T. C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI
Download "T. C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI"
Osman Erdem Özsoy
1 T. C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİM DALI KONAKLAMA İŞLETMELERİNDE KRİZ YÖNETİMİ: ALANYA BÖLGESİNDEKİ KONAKLAMA İŞLETMELERİNDE KRİZ SÜRECİNDE KARŞILAŞILAN SORUNLARIN TESPİT VE ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK BİR ARAŞTIRMA DOKTORA TEZİ ZEKİ AKINCI TEZ DANIŞMANI: Yrd. Doç. Dr. MURAT KAYALAR ISPARTA, 2010
3 iii ÖZET KONAKLAMA İŞLETMELERİNDE KRİZ YÖNETİMİ: ALANYA BÖLGESİNDEKİ KONAKLAMA İŞLETMELERİNDE KRİZ SÜRECİNDE KARŞILAŞILAN SORUNLARIN TESPİT VE ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK BİR ARAŞTIRMA Zeki AKINCI Süleyman Demirel Üniversitesi, İşletme Bölümü, Doktora Tezi, 399 sayfa, Eylül 2010 Danışman: Yrd. Doç. Dr. Murat KAYALAR Bu tezin amacı, konaklama işletmelerinin hedeflerini ve varlığını tehdit eden, işletmeleri ve yöneticilerini sıkıntıya sokan, çok yönlü ve karmaşık bir özelliğe sahip kriz olgusunun ne olduğunu tanımlamaya çalışmaktır. Bu bağlamda, olası bir krizi önleyebilmenin, kriz dönemlerinde ortaya çıkabilecek tehdit ve tehlikelerden en az zararla çıkabilmenin ve bununla birlikte kriz ortamındaki gelişmeleri fırsata çevirebilmenin yöntemlerinin ortaya konulması amaçlanmıştır. Krizlere karşı yüksek derecede duyarlılık gösteren turizm sektörünün içerisinde yer alan konaklama işletmeleri ürettikleri ve sundukları ürünlerinin karakteristik özellikleri nedeniyle çok yönlü etkilenmeye açıktır. Bu nedenle çalışmada krizler, işletmeler açısından ele alınmış, konaklama işletmelerinde yaşanması muhtemel veya yaşanan krizlerin türleri, neden ve sonuçları, işletmeleri etkileme düzeyleri, yöneticilerin kriz olgusuna karşı yaklaşımları ve çözüm stratejileri ele alınmıştır. Bu çalışma dört bölümden oluşmaktadır. İlk üç bölümde kuramsal bir çerçevede konular incelenmiştir. Birinci bölümde konaklama işletmelerinin özellikleri, yapısı, turizm sektörü içerisindeki yeri ve önemi ele alınmıştır. İkinci bölümde, kriz kavramı ve kriz yönetimi süreçleri irdelenmiştir. Üçüncü bölümde, konaklama işletmeleri açısından krizin ve kriz yönetimi konuları değerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde ise, araştırma evrenini Alanya Bölgesi nde faaliyet gösteren 5 yıldızlı ve birinci sınıf konaklama işletmelerinin oluşturduğu işletmelerde kriz öncesi, anı ve sonrası süreçlerde yapılan faaliyetler ve karşılaşılan sorunların tespit ve çözümüne yönelik bir anket uygulaması yer almaktadır. Bu uygulama çalışması ile krizlerin konaklama işletmeleri üzerine etkisi incelenmiş, konaklama işletmeleri yöneticilerinin krize bakış açıları, kriz yönetimi konusundaki düşünceleri ve kriz öncesinde, anında ve sonrasında uyguladıkları kriz yönetim stratejileri araştırılmıştır. Aynı zamanda bu bölümde elde edilen uygulama çalışmasının sonuçları ve yapılan önerilere yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kriz, Kriz Yönetimi, Konaklama İşletmeleri.
4 iv ABSTRACT THE CRISIS MANAGEMENT IN LODGING ENTERPRISES: A STUDY FOR DETERMINING THE PROBLEMS AND SOLUTIONS DURING CRISIS PERIOD IN ALANYA REGION Zeki AKINCI Süleyman Demirel University, Department of Business Administration Ph. D, 399 pages, September 2010 Supervising Assoc. Professor: Murat KAYALAR The aim of this study is the determination of the crisis concept which threats the targets and existence of the lodging enterprises, distresses the managers and has a multiple interests and complex structure. To this end; preventing potential crisis, surviving with a minimum loss from potential threats and dangers during crisis period and in addition, transforming the developments during crisis environment to opportunities have been discussed. The lodging enterprise in tourism industry which has a high sensitivity to crisis is opened to various influences due to their products characteristics they offer. Therefore, the study discusses the crisis in respect of enterprises and exhibits the types of potential or ongoing crisis in lodging enterprise, reasons and results of tourism, the affection level of enterprises, management approaches to the concept of crisis and solution strategies. The study has four parts. Fist three parts, the subjects are discussed at institutional level. In the first part, the characteristics, the structure and the importance of lodging enterprises have been discussed. In the second part, the concept of crisis and management process of crisis have been explicated. In the third part, the crisis in respect of lodging enterprises and crisis management have been evaluated. In the fourth part, a survey has been applied to the population including 5 star hotels and first class lodging enterprises in Alanya region for examining activities performed before, during and after crisis period and determining the problems and their solutions. With this applied study, the effect of crisis has been examined on lodging enterprises and the perspective of managers to crisis, their thoughts on tourism and, the crisis management strategies applied before, during and after crisis have been explored. At the same time, this part includes the results obtained from the applied study in this part and suggestions have been taken place. Key Words: Crisis, Crisis Management, Lodging Enterprises.
5 v ÖNSÖZ Kriz, ortaya çıkmadan önce, işletme yöneticileri tarafından düşük öncelikli olarak ele alınan veya hiç dikkate alınmayan fakat ortaya çıktığında tüm işletmeler gibi, konaklama işletmelerinin de hedeflerini ve varlığını tehdit eden, işletmeleri, yöneticileri, paydaşları ve çalışanlarını sıkıntıya sokan, çok yönlü ve karmaşık bir özelliğe sahip bir olgudur. Profesyonel olarak uzun süre turistik konaklama işletmelerinde orta ve üst kademe yönetici olarak görev yaptım. Bu süreç içerisinde işletme sahiplerinin ve/veya yöneticilerinin kriz olgusuna karşı algılamalarının olumsuz yönde olduğunu, krizin olmadığı dönemlerde krize karşı önleme ve hazırlıklı olma çabası içerisinde olmadıklarını ve yüksek maliyetli fakat yetersiz danışmanlık ve hizmet içi eğitimlerle kriz olgusunu ihmal ettiklerini gözlemledim. Bu nedenle, konaklama işletmeleri yöneticilerinin günümüzde yaşanan birçok küresel ve/veya ülkesel kriz sonrasında kriz olgusuna karşı yaklaşımlarını, ortaya çıkan sorunların tespit ve çözümüne yönelik ne tür çalışmalar yaptıklarını ortaya koymaya yönelik akademik bir çalışmaya ilgi duydum. Bu çalışmaya, desteği ve katkılarından dolayı tez danışmanım Yrd. Doç. Dr. Murat KAYALAR A, İşletme Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Durmuş ACAR a, Prof. Dr. Ayşe KURUÜZÜM e, Doç. Dr. Can Deniz KÖKSAL a, Yrd. Doç. Dr. Kürşat ÖZDAŞLI ya, Yrd. Doç. Dr. Erdoğan ÖZTÜRK e ve sağladıkları destek ve katkılarından dolayı Alanya Ticaret Odası (ALTSO) na çok teşekkür ederim.
