Karadan Denize Evrimin Destanı: Yunusların Evrimi! - Evrim Ağacı
Yunusların Evrimini Daha Yakından Tanımak, Evrimsel Süreçleri Daha İyi Anlamanızı Sağlayabilir!
Yazar Dolphin Academy
Yayınlanma Tarihi 16/01/2020 22:21
Yavrusu ile birlikte bir afalina. | Kaynak: Alpha Coders
Son Düzenlenme 16/01/2020 23:37
Bu türev bir içeriktir. Yani bu yazının omurgası, Dolphin Academy isimli kaynaktan çevrilerek dilimize uyarlanmıştır; ancak "çeviri" içeriklerimizden farklı olarak, bu içerikte orijinal metin birebir korunmamıştır. Anlatım ve konu akışı gibi detaylar Evrim Ağacı yazar(lar)ı ve/veya editörler tarafından güncellenmiş, değiştirilmiş ve/veya geliştirilmiştir. Yazar, kaynaktan alınan metin omurgası üzerine kendi örneklerini, bilgilerini, detaylarını eklemiş; içeriği ve anlatımı zenginleştirmiş ve/veya çeşitlendirmiş olabilir. Bu ek kısımlarla ilgili kaynaklar da, yazının sonunda gösterilmiştir. Metnin omurgasını oluşturan kaynağı, orijinal dilinde okumak için lütfen yukarıdaki bağlantıya tıklayınız. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
Şimdiye kadar yunuslarla ilgili birçok haber okudunuz muhtemelen. Yunusları düşününce aklımıza genellikle bilişsel fonksiyonları, özgürlük ve oyun tutkuları veya gülümsediğini sandığımız sevimli suratları gelir. Bütün hayvanlar gibi yunuslar da insanların ilgisini çekmektedir ama zekalarından kaynaklı gösterdiği davranışlar yunusları daha ilginç kılar.
Etimoloji ve Sınıflandırma
Öncelikle, yunuslar hayvanlar aleminin memeliler sınıfında yer alan Cetacea alt takımında (infraorder) yer alırlar. Cetacea; içinde balinaları, yunusları ve muturları barındıran bir takımdır. Cetacea, Latince bir kelimedir ve biyolojik adlarda "balina" için Latince cetus sözcüğü kullanılır. Cetacea alt takımındaki bütün memeliler "balina" üyesidir.
Taksonomik olarak yunuslar Odontoceti taksonundaki dişli balinalardır. Yani her yunus bir balinadır; ancak her balina bir yunus değildir. Hatta en büyük yunus ise orka veya katil balina diye bilinen Orcinus orca türüdür. Bu konuyu anlattığımız yazımıza buradan ulaşabilirsiniz. Yunuslar ile ilgili gerçekler isimli yazımıza ise buradan ulaşabilirsiniz.
Yaşayan bazı balinaların illüstrasyonu.
Yunus denince akla ilk önce, hala yaşayan Delphinidae (okyanus yunusları), Platanistidae (Hint nehir yunusları), Iniidae (Yeni Dünya nehir yunusları), Pontoporiidae (tuzlu su yunusları) ve soyu tükenmiş olan Lipotidae (baiji veya Çin nehri yunusları) gelir. Yunus olarak adlandırılan 40 tür vardır.
Yunuslar, çift parmaklı toynaklılar olan ve karada yaşayan memelilerin torunlarıdır ve yaklaşık 50 milyon yıl önce bu memelilerden yollarını ayırarak daha çok suda zaman geçirmeye başlamışlardır. Yunusların anatomileri incelendiğinde karmaşık bir evrimsel süreçten geçtikleri anlaşılır. Yaklaşık 50 milyon yıllık evrim sürecinden kalan fosil kanıtları yunusların başlangıçta kara ve suda yaşayan hayvanlar olduğunu gösterir. Daha sonra çoğunlukla suda yaşamaya başlamışlar ve nihayetinde tamamen suda yaşayan deniz memelilerine evrimleşmişlerdir.
Yunusların Evrim Süreci
Yunuslar sınıflandırmada balinalarla aynı takımda yer aldıklarından ataları da aynıdır ve neredeyse aynı evrim yollarını paylaşmışlardır ancak bir süreçte yolları ayrılmıştır. Yunusların balinalardan farklılıklarının farklı ortamlarda yaşamalarından kaynaklı olduğu düşünülüyor.
Balinaların ve yunusların ilk memeli atalarının yaklaşık 50 milyon yıl önce yaşayan Pakicetus cinsi olduğu düşünülüyor. Bu hayvanların yaşadığı bölge ise bugün Pakistan sınırlarında. Bir kurt büyüklüğünde olan bu hayvan kimyasal fosil kanıtlarına göre balık yiyen bir etcil.
