Emet Tarihçemiz | Emet Ceviz Dere Araştırma Derneği Resmî Sitesi
İlçenin yerleşim tarihinin, Kalkolitik dönem sonrasında, ilk Tunç Çağına kadar uzandığı, tesadüfen bulunan yüzey kalıntılarından anlaşılmaktadır. Önceden ilçemize bağlı olup da daha sonra Hisarcık’a bağlanan Beyköy’de ele geçen buluntulardan da, yörenin Hititler ile ilgisi olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca civarda bol miktarda Roma dönemi kalıntısı da vardır.
Hititlerin Anadolu’ya gelip, Orta Anadolu’da devletlerini kurdukları dönemde, Emet ve yöresinin, başkentleri İlios (Troia) olan Wilusa Krallığına ait olduğu sanılmakla birlikte, bu döneme ait bir yerleşim buluntusu yoktur.
Antik Anadolu coğrafyası araştırmaları için en önemli kaynak olan Amasyalı Coğrafyacı Strabon ’un çok önemli çalışması GEOGRAPHİKA’nın 12, 13 ve 14. kitapları Anadolu’ya aittir. Bu kaynakta Strabon, döneminde Anadolu’da yaşayan 17 kavmi tek tek saymış, bunlardan Frigya ve Lydia gibi ülkelerden ve yaşadıkları bölgelerden örnekler vermiş, Aizanoi (Çavdarhisar) ve Kotiaeion (Kütahya)dan bahsetmiş ancak Emet’ten (antik dönemdeki ismiyle Tiberiopolis’ten) bahsetmemiştir.
Anadolu’ya yerleşen ve ilk medeniyeti kuranların, şu zamana kadarki bilgiler ışığında, Hititler olduğu kabul edilir. Hititler aynı zamanda Anadolu’nun ilk merkezi gücüdür. M.Ö. 1650 yılında kurulmuş ve M.Ö. 13. asırda en görkemli dönemlerini yaşamışlardır. Bu dönemde çevredeki pek çok ülkeyi kendilerine tabi kılmışlardır. Kendilerine Neşalı diyen Hititler, Orta Anadolu’da kurdukları devletlerini bir dünya imparatorluğu yapmışlardır. Merkezleri Yozgat yakınlarındaki Boğazköy’dür. Burasının eski adı ise Hattuşaş’tır. Kurdukları devlete de, tarihte “Hatti İmparatorluğu” denilmiştir.
Hititlerin Anadolu’ya M.Ö. 2. bin yılbaşlarında göç ettikleri sanılmaktadır. Anadolu’da bu dönemde, Asurlular ile ticaret yapan yerel beyliklerin olduğu sanılmaktadır. 2. bin yılın başlarında, Kuşşara Kralı Pithana ve oğlu Anitta, diğer yerel kralları egemenlikleri altına almaya başlamış ve Anitta tarafından, Anadolu’da ilk siyasi birlik kurulmuştur. Daha sonra başkent Hattuşaş’a taşınarak devletin merkezi yapılmıştır. II. Muvattalli zamanında ülke resmen olmasa da fiilen Yukarı Ülke ve Aşağı Ülke olarak ikiye ayrılmıştır.
Kütahya ve dolayısıyla Emet’in olduğu havali de Hititlerin hâkimiyeti altında kalmıştır denilebilir. Fakat Hititlerin hâkimiyeti zaman zaman zayıflamış, etki alanları ve sınırları değişikliğe uğramıştır. Bu nedenle, Hititlerin çağdaşı olan yerel küçük krallıklardan Assuwa, Arzawa, Seha, Mira, Haballa ve Masa Krallıklarının tam sınır ortasında kalan Emet’in o dönemi hakkında tam bir yargıya varmak mümkün değildir.
Yetersiz araştırmalar sebebiyle, ilçe merkezinde bu döneme ait eserlere rastlanılmamıştır. Emet’in, Hititler döneminde yerleşim bölgesi olduğuna dair veriler de bulunamamıştır. Fakat önceden Emet’e bağlı olan Hisarcık-Beyköy’de ve Günlüce Beldemizde Hititlere ait birtakım eserlere rastlandığından dolayı, sıcak su kaynaklarının bol olarak bulunduğu Emet’in, bir Hitit yerleşim yeri olduğu kuvvetle muhtemeldir.
Kütahya bölgesi, günümüzden 2500 yıl önce, Friglerin yurdu olmuştur. Hatta İl merkezi Kütahya, onlar tarafından “KOTIUM” adıyla kurulmuştur.
Yunanca ile bağlantılı bir Hint-Avrupa dili olan Frigce’yi konuşan ve kökenleri halen tam olarak bilinemeyen bu halkın MÖ. 2. bin yılın sonlarında, Hitit İmparatorluğunun çökmesinden sonra Ege Denizinin kuzeyinden, Trakya çevresinden Anadolu’ya göçtükleri öne sürülmektedir. Bu halk, MÖ 900 – 100 yıllarında Gordion’da ( Porsuk ve Sakarya nehirlerinin kesiştiği yerde) ilk Frig yerleşimini kurmuşlardır. Gordion’un MÖ 800 – 850 yılları arasında başkent konumuna geldiği sanılmaktadır. Midas döneminde ise (MÖ 709 – 718) bütün Orta ve Güneydoğu Anadolu’ya egemen, güçlü bir krallık düzeyine ulaşmışlardır. M.Ö. 6. Asırda Persler tarafından mağlup edilip tarihten silinmişlerdir.
Fotoğraf 1: Frig Vadisi (Kütahya Ovacık Köyü)
Emet bölgesi de o dönemde Frigya’nın bir parçasıdır. Ancak Frigyalılar zamanında, Emet’te bir yerleşim olduğu yönünde kesin bilgi yoktur. Buna rağmen, ilçenin bazı bölgelerinde, bu döneme ait buluntulara rastlanmıştır. Emet’in de, Frigyalılar tarafından TIBERIOPOLIS adıyla kurulduğu iddia edilmektedir.
Anadolu’ya Friglerden sonra Lidyalılar hâkim oldu. Daha önce Friglere tabi olarak yaşayan Lidyalılar, Friglerin Perslere yenilmesini fırsat bilerek bağımsızlıklarını ilan ettiler. M.Ö. 7. Asırda, Kral Giges ve M.Ö. 6. Asırda Kral Aliattes ve Kral Kroissos ( Doğu toplumlarında Karun diye anılmaktadır.) dönemlerinde, Lidya, en parlak dönemini yaşadı.
Başkenti Sardeis (Salihli) olan Lydia ülkesi, Helenistik dönemde de stratejik önemini kaybetmedi. Ama M.Ö. 280 yılında Seleukos ülkesine katıldılar. Böylece Lydia ülkesinin hayatı da sona erdi.
Fotoğraf 2: Sardeis (Manisa- Salihli’nin Sart Beldesi)
Bodrumlu tarihçi Herodot, ilk olarak altın ve gümüş sikke basan, kullanan ve bunlarla ticarete girişen kavmin Lydler olduğunu belirtmektedir. Kısa süre sonra sikke basımı, önce Lydia Krallığının egemenlik sahası içinde bulunan İonia kent devletlerinde ve giderek Anadolu’nun batısında yayılmıştır.
Maalesef, yöremizin Lidyalılar zamanındaki sosyal ve kültürel durumu hakkında hiçbir araştırma çalışması bulunmamaktadır. Bu arada Kütahya-Çavdarhisar yolu üzerinde bulunan Akalan Tümülüs’ünde, muhtemelen bir cenaze arabasından sökülerek bırakılmış tekerlekler bulunmuştur. Bu mezarın Pers egemenliği altındaki döneme ait bir Lydia eseri olduğu bilinmektedir.
Persler, geniş topraklarının idaresi için Anadolu’da dört Satraplık (Eyalet Valiliği) kurdular. Bu dönem zarfında Tiberiopolis’in siyasi ve idari konumu hakkında etraflıca bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak, M.Ö. 336 yılında ve 20 yaşında iken, babası II. Filippos’un yerine geçerek, Anadolu içlerine ilerleyen Büyük İskender, Pers Kralı III. Darios ile Biga yakınlarında savaştı ve onu yendi. Böylece Pers dönemi son buldu.