6 vi İÇİNDEKİLER Sayfa No İÇİNDEKİLER vi KISALTMALAR DİZİNİ.....xiii ŞEKİLLER DİZİNİ. xiv ÇİZELGELER DİZİNİ....xvi GİRİŞ BİRİNCİ BÖLÜM KONAKLAMA İŞLETMELERİ 1.1. Konaklama İşletmesi Kavramı Konaklama İşletmelerinin Yeri ve Önemi Konaklama İşletmelerinin Sınıflandırılması Asli Konaklama İşletmeleri Otel İşletmeleri Motel İşletmeleri Tatil Köyü İşletmeleri Pansiyon İşletmeleri Kamping İşletmeleri Yardımcı Konaklama İşletmeleri Apart Otel İşletmeleri İkincil Konutlar Oberj İşletmeleri Hostel İşletmeleri Yüzer Tesis İşletmeleri Oto Karavan İşletmeleri Kırsal Turizm İşletmeleri Konaklama İşletmelerinin Özellikleri Konaklama İşletmelerinde Yönetim Konaklama İşletmelerinin Organizasyon Yapısı...30
7 vii İKİNCİ BÖLÜM KRİZ VE KRİZ YÖNETİMİ 2.1. Krizin Tanımı Krizin Özellikleri Belirsizlik Zaman Baskısı Tehdit Sürpriz Krizin Türleri Krizin Kaynakları Dış Çevre Faktörleri Stratejik Açıklık Şiddetli Rekabet Doğal Felaketler Ekonomik Belirsizlikler Teknolojik Yenilikler Sosyo-Kültürel Faaliyetler Hukuksal ve Politik Düzenlemeler Uluslararası İlişkiler İç Çevre Faktörleri Örgütsel ve Yönetsel Yapı Üst Düzey Yönetimin Yetersizliği ve Hataları Finansal Yapı Örgütün Yaşam Evresi İç ve Dış Çevre Etkileşim Faktörü Kriz Süreçleri ve Sonuçları Kriz Öncesi Dönem Kriz Dönemi Kriz Sonrası Dönem Krizin İşletme Üzerindeki Olumlu Etki ve Sonuçları Krizin İşletme Üzerindeki Olumsuz Etki ve Sonuçları.76
8 viii 2.6. Kriz Yönetimi Kriz Yönetiminin Özellikleri Kriz Yönetiminin İlkeleri Kriz Yönetimi Yaklaşımları Krizden Kaçma Yaklaşımı Kriz Çözme Yaklaşımı Proaktif(Koruyucu-Önleyici) Yaklaşım Reaktif(Tepkici-Tedavi Edici) Yaklaşım İnteraktif(Etkileşimci) Yaklaşım Kriz Yönetimi Stratejileri ve Modelleri Kriz Yönetimi Süreci Kriz Öncesi Yönetim Kriz Yönetim Planı Kriz Yönetimi Ekibi Erken Uyarı Sistemi Kriz Senaryoları Kriz Sinyallerinin Alınması Krizden Kaçma ve Korunma Yöntemleri Sürekli İç ve Dış Çevre Analizi Ekonomik Çevre Faktörlerinin Analizi Hukuki ve Politik Çevre Faktörlerinin Analizi Teknolojik Çevre Faktörlerinin Analizi Bilginin Etkin Kullanılması Krizden Kaçma Krizden Korunma Etkileşimli Halkla İlişkiler ve İletişim Planlaması Kriz Yönetimi El Kitabının Oluşturulması İnsan Kaynakları Politikasının Oluşturulması Krize Hazır Bir Örgüt Yapısının Oluşturulması Kriz ve Değişime Uyum Sistemleri Kriz Dönemi Yönetimi..146
9 ix Krizin Boyutlarını Belirlemek Karar Verme Yöntemleri Krizi Denetim Altına Alma Kriz Dönemi Finansal Yönetim Kriz Dönemi Personel Politikası Geliştirmek Kriz Döneminde Yürütmeyi Sağlamak Kriz İletişim Planı Hazırlamak Kriz Eylem Planı Hazırlamak Kriz Sonrası Yönetimi Kriz Sonrası Durum Analizi Yeniden Yapılanma Çalışmaları Kriz Sonrası Rehabilitasyon Öğrenme ve Değerlendirme Kriz Yönetimi İle İlintili Yaklaşımlar Kriz ve Stratejik Yönetim ve Planlama Kriz ve İnsan Kaynakları Yönetimi Kriz ve Risk Yönetimi Kriz ve Halkla İlişkiler Yönetimi Kriz ve Stres Yönetimi Kriz ve Değişim Mühendisliği Yönetimi Kriz ve Toplam Kalite Yönetimi Kriz ve Liderlik(Önderlik) Yönetimi Kriz ve Örgüt Kültürü Kriz ve Öğrenen Örgütler ÜÇÜNCÜ BÖLÜM KONAKLAMA İŞLETMELERİNDE KRİZ YÖNETİMİ 3.1. Konaklama İşletmelerinde Kriz Kavramı Konaklama İşletmelerinde Kriz Türleri ve Sonuçları Krize Neden Olan Dışsal Etkenler.223
10 x Uluslararası Çevre Doğal Çevre Ekonomik ve Politik Koşullar Yasal ve Hukuki Düzenlemeler Sosyo-Kültürel Faktörler Teknolojik Koşullar Terör Eylemleri ve Çatışma Ortamı Aracılardan Kaynaklanan Sorunlar Krize Neden Olan İçsel Faktörler Hizmette Ortaya Çıkan Sorunlar Örgütsel Yapı Konaklama İşletmelerinde Kriz Yönetimi Krize Hazırlık Dönemi Yönetimi Kriz Yönetimi Planının Hazırlanması Kriz Yönetim Ekibi Oluşturulması Erken Uyarı Sistemlerinin Kurulması ve İzlenmesi İç ve Dış Çevre Analizlerinin Yapılması Kriz Senaryolarının Hazırlanması Kriz İletişim Planlarının Hazırlanması Personelin Kriz Yönetimi Konusunda Bilgilendirilmesi ve Eğitilmesi Kriz Dönemi Yönetimi Konaklama İşletmelerinde Krizlere Karşı Uygulanabilecek Stratejiler Dış Kaynaklı Krizlere Karşı Uygulanabilecek Stratejiler İç Kaynaklı Krizlere Karşı Uygulanabilecek Stratejiler Kriz Sonrası Yönetim Kriz Sonrası Durum Analizi Yapma Kriz Öncesi Yönetim Yapısına Dönme...265
11 xi DÖRDÜNCÜ BÖLÜM ARAŞTIRMA YÖNTEMİ, TEKNİKLERİ, VERİ KAYNAKLARI, BULGULARI VE DEĞERLENDİRMESİ 4.1. Araştırmanın Amacı Araştırmanın Önemi Araştırmanın Yöntemi Hipotezler Kapsam ve Sınırlılıklar Araştırma Bulguları Konaklama İşletmeleri Yöneticilerine İlişkin Demografik Bulgular Konaklama İşletmelerinin Özellikleri Hakkında Bulgular Konaklama İşletmelerinin Yönetsel ve Örgütsel Yapısı Hakkında Bulgular Kriz ve Kriz Yönetim Planı Hakkında Elde Edilen Bulgular Kriz ve Kriz Yönetimi Hakkında İşletme Yönetiminden Elde Edilen Bulgular Kriz Döneminde İşletme Yönetimine İlişkin Bulgular Kriz Sonrası İşletme Yönetimine İlişkin Bulgular Değerlendirme Demografik Açıdan Değerlendirme Konaklama İşletmeleri Açısından Değerlendirme Yönetsel ve Örgütsel Açıdan Değerlendirme Kriz Yönetim Planına Sahip Olan Konaklama İşletmeleri Açısından Değerlendirme Yöneticiler Açısından Kriz ve Kriz Yönetiminin Değerlendirilmesi Kriz Anında Alınan Yönetici Kararlarının Değerlendirilmesi Kriz Sonrası Yönetici Kararlarının Değerlendirilmesi Araştırmanın Genel Güvenirliği..349
12 xii BEŞİNCİ BÖLÜM SONUÇ VE ÖNERİLER 5.1. Sonuç Öneriler Konaklama İşletmesi Yöneticilerine Öneriler Kriz Yönetimi Alanında Çalışacak Akademisyenlere Öneriler Kamu Kuruluşu Yöneticilerine Öneriler. 365 KAYNAKÇA.368 EKLER..388 ÖZGEÇMİŞ.. 398
13 xiii KISALTMALAR DİZİNİ KTB SDU ALTSO TÜROFED TÜRSAB TÜİK DPT WTO DTÖ ICM Kültür ve Turizm Bakanlığı Süleyman Demirel Üniversitesi Alanya Ticaret Odası Türkiye Otelciler Federasyonu Türkiye Seyahat Acenteleri Birliği Türkiye İstatistik Kurumu Devlet Planlama Teşkilatı World Tourism Organization Dünya Turizm Örgütü Institute for Crisis Management (Kriz Yönetimi Enstitüsü) GSMH GSYİH OECD Gayri Safi Milli Hâsıla Gayri Safi Yurt İçi Hâsıla Organisation for Economic Co-operation and Development (Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü) AEP SWOT Acil Eylem Planı Strenghts-Weaknesses-Oppurtunities-Threats (Güçlü Yönler Zayıf Yönler Fırsatlar Tehditler) CEO Chief Executive Officer (İcra Kurulu Başkanı)
