TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE ÖBEKLER - PDF
Download "TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE ÖBEKLER"
1 TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE ÖBEKLER Hürriyet GÖKDAYI ÖZET Söz dizimi, cümlenin yapısının yanında öbekler üzerinde de durur. Türkiye Türkçesi söz dizimi çalışmalarında, sözcük öbeklerinin türlerinin belirlenmesi ve sınıflandırılmasında farklılıklar ve bazı tutarsızlıklar olduğu görülmektedir. Söz gelimi, öbeğin temel ögesinin bazen sonda bazen başta bazen de ortada bulunduğu kabul edilmekte, öbek de buna göre sınıflandırılmaktadır. Bu yaklaşımın görüldüğü tamlamalarda asıl unsur olan tamlananın sonda bulunduğu belirtildiği halde, tamlamalar yardımcı unsur olan ve başta yer alan tamlayanın türüne göre ad tamlaması ve sıfat tamlaması olarak adlandırılıp gruplandırılmaktadır. Bu durum, söz dizimi öğretimi ve çalışmalarında öbeklerin belirlenmesi ve kullanılmasını güçleştirmektedir. Bunun önüne geçebilmek için, araştırmacılar sözcük öbeklerinin türlerinin belirlenmesi ve sınıflandırılmasını belirli yapı ve anlam ölçütlerine bağlamalı, modern dil biliminin söz dizimi çalışmalarından da yararlanmalıdır. Yazıda, kaynaklarda görülen farklılıklar ve tutarsızlıklar irdelenecek, belirlenecek ölçütlere dayalı yeni bir sözcük öbekleri sınıflandırması ortaya konacaktır. Anahtar Kelimeler: Türkiye Türkçesi, dil bilgisi, söz dizimi, öbekler. Yrd. Doç. Dr., Mersin Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Yeni Türk Dili Ana Bilim Dalı,
2 1298 Hürriyet GÖKDAYI PHRASES IN MODERN TURKISH ABSTRACT Syntax focuses on the structure of sentences and phrases as well. Syntactic studies of Modern Turkish show some discrepancies and dissimilarities in the determination and classification of the phrases. For example, it is stated that the head of a phrase is located sometimes at the end, sometimes at the begining or in the middle of a phrase, and then phrases are classified according to this rule. Although it is mentioned that the head of the phrase is located at the end in the determinative groups (tamlamalar), a type of noun phrase in Turkish, they are still named and classified as nominal or adjectival determinative groups according to the type of complement or specifier. This method causes complications in the process of determining and classifying phrases in teaching and studying syntax. In order to avoid the complications, researchers should classify phrases through structural and semantic features of the sequence and make use of modern syntactic studies too. This paper, will investigate the differences and discrepancies in the syntactic resources in Turkish considering lexical phrases and will offer a new classification of these phrases based on structural criteria. Key Words: Modern Turkish, grammar, syntax, lexical phrases. Giriş Sözcük öbeklerinin yapısının belirlenmesi, adlandırılması, sınıflandırılması ve iģlevlerinin tespit edilmesi söz diziminin üzerinde durduğu konular arasındadır. Öbeklerle ilgili bu konular, cümlenin yapısının, anlamının ve iģlevinin açıklanmasında belirleyici rol oynadığından, söz dizimi çalıģmalarında önemli bir yer tutar. Türkiye Türkçesiyle ilgili söz dizimi kaynakları, genellikle sözcük öbeğini tanımlayıp ayırıcı özelliklerini sıraladıktan sonra ayrıntılı açıklama ve sınıflandırmalar yaparak konuyu örneklendirmiģlerdir (Hatipoğlu 1982; ġimģek 1987; Ergin 1989; Banguoğlu 1990; Beserek 1991; Koç
3 Türkiye Türkçesinde Öbekler ; Karahan 1999; Yaman 2000; Uzun 2000; Cemiloğlu 2001; Delice 2003; Karaörs 2004; Kahraman 2005; Uzun ve Aydın 2006; Akbayır 2007; Erkul 2007; Özkan ve Sevinçli 2008; Aktan 2009; Karaağaç 2009). 1 Bazı araģtırmacılar, örneklerini edebî eserlerden derledikleri kullanımlardan seçmiģlerdir (Karahan 1999; Yaman 2000; Özkan ve Sevinçli 2008; Aktan 2009). Ayrıca, bu konuda yazılan bazı makalelerde de öbeklerin araģtırıldığı, kaynaklardaki açıklamaların sorgulandığı ve yeni sınıflandırma önerilerinin getirildiği görülmektedir (Hatipoğlu 1964; Karaörs 1995; Koç 1996; Usta 2000; Koç 2001; Ertane Baydar ve Baydar 2001; Kerimoğlu 2006). 2 Ancak bu kaynaklar arasında, öbeklerle ilgili açıklamalarda bazı farklılıklar, tutarsızlıklar ve eksiklikler olduğu görülmektedir. Söz gelimi, bazı kaynaklarda 30 a yakın öbekten söz edilirken bazılarında dört öbek türüyle karģılaģılabilmektedir. Bunun yanında, takısız ad tamlaması, zincirleme ad tamlaması gibi tamlamalardan oluģan öbeklerin adlandırılması ve sınıflandırılmasında da benzer farklılıkları görmek mümkündür. Bu durum, söz dizimi öğretimi ve araģtırmalarında sözcük öbeklerinin belirlenmesini, kullanımını ve konunun açıklanmasını güçleģtirmektedir. Ortaya çıkan bu güçlüğün önüne geçebilmek için, öbeklerin tanımlanması, adlandırılması ve sınıflandırılması ortak ölçütlere bağlanmalı, bu yapılırken de modern dil biliminin söz dizimi çalıģmalarından yararlanılmalıdır. Yazıda, sözcük öbekleriyle ilgili kısa bir tanıtımdan sonra, öbeklerin kaynaklarda nasıl açıklandığı aktarılacak, bu açıklamalar arasındaki farklılıklar, bazı açıklamaların kendi içindeki tutarsızlıkları ve varsa eksiklikleri gösterilecektir. Bu arada, öbeklerin tanımı, adlandırılması ve sınıflandırılmasıyla ilgili öneriler de sıralanacaktır. 1. Öbekler Sözcükler, kavramları tek tek gösteren dil birimleridir. Dille iletiģim kurarken herhangi bir kavram hakkında konuģabilmek için onu gösteren sözcükten yararlanılır. Söz gelimi, Türkçede bardak sözcüğü içine konulan sıvıları içmekte kullanılan bir nesnenin adıdır. Sözcük olarak bardak bu nesneyi karģılar ve insanlar iletiģim sırasında bu sözcüğü kullanınca herhangi bir sorun çıkmadan anlaģabilirler. 1 Bu yazıda söz dizimi kitapları ve konuyla ilgili makaleler incelenmesine rağmen, hâlihazırdaki birçok dil bilgisi ve söz dizimi kitabına kaynaklık etmeleri nedeniyle Muharrem Ergin in Türk Dil Bilgisi ve Tahsin Banguoğlu nun Türk Dilinin Grameri kitapları da değerlendirmeye dahil edilmiģtir. 2 Kaynaklardaki sözcük öbekleriyle ilgili bilgilerin çeģitli düzeylerdeki özetleri için Koç 1996:3-5; Yaman 2000:35-39; Usta 2000: ; Cemiloğlu 2001:1-6; Ertane Baydar ve Baydar 2001:28-38; Karaörs 2004:21-28 ve Kerimoğlu 2006: 'a bakılabilir.