Kaliforniya'daki Berkeley Üniversitesi'nin müzesindeki koleksiyonda yer alan Pakicetus kafatası.
1983'te paleontologlar tarafından keşfedilen Pakicetus kafatası balinaların ve yunuslarınki gibi uzun bir kafatasına sahip. Fosil kanıtlar Pakicetus'un balinalara özgü bir özelliği olan bir kulak kemiğine sahip olduğunu gösteriyor.
Modern artiodaktillerin (çift parmaklı toynaklılar olup; geyik, koyun, sığır ve domuzları içerir) kromozomları, kan yapıları, kan şekeri, uterusun şekli ve diş minesinin yapısı balinalar ile benzerdir. DNA kanıtları balinalar ve toynaklı bir hayvan olan su aygırlarının atalarının ortak özellikler taşıdığını gösteriyor. Yani balinaların bugün yaşayan en yakın akrabaları su aygırları olmuş oluyor.
Ambulocetus Yunanca’da yürüyen balina demektir. Yaklaşık olarak 48 milyon yıl önce yaşayan bu hayvanlar yarı sucul memelilerdir. Pakicetus ile karşılaştırıldığında ayakları perdelenmiş, bacakları kısalmış ve omurgalarını arka ayaklarıyla senkronize olarak dalgalı bir şekilde hareket ederek daha iyi yüzücü olmuşlardır.
Hans Thewissen ve ekibinin 1992 yılında ortaya çıkardıkları Ambulocetus fosili.
Alt çene ve kulaktaki evrimsel değişiklikler su altında duyma yeteneklerini arttırmıştır. Gördüğünüz gibi evrim süreci, hayvan popülasyonlarında genetik olarak değişmelere neden olabilir.
İlginç bir şekilde, Ambulocetus'un fosilleşmiş dişlerinin analizi yapıldığında bu hayvanların hem tatlı hem tuzlu sularda yaşamış olduğunu gösteriyor. Bu da günümüz Avustralya’sında yaşayan timsahları hatırlatıyor.
Yaklaşık 45 milyon yıl önce yaşayan Protocetidae ailesi, sudaki yaşama çok iyi adapte olmuşlardır. Georgiacetinae, Protocetinae ve Makaracetinae olmak üzere 3 tane alt aile barındırır. Muhtemelen foklar ve deniz aslanlarının yaptığı gibi sadece üremek ve yavrularını beslemek için karaya geliyorlardı. Bu evrim sürecinde vücut kılları dökülmüş, tuzlu suya dayanıklı gözlere ve su altında daha iyi duyabilen kulaklara sahip olmuşlardır. Arka ayakları iyice küçülmüştür.
En önemlisi ise burun (nazal) delikleri kafatasının yarı hizasında yukarıya doğru farklılaşmış durumdadır. Örneğin Rodhocetus cinsi gibi iyi bilinen fosil kayıtları mevcut. Rodhocetus cinsinde sacrum diye bilinen kuyruk sokumu üstündeki 5 omurun kaynaştığı ve bel omurları ile leğen kemiğini (pelvis) bağlayan kemik, henüz karasal memeliler gibi kaynaşmış değildir. Ancak leğen kemiği ile eklem yapmış durumdadır.
Yaklaşık 40 milyon yıl önceye denk gelen dönemde, antik balinalar tamamen akuatik ve yüzgeçlerle adapte olmuş durumdaydı. Omurların son kısmının hareketi açısından dalgalanan vücut, yüzgeç benzeri morfoloji halini almıştı. Cetacea aşağı takımında Basilosauridae ailesinde Dorudontidae alt ailesi sadece yüzgeçlerle evrimleşmeyip, ufak pelvik kemikleri omurlar ile eklem yapmamış duruma da gelmişti. Bu yüzden henüz var olan ufak arka uzuvları herhangi bir yüzme fonksiyonuna yaramıyordu. Aynı zamanda ufak arka yüzgeç olarak da görünebildiği düşünülüyor.