14 xiv ŞEKİLLER DİZİNİ Sayfa No Şekil Yılları Arasında Reel Büyüme ve Uluslararası Turist Hareketleri.8 Şekil 1.2. Konaklama İşletmelerinin Turizm ve Seyahat Sektöründeki Yeri.13 Şekil 1.3. Turizm ve Ağırlama Sektörleri Arasındaki İlişki...14 Şekil 1.4. Büyük Ölçekli bir Konaklama İşletmesinin Organizasyon Şeması 38 Şekil 2.1. Kriz Oluşumu...54 Şekil 2.2. Kriz Süreci...66 Şekil 2.3. Krizin Örgüt Üzerindeki Olumsuz Sonuçları...79 Şekil 2.4. Krize Karşı Etkili Tepki Faktörleri.87 Şekil 2.5. Kriz Senaryoları Şekil 2.6. Kriz Barometresi 150 Şekil 3.1. Konaklama İşletmelerinde Kriz Yönetimi Süreci Uygulaması..234 Şekil 3.2. Kontrol-Boyut Matrisi Şekil 4.1. Yeni Personel Alımında Tercih Edilen Aracı Kanallar ve Oranları..281 Şekil 4.2. İşletmelerinin Ücret Sistemini Belirleme Kriterleri ve Oranları 282 Şekil 4.3. Konaklama İşletmelerinin Sahip oldukları Sistemler ve Oranları.283 Şekil 4.4. Değişimlerin İşletmelerde Yapılma Şekli ve Oranları Şekil 4.5. Yeniden Yapılanma Şeklinde Süreçlere Göre Düzenleme ve Oranları.285 Şekil 4.6. Krize Hazırlık Amacıyla Bilimsel İç ve Dış Çevre Analizi Yapılma Durumu ve Oranları Şekil 4.7. İşletmenin İç ve Dış Kaynaklı Eğitim ve Danışmanlık Hizmetlerinden Yararlanma Durumu ve Oranları Şekil 4.8. İşletmede Mevcut Kriz Yönetim Planı Durumu ve Oranları.289 Şekil 4.9. Kriz Yönetim Planını Uygulama Fırsatını Bulan ve Bulamayan İşletmelerin Oranı Şekil Kriz Yönetim Planını Hazırlayan Kişi ve Kuruluşlar..291 Şekil Kriz Yönetim Planı Hazırlama Süreci. 291 Şekil Konaklama İşletmelerinin Kriz Ortamlarında İzledikleri Yöntemler..292 Şekil Mevcut Bir Kriz Rehberine Sahip Olma Durumu ve Oranı
15 xv Şekil Konaklama İşletmelerinde Kriz Yönetim Ekibine Sahip Olma Oranı.293 Şekil Konaklama İşletmelerinde Erken Uyarı Sistemleri Oranları Şekil Krize Yönelik Eğitim Programına Katılanlar ve Oranları Şekil Yöneticilerin Kriz Anında Yaklaşımları ve Oranları Şekil Yöneticiler Açısından Krizin Genel Anlamda İfadesi. 299 Şekil Kriz Yönetiminde Ürün Açısından En Etkin Stratejiler ve Oranları Şekil Konaklama İşletmelerinin Krizi Ele Alma Stratejileri ve Oranları. 300 Şekil Yöneticilerin Bir Kriz Durumu Yaşamaları ve Oranları Şekil Yöneticilerinin Yaşanan Bir Kriz Öncesindeki Beklentileri ve Oranları Şekil Kriz Anında Likidite Sorunu Yaşama Durumu ve Oranı 306 Şekil Kriz Anında Kriz Yönetim Planı Hazırlama Durumu ve Oranı Şekil Halkla İlişkiler Programlarının Uygulanma Durumu ve Oranları Şekil Konaklama İşletmelerinde Kriz Sonrası Yeni Bir Yapılanma Durumu ve Oranları Şekil Konaklama İşletmelerinde Kriz Sonrası Durum Analizi ve Oranları..315 Şekil Finansal ve Ekonomik Krizin Etkileri ve Oranları. 318 Şekil Konaklama İşletmelerinin Yeni Bir Krize Hazırlık Durumu ve Oranları 319 Şekil Krizi Sonrası Krizden Ders Çıkarma Durumu ve Oranları Şekil Devlet Kurumlarının Krizin Çözümüne Verdikleri Önem ve Oranları Şekil Stratejik Planlama Uygulayan İşletmelerin Krize Hazırlık Amacıyla İç ve Dış Çevre Analizi Yapma Durumu ve Oranları. 326 Şekil Kriz Yönetim Planı ve Bilimsel İç ve Dış Çevre Analizi İlişkisi Şekil İç ve Dış Kaynaklı Eğitim ve Danışmanlık Hizmeti Alma İle Kriz Yönetim Planına Sahip Olma İlişkisi. 330 Şekil Kriz Yönetimi Uygulaması ile Kriz Yönetim Planı İlişkisi Şekil Kriz Yönetim Planını Uygulama ve Kriz Yönetimi Anlayışı İlişkisi.332 Şekil Kriz Yönetim Planı İle Kriz Yönetiminde Ürün Açısından En Etkin Strateji İlişkisi Şekil Yöneticilerin Mevkilerine Göre Kriz Yönetimine Bakış Açıları Şekil Kriz Yaşama Durumu İle Yeni Bir Krize Hazırlık İlişkisi ve Oranları..346 Şekil Kriz Tecrübesi ile İşletmelerin Krizden Ders Çıkarma Durumu İlişkisi..347
16 xvi ÇİZELGELER DİZİNİ Sayfa No Çizelge Yılları Arasında Türkiye ve Dünya Turizm Verileri...10 Çizelge 2.1. Krize Kaynaklık Eden Faktörler Çizelge 2.2. Kriz Döneminin Özellikleri.71 Çizelge 2.3. Bir Krizin Hazırlık ve Tepki Aşamalarındaki Kriz Yönetimi Davranışları. 86 Çizelge 2.4. Krizde Etkin Yönetimin Dört Boyutu.. 88 Çizelge 2.5. Kriz Sınıflandırma Matrisi Çizelge 2.6. Kriz Yönetimi Süreçleri Çizelge 2.7. Krize Karşı Hazırlıklı ve Hazırlıksız Örgütler Çizelge 3.1. Konaklama İşletmelerinde Acil Eylem Planı (AEP) Örneği.241 Çizelge 3.2. Konaklama İşletmesi İçin Kriz Yönetim Planı Örneği..242 Çizelge 4.1. Yöneticilere İlişkin Demografik Bulguların Sayısal ve Yüzdesel Dağılımı Çizelge 4.2. Konaklama İşletmelerine İlişkin Bulguların Sayısal ve Yüzdesel Dağılımı. 278 Çizelge 4.3. İşletmelere Gelen Müşterilerin Kaynaklarına Göre Dağılımı Çizelge 4.4. Yeni Personel Alımında Etkin Rol Oynayan Kriterler. 280 Çizelge 4.5. Orta Kademe Yönetici İstihdamında Tercih Edilen Kriterler..281 Çizelge 4.6. Üst Kademe Yönetici İstihdamında Tercih Edilen Kriterler 282 Çizelge 4.7. Konaklama İşletmelerinin Ulaşmayı Öngördükleri Hedefler..283 Çizelge 4.8. Konaklama İşletmelerinde Uygulanan Planlama Türleri.284 Çizelge 4.9. Konaklama İşletmelerinin Örgütsel Özellikleri 286 Çizelge Konaklama İşletmelerindeki Yöneticilerin Özellikleri..288 Çizelge Kriz Yönetim Planı Hazırlamaya İten Nedenler 290 Çizelge Kriz Yönetim Ekibi Üyeleri Çizelge Krize Hazırlık Amacıyla Kullanılan Eğitim Yöntemleri 295 Çizelge Konaklama İşletmelerini Etkileyen Kriz Türleri ve Oranları.297 Çizelge Konaklama İşletmelerinde Yaşanan Krizlerin En Önemli Nedenleri.298
