12 Ağustos 2017, Cumartesi 1:16
Doksanlı yılların başıydı. Türkiye’nin gündeminde bugün olduğu gibi “yeni bir anayasa” ve “başkanlık” meselesi vardı. Harici ve dahili bütün sesler, renkler bu aktüaliteyi şekillendirmekle meşguldü. Devrin “Tonton Reisicumhur”u Turgut Özal merhum, sivil bir anayasanın ve bu anayasayla birlikte başkanlık sisteminin elzem olduğunu, Türkiye’nin artık mevcut düzenle bir yere varamayacağını gayet mukni deliller serdederek hararetlendirdiği bir tartışmayı ustaca yönetiyordu. Televizyon programları, yazılı medya bu konuya kilitlenmiş; düzinelerce konferans, panel; mürettiplerinin ideolojileri istikametinde kamuoyu oluşturmakla meşguldü. Düşünüyorum da galiba “Tarih tekerrürden ibarettir” fehvası pek de isabetsiz değilmiş…
O günlerin etkili sivil toplum kuruluşlarından “Aydınlar Ocağı” da bu gündemle alakalı Taksim AKM’de bir panel düzenlemişti. Panelistler arasında hatırlayabildiğim kadarıyla, şimdi çoğu hayatta olmayan “dişli isimler” vardı: Ünlü ceza hukukçusu Ord. Prof. Sulhi Dönmezer, 82 darbe anayasasının akıl hocası ve müellifi Prof. Orhan Aldıkaçtı, Prof. Nevzat Yalçıntaş ve Allah uzun ömürler versin, o tarihte henüz doçent olan Burhan Kuzu hocamız (ki bu davanın en istikrarlı ve samimi savunucusu olduğu sabittir) ve şimdi isimlerini hatırlayamadığım konunun uzmanı birkaç zat daha.
Gayet heyecanlı ve seviyeli bir tartışmaya sahne olan ve takipçilerin de interaktif olduğu toplantıyı yöneten Sulhi Dönmezer hocanın toplantı boyunca ve her vesileyle diline pelesenk ettiği “ magna carta, çağdaş insan hakları, batının billurlaşmış yüksek insani değerleri vs.” gibi vurgularından son derece rahatsız olmuştum. İtirazımı, salonda güme gider düşüncesiyle panel bitimi kulise saklamıştım. Çıkışta bir grup arkadaşla hocanın etrafını sardık. Hocaya, panel boyunca her fırsatta sarfettiği şu “batının billurlaşmış insani değerleri”atfına bir mana veremediğimi ifadeden sonra Peygamber efendimizin “Veda Hutbesi”nden bahisle ve ilgili kısımlarını da nazikçe hatırlatarak; insanlık tarihinin belgeli ilk “insan hakları evrensel beyannamesi” nin “Veda Hutbesi” olduğunu; Osmanlı tecrübesinin de standartları yüksek bir medeniyete numune teşkil ettiğini; dedelerimizin bırakalım insan haklarını hayvan haklarında bugün bile ulaşılamayan bir seviyeyi tutturmuş olduklarını; kurdukları vakıflarla dağdaki kurt ve diğer vahşilerden, sokak hayvanlarına ve kuşlara; nehir boylarındaki salkım söğütlerden çınar ve diğer ağaçlara kadar nasıl bir yaşatma, koruma ve kollama hassasiyetini kurumsallaştırdıklarını müşahhas misaller vererek o gençlik heyecanıyla anlatınca; “siz galiba benim öğrencilerimdensiniz; bu mevzu derin bir mevzu, bir gün okula gelin de orada devam edelim” deyip kibarca müsaade istemiş ve panel mahallinden ayrılmıştı.
