İşin Adı : Rölöve Restitüsyon Restorasyon Projeleri
Beşiktaş İlçesi`nde, sahilden başlayarak kuzeybatıya doğru yükselip sırt çizgisine kadar tüm yamacı kaplayan ve yaklaşık 500.000 m2 yüzölçümü olan bir bahçe ve koruluk içine yerleşmiş saraylar, köşkler, yönetim, koruma, servis yapılan ve parklar bütünüdür. Dolmabahçe Sarayı gibi tek bir tasarıma bağlı olarak değil uzun bir zaman dilimi içinde inşa edilmiş bir "imperial" komplekstir ve kronolojik olarak Osmanlı saray komplekslerinin sonuncusudur.
Yerleşmenin, İstanbul`un kentsel gelişme eğilimlerine paralel bir tarihi vardır. Beşiktaş`ın ve sahil şeridinin meskûn olmasına karşılık, sarayın arazisi İstanbul`un iskâna geç açılmış alanlarından biridir. Bizans döneminde de ormanlık olduğu bilinen bu alan, I. Süleyman (Kanuni) döneminden (1520–1566) başlayarak padişahlar için bir avlanma yeri olmuştu. Saray arazisi ile ne oranda örtüştüğü kesin olarak bilinmese de "Civan Kapucibaşı Bahçesi", "Kazancıoğlu Bahçesi" adını taşıyan Beşiktaş`ın bahçe ve korulukları büyük olasılıkla Yıldız Sarayı arazisini de içermekteydi. Bu bahçeler I. Ahmed döneminde (1603-1617) hadaik-i hassa (padişah bahçeleri) arasına katıldı.
Beşiktaş tepesindeki korulukta ilk olarak I. Ahmed küçük bir köşk yaptırmıştır. Bu ilk yapının mimari özellikleri ve mimarı bilinmemektedir. Sonraki yıllarda IV. Murad`ın da (hd 1623-1640) buraya gezmeye ve avlanmaya geldiği bilinmektedir.
Bu alan, 19. yy`ın başına kadar sahil-sarayların arka koruluğu olarak kalmış; bir müdahaleye uğramadan ormanlık niteliğini ve doğal bitki örtüsünü korumuştur. 19. yy`da ise İstanbul`un Boğaziçi`ne doğru yayılması sırasında giderek salt bir bahçe, koruluk ve padişah mesiresi olma durumundan çıkmıştır.
Bilinen ilk yapım, 19. yy`ın başında, 1804-1805`te III. Selim`in (hd 1789–1807) annesi Mihrişah Valide Sultan için tepede yaptırdığı (bugün mevcut olmayan) kasırdır. Halen iç bahçede bulunan bir çeşme bu dönemden kalan tek parçadır. 1834`te II. Mahmud (hd 1808–1839) yine tepede yeni ve küçük bir köşk yaptırmış; muhtemelen "Yıldız" adı verilen bu köşkten sonra saray ve semt aynı adla anılır olmuştur. II. Mahmud, bu köşkü daha çok yeni kurulan modern ordunun (Asâkir-i Mansure-i Muhammediye) askerlerinin burada yapılmakta olan talimlerini izlemek için kullanmıştır.
Aslında bu erken dönem için bilinenler şimdilik sınırlıdır. Yalnızca Abdülmecid döneminde (1839–1861), annesi Bezmi-âlem Valide Sultan için burada 1842`de Kasr-ı Dilküşa adı verilen yeni bir köşk daha inşa edildiği bilinmektedir.
Yıldız Sarayı`nın asıl gelişmesi 19. yy`ın ikinci yansında ve 20. yy`ın başında ve özellikle II. Abdülhamid dönemindedir .Abdülhamid(d.21 Eylül 1842-ö.10 Şubat 1918)Sultan Abdülmecid ile Tirimüjgan kadınefendinin oğludur.Padişahlığı (31 Ağustos 1876-27 Nisan 1909)tarihleri arasındadır.Padişahlığının 13 Şubat 1878-1909 arasındaki yıllar ‘’istibdat devri’’olarak anılır.Yıldız Sarayına güvenlik gerekçesi ile 7Nisan 1877’de taşınmıştır.19.yy ’ın ikinci yarısında sarayın edindiği yerleşme ve çevre düzenine, bahçelerine ve yapıların mimarisine ilişkin karakteristik çizgiler, bazı eklemelere, hatta yangınlara karşın fazla değişmemiştir. Saray bu özelliği ile 19. yy sonu çevre ve mimarlık konseptleri açısından son derece önemli bir tanıklık olarak düşünülmelidir.