17 xvii Çizelge Kriz Dönemi Öncesinde Yapılması Gerekenler Çizelge Konaklama İşletmelerinde Kriz Yönetimi Gerekliliği ve Oranları..301 Çizelge Kriz Anında İlk İşten Çıkarılacak Personel Grubu..301 Çizelge Kriz Anında İşten Çıkarılması En Zor Olan Personel Grubu..302 Çizelge İşten Çıkarılma Tercih Nedenleri.302 Çizelge Yöneticilerinin Kriz Yönetimi Hakkında Düşünceleri Çizelge Konaklama İşletmelerinde Kriz Oluşumunda Etkili Faktörler Çizelge Kriz Anında Hazırlanan Kriz Yönetim Planında Yer Alan Konular Çizelge Kriz Anında İnsan Kaynakları Politikaları ve Oranları Çizelge Kriz Anında Personelin Moralini Yüksek Tutma Çaba ve Oranları Çizelge Kriz Anında Stres ve Kaygı Artması Yaşayan Personel Grubu..309 Çizelge Kriz Ortamının Çözümü ve Krizden Çıkış İçin İzlenen Stratejiler.310 Çizelge Krizin İşletmeler Üzerindeki Olumlu Etkileri ve Oranları..311 Çizelge Krizin İşletmeler Üzerindeki Olumsuz Etkileri ve Oranları Çizelge İşletmelerde Kriz Sonrası Yapılanma Türleri ve Oranları Çizelge Durum Analizi Kapsamında Yapılan Faaliyetler ve Oranları Çizelge Krizinin Doluluk ve Gelir Hacmine Etkileri Çizelge Yılı Krizi Öncesine Göre Mevcut Durum Değerlendirmesi Çizelge Kriz Sürecinde İşten Çıkarılan Yöneticilerin Unvanları ve Oranları..317 Çizelge Krizi Sonrası Yeni İstihdamda Personel Tercihleri ve Oranları Çizelge Konaklama İşletmelerinde Oda ve Çalışan Personel Sayısı İlişkisi Çizelge Planlama Türü ile Değişimlerin Yapılış Tarzı Arasındaki İlişki. 326 Çizelge Herhangi Bir Kriz Yaşama Durumu İle Kriz Yönetim Planına Sahip Olma İlişkisi.333 Çizelge Bir Kriz Durumu Yaşayan Yöneticiler Açısından Konaklama İşletmelerini Etkileyen Kriz Türleri ve Oranları.335 Çizelge Bir Kriz Durumu Yaşayan Yöneticiler Açısından Konaklama İşletmelerinde Kriz Oluşumunda Etkili Faktörler Çizelge Kriz Öncesi Dönemdeki Uygulamalar ile Kriz Yönetim Planına Sahip Olma İlişkisi...337
18 xviii Çizelge Yaşanan Kriz Tecrübesi ve Kriz Anlamının İfadesi İlişkisi Çizelge Kriz Yönetimi Anlayışı ve Kriz Yönetimi Uygulama Durumu ve Oranı Çizelge Kriz Yaşama Durumu İle Kriz Bekleme Arasındaki İlişki Çizelge Kriz Tecrübesine Sahip olan ve Olmayan Yöneticilerin Kamu Kuruluşlarının Krize Verdiği Önem Konusundaki Görüşleri..348
19 1 GİRİŞ Ülkelerin ve ülke ekonomilerinin gittikçe artan ölçüde karşılıklı birbirine bağımlılığı anlamını taşıyan küreselleşmenin (Uzunoğlu, 2009: 19) giderek güçlenmesi ile birlikte kriz kavramı da küresel bir olgu haline dönüşmüştür. Dünyanın bir bölgesinde yaşanan herhangi bir kriz türü, dünyanın öteki ucundaki bir ülkeyi stratejik konumuna ve önemine göre hızlı bir şekilde olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Sanayi devrimi sonrasında ivme kazanan kapitalist ekonomiler, zaman zaman büyük krizlere maruz kalmaktadır. Pek çok bakış açısına göre küreselleşme, temelde gelişmiş kapitalist ekonomilerin ekonomik krizden kurtulma yollarının bir ifadesi olarak gerçekleşmekte; bu nedenle de siyasal, sosyal ve kültürel yapı üzerinde de etkinlik göstermektedir. Bu görüşe göre küreselleşme, kapitalizmin gelişmesinde bir aşamayı ifade eder. Kapitalizmin yıllık tarihine bakıldığında sistemin kendini yenileme sürecinin kriz, krizden çıkış, büyüme, tekrar kriz gibi dönemler gösterdiği görülmektedir. Ekonomistler, bu dönemleri, yükselme, durgunluk, kriz, krizle beraber çöküş, tekrar çıkış olarak değerlendirmektedir. Küreselleşme, iletişim, ulaşım, bilgi akışı vb. açılardan ülkeleri birbirine yanaştırırken sermayeyi küreselleştirmekte ve potansiyel krizleri barındırmaktadır. Küreselleşme, ekonomik, siyasal, sosyal ilişkilerin ülkeler arasında yaygınlaşması anlamına gelirken, üretim, tüketim, finans piyasaları, hukuk, insan hakları, siyasal sistem, kültürel ilişkiler, çevre bilinci, eğitim, sağlık gibi birçok alanları da kaplamakta ve örgütler için yeni ve şiddetli kriz alanları açmaktadır. (Pira ve Sohodol, 2004: 16-17) Krizden etkilenme düzeyleri, sektörler arasında farklılıklar arzetmektedir. Özellikle sosyal, kültürel ve ekonomik boyutlarıyla gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin kalkınmasına güçlü katkılar sağlayan turizm sektörü, krize karşı en duyarlı sektör konumundadır. Bilindiği gibi, turizm talebi tüm beklentiler ve gereksinimler karşılandıktan sonra, zaman ve ekonomik yeterlilik olduğu takdirde tüketiciler tarafından tercih edilen, bununla birlikte herhangi bir olumsuz gelişme (savaş, terör,
20 2 salgın hastalık, doğal afet, ekonomik krizler vs ) karşısında öncelikli olarak vazgeçilebilen bir talep niteliğindedir. Öte yandan, turizm sektörünün her türlü olumsuzluğa karşı yüksek hassasiyeti, kritik durumlarda diğer sektörler için de bir erken uyarı sinyali olarak iş görmesini sağlamaktadır. Turizm sektöründe faaliyet gösteren konaklama işletmelerinin çevresinde hızla değişen ve gelişen ekonomik ve teknolojik koşullar, konaklama işletmelerini ve yöneticilerini belirsizlikler içerisinde hareket etmeye ve karar vermeye zorlamaktadır. Bununla birlikte turizm sektörü ve onun önemli bir alt sistemi olan konaklama işletmeleri, ürettiği ve sunduğu ürünlerin karakteristik özellikleri nedeniyle yaşanan kriz hangi boyutta olursa olsun, diğer sektörlere nazaran krizin olumsuzluklarına çok daha fazla maruz kalmaktadır. Bu tez çalışmanın konusu, kriz yönetimi; konaklama işletmelerinde krize neden olabilecek faktörleri tespit etmede, kriz öncesi dönemi algılamada, önlemleri almada, mevcut tehdit ve tehlikelerden en az zararla çıkmada ve kriz ortamındaki gelişmeleri fırsata çevirmede etkin bir rol oynar mı? sorusu etrafında toplanmaktadır. Bu çalışmada, tüm krizlerin genel bir karakteristiği olan sürprizlerin, tehditlerin ve kısa sürede yanıt verme zorunluluğunun baskısı altında, belirsizliği ve güvensizliği ortadan kaldırmak, kriz ortamında ortaya çıkan potansiyel fırsatlardan yararlanmak, zarara uğramadan ya da en az zararla krizden kurtulmak, krizden ders çıkarmak, özellikle örgütlerin gelişiminden daha hızlı bir şekilde gelişen ve değişen teknoloji ve çevre koşullarında etkin bir kriz planlaması yapmak ve iletişim sağlamak için kriz yönetiminin öneminin günümüzde daha da çok arttığı vurgulanmaktadır. Bu tez çalışmasında ticari amaçlı konaklama hizmeti sunan tüm işletmeler için genel bir terim olarak konaklama işletmesi kullanılacaktır.