O yıllarda tarihimizin siyasi boyutundan çok içtimai tarafına dair okumalar yapıyordum. Hala en çok ilgimi çeken ve vakıf oldukça iftihar duygularımı kabartan, medeniyetimizin iş bu insani veçhesidir demeliyim. İnceledikçe ve şahsi vukufumca; atalarımızın sahip olduğu fevkalade maddi manevi değerleri, tamamen İslam olmaya borçlu olduklarını gördüm ve “Müslümanlık onlarda fıtraten zaten var olan şefkat, merhamet, hakkaniyet hasletlerini zirveye çıkaran bir rol oynamıştır” kalıbındaki kanaatim iyice pekişti. Hz. Ömer; “Biz İslam olmakla önce insan olduk, sonra Müslüman olduk “ buyurmuş. El hak ne kadar veciz bir itiraf…
Hayy’dan geleni Hu’ya…
Girişteki anekdotta kısaca temas edip geçtiğim; medeniyetimizin şefkat ve merhamet boyutunun müşahhas ve mücessem abideleri olarak vakıf- hayrat müesseselerimiz, hakikaten nev’i şahsına münhasır ve hala aşılamamış; hem İslam hukukunun hem tarih hem sanat tarihimizin ilgi alanına giren yönleri ve derinlikli süreç ve katmanları ile son derece zevkli ve mühim bir mevzudur. Bu yazının asıl konusu; ecdadın hayvan sevgisi ve bu muhabbetin neşet ettiği ilahi kaynağın onu sevkettiği pratiğin serencamı olmakla birlikte mevzunun tebellürü kabilinden ve bir girizgah sadedinde “vakıf müessesesi” ne ihtisaren temas etmek tavzih edici olabilir.
O halde vakıf ne demektir; vakıf müessesesi ne mana ifade eder sorusu evleviyet kazanmaktadır.
Vakıf; malum Arabça kökenli bir kelimemizdir ve lugavi olarak durma, durdurma, alıkoyma, hareketten mahrum bırakma, hapsetme gibi manalara gelir. Istılahta ise; sahip olunan malın bir kısmını ya da tamamını Allah için ebediyen vakfedip bütün menfaatini İslam’a, ibadullaha ve tüm yaratılmışlara hizmet ve hayır yolunda harcamaktır. “Muhakkak O’ndan geldik ve yine O’na döndürüleceğiz” ayet-i kerimesinin bir tefsiri de belki “O’ndan geleni yine O’na döndürmek” olan “vakfetme” tasarrufudur denilebilir.
Bu tasarrufun niyet planında herhangi bir dünyevi emel, gösteriş, icbar veya maddi zorunluluk asla yer almaz. Hemen burada belirtelim ki bazı nadanlar ecdadımızın vakfetme davranışının arka planında “malı müsadereden kurtarmak, devlet ve halk nezdinde itibar gözetmek; hatta hatta bugünün kavramsallaştırmasıyla adeta ‘kara para aklamak’ şeklinde açıklanabilecek iftirai yorumlara tevessül edebilmişlerdir. Bu haksız zanlara nefis bir izah getiren büyük alim-müfessir Elmalılı Hamdi Yazır merhuma sözü bırakmak en iyisi diyelim ve tespitine satır açalım: “Bazı vakıfların mücerred müsadere korkusundan dolayı mallarını vakfetmiş olduklarına kaail olmak doğru bir düşünce olmasa gerektir. Zamanımızda kendi servetlerini beşeriyetin gözlerinden akan ihtiyaç yaşlarıyla tenmiye eden (nemalandıran.mfc) ve yüzlerce yoksul, bedbaht insanı ihya edecek miktardaki bir parayı bir gecelik eğlenceleri uğrunda feda etmekten çekinmeyen nice kimseler görülüp dururken, artık varlarını yoklarını bütün cemiyetin şahsi istifadesine tahsis etmiş olan zatlar hakkında beyhude yere yanlış kuruntularda, hükümlerde bulunmak elbette muvafık görülemez. ‘Hayru’l mal ma enfega fi sebilillah’ (malın hayırlısı Allah için infak edilendir/veya Allah yolunda sarfedilen mal hayırlıdır. mfc) buyrulmuştur. Eğer o zatların malları hayırlı olmasa idi böyle Allah yolunda bezl edilmiş olmazdı. El gıpta o hayırperver zatlara!” (Ö. Nasuhi Bilmen; Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahat-ı Kamusiyye Fıkhı ; c. 4)