4 1300 Hürriyet GÖKDAYI Ancak, tek baģına sözcükler dil kullanıcılarının iletiģim ihtiyaçlarına her zaman cevap veremeyebilir. Kavramlara ait ayrıntılar ile bunların niteliklerini ifade etmek için tek sözcükler yeterli olmayabilir. Söz gelimi, bardak sözcüğünün gösterdiği nesneye ait bazı özellikleri belirtmek için birden çok sözcükten oluģan öbeklerden (bardağın fiyatı, cam bardak, yaldızlı bardağın kırık kulpu, evdeki bardak, vb.) yararlanmak gerekir. Bunun yanı sıra, ipek böceği, beyaz peynir, çamaşır makinesi, hamur mayası, belediye encümeni, yardımcı öge, annelik duygusu, insanların yardımlaşma ihtiyacı, cana yakın, senin kadar örneklerinde olduğu gibi bazı kavramları göstermek için tek olarak sözcükler yetmemektedir. ĠĢte kavramları daha ayrıntılı ifade etmek ve tek sözcükle karģılanamayanları göstermek için sözcükler bir araya getirilerek sözcük öbekleri oluģturulmaktadır (Özkan ve Sevinçli 2008:9; Aktan 2009:1). Bu öbeklerin belli baģlı anlamsal, yapısal ve iģlevsel özellikleri Ģunlardır: Anlamsal açıdan bakıldığında sözcük öbekleri yargı bildirmezler, ancak yine de bir bütünlük gösterirler (Cemiloğlu 2001:6). Öbekler, anlamsal yani anlam yönü ağırlıkta olan söz birlikleridir (Usta 2000:209). Herhangi bir kavramın adı olabilir, kavramlara ait nitelikleri gösterebilirler. Yapısal yönleri göz önünde bulundurulduğunda, öbeklerin iki ve daha fazla hatta ilkece sonsuz sayıda sözcükten oluģabileceği bildirilmiģtir (Uzun ve Aydın 2006:68). Öbekleri oluģturan sözcükler, kurallı bir biçimde bir araya gelir (Karahan 1999:12; Aktan 2009:4). Bu kurallılık çerçevesinde, yardımcı unsur olan sözcük önce, asıl unsur olan sözcük sonra gelerek öbeği oluģtururlar. Ġkiden fazla sözcükten oluģan öbeklerde iç içe geçmiģ öbekler bulunabilir (Karahan 1999:13; Cemiloğlu 2001:6; Özkan ve Sevinçli 2008:14; Aktan 2009:6). Öbeklerin diğer sözcük ve/ya öbeklere bağlanması öbek sonunda yer alan ve asıl unsur olan sözcüğe eklenen çekim ekleriyle sağlanır (Aktan 2009:4; Özkan ve Sevinçli 2008:14). ĠĢlevsel olarak, anlamı geniģletme, pekiģtirme, belirtme ve niteleme görevlerini yerine getirirler (Karahan 1999:11; Özkan ve Sevinçli 2008:13). Herhangi bir ayrıntının belirtilmesi sözcük öbekleriyle mümkündür ve cümlenin ögeleri de bu tür öbeklerle daha ayrıntılı hale getirilebilir. Birden çok sözcükten oluģtukları halde yapısal ve anlamsal yönden bütünlük göstererek tek bir sözcük gibi iģlev görürler (Ergin 1983:353; Karahan 1999:11; Cemiloğlu 2001:6; Kahraman 2005:154; Özkan ve Sevinçli 2008:13; Aktan 2009:3). Bütün bu özellikleriyle sözcük öbeklerinin, hem insanların çeģitli iletiģim ihtiyaçlarını karģılama hem de söz dizimini anlama ve açıklama sürecindeki iģlevlerinden dolayı üzerinde durulması ve iyice
5 Türkiye Türkçesinde Öbekler 1301 anlaģılması gereken bir birim, sözdiziminin anlaģılmasında önemli bir basamak (Usta 2000:209) olduğu anlaģılmaktadır. 2. Söz Dizimi Kaynaklarında Öbekler Türkiye Türkçesiyle ilgili söz dizimi kaynaklarında, sözcük öbeklerinin geniģ ve ayrıntılı biçimde açıklandığı görülmektedir. Ancak bu açıklamalar karģılaģtırıldığında aralarında farklılıklar olduğu, bir kısım açıklamalarda tutarsızlıklar ve/veya eksiklikler bulunduğu tespit edilmiģtir. Bu araģtırma, belli baģlı kaynaklardaki öbek açıklamalarına dayandığı için, bu kaynaklardan derlenen açıklamalara yer vermek öncelikle gereklidir. Bu açıklamalar, öbek yerine kullanılan terimler, öbek tanımları, öbeklerin türlerinin belirlenmesi ve adlandırılması yönlerinden incelenip gözden geçirilecektir. Kaynaklardaki açıklamaların aktarılması sırasında her kaynak üzerinde tek tek durmak yerine bunların toplu bir değerlendirilmesi yapılmıģtır Terimler AraĢtırmacılarının öbek yerine farklı terimler kullandıkları görülmektedir. Kaynaklarda, kelime grubu (Ergin 1989, Beserek 1991, Karahan 1999, Yaman 2000, Usta 2000, Cemiloğlu 2001, Karaörs 2004, Erkul 2007, Özkan ve Sevinçli 2008, Aktan 2009), kelime öbeği (Delice 2003), yargısız anlatım (Hatipoğlu 1972), belirtme öbeği (ġimģek 1987; Banguoğlu 1990; Kahraman 2005), belirtme grubu (Özkan ve Sevinçli 2008), takım (Banguoğlu 1990), sözcük öbeği (Akbayır 2007), söz öbekleri (Karaağaç 2009) ve öbek (Koç 1996, Uzun 2000, Uzun ve Aydın 2006) terimleriyle karģılaģılmaktadır. Bunlardan kelime grubu, kelime öbeği, takım, söz öbekleri, sözcük öbeği terimlerinin öbek yerine kullanıldıkları kolaylıkla anlaģılmakta ve bu terimler öbeği çağrıģtırmaktadır. Buna karģın, belirtme öbeği, belirtme grubu ve yargısız anlatım terimlerinin bütün öbekleri gösterdiğini anlamak pek kolay değildir. Çünkü belirtme öbeği veya belirtme grubu biçiminde adlandırıldığında, öbeklerin sadece belirtme amacıyla oluģturulduğu ve baģka bir amaçla kullanılmadıkları sonucu doğmaktadır. Hâlbuki öbekler belirtmenin yanında tamamlama, niteleme, pekiģtirme gibi değiģik özellikleri taģırlar (Usta 2000:210; Karaağaç 2009:130). Bu nedenle, öbek yerine belirtme öbeği veya grubu terimlerini kullanmak uygun görünmemektedir. Bunun yanında, yargısız anlatım adlandırmasının da öbeği tam olarak karģıladığı söylenemez, çünkü anlatma eyleminin yani duygu ve düģünceleri söz veya yazı ile bildirmenin yargı içeren cümleler olmadan yapılamayacağı açıktır. Yargı cümleyle ilgili bir özellik olduğundan ve anlatım iģi de öbeklerle değil cümlelerle yapılabildiğinden öbek yerine yargısız anlatım terimi kullanıldığında yanıltıcı olmaktadır.
6 1302 Hürriyet GÖKDAYI Tabii ki, terim farklılıkları araģtırmacıların öbek tanımlarıyla yakından iliģkilidir. Bu iliģkiyi gösterecek olan öbek tanımlarına ayrıca değinilecektir. Bu yazıda, kısa olduğu ve sözcüklerin anlam aktarımı ve söz dizimi gereği oluģturdukları birlikleri, grupları genel olarak karģıladığı düģünüldüğü için öbek terimi tercih edilmiģtir Tanımlar Farklı terimlerle adlandırılma yanında, öbeklerin tanımları arasında da çeģitli ayrılıklar bulunmaktadır. Söz konusu tanımları gözden geçirmek, araģtırmacıların sözcük öbeklerini algılayıģ biçimlerini anlamaya yardımcı olacaktır. Bu gözden geçirme, öbek için aynı terimi kullanan kaynakların birlikte değerlendirilmesiyle yapılacaktır. Kelime grubu birden fazla kelimeyi içine alan, yapısında ve manasında bir bütünlük bulunan, dilde bir bütün olarak muamele gören bir dil birliğidir (Ergin 1989:353; Erkul 2007:4). Karahan a (1991:11) göre kelime grubu, bir varlığı, bir kavramı, bir niteliği, bir durum veya bir hareketi karģılamak üzere, belirli kurallar içinde yan yana gelen kelimeler topluluğudur. Kelime grubunun bir baģka tanımı iki veya daha çok kelimenin ekli, eksiz yahut yardımcı kelimeler aracılığıyla bir araya getirilmesi sonucu ortaya çıkan tamamlanmamıģ yargılı ve cümle içinde tek kelime gibi iģlem gören birlikler biçimindedir (Yaman 2000:39). Bu tanımlara, grupta yer alan sözcüklerin cümle içinde kavramlar arasında iliģki kurmak üzere bir araya geldikleri ve herhangi bir yargı bildirmeyen kelimeler topluluğu olma özellikleri de eklenmiģtir (Aktan 2009:2). Kelime grubunu Tek kelime ile karģılanan varlıkları, hareketleri ve kavramları daha geniģ olarak belirtmek veya tek kelimeyle ifade edilemeyen varlıkları, kavramları ve hareketleri karģılamak üzere birden fazla kelimeyle kurulan dil birlikleri biçiminde tanımlayan Özkan ve Sevinçli (2008:12) daha sonra belirtme grupları adı altında öbekleri açıklamaya devam eder. Benzer bir tanımla da Cemiloğlu (2001:6), kelime gruplarının nesne ve hareketleri daha geniģ olarak karģılayabilmek için birden fazla kelimeyi arka arkaya getirerek yaptığımız anlamlı gramer birlikleri olduğunu belirtmektedir. Usta (2000:209), kelime grubunu yalın veya türemiģ bir sözcükle karģılanamayan kavramların ifadesi için veya cümlede anlamın bütünleģtirilmesini sağlayacak görevli unsurları oluģturmak için bir araya getirilen anlamlı veya hem anlamlı hem de görevli kelimelerin oluģturduğu topluluğun dil bilgisindeki terim karģılığıdır diye açıklamaktadır. Beserek (1991:28) de, Birden fazla kelimenin çeģitli faktörler vasıtasıyla bir araya gelmesi, bir bütün oluģturması kelime gruplarını meydana getirir demektedir.
