Çocukları utandıran sorun "Geceleri yatak ıslatma"
Çocukluk çağının en sık karşılaşılan sorunlarından biri de geceleri yatak ıslatmadır (Enürezis Noktürna). Bu problem, çocuğun sosyalleşmeye başladığı yaşlarda da devam ediyorsa, mutlaka tedavi edilmesi öneriliyor.
Bir çocukluk hastalığı olan geceleri yatak ıslatma veya uykuda işeme, çoğunlukla zaman içinde kendiliğinden geçiyor. 7 yaşındaki çocukların yaklaşık yüzde 15’inde görülen bu sorun, çocuğu çok utandırdığı gibi nadiren erişkin çağda da devam edebiliyor. Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Cerrahisi Anabilim Dalı Pediatrik Üroloji Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ali Avanoğlu, 5 soruya verdiği cevapla, bu sorunu yaşayan ailelere yol gösteriyor.
1. ENÜREZİS NOKTÜRNA NEDEN CİDDİYE ALINMALI?
Çocuk gece yatağa yatıp uyuduktan bir süre sonra yatağına işer. Genellikle bu durumdan sabaha kadar haberi olmaz. Sabah uyandığında, çoğunlukla utanç içindedir. Çevresine hissettirmese bile bundan büyük bir rahatsızlık duyar ve utancını saklamaya çalışır. Beş yaşından büyük çocuklar eğer uykuda işemeye devam ediyorsa ve bundan rahatsızlık duyuyorlarsa, bu durumun ortadan kaldırılması için çaba gösterilmesi gerekir. Ailelerin pek çoğunda olan ortak bir yargı da bu durumun yalnız kendi ailelerinde yaşandığının zannedilmesidir. Aslında sorun sık görülür ama aile içerisinde halledilmeye çalışıldığından çevreye duyurulmaz ve profesyonel yardım pek aranmaz.
2. SADECE ÇOCUKLARDA MI GÖRÜLÜYOR?
‘Enürezis noktürna’ bir çocukluk hastalığıdır ve çoğunlukla zaman içerisinde kendiliğinden geçer. Burada sorun, bu durumun ne zaman ortadan kalkacağının bilinmemesidir. Olguların az bir kısmında ise durum erişkin çağlarda da devam eder. Doktora ancak askerlik döneminde gidebilen pek çok olgu mevcut. Bu durumun saklanması toplumdaki sıklığının tam olarak bilinmesini engellese de, erişkinlerde yüz 1 oranında görüldüğü tahmin ediliyor.
3. BU SORUNUN SEBEPLERİ NELER?
Normalde bir yetişkin günde en az 5, en çok 7 kez idrara çıkar. Kaba bir hesapla bu, 3 saatte bir tuvalete gidiyoruz anlamına gelir. Geceleri ise neredeyse 9 saat boyunca hiç idrar yapılmaz. Bunun nedeni beyinden salgılanan ‘antidiüretik hormonu’dur (ADH). Bu hormon yalnız geceleri salgılanır. Hormonun etkisi böbreklerden su emilimini sağlayarak daha koyu bir idrar üretilmesidir. Böylece vücudun atması gereken tuzlu maddeler idrarla atılırken, idrar daha yoğun olduğu için gece daha az idrar çıkar. Bu nedenle sağlıklı bireylerde, sabah idrarı gün içindekilerden daha koyu renkli olur. Gece işemesi olan çocuklarda, bu hormon uykuda normal miktarda salınsa bile böbreklerin buna cevabı yeterli olmayabilir (gece idrarlarını koyulaştıramadıkları için mesaneleri daha kolay dolar). Ayrıca bu çocukların önemli bir kısmında uyanamama sorunu bulunur ve aileleri tarafından da uykularının çok ağır olduğu söylenir. Uyanamadıkları için uykuda işeme işlemini kolaylıkla kontrol edemezler. Bazı çocuklarda da mesanenin kapasitesi beklenenden daha küçük olduğu için uykuda bu durumla baş edemezler.
