Sosyal Algı - İzlenim Oluşturma | /dev/null Web Günlüğü
Davranışlardan Kişilik Özelliklerini Çıkarsama: Karşılaştığınız bir kişinin görünüş, davranış, hatta mimik ve jestleri gibi gözlenebilir özelliklerinden; hızla, onun nasıl bir insan olduğuna yani kişilik özelliklerine ilişkin çıkarımlarda bulunmaya yöneliriz.
Gruplama - Sınıflara Ayırma: Cinsiyet, ırk ve toplumsal sınıf gibi gruplara ayırma da algılamamızı etkiler. Biz başkalarındaki ayırıcı bir özelliğe tepki verirken; çok kez onu, bir grup veya sınıfın parçası olarak algılarız. Uzun saçlı ve makyajlı birinin kadın olarak algılanması gruplamaya örnektir.
Bağlamın Etkisi: Toplumsal algı bağlamdan da etkilenmektedir. Bağlam etkisi iki şekilde olabilmektedir. Zıtlaştırma Etkisi ve Benzeştirme Etkisi.
Zıtlaştırma Etkisi: Çevresel bağlam dışında yargılar üzerindeki yanlılık etkisi anlamına gelmektedir. Çok çirkin bir fotoğrafın hemen sonrasında gösterilen normal güzellikte bir resim, olduğundan daha güzel olarak algılanır. Buna zıtlık etkisi denilmektedir.
Benzeştirme Etkisi: Zıtlaştırma etkisine karşılık çok çekici birinin fotoğrafıyla, daha az çekici birinin fotoğrafının birlikte gösterilmesi; az çekici olanın, olduğundan daha çekici olarak algılanmasını sağlayacaktır. Buna da benzeştirme etkisi denilmektedir.
Biz insanların görünüş ve davranışlarından; hızla onların kişilikleri hakkında çıkarsamalarda bulunmaya geçeriz. Bu ayrı ayrı çıkarsamaları genel bir izlenim bütünlüğüne nasıl dönüştürebiliyoruz. İzlenimleri bütünleştirmemizi sağlayan mekanizmalar:
Değerlendirme: Değerlendirmelerimiz iyilik-kötülük, sevimlilik-sevimsizlik, temizlik-pislik, incelik-kabalık nitelemeleridir. Ya da bir kişiyi seviyor muyuz, yoksa sevmiyor muyuz?
Olumsuzluk Etkisi: Olumsuz kişilik özelliği ya da özelliklerinin, birey hakkındaki genel izlenime olan etkisinin olumlu olanlardan fazla olmasına olumsuzluk etkisi denilmektedir. "Bir insanın adı çıkacağına canı çıksın"
Olumluluk Yanlılığı: Biz insanları olumlu değerlendirme eğilimindeyiz. Bu olgu olumluluk yanlılığı olarak isimlendirilmektedir.
Duygusal Bilgi: Bir insandaki mutluluk duygu durumu, onun özellikleriyle ilgili izlenim edinmeyi kolaylaştırmaktadır.
Anlam Yükleme: Bir kişi hakkında edinilen her yeni bilgiye yüklenen anlam; o kişi hakkında önceden bilinen bilgilere bağlı olarak değişmektedir.
Tutarlılık Yükleme: Eğer bir insanı başlangıçta sevmişsek onu çekici, akıllı, cömert, becerikli vb özelliklere sahip biri olarak varsayarız.
Şemalar: Başkaları hakkındaki bilgileri genellikle, onların ait olduğu sınıflara ilişkin kalıp yargı ve peşin hükümleri kullanarak işleriz. Şemalar karmaşık bilgileri işlemeyi kolaylaştırır.
Davranışa Neden Yükleme
Başkalarıyla ilgili olarak yaptığımız en önemli çıkarsamalardan birisi, onların bazı şeyleri neden yaptıkları ya da yapmadıklarıyla ilgilidir.
Yükleme Kuramı (Affetme Kuramı): Olayların ya da davranışların nedenlerine ilişkin izlenim oluşturmaktır. "Bayram değil seyran değil, eniştem beni niye öptü?"
Uygun Çıkarsamalar Kuramı: İnsanların gösterdiği davranış o anki koşullar nedeniyle mi yoksa koşullar öyle gerektiğinden mi yapıldı bunu açıklayan kuramdır. "Dost acı günde belli olur" , "İyi dost zor günde belli olur."