Elbette; Yunus Emre’nin; “ Yaradılmışları severiz/ Yaradandan ötürü” dizesiyle dört kelimede noktasını koyduğu “Allah rızası” mefhumu mucibince cemadat, nebatat, hayvanat ve insanat’a karşı derin mesuliyet duygusu ve saf fıtratın merkezi olan vicdanın tahriki neticesi oluşan “infak” duygusu her türlü su-i zandan beridir. Fi’l hakika; Ademoğlu, egosunun hapishanesinde hayvani tarafıyla bir varlıkken; daimi olarak nefsini şart koştuğu “menfaat vakfiyesi”ne, tamamen Yaradan hürmetine ve hür iradesiyle ötekini de kaydettiği an insanlık dairesine dahil olabilir. Bu meyanda sarf edilen “Annelik hayvani bir duygudur(içgüdüyle ilgili). İnsani olan ötekine yapılan anneliktir” aforizmasına katılmamak mümkün değildir. Öteki dediğimiz ki içine tüm varlık aleminin sakinleri olan mahlukatı alır; işte bunların maddi manevi kurtuluşunu, huzurunu, afiyetini hedefleyen merhamet, şefkat ve diğergamlık hassalarının ete kemiğe bürünmüş, kurumsallaşmış tezahüründen ibaret bir müessese ve onun etrafında teşekkül eden derin bir kültürden bahsediyoruz. Öyle bir kültür ki; asırlarca sosyal dokumuzu yara almadan devam ettirmiş, bütün canlılar için güvenli bir atmosfer oluşturmuştur. Böylelikle iyiliğin tadı herkese, her şey tattırılmıştır.
Vakfın İslam hukuk literatüründe hepsi de aynı manayı mündemiç birçok tarifi mevcut olup fakihlerin vakıf hakkındaki görüşleri birbirinden cüzi farklılıklar gösterir. İmam-ı Azam Ebu Hanife’ye göre vakıf; “Bir kimsenin sahip olduğu gayrı menkulün gelirini ariyeten fakirlere veya İslam cemaatinin dini veya içtimai ihtiyaçlarına tahsisinin akdidir.” İmam Ebu Yusuf ve İmam-ı Muhammed’e göre ise; “ Gelirleri mahlukata tahsis edilen bir şeyin mülkiyetinin Allahın mülkiyetine geçmesini temin eden şeri bir muameledir.” Ebu Yusuf’un içtihadına göre; vakıf, “vakfettim” sözüyle gerçekleşip vakfedenin malı olmaktan çıkar. İmam-ı Muhammed’e göre ise vakfedilenin vakıf olma vetiresi, mütevelliye teslim edilmesiyle gerçekleşir.”(İsmail Kurt; “Vakıf Müessesesi XV ve XVI Asır Vakıfları” Tartışmalı İlmi Toplantılar Dizisi; Ensar Vakfı y. İstanbul 1997.)
Başı dua sonu beddua…
Vakıf müessesesinin iki önemli unsuru vardır. Doğrudan hizmet sunan bina ve aparatlar ki bu bir medrese, bir mescid, bir kütüphane, bir aşevi, bir yetimhane, bir kervansaray olabilir; buna “hayrat” denir. İçinde karşılıksız hizmet verilen bu ve benzeri kurum ve kuruluşların giderlerini yani hizmet sürekliliğini sağlamak için vakfedence tahsis edilmiş gelir kaynaklarına da “akar-akarat” denilir. Bugün Beşiktaş’taki ünlü Akaretler yokuşu, adını, cadde etrafında dizili mükemmel formlara sahip site evlerin bir vakfın akaratı olmasından almıştır. Oraya bir şekilde yolu düşen şimdiki nesil “akaretler” der, geçer. İsmin ne mana ifade ettiği maalesef pek bilinmez, merak da edilmemektedir...
Akaratı, öyle kermes emtiası falan gibi zannedenler için çapına bir misal vermek gerekirse; sadece Fatih camii ve külliyesinin masraflarına tahsis edilen akarlar; 4250 dükkan, üç işhanı, dört hamam, yedi köşk, dokuz bahçe ve çevresiyle birlikte bir bütün oluşturan bedesten ve bin yüz otuz evden mürekkeptir. ( Ömer Lütfi Barkan; “Fatih İmareti 1480-90 Yılları Muhasebe Bilançoları”; İkt. Fak. Mecmuası; c. XXIII/ 1-2; İstanbul 1963.)