Dorudontidae alt ailesi, Basilosauridae ailesinde sınıflandırıldığı için taksonomik olarak dönemin apeks yırtıcısı Basilosaurus yakın akraba sayılırlar. Basilosaurus 15-20 metre uzunluğa erişebilen ve Tetis Denizi'nde yaygın olarak bulunduğu düşünülen bir antik balina akrabası. Dorudon yunuslara daha yakın olduğu için nispeten ufak boyutlara sahip olan canlılar ile besleniyordu. Basilosaurus'un kafatasında modern dişli balinalarda görülen kavun (melon) adı verilen yağ (adipoz) dokusu için yeterli alan yoktu. Aynı zamanda etolojik (davranış bilimsel) olarak da modern balinalardaki gibi sosyal ilişkilerinin bulunmadığı düşünülüyor. Toplamda 58 omuru bulunduğu görülmüş. Yaklaşık olarak 33.9 milyon yıl öncesine denk gelen Eosen-Oligosen Yok Oluşu'nda diğer birçok Archaeoceti (antik balina akrabaları) ile birlikte yok oldukları düşünülüyor.
İsimlerinin anlamı "köpek balığı dişli yunuslar" olan yaklaşık 33 milyon yıl önce dallanan taksonomik ailedir. Yaklaşık 33 milyon yıl önceye denk gelen Geç Oligosen'den yaklaşık 13 milyon yıl öncesine denk gelen Orta Miyosen'e kadar yaşamışlardır.
Kafatası şekillerine bakılacak olursa, sesi kendi başlarına yönlendirebildikleri anlaşılır. Premaksilla kemiğindeki büyük hava boşlukları, anatomik olarak melon (kavun) adı verilen bir adipoz (yağ) dokusu için uygun alan olduğunu gösterir. Böylece ekolokasyon yapabilecek kadar farklılaştıkları anlamına gelir. Su altında iyi işitebildiklerinden, kolay yiyecek bulup birbirlerini takip edebilirler.
Kayaya gömülü halde bulunan Squalodontidae çene fosili.
Bu ailede bilinen 17 cins bulunur. En eski olanı Kentriodon cinsidir ve 7 tür olarak sınıflandırılmıştır. Yaklaşık Oligosen ile Miyosen arasında türleştikleri düşünülüyor. Dış görünüş (morfolojik) olarak modern yunuslara (Delphinidae) çok yakındır.
Kafatasları bilateral evrimleşmiştir. Burun (nazal) delikleri yüzeyden daha kolay nefes almak için kafa tepesine doğru farklılaşmıştır. Aktif ekolokasyon ile ufak balıklarla beslendikleri düşünülüyor. Çeşitlilik açısından modern yunuslara giden hattı oluşturmuşlar.
Oligosen'den sonra dallanan okyanus yunusları ailesidir. Günümüzde halen yaşamlarını sürdüren tuzlu su yunuslarıdır. Yaklaşık 30 nesli tükenmiş türü bulunur. Bu ailedeki üyelerin bazıları "balina" olarak isimlendirilmiştir; örneğin, katil balina (Orcinus orca) ve pilot balina (Globicephala spp.) gibi üyeler.
Delphinidae ailesinden bir tür olan Septidelphis morii fosil iskeleti.
Delphinidae ailesi, Delphinoidae üst ailesine (superfamily) üyedir. Bu üst ailede Musurgiller (Phocoenidae), narval ve beluga balinalarını içeren Tek Dişliler (Monodontidae) ailesi bulunur. Aslen polifiletik grup olan nehir yunusları ise Delphinoidea üst ailesinin yakın akrabalarıdır. Taksonomik analizlerde, birbirlerine benzer olan ancak yakın bir ortak ataya sahip olmayan canlıları belirtmek için polifiletik gruplar kullanılır.
Örneğin yukarıdaki bir şişe burunlu yunus türü. Kendisi 3.5 metreye ve 300 kg ağırlığa ulaşabilir. Yaklaşık 40-45 yıl yaşarlar. Genelde 10'dan az bireyden oluşan gruplar halinde yaşayan sosyal memelilerdir. Ancak 50 bireyden oluşan gruplar bile bulunabilir. Genelde beslenmek için adaların resiflere gelirler. Çoğunlukla deniz yatağındaki balık, karides ve mürekkepbalığı gibi hayvanlarla beslenirler. Uyum başarıları oldukça yüksektir.
Günümüzde yaşayan 40 yunus türünün dördünü nehir yunusları oluşturur. Nehir yunusları diğer yunuslar gibi balinalar (Cetacea) takımına dahil dişli balinalar (Odontoceti) alt takımında yer alırlar. Üst familyaları Platanistoidea olup türler kendine ait bir familya içinde sınıflandırılır. Bu türlerden bazıları; Güney Asya nehir yunusları ve Amazon nehir yunuslarıdır ve bu türler tatlı su içeren akarsularda ve nehirlerde yaşarlar.