M.Ö. 333 yılında, Büyük İskender ve ordusunun, Çanakkale Boğazı’ndan geçerek Anadolu’nun içlerine ilerlemesi ile Perslerin yöredeki 213 yıl devam eden egemenliği de sona erdi. Böylece İskender’in Büyük Makedonya Krallığı Anadolu’ya ve dolayısıyla Kütahya civarına da hâkim oldu. Bundan sonra 10 yıl gibi kısa bir sürede, Hindistan’a kadar olan geniş toprakları ele geçiren İskender, büyük eyaletlere birer vali tayin ediyordu. Fakat M.Ö. 323 yılında, henüz 33 yaşında iken, Babil’de öldü. Ölürken de, “İmparatorluğu kime bırakıyorsun ” sorusuna, “En layık olana !” cevabını vermiştir.
Büyük İskender’in ölümü ile Anadolu’daki Makedonya hâkimiyeti de sona erdi. Bundan sonra İskender’in generalleri arasında krallık mücadelesi başladı. Oldukça kısa süren Makedon hâkimiyeti altında, Emet’in durumu hakkında fazla bilgi bulunmamaktadır.
İskender’in generallerinin hepsi, kendilerini imparatorluğa lâyık görüyorlardı. Bu yüzden yaptıkları savaşlar sonunda, Mezopotamya, Suriye ve Doğu Anadolu Seleukos’a, Yunanistan ve Makedonya Kasandros’a, Güney ve Batı Anadolu ise Lysimakhos’a kaldı. Ancak diğer generallerden Antigonos, tüm imparatorluğa hakim olma arzusuna kapılınca, üç general, Mısır Kralı Polemaios ile birleşip Antigonos’u yendiler. M.Ö. 315-301 yılları arasında süren savaşlar sonunda, bölgemiz Lysimakhos’a kaldı.
Lysimakhos, Trakya’dan Toroslara kadar olan bölgeyi hâkimiyeti altına alınca müttefik arayışları içinde Pers Kralının ve Mısır Kralı’nın kızları ile evlilikler yaptı. M.Ö. 284 yılında, iyice bunamış olan Lysimakhos, bir takım tahriklere kapılıp, oğlu Agathokles’i öldürtünce, halk ve ordu isyan etti. Ölen oğlunun eşi ve çocukları, Suriye Kralı Seleukos’a sığındı. Bunun üzerine Kurupedion Savaşında Lysimahkos öldü.
Seleukos’un Batı Anadolu’nun idaresini verdiği Philetairos, Seleukos adına para bastırdı ve Onun hâkimiyetini tanıdı. Seleukus’un oğlu Antiokhos’a da aynı şekilde bağlılık ve saygı gösterdi. Ancak Antiokhos başka sınırlarda düşman saldırıları ile uğraşırken kendi adına para bastırdı ve güvenliğini artırma çalışmalarına girişti. Böylece Bergama Krallığının temelleri atılmış oldu.
Büyük İskender sonrasında oluşan bu geçiş döneminde Tiberiopolis’in konumu kesin bilgilerle tanımlanamamıştır.
Ege Denizinden yaklaşık 26 km uzaklıkta, Kaikos (Bakırçay) Irmağı Vadisinin kuzey kıyısına hâkim, üzerinde Bergama Kalesinin yer aldığı büyük bir kaya kitlesi yükselir. Bu kale, güney tarafı dışında tırmanılmaz niteliktedir. Güney yönde, kademeli bir şekilde aşağıdaki düzlüğe inen kayalık teraslar üzerinde ise kent gelişmiştir. Burada, İÖ 3. ve 2. asırlarda bir dizi yetenekli kral Batı Anadolu’nun büyük güçlerinden biri haline gelen bir krallık kurmuşlardır. Bu krallık Bergama (Pergamon) Krallığıdır.
Son krallardan III. Attalos, devlet idaresini Meclis’ e bırakarak ziraat ile uğraşmayı tercih etti. Annesi Statonike ve karısı Berenike’nin art arda ölümü ile iyice yıkılan III. Attalos, 5 senelik kısa bir saltanat devresi sonunda, M.Ö. 133 yılında güneş çarpmasından öldü. Ölmeden önceki bozulmuş ruh hali ile ” Roma ailesi memleketin müşterek sahibidir” şeklindeki vasiyeti ile Bergama Krallığı, Roma İmparatorluğu’na katılmış oluyordu.
130 yıllık Bergama Krallığı döneminde de Tiberiopolis’in konumu ve idari yapı içindeki yeri, sosyal durumu açık değildir.
III. Attalosun ölümü ile Bergama Krallığı ve dolayısıyla yöremiz, Roma İmparatorluğu’nun bir eyaleti haline geldi. M.Ö. 62 yılında, Sezar’ın damadı Pompeus, Kütahya ve yöresini Roma topraklarına kattı. Bu topraklar, “Provincia Asia” , yani “Asya Eyaleti” adı altında Roma’ya tabi hale getirildi. M.Ö. 40 yılında ise Roma’nın bir iç karışıklığı neticesindeki toprak ve hâkimiyet paylaşımında, Anadolu, Antonius’un payına düştü. Roma hâkimiyeti, imparatorluğun, “doğu” ve “batı” olarak, M.S.395 yılında ikiye ayrılmasına kadar devam etti.
Emet, Roma döneminde de TIBERIOPOLİS olarak anılmıştır. Bu döneme ait olan ve şehre mahsus sikkeler bulunmuştur. Bölgenin İ.Ö.133 yılında Roma egemenliği altına girdiği kabul edilir. Verimli topraklarında üretilen tahıl, şarapçılık ve yün sayesinde, kısa zamanda önemli ve zengin merkezler oluşmuştur. Kısa zaman öncesine kadar Emet’in beldesi olan ve daha sonra ilçe yapılan Çavdarhisar, Roma döneminin en önemli merkezlerinden olan AIZONAI’nin üzerinde kurulmuştur. Aizanoi, aynı zamanda, Anadolu’nun en iyi korunmuş Zeus Tapınağını da barındırır. Kalıntılar arasında, Zeus Tapınağı, 20 bin kişi kapasiteli tiyatro ve ona bitişik 13 bin 500 kişilik stadyum, iki hamam, dünyanın ilk borsa yapısı, sütunlu cadde, Kocaçay üzerinde ikisi ayakta beş köprü, Meter Steunene kutsal alanı, Nekropoller, Kocaçay üzerinde antik bir bent, su yolları, anıtsal kapı yapıları bulunmaktadır. Aizanoi antik kenti Efes, Bergama, Side gibi kentlerle çağdaştır.
Aizanoi, antik çağda Penkalas denilen Koca Çayın iki yakasına yayılmıştır. Antik çağda iki yakayı birbirine bağlayan 5 köprü mevcuttu. Bunlardan birisi yayalar için yapılmış olan ahşap bir köprü, diğer dördü ise kemerli taş köprülerdir. Günümüze bunlardan yalnızca iki tanesi ulaşmıştır. Her iki köprü de beşer kemerli olup günümüzde de kullanılmaktadır. Halen bütün trafik yükünü çeken 5 kemerli ana köprü korkuluğunun bir kaidesi üzerindeki yazıttan, köprünün M.S. 157 yılının Eylül ayında açıldığı anlaşılmaktadır. Köprü Apuleius Eurykles tarafından yaptırılmıştır. Eurykles İmparator Hadrian tarafından kurulan ve Panhellenion denilen Kelen Birliğinde M.S. 153-157 yılları arasında Aizanoi Atina’da temsil etmiştir. Tüm antik kentlerde olduğu gibi Aizanoi ’de de törensel bir yol mevcuttur. 450 m. uzunluğundadır.
Aizanoi, Erken Bizans Döneminde piskoposluk merkezi iken, VII. Yüzyıldan itibaren önemini yitirmiştir. Tapınak düzlüğü ortaçağda bir hisara dönüştürülmüştür. Selçuklu Beyliği döneminde Çavdar Tatarları tarafından üs olarak kullanılmıştır (13. yy.). Bu yüzden buraya Çavdarhisar adı verilmiştir. Antik kentte zamanında 120 bin civarında insanın yaşadığı tahmin edilmektedir.
Bu arada, annesi Türk soyundan olan ve kendisine Türk askerlerinden özel bir ordu kuran Abbasi Halifesi Mutasımın, 838 yılında, Bizans’a büyük bir sefer düzenlediği ve İznik’e kadar geldiği bilinir. Ancak, Tiberiopolisin, kısa süreli de olsa el değiştirip değiştirmediği bilinmemektedir.