21 3 BİRİNCİ BÖLÜM KONAKLAMA İŞLETMELERİ 1.1. Konaklama İşletmesi Kavramı Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre (tdk.gov.tr), konaklama, yolculuk sırasında bir yerde durup geçici bir süre kalmak olarak tanımlanmıştır. Mucuk a göre (2003: 4), işletme ise, başkalarının ihtiyaçlarını karşılamak üzere mal ve/veya hizmet üreten ekonomik birimlerdir. Diğer bir ifadeyle, belirlemiş olduğu amaçları gerçekleştirmek için kişi ve/veya kurumların ihtiyaçlarını karşılamak üzere, üretim faktörlerini belirli bir uyum içerisinde ve oranda bir araya getirerek mal ve/veya hizmet üreten ve/veya pazarlayan böylece belirlemiş olduğu amaçları gerçekleştirmeye çalışan ekonomik, teknik, sosyal ve hukuki birimlerdir. (Tengilimoğlu vd, 2008: 24) İnsanlar, devamlı yaşadıkları yerlerden iş, tatil, ziyaret, eğlenme ve çeşitli nedenlerle ayrılma ve başka yerlerde konaklama durumunda kalabilmektedir. Yaşadıkları yerden ve konutlarından uzakta kalan insanların başka yerlerde yapmış oldukları geceleme faaliyetine konaklama, bu konaklama hizmetlerini üreten ve sunan işletmelere de konaklama işletmeleri denilmektedir. Doğal olarak, konaklama işletmeleri belirli bir hizmet ücreti karşılığında geceleme hizmetinin yanı sıra yeme-içme ve diğer ihtiyaçlarını imkânlar dâhilinde karşılamaktadır. Yazılı kaynaklardan elde edilen bilgilere göre ilk konaklama işletmeleri; seyahat edenlere konaklama imkânı sunan özel mülkiyetli evlerdi. M.Ö. 500 üncü yıllara kadar, Yunanistan daki Corint Şehri gibi antik kentler, seyahat edenlere yatacak yerin yanında yiyecek ve içecek imkânı sunan önemli sayıda işletmeye sahip bulunmaktaydı. ( Angelo ve Vladinir, 1994: 27) Konaklama işletmeleri, tarihin çok eski dönemlerinden beri şekil ve içerik bakımından pek çok değişiklik göstermiş olsa da, çeşitli nedenlerle seyahat eden
22 4 insanların başta konaklama olmak üzere çeşitli gereksinimlerini karşılayan birimler olarak kabul görmüştür. (Kozak, 1998: 1) İnsanların bulundukları yerin dışındaki seyahatlerinin yayılma alanı genişledikçe geçici konaklama yeri bulma ihtiyacı doğmuştur, böylece günümüzün konaklama işletmelerinin öncüsü olan ilk hanlar inşa edilmeye başlanmıştır. Çeşitli amaçlarla seyahat edenlerin konaklama ihtiyaçlarını karşılamak üzere batıda han, doğuda kervansaray olarak doğan konaklama işletmeleri arasında açılma ve işletilme amacı bakımından önemli bir fark vardır. Batıda hanlar ticari bir amaçla açılmış ve işletilmiş olmasına rağmen, doğuda kervansaraylar, birer vakıf kurumu niteliğinde yabancıları tanrı misafiri olarak görme ve misafir etme prensibine bağlı olarak ticari bir amaç taşımadan karşılıksız hizmet sunmuşlardır. Zamanla ticari bir amaç taşımayan doğudaki kervansaraylar, bu işletmeleri inşa eden vakıf sahiplerinin mali durumlarının elverişsiz kalması sonucunda fonksiyonlarını yerine getiremeyen işletmeler olarak yıkılmaya terk edilmişlerdir. Bununla birlikte, batıda esasını hanların teşkil ettiği konaklama işletmeleri günümüze kadar gelişme olanağına kavuşmuştur. (Olalı ve Korzay,1993: 8) Kozak a göre (1998: 2), konaklama işletmesi, seyahat eden insanların başta konaklama olmak üzere, yeme-içme, eğlenme gibi ihtiyaçlarını yerine getirebilmeye dönük olarak yapılandırılmış, personeli, mimarisi, uygulamaları ve müşteriyle olan bütün ilişkileri belli kurallara ve standartlara bağlanmış olan işletmedir. Olalı ve Korzay a göre (1993: 7), konaklama işletmesi; turizm endüstrisi içerisinde faaliyet gösteren, insanların kendi konutlarının bulunduğu yerin dışında değişik nedenlerle yaptıkları seyahatlerde birinci planda konaklama, ikinci planda yemeiçme gibi zorunlu ihtiyaçlarının karşılanması için hammaddeden veya yarı mamul maddeden yararlanarak mal ve hizmet üreten ticari nitelikteki işletmedir. Şener e göre (2001: 10), konaklama işletmeleri, insanların değişik nedenlerle yapmış oldukları yer değiştirme olayı sonucu, öncelikle konaklama, daha sonra yemeiçme ihtiyaçlarını ve buna bağlı olarak diğer ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla mal ve
23 5 hizmet üreten aynı zamanda insanların psikolojik tatmin duygularına yönelik olarak sunan ticari nitelikli işletmelerdir. Usta ya göre (2001: 182), turizm işletmeleri arasında ilk sırada yer alan ve turistik mal ve hizmetlerin üretimini sağlayan, varlıkları turizm olayına bağlı olarak ortaya çıkan ve şekillenip çeşitlenen işletmelere konaklama işletmeleri denir. Pizam ve Mansfeld e göre (1999: 86), konaklama işletmeleri, turizm sektöründen yararlanan turistlerin seyahat nedenleri, seyahat şekilleri, beklentileri, gelir düzeyleri ve zevklerine göre turistlerin geçici konaklama, yeme-içme, eğlence ve diğer sosyal ihtiyaçlarını karşılayan işletmelerdir. Kasanava ve Brooks göre, (2001: 2 3), konaklama işletmeleri, temel işlevi konaklama ihtiyacını karşılama olan ve bu özelliği ile diğer turizm işletmelerinden farklılaşan, bunun yanında yiyecek-içecek, kat hizmetleri, danışma, çamaşırhane ve kuru temizleme gibi faaliyetlerin tümünü veya birçoğunu bünyesinde bulunduran işletmelerdir. Baker ve vd. ne göre ( 2000: 7), konaklama işletmesi, kendi isteğiyle talep eden ve sunulan hizmetleri ve faaliyetleri ödemeye razı olan gezmenlere özel bir sözleşme olmaksızın yiyecek, içecek ve istenildiği takdirde konaklama hizmeti sağlayan işletmedir. Bu tanımlamalar ışığı altında konaklama işletmelerini kısaca, turizm endüstrisi içerisinde yer alan, müşterilerinin başta konaklama olmak üzere, yeme-içme, dinlenme, eğlenme ve diğer ihtiyaçlarını karşılamak için hizmet sunan ticari işletmeler olarak tanımlayabiliriz Konaklama İşletmelerinin Yeri ve Önemi Turizm, insanların sürekli yaşadıkları yer dışına tatil, iş ve diğer amaçlarla yaptıkları seyahatler ve gittikleri yerlerde geçici konaklamalarından doğan ihtiyaçlarının karşılanması ile ilgili faaliyetleri kapsamaktadır. Türkiye Otelciler Federasyonu (TÜROFED) nun raporuna göre (TÜROFED, 2008: 21), turizm, Türkiye nin ekonomik-sosyal yaşamında, 1985 sonrasında başlayan
