarak taşıması gereken süre içinde varma yerine ulaşmaması durumunda, taşıyan üstlendiği borcu zamanında yerine getirememiş olmakta ve geç teslim kavramı ortaya çıkmaktadır 30. Bu tanımda yeralan olayın özelliklerine göre, makul olarak taşınması gereken süre gibi ifadelerin belirsiz ve yoruma açık olduğu düşünülse dahi deniz taşımacılığının niteliği ve özellikle değişen deniz, hava ve yol koşullarına bağımlılığı nedeniyle, gecikme olup olmadığının bir formül aracılığı ile hesaplanması mümkün değildir. Bu nedenle bu şekilde bir düzenleme getirilmesi yerindedir 31. Deniz taşımacılığında normal şartlar altında taşımanın gerçekleştirilmesi için makul olan süre yi, somut olayın özelliklerini dikkate alarak belirlemek gerekmektedir. Şöyle ki; yapılan her sefer için taşımanın yapıldığı geminin niteliği, taşınan yükün özelliği, geminin ayrılış ve varma limanları, mevsim ve hava koşulları gibi değişen özellikler, taşıma süresinin belirlenmesinde etken olmaktadır Bu tanım aynen muhafaza edilerek, deniz yolu ile eşya taşımalarında gecikme zararı kavramına yer veren, Ticaret Kanunu Tasarısı nda maddenin 4. fıkrasına alınmıştır. Buna göre; TTK Tasarısı madde 1178 (4) Eşya, navlun sözleşmesinde belirlenen boşaltma limanında açıkça kararlaştırılmış olan süre veya açıkça kararlaştırılmış bir süre yoksa, olayın özelliklerine göre tedbirli bir taşıyandan eşyanın tesliminin makul olarak istenebileceği süre içinde teslim edilmediği takdirde teslimde gecikme olduğu varsayılır. Tasarı nın gerekçelerinde ise, taşıma hukukunun genel prensipleri ile ahenk sağlamak amacıyla Hamburg Kuralları ndan alıntı yapıldığı açıklanmıştır. 30 CoĢgun, s Aynı görüşte Yazıcıoğlu, ayrıca karşı görüşler ve eleştiriler için bkz. Yazıcıoğlu, Emine: Hamburg Kurallarına göre Taşıyanın Sorumluluğu, doktora tezi, İstanbul 1997, (kıs. Yazıcıoğlu, tez), s Yazıcıoğlu (Hamburg), s. 82, Yazıcıoğlu (dergi), s.81, CoĢgun, s
12 Canan Özlem ILGIN ÇELİK a)teslim Biçimi aa) Yükün TaĢıyan Tarafından Deniz Yoluyla TaĢınmak Üzere Teslim Alınması Taşıyan taşıma borcunu ifa etmeye, taşınacak olan eşyayı teslim almakla başlayacaktır Hamburg Kuralları nda Sorumluluğun devam süresi başlığı altında 4. maddede, taşıyanın eşyayı teslim alması; i)gönderen veya onun hesabına hareket eden bir şahıstan veya ii)yükleme limanı kanun ve nizamlarına göre eşyanın yükleme maksadiyle kendilerine teslimi mecburi olan bir makam veya üçüncü kişiden teslim aldığı an olarak iki bölüm halinde düzenlenmiştir. Taşıyan yükleme limanında eşyayı teslim almakta geciktiği için varma limanında yükü teslimde gecikmişse, gecikmeye yol açan olay, eşya henüz taşıyanın muhafazası altına girmeden meydana geldiğinden, geç teslim sözkonusu olmayıp, taşıyanın bu sorumluluğu Hamburg Kuralları nın ilgili hükümleri kapsamında değildir 35. (bb) Yükün gönderilen tarafından teslim alınması Varma limanında teslim, eşyanın zilyetliğinin gönderilene geçirilmesi şeklinde gerçekleşmekte olup, taşıyanın taşınmak üzere aldığı malı, yolculuğun sonunda gönderilenin rızasıyla onun vasıtasız zilyetliğine terk etmesi olarak tanımlanmaktadır Yazıcıoğlu (dergi), s. 81. Eşyanın taşıyan tarafından geç teslim alınması vb. şekilde gerçekleşen taşıma süresinin başlamasından önceki gecikmeler taşıyanın gecikmeden doğan sorumluluğu kapsamında değerlendirilmemekte, taşıma süresinin aşılmamış olması kaydıyla taşıyan bu durumdan doğan zararlardan BK genel hükümler uyarınca sorumlu olmaktadır. Bknz. Yazıcıoğlu (dergi), s , Çağa/Kender, s. 33 vd., CoĢgun,s Teslim, Hamburg Kuralları nın 4. maddesinin 2. fıkrasında olduğu şekliyle, TTK Tasarısı nın maddesinde düzenlenmiştir. Eşyanın taşıyanın hakimiyetinde olduğu anın başlangıcı olarak 3. bentte; eşya, yükleten veya onun adına veya hesabına hareket eden bir kişiden yahut yükleme limanında uygulanan kanun ve düzenlemeler uyarınca eşyanın taşınmak üzere kendilerine teslimi zorunlu makamlardan ya da üçüncü kişilerden taşıyanca teslim alındığı an; teslim zamanı olarak sayılmıştır. 35 Yazıcıoğlu (tez), s Çağa/Kender, s.61, Ülgener, s.262. Okay, s. 148, CoĢgun, s Çağa/ Kender, s Teslim; gönderilen ve taşıyanın birbirlerine uygun iradeleri ile eşya üzerinde var olan taşıyan hakimiyetini sona erdirmelerini ve eşyanın zilyetliğini gönderilene geçirmelerini ifade eden çift taraflı bir hukuki işlemdir Bknz. CoĢgun, s