YayınlayanEngin Ünal Değiştirilmiş 1 yıl önce
2 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 İdeal yanmanın genel formülü; C X H Y + (x+y/4)O 2 + ISI ↔ xCO 2 + y/2H 2 O + ISI şeklindedir. Yanıcı maddeyi yeterli oksijenli ortamda karakteristik tutuşma sıcaklığına kadar ısıtan bir ısı kaynağı yanma reaksiyonunu başlatmaktadır. Bu reaksiyondan ayrıca ısı enerjisi açığa çıkmaktadır. YANGININ VE YANMANIN TANIMI YANMA :Yanıcı maddenin tutuşma sıcaklığında ısıtıldığında oksijenle verdiği ekzotermik zincirleme reaksiyondur. Yanma ısı ve ışık üreten hızlı bir oksidasyondur. YANGIN : Katı, sıvı veya gaz halindeki yanıcı maddelerin kontrol dışı yanma olayına denir.
3 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 Yanma, yanıcı maddelerin belirli bir ısı seviyesinde, oksijenle birleşmek suretiyle kimyasal reaksiyona girmesi olayıdır. Yanma olayının oluşabilmesi için; yanıcı madde, ısı ve oksijenin bir arada bulunması gerekir. YANMA
4 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 YANMA ÇEŞİTLERİ 1.YAVAŞ YANMA 2.KENDİ KENDİNE YANMA 3.HIZLI YANMA 4.PARLAMA – PATLAMA ŞEKLİNDE YANMA
5 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 1)Yanıcı maddenin bünyesi itibarıyla, yanıcı buhar veya gaz meydana getiremediği halde; 2)Yeterli ısının olmaması halinde; 3)Yeterli oksijenin olmaması halinde; yavaş yanma meydana gelmektedir. YAVAŞ YANMA (oksidasyon)
6 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 Özellikle bitkisel kökenli yağlı maddeler normal hava ısısı ve oksijeni, içinde kolaylıkla oksitlenmekte ve bu oksitlenme sırasında gittikçe artan ısı bir süre sonra alevlenmeye yetecek dereceyi bularak maddenin kendiliğinden tutuşmasına neden olmaktadır. Örneğin bezir yağına bulaştırılmış bez parçası. KENDİLİĞİNDEN YANMA Yavaş yanmanın zamanla hızlı yanmaya dönüşmesidir.
7 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 1) ALEVLİ YANMA: yanmanın bütün belirtileri (alev, ısı, ışık, korlaşma) ile oluştuğu bir olaydır. Meydana gelen yanıcı buhar ve gazlar oksijenle birleşirken alev meydana getirirler. 2) KORLAŞMA : Katı maddelerde yangının son evresinde meydana gelen yüksek ısıdaki alevsiz yanma şeklidir. (Gazı alınmış kok ve odun kömürleri, sigaranın yanışı gibi) HIZLI YANMA
8 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 Patlama: İdeal karışımda tutuşan parlayıcı maddenin çok hızlı ve kontrol edilemeyen enerji açığa çıkarmasıdır. Patlama şiddeti olayın gerçekleştiği mekanın kapalılık durumu ile doğru orantılıdır. Çok hızlı bir gaz genişlemesi ile genellikle ısı açığa çıkmasıyla meydana gelen bir kimyasal reaksiyondur. Örnek: basınçlı tüpteki gazın ısınarak patlaması. PARLAMA-PATLAMA ŞEKLİNDE YANMA Parlama: Parlayıcı maddelerin hava ile karışımlarının küçük bir kıvılcımla birden alevlenerek hızla yanmasıdır. Örnek: benzin buharının parlaması.
9 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PARLAMA-PATLAMA OLUŞUMU Parlama: ocakta gazı açtıktan 1-2sn sonra çakmağın çakılmasıyla yanmanın başlaması vb. Patlama: gaz kaçağından dolayı birikmiş gazın ateşleyici bir kıvılcımla karşılaşması sonucu hızlı yanma sonucu genleşme.