Nedensellik Yükleme: İnsanların yaptıkları ya da yapmadıkları şeylerin (davranışlarının) nedenlerini anlamaktır.
Birlikte Değişim Kuramı: Bir şeyin bir davranışın nedeni olabilmesi için; davranış olurken olması, o davranış olmadığında da olmaması gerekir. Birlikte değişim kuramına göre; nedensellik yüklemelerinde bulunurken, üç tür bilgiden yararlanılmaktadır. Bu bilgiler "tutarlılık bilgisi", "belirginlik bilgisi" ve "yaygınlık bilgisi"dir.
Tutarlılık Bilgisi: Davranış zaman içerisinde ve farklı koşullarda değişiyor mu? Yağız'ın öğretmeniyle ilgili düşüncelerinde; zaman içerisinde herhangi bir değişme oluyor mu yoksa hep aynı mıdır? Yani öğretmeni beğenmediği zamanlar da oluyor mu?
Belirginlik Bilgisi: Bir durum karşısında gösterilen tepkinin o duruma mı özgü olduğuna yoksa benzer bütün durumlarda da gösteriliyor olup olmadığına bakılır. Yağız; öğrenci olarak bütün öğretmenlerini değil de belli bir öğretmeni mi çok beğendiğini söylüyor? Ya da izlediği bu korku fil mi için mi berbat diyor; yoksa korku filmlerini genel olarak mı sevmiyor?
Yaygınlık Bilgisi: Yukarıdaki öğretmen ve film örneğini kullanırsak; başkalarının da o öğretmenle ya da o filmle ilgili değerlendirmeleri Yağız'la benzeşiyor mu? Onlar da öğretmeni daha çok beğeniyor, filmi beğenmediklerini mi söylüyorlar?
Yükleme Sürecinde Yanlışlıklar
İnsanlar bir davranışın nedenini ya da nedenlerini açıklarken ussal ve mantıklı bir süreç izlemektedirler. Yani, davranışta bulunan kişiye ve ortama-koşullara ilişkin bilgilerimizi kullanarak niçin öyle davranıldığı konusunda çıkarsamada da bulunuruz.
Temel Yükleme Hatası: Bir insanın yaptığı bir davranışı; içinde bulunduğu koşullarla değil de onun genel eğilimleri ile yani kişilik özellikleri ve tutumlarıyla açıklama eğilimi, temel yükleme hatası olarak isimlendirilmektedir.
Oyuncu-Gözlemci Yanlılığı: Oyuncu, bir davranışta bulunan, gözlemci ise onun davranışına tanık olan kişidir. Biz, başkalarının yaptığı hataları onların içsel özellikleriyle; kendimiz aynı hatayı işlediğimizde bunu durumsal faktörlerle açıklama eğilimindeyiz. Empati yapılabildiğinde etkisi azalmaktadır.
Yanlış Yanlılık Bilgisi: insanlar herkesi kendisi gibi bilmektedirler. İnsanların kendi davranış ve düşüncelerinin yaygınlığını-paylaşıldığını abartma eğilimi yanlış yaygınlık bilgisi olarak bilinmektedir. "Kişiyi nasıl bilirsin, kendim gibi bilirim" - "Herkesi kendin gibi mi biliyorsun?"
Kendine Hizmet Eden Yükleme Yanlılığı: Başarıdan pay çıkarıp, başarısızlıktaki sorumluluğu yadsıma eğilimine, kendine hizmet eden yükleme yanlılığı denilmektedir. İnsanlarda başarıyı sahiplenme, başarısızlığın sorumluluğunu ise başkalarına yükleme eğilimi oldukça yaygındır. Örneğin öğrenciler sınavda iyi not aldıklarında bu kendi başarılarıdır; kötü not aldıklarında ya sorular çok zordur, ya da öğretmen zayıf vermiştir.
Sosyal Algının ilk basamağı izlenim oluşturmadır.
Kişisel Özellik çıkarsamalarında öne çıkan boyutların ilki entellektüel düzeydir, ikincisi toplumsal niteliklerdir.
Toplumsal algının en temel boyutu değerlendirmedir.
Yükleme Kuramı (Affetme Kuramı) Fritz Heider tarafından geliştirilmiştir.
Heider'e göre davranışın nedenleri çevresel ya da kişisel faktörlere yüklenebilir.
Gönderen /dev/null Web Günlüğü zaman: 13:15