Vakıfın (vakıf kuran) kuruyor olduğu vakfı; niçin, nasıl ve neyle kurduğunu; ezcümle vakfının hizmet şartlarını belirttiği belgeye yahut senede “vakfiye” denir ki; kadı tarafından şahidler huzurunda tescil edildikten sonra vakıf resmiyet kazanır. Vakfiye metninin aslı “kadı sicil defteri” ne girer, bir nüshası da vakfı yapan kimseye verilir. Şeri’ye mahkemeleri arşivinde bu şekilde tescil edilmiş binlerce vakfiye metni mevcuttur. Mesela “1546 yılında yapılan bir sayımda sadece İstanbul’daki toplam vakıf sayısı 2515’tir. ( Ömer Lütfi Barkan- Ekrem Hakkı Ayverdi; İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri; 953/1546 Tarihli; İstanbul 1970.) Günümüzde ise “İstanbul Şeri’ye mahkemelerinde tescil edilmiş vakfiye sayısı toplam olarak 9748 adettir.” (İsmail Kurt; “Vakıf Müessesesi XV ve XVI Asır Vakıfları” Tartışmalı İlmi Toplantılar Dizisi; 1997.)
Vakfiyelerin başı dua; hayır ve sadaka-i cariye ile ilgili ayet ve hadislerle başlar; geniş ve net bir şekilde yukarıda sayılan sorulara cevap teşkil eden metinle devam eder, ahiri ise ağır bir beddua ile biter. Beddua, vakıfın vakfını tehmil, tebdil, tağyir ya da ortadan kaldıracak olanları hedef alır. Devr-i kadim efendileri için bu bedduanın tehdit gücü çok azimdir. Kıssalarda geçer; Hüdhüd kuşu, Süleyman peygamberi vakıf arazisinden alacağı bir gagalık toprağı mülküne karıştırmakla tehdit etmiş ve o kudretli Peygamberi, talebini ifaya mecbur kılmıştır…
Herkesin birlikte ibadet ettiği mekanlar “vakıf” vasfını haizdir; bu manada bilinen en eski vakıf Kabe-i Muazzama’dır. Kabe, yeryüzünde inşa edilen ilk mabettir.
Bazı rivayetlere göre, sürülerini satıp insanların istifadesi için vakfeden ilk insan da Hz. İbrahim’dir. Peygamberimiz de Medine'deki yedi parça mülkünü vakfetmiştir. Hazreti Ömer, çok sevdiği bir arazisini; satılmamak, bağışlanmamak ve mirasla da geçmemek üzere, ebediyen fakirlere, hısımlara, miskinlere, yolda kalmışlara ve azatlık anlaşması yapan kölelere vakfettiğini açıklamıştır. İslam’dan önceki devirlerde vakfa benzer müesseselerin varlığına dair rivayetler olmakla birlikte; “… Hükmi şahsiyeti haiz ve ebedi bir şekilde hayır ve sevap amacıyla yapılan vakıflar İslamiyet ile ortaya çıkmıştır” (Ali Himmet Berki; “İslamda Vakıf; Sahih ve Gayrı Sahih Nevileri”; Ankara Ünv. İlahiyat Fakültesi Dergisi; Ank. 1957; Cilt VI; Sayı 1-4.) Ömer Nasuhi Bilmen ise: “ Zaman-ı cahiliyet’de Arablar arasında vakıf müessesatı vücuda getirilmemiştir. Ancak Müslümanlığın zuhurundan itibaren vakıflar geniş bir mikyasda inkişafa başlamış, Rasulü Ekrem (sav) Medine’deki yedi kıta akarını vasiyet yolu ile vakf ve suknalarını mümünlerin fakirlerine şart buyurmuşlardı.” (Ö.N.Bilmen; Hukuk-ı İslamiye ve Istılahat-ı Fıkhiye Kamusu; Cilt IV.) demektedir.
