Download "Göksu Deltası nın Tarım, Hayvancılık, Arazi Kullanımı İle İlgili 3 Boyutlu Haritalarının ve CBS nin Oluşturulması"
1 Biyoloji Bilimleri Araştırma Dergisi 3 (2): , 2010 ISSN: , Göksu Deltası nın Tarım, Hayvancılık, Arazi Kullanımı İle İlgili 3 Boyutlu Haritalarının ve CBS nin Oluşturulması Zeynel DEMİREL Olcay ÖZER * Sezer DABANLI Mersin Üniversitesi Mühendislik Fakültesi, Çevre Mühendisliği Bölümü, Çiftlikköy-Mersin, TÜRKİYE * Sorumlu Yazar Geliş Tarihi : e-posta: : Kabul Tarihi : Özet Göksu deltası, Mersin ili Silifke ilçesi sınırları içerisinde yer alan ve Göksu Nehri nin Akdeniz e döküldüğü yerde oluşan Türkiye nin önemli sulak alanlarından biridir. Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS), yazılım, donanım ile coğrafik referanslı verilerin tüm formlarının gösterimi, analizi, yönetimi ve saklanmasının birleşimidir. Bu çalışmada, Göksu Deltası nın çok amaçlı ve dinamik bir Coğrafi Bilgi Sisteminin (CBS) oluşturulması hedeflenmiştir. Bölgesel planlamaya ilişkin konuma dayalı bilgiler toplanarak bilgisayar ortamında saklanması, işlenmesi ve güncellenmesi sağlanmıştır. Bölgede konuma dayalı veriler (topografya, jeoloji, yerleşim birimleri, akarsular, su kaynakları, tarım alanları, ulaşım ağı gibi bilgiler) ile bunlara bağlı detay bilgiler (yerleşim alanlarının nüfusu, arazi kullanımı, tarım alanlarının özellikleri, su kaynakları ve ulaşım alanlarının özellikleri) ilişkilendirilerek, konumsal veri tabanı oluşturulmuş ve kullanıcıların ihtiyaç duyduğu çeşitli türdeki özel amaçlı tematik haritalar sayısal olarak üretilmiştir. Ayrıca Göksu Deltasının 3 boyutlu haritası oluşturularak morfolojik farklılıklar ortaya konulmuştur. Bu amaçla da Mapinfo programına bağlı olarak çalışan Vertical Mapper kullanılmıştır. Anahtar Kelimeler: CBS, MapInfo, