Ajap BAİRYİEWA, etnograf, taryh ylymlarynyň kandidaty / 04.08.2017 / Medeniıet
Gurluşy ıerlikli, ulanylmaga amatly we baı bezelen ak öı göçme öıüň ozboluşly görnüşidir. Göçegçi halklar üçin ak öıiň bezeginde we onda öı goşlarynyň ıerleşdirilişinde dini ynançlar, milli we durmuş-medeni aıratynlyklar, halkyň taryhy we däp-dessurlary durmuş ıörelgesi jemlenendir.
Amaly-bezeg sungaty önümleriniň göçegçi halklaryň ıaşaıyş jaılarynyň milli aıratynlygynda ähmiıeti uly bolupdyr. Göreni haıran edıän halylar, keçeler, her dürli matalar, nagyşlar, bezegler milli aıratynlygyň nyşany bolupdyr. Olaryň bezeginde türkmenleriň çeperçilik däpleriniň we estetiki garaıyşlarynyň ösüşi, tire-taıpalaryň ruhy we taryhy umumylygy öz beıanyny tapypdyr.
İaşlar bagtly ıaşasyn diıen ıagşy umyt bilen toı üçin dikilıän ak öıe aıratyn üns berlipdir. Onuň içi-daşy ak keçeler bilen bezelip, olardan dürli şaı-seplerdir her hili bezeglikler asylypdyr. Ony owadan bezemek üçin puldyr serişde gaıgyrmandyrlar.
Ak öıüň uklary ıüplerdir jähekler, gaıyş bagjyklar bilen berkidilip, tärimine ıogunly-inçeli mata bölekleri asylypdyr. Onuň tüınüginden sallanyp duran seçekli gülli matalar ony has gelşikli görkezipdir. Ök öıüň tüınügini ini 30-45 sm serpik ıapypdyr. Nagyş salnan şol mata diňe bir onuň süňňüniň hökmany bölegi bolman, eısem onuň bezeginiňem bir bölegi eken.
Ak öıüň daşyna dokalan söıegbagy daňylyp, ol öıüň daşky bezeginde möhüm ähmiıetli bolupdyr. Gadymy ıüplükleriň hili ıokary, nagyşlary dok reňkli, nepis bolupdyr.
Käbir tekiz kilimde üpürjükli nagyşlary ıerbe-ıer ıerleşdirilen eňsi dokalypdyr. Öıüň bilbagynda toı-dabara ak öıleriň bezegi üçin ıörüte tarada dokalan ak ıüp daňylypdyr. İüplükler sebitlere görä ozboluşly bolupdyr . Olary dokamak üçin gurnama taralar ulanylypdyr. Onuň tüıli tarapy argyşyň ıokarky gatynda çitilensoň ol arkasyna geçmändir. Ol ak ıüplükden palas dokalıan usulda dokalypdyr.
İylyň maıyl günleri ak öıüň gapdalynda gurnalıan tara gül-pürçek meıdana özboluşly bezeg beripdir. Halyçylaryň çeper elinden göreni haıran edıän halylar çykypdyr. Nowruz baıramynda ak öıde çigildemdir gülälek, beıleki gül çemenleri dokalan gülıaıdy asylypdyr. Zenanlarymyz ıüpek sapaklardan gül şekillerini tikipdirler.
„Ömür daragty“ diıilıän nagyşda ösümlikleriň sada we çylşyrymly şekilleri ulanylypdyr. „Gülkelle“ hagşy diňe bir eňside däl, eısem namazlyklarda-da ulanylypdyr.
Çeper elli zenanalaryň käbiri gysby nagyşlary ıerlikli dokap, olaryň has owadan bolmagyny gazanypdyrlar. Kese jähekler birnäçe ıönekeı nagyşlardan kemala gelipdir. Bilbagalryň gyralary balyk teňňe şekilli köplenç ıedi zolakly ownuk nagyşly bolupdyr. Gülıaıdy, dagdan, tumar nagyşlary göz-dilden goraıan tumar hökmünde salnypdyr. Onuň bir çetine köplenç kejebe ıada haıwanlaryň şekilli çekilen nagyş salnypdyr.
Bilbagyň goıun ıüňünden dokalıan düşegine düıe ıüňünden, nah we ıüpek ıüplükler goşulyp dokalmagy ony has gelşikli görkezipdir. Türkmenler ıüpege arassalyk nyşany hökmünde aıratyn baha beripdirler, ol önümlere üıtgeşik bezeg beripdir. Lagyl, firuza, sary, mämişi, goıy gyrmyzy, şeıle hem dür reňkli nah ıüplükleriň nagyşlara salynmagay dünıäniň tükeniksizligini aňladyp, ak öıüň daşyna aılanypdyr.
Haly önümlerinde dürli şekiller: dörtburçlyklar, üçburçlyklar, atanak şekiller, ıönekeı we gat-gat dörtburçlyklar, egremçeler salnypdyr. Şolar bilen birlikde nagyşlara ösümlikleriň şekili we şah şekiller ulanylypdyr.
Jähekleri iki-üç inçe we giň zolakly bolupdyr. Inçelrinde diş-diş, giňinde bolsa gatbar-gat dörtburçlyklar, goşa goç şahlary, küştgülli şekiller sanypdyr. Gyralary köplenç iki sany örňeşen dörtburçlyklar bilen bezelipdir.
Türki halklaryň köpüsiniň öıleri ıaly türkmen ak öıüniň söıegbagynda , halylarynda, eňsisinde göz-dilden goraıar diılip ynanaylıan gyzyl reňk agdyklyk edipdir.
Aıratynam gyzyl ıüp owadan görnüpdir, onda goňur reňkli egremçe ıerleşdirilipdir. Goıras reňkleriň agdyklygyna garamazdan, erňekleriň bezegi özboluşlydyr.Üç hatar jähek onuň gurluşyna bütewi sazlaşyk berıär.
Häzirki wagtda ak öı bilbagalryna isleg bildirilmänsoň, olaryň has seırek duşıan owadandan owadanlary muzeılerde saklanylıar.