7 Türkiye Türkçesinde Öbekler 1303 Kelime öbeğini kullanan Delice (2003:17), öbeğin birden çok kelimeden oluģan, yapısında ve anlamında bir bütünlük bulunan, cümle veya cümlemsi içinde tek cümle ögesi; kelime öbeği içinde bütün halinde yardımcı veya temel öge olarak iģlem gören ve bir kelime türü (isim, sıfat, zamir, edat, vb.) yerine kullanılan söz dizileri olduğunu söylemektedir. Terim olarak belirtme öbeği ni tercih eden ve yer yer takım ı kullanan Banguoğlu'na göre (1990:497), öbekler bir kelime baģka bir kelimenin taģıdığı kavramı daha yakından belli etmek için kullanıldığında oluģur ve yargı bildirmezler. Aynı terimi tercih eden Kahraman (2005: ) ise, belirtme öbeğini genellikle tek varlığı ya da kavramı karģılayan, anlatım içinde tek öğe olarak görev yapan ve yargı bildirmeyen söz birlikleri biçiminde tanımlarken tamlamalar yerine takım birleģik sözcük ve takım dıģında kalan söz birliklerine de öbek demeyi yeğlemiģtir. Yine belirtme öbeğini benimseyen ġimģek (1987:321), öbeği yargı bildirmeyen, kavramları açıp geniģleterek belli etmeye yarayan, ad soylu sözcüklerin bir yüklem olmaksızın kendi aralarında iliģkiye girerek oluģturdukları sözcük grubu olarak tanımlamaktadır. Yargısız anlatım terimini tercih eden Hatipoğlu (1982:2), sözcük öbeklerini en az iki sözcüğün türlü ilgi ve nedenlerle yan yana sıralanmasından doğan birlikler biçiminde tanımlamaktadır. Akbayır (2007:94) sözcük öbeğinin eylem ve ilgeç öbeği dıģında ayrı yazılan ve cümlede bir görev yüklenen söz topluluğu olduğunu belirtmekte, cümlede tek sözcük gibi iģ gören, cümleden küçük, sözcükten büyük, anlamlı dil birliği olarak yeniden tanımlamaktadır. Söz öbeği terimini kullanan Karaağaç (2009:129), öbeği cümle oluģturmayan söz dizimi birimleri ve bir varlığı, bir kavramı, bir niteliği, bir durumu veya bir hareketi karģılamak üzere, belirli kurallar içinde yan yana gelen sözler topluluğu biçiminde tanımlamaktadır. Sadece öbek terimini yeğleyen Koç (1996:7), tümcenin kurucu ögesi (yüklem, özne ve tümleci) olan sözcüklere ve son sözcükleri eylem, ad, ilgeç, belirteç olan dizimlere öbek demektedir. Aynı Ģekilde, Uzun (2000:18), Uzun ve Aydın (2006:68) da öbek terimini kullanmakta ve birden fazla sözlüksel öge ile kurulan bütünlük öbektir diye tanımlamaktadır. Öbek tanımları ve bunların öne çıkarılan özellikleri gözden geçirildiğinde, söz dizimi kaynaklarının öbeği az çok benzer biçimde tanımladıkları görülmektedir. Öbeklerin belirli kurallar çerçevesinde bir araya gelen iki veya daha fazla sözcükten oluģması, yapısal ve anlamsal bir bütünlük oluģturarak bir birim gibi iģlev görmeleri, tek sözcükle karģılanamayan kavramları göstermek veya kavramları daha
8 1304 Hürriyet GÖKDAYI geniģ ve ayrıntılı biçimde açıklamak üzere oluģturulmaları gibi hususlar kaynaklarda ortak bir biçimde yer almaktadır. AraĢtırmacıların bu nitelikleri sıralarken öbeklerin daha iyi kavranmasını amaçladıklarına Ģüphe yoktur. Ancak öbek tanımlarının bazı hususlarla gereksiz yere kalabalıklaģtırıldığı da görülmektedir. Söz gelimi, yargı bildirmeme ve cümle ögesi olma hususlarının öbek tanımında gereksiz olduğu düģünülebilir. Çünkü hiçbir sözcük veya sözcük öbeği tamamlanmıģ veya eksiltili herhangi bir yargıyı taģımazlar (Usta 2000:210). Sözcükler ve sözcük öbekleri, cümle içinde mutlaka bir öge olarak yer alacağından, öge olma ayırıcı bir özellik gibi görünmemektedir. Bunların yanında ad soylu sözcüklerin bir yüklem olmaksızın kendi aralarında iliģkiye girerek oluģturdukları sözcük grubu (ġimģek 1987:321) ve eylem ve ilgeç öbeği dıģında ayrı yazılan (Akbayır 2007:94) gibi hususların öbek tanımlarından kesinlikle çıkarılması gerekmektedir. Yalnızca ad soylu sözcüklerden yapılabilen bir söz dizimi birimi olmadıklarından, eylem ve ilgeç öbeklerindeki sözcükler de ayrı yazıldıklarından bu tür kısıtlamaların öbeklerle hiçbir ilgisi bulunmamaktadır. Yapılan tanım ve açıklamalardan yararlanarak, öbeğin hem kısa hem de biraz uzun bir tanımını yapmak mümkündür. Kısaca, birden fazla sözcükten geçici bir biçimde oluģturulan bütünlüğe öbek demek uygun görülebilir. Biraz daha ayrıntılı bir tanım ise, birden fazla sözcüğün tek bir kavramı göstermek üzere belirli kurallara göre geçici biçimde bir araya gelerek oluģturdukları yapısal ve anlamsal bütünlüğe sahip sözcük dizisi biçiminde yapılabilir Türler Öbek yerine kullanılan terimlerin belirlenmesi ve öbek tanımlarının irdelenmesinden sonraki aģamada söz dizimi kaynaklarında öbeklerin nasıl sınıflandırıldığı üzerinde durulmalıdır. Böylece öbeklerin nasıl algılanıp açıklandığı daha ayrıntılı bir biçimde anlaģılabilecektir. Sınıflandırmalarla ilgili bilgiler aktarılırken sırasıyla öbek türü sayısına, öbeklerin sınıflandırılması ve adlandırılması yöntemlerine değinilecektir. Kaynaklarındaki sözcük öbeği sınıflandırmaları incelendiğinde Ģöyle bir tablo ortaya çıkmaktadır: AraĢtırmacılar, öbeklerin sayısı konusunda epeyce farklı düģüncelere sahiptir. Taranan kaynaklardaki sayılar sıralandığında, bu farklılık açık bir biçimde görülecektir. Kaynaklardaki öbek sayıları çoktan aza doğru Ģöylece belirtilebilir: Karaağaç (2009) iki ana grup altında 30, Delice (2003) üç ana grup altında 27, Özkan ve Sevinçli (2008) 23, Ergin (1989) 21, Aktan (2009) dört ana grup altında 20,
9 Türkiye Türkçesinde Öbekler 1305 Ertane Baydar ve Baydar (2001) 20, Karahan (1999), Yaman (2000), Karaörs (2004) ve Erkul (2007)19, ġimģek (1987) altı grup altında 18, Usta (2000) dört grup altında 18, Akbayır (2007) 17, Kahraman (2005) sekiz grup altında 16, Cemiloğlu (2001) 15, Beserek (1991) 13, Banguoğlu (1990) sekiz grup altında 12, Hatipoğlu (1972) dört grup altında 10, Uzun (2000), Uzun ve Aydın (2006) beģ, Koç (1996) dört tür öbek belirlemiģlerdir. Öbek sayısındaki bu farklı yaklaģımlar, bir yerde birbirinden değiģik sınıflandırma yöntemlerinin sonucudur. Öbek sınıflandırmasında baģlıca iki yol izlendiği tespit edilmiģtir. Bazı araģtırmacılar, öbekleri önce ana sonra da alt gruplara ayırmıģ (Hatipoğlu 1982; Banguoğlu 1990; ġimģek 1987; Usta 2000; Delice 2003; Kahraman 2005; Aktan 2009; Karaağaç 2009), bazıları da doğrudan alt gruplara ayırmayı tercih etmiģtir (Ergin 1989; Beserek 1991; Koç 1996; Karahan 1999; Yaman 2000; Cemiloğlu 2001; Ertane Baydar ve Baydar 2001; Uzun 2000; Karaörs 2004; Uzun ve Aydın 2006; Akbayır 2007; Erkul 2007; Özkan ve Sevinçli 2008). Elbette, bazı ortak özelliklere sahip olan öbeklerin bir grup içinde ele alınması ve daha sonra alt gruplara ayrılması daha uygun görülebilir. Söz gelimi, tamlamalardan oluģan öbeklerin hepsinin bir grupta yer almasının, genel olarak tamlamaların ve tamlama türleri arasındaki farkların anlaģılmasını kolaylaģtıracağı düģünülebilir. Öbek sayısı ve sınıflandırmasındaki farklılıklar, doğal olarak bu birimlerin adlandırılmasında da devam etmektedir. Ad tamlaması (dağın tepesi, sabah esintisi, vb.) ve sıfat