24 6 yatırım süreci ile birlikte 1980 li yılların sonundan başlayarak ağırlıklı olarak yer almaya başlamıştır. Bu dönem içinde turizm faaliyetlerini hızla etkileyen olumsuz (Körfez krizi, Güneydoğu krizi, 1999 depremi, 1998, 2000 ve 2001 ekonomik krizleri) süreçlerin yaşanmasına karşılık, geçen yaklaşık 20 yıllık süre sonunda, turizm ekonomik bir faaliyet olarak GSMH içinde % 0,3 oranındaki bir paydan % 5 oranında bir paya ulaşmıştır. Türkiye nin ödemeler dengesi bilançosunda, ihracattan sonra ikinci büyük döviz geliri sağlayan ve sektör olarak ithalat bağımlılığının son derece düşük olması nedeniyle dış dengede açık vermeyen en büyük tek sektör olarak ödemeler dengesi bilançosunda net gelir yaratan en büyük faaliyet alanı konumuna yükselmiştir. Toplam yurt-içi istihdamda istihdam yaratma açısından inşaat sektöründen sonra ikinci sırada yer almaktadır. Endüstri bir bütün olarak ekonomik yapı içinde diğer sektörlerde yarattığı ileri-geri etkileri ile dönemin başlangıcında 33 sektörün üretim potansiyelini doğrudan etkilerken 2000 li yıllarda 54 sektörü etkiler hale gelmiştir. Turizm, Türk ekonomisinin son yirmi yıllık dönemde, piyasa güçlerine dayalı, dışa açık büyüme yapısı içinde, uluslararası pazara sunduğu tek yeni ürün olmuştur. Dışa Açık Pazar modelinde hedefin olmazsa olmaz şartı; uluslararası pazarlara yeni malların sunulabilmesidir. Türkiye, bu açık modele geçtiği dönemden bu yana uluslararası pazarlara yeni mal olarak sadece turizm i sunabilmiştir döneminde, turizm endüstrisinin hızla geliştiği iller; Antalya, Muğla ve Aydın bu dönemlere ait nüfus sayım sonuçlarına göre en yüksek oranlı nüfus artış hızının yaşandığı illerdir. Bu yöreler önemli ölçüde göç almıştır. Turizm sektörünün yarattığı istihdam ve gelir etkisi bu demografik hareketlerden de açık bir biçimde izlenmektedir yılı ve sonrasındaki turizm sezonlarında artık, ülke nüfusunun % 30 una yaklaşan bir büyüklükte yurtdışı turist girişine ulaşılmıştır. Bu talep büyüklüğünün yarattığı turizm hareketliliğine son dönemde giderek büyüyen yurtiçi turizm hareketliliği de eklendiğinde, toplam nüfusun % 40 ına ulaşan ve yılın 6 ile 8 aylık dönemine sığan, yaygın aktiviteleri ile üretim ve hizmet sektörlerine yüksek talep oluşturan bir sosyoekonomik faaliyet yaşanmaktadır.
25 7 Turizmin ekonomik büyüme üzerindeki pozitif etkisinin varlığı İspanya üzerine yapılan bir ampirik çalışmayla kanıtlanmıştır. Yine diğer Akdeniz e kıyısı olan Güney Kıbrıs, Yunanistan, İtalya ve Portekiz gibi ülkelerde de aynı yönde bulgulara rastlanmaktadır. Bu gelişmeler, özellikle ekonomik kalkınma ve büyüme hamlesi yapan ve yapma aşamasında olan birçok ülkede turizme dayalı ekonomik büyüme politikaları en çok söz edilen kamu politikaları haline getirmiştir. (Özdemir ve Öksüzler, 2006: ) 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, turizm sektörü, dünya ekonomisinde en hızlı gelişen ve dünya hizmet ticaretinin yaklaşık % 30 unu tek başına oluşturan bir sektör haline gelmiştir. (Bahar, 2006: ) Turizm, ülke ekonomilerinin karşılaştığı dar boğazlarının aşılmasında adeta bir çıkış noktası haline gelmiş ve çoğu zaman diğer birçok sektör gibi bölgesel veya ulusal kalkınma için bir araç olarak kullanılmıştır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerin kalkınmalarını tamamlayabilmeleri için ihtiyaç duyulan dövizi sağlaması, ülkede üretim çeşitliliğini artırması ve en düşük maliyetle oluşturması bakımından çok önemli bir rol oynamaktadır. (Kar ve vd, 2004: ) Dünya Turizm Örgütü (DTÖ) ne göre, turizm; istihdamı, yatırımı, ticareti ve gelişmeyi ifade eder. Turizm sektörü, bugün dünya gayrisafi hâsılanın önemli bölümünü oluşturan ve yaygın biçimde gelir, istihdam ve vergi gelirlerinin oluşturulmasında, ödemeler dengesi problemlerinin hafifletilmesinde, bölgesel ve ulusal ekonomik gelişmelere katkıda bulunmada rol oynayan önemli bir faktör olarak yerini almıştır. Bu nedenle de turizm sektörü, Türkiye nin ekonomik kalkınma stratejisinde anahtar sektör olarak kabul edilebilecek bir konuma sahiptir. (Çımat ve Bahar, 2003: 1 18) Baker vd. ne göre (2000: 5), turizm; yerel halk için önemli bir istihdam fırsatı sağlaması, bir ülkenin gayri safi yurt içi hâsılasının büyük bir payını finansa etmesi, öylelikle milli geliri artırmaya yardım etmesi ve yabancı misafirlere mal ve hizmet sunarak döviz sağlaması, bu şekilde ödemeler dengesini düzeltici rol oynaması ile bir ekonominin büyümesine katkıda bulunduğu için önemlidir. Turizm talebi, makro ekonomik pazarlarda ortaya çıkan koşullara kuvvetli bir şekilde bağlıdır. Ekonomiler büyüdüğü zaman, kullanılabilir gelir düzeyleri de genellikle
26 8 artmaktadır. Kullanıma uygun gelirin önemli bir kısmı genel olarak da turizmde ve acil ekonomik durumlarda harcanmaktadır. Diğer taraftan ekonomik durumun sıkılaştırılması, genellikle turizm harcamalarında ve ticaretinde bir düşüşe neden olmaktadır. Genel olarak uluslar arası turizm hareketlerinin büyüme oranı, Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla (GSYİH) üretimi olarak ölçülen ekonomik büyüme oranından önemli ölçüde yüksek olmaktadır. Ekonomik büyüme, yüzde 4 ü aştığı zamanlarda turizm hacminin büyümesi, yükselme eğilimi göstermektedir. GSYİH büyüklüğü, yüzde 2 nin altına düştüğü zaman ise, turizmin büyümesi düşme eğilimi göstermektedir. GSYİH, yüzde 3,5 düzeyinde büyüdüğü zaman, turizm GSYİH dan yüzde 1,3 kat daha hızlı artmaktadır döneminde turizm yılda ortalama olarak yüzde 4,6 oranında artmıştır. (www.unwto.org) Şekil 1.1. de yılları arasında 30 yıllık süreç içerisinde reel ekonomik büyüme ile uluslar arası turist hareketlerinin önceki yıla göre değişimleri yüzdelik oranlar şeklinde verilmiştir. Şekil Yılları Arasında Reel Büyüme ve Uluslararası Turist Hareketleri Türkiye nin kalkınmasının lokomotif sektörü olma yolunda son dönemlerde üzerinde durulan en önemli sektörlerden biri turizmdir. Milli gelir üzerindeki etkisinin yanında ödemeler bilançosu açıklarının giderilmesinde yarattığı katkı açısından turizm sektörünün Türkiye ekonomisi üzerinde etkisi ayrı bir öneme sahiptir. Dünyanın içinde bulunduğu koşullarda 2001 yılından başlayarak turizm sektörünün Türkiye ekonomisine