HAREM YAPILARININ (KADIN EFENDİLER I DAİRESİ,KADIN EFENDİLER II DAİRESİ,CARİYELER DAİRESİ,HAZİNEDAR USTA KADIN DAİRESİ)MİMARİ TANIMLARI
1.KADIN EFENDİLER I DAİRESİ:
Harem bahçesinin alt kotunda,inşa edilmiş yığma delikli tuğla kargiri dış yüzü sıvalı,iki katlı aksiyal bir girişten tam simetrik gösterişsiz bir yapıdır.Yan kanatlar bahçeye birer çıkışla bağlanır.Basık kemerli sıva söveli açıklıkları,iki kanatlı modern ahşap doğramalıdır.Dikdörtgen yapı oda ve sofalarda girinti ve çıkıntı yaparak yapıya hareket kazandırmıştır.İki kanatta iki büyük dikdörtgen sofaya odalar açılır.Sofaların pencereleri yüksek ve beşik kemerlidir.Kat döşemeleri,tavan,merdivenler ve çatı ahşaptır.Çatı örtüsü marsilya kiremitdir.Açıklıklarda demir putrel lentolar kullanılmıştır.Yapının dışta pencere söveleri ve profilli saçak kornişi dışında bir süslemesi yoktur.Ana giriş T şeklinde mermer kaplamalı bir koridorla iki kanata bağlanır.Kanatlar bir dikdörtgen sofa ve üzerine açılan odalar,sırtlarını orta külhana vermiş balansmanlı iki ahşap merdiven ve karşısına gelen w.c.ler ile bahçeye çıkış hollerinden oluşur.Bu holler mermer,w.c.’ler renkli çini mozaiklerle döşelidir.Sofa ve odalar ahşap kör döşeme üzerine değişik örgülerle düzenlenmiş 10 cm x 55 cm’lik parkelerle kaplıdır.Üst kat plan düzeni alt katın aynısıdır.Yine birer wc’si,çıkış hollerinin üzeri küçük odalar,ana giriş üstü eyvan olacak şekilde alt katın aynı T koridor şeklindedir.Simetri aksında kanatlardan girilen soğukluk odaları, orta ılıklık ve içe doğru halvete bağlanan bir hamamı oluşturur.Halvetin iki yanında küçük birer wc yer alır.Soğukluklar parke ılıklık ve halvet marmara mermeri döşemelidir.Halvette iki bakışımlı simetrik ve ortada olmak üzere üç kurna vardır.Ortadaki yalaklıdır.Halvet ılıklığa iki pencere ve çift kapılı bir açıklıkla bağlanır.Ilıklığın bahçeye bakan penceresi dıştan diğer pencerelere benzemekle beraber içte basık kemerli niş içine oturtulmuş 4.2 cm masif mermer söveli olup küçük tutulmuştur.Hamam aksı alt katta iki beşik tonoz ve kanatlarda kemerlerle bağlanmış kargir yapılı küçük açıklıklardan teşekkül etmiştir.Döşeme parkeleri sofalarda balık sırtı giriş yan odalarında ve köşe odalarda sepet örgü ve diğer odalar,üst kat eyvanlı koridor ve tüm eşiklerde aşırtmalı düz dizilimlidir.Duvarlar kalemişli tual bezi kaplı ve her hacimde farklı tezyinatlıdır.Tavanlarda da ahşap kaplamaların üzerine çıtakari ve alçı macun üzerine değişik desenlerden oluşan kalemişleri yapılmış tual bezi kullanılmıştır.Değişik taksimatlı pasalar ve nakış aralarında çerçevelere oturtulmuş naturalist manzaralarla çok zengin tavanlar oluşturulmuştur.Nakışlar çoklukla gölgeli barok,yer yer geometrik,araları sitilize kıvrık dal ve bol yaprakla tezyin edilmiştir.Renkler son derece çeşitli ve çoğunluk toprak renklerinin valörleri ile pastel tonlardadır.Kalorifer tesisatı döşenmiştir.