Frigler döneminde önemli bir merkez olan Emet (Tiberiopolis)’in, Romalılar zamanında da önemini koruduğu hamam buluntularından anlaşılmaktadır. Ayrıca civar köylerden Köprücek, Kırgıl ve Yenice’de de Roma dönemi kalıntılarına sıklıkla rastlanmaktadır.
Büyük Roma İmparatorluğu’nun M.S. 395 yılında ikiye bölünmesinden sonra, bölge, Doğu Roma İmparatorluğunun, yani Bizans’ın hâkimiyeti altına girmiştir. Bizans döneminde ise Kütahya’nın önemi çok arttı. Bizanslılar şehre hâkim ve kale inşasına elverişli buldukları sarp tepeye burçlar ile tahkim edilmiş iki kat sur içinde bir şato yaptılar. Bu şato, Germiyanoğulları ve Osmanlılar döneminde yapılan Kütahya kalesinin esasını teşkil etmiştir.
Bu arada, dokuzuncu asrın sonlarına doğru Büyük İslâm Devleti, yani Halifelik makamı, bütün birliklerini terhis ederek ordusunu Türklerden oluşturmaya başlamıştı. Bu yeni ordu da Anadolu içlerine kadar girerek akınlar yapıyordu. Tarihi, kayıtlarda adı geçen Busr-ulAfşini, Kayıoğlu Ahmet, Hakan, Munis, Burduoğlu Rüstem, Ebu Sabitüt-Türkî, Toganolu Ahmet gibi Türk kumandanlar Orta Anadolu’daki pek çok şehri geçici de olsa işgal etmişler ve yağmalamışlardı. Bu akınlar sırasında Kütahya ve dolayısıyla Emet’e kadar ulaşıp ulaşmadıkları bilinmiyor.
Malazgirt’te Sultan Alparslan’a yenilen Romanos Diogenes, tahtını geri almak için giriştiği mücadelelerde yenilip esir düşünce, Kütahya ‘ya getirilip gözlerine mil çekilerek hapsedilmiştir. (Romanos Diogenes, daha sonra sevk edildiği Kınalı Ada ‘da vefat etmiştir.
En parlak dönemini İ.S. 2. ve 3. Asırlarda yaşayan bölgedeki Aizanoi, Bizans Hıristiyanlığının en önemli piskoposluk merkezi olmuştur.
11.yüzyıldan itibaren Anadolu Türk hâkimiyetine girmeye, nüfus, idare ve kültür bakımından Türkleşmeye başladı. Özellikle 1071 Malazgirt Zaferinden sonra, Türklerin önünde hiçbir engel kalmadı. Bizans’ın mukavemeti kırıldı. Hatta İmparator 7. Mikhael, zaten nüfusu azalmış olan Anadolu’da, geri kalan Rumların büyük bir kısmını Balkanlara nakletti. Böylece Anadolu’da, müstahkem kalelere, surlarla çevrilmiş kalelere sığınan Rumlar ile biraz Ermeni nüfusu dışında Türk harici unsur kalmadı. Anadolu’ya yönelen Türk göçleri de hiç zorlanmadan kendilerine yurtlar buldular.
Anadolu’ya geldikleri ilk zamanlarda önce ovaları, vadileri ve yaylaları tutan Türk boyları, yavaş yavaş kaleleri almaya, surlarla çevrili şehirleri, askeri ve iktisadi bakımdan önemli merkezlere nüfuz etmeye başladılar. Buralarda müstakil beylikler kurdular.
Romanos Diyogenes’in ölümünden sadece iki sene zarfında Ege ve Marmara sahillerine ulaşıldı. Bundan sonra Türkler, Anadolu’ya daha yoğun olarak göç etmeye başladılar ve hızla Anadolu’nun fethine giriştiler. 1071 yılından sonraki birkaç yıl içinde Anadolu’nun hemen tamamı Türkler tarafından fethedildi.
Anadolu Selçuklu Devleti’nin ilk hükümdarı Kutalmışoğlu Süleyman Şah’ın kardeşi Melik Mansur, 1074 yılında Kütahya’yı ve Emet de dâhil olmak üzere tüm bu yöreleri fethetti. Kütahya ise, Anadolu Selçuklu Devleti’nin bir uç şehri oldu.
ANADOLU SELÇUKLULARI DÖNEMİ
Yirmi yıl kadar Türk hâkimiyetinde kalan Kütahya ve civarı, 1096 yılında başlayan birinci Haçlı Seferi sonucunda tekrar Bizans İmparatorluğu hâkimiyetine geçti. (1097) Sultan 2. Kılıçaslan’ın, ülkesini on bir oğlu arasında paylaştırması sırasında ( 1185 ) Kütahya ve dolayısı ile Emet, Gıyaseddin Keyhüsrev ‘in hissesine düştü.
Bu taksimattan sonra kardeşler arasında hâkimiyet mücadelesi haşladı. 1. Gıyaseddin Keyhüsrev 1192 tarihinde devletin başına geçmeyi başardıysa da diğer kardeşlerini bertaraf edemedi ve 1196 da II. Süleyman Şah tarafından sürgüne gönderildi. Kardeşler arasındaki bu taht mücadelesinden yararlanan Bizans Kütahya-Uşak civarını geri aldı. Bizans Hâkimiyeti 1233 tarihine kadar sürdü. Kütahya civarı Sultan Alaattin Keykubat zamanında Selçuklu kumandanlarından İmadüddin Hezar Dinari tarafından üçüncü defa ele geçirildi.
Kütahya’nın Melik Mansur tarafından fethedildiği yıllarda şehir Büyük Selçuklu İmparatorluğuna bağlı bulunuyordu. Melik Mansur ‘un Büyük Selçuklu İmparatorluğu hükümdarı Melikşah’a karşı ayaklanması üzerine Melikşah Ümeradan Emir Porsuk Bey komutasında bir ordu göndermiş, yapılan savaşta Melik Mansur öldürülmüştür (1090). Bu olaydan sonra Emir Porsuk Bey kuvvetleri Kütahya’ya ve civarına iyice yerleşmiş ve idaresi altına almıştır. Kütahya ‘da önemli akarsularından Porsuk Çayı’nın adı buradan gelmektedir.
İmparator Manuel, Kılıç Arslan’ın barış isteklerini kabul etmeyerek Frank, Macar, Peçenek askerleriyle takviyeli Bizans ordusu ile Anadolu Selçuklularının üzerine yürüdü. İki ordu Denizli yakınlarındaki Hoyran Gölü civarındaki Miryakefalon Vadisinde karşı karşıya geldi. Savaş sonunda Bizans ordusu imha edildi. İmparator Manuel Batı Anadolu’daki istihkâmlarını kaldırmak ve ağır bir tazminat ödemek şartıyla anlaşma yaptı ve İstanbul’a dönmek zorunda kaldı.
1. Haçlı Seferinin yarattığı buhranı ortadan kaldıran bu zafer, Bizans’ın Malazgirt Zaferinden beri beslediği Anadolu’yu geri alma ümidini tamamen kırdı. Bu savaşa kadar Anadolu, Türklerin işgali altındaki Bizans toprağı sayılırken, artık gerçek bir Türk yurdu olduğu tescil edildi ve Bizans bir daha Anadolu’ya taarruz edemedi.
Emet, Anadolu Selçuklu Devleti’nin de önemli merkezlerinden biridir.
Anadolu Selçuklu Devletinin yıkılması ile Kütahya ve dolayısıyla Emet, Germiyan Beyliği’nin hâkimiyeti altına girdi. Batı Anadolu Türkmen hanedanlarından biri olan Germiyanoğulları, Selçuklu Türkiye’sinde, Bizans sınırının güney kesiminden sorumlu, büyük uç beyi idiler. Doğuda Karaman, güneyde Hamîd, kuzeyde Osmanlı, batıda Karasi, Saruhan, Aydın ve Menteşe beylikleri ile çevrili olan Germiyanoğulları, Karaman hariç, bu beyliklerin hepsinin başı idi.
Malatya taraflarında bir bölgeye “Germiyan” adı verildiği Selçuklu ve Bizans kayıtlarında belirtilmektedir. Germiyanlı adının Malatya taraflarından batı Anadolu’ya gelen bu aşirete bu nedenle verildiği (Kütahyalı gibi) tahmin edilmektedir.