27 9 yıldan yıla artan bir şekilde yarattığı gelir, istihdam ve yatırım olanakları ile doğrudan ve dolaylı önemli katkılar sağlamıştır. (Dilber, 2007: ) Parasal büyüklük olarak, ulusal gelirin yüzde 4,5-5,0 ine, ihracat gelirlerinin yüzde 20 sine denk düşen bir büyüklüğe ulaşan sektör; iç pazarda mal ve hizmet tedariki için milyar dolar, yatırımlar ve yenilemeler için de 3,0-3,5 milyar dolarlık alım yapmaktadır. Sektörün bir yılda yarattığı iş hacmi milyar dolara ulaşmaktadır. Sektördeki diğer hareketler de hesaba katıldığında bu büyüklük milli gelirin yüzde 10 una ulaşmaktadır. (TÜROFED, 2008) Türkiye ve dünya verilerini gözden geçirdiğimizde (bkz. Çizelge 1.1., s. 10); dünya turizm faaliyetine katılan turist sayısının ve buna bağlı olarak da toplam turizm gelirlerinin her yıl arttığı görülmektedir. Buna rağmen Türkiye nin turizm gelirlerinin dünya turizm gelirleri içerisindeki oranı 2005 yılı hariç % 2,7 e dahi ulaşamamıştır. Dünyada turizm faaliyetine katılan insanların ortalama harcama tutarının her yıl artmakta olduğu, gelen turist sayısı ve turizm gelirleri 2006 yılı hariç her yıl artış göstermesine rağmen, Türkiye ye gelen turistlerin yapmış oldukları ortalama harcamaların, dünya ortalamasının altında olduğu ve istikrarsız bir durum sergilediği anlaşılmaktadır. TÜROFED (Türkiye Otelciler Federasyonu) in Haziran 2010 raporuna göre, turizmde turist çeken ülkeler için ayrı bir önemi olan konaklama tesisleri ve yatak kapasitesi açısından Türkiye, belgeli ve belgesiz toplam 1 milyonu aşan yatak sayısı ile dünyanın en çok yatağa sahip ilk 10 ülkesi arasında yer almaktadır. (TÜROFED, 2010; 22) 2010 yılında yayınlanan Kültür ve Turizm Bakanlığı Dünyada ve Türkiye de Turizm 2009 raporuna göre, Türkiye; gelen yabancı turist sayısı bakımından 25,5 milyon turist sayısı ile dünyada en çok turist çeken 7. ülke ve turizmden elde edilen gelir bakımından 21,3 milyar dolarla dünyada en çok turizm geliri elde eden 9. ülke konumundadır. Turizm gelirlerinin ihracat gelirlerine oranı % 20,8 iken, turizm giderlerinin ithalat giderlerine oranı % 2,9 dur.
28 10 Çizelge Yılları Arasında Türkiye ve Dünya Turizm Verileri Dünyada Turizm Faaliyetine Katılan Turist Sayısı Türkiye ye Gelen Yabancı Turist Sayısı Dünya Turizm Geliri ($) (x bin) Dünya da Turistlerin Ortalama Harcama Tutarı ($) Türkiye Turizm Geliri ($) (x bin) Dünya Turizm Gelirlerinde Türkiye'nin Payı (%) %1,48 %1,94 %2,33 %2,49 %2,50 %2,66 %2,27 %2,15 %2,52 % 2,59 Türkiye de Turistlerin Ort. Harcama Tutarı ($) Türkiye Toplam İstihdamı Nüfusa Göre İstihdam Oranları % 33,5 % 33 % 32,3 % 31,6 % 28,9 % 29,4 % 29,4 % 29,5 % 29,8 % 29,5
29 11 Çizelge 1.1 in Devamı KTB Belgeli Konaklama İşletmesi sayısı KTB Belgeli Konaklama İşletmelerinin Oda Sayısı KTB Belgeli Konaklama İşletmelerinin Yatak Sayısı Kasım 2009 İtibarıyla 3377 Kasım 2009 İtibarıyla Kasım 2009 İtibarıyla KTB Belgeli K. İşletmelerinde Yatak Doluluk Oranları % 36,82 % 45,62 % 48,68 % 46,90 % 50,07 % 52,38 % 47,26 % 51,12 % 51,51 % 48,90 KTB Belgeli İşletmelerde Geceleme Sayısı KTB Belgeli K.İşletmelerine Turist Geliş Sayısı KTB Belgeli K. İşletmelerinde Ortalama. Kalış Süresi (G) 2,87 3,06 3,29 3,28 3,29 3,20 2,90 2,94 3,12 3,10 İhracat Geliri ($) (x bin) Turizm Gelirlerinin İhracat Gelirlerine Oranı (%) % 27,5 % 32,1 % 33,9 % 28,2 % 25,1 % 24,7 % 19,3 % 17,3 % 16,7 % 20,8 Kaynaklar: DTÖ-Dünya Turizm Örgütü KTB-Kütür ve Turizm Bakanlığı TÜİK-Türkiye İstatistik Kurumu
30 12 Çizelge 1.1. de görüldüğü gibi, ekonomik sorunlar, belirsizlikler ve krizler nedeniyle 2004 yılından sonra faaliyette olan konaklama işletmelerinin sayısında düşüş gözükmektedir. Aynı zamanda konaklama işletmelerinin yıllık yatak doluluk oranları % 50 civarında seyretmekte ve ortalama kalış süreleri geceleme olarak 4 gecelemeye bile ulaşamadığı anlaşılmaktadır. Türkiye nin genel istihdam sayısı, ülkenin makro ekonomik sorunlar ve belirsizlikler nedeniyle yıllar itibarıyla değişiklik gösterirken, nüfusa göre Türkiye nin istihdam oranı (%28-34), Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD) içerisinde (% 45-60) en düşük olan ülke olarak gözükmektedir. Türkiye nin istihdam oranı içerinde turizm sektörünün istihdam oranı %12 civarındadır. Turizm sektöründe bir kişinin istidam edilme maliyeti diğer sektörlerin içerisinde en düşük maliyete sahiptir. Aynı zamanda bir hizmet sektörü olan turizm sektöründe ülkede yaşanan ekonomik sorunlar, belirsizlikler ve krizlere rağmen istihdam olanakları sağlamaktadır. Türkiye nin ihracat gelirleri ve ithalat giderleri her yıl artmakta, fakat ithalat giderleri, ihracat gelirlerinden fazla olduğundan dolayı cari açık oluşmakta ve bu cari açığı kapatmakta turizm gelirlerinin önemli bir rol oynadığı gözlenmektedir. Hanlar ve kervansaraylarda başlayan konaklama işletmeciliği, hızla değişen ve gelişen teknolojik ve ekonomik koşulların etkisiyle günümüz insanının değişen ve artan ihtiyaç ve beklentilerini karşılamak amacıyla çeşitli konseptlerde hizmet sunmaya devam etmektedir. Özellikle, küreselleşme olgusuyla birlikte yoğunlaşan rekabetin etkisiyle konaklama işletmeleri hizmet anlayışlarını daha da geliştirmektedir. Konaklama işletmeleri (Şekil 1.2), klasik hizmetleri olan konaklama, yeme-içme, eğlenme ve dinlenme hizmetlerinin yanı sıra teknolojik otel odaları ile birlikte, sağlık, bakım, konferans ve iş merkezlerini, golf ve futbol turizmi gibi faaliyetlerini de bünyelerine katarak sundukları ürünleri çeşitlendirme ve farklılaştırma yoluna gitmektedir.
