NOWRUZ HAKYNDA TARYHY MAGLUMATLAR!
Taryhda Mesopotamiıanyň (Derıaaralygy) medeniıetiniň başyny başlan Sümer ilaty hasaplanylıar. Alymlaryň pikirine görä, sümerliler Orta Aziıadan Hazar deňziniň eteklerinden häzirki Yragyň ıerlerine ıaırapdyr diıip hasaplaıarlar. Mesopotamiıanyň ilaty ekerançylyk medeniıetine içgin üns beripdir. Ekerançylykda bolsa, ekiş we ıygym wagtyna, ıagny onuň başlanıan we tamamlanıan döwrüne üns beripdirler. Şonuň üçin olar «Zigorat» ybadathanalarynda astronomiıa merkezlerini döredipdirler. Bu astronomiıa merkezinde ıedi sany ıyldyzyň hereketdedigini açypdyrlar. Şeıle-de bahar baıramçylygynyň Oguz han türkmen döwründe hem bellenilendigi hakyndaky birnäçe ylmy çaklamalar öňe sürülıär. Maglumatlarda bellenilişine görä, Oguz han dünıä gelende, baglar gül açyp, daragtlar we ösümlikler al-ıaşyl öwsüp, tebigat janlanyp, ıaşyl begrese bürenıär. Dünıä ıüzüne gudratly şowhun ıaıraıar. Ençeme ıyllardan soň edil şol möwsümde Oguz han türkmen duşmanlaryny ıeňip, Talas şäherinden Buhara şäherine çenli aralygy eıeleıär. Şondan soň şol ıeňşiň hormatyna, her ıylyň şol gününde dabaraly baıram edilip, ıörite däp-dessurlar ıerine ıetirilipdir. Maglumatlara esaslanyp, bir zady aıdyp bolar, bu ylmy kesgitleme, hasaplar aıyň we ıylyň atlary Oguz türkmenleriniň dilinden Ahamenileriň döwründe Günorta Eırana, ıagny fars ülkelere çenli ıaırap hasaba girizilipdir. Taryhda mälim bolşy ıaly, pasyllaryň ählisi älem giňişligindäki saııaralaryň (planetalaryň) hereket kanunlary, tebigat hadysalary bilen häsiıetlendirilip, pasyllaryň başlanıan güni, İeriň, Aıyň, Günüň ıyllyk hereketlerine görä kesgitlenilip, gadymy döwürlerde Aıyň, Günüň aılanyş hereketlerine esaslanyp, ıylnamany döredipdirler. Horezm türkmenlerinde baharyň ıedi nygmaty diıilıän däbe aıratyn üns bermegi hem gönüden-göni Nowruz-bahar baıramy bilen baglanyşyklydyr. Şonuň netijesinde bolsa, täze ıylyň şu pasyldan başlanıandygyny düşündiripdirler.
Biziň topragymyz, taryhymyz bilen gös-göni baglanyşygy bolan Abu Reıhan Biruny «Masudyň kanunynda» dünıäniň dürli halklarynda ıöredilıän ıyl hasabynyň haısy aıdaky, hepdesindäki haısy günden başlanıandygyny hasaplap çykarypdyr. Onuň özi kitapda dünıä belli bolan grek, rim we musulman halklarynyň arasynda giňden ıaıran ıyl pasyllary hakynda gürrüň gidendigini ıörite belläp geçipdir.
Abu Reıhan Birunynyň «Masudyň kanuny» atly eserinde maglumat berlişine görä, dünıäniň köp halklarynda gije-gündiziň deňleşmegi ıyl senesiniň başlangyjy hasap edilipdir. Günleriň deňleşıän aılary hindilerde çaıtara, rumlarda ıanwar, sogdylarda nausard, parslarda ferwerdin hasaplanypdyr. Parslardaky ferwerdin aıynda ıyl senesini açıan, täze ıyl başlanıan güne hurmuz diılipdir. Eıranda hurmuz täze ıylyň birinji güni — Nowruz diılip atlandyrylypdyr. Bu baıramyň Jemşidiň häkimliginden öň hem baıram edilendigini Birunynyň özi şeıle belleıär: «Bu güne Jemşitden öň hem hormat goıulıan eken, emma onuň baırama öwrülmegi hut Jemşidiň zamanasy bilen baglanyşyklydyr» diıip aıdıar. Şeılelikde, Nowruz baıramynyň has gadymy döwürlerden saklanyp, rowaçlanyp gelmegi alym Abu Reıhan Biruna uly gyzyklanma döredipdir. Nowruz her ıeriň geografiki, tebigy şertlerine seredilip, esasan, bahar aıynda sähelçe wagt tapawudy bilen baıram edilipdir. Musulman halklaryň arasynda bu bahar baıramy gadymy wagtlardan bäri Eıranda, Orta Aziıada, Kawkazda, Gazagystanda, Hindistanda, Pakistanda, Hytaıyň türki halklarynyň ıaşaıan ıerlerinde we beıleki musulman ıurtlarynda her ıyl uly dabara bilen bellenip gelnipdir.