tamlaması (tül perde, bazı çiçekler, vb.) değiģik adlarla da olsa bütün kaynaklarda ortak olarak bulunan öbeklerdir. Bunun yanında, en az iki kaynakta yer verilen ve öbek olarak belirtilen dizimsel birlikler Ģunlardır: Unvan grubu (Fatma Nine, BinbaĢı ġükrü, vb.), aitlik grubu (sizden önceki kiracılar, Milattan sonraki yüzyıllar, üst raftakini, vb.), tekrar grubu-ikilemeler (fokur fokur, parça pinçik, az çok, taptaze, vb.), birleşik isim grubuözel ad öbeği (Muharrem Ergin, Ahmet Hamdi Tanpınar, vb.), birleşik fiil (Ģikâyet et-, zevk al-, anlayabil-, vb.), sayı grubu (on beģ, iki yüz, vb.), edat grubu (nehirler gibi, yolcu için, vb.), sıfat-fiil grubu (geçen saatler, yollanmıģ mektup, vb.), zarf-fiil grubu (dıģarı çıkınca, yemeğini yiyip, vb.), isim-fiil grubu (çocuk yetiģtirmek, dağlara kaçıģ, oyunları oynama, vb.), ünlem grubu (ey hanımlar, bre adam, vb.), bağlama grubu (Leyla ile Mecnun, et ve tırnak, vb.), kısaltma grupları [isnat (gönlü zengin, üstü kapalı, vb.); yükleme (insanı takdir, suçları af, vb.); yönelme (cana yakın kiģi, dile kolay, sözüne sadık, vb.); bulunma (yükte hafif eģya, solda sıfır, vb.); uzaklaşma (içten pazarlıklı insan, kafadan sakat, vb.); vasıta (çuvalla para, trenle yolculuk, konuyla ilgili, vb.); eşitlik (insanca davranıģ, delice sevgi, sayıca
10 1306 Hürriyet GÖKDAYI üstün, vb.); ilgi (bizim ev, senin kız, vb.)], zarf grubu (çok daha kötü günler, vb.); fiil grubu (sahilde yürü-, Ģehir dıģına çık-, vb.); iyelik grubu-iyelik takımı-adıl takımı (benim çocuklarım, onların evi, vb.). Ayrıca, tek bir kaynakta da olsa ayrı bir tür olarak adlandırılan öbekler de Ģöyle sıralanabilir: İktibas (To be or not to be değil, vb.), saplama (Cem Sultan, Fatih in oğlu, vb.), pekiştirme edatı (Ahmet de geldi), şart (sınav için çalıģırsa, vb.), iki durumlu (ilden ile, yediden yetmiģe, vb.), sıfat yapım ekli (yağmurlu hava, dikenli tel, vb.), eksiz tamlama (Dedeman Otel, Ataç Sokak, vb.) (Delice 2003:19); yalın hal öbeği (güzel kız, taģ adam, vb.), yön hali öbeği (ileri düģünce, yukarı taraf, vb.) (Karaağaç 2009: ); kısaltma gruplarının tersi görünüşünde olan kelime grupları (baģ üstüne, eller yukarıda, ileri marģ, ekmek elden, vb.) (Özkan ve Sevinçli 2008:89), deyim öbeği (baģının çaresine bakmak) (Akbayır 2007:94). Sözcük öbeklerinin sayıları, sınıflandırılmaları ve adlandırılmaları gözden geçirildiğinde, Ģu hususlar öne çıkmaktadır: Bazı kaynaklarda öbeklerin sayısının epeyce çok olduğu görülmekte, bazılarında ise oldukça az sayıda öbekle karģılaģılmaktadır. Söz gelimi, Karaağaç (2009) iki ana grup altında 30 öbekten söz ederken Koç (1996) dört öbeğe yer vermektedir. Aynı tür söz dizimsel birimlerin birbirinden bu kadar uzak sayılarda düģünülmesini anlamak oldukça güçtür. Öbeklerin sınıflandırılmasında da kaynaklar arasında farklılıklar görülmekte, genelden özele giderek önce ana sonra da alt gruplara ayırmanın yanında ana gruplara yer vermeden yapılan sınıflandırmalar da bulunmaktadır. Ancak, öbeklerin sayısında görülen karıģıklığa sınıflandırma hususunda da rastlanmaktadır. AraĢtırmacılar bazen bir öbeğin nereye ait olması gerektiği hakkında çok farklı görüģler öne sürebilmektedirler. Bir kaynakta bir ana grup altında yer verilen bir öbek, baģka bir kaynakta bağımsız olarak bulunabilmektedir. Söz gelimi, ünlem grubu Banguoğlu'nda (1990:518) katma öbekler baģlığı altında ünlem öbeği; Delice'de (2003:23) edat öbekleri içinde ünlem edatı öbeği; Karaağaç ta (2009:153) kısaltma öbekleri içinde ünlem öbeği; Usta (2000:216) ve Aktan da (2009:6) I. Tip: yardımcı öge + esas ögeden oluşan öbekler içinde ünlem grubu; birçok kaynakta ise bağımsız ünlem grubu veya öbeği olarak gösterilmektedir (Ergin 1989:368; ġimģek 1987:398; Beserek 1991:28; Karahan 1999:33 34; Yaman 2000:137; Cemiloğlu 2001:40; Ertane Baydar ve Baydar 2001:41; Erkul 2007:14; Kahraman 2005:168; Özkan ve Sevinçli 2009:79). Buna karģın bazı araģtırmacıların öbek türleri arasında ünlem öbeğine yer verilmemiģtir (Koç 1996; Uzun 2000; Uzun ve Aydın 2006; Akbayır 2007).
11 Türkiye Türkçesinde Öbekler 1307 Sayıları ve türleriyle ilgili açıklamaların tersine öbeklerin yapısı ve onların nasıl oluģtuğu hususunda kaynaklarda büyük oranda benzer görüģler bulunmaktadır. Sözcükler bazen ekli bazen de eksiz birbirine bağlanarak öbekleri meydana getirirler. Birçok kaynak, Türkçede sözcüklerin öbek oluģturmak üzere bir araya gelmelerinde temel kuralı Ģöyle açıklamaktadır: Söz dizimsel olarak öbeğin yardımcı unsuru olan sözcük veya sözcüklerin (tamlayan, belirten, niteleyen, pekiģtiren, vb.) önce, asıl unsur olan sözcüğün (tamlanan, belirtilen, nitelenen, pekiģtirilen, vb.) ise sonra gelecek Ģekilde dizilmeleri gerekir (Ergin 1989:354; ġimģek 1987:322; Koç 1996:7; Karahan 1999:12; Cemiloğlu 2001:6; Ertane Baydar ve Baydar 2001:32; Kahraman 2005:152; Akbayır 2007:94; Erkul 2007:4; Özkan ve Sevinçli 2008:12; Aktan 2009:4 5). Bu diziliģin Türkçenin genel dizilimsel iģleyiģine uygun olduğu da belirtilmiģtir (Ergin 1989:353; Erkul 2007:4; Aktan 2009:5). Yalnız birleşik fiil (Ģikâyet et-, zevk al-, anlayabil-, vb.), edat grubu (nehirler gibi, yolcu için, vb.) ve unvan grubu (Fatma Nine, BinbaĢı ġükrü, vb.) gibi bazı öbeklerin bu temel kuralın dıģında, yani asıl ögenin önce ve yardımcı ögenin sonra getirilmesiyle istisnai bir biçimde oluģturulduğu da eklenmiģtir (ġimģek 1987:321; Karahan 1999:12; Ertane Baydar ve Baydar 2001:32; Aktan 2009:4). Bunun yanında, çoğu kaynakta yer alan yardımcı unsur + asıl unsur biçimindeki genel öbek oluģum kuralına karģı çıkan araģtırmacılar da bulunmaktadır. Öbeklerin sadece bir oluģum biçimi olamayacağını ileri süren Yaman (2000:48), eksiz kelime grupları (tahta kaģık, güzel kız, kitap mitap, yavaģ mavaģ, vb.), ekli kelime grupları (eve doğru, Ali nin kitabı, topla oynamak, vb.) ve edatlı kelime grupları (dünden beri, hayat ve insan, çocuk gibi, vb.) olmak üzere üç oluģum yolundan söz etmektedir. Usta (2000:216) ve Aktan (2009:5-6) ise, öbeklerin aslında dört farklı yolla (I. Tip: yardımcı öge/unsur + esas öge/unsur [isim tamlaması, sıfat tamlaması, sıfat-fiil grubu, isim-fiil grubu, zarf-fiil grubu, ünlem grubu]; II. Tip: esas öge/unsur + yardımcı öge/unsur [edat grubu, unvan grubu, birleģik fiil grubu]; III. Tip: birinci öge/unsur + ikinci öge/unsur [tekrar grubu, bağlama grubu, sayı grubu]; IV. Tip: birinci öge/unsur + ek + ikinci öge/unsur [kısaltma grupları]) oluģturulduğunu belirtmiģlerdir. Benzer bir biçimde Delice (2003:17) de, öbeklerin dört yolla oluģtuğunu bildirmiģ, bunları Ģöyle sıralamıģtır: Yardımcı öğe / temel öğe (kırmızı kalem, vb.), temel öğe / yardımcı öğe / temel öğe (Leyla ile Mecnun, vb.), temel öğe / temel öğe (yavaģ yavaģ, vb.), temel öğe / yardımcı öğe (bakıp durmak, vb.). Aktarılan bu bilgilerle, kaynaklarda öbeklerin oluģumuyla ilgili açıklamalar genel hatlarıyla betimlenmeye çalıģılmıģtır.
12 1308 Hürriyet GÖKDAYI Öbek oluģumuyla ilgili açıklamaların ardından, öbeklerin adlandırılması üzerinde durmak gerekmektedir. Kaynaklara bakıldığında öbeklerin hem yapısal hem de iģlevsel özelliklerine göre adlandırıldığı görülmektedir. Söz gelimi, edat veya fiil grubu adlandırmasında yapısal bir birim esas alınmıģ ama tamlamalarda iģlev ön planda tutulmuģtur. Kaynakların bu iki yöntemi bir arada kullanması tutarsızlık yaratmaktadır. Söz dizimi, sözcüklerin sıralanıģıyla, dolayısıyla öbek ve cümlelerle ilgili olduğu için öbeklerin adlandırılmasının da yapısal niteliklere dayandırılması daha uygun olacaktır. Bu nedenle öbeklerin adlandırılmasını anlayabilmek için, onları oluģturan birimlerin yapı özelliklerine bakmak gerekmektedir. Öbek yapısını açıklarken kullanılan asıl (temel, esas, yöneten) ve yardımcı (yönetilen) unsur nitelendirmeleri düģünüldüğünde asıl olanın yardımcı olandan daha önemli olduğu ve bu öneminden hareketle öbekler adlandırılırken (ve türleri belirlenirken) asıl unsurlardan yararlanılması gerektiği sonucu çıkarılabilir. Ayrıca öbekleri oluģturan sözcüklerden asıl unsurun aynı zamanda belirleyici öge olduğu da belirtilmelidir. Bu konuda kaynakların çoğu, belirleyici ögenin öbek diziliģinde sonda bulunduğuna dair ortak görüģ bildirmiģlerdir. Belirleyici unsur da bir sözcüktür ve bu sözcüğün de bir türü olmalıdır. Doğal olarak belirleyici unsur önemli olduğundan öbeklerin bu birimlerine göre konumlandırılması, adlandırılması ve sınıflandırılması beklenir. Yani, öbekler asıl (belirleyici) unsur olan ve sonda bulunan sözcüğün türüne göre adlandırılmalıdır (Koç 1996:7; Uzun 2000:18; Uzun ve Aydın 2006:68; Akbayır 2007:94). Gözden geçirilen kaynaklarda bu kuralın kimi zaman ihlal edildiği, bağlama grubu, pekiştirme edatı öbeği, aitlik grubu, kısaltma grupları ve tamlamalar gibi bazı öbeklerin bu kurala aykırı bir Ģekilde adlandırıldığı görülmektedir. Sıralanan öbeklerin yapısının açıklanması ve adlandırılmalarında dikkati çeken ilk Ģey, bu öbeklerin belirleyici unsurları olan sözcüklere göre değil de baģka yapısal ve iģlevsel özelliklerine dayanılarak adlandırılmalarıdır. Söz gelimi, olmak ya da olmamak, Leyla ile Mecnun örneklerindeki gibi gruplara, iki adı birbirine bağlayan bağlaçtan yola çıkılarak bağlama grubu denmiģ, bu grupta yer alan asıl ögeler adlandırmada dikkate alınmamıģtır. Aynı Ģekilde, Ahmet de geldi cümlesinde Ahmet de kısmı pekiştirme edatı öbeği olarak gösterilmiģ, öbeğin adlandırılmasında aslında bir bağlaç olan ama pekiģtirme edatı diye belirtilen de sözcüğü temel alınmıģtır. Buna benzer biçimde, aitlik grubu (sizden önceki kiracılar, sizin evdekini, vb.) ile kısaltma grupları olarak gösterilen isnat (gönlü zengin, vb.), yükleme (insanı takdir, memuru teftiģ, vb.), yönelme (cana yakın kiģi, dile kolay, vb.), bulunma (yükte hafif eģya, solda sıfır, vb.), uzaklaşma (içten pazarlıklı
13 Türkiye Türkçesinde Öbekler 1309 insan, güzellerden biri, vb.), vasıta (çuvalla para, trenle yolculuk, vb.), eşitlik (insanca davranıģ, vb.) ve ilgi (bizim ev, vb.) gruplarında adlandırma, öbeğin asıl unsuru olan sondaki sözcüğe göre değil de yardımcı unsur olan ilk sözcüğün aldığı aitlik veya ad durum ekine göre yapılmıģtır. Söz gelimi, insanı takdir, memuru teftiş gibi gruplar, yardımcı unsur olan ilk sözcüğün sonundaki belirtme durumu ekine dayanılarak yükleme grubu diye gösterilmiģtir. Yine, tamlama denen öbeklerde de, sonda bulunan belirleyici unsurun bir kenara bırakıldığı ve yardımcı unsur olup önde yer alan sözcüğün türüne göre ad tamlaması veya sıfat tamlaması biçiminde bir adlandırma yapıldığı görülmektedir. Bunun yanında, bazı öbeklere ad verilirken öbeğin sonunda bulunan birimin bir sözcük türü olup olmamasının da dikkate alınmadığı ve yine iģleve önem verildiği görülmektedir. Söz gelimi, unvan, isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil, sayı grubu gibi öbeklerde böyle bir yol izlenmiģ, belirtilen birimler Türkçede bir sözcük türü olarak kabul edilmediği halde tür gibi düģünülmüģ ve belki de iģlevlerinden dolayı öbeklerin adlandırılmasında kullanılmıģtır. Unvan bildiren sözcüğün baģta bulunduğu unvan grupları hariç diğer öbeklerin adlandırılmasında öbeğin sonunda yer alan asıl unsurun temel alındığı, ancak bu sefer de asıl unsurların bir sözcük türü olup olmadığına bakılmadığı anlaģılmaktadır. Bu durum da öbeklerin adlandırılmasında belirlenen kurallara her zaman uyulmadığını göstermektedir. Sözcük öbeklerinin yapısı ve oluģumu hakkında araģtırmacıların koyduğu kesin kurallar, doğal olarak öbeklerin adlandırılmasında bu kurallardan yararlanılması beklentisini ortaya çıkarmaktadır. Ancak, bütün öbeklerin adlandırılmasında bu kurallardan yararlanılmadığı için kaynakların çoğunda kendi içinde tutarsızlıklarla karģılaģılmaktadır. Aktarılan bu bilgilerle, kaynakların çoğunun öbeklerin oluģumunu açıklamada ve adlandırmada benzer bir yol izledikleri, yer yer birbirlerini tekrar ettikleri görülmektedir. Bu durum, Yaman (2000:49) tarafından Ģöylece özetlenmiģtir: Türkiye Türkçesinde kelime grupları oluģturulurken ve bunlar incelenirken esas ölçü, çok defa, grubun Ģekli, aldığı ek veya görevli kelime ile görevidir. Yani, kelime grupları ele alınırken grubu oluģturan kelimelerin türüne bakılmaksızın, daha çok, grubun Ģekli ve görevi üzerinde durulur. Kaynakların öbeklere çoğunlukla bu anlayıģ çerçevesinde geleneksel yöntemlerle yaklaģtığı ve belirgin bir kuramsal çerçeveyi takip etmedikleri söylenebilir. Öbeklerle ilgili hususlarda araģtırmacılar arasındaki bu tür ayrılıklar, onların konuya yaklaģırken yararlandıkları kuramsal
