Ata-babalarymyzyň synmaz döwletleri gurup, taryhda uly üstünlikleri gazanmaklary harby hünäre ussat il-ulus bolandygyndan gelip çykıar. Bu ildeşlerimiziň öz döwrüniň diıseň kämil ıaraglarynyň eıesi bolandyklaryna taryhy ıazuw çeşmeleri, arheologik gazyp agtaryşlaryň netijesinde çykarylan tapyndylar hem şaıatlyk edıärler. Şu makalada ildeşlerimiziň harby kär-mesleginde ulanan sanjylıan ıaraglary barada söhbet etmekçi.
Sanjylıan ıaraglar – ıakyn aralykda söweş çaknyşyklary amala aşyrylanda duşman esgerini sanjyp ıaralamakda ulanylan harby enjamlardyr. Bu ıarag belli bir aralykdan garşydaşa tarap zyňlyp hem ulanylypdyr. Halk içinde bu ıarag ulanylanda «dürtülip ıaralandy», «bedenine sapladym» ıada «zyňyp çümdürdim» şekilinde dile getirilmesi-de bar. Sanjylıan ıaraglar adamzadyň müňlerçe ıyllardan bäri ulanyp gelıän gadymy ıarag görnüşidir. Ynsanyıet taryhynyň has irki çaglarynda, ıagny ilki durmuş adamsynyň daşy işläp bejerip, gural ıasamagy öwrenen we misi eredip almagy öwrenen eııamlarynda dürtülip ıa-da sanjylyp ulanylıan ıaraglaryň uçlary daşdan ıasalypdyr. Gadymy adamlaryň bürünçden gural ıasap başlan eııamynda bu ıaraglaryň uçlary bürünçden, demir eredip almagy öwrenen döwürlerinden soňky zamanlarda bolsa demirden çümüji uly «demirenler» ıasalyp, ıarag uçlaryna dakylypdyr. Ildeşlerimiz ıaıyň oky bolan peıkamyň ujundaky uçluja çümüji demir bölegini hem «demren» ıa-da «temren» diıip atlandyrypdyrlar.
Sanjylıan ıaraglaryň taryhda iň meşhur bolan nusgasy naızalardyr. Taryhyň has irki döwürlerinden bäri adamogly tarapyndan ulanylyp gelnen naıza ıaragy barada sözlüklerde şeıle kesgitleme berilıär: «Irki wagtlarda uzyn agajyň ujuna (demir tyg-K.B.) berkidilip ulanylan çiş görnüşli sowuk ıarag». [5. 61 s.] Naıza iki bölekden, dürli uzynlykda ıasalan agaç sapdan (tutardan) we ıiti uçly tygdan emele gelipdir. Atalarymyz naızany uruşdadyr türgenleşikde diıseň kämil ulanyp bilıän, ıagny, «oınap bilıän» goşun esgerine «naızaçy» ıa-da «naızabaz» diıipdirler. Ildeşlerimiz geçmişde naızany söweşlerde ussatlyk bilen ulanmaklygy başarypdyrlar, halk içinde ady illeridir ıurtlary aşan naızabazlar bolupdyrlar. Beıik akyldar şahyrymyz Magtymguly Pyragy «Öňi-ardy bilinmez» atly şygrynda:
«Üç müň naızabazy bardyr nökerden, Tört müň pildary bar gala ıykardan,...» [3. 103 s.] diıip ıazıar.
Naızanyň geçmişde ildeşlerimiz tarapyndan örän gereklenen sowuk ıarag bolandygyny oguznamalarymyzdyr dessanlarymyzdan hem bilip bolıar. «Görogly» şadessanynda Yspyhana ıarag edinmäge gideninde ussatlyk görkezip, «kişiniň gözüniň ıagyny iııän, ıaşyl naızany» alyp gelen Görogly beg (şadessanyň «Kyrk müňler» şahasynda) türkmeniň at üstünde naıza oınaışyny ıigitlerine şygyr bilen şeıle beıan edıär:
«Atlar aıdar, men bökerem,
Naıza aıdar men sökerem,
Pürkdürip ganlar dökerem,
Atym ıyndam bolan çagda.» [4. 394 s.]
İene Görogly beg Mustapa beg bilen aıdyşygynda: «Ozal maňa naıza tutdyň, Dön söweş et, Mustapa beg!» diııär. [4. 238 s.] Geçmişde ildeşlerimiz naızalary uzynlygyna görä dürli atlandyrypdyrlar, munuň şeıledigini şol köne döwürlerden biziň döwürlerimize gelip ıeten oguznamalarymyzdyr dessanlarymyzdan öwrenip bolıar.
Gönder. «Gönder» diılip – oguznamalarda «altmyş tutam» uzynlykly naıza aıdylypdyr. «Däde Gorkut» eposynyň «Salyr Gazanyň öıüniň ıagmalandygy boıynda» Garajyk çopan Salyr Gazana: «Altmyş tutam gönderini ber maňa» [8. 31 s.] diııär. «Däde Gorkut» eposynyň ıene bir ıerinde bolsa «Çaldygyňa gara polat öz gylyjyň gädilmesin!, Dürtüşeňde ala gönderiň kiçelmesin (ufanmasyn)!» diılen setir bar.
Bu setirlerde agzalıan gönder bilen beıleki sanjylıan ıaraglarda ediläıjek hereketden biraz uzagrakda duran duşman atlysyny atdan agdarmak oňaıly bolupdyr. İaragyň umumy uzynlygy ıokarda agzalyşy ıaly, adam eliniň aıasynyň «altmyş tutumyna» deň bolupdyr. Bu sanjylıan ıarag at üstünde ortaragyndan tutulyp ulanylypdyr. Türkmenleriň atly oıunlarynyň biri bolan «Äragdarma» oınunyň bir görnüşi «gönderleme» diılip atlandyrylıar eken. «Gönderleme» oıny söweşleriň gidip duran mahalynda bu ıaragy nähili ulanmalydygyny öwredıän türgenleşik oıny bolupdyr. [6. 7376 s.] «Gönder» sözi «göni ugrukdyrmak», «göni sançmak» manysyndadyr. Hormatly Prezidentimiz türkmenleriň atly oıunlarynyň geçmişde we şu günde halkymyz üçin möhüm ähmiıetiniň bardygyny «Mertler Watany beıgeldıär» atly eseriniň «Atly gerçek» babynda takyk belläp geçıär. [1. 85115 s.s.]