Mehmed Es’ad Yesârî – Hattatlar Sofası
Türk ta’lik hattında müstesna bir mevki’e sahip olan Mehmed Es’ad Yesârî, aslında vücûdunun sağ tarafının yarısı felçli olarak dünyaya gelmiş, ancak doğuştan gelen kusuruna ve sol tarafının da son derece güçsüz olmasına rağmen, hüsn-i hatta heves ederek sol eliyle yazı yazmaya çalışmış ve ta’lik hattında “İmâd-ı Rum” pâyesini elde etmeyi başarmış bir dehadır.
Anadolu muhzırlarından Kara Mahmud Ağa’nın veya Meşihât Dâ’iresi dânişmendlerinden Kara-âbâdî Ahmed Efendi’nin oğlu olduğuna dâ’ir rivâyetler bulunan Mehmed Es’ad, dönemin nâmlı ta’lik-nüvislerinden Şeyhü’l-islâm Veliyyüddîn Efendi’ye mürâca’at ederek ders almak istemişse de, “sağlamlar bitti, şimdi de solaklarla mı uğraşacağız?” diye geri çevrilmişti. Bunun üzerine Dedezâde Seyyid Mehmed Sa’id Efendi’den meşk almağa başlayan Mehmed Es’ad Yesârî H. 1167/M. 1754’de ta’lîmini ikmâl ederek icâzet aldı.
Öte yandan Dedezâde’nin, ilk derste ödev olarak verdiği kendi yazdığı meşkin geri getirildiğini zannederek Mehmed Es’ad’ı payladığı, kendisinin yazdığına inanmayıp bir de huzurunda yazdırdığı mervîdir. Öğrencisinin kabiliyetini bu şekilde anlayan Dedezâde, onu büyük bir itinâ ile yetiştirerek me’zun etmiş olup verdiği icâzetnâme de hâlen Topkapı Sarayı Müzesi’ndedir.(GY, no. 324/95).
Hocasının tavsiyesi üzerine zamanın ünlü ta’lik hattatlarından Kâtibzâde Mehmed Refi Efendi ve İsmâ’il Refîk Efendi’den de istifade eden Mehmed Es’ad Yesârî, onlardan da ayrı ayrı icâzet alarak tekemmüle ulaşmıştır. Eğitimini tamamladıktan sonra kuzât zümresine dâhil olup uzun müddet kadılık yapmışsa da, mâ’işetini daha ziyâde yazıdan çıkarmıştır. Nitekim Müstakîmzâde’nin, “Sultan Osmân’ın huzurunda yazı yazub takdirini kazanması ile kırk guruş ihsâna nâ’il olan bahtsızlardandır.” demesine bakılırsa, bu yıllarda bir hayli zor günler geçirdiği anlaşılmaktadır.
Ancak yazıdaki şöhreti artmağa başlayınca Sultan Mustafa Hân-ı Sâlis’in saltanâtında Enderûn-ı Hümâyûn’da yazı hocalığına ta’yin kılındı. Böylelikle takdîr görmeğe başlayan Mehmed Es’ad Efendi, ancak bundan sonra rahat bir yaşama kavuşabilmiş ve Türk ta’lik hattının inkişâfındaki en büyük hizmeti de bu dönemde gerçekleştirmiş ve oğlu tarafından tekemmül ettirilecek olan üslubun kurucusu olmuştur. Bu dönemdeki çalışmaları ile İran’a özgü bir yazı türü olan ve İmâdü’l-hasenî tarafından zirveye taşınan ta’lik hattını, Türk zevkine uygun olarak kendine özgü şivesi ile yazmağa başlayan Mehmed Es’ad Efendi, bu yazı türünün Anadolu’daki en büyük temsilcisi hâline gelerek, bî-hakkın ittihâz eylediği “İmâd-ı Rum” lâkabı ile anılmağa başlanmıştır.
Şöhreti ile birlikte itibârı da artan Mehmed Es’ad Yesârî, Sultan Selîm Hân-ı Sâlis tarafından da taltif edilmiş, tecdîden inşâ edilmekte olan Aynalıkavak Kasrı’na Şeyh Gâlib’in bir kasîdesini yazmasını istemişti. Bir rivâyete nazaran oğlu ile birlikte Hac’ca gitmeğe niyetlenen Mehmed Es’ad Efendi’yi taltif etmek için yapılmış olan bu teklif mukabilinde, Sultan Selîm mükâfât olarak 12.500 guruş yolluk ihsân etmişti. Bunun üzerine H. 1206/M. 1791’de de oğlu Mustafa İzzet Efendi ile beraber farizâ-i Hac’cı ifâ eden Mehmed Es’ad Efendi’nin yazdığı kitâbe, bugün Aynalıkavak Kasrı’nın bir odasında hâlen görülebilmektedir.