Bir görüşe göre Oğuzların Afşar boyundan, diğer bir görüşe göre de Harzemli oldukları kabul edilen Germiyanoğullarının Anadolu’da ilk kez Malatya yöresinde görüldükleri, Anadolu Selçuklu Devleti tarafından başlarına Alişiroğlu Muzafferüddin olduğu halde Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından 1240 yılındaki Baba İshak İsyanını bastırmakla görevlendirildikleri ve bunda da başarılı oldukları ve böylece tarih sahnesine çıktıkları görülmektedir.
Anadolu’daki Moğol istilasının karışıklıklarından yararlanarak Türkmenleri etrafında toplayıp bağımsız bir devlet gibi hareket eden Cimriyi (Alaaddin Siyavuş) ortadan kaldırmak isteyen Sultan III. Gıyaseddin Keyhüsrev, (1277 yılında ) Cimriyle Karahisar-ı Devle de (Afyonkarahisar) girdiği savaşta Germiyanlı Alişir oğlu Hüsameddinin adamlarının yardımını görmüş ve Cimriyi yakalamıştır. Bunun mükâfatı olarak, Germiyan oğullarına Kütahya ve civarını ikta olarak vermiştir. Bu tarihten sonra Germiyanoğullarının bazen Selçuklularla mücadele ve bazen ise tabiiyetle geçen bir dönemin ardından 1300lü yıllarda 1.Yakup Anadolu Selçuklu Sultanlığından ayrılarak Merkezi Kütahya’da bağımsız Germiyan Beyliğini kurmuştur.
Germiyanlı Beyliğini kuran Yakup Bey, Moğollar tarafından öldürülen Kerimüddin Alişir Bey’in oğludur. Kendisi Anadolu Selçuklu Sultanı 3. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında devletin ileri gelen emirlerinden birisiydi. Görev sahası Ankara ve civarı idi. 3. Alaattin Keykubad’a bağlı iken 1300 yılında bağımsızlığını ilan etmiş. Kütahya Merkez olmak üzere beyliğini kurmuştur. Emet-Eğrigöz bölgesi ile birlikte, Afyon, Uşak, Denizli ile Manisa ve Balıkesir’in büyük kısmı bu beyliğin sınırları dâhilindeydi.
Beyliğin ilk müstakil idarecisi olan Yakup Bey devri (13001340) Germiyanoğullarının en güçlü dönemini oluşturur. Yakup Bey ‘in hâkim olduğu topraklar, bazı kaynaklarda Yakub-ili adıyla adlandırılmıştır. Bazı kaynaklarda Bizans’ın Yakup Bey devrinde Germiyanoğullarına yıllık 100 bin dinar vergi ve hediyeler gönderdikleri belirtilir.
Bugünkü Kütahya, Uşak, Denizli ve Afyon illeri üzerindeki beylik, 44. 000 km2 kadardı. 1360’a doğru 37 000 km2’ye düşmüştü. Taht şehirleri (başkentleri) Kütahya’yı 1378’de Osmanlı’ya verip daha da küçüldüler. Nihayet 1390’da, tamamen bir sancak şeklinde Osmanlı Devletine katıldılar.
1300’de Osmanoğulları, uç beyliğinden, büyük uç beyliğine yükselip, Germiyan nüfuzundan kurtuldular. Germiyanoğulları’nın, Ege’ye doğru Bizans topraklarını fethetmekle görevlendirdikleri uç beyleri (Karasi, Saruhan, Aydın, Menteşe) de Germiyan nüfuzundan çıktılar. Avşar boyundan olmaları muhtemel ve Sünnî-Hanefî olan Germiyanoğulları, Aydınoğulları üzerindeki üstünlüklerini 1328’e kadar devam ettirdiler.
Yakup Bey ‘den sonra yerine oğlu Mehmet Bey geçti (1340). Onun da 1363 yılında ölümü üzerine yerini oğlu Süleyman Şah aldı. Osmanlı Sultanı 1. Murat, oğlu Şehzade Bayezid ‘e Süleyman Şah’ın tek kızı Devlet Hatunu istemek üzere bir heyet gönderdi. Süleyman Şah da cevabi bir mektupla devrin ileri gelen âlimlerinden İshak Fakih ‘i Osmanlı başkentine gönderdi. İshak Fakih ‘in getirdiği hediyeler arasında meşhur Germiyanlı atları, Denizli bezleri ile altın ve gümüş eşyalar bulunuyordu. Süleyman Şah, Karamanoğullarının saldırılarına güvence temin etmek için kızı Devlet Hatunu Beyazıt’a verdi ve kızının çeyizi olarak da Kütahya, Simav, Emet ve Tavşanlı’yı Osmanlılara bıraktı. Kendisi Kula ‘ya çekildi. 1381 yılında yapılan düğünden sonra Şehzade Bayezid Kütahya sancağına idareci olarak gönderildi.
Ancak 1402’de Ankara bozgunundan sonra, Germiyan beyliği tekrar kuruldu. Taht şehirleri, Kula’dan gene Kütahya’ya getirildi. 1414’te Osmanlı’ya tâbi oldular. Altıncı ve sonuncu Germiyanoğlu II. Yakup Bey, 12 yıl Timur’un yanında yaşamıştı. Yıldırım Bayezid’ in kayınbiraderi idi. Aynı zamanda samimi bir Osmanlı dostuydu. 1390 yılından 1399 yılına kadar da Osmanlı ülkesinde (İpsala’da) oturmuştu. Oğlu olmasına rağmen, ölümünde ülkesini Osmanlı Devletine vasiyet etti. Vasiyeti yerine getirildi. 1429 Şubatında Kütahya’ya bir Osmanlı sancak beyi gönderildi. Germiyan tahtı denen Kütahya, 1451’de Ankara yerine büyük Anadolu Eyaletinin merkezi (beylerbeyi tahtı) oldu ve bu durumu XIX. asra kadar devam etti.
Emet ilçesinde, Germiyan döneminden kalan tek eser, Hicri 835, yani 1419 yılında yapılan Babuk Bey (Çarşı) Camiidir. Eser, Yakup Bey oğlu Babuk Bey tarafından yaptırılmış ve son derece geniş bir arazi de camiye vakfedilmiştir.
1380 yılında Germiyan Beyi Süleyman Bey, kızı Devlet Hatun’ u, Osmanlı padişahı Yıldırım Beyazıd Han’a nikâhladı. Bu düğün münasebeti ile Devlet Hatun’ un çeyizi olarak, Hamideli, Akşehir, Yalvaç, Seydişehir ve Kütahya ile birlikte, Emet de Osmanlı topraklarına katıldı
Yıldırım, henüz şehzade iken gerçekleşen bu düğün, Osmanlı’nın ilk zamanlarındaki en şaşaalı düğün olarak tarihe geçmiştir. Germiyan Beyi Yakup Bey’in kızı Devlet Şah (diğer adıyla Sultan Hatun) ile Yıldırım’ ı birleştiren düğüne, civardaki Beyler ile birlikte Mısır Sultanı da davetliydi. Bilhassa Rumeli Beylerbeyi Evrenos Bey’in hediyeleri çok kıymetliydi. Yüz köle ve yüz cariyeden on tanesinin ellerinde, içleri altınla dolu altın tabaklar, on tanesinin ellerinde ise içi gümüş dolu gümüş tabaklar bulunuyordu. On sekiz esir som altından abdest ibriği, geriye kalanları ise kupalar, kristal cam eşyalar, Venedik camları, kıymetli taşlarla işlenmiş süs eşyaları taşıyorlardı. Sultan Murad, tüm hediyeleri âlimlere ve fakirlere dağıtmış, Mısır Sultanının gönderdiği cins atları da Evrenos Bey’e vermişti. Bu düğünden sonra Yıldırım Beyazıd da Kütahya Sancağında valilik yaptı.
Aksak Timur’un Anadolu’ya hareketi başlayınca, Yıldırım Beyazıt’ın yönetiminden hoşnutsuzluk duyan Menteşeoğlu, Aydınoğlu, Saruhanoğlu, İsfendiyaroğlu ve Germiyanoğlu Beyleri Timur ile bağlantı kurdular. Neticede Timur Han’ı harekete geçirdiler. Kafkasya’da bulunan Timur, Anadolu içlerine, öncelikle de Kayseri ve Sivas’a doğru harekâta başladı. Timur, önce Beyazıt’tan, kendi ırkının beylerine karşı neden haksızlıklar yaptığını sorar. Elçiler vasıtasıyla uzun süren mektuplaşmalar olur. Bu mektuplaşmalarda Timur’un son derece ılımlı, sabırlı ve uzlaşmacı, Beyazıt’ın ise sert ve hakaretli bir üslup kullandığı görülür. Aslında Timur, kendi ırkından olan Osmanlıları Hıristiyanlara karşı zayıf düşürmek veya yıkmak istemez. Ancak savaş kaçınılmaz olmuştur.
