FRANZ KAFKA'YI OKUYANLARIN BİLE BİLMEDİĞİ ÖNEMLİ DETAYLAR | Bakma Gör
S. Soderbergh, 1991
“Örümcek Gregor Samsa bir sabah uyandığında,
Kendini Kafka’ya dönüşmüş olarak buldu”.
“Ona sığınmazsa insan, yaşamdan nasıl zevk alabilir?” (Kafka 2014 (a):24) dedikten sonra, “Bu dünya için kendini paralaman gülünç”. (Kafka 2014 (b): 44) demişti. Sonra ikisinden de vazgeçip “Sahip olmak değil, sadece olmak var; sadece son nefesi, boğulmayı özleyen bir olmak” (Kafka 2014 (c): 34) diyerek varoluşu, varoluş amacını sorgulamaya başladı. Gerçekte kimdi Kafka? Patriarkal diktatura altında ezilerek, bir örümceğe dönüşen Gregor’un ruh ikizi mi? Yoksa olmayan bir dava için mahkemeye çıkarılmayı bekleyen Bay K gibi biri mi? Milena’nın sevgilisi Franz, Max’ın dostu olan Kafka mı? Aslında o hepsi… Kafka tam da içimizden biri… İşte, Soderbergh’in 1991 yapımı filmi de bizi tüm yönleriyle Kafka ile tanıştıran bir yapım.
Kurtarıcı İsa Heykeli’nden Prag’da olduğumuzu anlarız. Çünkü tüm heybetiyle, sislerin altında duran Mesih, şehri işaret ediyordur. Az sonra Soderbergh, Kafka ile tanıştırır bizi; tektip insanların makineler gibi çalışmakta olduğu o boğucu ofiste… Kafka, bu sisteme dahil gibi görünse de aslında öyle olmadığını anlarız. Evet belki Kafka da herkes gibi kendisine verilen vazifeyi ifa ediyordur. Ancak, yazısını düzeltmeye çalışması ve bunun için de birkaç kez kağıdı yırtıp atmasıyla, sistemin çarklarından çıkma, hatta o çarklardan birini kırmaya meyyal olduğunu anlarız. Gerisi, umarız ki domino taşı gibi gelecektir…
Bir sahnede Kafka, boş vakitlerinde yazdığından bahseder “iş arkadaşları”ına… Onlar da ne hakkında olduğunu sorduğunda Kafka’dan cevap gecikmez: “Bir sabah uyandığında, kendini dev bir örümceğe dönüşmüş halde bulan birinin hikâyesini…” Gülüp geçerler sadece… Ancak bilmezler ki, kastettiği “biri” baskılar altında kalarak ruhsal çöküşe uğramış, diğerlerinden farklı olduğu için ötekileştirilerek bir böcek muamelesi görmüş ve böylece örümceğe dönüşmüş biridir. Tıpkı kendisi gibi… Bir keresinde “Zorbalar tarafından sürekli hırpalanıyorum”. diye eklemişti babasına yazdığı mektuba… Bu hem babaya bir iç döküş, hem de sitemdi. Çünkü Kafka, iş yerinde gördüğü muameleden evvel, baba otoritesi altında bizatihi ezilen biriydi.
Ayrıca filmde, Kafka’nın eserlerine atıf vardır. Şato; çünkü sis bulutları üstündeki kilisenin hemen ardında konuşlanan, içinde de muhtemelen esrarengiz olayları konuk eden kasvetli bir yapıdır şato. Bu aslında insanın karanlık dünyasına, öteki yüzüne, bilinmeyenlerine bir atıftır. Dava; çünkü Kafka da, Bay K misali sürekli izlenir ve belki de meçhul bir dava için hazırdır, temkinlidir. Yine ve hep Dönüşüm; çünkü en başta da bahsedildiği üzere Kafka, sürekli bir baskıya maruz kalmış ve dönüş(türül)mesi mümkün kılanmaya çalışılmıştır.
Patronu, Kafka’ya hitaben onun kendisini bir yazar olarak gördüğünden dem vurur. Birçok gerçek yazarın yapacağı üzere Kafka, “ Evet, küçük çapta” . diyerek cevap verir. Bunun üzerine, patronun o sığ cevabı gecikmez, “ Bence kendinize sportif bir hobi bulmalısınız, size renk katacaktır”. der, fakat bilmez ki, Kafka, kendi karanlığında kaybolmayı seçenlerdendir.
Kafka, ölen arkadaşının kız arkadaşı Bayan Rossman ile bu ölümün ardındaki sır perdesini kaldırmaya karar verir. Ancak Bayan Rossman, “ Belki de polisler yapmıştır”. deyince, beklenmedik bir şekilde Kafka’nın şüpheye düştüğünü görürüz. “Niçin yapsınlar?” der. Her alanda mutlakiyete karşı olan Kafka’nın böylesi bir soru sorması, aslında onun yeteri kadar sorgulamıyor olduğunu sorgulamaya başladığına bir atıftır.