Abu Reıhan Biruny «Gadymy halklardan galan ıadygärlikler» atly eserinde hem Nowruz baıramy hakynda gyzykly maglumatlary getirıär. Onuň bellemegine görä, mart aıynyň 21-ine älem giňişligindäki Günüň gyzgyn şöhlesi İer ekwatorynda dik düşıär. Abu Reıhan Birunynyň öz eserinde: «Nowruz gününde bir sagat bar, şol sagatda wagtyň çarhy älemi janlandyrmaga howlugıar. Ol günüň iň bagtly sagatlary, Günüň şöhlesiniň dik düşüp ugran sagatlarydyr» diıip belleıär. Oguz hanyň döwründen bäri türkmen halkynyň nesilme-nesil alnyp gaıdylan ıyl sanawy hem bolupdyr.
Bahar baıramy barada Hytaıda ıaşaıan türki halklaryň edebi çeşmelerinde hem gyzykly rowaıatlar getirilıär. Onda Nowruz baıramyna ilki «İaz baıramy» diılip aıdylıar. Hytaıyň Gündogarynda ıaşaıan türki halklar hem Nowruz-bahar baıramyny uly dabara bilen belläp geçıärler. Hytaıda ıaşaıan türki halklar hem bu Nowruz baıramynda goňşy-goňşa baryp, süıjülik paılap, täze baharyň nyşany hökmünde täze baıramçylyk egin-eşiklerini geııärler. Olar Nowruzda ot ıakyp giň tegelenişip, oglan-gyzlar iki hatar bolup oduň daşyndan aılanyp, türkmenleriň edil «Küştdepdi» tansyna meňzeş hereketleri ıerine ıetirıärler. Olar şol hereket pursadynda Nowruz baıramy bilen bagly aıdymlary aıdıarlar.
Umuman, türkmen halkynda hem Nowruz baıramyny bellemek dessury milletiň nesilbaşysy hasaplanıan Oguz han türkmeniň eııamyndan gözbaş alyp gaıtmak bilen, türkmen halkynyň şanly taryhynyň dowamynda bellenilip gelindi.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň milli däp-dessurlarymyzy dikeltmeklik ugrunda alyp barıan taısyz tagallalary netijesinde türkmen halky Nowruz baıramynyň öňüsyrasynda oňa ıokary derejede taııarlyk görıär. Älem-jahanyň röwşen reňklere beslenen günlerinde täze umytlaryň baıramy — Milli Bahar baıramyny halkymyz uly dabara bilen giňden belläp geçıär we Nowruz baıramy bilen baglanyşykly käbir däp-dessurlar gadymdan bäri ıerine ıetirilip gelinıär. Bu baıramçylygy täze egin-eşikler bilen garşylamak indi däbe öwrüldi. Hatda gadymy döwürlerde hem Nowruz mynasybetli şol gün daıhanlar hiç hili ekin işlerini ıerine ıetirmändirler. Olar öz wagtlaryny diňe dost-ıarlary, dogan-garyndaşlary bilen duşuşmaga sarp edipdirler. Baıramçylyk günleri adamlar biri-birine gowudan-gowy arzuwlary edıärler. Biri-birlerine süıji-süıji tagamlary hödür-kerem edıärler. Toı saçaklary dürli tagamlar, gök otlar, süıji önümler bilen bezelıär. Bu baıramçylykda süıji tagamlar näçe köp taııarlanylsa, Nowruzyň şonça-da bereketli boljakdygyna ynanylyp, türkmen çöregi, petir, ıagly petir, külçe, pişme, börek, gowurdak, dograma, etli çörek, gatlama, palaw ıaly iımitdir tagamlar taııarlanylypdyr.
Nowruz baıramyny bellemek bilen bagly her bir halkyň özüne mahsus käbir däp-dessurlary hem bar. Türkmenlerde ol, esasan hem, şaman oduny ıakmak bilen baglanyşykly bolupdyr. Nowruzda şaman oduny ıakyp, onuň üstünden bökseň, bar günäleriň dökülermiş diılip yrym edilipdir. Pent-nesihat bilen birek-birekden öıkeli adamlary ıaraşdyrypdyrlar, «İaz ıuwundysy gyşa gatyk» diıip, aıawlylygy sargyt edipdirler. Nowruz bilen bagly edep däpleri nesilden-nesle geçip, häzirki günlerimize çenli dowam edip gelipdir.
Serdar MAŞARYKOW, Türkmen döwlet medeniıet institutyn