2.KADIN EFENDİLER II DAİRESİ:
Yığma delikli tuğla kargiri beden duvarları iç ve dışta sıvalıdır.Sıvadan beşik kemerli söveleri olan kapı ve pencereleri,kat arası ve saçak kornişi ile dıştan sade bir binadır.En çok değişikliğe uğramış ve üç değişik devri gösteren aksiyal giriş çıkışı olan dikdörtgen bir yapıdır.Kapıları demir ve profillidir.Pencereleri ahşap giyotindir.Alt kata sade bir demir parmaklık eklenmiştir.Giriş birinci holü düz,ikinci hol (ana taşlık) siyah mermer takozlu marmara mermeri döşelidir.İçte girişin iki yanında iki köşe çeşme istiridye yalaklı barok ayna taşlıdır.Sol kanat tek,sağ kanat iki oda şeklindedir.Kat döşemesi,tavanlar ve çatı ahşaptır.Marsilya kiremit örtüsü çinko oluk ve inişleri vardır.Aksda arka bahçeye bakan çatı havalandırması vardır.Taşlıkta asimetrik konumlu,kendi içinde simetrik,orta kol-sahanlık-çift çıkış balansmanlı-sahanlık-orta kol şeklinde çok özensiz yapılmış ahşap merdiven vardır ve bahçeye çıkış kapısı üzerinde konumlandırılmıştır.Merdiven altında uydurma bir w.c. yapılmıştır.Zemin kat tavanları oldukça ihtişamlıdır.Taşlığı örten tavan eliptik ahşap kubbelidir ve bol barok konsolla desteklenmiştir.İçine toprak boya ile eski Türkçe yazılı bir Osmanlı haritası işlenmiştir.Baş oda ise yine ahşap beş kubbe ile geçilmiştir.Yer yer kapatılmış değişik devir tezyinatı vardır.Bol barok konsollu zengin bir alınla beden duvarına oturur.Taşlıklar arasında üç beşik kemerli açıklık bağlantı sağlar.Her iki taşlıktan girilen ve içten de bağlantılı iki oda sağ kanadı oluşturur.Ön bahçeye bakan oda,kırmızı ve altın yaldız ağırlıklı,çok bol tavan ve duvar tezyinatlıdır.Bu tavan sandık kirişlerle kademelenmiştir.Tezyinatı rumi ağırlıklıdır.Diğer oda yenilenmiş pasalı,yıldızlı tavanı ile farklılık gösterir.Döşemeleri şapla kapatılmıştır.
Üst kat ilave edilmiş alt kat planın tekrarı şeklindedir.Tavanları(ahşap kaplama) muhdes olup,orijinal pasalı,tual bezli,varak tezyinatlı tavan baş odanın birkaç yerinde görülebilmektedir.Alt katın tekrarı w.c. de ahşap üzerine kalemişli tual bezi tavanı mevcuttur.Merdiven çıkışında yaşmaklı geç devir bir camekanı vardır.Pencere denizlikleri Marmara mermeridir.Yapı genelinde çini sobaların çoğu mevcuttur.Alt katta sonradan eklenen radyatörler de vardır.Üst kat döşemeleri rabıtalı ahşap kaplamadır.
Arka bahçeye girinti çıkıntılar yapan odalar eski bir kargir yapı kalıntısına eklenerek ve zengin bir orta hole açılarak simetri yakalanmaya çalışılan oldukça gayri muntazam bir yapıdır.İlk kalıntı,hamam ve aksı farklı bir galeriden oluşur.İkinci kalıntı Kadın Efendiler II Dairesi aksında ön bahçeye bakan kargir kısımdır.Eklemlenen odalar bunun erkasına ve üzerine orta hol çevresine dizilmiştir.Bir başka dönemde de genişletilerek Kadın Efendiler II Dairesi’ne bitiştirilmiştir.Eklemlenen kısımlar ahşap karkas.rabits teli ve bağdadi sıvalıdır.Geniş çift kanat + açılır iç pencereleri,dışında kepenkleri ve arada ferforje korkulukları olmalıdır.Kalorifer tesisatı mevcuttur.Eğimi düşük ahşap çatısı ve kurşun örtüsü vardır.Kargir kısımlar volta döşeme ile geçilmiştir.Diğer kısımlar ahşap kirişlemelerin üzerine ahşap kaplamadır.Üzeri xylolite adlı devrin modası olan Fransız şapla örtülüdür.(bugün çok azı var.)Magnezyum esaslı elastikiyeti olan cilalı yeşilimsi bir yüzey oluşturan bu malzeme ile modernite aranmıştır.Dıştan sade olmasına karşın zengin tavan tezyinatı gösteren yapıda Art-deco unsurlara sıklıkla rastlanır.Kapılar,merdiven trabzanları,ferforjeler tipik Art-deco tarzındadır.Tavanlarda yine ahşap kaplama çıtakari ve kalemişli tual bezi kullanılmıştır.Pasalar profilli ahşap oyma üzerine alçı rölyeflidir.Göbekler tümüyle alçı kabartmadır ve sıklıkla simetrik görünümlü fakat kendi içinde asimetrik barok örgelidir.Kadın Efendiler I Dairesi gibi gölgeli barok ağırlıklı,aralarda naturalist pastel renklerde manzara kartuşlarına sahiptir.Bina dışı sıvalıdır.
