Türkmenistanda türk dili
İanwar 04, 2013
Aşgabatdaky türkmen-türk uniwersiteti
Türkmenabatda awtobusda bir zenan Türkiıede okaıan gyzy bilen mobil telefonynda gürleşıär. Gürleşip bolandan soň gapdalynda oturan başga bir zenan oňa “Siz Türkiıede bolupmydyňyz?” diıen sorag bilen ıüzlenıär, ol “hawa” diıen jogaby alansoň, iki zenan türk dilinde dürli temalardan gürleşip başlaıarlar.
Awtobusdaky gürrüňini türkçe dowam etdiren iki zenan türk diliniň türkmenabatlylaryň gündelik durmuşyna näderejede ornaşanlygyny görkezıän diňe bir mysal. Emma näme üçin türkçe?
Bu soraga Türkiıede ıaşaıan lebaply Rozybaı şeıle jogap berdi: ”Bärde işläp giden ene-atalar türk diliniň aňsatdygyny, türk dilinde gepleşmegiň, düşünişmegiň aňsatdygyny aıdıarlar. Biziň ıurdumyzda türk firmalary bar, Türkiıä gaıdıan talyplarymyz bar, [üstesine-de], türk diliniň biziň dilimiz bilen kybapdaşlygy sebäpli, biziň ıurdumyzda, türk dilinde gürleşıän adamlaryň, hatda çagalaryň hem sanynyň köpelip barıandygyny görmek bolıar”.
İerli ıaşaıjylar hem türk dilini gowy bilıänleriň köpelmeginiň sebäbini Türkiıe döwletine gidıänleriň köpdügi bilen bir hatarda türk diliniň türkmen diline ıakyn bolmagy bilen düşündirıärler.
Bu iki diliň ıakyn bolmagy sebäpli, türk telekanallaryna tomaşa edıän türkmenistanlylaryň sany az däl. Türkmenabatly 8-nji klas okuwçysy Merdan hem şol ıaşlardan biri. Merdan Azatlyk Radiosyna bu barada şeıle gürrüň berıär: “Men çagalygymdan türk kanallaryna tomaşa edıän, olardaky multfilmdir kinolary sypdyrmajak bolıan. Şeıdip, türkçäni öwrendim”.
Türkiıede ıaşaıan Rozybaıyň aıtmagyna görä, Lebapda türk telekanallaryna tomaşa edıänler diňe ıaşlar däl, olaryň arasynda dürli ıaşlardaky uly adamlar hem bar, türk telekanallarynyň halanmagynyň birnäçe sebäbi bar.
Türkiıede ıaşaıan Rozybaı bu hakda Azatlyk Radiosyna şeıle gürrüň berdi: “Sebäbi olaryň gürleıiş şekilleri biziň käbir däplerimiz bilen kybapdaş gelıär, göni. Hiç bu taıda bir aırar ıaly zat ıok. Diňe daşky görnüşinde birneme tapawut bolaımasa, ıa edıän hereketleri, dini hereketleri halallyga ıol görkezıär we ıaşlarymyzy özüne çekiji rollary ıerine ıetirıär. Şol sebäplerem adamda soň höwes döredıär-dä, şu ıurdy bilsem, şu ıurdy gezsem ıa-da şu ıurduň dilini öwrensem, men şu ıurda gitjek diıip, adamda höwes döreıär”.
Türkmen-türk okuw jaılary
Diňe türk telekanallary däl, garaşsyzlyk döwründe Türkmenistanda açylan türkmen-türk mekdepleriniň hemem paıtagt Aşgabatda ıerleşıän Türkmen-Türk uniwersitetiniň türk diliniň türkmenistanlylaryň arasynda ornaşmagyna uly goşandynyň bolandygyny aıdıarlar.
Uniwresitet bolmasa-da, şeıle mekdepleriň birnäçesi Lebap welaıatynda hem açylypdy. Halk arasynda uly abraı gazanan we türkmen-türk mekdepleri diılip atlandyrylan şol okuw jaılarynda türk dili esasy dil hasaplanıardy. Olar 2011-nji ıylda ıöriteleşdirildi.
Netijede, käbir ıerli synçylaryň pikiriçe, türk dili soıuz döwründen miras galan rus diliniň ornuna geçip barıar. Edil sowetler zamanynda rus dili ıaly, indi türk dilini bilmek hem goşmaça abraı hasaplanıar.
Galyberse-de, türkmen dilinde çap edilıän kitaplaryň sanynyň az bolmagy hem türk diliniň ilat arasynda has köp ornaşmagyna sebäp bolıar. Türkiıä gatnaıan lebaply kitap söwdagäri Hemra Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşliginde bu ugurda öz pikirini şeıle beıan edıär: “Türk dilinde köplenç dini kitaplary okaıarlar. Köplenç dini kitaplary buıurıarlar, men hem eıdip-beıdip, şolar ıaly kitaplary getirıän”.
Türk diliniň türkmenleriň arasynda güıçlenip barıan täsirine türkmenleriň internetde, sosial ulgamlarda ulanıan sözlerinden has hem gowy göz ıetirmek mümkin. Azatlyk Radiosynyň Facebook sahypasynda goılan bir surata Divane Derviş atly okyjy “bitmek bilmeıen çile” diıip, teswir galdyrypdyr. Bu türkmençä terjime edilende, yzy üzülmeıän alada” diıildigi bolıar.
Söhberdeşimiz Rozybaı özüne hem türk diliniň täsiriniň ıetendigini aıdyp, şeıle diııär: “Elbetde, men türkmençe gepleşıän, emma kämahal-kämahal gepleşen mahalym birden arasynda türkçe sözlerem garyşdyrıan-da. Meniň kemçiligimi hatda çaga-da aıdyp otyr, gürleşen mahalym dilimden birden sypyp gidıär. Şonda çaga entek okap bilmese-de, ıaňky eşiden sözüni ıatlap, soň maňa aıdıar”.