XIX. asrın büyük Osmanlı alimlerinden Ömer Hilmi Efendi de bu hususta benzer görüşler serdetmiştir: “Vakıf müessesesi geçmiş hukuklarda dahi mevcuttu. İslam dininin doğuşundan önce ümmetlerin büyüğü bu yolda hayri eserler meydana getirmişlerdir. İbrahim aleyhisselam vahyi ilahi ile bir hayli asar-ı hayriye inşa buyurmuştur. Bunların ilki hüccacın tavafgahı, Müslümanların kıblesi olan Kabe’dir. Nebiyy-i müşarünileyhin diğer asar-ı hayriyeleri bilad-ı Arab’da mevcut ve ‘Halilurrahman evkafı’ demekle maruftur.” (Ömer Hilmi Efendi; İthafü’l Ahlaf fi Ahkami’l Evkaf; İstanbul 1890.)
Büyük tarihçi Fuad Köprülü: “ İslam dünyasında vakıf müessesesinin başlangıcı hakkında bir takım rivayetlerin tarihi hiçbir esasa istinad etmediği muhakkak olmakla beraber, Suriye ve Mısır’daki ilk İslam fütuhatından sonra, yani hicretin birinci asrından başlayarak İslam dünyasında vakıflar tesisine başlandığını görüyoruz.” (M. Fuad Köprülü; “ Vakıf Müessesesi “; Vakıflar Dergisi; Ankara 1938.) görüşünde olsa da İslam tarihinde tesis olunan ilk vakfın Peygamber efendimize ait olduğu hadis kaynaklarıyla sarihtir.
Üstadın bu meselenin hukuk tarihi yönüne dair izahında ise tam isabet söz konusudur; “İlk dönemde vakıf hukuku gelişmemiştir. Hristiyanlığın yayılması ve Roma’nın resmi din olarak kabulünden sonra vakıf hukuku gelişmeye başlamıştır. Daha sonra gelişen vakıf ise kiliselere, manastırlara ve fakirlerin korunması amacını taşıyan hayır müesseselerine yapılan tahsisler şeklinde kendini göstermiştir. Ancak Roma ve Bizans’ta görülen bu tarz tahsisler, İslam hukukundaki sadece tahsisat kabilinden vakıflarla benzerlik arz etmektedir ve hükmi şahsiyete sahip oldukları da tartışmalıdır.” (M. Fuad Köprülü; “ Vakıf Müessesesinin Hukuki Mahiyeti ve Tarihi Tekamülü”;Vakıflar Dergisi; 1942.)
Defter kapanmasın diye…
Vakıf mefhumunun kimyası, vahyi ve nebevidir; bu itibarla ilk insan, ilk İslam peygamberi Adem atamızdan son peygamber Hz. Muhammed (sav.)e kadar sadaka, infak, hayrat gibi kavramlar ve bunların vücud verdiği müesseseler din kaynaklıdır; yani İslamidir. Hayreddin Karaman da bu hususa işaretle “Hadislerin açıkça ifade ettiği hükümler ile bunların ışığı altında ictihaddan doğan hükümlerin mecmuu, İslam hukukundaki vakıf müessesesinin esas şeklini ortaya koymuştur.”demektedir. (Hayreddin Karaman; Mukayeseli İslam Hukuku; İstanbul 1974.)
Bu babda, inananları ateşleyip harekete geçiren çok sayıda ayet-i kerime ve hadis-i şerif mevcuttur: “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe siz, birr’e (hayra) eremezsiniz.” (“Al-i İmran”; 92. ayet-i kerime) “Onlar ki Allah’a inanırlar, ahiret gününe inanırlar, ma’rufu emrederler, münkerden nehyederler, hayırlara koşuşurlar ( hayırda birbirleriyle yarışırlar) ve işte bunlar Salihlerdendirler.” ( “Al-i İmran”; 114. ayet-i kerime)
“Bir insan öldüğünde, defter-i amali (amel defteri ) kapanır. Yalnız; arkasında bıraktığı sadaka-i cariyesi (hayatında yaptırıp hayra vakfettiği çeşme, köprü, hastane, cami, mektep vs.);ilmi eseri; kendine dua eden hayırlı evladı olan kimse müstesna.” (Muhyiddin Nevevi; Riyazu’s Salihin; Ankara 1979; cild III; Hadis no. 1412.)
Hadis’de geçen “sadaka-i cariye” lafzı, vakıf ruhunu mükemmelen ifade etmektedir.