Cevdet Paşa meşhur tarihinde Mehmed Es’ad hakkında diyor ki: Hatt-ı ta’likde sahib-i yed-i tûlâ ve bi’l-cümle hattatlara galebesi hüveydâ olmuşdur. Hatta hattâtîn-i asr indinde İmâd-ı Rûm ve sarir-i kilk-i iştihâr-ı vâsıl-ı her-merzbum olan Şeyhü’l-islâm Veliyyüddîn Efendi, Yesârî Efendi’nin hâlini ve cevdet-i hatt-ı bî-misâlini gördükçe “Cenab-ı Hakk, bu zâtı bizim enf-i istikbârımızı kırmak içün göndermişdir.” dermiş.
Selâtîn ve küberânın nice âbide ve binâsına dest-i hattı ile tevârih ve kasâ’id ile bir hayli kıt’a yazmış olan Mehmed Es’ad Efendi’nin eserleri, bugün önemli müze ve koleksiyonları süslemektedir. Eyüp’teki Mihrişâh Sultan İmâreti ve sebîlinin, Üsküdar’daki Hacı Selîm Ağa Kütüphânesi’nin inşâ kitâbeleri de onundur.
H. 12 Receb 1213/21 Aralık 1798’de vefât eden Mehmed Es’ad Efendi, Fâtih’ten Âşık Paşa’ya giden Gelenbevî Caddesi’nin sol tarafında, Tûtî Abdüllatîf Efendi’nin yanına defnolundu. Ancak gerek onun, gerekse de Tûtî Abdü’l-latîf Efendi’nin mezartaşları, yol genişletme çalışması yapılırken ortada kalmış olduğundan Fâtih Türbesi hazîresine naklolunmuş olup hâlen oradadır. Mezartaşına hâkkedilen kitâbenin metni ise şöyledir:
Üstâd-ı ekrem merhûm ve mağfûrün-leh Hattat el-Hac Mehmed Es’adü’l-yesârî Efendi rûhu içün el-Fâtihâ. Sene 1213 (Rece)B fî 12.
Ayrıca Surûrî de merhûmun vefatına şu tarihi düşmüştür:
Hattat-ı hoş-nüvis Yesârî Efendi’nin
Fevt ile kiyd-i hâme-i ter-câme-i siyâh
Târih-i harfi muceme ta’lîk edüb dedim
Ceffe’l-kalem Yesârî-i hattat getdi ah
Meşâhir-i hattâtinden Sâmî Efendi, Mehmed Es’ad Yesârî’nin hânesinin âdeta yazı pazarı gibi olduğunu, en iyi mürekkepçilerin, kâğıdcıların, kalemcilerin, kalemtraşcıların geldiğini, haftada birkaç gün meşke gelen talebeye satış yaptıklarını, hocası Kıbrısîzâde İsmâ’il Hakkî Efendi’den naklen rivâyet etmektedir.
Pek çok tilmizi bulunan Yesârî’nin en önemli talebesi oğlu Yesarizade Mustafa İzzet Efendi‘dir. Ancak onun kendi vadisini bulduğu düşünülecek olursa, Yesârî’nin üslûbu diğer tilmizleri olan Mehmed Emîn Bey ve Mehmed Sa’dullah Efendi ile sürmüştür. Ayrıca Atâ’ullah Mehmed Efendi ve Mehmed Es’ad Efendi ile Mehmed Şehâbeddîn Efendi, ondan meşkeden diğer hattatlardır.
Mehmed Es’ad Yesârî’nin Tüm Eserlerini Görmek İçin Tıklayın
Sicill-i Osmanî, I, s. 335; Türk Hattatları, ss. 182-184; Meşhur Hattatlar, ss. 293-295; Şâheserler, s. 19; Tuhfe-i Hattâtîn, s. 717; Son Hattatlar, s. 535; Hat Sanatı Tarihi, ss. 166-172; Meşhur Adamlar, s. 142.
İsmail Orman, 3 mart 2016