Şık giyinmiş adamların, aç bir kurt gibi yemek yediği ve etleri parçalayarak, şarap eşliğinde mideye indirdiği sahne, gerçekten de manidardır. Burada, modern olduklarını ısrarla dile getirenlerin, ters taraftan bakılırsa bu sürekli ısrar hasebiyle, ki o aynı yerde saymaya bir atıftır, aslında onların gerici olduğunu görürüz. Parçalanan etler, işçi sınıfının, halkın; aristokratlar elinde yok edilişine, aynı şekilde kırmızı şarabın içilmesi de onların kan içici vampirler olduğunun tersten bir kutsallamasıdır.
Kafka’nın arkadaşının ölümüyle ilgili kayıtları arşivde aradığı sahne de, bireyin bilinçlenmesi açısından önemlidir. Kafka bir ara, “Belki de yöneticilerden istesem daha iyi olacak” . der, aradığı kağıtlar için. Görevli yaşlı adam ise, “Sen onları çağıramazsın. Onlar seni çağırır, ki bu hemen hemen hiç gerçekleşmez” diyerek cevap verir. Burada kimsenin,senin hakkın olan bir şeyi sana doğrudan vermeyeceğine atıf vardır. Yani eğer hakkımızı istiyorsak, onu kendimiz çekip almalıyız.
Kafka’nın, Şato’ya girmek için boş bir mezarı geçit olarak kullandığı sahnede, mezarkazıcısından, şayet o geri dönemez ise, tüm yazılarını yakmasını istediğine şahit oluruz. Adamın, “Bunu ancak bir kadın yapar.” Diyerek cevap vermesiyle, kadının sadakâtsiz, aldatan, ikincil bir varlık olarak anlatıldığını görürüz. “Yani bunu ancak bir kadın yapabilir; çünkü onlar sadakât nedir bilmezler.” Ya da, şayet bu sekansı tersten okursak, “Evet, böylesi bir işi, ancak bir kadın yapar. Çünkü kadın, erkeğin(in) her dediğine tıpatıp uymak zorunda olan aciz bir mahlûkat, bir metadır; daha fazlası değil…”
Ayrıca, mezar kapağının kapandığı sekansta İbraniceharfler görürüz. Acaba kendisi bir Yahudi olmasına karşın, Kafka’nın eserlerinde şu veya bu şekilde herhangi bir izine rastlamadığımız Yahudiinancı, niçin filmde gösterilir? Gösterilmelidir; çünkü bu esasen Kafka’nın, Tanrı’ya ve dine yaklaşımına, ki kendisi bir ateisttir, bir göndermedir. Yahudidir, ancak bunu o seçmemiştir.
Şato’ya girmeyi başaran Kafka’nın içinde bulunduğu duruma şaşırırız. Çünkü film, siyah beyazdan, renkliye dönmüştür. Böylece, kendi karanlığında aydınlanan bireyin portresi çizilmiş olur.
Kafka ile birlikte, Rossman ve diğerlerinin işkence edilerek, bilhassa beyinlerine, dönüştürüldüklerine şahit oluruz. İşkenceci doktorun, “Önce fizyoloji, sonra ideoloji dediği sahnede, milliyetçiliğe, kafatasçılığa bir atıf olduğunu anlarız.
Doktor daha sonra, “Halkı kontrol etmek, bireyi kontrol etmekten daha kolaydır” . der. Çünkü, birey olmak, kendini gerçekleştirmek, normal olmayı istememek, güç odaklarınca daima korkulan unsurlar olmuştur.
Doktor’un elini, Kafka’nın başına götürür götürmez patlama olmasıyla, çalış(tırıl)an beynin nelere kadir olduğunu anlamamız pek de zor olmaz.
Büyük Göz, her şeyi bilme isteği ile dolup taşarak, kendini tanrılaştır(ıl)an güç erklerine bir gönderme olarak göze çarpar.
Filmin sonunda, Kafka’nın kendi karanlığına döndüğünü görürüz. Çünkü, kendi karanlığında olmak, başkalarının aydınlığında olmaktan yeğdir.
Rousseau bir keresinde, “İnsan, özgür olarak doğar; ama kendini birtakım zincirler ile bağlanmış olarak bulur” (Gökberk, 1985: 386) . demişti. Sizce Kafka zincirlerinden kurtulabildi mi? Peki ya biz?
Kelimelerinse, kifayetsiz olduğunu
Gökberk,M . , (1985), Felsefe Tarihi, 5. , İstanbul: Remzi Kitabevi, s. 386
Kafka, F. , (2014), Aforizmalar, 5. , İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, s. 24, 34, 44
YAZ TATİLİNDE MUTLAKA OKUNMASI GEREKEN KİTAPLAR
GEÇEN SENE 6 ADET PLASTİK ŞİŞE YEDİNİZ
Merhaba, ben Zeynep Özgün. Doğuş Üniversitesi İletişim Bilimleri ve İngiliz Dili & Edebiyatı mezunuyum. Şu anda özel bir kurumda İngilizce öğretmenliği yapmaktayım. Yazmak, edebiyat, çeviri, sinema, felsefe, diller ve bunlara yenilerini eklemek ilgi alanlarım arasında. Burada, yenilerini ekleyerek beraberce yenilenelim çok isterim. Şimdiden keyifli okumalar herkese:)