Bir diğer hadis-i şerif’te de; “ Ölümünden sonra kişiye amel ve hasenelerinden ancak şunlar yetişir: Neşrettiği ilim, geriye bıraktığı salih bir evlat, miras bıraktığı bir Mushaf-ı şerif, yaptırmış olduğu bir mescid, yolcular için yaptırmış olduğu bir misafirhane, akıtmış olduğu su ve hal-i hayatında kendi malından ayırmış olduğu bir sadaka yani bir vakıf...” (Heyet; Hutbeler, Ankara 1987.) buyrulmaktadır.
Fi’l hakika; Kur’an-ı kerim ve Ehadis-i Nebeviyye’de inananlara emir mahiyetindeki bu ve benzeri beyanlar ecdadımızın ruhunu mayalamış, onları; maddi manevi varlıklarını sadece Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak için hayra sarf etme yolunda ebedi bir yarışa sokmuştur.
Emeviler ve Abbasiler devrinde büyük gelişme kaydeden vakıf kurumu kısa sürede İslam aleminin diğer köşelerinde de süratle yaygınlaşmıştır. Bu müesseseler sayesinde neredeyse her İslam şehri medreseler, mektepler, tekkeler, kervansaraylar, köprüler, sulama kanalları, suyolları, darü’ş şifalarla donanmıştır. Büyük Selçuklular zamanında tabir caizse patlama yapan vakıfların; idaresinin düzenli bir şekilde yürümesini sağlamak için zaruri olarak bir “evkaf nezareti”nin kurulması yoluna gidilmiştir. (Süheyl Ünver; “Büyük Selçuklu İmparatorluğu Zamanında Vakıf Hastahanelerinin Bir Kısmına Dair”; Vakıflar Dergisi; s. I; 1938.)
Harzemşahlar, Atabegler, Eyyubiler, Memlükler ve Anadolu Selçukluları da malik oldukları coğrafyalarda hayrat müesseselerini hayli geliştirmişlerdir. Mesela Anadolu Selçukluları devrinde eyalet gelirlerinin % 14’ü gibi büyük bir meblağ vakıflara aittir. (İbrahim Erol Kozak; Bir Sosyal Müessese Olarak Vakıf; İstanbul 1985.)
Osmanlılar elinde bu medeniyet, maddesiyle manasıyla zirveye çıkmıştır. O kadar ki; padişahlardan tutun; onların anneleri, eşleri, kızları, erkek çocukları, gelinleri; sadrazamlardan tutun; vezirler, paşalar, şeyhülislamlar, müderrisler ve diğer devlet memurları; zenginlerden tutun, mütevazı gelire sahip sıradan insanlara kadar, kadını erkeği bu hayırda yarışmışlar; akla hayale gelmedik hizmet çeşitliliğine sahip birbirinden ilginç vakıflar kurmuşlardır. Ali Himmet Berki’nin ifadesiyle; “Bu müessesenin İslam toplumlarında ve özellikle tarihimizde kazandığı şahsiyeti, yaygınlığı ayniyle başka hiçbir toplumda görmek bulmak mümkün değildir.” (Ali Himmet Berki; “Vakıfların Hukuk ve Tarih Bakımından Kıymeti”; Vakıflar Dergisi; s.VI; 1965.) Ve yine; “Osmanlı döneminde vakıfların çok daha büyük gelişme gösterdiği; toplumun eğitim, sağlık, bayındırlık, şehircilik ve beledi, askeri, dini; hayvanların korunması, sosyal güvenlik gibi temel ihtiyaçların ötesinde son derece ayrıntılara dönük olanlara bile yönelinmiş; 16. asır Osmanlı toplumunu Batılılar ‘Vakıf cenneti’ tabirini kullanarak tavsif etmişlerdir.” (Turan Yazgan; Görüşler; İstanbul 1977.)