10 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PARLAYICI MADDELER  Parlayıcı Maddeler: Normal şartlar altında buharlaşabilen veya gaz halinde bulunan ve tutuşma noktası düşük olan sıvı ve gazlara parlayıcı madde denir. Bu maddeler kolayca tutuşurlar, güç söndürülür ve büyük hızla yanarlar. Örnek: benzin, alkol, aseton, toluen, ksilen –Çok kolay alevlenir maddeler –Kolay alevlenir maddeler –Alevlenir maddeler
11 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAYICI GRUPLARI A- Klorat, Perklorat vb. patlayıcılar, B- Dinamit, Nitrogliserin, Nitroselüloz vb. patlayıcılar, C- Potasyum Nitrat içeren Barut Vb. patlayıcılar, D-Amonyum Nitrat ihtiva eden patlayıcılar TANIMLAR PARLAYICI SIVI: Parlama noktası 38 º C’nin altında olan sıvılar TEHLİKELİ SIVI: Parlama noktası 38 º C’nin üstünde olan sıvılar PATLAYICI MADDE: Bir ısı kaynağı ile temas etmesi durumunda ısı, basınç ve ses etkisi ile patlayan maddelerdir.
12 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 SON DERECE PARLAYICI : parlama noktası < 0 ºc olan sıvılar ÇOK PARLAYICI : parlama noktası < 21 ºc olan sıvılar PARLAYAN SIVILAR : aseton, benzen, hekzan, ksilen, karbonsülfür, metilalkol, benzin..... PARLAYAN KATILAR : fosfor pentaklorür, magnezyum....... PARLAYAN GAZLAR: asetilen, metan, etan, propan, flor, hidrojen
13 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAYICI ORTAM Yanıcı maddelerin (gaz, buhar ve tozların) hava ile karışarak oluşturduğu, herhangi bir tutuşturucu kaynakla yanabilen ortamdır. Örneğin: LPG tüpü gaz kaçırdığında LPG ortama yayılır. Herhangi bir tutuşturucu kaynakla (örneğin sigara ile) temasında yanma ve buna bağlı çok hızlı bir gaz genişlemesi ile PATLAMA olur. İşte, gaz kaçağı olan mutfak bir PATLAYICI ORTAMDIR.
14 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 Parlayıcı sıvıların buharları hava ile uygun oranlarda birikir ve bir tutuşturma kaynağıyla karşılaşırsa hızlı bir yanma veya patlama meydana gelir. Uygun oran parlama veya patlama aralığıdır. PATLAMA LİMİTLERİ
15 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAMA LİMİTLERİ MADDE Alt Patlama Sınırı LEL % Üst Patlama Sınırı UEL % Amonyak1625 Aseton2,612,8 Asetilen382 Benzin1,37,1 Hekzan1,17,5 Hidrojen sülfür444 Metan515 Etan3,212,5 Propan2,49,5 Metil alkol7,336
16 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 Ortamda yanıcı madde varken çalışma yapılması zorunlu ise; SeviyeFaaliyet %(0-5) LELGiriş izni verilir. Kıvılcım çıkaran işler yapılabilir. %(5-10)LEL Ölçmeye devam edin, kıvılcım çıkaran tüm faaliyetleri durdurun. Kıvılcım çıkarmayan çalışmalar yapılabilir. %(10-25)LELOlağanüstü dikkat gerektiren durum. Giriş izni verilmez. ≥ %25 LEL Patlama tehlikesine yaklaşıldığını gösterir. Çalısma alanı havalandırılır ve gerekiyorsa terk edilir.
17 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAMANIN SINIFLANDIRILMASI Patlama olayını patlayan maddenin cinsine göre 5 ana grupta inceleyebiliriz: PATLAMA Gaz Toz Katı madde Kimyasal madde Basınç (patlamaları) Metalik Toz Organik Toz
18 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 TOZ PATLAMALARI Toz Patlamaları’nın oluşması için ise spesifik özel şartların gerçekleşmesi gerekmektedir. En çok toz patlamalarına gıda sektöründe rastlanmaktadır.
19 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 KİMYASAL MADDE PATLAMALARI Kimyasal Madde Patlamaları ise, genellikle kimyasal reaksiyonlar ile başlarlar. Gerek kullanılan hammaddelerin, gerekse yarı mamul ve mamul maddelerin depolanması, taşınması ve kullanım safhasında istenmeyen bir şekilde farklı kimyasallarla karşılaşılması veya farklı ortamlarda bulunması, oluşabilecek reaksiyonlar sonucu bazen vahim olaylara sebep olmaktadır.