1402 yılındaki Ankara Savaşında, Anadolu askeri çoğunlukla Germiyan ve Karaman kuvvetlerinden oluşmaktadır. Bu kuvvetlerin askerleri ile Timur’a ve Timur’un yanındaki Beylerine katılınca güç dengesi bozuldu. Savaş, Osmanlı’nın aleyhine dönünce, oğulları bile Yıldırım’ı ve savaş alanını terk ettiler.
Timur Han, Yıldırım’ı esir aldı ve Osmanlı topraklarını eski beylerine, bu arada Kütahya civarını da Germiyan Beyi II. Yakup Beye geri verdi. Böylece Germiyan ülkesi ve Emet, eski sahiplerine geri döndü. Timur Han Anadolu’da bir süre daha kaldı. Merkezi ise Kütahya idi. Hatta Timur’un torunlarından Muhammed Mirza, esir Sultanın ve dedesi Timur’un bulunduğu bir tören ile Yıldırımın büyük kızı ile evlendirildi ve iki cihangir dünür de oldular.
Osmanlı Asya’sındaki fetihlerden dönen Timur’un kumandanları, oğulları ve torunları Kütahya’da buluştular. Timur’un Anadolu fethindeki merkezi yine Kütahya idi. Fetih tamamlanınca geri dönüş hazırlığı başladı. Timur’un niyeti esir Sultanı Semerkant’a kadar götürüp imparatorluğunun merkezini göstermek, sonra da emrine vereceği bir ordu ile Anadolu’daki tahtına iade etmekti. Ama aynı yıl, esirliği kendine yediremeyen Yıldırım, yüzük taşındaki zehri içerek intihar etti. Timur Han ise, askeriyle birlikte Anadolu’dan çekildi.
Yıldırım’ın, Ankara Savaşında kaybolan oğlu Mustafa dışında beş oğlu daha vardı. Kendi aralarındaki hâkimiyet mücadelesi 12 yıl sürdü. Sonunda Mehmet Çelebi tüm kardeşlerini bertaraf edip, 1414 yılında Osmanlı Devleti’nin başına geçti. Diğer beyliklerle anlaşmalar yaptı. Karamanoğulları hariç tüm beyliklerle birleşti. Karamanoğullarını da kısa zamanda yendi ve kendine tabi etti.
Germiyanoğulları, Mehmet Celebinin vefatı ile padişah olan Murad Bey’e isyan eden diğer Beyliklere katılmadı. Osmanlı’ya bağlı kaldı.
1429 yılında ise, Germiyan ülkesi, kesin olarak Osmanlı’ya bağlandı. Osmanlı yönetimine geçtikten sonra Kütahya bir “Sancak Merkezi” oldu. 1. Murad’ın oğlu ve Germiyanlı Beyi Süleyman Şah’ın damadı olan Bayezid de Kütahya Sancak Beyi olarak görevlendirildi. Osmanlı Devletinin Anadolu Beylerbeyi İshak Paşa 1451 yılında beylerbeylik merkezini Kütahya ‘ya taşıyarak buraya yerleşti. Kütahya uzun süre Beylerbeylik merkezi olarak kaldı. Timur Ankara savaşından bir hafta sonra Kütahya ‘ya gelmiş, çok sevdiği bu şehirde bir ay kalmıştır.
15. asırda ise Eğrigöz Kalesinin çok ünlü bir zalimi barındırdığı rivayet edilir. Bazı tarihçilere göre, Kazıklı Voyvoda Drakula adıyla anılan Eflak Prensi 3. Vlad, 1461 yılında, Osmanlıya karşı isyan başlatmış, ancak bir yıl sonra, 1462de Fatih Sultan Mehmet tarafından esir edildikten sonra Eğrigöz kalesinde hapsedilmiştir. 3. Vlad burada Türkçe öğrenmiş, Türk giysilerine bürünmüş ve 2 yıl kadar süren esaret hayatı sonrasında buradan kaçmayı başarmıştır. Hatta Drakula’nın şeytanla anlaşmasını buradaki esareti sırasında yaptığı iddia edilir.
Kütahya civarı, 16. yüzyılda da büyük bir isyan hareketine sahne oldu. II. Beyazıt zamanında, Şah İsmail yanlısı Şahkulu, Kütahya’da ayaklandı. Bu isyan 1511 yılında güçlükle bastırıldı.
182829 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında, Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa, devletin istediği asker yardımını yapmadığı gibi, Osmanlı ordusunun yenilmesini fırsat bilerek Suriye Valiliğini de istedi. Bu isteği geri çevrilince oğlu İbrahim Paşa komutasındaki bir orduyla Suriye’yi işgal etti. Üzerine gönderilen birlikleri dağıtan İbrahim Paşa Kütahya’ya kadar ilerledi ve Kütahya’yı işgal etti. 1833 yılında Sultan Mahmut ile imzalanan Kütahya Antlaşması ile Mısır askerleri Kütahya’yı terk etti.
Kütahya 1867 ‘de Hüdavendigar Vilayetine bağlı bir sancak merkezi iken, II. Meşrutiyetten sonra bağımsız bir sancak oldu. Emet de Kütahya Sancağına bağlı bir belde idi. 1922 yılında ise ilçe olarak statüsü belirlenmiştir.
GAZİ EMETTE MİLLİ MÜCADELE
DR.FAZIL (DOĞAN) BEY DÖNEMİ
Tıp öğrenimi sırasında Türk Ocaklarının kuruluşunun temelini oluşturan ekip içerisinde yer alan Dr. Fazıl Bey, daha sonra Türk Ocaklarının ikinci kuruluşunda Hamdullah Suphi Bey ile beraber görev almıştır. Köycülük faaliyetleri ile yanıp tutuşan ve Anadolu’nun en ücra köşelerinde görev yapmayı planlayan diğer arkadaşları gibi Dr. Fazıl da askerlik görevini tamamladıktan sonra Emet’e gelir. Dr. Fazıl Beyin anıları dikkatli okunduğunda yakın tarihe ışık tutacak ipuçları bulunmaktadır. Bunları maddeler halinde sıralayacak olursak;
1- 93 Rus Harbi, Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları, 1. Dünya Savaşı ve Çanakkale Savaşı… Yıkılmakta olan bir İmparatorluğun son dönemlerinde yapılan bu savaşlar, erkek nüfusun kırılmasına ve çok kadınlı evliliklere sebep olmuştur. 1. Dünya Savaşının son anlarında Emet’te yaşanan çekirge salgını kıtlığa ve dolayısıyla kolay kazanma amacı güden eşkıyaların türemesine sebep olmuş ve bu bölgede birçok eşkıya ortaya çıkmıştır. Bunların başında Alagöz, Kabakçı Salih Efe, Topal Sadettin gibi eşkıyalar gelir. Hatta Dr. Fazıl Beyin Kabakçıyı yakalamak için yakınlarını Emet’e getirip Zeytinoğlu Hanına hapsettiği ama Kabakçının onları kurtarmak için Emet’e gelemediği birçok rivayette geçmektedir. Dr. Fazıl Bey, eşkıyalardan bazılarını ikna, bazılarını da cebr yoluyla dağdan indirmiş, Emet halkının rahat nefes almasını sağlamış aynı zamanda ileride oluşturacağı Emet Milli Müfrezesinin temelini de oluşturmuştur.
2- Mondros Ateşkes Mütarekesinden sonra İzmir’in işgali kesinleşmiş ve daha İzmir işgal edilmeden İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kurulmuştu. Dr. Fazıl Bey, İzmir’in İşgal edildiği gün (15 Mayıs 1919) Emet Müdafaa-i Vatan Cemiyetini kurmuştur ki bu cemiyet İzmir’in işgalinden sonra Ege Bölgesinde kurulan ilk cemiyettir. Kütahya Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin kurulmasından sonra da Emet Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti olarak ismini değiştirmiş ve Kütahya Müdafaa-i Hukuk Cemiyetine bağlanmıştır. Bu hizmetlerinden dolayı Ocak 1926da TBMM tarafından taltif edilmiştir.