4. NASIL TEDAVİ EDİLİYOR?
‘Enürezis noktürna’ tedavi edilebilir bir rahatsızlıktır. Tedavinin ilk basamağı yaşam şeklinin ve bazı alışkanlıkların değiştirilmesinden geçer. Bunun için alınacak önlemlerden en önemlisi, yatarken alınan sıvı miktarının kısıtlanmasıdır. Bu önlemle beraber, çocuğa kendisi tarafından doldurması için bir ‘gece işeme takvimi’ verilir. Motivasyon tedavisi olarak adlandırılan bu yöntemle; çocuk her sabah uyandığında takvime eğer yatak ıslaksa bir bulut, kuruysa güneş çizer. Bu takvim belirli aralıklarla doktor tarafından değerlendirilir. İlerleme kaydedildiğinde çocuk cesaretlendirilir. Motivasyon tedavisi sorunun çözümünü sağlamıyorsa, ilaç tedavisi veya alarm tedavisine başlanabilir. Alarm tedavisi, bir tür davranış tedavisidir. Çocuk işediğinde, kulağın hemen yakınındaki zil çalmaya başlar. (Bu tedavi en az 6 ay buyunca aralıksız olarak uygulanmalı. Uygulamaya ara verilmesi başarı şansını düşürür.) Ayrıca antidiüretik hormonun etkisini taklit ederek, gece işemesini engelleyen ilaç tedavisi de, yaygın olarak kullanılan bir diğer tedavi yöntemidir.
5. TEDAVİ EDİLMEZSE HANGİ SORUNLAR YAŞANIYOR?
Bu sorun bir hastalık olarak değil, gelişmede bir gecikme olarak değerlendirilse bile, çocuğun sosyal olduğu yaştan sonra da devam ediyorsa, mutlaka tedavi edilmeli. Çünkü çocukta bazı psikolojik sorunlara yol açabilir. Bu sorunların başında çocuğun özgüvenini ve özbenlik kavramını yitirmesi gelir. Zamanla saldırganlık gibi davranışlar gelişebilir. Ailelerin bir kısmı sorunu önemsemeyebilir. Özellikle aile içinde, sorun örtbas edilmeye çalışılır. Böyle durumlardaki çocuklar ve gençler zaman içerisinde bazı koruma mekanizmaları geliştirir. İçlerinde en tipik olanlarından biri, gece başka bir yere yatıya gitmekten kaçınmadır. Buna bağlı olarak arkadaşlık ilişkileri zarar görebilir ve kişi içine kapanabilir. Bunun tersine, bazı anne-babalar da çocuğun uykuda işemesini, kendilerini cezalandırmak için özellikle yaptığını düşünürler ve çocuğu cezalandırma yoluna gidebilirler. Aynı şekilde, profesyonel yardım almadan aşırı beklentilerle ödüller vaat edilmesi de olumsuz sonuçlara yol açabilir.
Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatrik Üroloji Bilim Dalı Öğretim Üyesi
Aileler gece yatak ıslatan çocuklara nasıl davranmalı?
Bu soru, belki de konunun en önemli bölümünün altını çizmekte. Çocuğun cezalandırılması, utandırılması, haklarının kısıtlanması anne-baba tarafından en çok uygulanan yanlış yöntemler. Tersine aşırı toleranslı davranarak, hastalığın yok farz edilmesi de çözüme katkı sağlamaz. Tedavide temel prensip, öncelikle hastalığın varlığının kabul edilerek, bir hekimden yardım alınmasıdır. Çocuğa bu durumun kimsenin kabahati ve eksikliği olmadığı, mutlaka geçeceği ve yaygın bir durum olduğu, ona yeterince zaman ayırarak anlatılmalı.
Enürezis Noktürna’nın idrar enfeksiyonları ve böbrek hastalıklarından ayırd edilebilmesi için, uzman tarafından dikkatli sorgulanması gerekiyor.
FOTOĞRAF: SHUTTERSTOCK / KADROFF