Bunlar o kadar çeşitlidir ki…
Esnaf loncaları, çeşme, sebil, kuyu, su yolu, dükkan, misafirhane, kaldırım, hela, çamaşırhane, han, hamam, bedesten, türbe, iskele, deniz feneri, okçu ve güreşçi meydanları yani spor sahaları, borçlulara yardım, esirleri kurtarmak, köleleri azad etmek ve onları münasibiyle evlendirmek, fakir kızlara çeyiz vermek, yoksullara odun, kömür almak, gıda yardımı yapmak, hizmetçilerin efendileri tarafından azarlanmaması için kırılanın, dökülenin yerine yenisini almak, hayvanları korumak, kuşlara yem parası ayırmak, hasta leyleklere bakmak, hayvan cinsinin ve tohumların ıslahına çalışmak, gazilere at yetiştirmek, sanatı teşvik etmek, ağaç dikmek, borçtan hapse girenlerin borcunu ödemek, istihkâm, kale, top döküm tesisi gibi askeri ihtiyaçlara ve yine donanmaya yardım etmek, baharda öğrencileri kır gezisine götürmek, kitapların tamirini sağlamak, dağlara, ıssız yerlere geçit kurmak; ve’l hasıl insanın, hayvanın, doğal hayatın neye ihtiyacı varsa onu karşılamak üzere daha akla gelmeyen ve fakat vakfiyeler okunduğu zaman hayretle karşılanan on binlerce vakıf...
Din, mezhep, ırk, cins ve statü farkı gözetmeksizin ferdler arasında onurlu bir yardımlaşma ve dayanışma yoluyla “hayr”dan “hayrat”a, hayrattan “hayat”a köprü olan vakıf kurumu, şahsiyetleri zedelemeden cemiyet katmanlarındaki her ferde ulaşabilmiştir. Dünyanın faniliğine inanmanın tabi neticesi olarak sonsuzluğa yatırım yapmak atalarımız için ticaretin en karlısı sayılmıştır. Çünkü Kitab-ı kerim’de; “… canlarınızla ve mallarınızla cenneti satın alınız…” buyrulmaktadır. Varlık alemindeki anlamını bu çerçeveye oturtan Müslümanların, modern çağda geri kalış sebebi bu sanılmakta; bu duruş, materyalistlerce “dünyadan el etek çekme, miskinleşme ve kör bir tevekküle boyun eğme” şeklinde yaftalanmaktadır. Halbuki bu anlayış “… öyleyse varım!” felsefesinden çok “neden varım?” sorusuyla meşbu bir zihin dünyasıyla alakalıdır. Kaldı ki; “Hiç ölmeyecekmiş gibi dünya için; yarın ölecekmiş gibi ahiret için çalışmak” müslümanın hayatla kurduğu ilşkinin temel formülüdür. İnsan ancak böyle bir terkiple maddi dünyanın esaretinden kurtulup gerçek hürriyete kavuşabilir… Aşıkpaşazade, dünyalığın anlam ve değerini; “Mal odur ki hayra sarfoluna…” (Aşıkpaşazade; Aşıkpaşaoğlu Tarihi; İstanbul 1992; b.157.) şeklinde özetlemiştir. Şakir Bekri de aynı bakışı farklı kelimelerle pekiştirmektedir: “…Vakıflar, iktisadi ve mali bakımdan zaruridir. Vakıf yani vakıf yapan, malını vakfetmeseydi, servetini daimi surette amme hizmetine tahsis eylemeseydi bu surette bu serveti ya zevk-ü safa için harcedecek veya şuna buna sadaka yahut hibe yolu ile verecek ve bu suretle servetinden ancak bir iki kişi muayyen bir devir için faydalanacaktı. Birinci halde ise, servet keyf için istihlak ve israf edilmiş olacaktı.” (Şakir Bekri; “Vakfın Lüzumu, Faydaları ve Vakıfları Teşvik”; Vakıflar Dergisi; s.V; Ankara 1965.) Üstad, yine bu noktayla alakalı dikkat çekici bir tespitte daha bulunmaktadır; “Vakıf şartlarını incelediğimiz zaman kurulan bütün vakıfların sadece dini amaçlı olmadıklarını da görürüz. Vakıf müessesesini, bizdeki tarihi işlevleri dikkate alındığında sadece fakirlikle mücadele eden bir müessese olarak değerlendirmemek gerekir. Vakıflar bu sınırlı amacı çok aşmakta, adeta ‘insanlığın yücelmesi’ne, ‘hayatın gelişmesi’ne ve ‘insan haysiyetine yaraşır bir asgari seviyenin sağlanmasına’ yönelinmektedir. … Bir yönüyle de vakıf müesseseleri servetlerin atıl ve verimsiz kalmalarına müsaade eylemeyen bir teşebbüstür. …Vakıf insanlara tasarruf telkin eyleyen iktisadi bir mahiyet de arz eder. Bunlara ilaveten vakıf bazı müsrif mirasçıların veraset suretiyle ellerine geçecek olan miras payını kısa bir zaman içinde heder etmelerine de engel olabilen bir müessese olarak gözükmektedir…” (Ş.Berki; “Vakfın Mahiyeti”; Vakıflar Dergisi; s. VIII.)