14 1310 Hürriyet GÖKDAYI çerçeve ve yöntemlerden kaynaklanıyor olabilir. Ortaya çıkan sınıflandırmalar, öbek konusu açıklanırken kullanılan yöntemin bir sonucudur. Ancak öbeklerin sayısı, sınıflandırılması ve adlandırılması hususlarında kaynaklar arasında epey bir farklılık bulunmasını anlamak da güçtür. Aslında, öbeklerin sınıflandırılması sorununun çözümü öbeklerin yapısının belirlenmesi ve adlandırılmasında yatmaktadır. Eğer öbeklerin yapısı ve adlandırılması belirli ölçütlere göre tutarlı bir biçimde yapılırsa öbeklerle ilgili açıklamalarda rastlanılan karıģıklıklar kolayca ortadan kaldırılabilir. Bu nedenle, öbeklerin yapısının belirlenmesi ve nasıl adlandırılacağı öncelikle çözüme kavuģturulmalıdır. 3. Sözcük Öbeklerinin Yapısı ve Adlandırılması Öbeklerin açıklanmasında yararlanılan geleneksel çerçeve, öbekleri sınıflandırırken öbeği oluģturan sözcüklerin türlerini değil de daha çok öbeğin biçim ve iģlevini dikkate aldığı için kaynaklardaki açıklamalarda farklılıklara ve tutarsızlıklara yol açmaktadır, çünkü özellikle görev/iģlev araģtırmacılar arasında birbirinden farklı algılanabilmektedir. Bu tutarsızlıkları ortadan kaldırabilmek amacıyla, öncelikle öbeklerin oluģum biçimi belirlenmeli, kuralları ortaya konmalı, daha sonra da adlandırma ve sınıflandırma bu kurallara uygun biçimde yapılmalıdır. Bu yapılırken de geleneksel yöntemlerden ziyade modern dil bilimin söz dizimi çalıģmalarına getirdiği yeni bakıģ açılarından yararlanılmalıdır. Dil biliminin sunduğu olanaklarla ve belirgin bir kuramsal çerçevede hareket edilerek öbeklerle ilgili bu karıģıklıklar ve tutarsızlıklar ortadan kaldırılabilir. Böylece, öbekler daha kolay, anlaģılır ve ortak ölçütlere dayalı bir biçimde açıklanarak adlandırılıp sınıflandırılabilir. Bu amaca ulaģabilmek için Evrensel Dilbilgisi diye bilinen söz dizimi kuramı çerçevesinde hareket edilebilir. Evrensel Dilbilgisi, Chomsky ve onu izleyenler tarafından sürekli geliģtirilen ve dillerin iģleyiģini ortak kurallarla açıklamaya çalıģan bir söz dizimi kuramıdır (Uzun ve Aydın 2006:66). Bu bağlamda, bütün doğal dillere veya dillerin çoğuna ait olan genel özellikler dil evrenselliklerini oluģturur (Musaoğlu 2002:41). Tabii bunun yanında bir dili değerlerinden ayıran bazı özellikler de yok değildir. Dillerde hem sözcüklerin hem de öbeklerin bulunması evrensel bir niteliktir. Öbeklerin oluģumunun açıklanması ve öbek yapı kurallarının belirlenmesi Evrensel Dilbilgisi içinde önemli bir yer tutar, çünkü söz diziminin temel birimi sözcük değil öbek olarak kabul edilmektedir (Radford 1996:65). Öbekler, belli bir sözcük türüne bağlı ve geçici olarak oluģturulan söz dizimsel birimlerdir. Ġki veya daha fazla sözlüksel birim/sözcükten oluģturulan bu birimler yapısal ve anlamsal
15 Türkiye Türkçesinde Öbekler 1311 bir bütünlük içerir. Öbekler, birden fazla alt birim içerseler bile iç merkezli yani her zaman bir merkez bulundurması gereken yapılar olarak algılanmaktadır (Uzun 2000:18). Merkez bir sözcükle doldurulur ve merkezde bulunan sözcüğe baģ denir. Bu sözcük temel öge, asıl unsur olarak da adlandırılabilir. BaĢ olmadan, herhangi bir öbek oluģturulamaz. BaĢ, öbekteki en önemli sözcüktür, çünkü bütün öbeğin anlamı baģ olan sözcüğe göre biçimlenir. Öbeği kuran, onun karakterini ve türünü belirleyen temel öge, baģ olan sözcüktür. Dolayısıyla, öbekler [diğer sözcük(ler) + baģ] biçiminde bir yapı sergilerler. Öbek içinde yer alacak diğer sözcükler, onların yüklenecekleri anlamsal ve yapısal özellikler baģ konumundaki sözcüğe göre belirlenir. Bir sözcük grubunun baģı hangi sözcük türündeyse, öbek de aynı türde adlandırılır (Tallerman 1998:91). Söz gelimi öbeğin baģı ad olduğunda, öbek de ad öbeği olacaktır. 3 Evrensel dilbilgisine göre öbeklerin yapısının gösterilmesi ve adlandırılması, dil evrensellikleri bağlamında Türkiye Türkçesi için de geçerli olmalıdır. Yani, öbekler baģ konumunda olan sözcük temelli bir açıklama, adlandırma ve sınıflandırmaya tabi tutulmalıdır. Bu ön kabulden sonra, Türkçedeki duruma bakıldığında sözcük öbeklerinin baģ her zaman sağda olacak biçimde dizildiği görülecektir. Dolayısıyla, öbeğin yapısal temelini oluģturan, ona adını veren ve türünü belirleyen birim, dizilimin en sağında bulunan ve baģ konumunda yer alan sözcük olmalıdır. Buradan yola çıkarak, Türkçe söz dizimi kaynaklarında gösterilen sözcük öbeklerinin yeniden düģünülmesi ve adlandırılması gerekmektedir. Bu yol izlendiğinde, 30 a kadar çıkarılan öbek sayısının epeyce azalacağı ve beģ öbek türünden söz edileceği görülecektir. Zaten, Uzun (2000:33-37) ile Uzun ve Aydın (2006:69) bu duruma iģaret etmiģ, Türkçedeki sözcük öbeklerini ad öbeği (AÖ), sıfat öbeği (SÖ), zarf öbeği (ZÖ), ilgeç öbeği (ĠÖ) ve eylem öbeği (EÖ) olmak üzere toplam beģ öbekle sınırlandırmıģtır. Bağlaçlar hiçbir zaman baģ konumunda olmadıkları 3 Bu çerçevede, öbeklerin sözlüksel ve iģlevsel olarak iki kategoride değerlendirildiği de hatırlatılmalıdır. BaĢ konumunda sözlükte bulunan ve anlamsal bir içerik taģıyan sözlüksel birimlerin bulunduğu öbekler sözlüksel öbekler (lexical phrases) olarak gösterilmektedir. Sözcük öbekleri de denebilecek bu öbekler, baģ olan sözcüğün türüne göre ad öbeği, eylem öbeği, vb. biçimde adlandırılmaktadır. ĠĢlevsel öbekler (functional phrases) ise, baģ konumunda sözlüksel bir öge bulundurma zorunluluğu olmayan, bu konumları daha çok belli bir iģlev yerine getiren kip, kiģi, zaman, iyelik ekleri gibi biçimbirimlerle doldurulan öbeklerdir (Cook ve Newson 1996:150; Uzun 2000:151). Bu tür öbeklere çekimli eylemlere getirilen çekim eklerinin baģ olduğu çekim öbeği ve iyelik eklerinin baģ olduğu uyum öbeği örnek verilebilir. Bu yazıda, sözcük öbekleri üzerinde durulduğu için iģlevsel öbeklere değinilmemiģtir.
