Ahlakçı, filozof, tarihçi
Mehmet Zahit Tiryaki. "İbn Miskeveyh". İslam Düşünce Atlası. https://www.islamdusunceatlasi.org
Mehmet Bayraktar. “İbn Miskeveyh” DİA. c. 20. İstanbul: TDV, 1999: 201-208.
Müfit Selim Saruhan. İbn Miskeveyh Düşüncesinde Tanrı, Alem ve İnsan. Ankara İlahiyat, 2010.
Serap Kılıç. İbn Miskeveyh ve Ezeli Hikmet. İstanbul: İnsan Yayınları, 2012.
Ebu Ali Ahmed b. Muhammed b. Ya'küb b. Miskeveyh el-Hazin
d. 320/932, Rey
ö. 421/1030, İsfahan
Ahmed b. Kamil
Ebu Süleyman es-Sicistani
Ebu Tayyip er-Razi
Felsefe, matematik, tıp gibi çeşitli alanlarda eser vermekle birlikte daha çok tarihçi, filozof ve ahlakçı olarak dikkat çeken İbn Miskeveyh, 320/932’de Rey’de doğmuş, 421/1030’de İsfahan’da vefat etmiştir. Ahmed b. Kamil, Ebu Süleyman es-Sicistani, Ebu Tayyip er-Razi, İbnü’l-Hammar gibi hocalardan çeşitli ilimler tahsil eden İbn Miskeveyh, daha çok Eflatun, Aristoteles, Proclus, Kindi, Farabi gibi isimlerin etkisinde kalarak felsefe yapmıştır.
Tanrının varlığını ispat, tanrı-alem ilişkisi, kozmik varlıkların hiyerarşisi gibi konular onun metafizik bağlamda ilgilendiği konular olarak gözükür. İbn Miskeveyh, tanrının varlığının ispatı noktasında hareket delilini önemser. Fakat tanrının sıfatları hakkında yapılabilecek bir konuşmanın dilinin negatif olacağını düşünür. Tanrı-alem ilişkisini ise sudur teorisiyle açıklar. Fakat İhvan-ı Safa’da gördüğümüz sudur teorisi ile yoktan yaratmayı telif etmeye yönelik bir gayret İbn Miskeveyh’te de görülür. İbn Miskeveyh kozmik varlıklar hiyerarşisini nübüvvet teorisini temellendirme yolunda kullanır. İbn Miskeveyh nübüvvet teorisini ise mütehayyile gücü ile feyz teorisini bir arada kullanarak ve aşağıdan yukarıya doğru gerçekleşen yetkinleşme ile yukarıdan aşağıya doğru gerçekleşen sudur ve feyz sürecini devreye sokarak açıklamaya çalışır.
Psikoloji görüşlerinin temelinde ise nefsin gayrı maddi ölümsüz bir cevher olduğu düşüncesi bulunmaktadır. İbn Miskeveyh bu düşünce ile materyalist bir ruh görüşünü benimseyen Stoacılığa karşıt bir tutum takınmış olur. Mensup olduğu felsefi gelenekte alışılageldiği üzere İbn Miskeveyh de nefsin güçlerini merkeze alan bir psikoloji anlayışı benimser ve üçlü taksimi ifade eder.
İbn Miskeveyh’i İslam felsefesi tarihinde asıl önemli hale getiren alan ahlak felsefesidir. Filozofun tartıştığı ahlak felsefesi meselelerinden birisi ahlakın değişip değişmeyeceğidir. İbn Miskeveyh bu noktada ahlaki eğitimi bütünüyle gereksiz kılmama adına ahlakın değişebileceği fikrini savunur. Bu noktada da nefsin üç temel gücüyle ilişkili klasik dörtlü erdem tasnifini kullanır. İbn Miskeveyh’in Tehzibü’l-Ahlak’da ifade ettiği ahlak anlayışı sonrasında Nasıruddin Tusi, Muhyi-i Gülşeni ve Kınalızade gibi isimlerin ahlakla ilgili eserlerine de etki etmiştir.
Tecâribü’l-ümem ve te‘akibü’l-himem. Kitabın VI ve VII. ciltlerinin tercümesi Kıvamüddin Burslan tarafından yapılmıştır.
Tehzibü’l-ahlak ve tathiru’l-a‘râk. Constantine K. Züreyk (Beyrut, 1966). (İngilizce çeviri: The Refinement of Character (Beyrut 1968) Türkçe çeviri: Ahlak Eğitimi, çev. Abdulkadir Şener, İsmet Kayaoğlu, Cihat Tunç) İstanbul: Büyüyenay, 2013.
El-Fevzü’l-Asgar. (Beyrut (1319) ve Kahire'de (1325) basılan eserin tahkikli neşri A. E A. Fuad (Bingazi 1974) ve Salih Uzeyme (Tunus 1987) tarafından yapılmıştır.)
Risale fi mahiyyeti’l-adl.
El-Lezzât ve’l-Âlâm Ragıp Paşa. 1463.
Risale fi’n-nefs ve’l-akl.