Planımetrisinde,ilk kalıntı ve diğer Kadın Efendiler II Dairesine bağlanma nedeniyle,zorlamalar vardır ve gerçek bir tarz ortaya koymaz.Ana kapı mermer etli barok profilli,merdiven ve alt kat taşlıkları mermer kaplıdır.Odalara kotla ahşap döşeme ile ulaşılır.
Hamam ve alt odalar tamamen farklı bir mimaridedir ve bahçeden her iki kata da ulaşılır.Yine bu hacimlerin yanlarından orta hollere bağlantı kurulmuştur.Üst katta bu bağlantı ayaklara oturan bir koridor şeklindedir.Bahçeden bir düz kollu,birde dairesel mermer merdivenle bu koridora ulaşılır.Hamam yığma tuğla ve sıvalı beden duvarı Endülüs tarzı etli sıva profilli söveleri,kurşun kafesleri ile tamamen farklı bir mimari gösterir.İçte mermer zemin ve sırtlıklı,üst kot sıvalı birer ılıklık ve halvetle yarım kalmış görünümdedir.Özellikle halvette çok zengin tezyinatlı rokoko ağırlıklı,barok eklektiği ayna taşları olan kurnalar yer alır.Birer tepe fenerine,sıva profilli ışınsal taksimatlandırılmış az eğimli tonozcuklarla ulaşılır.Dıştan kat arası ve saçak kornişleri vardır.
Üst kat orta holü son derece geniş, çok zengin tezyinatlı’’müzeyyen’’ tavana sahipken garip biçimde xylolite döşemelidir.Buradan camekanla merdiven holü ve ek kanada bağlanır.Bu kanatın üst katından ahşap geçitlerle Hazinedar Usta Kadın Dairesi ve Kadın Efendiler II Dairesinin üst katlarına,alt katından arka bahçeye bağlanılır.
4.HAZİNEDAR USTA KADIN DAİRESİ:
Ahşap karkas, bağdadi sıvalı küçük mütevazi bir binadır. Kadın Efendiler II Dairesi ve Cariyeler Dairesi ek kısmı arkasında kalır ve Kadın Efendiler I Dairesi arka çizgisini korur şekilde adeta gizlenmiştir. Ahşap çift kanat doğramalı,alt katta düz demir parmaklıklıdır.Az eğimli ahşap çatısı muhtemelen çinko kaplıdır.Çok etli barok profilli zengin bir ahşap kapısına mermer dört basamakla ulaşılır.Duvarları gölgeli barok kalemişi tezyinatlıdır.
Giriş Cariyeler Dairesine bakar şekilde yandandır. Giriş holünün solunda w.c., sırasında Kadın Efendiler II Dairesine bakan ahşap merdiven, sağında arka bahçeye bakan üç odası ve merdiven bitiminde çeşmeli odası vardır. Üst kat bu planın aynıdır. Tavanlar düz pasa ile çerçevelenmiş, etli profilli ahşap göbekleri olan ve tual bezi kaplamalıdır.
Zaman içinde ihtiyaçla oluşturulmuş ahşap geçitler binaları birbirine bağlamıştır. Bağlantılar sırasında pencereler değiştirilerek kapıya döndürülmüştür. Cariyeler Dairesi, Kadın Efendiler II Dairesi ve Hazinedar Usta Kadın Dairesi ortak arka bahçe noktasından başlayan ilk geçit demir konstrüksiyon basamak ve sahanlıkla başlar. Alt yapısı volta döşemedir.Bu sahanlık Kadın Efendiler II Dairesi arka kapısı önündedir.Kadın Efendiler Dairesinin arka cephesine bitişerek ahşap merdivenle,ahşaba dönüşerek devam eder.Rampa şeklinde bol pencereli olarak yükselir.Ara sette demir direk ayaklara oturarak,bir ahşap,Kadın Efendiler I Dairesinde bir de mermer basamakla bu daireye bağlanır.Açıkta geçen kısım iki eğimli,Kadın Efendiler II Dairesine yaslandığında tek eğimli çatı yapar.Bu kısımdan sonra sahanlık üzerinde ikinci bir kat oluşturur.İkinci kat geçit,Cariyeler Dairesinin üst katını,Hazinedar Usta Kadın Dairesinin üst katına bağlar.Koridor penceresi kapıya dönüştürülmüş ve bağlantı sağlanmıştır.Sahanlık dışında üst kottan açıkta geçer.Üçüncü bir geçit yine Cariyeler Dairesinin üst katının ek bölümünden başlayarak L şeklinde Kadın Efendiler II Dairesinin üst kat sağ arka odasına bağlanır.