20 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 BASINÇ PATLAMALARI Basınç Patlamalarına sebep olan basınçlı kaplar ve sistemler küçük-büyük sanayinin her çeşidinde değişik boyutlarda bulunan sistemlerdir. İçlerinde zaman zaman parlayıcı, patlayıcı gaz ve buharlar da bulundurulan bu sistemler, sadece hava veya su, ya da su buharı da ihtiva etseler patlama riski taşırlar. Basınç altındaki sistemlerde, basınç sebebiyle patlama riski içlerinde sıvı veya gaz bulunması ile ilgilidir.
21 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PARLAYICI GAZ PATLAMALARI Gaz patlamaları normalde basınç patlamalarıdır. Ancak bu patlamanın olabilmesi için gazın içinde bulunduğu kabın basıncını yükseltecek bir unsur bulunmalıdır. Bu unsur genellikle tanktan sızan gazın tutuşması sonucu oluşan parlama ve yangın olmaktadır. LPG ve benzin için yanma limitleri yaklaşık %2-8 dir. Sızan gaz yere doğru akarak birikir. Bir ısı kaynağı ile karşılaşınca tutuşur
22 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAMA RİSKİNE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER ► Patlayıcı ortam oluşmasını önlemek, ► Yapılan işlemlerin doğası gereği patlayıcı ortam oluşmasının önlenmesi mümkün değilse patlayıcı ortamın tutuşmasını önlemek, ► İşçilerin sağlık ve güvenliklerini sağlayacak şekilde patlamanın zararlı etkilerini azaltacak önlemleri almak.
23 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAMA RİSKİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ ► Patlayıcı ortam oluşma ihtimali ve bu ortamın kalıcılığı, ► Statik elektrik de dahil tutuşturucu kaynakların bulunma, aktif ve etkili hale gelme ihtimalleri, ► İşyerinde bulunan tesis, kullanılan maddeler, prosesler ile bunların muhtemel karşılıklı etkileşimleri, ► Olabilecek patlamanın etkisinin büyüklüğü.
24 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAYICI ORTAM OLUŞABİLECEK YERLER A) ASGARİ GEREKLER İŞARETLER Özel önlem alınmasını gerektirecek miktarda patlayıcı karışım oluşabilecek yerler aksi kanıtlanmadıkça patlayıcı ortam kabul edilir Organizasyon önlemleri Çalışanların eğitimi Yazılı talimatlar çalışma izni Patlamadan korunma önlemleri Tehlikeli ortamın önlenmesi Uygun donanım Kıvılcım kaynaklarına önlem Uyarı sistemi Uzman tahliye sistemi Güç kaynakları B) EKİPMAN VE KORUYUCU DONANIM EX PATLAYICI ORTAM
25 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 Patlayıcı Ortam Oluşabilecek Yerlerin Sınıflandırılması BÖLGE 0 sürekli olarak uzun süre sık BÖLGE 1 ara sıra BÖLGE 2 ihtimali olmayan çok kısa Gaz, buhar ve sis halindeki parlayıcı maddelerin oluşturduğu patlayıcı ortamlar BÖLGE 20BÖLGE 21BÖLGE 22 Havada bulut halinde bulunan yanıcı tozların oluşturduğu patlayıcı ortamlar
26 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAMANIN ÖNLENMESİ 1. Patlayıcı ortam oluşmasını önlemek Patlayıcının kaza veya kaçak ile ortama yayılmasını önleyici tedbirlerin almak (kapalı sistem) Yanıcı sıvı ve gazları küçük miktarlarda kullanmak Boru eklerini en az seviyede tutmak, kaçak olmaması için tedbir almak Cihazların yanlış işletilmesinden, kırılma veya aşınmalardan meydana gelebilecek kaçaklara tedbir almak Sürekli kontrol ve basınç testi uygulamak Gaz detektörleri ile kaçakları belirlemek, detektör ve alarm sistemi kurmak Otomatik gaz kesiciler kullanmak.
27 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAMANIN ÖNLENMESİ 2. Patlayıcı ortamın tutuşmasını önlemek  Tercihen açık havada çalışmak.  Zemin ya da çukur yerlerde çalışmamak.  Çalışma ortamını uygun ve yeterli şekilde havalandırmak. Havalandırma ile çalışma ortamında patlama limitlerinde karışım meydana gelmesi önlenecektir.