Devlete borç veren hazine…
Vakıf müessesesinin Osmanlı maddi varlığı içindeki payı o kadardır ki; “Osmanlı İmparatorluğunda 16. asrın başlarında toprakların 3/5’i dirlik sahiplerinin elinde bulunmakta, 1/5’ini padişah hasları, 1/5’ini ise vakıf toprakları teşkil etmektedir.” (Ömer Lütfi Barkan; “Osmanlı İmparatorluğu’nda Toprak Vakıflarının İdari-Mali Muhtariyeti Meselesi”; THTD Ankara 1944; c. I.) “…Yapılan hesaplara göre, sancak denilen üç yüz idari birimden her birisinde takriben bin’e yakın vakıf bulunan Osmanlı devletinde vakıfların genel bütçesi devlet bütçesinin üçte birine ulaşmaktadır.” (Bahaddin Yediyıldız; “Hayrat Sistemi ve İmaret Siteleri”; Türkler; cild VI.)
Vakıf akaratının varidatı devlet hazinesinden tamamen ayrı, kadı idaresinde özel bir hazinedir. O kadar zengin bir bütçedir ki; devlet hazinesinin yetersiz kaldığı durumlarda buradan devlete yardım edilmektedir. (Bahaddin Yediyıldız; “Vakıf”; İ:A; cild XIII.)
Vakıf eserlerinin çoğalması mimar, usta, tezyinatçı gibi bir çok sanatkarın yetişmesine; amele, aşçı, yamak, hademe, bakıcı, tabip, muallim, bekçi vs. gibi meslek erbabı ve vasıfsız elemanın istihdamına imkan vermiştir. Mesela XVI. yüzyılda sadece Mimar Sinan’ın muhtelif vakıf kurucuları adına inşa ettiği on dört imaret sitesinde toplam 2529 kişinin çalıştığını biliyoruz. ( Bahaddin Yediyıldız; “Sinanın Yaptığı Eserlerin Sosyal ve Kültürel Açıdan Tahlili”; VI. Vakıf Haftası Kitabı; İstanbul 1989.)
Muazzam kurumsal ve fonksiyonel yapısından kısaca bahsettiğimiz vakıf müessesesinin teknik detayları da ayrı bir literatür oluşturacak çaptadır ve bahsi diğerdir. Ancak ana hatları itibariyle iki başlık verip bu bahsi noktalayalım ve spesifik konumuza geçelim:
“Menkul vakıflar” ki taşınabilen servet (para, altın, gümüş vs.) üzerinden kurulan vakıf demektir. İslam hukukçuları menkul olan bir malın vakıf yapılamayacağı görüşündedir. Ancak bazı alimler, akara binaen, menkulatın vakfı sahihtir görüşündedirler.
“Gayr-ı menkul vakıflar” ise nakli mümkün olmayan (arazi, bina vs.) mal veya mülkün vakfedilmesidir.
“Her yaş ciğeri olana…”
Yaratıcımız, bizlerden hem hayvanları hem bitkileri hem çevreyi yani dışımızda zannettiğimiz lakin içinde bir cüz olduğumuz alemi korumamızı istemekte ve emretmektedir. Peygamberimiz de bizi bu hususta ikaz etmektedir: “Kim haklı bir sebebe dayanmadan bir serçeyi, hatta ondan daha küçük bir canlıyı öldürürse, o canlı kıyamet günü davasını Allah’a götürür ve ‘Ey Rabbim! Falan kimse beni, bir fayda olmaksızın öldürdü’ der.” (Nesai; “Sayd.” )