Fotoğraf 3: Hisarlık Tepesi’nden eski Emet
3- Asırlardır her yıl 17 Aralıkta Söğütte kutlanan Osmanlının Kuruluş Şenlikleri Dr. Fazıl Beyin gayretleri ile Söğüt dışında ilk defa 1919 yılında Emet’te yapılmış ve Yörük boylarının desteği alınarak Emet Milli Müfrezesi daha güçlü hale getirilmiştir.
4- Emet Milli Müfrezesi; Gediz, Alaşehir, Gördes, Demirci gibi yerlerin kurtarılmasında ve Simav isyanının bastırılmasında aktif olarak görev almış daha sonra da Kuvvayı Seyyareye bağlanmıştır. Hatta Fazıl Beye Demirci-Gördes Çevresi Kumandanı ünvanı verilmiştir.
GAZİ EMETİN İŞGALİ
Gazi Emet 14 Ağustos 1921de Yunanlılar tarafından işgal edilmiştir. Ama Emet’in işgal hikâyesi çok ilginçtir. Dr. Fazıl Bey Emet’ten ayrıldıktan sonra Emet Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin başına yakın arkadaşı ve Emet’in ileri gelenlerinden Hatipoğlu Mustafa geçmiştir. Yunanlılar sırasıyla Simav, Gediz, Hacıkebir, Kütahya ve Tavşanlıyı işgal ettikten sonra daha önce defalarca karşılaştıkları Emet Milli Müfrezesinin varlığını bildiklerinden Emet’i işgal etmeyip Emet, Değirmisaz, Yenice ve Dağardı bölgelerinin kontrolünü Kabakçı Salih Efeye bırakmışlardır. Tavşanlıdaki Yunan Komutanı Zamanist ile Kabakçı Salih Efe arasında geçen bir tartışma sonrasında Zamanist, Kabakçının öldürülmesi emrini verir. Kabakçı kaçarak daha önce malına mülküne göz koyduğu Emet’te Günlüce ile Eğrigöz beldeleri arasında bulunan Türkmen Tepesine yerleşir. Yunanlılar da bu olay üzerine 20 Şubat 1922de daha önce işgal etmedikleri Emet’e 40 kişilik bir kuvveti gönderip Hükümet Binasına yerleşirler. Emet’in ileri gelenleri Emet Müftüsü Hafız Osman’ı Yunanlılarla görüşmek üzere görevlendirirler. Yunanlıların Emet’e zarar vermedikçe Emetlilerin de Yunanlılara dokunmayacaklarını söylemesini isterler. Bu olay daha sonraları Hafız Osman’ın Yunan işbirlikçisi olduğu iddiasıyla aleyhine kullanılır. Mart 1929da Başvekâlet Makamına sunulan muhakkik raporuyla Osman Efendi aklanır.
Mart 1922de Garp Cephesi 7. Tümenden Yzb. Reşit (Ahmet Ragıp) ve Tğm. Şakir ile birlikte silahlı 10 er gönderilir. Amaçları ileride girişilecek genel bir taarruzda Yunan ordusunun gerilerine saldırmak için gönüllü er toplayıp eğitmektir. Bu durumdan Genelkurmay Başkanlığı Harp Dairesinin Türk İstiklal Harbi adlı kitabının II. cildinin Batı Cephesi adlı 6. kısmı I. kitabında bahsedilmektedir. Kabakçı bu birliğe katılmak istese de Sülye Balanın ileri gelenlerinden Molla Ümmet bu isteği Mimye Köprüsünden bu tarafa geçersen seni vururum! Sözleriyle geri çevirmiştir.
Fotoğraf 4: Şimdiki Otogar mevkiinin bulunduğu yerden eski Emet
19 Nisan 1922de 10 kişilik bir Yunan birliği Emet’te bulunan birliğe gıda ve yiyecek temini için Değirmisaz’a gider. Orada onları gören bir Sülye Balalı ellerindeki silahlara karşıdan bakıp İşgal altında olan biziz. Bizim kendimizi savunacak bir silahımız bile yokken onlar makineli tüfeklerle halkı soyuyorlar. Diyerek durumu Yzb. Reşit’e bildirir. Gece Yunanlıların Değirmisaz ’da konakladıkları köy odasına baskın yapılacaktır. Sülye Balalılar Değirmisaz’a vardıklarında Köy Muhtarı Kadıoğlu İsmail eğer bu gece köy odasına baskın yapılırsa Yunanlıların bunun sorumluluğunu kendilerine yükleyeceklerini, mümkünse bu baskının ertesi günü köyden çıktıktan sonra yapılmasını söyler. Bu kabul edilir.
Yunanlılar köyden ayrılır ayrılmaz köyün dışında bulunan Emet Çayını geçerler. 20 Nisanda pusuya yatan Sülye Balalılar tarafından 6 tanesi öldürülür. Avcı kolu halinde köyden çıkmaları sebebiyle hepsi pusuya düşmez. İkisi yaralı halde Eğrigöz tarafından kaçarak Emet’teki birliğe ulaşırlar. Bu olay üzerine Değirmisaz Muhtarı Kadıoğlu İsmail ile birlikte iki azası Yunanlılar tarafından yakalanıp Emet’e getirilir. Akla hayale gelmeyen işkenceler yapılır. İşkence yapılan Değirmisazlıların feryatları Emet sokaklarında çınlamaktadır. Üç gün süren bu eziyetler sonrasında Değirmisazlılar dayanamayıp kendilerinin yapmadıklarını, yapsa yapsa Sülye Balalıların yapmış olabileceğini söylerler. Bunun üzerine Yunan Komutanı, Emet Belediye Reisi Terlemez Hasanı çağırıp 40 askeri olduğunu ve onlara 40 tane kadın istediğini, kendisine de Sülye Balanın en güzel kızını istediğini ve Sülye Balayı da yakıp yıkacağını söyler. Terlemez Hasan bu istekleri hemen yerine getiremeyeceğini, bunu alenen yaptığı zaman Emetlilerin kendisini öldüreceğini, ertesi güne kadar müsaade edilirse bir eğlence tertip edip diğer isteklerinin de temin edileceğini söyler. Amacı zaman kazanmaktır. Yunan Komutanı bunu kabul eder. Emet Müdafaa-i Vatan Cemiyeti Reisi Hatipoğlu Mustafa Sülye ’ye haber uçurur. Belediye Reisi Terlemez Hasan, katır yüküyle gazyağı tenekeleri temin eder. Artık tahammül edilecek hal kalmamıştır ve plan hazırdır.
Fotoğraf 5: Tepebağ’dan Emet
EMET HÜKÜMET KONAĞININ YAKILMASI
Ertesi günü plan işlemeye başlar. 24 Nisan 1922 günü Belediye Reisi Terlemez Hasan eğlence tertip eder. Şeyhler köyünden çalgıcı Hüsam Ağa ve Hüseyin Çavuş getirtilir. Eğlence başlar. Belli bir süre sonra çalgıcılar bir fırsatını bulup binayı terk edeceklerdir. Sarhoş olan Yunanlılardan büyük bir bölümü sızmışlardır. Hükümet Binasına emme basma itfaiye tulumbasıyla gazyağı püskürtülecek ve bina ateşe verilecektir. Yzb. Ahmet Ragıp, Tğm. Şakir, 7. Tümenden gelen erler, Eğrigözlü seymenler, Sülye Balalı ve Emetli efeler toplam 30 – 40 kişi Hükümet Konağı etrafına mevzilenirler. Ama plan düşünüldüğü gibi işlemez. İtfaiye tulumbası çalışmaz. Emetliler Hükümet Konağına yaklaşamadıkları için plan hemen değiştirilir. Kalaycı Gâvuru Artin diye bilinen gayri müslimin eline gazyağına batırılmış paçavralar verilir. Bunu yakıp arka bahçedeki camdan içeriye atması söylenir. O da öldürülme korkusu ile denileni yapar. Çalgıcılar tuvalete gitme bahanesi ile dışarı çıkmışlardır. Yangın kısa sürede binayı sarmış dışarı kaçmaya çalışanlar teker teker vurulmuştur. 7. Tümenden gelen 10 erin arasında bulunan Ankaralı İbrahim Çavuşun attığını vurması, bir tek mermiyi bile boşa harcamaması hala halk arasında anlatılır. Binadan kaçmayı başaran iki Yunanlı mezar başında yakalanarak öldürülür. Bodrum camından ateş eden bir Yunanlı tarafından Giziroğlu Mehmet burada ayağından vurulur. Başka da bir zayiat yoktur. Yunan Komutan ile birlikte 40 Yunanlı burada öldürülür. Ancak o sırada Hükümet Binasında olmayan ve Kulaksız Çavuş diye bilinen Yunanlı, silah sesleri üzerine bulunduğu evden yerel kadın kıyafetleri giyerek kaçar. Durumu Tavşanlıdaki Yunan karargâhına bildiri, onlar da Kütahya’daki karargâha bildirirler. Bunun üzerine Kütahya’daki karargâhtan bir tabur asker Tavşanlı üzerinden Emet’e yönlendirilir. Emetliler için iki seçenek vardır. Ya Emet’i ve köylerini boşaltıp dağlara kaçacak, ya da Yunanlılara karşı koyacaklardır.