28 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAMANIN ÖNLENMESİ 3.Tutuşturucu kaynakların kontrolü  Açık alev kullanılmaması,  Sigara, çakmak ve kibrit kullanılmaması,  Kıvılcım çıkarmayan el aleti ve malzeme kulanılması,  Isıl işlemlerin kontrolü,  Uygun elektrik tesisatı ile çalışma (ex-proof-kıvılcım çıkarmayan- malzeme kullanımı, anti-statik ayakkabı giyilmesi, topraklama, statik elektrik kontrolü gibi)  Sıcak yüzeyler, açık alev, ateş, kor…
29 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 PATLAMANIN ÖNLENMESİ Statik Elektriğin Önlenmesi  Statik elektrik biriken yerde yeterli iletkenlikte bir toprak bağlantısı olmalıdır. Böylelikle yük tehlikesizce toprağa boşaltılabilir.  Topraklama iletkeni yeterli hızla yükü toprağa boşaltmaz ise yük birikimi giderek artar ve boşalma kıvılcım atlaması şeklinde olur. Bu nedenle toprak bağlantısı yeterli iletkenlikte olmalıdır. Statik Elk Yakıt.wmv
30 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 GEMİ İNŞAATINDA PARLAMA-PATLAMA Tehlikeler  Parlayıcı maddeler içerebilen kapalı ya da az havalandırılmış ortamlarda çalışma,  Kaynak işleri,  Gaz kaçakları,  Çevreden gelebilecek gaz ve/veya buharlar.
31 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-1  Eğer kapalı alanda iş yapılacak ise, işe başlamadan önce çalışma yapılacak alanın temiz olup olmadığı MUTLAKA ölçümlerle kontrol edilmelidir.  Ortam kirli ise önce havalandırılmalıdır.  Boya işleminden sonra solvent buharlarının tamamen temizlenmesi için havalandırmaya devam edilmelidir.
32 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-2  Kaynak yapılacak yerin etrafı kıvılcım sıçrama riskinin önlenmesi için paravanla çevrilmelidir.
33 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-3  Kolay tutuşabilecek malzemelerin üzeri örtülmelidir.  Parlayıcı madde kaplarından olabilecek kaçaklar/delikler kontrol altına alınmalıdır.
34 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-4  Yanıcı ve parlayıcı maddeler çelik dolapta veya yanmaz kaplarda saklanmalıdır.
35 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-5  Oksijen (yakıcı gaz) ve yanıcı gaz tüplerinin başlıkları, birbirine takılamayacak ve ayrıca başka tür gaz tüplerine de uygun olmayacak şekilde olmalıdır.  Gaz hortumları ile tüpler arasında alevin geri tepmesini önleyici çek-valf bulunmalıdır.
36 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-6  Çatlak, kırık ve ekli hortumlar kullanılmamalıdır.  Hortumla ve tüp bağlantıları kelepçe ile yapılmalı, bağlamada tel kullanılmamalıdır.
37 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-7  Gaz hortumları, periyodik olarak kontrol edilmeli,kaynak sırasında sıcak metal parçalarından uzak tutulmalıdır.
38 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-8  Metal ekipmanın topraklanmış olması gereklidir.  Ayakkabı, giyecek ve kişisel koruyucular kıvılcım çıkarmayacak cinsten olmalıdır.
39 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-9  Asetilen gazı iletim hatlarında, bakır boru ve bakırdan yapılmış parça ve aksam kullanılmamalıdır.
40 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-10  Tüp vanaları,yağlı el ile açılıp kapatılmamalıdır.  Tüpler takım arabasında bağlı olarak bulundurulmalı ve taşınmalıdır.  Tüpler sabit bir yerde bulunduruluyor ise, dik ve bağlı olmalıdır.  Tüpler ayrı renkte boyanmış olmalıdır.  Tüpler, doğrudan güneş ışığından etkilenmeyecek şekilde, gölgede ve çevre emniyeti sağlanmış uygun alanlarda depolanmalıdır.  Yanıcı ve yakıcı gaz tüpleri ayrı bölmelerde depolanmalı.  Boş ve dolu tüpler ayrı bölümlerde depolanmalıdır.  Tüpler bu depolarda dik, koruyucu başlıkları takılı ve bağlı olarak bulundurulmalıdır.  Tüpler dik veya tüp arabasında taşınmalı,yatırılarak fork-lift üstünde taşınmamalıdır.
41 Çalışma Ortamı Gözetimi-2013 ÖNLEMLER-11  Patlayıcı ortamlara ve patlayıcı ortam oluşturabilecek yerlere uyarı işareti koyulmalıdır.