Qırımtatar tilinde tasil meseleleri ve olarnıñ çezilüvi
Главная страница » Qırımtatar tilinde tasil meseleleri ve olarnıñ çezilüvi
Feride Raşid-kızı Fakidova
Meseleniñ qoyuluvı: evel zamanlardan bugünki künge qadar tasil meseleleri eñ aktual problemalardan biri sayıla. Hususan qırımtatar tilini ve edebiyatını mekteplerde ders olaraq alıp baruv soñki senelerniñ eñ yürekke tesir etken suallerden biri. Amma, talebelerge qırımtatar tiline, urf-adetlerine sevgi aşlamaq, bilgi bermek, ne qadar müimdir.
İşniñ maqsadı qırımtatar tiliniñ tasil meselelerni ögrenmek ve olarnı çezüv ussularnı qayd etmek.
Qırımtatar tilinde tasil meseleleri ve olarnıñ çezilüvinen bağlı suallerini baqmaq içün Qarasuvbazar şeerinde üçünci umumtasil mektebindeki qırımtatar tili ve edebiyatı, başlanğıç3 sınıf ocalarından sorav keçirdik.
Soravda iştirak etken er bir oca talebelerniñ til fuqareligi aqqında ayttı , ve şu sebepten talebelerge mektepte ana tilini ögrenmege qıyın ola , ocalar bu meselelerge büyük emiyet bereler.
Başlanğıç sınıf ocası, Mamutova Susanna Eldarovna: “Til bilmemezligi- bu bizim eñ müim problemamız. Çünki mektepke kelgen talebeler ana tilini bilmeyler, serbest laf etmeyler, bazıda asıl da añlamaylar. Evde ve turmuşta çoqusında rus tilinde laf eteler. Şunıñ içün derslikler boyunca çalışmağa pek qıyın” Bu problemanı nasıl çezmege mümkün sualine, Susanna oca böyle cevap berdi: “Birinciden, tilniñ baylığını zenginleştirmek içün, qorantada ana tilinde laf etmek kerek. Ekinciden, tasil boyunca, kitaplar ve derslikler talebeler içün çeşit dereceli olmaq kerekler. Men bu meseleni öyle körem: bir kitapta vazifeler çeşit- türlü olmaq kerektir: tilni yahşı bilgen talebelerge ayrı vazifeler, tilni zayıf bilgen soylarına ise qolayca. Kitaplar, derslikler içinde luğatlar olmaq kerektir. Elbette, nutuq inkişafına ayrı yer ayırmaq kerektir”.
Qırımtatar tili ve edebiyat ocası, Japparova Rayfe Şaipovna, bu meselege öz fikirini qoştı: “Qırımtatar tilinde metodik qullanmalar pek az, mektep ocaları olarnı yazmaq ve ocalar arasında muzakere etip, bastırmaq kerektir. Misal içün, rus tiline baqqanda, internette, çeşit mecmualarda öyle metodik ve didaktik qullanmalar qırımtatar tilinde azdır , bu meseleni çezmek içün usulcılar çalışmaq kerekler”.
Ocalar içün, neşir etilgen mecmualar az, olarnıñ arasında “Ana tili ocalarına” jurnalı çoq emiyetlidir. Lâkin, beş respondentlerden tek bir oca bu jurnalğa yazılğan. Çoqusı maarifçiler bu mecmuanı oqumaylar ve atta bu jurnal aqqında bilmeyler.
Başqa ocalar ise, qırımtatar tilinde eñ müim tasil problemalarından saatlar azlığını ayırdılar. Olarnıñ sözlerine köre, qırımtatar tili mektepte esasen fakultativ ve dersten tış saatlarında ögrenile. Ocalar saatlar azlığı problemasını da ayıralar.
Böyleliknen, Qırım mekteplerinde zemaneviy qırımtatar tilinde tasil problemalar pek çoq .Olarnıñ eñ müim soylarından bulardır:
Talebelerniñ til fuqarelegi.
Derslikler qırımtatar tilinde serbest laf etken balalar içün yazılğan.
Metodik qullanmalarnıñ sayısı az.
Körgezme vastalarınıñ azlığı.
Qırımtatar tili mekteplerde fakultativ ve dersten tış saatlarında ögrenilüvi.
Bu problemalarnı çezmek içün ocalar böyle teklifnen bulundılar:
Ana-babalarnen çalışmaq kerek (seminarlar, treningler, subetler, toplaşuvlar keçirmek).
Usulcılar, ocalar problemalar çezilüvine öz isselerni qoşmaq kerekler.
Qırımtatar tili ve edebiyatına saatlarını arttırmaq ve bu derslerni esas cedvelge qoymaq Tasil nazirligine muracaat etmek.
Körgezme vastalarını, metodik qullanmalarını neşir etmek.
Ana tili ocalarına- “Tarpan”.- Aqmescit- 2011.- №2.
Ana tılı ocalarına- “Tarpan”.- Aqmescit- 2013.- №5(9)
Baqıp çıquvlar: 123
Qırımtatar tilinde mustaqil söz çeşitleriniñ keliş kategoriyası
Meseleniñ qoyuluvı.Qırımtatar tilşınaslığınıñ çoq müim ve aktual problemleri daa ögrenilmekte. Olardan birisi keliş sisteması. Bu…
Qırımtatar tili 1928s. qadar arap urufatında, 1928den - 1938 senelerge qadar latin urufatında, 1938 senelerden…
Qazahistannıñ prezidenti Nursultan Nazarbayev 2017 senesi oktyabr ayından olğan 569 nomeralı "Qazaq tiliniñ elifbesini kiril…