Toparlayacak olursak Emet Hükümet Konağı baskınının üç ana sebebi vardır:
1- Değirmisaz muhtarı Kadıoğlu İsmail ve iki azasının feryatları ve onlara yapılan işkencelerin dayanılmaz boyutlara ulaşması.
2- Yunan komutanının Emetlilerin ve Sülyelilerin namusuna göz koyması.
3- Değirmisaz baskınını Sülyelilerin yaptığının anlaşılmasından sonra Sülye Balanın Yunanlılar tarafından yakılacak olması.
Poyrazların Hüseyin ve Porsuk Ahmet gibi gençler halkı galeyana getirip karşı durmak kararındadırlar. Zaten kaçmaya ve bütün köyleri boşaltmaya da pek vakit yoktur. 26 Nisan gecesi Ceviz deresinin bulunduğu yerde yine Yzb. Reşit (Ahmet Ragıp), Tğm. Şakir, 7. Tümenden gelen erler, Eğrigözlü seymenler, Sülye Balalı ve Emetli efeler toplam 50 – 60 kişi mevzilenirler. Silah sesi gelmeden kesinlikle ateşe başlanmayacaktır. Dar bir vadide bulunan bu bölge pusu için en uygun yerdir. 27 Nisan günü öğle vaktine doğru (bazı kaynaklara göre 200, bazılarına göre ise 350 kişilik) Yunan taburu Ceviz deresine girer. Pusunun baş tarafında Sülyeliler, ortasında Eğrigözlüler ve 7. Tümenden gelen subaylar ile erler, sonunda ise Emetliler bulunmaktadır. Yunanlılar sayıca çok olduğu için tamamı pusunun içine girmez. Dolayısıyla pusunun baş tarafında bulunanlar pusu gerçekleşmeyecek diye yavaş yavaş açılmaya başlarlar. Ama o anda bir mucize olur. Yunan komutanı derenin aktığı yere geldiğinde atından iner ve atını sulamaya başlar. Pusunun sonunda bulunan Porsuk Ahmet uyuyup kaldığı siperinden atların ayak sesleriyle uyanır ve Yunanlıları büyük bir dikkatle izlemeye başlar. Yunan komutanı tekrar atına bindiğinde herhalde askerlerine üçerli sıraya geçmelerini söylemiş olmalı ki sayıca fazla olan Yunanlıların tamamı pusu kurulan bölgenin içine girmeye başlarlar. Tabi bu sırada pusunun baş tarafı yavaş yavaş açılmış haldedir. Yzb. Reşit (Ahmet Ragıp) açılan bu pusuyu gördüğü, belki de Yunanlıların tamamının pusunun içine girmesini beklediği için ilk atışı bir türlü yapmamıştır. Yunan Komutanı, Porsuk Ahmet’in siperine yaklaştıkça yaklaşmış ama bir türlü ilk atış gerçekleşmemiştir. Gelin bundan sonrasını Porsuk Ahmet’in ifadesi ile dinleyelim;
Benim sipere yattığım yer hemen yolun altında, kayaların arasında bir yerdi. Karşımdan gelen Yunanlıların beni görmelerine imkân yoktu. Ancak benim yanımdan geçerlerken bir tanesi başını sola çevirse beni görecek ve öldüreceklerdi. O anda kafamdan birçok şey geçti. Nasıl olsa beni görecek ve öldürecekler. En iyisi ölmeden öldürebildiğim kadar Yunanlı öldürüp ondan sonra öleyim. Diyerek ani bir kararla başlarındaki komutana nişan aldım ve ateş ettim. Kurşun komutanın atının başına isabet etmişti. Atın vurulması sonucu yere düşen komutan atından silahını almaya yeltenirken ikinci atışı yaptım ve komutanı vurdum. Ondan sonra mermiler havada uçuşmaya başladı. Benim silahımın patlamasıyla diğer arkadaşlarım da ateşe başladılar. Ortalık anacı babacı günü olmuştu. 85 tane mermim vardı. Bir tanesini bile boşa atmadım. Mermim bir tane kalınca vurduğum Yunan komutanının silahını gözüme kestirdim. Onu almaya giderken bir Yunanlı beni fark etmiş olmalı ki onun silahını bana doğrulttuğunu fark ettim ve kalçamdan vuruldum. Döndüğüm gibi son mermimle beni vuran Yunanlıya ateş ettim ve onu vurdum. Böylelikle Ceviz deresindeki görevimi tamamlamış oldum.
Fotoğraf 6: Hisarlık Tepesi’nden eski Emet görüntüsü
Porsuk Ahmet’in ilk atışından sonra başlayan mermi tufanı akşama kadar hiç susmamış, pusunun baş tarafı da açılan ilk atıştan sonra tekrar kapanmış ve Yunanlıların tamamı pusu içinde kalmış, hatta kurmaya bile fırsat bulamadıkları mitralyöz de Emetlilerin eline geçmişti. Yunanlılardan 25 kadarı bugün Şekerlerin Damları diye bilinen yerde bulunan taşlarla örülü bir samanlığa sığınmışlar, taşların arasından açtıkları ateşle kahramanlarımızın yanlarına sokulmalarını engellemişlerdi. Havanın kararması üzerine kahramanlarımız Ceviz dereden ayrılırlar. Samanlığa sığınan Yunanlılar ise Tavşanlı ve Kütahya’ya ulaşmak için değişik köyleri ve yolları deneseler de yol iz bilmedikleri için onlar da rast geldikleri köylüler tarafından öldürülmüş Kütahya’ya ancak iki tanesi ulaşabilmişti. Bunlardan 3 tanesi Kayı köyünde, 2 tanesi Bahatlar köyünde öldürülmüşlerdir. Batıda hiçbir bölgede bu tarihe kadar Yunanlılara ağır bir darbe vurulmamıştı. Değirmisaz olaylarında 6, Emet Hükümet baskınında 40 ve Cevizderede 200 civarında olmak üzere en az 250 civarında Yunanlı öldürülmüş ve bu olay bir hafta kadar kısa bir sürede cereyan etmiştir.