16 1312 Hürriyet GÖKDAYI için bağlaç öbeği yoktur. Ünlem öbeğinin olmayıģı da aynı nedenle açıklanabilir. Adıllar, adların yerine kullanıldıklarından doğrudan ad öbeği olarak değerlendirilmektedir. Bu durumda, söz dizimi kaynaklarında belirtilen öbekler, baģ konumundaki sözcüğe göre yeniden adlandırılmalı ve sınıflandırılmalıdır. Buna göre, bir öbek olduklarına hiç Ģüphe olmayan tamlamaların ad ve sıfat tamlaması biçiminde adlandırılması uygun değildir, çünkü tamlama diye bir sözcük türü bulunmamaktadır. Ayrıca böyle bir sınıflandırma öbeğin yapısından çok ilk sözcüğün iģlevinin ölçüt olarak alındığını göstermektedir. Bu öbeklerin baģ konumundaki ögeleri ad olduğundan ad tamlamaları (dağın tepesi, sabah esintisi, vb.) ve sıfat tamlamalarının (tül perde, bazı çiçekler, vb.) birer ad öbeği olması gerekir (ad tamlaması AÖ, sıfat tamlaması AÖ). Aynı Ģekilde, unvan, sıfat-fiil, zarf-fiil, isim-fiil ve sayı öbeklerinin belirlenmesi bu adlarda sözcük türleri bulunmadığı için uygun görünmemektedir. Bu öbekler baģ olan sözcüğün türüne göre adlandırıldığında, unvan grubu (Fatma Nine, BinbaĢı ġükrü, vb.), isim-fiil grubu (çocuk yetiģtirmek, dağlara kaçıģ, vb.) ve sayı grubunun (on beģ, iki yüz, vb.) birer ad öbeği olduğu görülecektir (unvan grubu AÖ, isim-fiil grubu AÖ, sayı grubu AÖ). Yine sıfat-fiil ve zarf-fiil grupları aynı yöntemle adlandırıldığında sıfat-fiil grubu (geçen saatler, yollanmıģ mektup, vb.) sıfat öbeği (sıfat-fiil grubu SÖ), zarf-fiil grubu (dıģarı çıkınca, yemeğini yiyip, vb.) da zarf öbeği olacaktır (zarf-fiil grubu ZÖ). Aitlik grubunda, aitlik ekini (-ki) alan bölüm niteleme iģleviyle kullanılıyorsa (sizden önceki kiracılar, vb.) sıfat öbeği (aitlik grubu SÖ), adıl olarak kullanılıyorsa (sizin evdekini, üst raftakini, vb.) ad öbeği (aitlik grubu AÖ) olmalıdır. Tekrar grubu veya ikileme öbeği (fokur fokur, parça pinçik, az çok, taptaze, vb.) denen öbekler aslında birer öbek olarak değerlendirilmemelidir. Öbek olarak gösterilen bu birimleri oluģturan sözcükler birbirinden ayrılarak kullanılmak istendiğinde çoğunlukla anlamlı bir birim gibi görünmezler. Söz gelimi, parça pinçik gibi bir ikilemede ikinci sözcük tek baģına kullanılmak istenirse, Türkçenin söz varlığında böyle bir birim tek baģına bulunmadığından mümkün görünmemektedir. Bu nedenle, ikilemeleri oluģturan birimlerin birbirlerine bu derece bağımlılıkları onların kalıplaģmıģ olduklarını gösterir ve bu tür birimler tek sözcük gibi kullanılır. Tek sözcük olarak algılanan ikilemeler, öbekler arasına sokulmamalıdır (tekrar grupları Ø, ikileme öbeği Ø). 4 Aynı Ģekilde, birleşik fiil grubu 4 Öbek olarak gösterilmesi uygun olmayan dizilimler, Ø iģareti ile gösterilmiģtir.
17 Türkiye Türkçesinde Öbekler 1313 (Ģikâyet et-, zevk al-, anlayabil-, vb.) da öbekler içinde gösterilmemelidir, çünkü bitiģik veya ayrı yazılmalarına bakılmaksızın birleģik sözcükler tek sözcük gibi algılanan ve öylece kullanılan kalıplaģmıģ birimlerdir. Hem, birleģik fiiller öbek olarak gösterilirken diğer birleģik sözcüklerden hiç bahsedilmemesini anlamak güçtür. BirleĢik olmak öbekleģmenin ölçütleri arasında yer almadığından birleģik fiil grubuna öbekler arasında yer verilmemelidir (birleģik fiil grubu Ø). Benzer bir biçimde, birleşik isim grubu veya özel ad öbeği (Muharrem Ergin, Ahmet Hamdi Tanpınar, vb.) denen ve kiģi adı ve soyadından oluģan birimlerin de öbek olarak gösterilmesi uygun değildir. Bunlar dil bilgisel kurallarla değil tamamen dil dıģı nedenlerle bir araya gelmiģ iki adın bir arada kullanılmasıyla ortaya çıkmıģtır. Bu nedenle öbekler arasına sokulamazlar (birleģik isim grubu Ø, özel ad öbeği Ø). Kısaltma gruplarına bakıldığında, bunların da öbeklerin oluģum biçimlerini gözetmeyen bir sınıflandırma olduğu görülmektedir. Bu öbekler, ilk sözcüğün sonuna getirilen çekim eklerine göre değil baģ olan sözcüğün türüne göre adlandırılıp sınıflandırılmalıdır. Bu yol izlendiğinde kısaltma grupları arasında gösterilen isnat grubu (gönlü zengin insan, canı tez kadın, eli açık akraba, vb.) genellikle niteleme amaçlı kullanıldığından sıfat öbeği (isnat grubu SÖ); yükleme grubu (nefsi terbiye, suçunu inkâr, vb.) ad öbeği (yükleme grubu AÖ); yönelme grubu niteleme amaçlı kullanıldığında (cana yakın kiģi, paraya düşkün insan, sözüne sadık dost, vb.) sıfat öbeği (yönelme grubu SÖ) ve bunun dıģında bir kavramı göstermek için kullanıldığında (baģa bela, dile kolay, vb.) ad öbeği (yönelme grubu AÖ); bulunma grubu niteleme iģleviyle kullanıldığında (yükte hafif eģya, işinde ciddi memur, vb.) sıfat öbeği (bulunma grubu SÖ) ve bir kavramı göstermek için kullanıldığında (solda sıfır, vb.) ad öbeği (bulunma grubu AÖ); uzaklaşma grubu niteleme amaçlı kullanıldığında (içten pazarlıklı insan, sonradan görme zenginler, vb.) sıfat öbeği (uzaklaģma grubu SÖ) ve diğer durumlarda (güzellerden biri, kafadan sakat, vb.) ad öbeği (uzaklaģma grubu AÖ); eşitlik grubu sıfat tamlaması biçiminde olduğundan (insanca davranıģ, kardeģçe yaģayıģ, delice sevgi, vb.) ad öbeği (eģitlik grubu AÖ); vasıta grubu sıfat tamlaması biçiminde olduğundan (çuvalla para, trenle yolculuk, vb.) ad öbeği (vasıta grubu AÖ) ve ilgi grubu da (bizim ev, senin kız, vb.) tamlanan olan sözcükteki iyelik eki düģmüģ bir ad tamlaması olduğu için ad öbeği (ilgi grubu AÖ) olacaktır. Edat grubu (nehirler gibi, yolcu için, vb.), zarf grubu (çok daha kötü günler, vb.) ve fiil grubu (sahilde yürü-, Ģehir dıģına çık-, vb.) türlerinde herhangi bir sorun görülmemektedir. Sadece bunlar yerine ilgeç öbeği, zarf öbeği ve eylem öbeği terimleri tercih
18 1314 Hürriyet GÖKDAYI edilmiģtir. Sözcük öbekleri arasında bağlama grubu adında bir öbeğe yer verilmemelidir, çünkü bağlaçlar hiçbir zaman bir dizilimin baģ konumunu doldurmazlar (bağlama grubu Ø). Ünlem grubu diye belirtilen dizilimlerde de ünlemler baģ konumunda yer almadıklarından bu adla bir öbeğin belirlenmesi kurallar çerçevesinde uygun değildir (ünlem grubu Ø). Adıl takımı veya iyelik grubu (benim çocuklarım, onların evi, sizin hedefleriniz, vb.) denen öbekler, ad tamlaması biçiminde olduklarından ad öbeği olmalıdır (adıl takımı AÖ, iyelik grubu AÖ). İktibas öbeği (To be or not to be değil, vb.), yabancı dilerden asıl biçimiyle yapılan birer alıntı oldukları ve TürkçeleĢmedikleri için tek sözcük gibi değerlendirilmeli ve öbekler arasında gösterilmemelidir (iktibas öbeği Ø). Saplama öbeği (Cem Sultan, Fatih in oğlu, vb.), baģ olan sözcük ad olduğundan ad öbeği (saplama öbeği AÖ) olmalıdır. Pekiştirme edatı öbeğinde (Ahmet de geldi, vb.) pekiģtirme edatı ile kastedilen de bağlacı olduğundan ve bağlaçlar da baģ konumunda yer almadıklarından böyle bir öbek olmamalıdır (pekiģtirme edatı öbeği Ø). İki durumlu öbek (ilden ile, yediden yetmiģe, vb.) denen dizilimler birer ikilemedir ve öbek değildir (iki durumlu öbek Ø). Sıfat yapım ekli öbek (yağmurlu hava, dikenli tel, vb.), baģ konumunda ad bulundurduğundan ad öbeği olmalıdır (sıfat yapım ekli öbek AÖ). Şart öbeği (Keşke içsem, Alıp da yesek, vb.) diye bir öbek belirlenemez, çünkü Ģart bir sözcük türü değil bir eylem çekim kategorisi olduğundan Ģart öbeğinin eylem öbeği olması gerekir (Ģart öbeği EÖ). Bunun yanında bazı kaynaklar Ģart ekini eylemsi eklerinden ulaç eki gibi düģünmektedir (Karahan 1999:52; Delice 2003:44-45). Bu durumda Ģart ekini alan sözcük zarf olacağından Ģart öbeğinin (Sınava çalışırsa baģaracak, vb.) zarf öbeği olması gerekir (Ģart öbeği ZÖ). Eksiz tamlama öbekleri (Ataç Sokak, Dedeman Otel, vb.), bütün tamlamalar gibi ad öbeği olmalıdır (eksiz tamlama öbeği AÖ). Verilen örneklere bakılırsa, yalın hal (güzel kız, taģ adam, vb.) ve yön hali öbeklerinin (ileri düģünce, yukarı taraf, vb.), baģ konumunda ad bulundurdukları için ad öbeği olmaları gerekir (yalın hal öbeği AÖ, yön hali öbeği AÖ). Kısaltma gruplarının tersi görünüşünde olan kelime grupları (baģ üstüne, eller yukarı, vb.) biçiminde bir sınıflandırma gereksizdir, çünkü bu öbekler daha çok kalıplaģmıģ birimler olduklarından öbekler arasına alınmamalıdır. Deyim öbeği (baģının çaresine bakmak, vb.) diye bir öbekten bahsedilmesi, deyim diye bir sözcük türü bulunmadığı ve deyimler kalıplaģmıģ oldukları için uygun değildir (deyim öbeği Ø). Türkçede söz dizimi kaynaklarının büyük bölümünde geleneksel yöntemler takip edilerek yapılan ve kendi içinde
19 Türkiye Türkçesinde Öbekler 1315 tutarsızlıklar barındıran öbek adlandırma ve sınıflandırması, dil bilimsel bir bakıģ açısıyla yeniden düģünüldüğünde ortaya çıkan betimleme bir tablo haline getirilirse öbeklerin görünüģü belki daha kolay anlaģılabilir. Tablo 1: Türkiye Türkçesinde Öbekler Geleneksel Sınıflandırma Dil Bilimsel Sınıflandırma Ad (Ġsim) Tamlaması, dağın tepesi, sabah esintisi, vb. Sıfat Tamlaması, tül perde, bazı çiçekler, vb. Unvan Grubu, Fatma Nine, Binbaşı Şükrü, vb. Ġsim-fiil Grubu, çocuk yetiştirmek, dağlara kaçış, vb. Sayı Grubu, on beş, iki yüz, vb. Sıfat-fiil Grubu, geçen saatler, yollanmış mektup, vb. Zarf-fiil Grubu, dışarı çıkınca, yemeğini yiyip, vb. Aitlik Grubu (Öbek + -ki Niteleme) sizden önceki kiracılar, vb. Aitlik Grubu (Öbek + -ki Gösterme) sizin evdekini, vb. Tekrar Grubu-Ġkileme Öbeği, fokur fokur, ıvır zıvır, az çok, taptaze, vb. BirleĢik Fiil Grubu, şikâyet et-, zevk al-, anlayabil-, vb. BirleĢik Ġsim Grubu-Özel, Muharrem Ergin, Ahmet Hamdi Tanpınar, vb. Kısaltma Grupları Ġsnat Grubu, gönlü zengin insan, vb. Yükleme Grubu, insanı takdir, vb. Yönelme Grubu ( Niteleme), cana yakın kiģi, vb. Yönelme Grubu ( Gösterme), dile kolay, vb. Sıfat Öbeği Zarf Öbeği Sıfat Öbeği Ø Ø Ø Sıfat Öbeği Sıfat Öbeği
20 1316 Hürriyet GÖKDAYI Bulunma Grubu ( Niteleme), yükte hafif eģya, vb. Bulunma Grubu ( Gösterme), solda sıfır, vb. UzaklaĢma Grubu ( Niteleme), içten pazarlıklı insan, vb. UzaklaĢma Grubu ( Gösterme), güzellerden biri, vb. EĢitlik Grubu, insanca davranış, delice sevgi, vb. Vasıta Grubu, çuvalla para, trenle yolculuk, vb. Ġlgi Grubu, bizim ev, senin kız, vb. Edat Grubu, nehirler gibi, yolcu için, vb. Zarf Grubu, çok daha kötü günler, vb. Fiil Grubu, sahilde yürü-, şehir dışına çık-, vb. Bağlama Grubu, Leyla ile Mecnun, et ve tırnak, vb. Ünlem Grubu, ey hanımlar, bre adam, vb. Adıl Takımı-Ġyelik Grubu, benim çocuklarım, onların evi, vb. Ġktibas Öbeği, to be or not to be değil, vb. Saplama Öbeği, Cem Sultan, Fatih in oğlu, vb. PekiĢtirme Edatı Öbeği, Ahmet de geldi, vb. Ġki Durumlu Öbek, ilden ile, yediden yetmişe, vb. Sıfat Yapım Ekli Öbek, yağmurlu hava, vb. ġart Öbeği (Eylem + -sa Çekimli Eylem), KeĢke içsem, vb. ġart Öbeği (Eylem + -sa Eylemsi), Sınava çalışırsa baģaracak, vb. Eksiz Tamlama Öbeği, Ataç Sokak, Dedeman Otel, vb. Yalın Hal Öbeği, güzel kız, taş adam, vb. Yön Hali Öbeği, ileri düşünce, yukarı taraf, vb. Sıfat Öbeği Sıfat Öbeği Sıfat Öbeği Ġlgeç Öbeği Zarf Öbeği Eylem Öbeği Ø Ø Ø Eylem Öbeği Zarf Öbeği
21 Türkiye Türkçesinde Öbekler 1317 Kısaltma Gruplarının Tersi GörünüĢünde Olan Kelime Grupları, baş üstüne, eller yukarı, vb. Deyim Öbeği, başının çaresine bakmak, vb. Görüldüğü gibi, kaynaklarda değiģik yollarla adlandırılan ve sayısı oldukça fazla olan sözcük öbeklerinin, baģ olan ögeye göre adlandırma kuralına uyulduğunda, sayısı epey azalmakta ve ad, sıfat, zarf, ilgeç ve eylem olmak üzere beģ türde öbekle karģılaģılmaktadır. Böylece sayıları epeyce azalan sözcük öbeklerinin sınıflandırılma sorunu da ortadan kalkmaktadır. Elbette, her öbek türünün kendi içinde ayrıntıları olacaktır. Bunları ayrı birer öbek gibi değerlendirmektense, aynı öbeğin değiģik biçimleri olarak algılamak daha doğru görünmektedir. Sonuç Türkiye Türkçesindeki sözcük öbeklerinin, söz dizimi kaynaklarında birbirinden epey farklı Ģekillerde açıklandığı, çok sayıda öbeğe yer verildiği, öbeklerin adlandırılmasında ve sınıflandırılmasında anlaģılması güç farklılıklar ve tutarsızlıklar olduğu görülmektedir. Söz dizimi öğretimi ve araģtırmalarında güçlükler yaratan bu farklılıkların giderilebilmesi için, araģtırmacılar modern dil biliminin getirdiği bakıģ açıları ıģığında sözcük öbeklerini yeniden düģünmeli ve öbekleri tanımlarken, adlandırırken ve sınıflandırırken tutarlı yapısal ölçütlerden yararlanmalıdır. Öbekler, baş konumunda olan sözcüğün türüne göre adlandırılır kuralına uyulduğunda, Türkçede olduğu varsayılan çok sayıda öbeğin, ad öbeği, sıfat öbeği, zarf öbeği, ilgeç öbeği ve eylem öbeği olmak üzere beģe indirilmesi mümkün görünmektedir. Bu durum, ayrıntıların dikkate alınmaması Ģeklinde değil, tutarlı adlandırma ve sınıflandırma yapılabilmesi olarak algılanmalıdır. Önerilen bu beģ öbek, sözcüklerle kurulan bütün dil birliklerini karģılayamayabilir. Ancak öbeklerle ilgili çalıģma ve araģtırmaları önemli ölçüde kolaylaģtıracağı düģünülmektedir. Sözcük öbekleri üzerine yapılacak daha ayrıntılı çalıģmalarla, Türkçede öbeklerle ilgili bütün hususlar aydınlatılmalıdır. Bu tür çalıģmalar söz dizimi araģtırmalarının daha sağlam temeller üzerinde yapılmasına yardımcı olacaktır. Ø Ø KAYNAKÇA AKBAYIR Sıdık (2007) Cümle ve Metin Bilgisi, Ankara: Pegem A Yayıncılık. AKTAN Bilal (2009) Türkiye Türkçesinin Söz Dizimi, Ankara: Gazi
ÖBEK, TAKIM (TAMLAMA) VE BELİRTEÇ TAKIMI (ZARF TAMLAMASI)
ÖBEK, TAKIM (TAMLAMA) VE BELİRTEÇ TAKIMI (ZARF TAMLAMASI) Tahir KAHRAMAN ÖZET Başlangıç bölümünde, Türkçe dil bilgisinde, belirtme öbeği teriminin ne anlamda kullanıldığı açıklanıyor. Yazıda; öbek (grup)