31 13 T U R İ Z M V E SEKTÖRÜ S E Y A H A T Kar Amacı Gütmeyen Organizasyonlar -Kamu Turizm Organizasyonu (İlgili Bakanlık vs.) - Turizmle İlgili Organizasyonlar (Türsab, Türob vs.) -Turizmle İlgili Sivil Toplum Organizasyonları (Vakıf ve Dernekler vs.) -Kamu Enformasyon Büroları -Kamu Turistik Finansman Kuruluşları (Turyap vs.) Seyahat Sektörü Pazarlama ve Seyahat Hizmetleri -Tur Operatörleri -Seyahat Acentaları -Araç Kiralama Şirketleri Ulaştırma Hizmetleri -Demiryolu -Denizyolu -Havayolu -Karayolu Ağırlama Sektörü Konaklama Hizmetleri -Şehir Otelleri -Moteller -Tatil Köyleri -Kamplar -Pansiyonlar -Hosteller -Butik Oteller -Kongre Otelleri -Gazinolar -Konferans Merkezleri -Spor ve Avcılık İşletmeleri -Termal Oteller -Sağlık İşletmeleri -Yolcu Gemileri -Devremülk İşletmeler Yiyecek ve İçecek Hizmetleri -Restoranlar -Barlar -Yiyecek&İçecek Perakende Satış Mağazaları -Alış&Veriş Merkezleri -Tavernalar -Kafeteryalar -Hazır Yemek -Banketler -Anlaşmalı Yiyecek Hizmetleri -Yolcu Gemileri Perakende Satış Mağazaları -Hediyelik Eşya Mağazaları -Hatıra Eşya Mağazaları -Sanat ve Elişi Satan Mağazalar -Alış-veriş Mağazaları -Marketler -Değişik Eşya satan Mağazalar Çeşitli Etkinlikler -Rekreasyon -Animasyon -Eğlence -Toplantı -Fuar ve Sergi -İnceleme Gezileri -Spor Karşılaşmaları -Yöresel Festivaller -Kültürel Kutlamalar -Mevsimlik Festivaller Şekil 1.2. Konaklama İşletmelerinin Turizm ve Seyahat Sektöründeki Yeri Kaynak: Bu şekil, Olalı ve Korzay ( 1993: 6) ile Kasanava ve Brooks (2001: 4) a ait kaynaklardan derlenerek oluşturulmuştur.
32 14 Konaklama işletmeleri, Şekil.1.2. de görüldüğü gibi, turizm ve seyahat endüstrisinin bir alt sistemi olan ağırlama endüstrisine bağlı, turizm faaliyetine katılan turistlerin temel ihtiyaçları olan konaklama, yeme-içme, dinlenme, eğlenme ve diğer ihtiyaçlarını karşılayan işletmelerdir. Turizm sektörünün bir alt sistemi ve konaklama sektörünün bir üst sistemi olan ağırlama sektörü, Şekil 1.3. de görüldüğü gibi, bünyesinde konaklama işletmelerini ve konaklama işletmeleri dışında bağımsız olarak faaliyet gösteren, hem turizm sektörüne, hem de turizm sektörü dışına (hastane, okul, diğer işletmeler vs ) hizmet sunan catering, restoran, bar gibi yeme-içme faaliyetleri ile ilgili işletmeleri bulundurmaktadır. Ticari Yiyecek&İçecek Hizmetleri (Konaklama Hizmetleri Bünyesindeki Restoran, Bar vs.) Ticari Konaklama Hizmetleri (Otel, Motel, Kamping, Pansiyon vs.) İkram (Yemek vs) Hizmetleri Boş Zaman Aktiviteleri (Eğlence, Animasyon vs.) Diğer Konaklama Hizmetleri ( Öğrenci Yurtları vs.) Ağırlama Sektörü Turizm Sektörü Kurumsal İkram (Yemek) Hizmetleri (Hastane, Okul Yemek Hizmetleri vs) Ticari Yiyecek&İçecek Hizmetleri (Konaklama Hizmetleri Dışında Bağımsız Restoran, Bar vs.) Turistik Perakende Alışveriş Mağazaları (Hediye, Hatıra Eşyaları) Şekil 1.3. Turizm ve Ağırlama Sektörleri Arasındaki İlişki Kaynak: BAKER, S., HUYTON, J. ve BRADLEY, P., Principles of Hotel Front Office Operations, Second Edition, British Library Pres, London, 2000, s.4.
33 15 Konaklama işletmelerinin ilişkili olduğu sektörlerin toplam üretim ve satışları içindeki payları ile ekonominin genelinde oynadığı rolü belirlemek amacıyla yapılan kapsamlı çalışmanın sonuçları başlıklar halinde şöyle özetlenebilir. (TÜROFED, 2008:14-17): Turizm sektörü çarpan katsayısı itibariyle ekonomiye en çok katkı yapan sektördür yılında toplam 64 sektörlü yapı içinde son yüzde 25 lik grupta yer alırken, 1998 sonunda yani 2000 lerin başında 97 sektörlü yapı içinde ilk yüzde 30 luk grupta yer almıştır. Sektörlerin birbirleriyle ilişkisi ile ekonomiye katkılarını inceleyen girdi-çıktı verilerine göre turizm sektöründe nihai talebin 1 birim artış göstermesi ekonominin tümüne birim artış sağlıyor da 64 sektör içinde 46. sırada yer alan turizm sektörü 1998 girdi-çıktı çalışmasında 97 sektör içinde sıralara yükseldi. Bu çalışma için Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) nun 1970 li yıllardan bu yana yaptığı girdi-çıktı verileri esas alındı. Ele alınan girdi-çıktı verilerinin kapsadığı dönemde Türk ekonomisinde en hızlı büyüme ve gelişmeyi dolayısıyla ekonomiye katkıyı turizm sektörü yapmıştır. İncelenen dönemde ele alınan sektörler içinde bu denli hızlı büyümüş bir başka sektör yoktur. Türkiye de turizm, yaşanan iniş çıkışlara karşın 20 yılda en hızlı gelişen sektör oldu. Bu dönemde turizmin milli gelir içindeki payı dört kat arttı. Turizmin konaklama ve yeme-içme birimlerinin mal ve hizmet alış verişinde bulunduğu sektör sayısı 1970 li yıllarda 30 dolayında iken bu sayı 1998 de 54 e yükseldi. Turizm kendisi ile birlikte mal ve hizmet alışverişinde bulunduğu sektör ve kesimleri de geliştiriyor. Konaklama işletmeleri ile yeme-içme birimlerinin mal ve hizmet alışverişi içerisinde oldukları sektörlerden yaptıkları alımlar 5 kat arttı.