AHMET OĞLU İBRAHİM TOPÇULARIN HÜSEYİN
YEŞİLLERİN İBRAHİM SALİHLERİN AHMET
POYRAZLARIN HÜSEYİN MALAKLARIN ÖMER
CEVİZDERE MUHARİP VE GAZİLERİ
PORSUK AHMET ÇAVUŞLARIN SADIK GÖDECE MEHMET
KÖFTÜRCÜLERİN HÜSEYİN CEMAL DAYIOĞLU ÇAKIR HİMMET
BARIŞLARIN AHMET ÖĞRETMEN SAİT AYAN AKKUŞAK AHMET
KAKO MEHMET SAKALARIN HALİL UYGUN RIZA DAYIOĞLU
DEMETLERİN HASAN HASAN KARABABA DEĞİRMENCİ ABDULLAH KORKUT
RAMAZANLARIN ALİ KARABAYRAMLARIN ALİ HALİL İBRAHİM KORKUT
GİZİRO HİMMET ÇİLONLARIN MEHMET OSMAN ATAY
ÇAVUŞLARIN HİMMET ŞABANLARIN MEHMET KAVASLARIN HASAN TOPÇU
ÇAVUŞLARIN MEHMET ŞABANLARIN AHMET HALİL BURSALI
DÜĞMELİLERİN NURİ AĞA ŞABANLARIN MUSTAFA
EFENDİ MEHMETLERİN MEHMET AĞA ÇİL MEHMET
EMETİN VE KÖYLERİNİN YAKILMASI
Ceviz deresini haber alan Yunanlılar iki alay Kütahya’dan, uçak takviyeli iki alay da İzmir’den olmak üzere toplam dört alaylı birliği Emet üzerine gönderir. Emet için acı ve hüzün dolu günler daha da artarak devam etmektedir. Mayıs başında Emet bölgesine gelen dört alay Yunan birliği 24 Mayısa kadar Emet’le beraber 14 köyünü taş üstünde taş kalmayacak şekilde yakmışlardır. Ceviz deresine katılanları isim isim tespit etmişler, başta Belediye Reisi Terlemez Hasan, Emet Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Başkanı Hatipoğlu Mustafa olmak üzere tüm Ceviz deresi muhariplerini teker teker aramaya başlamışlardır. Özellikle yakılan köyler Ceviz deresi muharebesine katılanların köyleridir. Gittikleri her köyde çoluk çocuk, hamile yaşlı, kadın erkek ayırt etmeden önlerine geleni hunharca şehit etmişlerdir. Bu işgal Ramazan ayına rastlamış hatta Emet’in girişinde bulunan şehitliktekiler Ramazan Bayramı günü şehit edilmişlerdir. Ceviz deresinde ele geçirilen mitralyöz de Yunanlılar tarafından Umutlu köyünde bulunmuş ve geri alınmıştır. Yaralı olan Porsuk Ahmet ve Belediye Reisi Terlemez Hasan ile birlikte 18 kişi Umutlu köyünden, 25 kişi Köprücek köyünden, Sülye, Eğrigöz, Küreci ve diğer köylerimizden daha birçok kişi esir alınmış, bir kısmı Simav’da hapsedilmiş, bir kısmı da Manisa’da Divan-ı Harp’te yargılanarak Korfo Adasına ve Atina’ya esir olarak götürülmüşlerdir. Bu olaylardan İbrahim Ethem Akıncı’nın Türk Tarih Kurumu tarafından basılan Demirci Akıncıları kitabının 239. ve 240. sayfalarında Emet Vekayi ve Fecayii başlığı altında bahsedilmektedir. Yine Yunanlıların 24 Mayıs 1922de Emet ve havalisini harabeye çevirdikten sonra Emet’i terk ettikleri aynı eserin 250. sayfasında belirtilmektedir.
Bu dönemde şehit edilen Ecdadımızdan isimleri ve mezarları tespit edilebilenlerin isim listesi aşağıdadır.
MEZARLARI TESPİT EDİLEN ŞEHİTLERİMİZ
MÜLAZIM AHMET EFENDİ SİNANLARIN İSMAİL
EŞİ AYŞE HANIM UMARLARIN İSMAİL
HAFLEMDİMİN HALİL AĞA ALİ - AYŞE KIZI HATİCE
ZAİMZADE TAPUCU MEHMET EFENDİ KENDİM İBRAHİM
ŞİRİN HÜSEYİN EFE DEVELO ÖMER
UZUNBEKİR OĞLU İSMAİL KOCAKAFA ALİ
EBİRO HAFIZ MEHMET EFENDİ DOLAVCILARIN ALME
YİĞİT MURAT DOLAVCILARIN İSMAİL
BAYRAMLARIN İBRAHİM (KOÇ) DOLAVCILARIN İSMAİL'İN EŞİ
BAYRAMLARIN FATMA (KOÇ) DOLAVCILARIN İSMAİL'İN DAMADI
BAYRAMLARIN RAMAZAN (KOÇ) HATIPLARIN HÜSEYİN EFENDİ
KARACALARIN İBRAHİM AYANLARIN DELİ OSMAN'IN ANNESİ HATİCE
KADILARIN KEZİBAN MAZO
KEZİBAN OĞLU MUSTAFA ÖZEKMEKÇİLERİN HAFIZ MEHMET
KEZİBAN OĞLU ŞERİF
Bazı kesimlerin Emet olayının Milli Mücadeleye zararı olduğunu söylemeleri bir talihsizliktir. Tam tersine Emet’in bu kahramanlık destanı Yunanlıların savunma hattını zayıflatmış ve dört alay Yunanlıyı üzerine çekerek Kuva-i Milliye’nin birçok yerde rahatlamasını ve ilerlemesini sağlamıştır. Ayrıca bazı çevrelerce de Emet’in bu konuda aceleci davrandığı iddia edilmektedir. Oysa 7. tümenden gelen Yüzbaşı Reşit’in (Ahmet Ragıp) Büyük Taarruzun nisan ve mayıs aylarında yapılacağını söylemesine rağmen bu taarruz hazırlıkların yetiştirilememesi sebebiyle birkaç sefer ertelenmiştir. Dr. Fazıl Beyin dediği gibi Yunanlılar Sakarya’ya kadar ilerlediği zaman geri kasaba ve bucakları da birer küçük birlikle işgal etmişlerdi. Bu arada Emet’e bir bölük gönderip Hükümet Konağına yerleştiler. Lakin Türk milletinin içinde yüzyıllar boyu yerleşmiş olan özgürlük duygusunu taşıyan bütün Emet köylüleri bir akşam birleşerek Hükümet Konağını çevirip Yunanlılara teslim olmalarını emrettiler. 300 – 400 kilometre gerilere ve ilerilere kadar işgal altında, çevrilmiş bir durumda bulunan Emetlilerin gösterdikleri bu korkusuzluk ve yiğitlik akıllara durgunluk verir. Yunanlılar teslim olmayınca kaçan bir tanesi dışında bütün Yunan erlerini yok ettiler ve silahlı olarak sonucu beklemeğe koyuldular.
Kaçan Yunan eri Kütahya’ya gidip durumu anlatınca, Yunanlılar Kütahya’dan hemen bir alayı Tavşanlı yolundan Emet’e sürdüler. Bu alay Emet’ten iki saatlik yolda Cevizli dereye gelince Emetlilerin kurduğu pusuya düştü. Kadın erkek ve çocuklarda dâhil bütün Emet köylüleri ateşli bir intikam duygusu ile tam baskın yaparak bu alayı da yok ettiler.
Fotoğraf 7: Emetlilerin 1928 yılında kendi imkanlarıyla alıp, Silahlı Kuvvetlerimize armağan ettikleri Emet Tayyaresi (Tavşan Alanı mevkii)
İçlerinden kaçmayı başaran bir iki kişi Kütahya’daki Yunan Kumandanlığına durumu bildirince bu sefer Yunanlılar cepheden büyük bir kuvvet ayırarak Emet’e yolladılar. Bu kuvvetin karşısında köylüler dağlara çekildi. Yunanlılar da Emet ve yöresindeki köyleri tamamen yaktılar. Fakat dağlarda kovuklarda gizlenen bu mücahitler yine boş durmadılar ve perakende dolaşan Yunanlıları tek tek kapanlarına düşürdüler. Sonunda Emetlilerle başa çıkamayacağını anlayan Yunanlılar buradan bütün kuvvetlerini çekti ve Türk milletinin bu kutsal mabedinde tek bir Yunan eri kalmadı. Bütün ev ve barklarının yanmasına aldırmadan “Toprağımızda tek bir Yunanlı bırakmadık” diye candan sevinen Emetlilerin bu büyük kahramanlığını işgal altındaki başka yerlerde gösterseydi düşmanın birçok kaleleri alarak Anadolu içlerine girmesi bir hayal olurdu.
İbrahim Ethem Beyin Demirci Akıncıları kitabında Emet’teki Yunan mezalimi hakkında “Avrupalıların ve Yunan gazetelerinin medeni ve insani olduklarını iddia ettikleri Yunanlıların bu fecayi ve mezalimini görsünler de utansınlar” demesi ibrete şayandır.
Emet Hükümet Konağı baskını ve Ceviz deresi Savaşı Milli Mücadeleden ayrı bir olay değil bilakis Yzb. Reşit (Ahmet Ragıp) ve Tğm. Şakir’in sevk ve idaresinde gerçekleştirilmiş örnek bir Milli Mücadele olayıdır.
Dün olduğu gibi bugün de Emet’in kahramanlığını hazmedemeyen bazı çevreler bulunmaktadır. Hatta Emet’in kahramanlığını kendilerine mal etmeye çalışanlar bile vardır. Bizim mücadelemiz ise Gazi Emet’imizin hak ettiğine inandığımız İstiklâl Madalyasını almasıdır.