Boto veya "pembe nehir yunusu" olarak da bilinen Amazon nehir yunusları uzun burunları ve açık pembe rengi ile karakterize edilmektedir. Aslında gri renkte doğarlar ve yaşladıkça pembeye dönüşürler, bunun sebebi de zamanla derilerinin incelmesiyle damarlarının yani kanlarının daha görünür hale gelmesidir. Nihai renkleri davranışlarına, yaşadıkları bölgeye, diyetlerine ve güneş ışığına maruz kalma sürelerine bağlıdır. Heyecanlandıklarında, insanlara benzer bir şekilde pembelikleri artar.
Bilim insanları, 2015 yılında PeerJ dergisinde, Isthminia panamensis (yeni bir cins ve yeni bir tür) olarak adlandırdıkları yaklaşık 6 milyon yıl önce Panama kıyılarında yaşamış olan nehir yunusunu açıkladılar. Araştırmacılara göre buldukları tür modern nehir yunuslarıyla benzer özelliklere sahip. Bu da nehir yunuslarının milyonlarca yıl önce tuzlu sulardan ayrılıp tatlı sularda yaşamaya adapte olduklarını gösteriyor. Bu adaptasyon sırasında daha esnek boyunlara ve uzun burunlara sahip oldular.
Bu görselde elden edilen fosil kanıtlardan yararlanılarak, yunusların atalarının evrimsel süreçte kafataslarının ve burun deliklerinin nasıl evrim geçirdiği gösterilmiş. Sonuncusu nehir yunusu olan Amazon nehir yunusuna ait kafatası. Gördüğünüz gibi burun beslenme ihtiyacına göre timsahlardaki gibi uzayarak evrimleşmiş ve burun delikleri arkaya kaymıştır.
Nehir yunusları yaşadıkları havzalarda nehir sağlığının göstergeleri olarak kabul edilir; eğer bir bölgede yunus popülasyonu artıyorsa, o tatlı su sisteminin genel durumu da muhtemelen gelişmekte ve iyileşmektedir. Yunus popülasyonu azalıyorsa, bu durum ekosistem için tehlike çanlarının çaldığını gösterir. Maalesef nehir yunuslarının sayısı hızla azalmaktadır, bu da onları nesli tükenmekte olan türler listesine sokuyor.
Türev İçerik Kaynağı: Dolphin Academy | Arşiv Bağlantısı
American Museum of Natural History. Pakicetus: The First Whale. (2013, Ağustos 07). Alındığı Tarih: 13 Ocak 2020. Alındığı Yer: American Museum of Natural History | Arşiv Bağlantısı
Dolphin Academy. Dolphin Evolution. (2020, Ocak 13). Alındığı Tarih: 13 Ocak 2020. Alındığı Yer: Dolphin Academy | Arşiv Bağlantısı
Wikipedia. Dolphin. (2020, Ocak 13). Alındığı Tarih: 13 Ocak 2020. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
B. Strauss . Facts About The Ambulocetus Prehistoric Whale. (2019, Nisan 06). Alındığı Tarih: 13 Ocak 2020. Alındığı Yer: ThoughtCo. | Arşiv Bağlantısı
P. D. Gingerich, et al. (2009). New Protocetid Whale From The Middle Eocene Of Pakistan: Birth On Land, Precocial Development, And Sexual Dimorphism. PLOS One | Arşiv Bağlantısı, sf: 34.
Pelagos. Bottlenose. (2020, Ocak 14). Alındığı Tarih: 14 Ocak 2020. Alındığı Yer: Pelagos | Arşiv Bağlantısı
Alison Henry. Freshwater Dolphin Species And Facts. (2020, Ocak 15). Alındığı Tarih: 15 Ocak 2020. Alındığı Yer: World Wild Life | Arşiv Bağlantısı
Aqua Expeditions. 5 Amazing Facts About The Amazon Pink River Dolphin. (2020, Ocak 15). Alındığı Tarih: 15 Ocak 2020. Alındığı Yer: Aqua Expeditions | Arşiv Bağlantısı
Rachel Feltman . Newly Discovered Dolphin Hints At Ancient Transition From Oceans To Rivers. (2020, Ocak 15). Alındığı Tarih: 15 Ocak 2020. Alındığı Yer: The Washington Post | Arşiv Bağlantısı
Wikipedia. Basilosaurus. (2020, Ocak 16). Alındığı Tarih: 16 Ocak 2020. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 08/04/2020 09:34:36 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8197
Sudan Karaya Evrim
Doğal Bilimler > Biyoloji > Deniz Biyolojisi > Deniz Yaşantısı > Deniz Omurgalıları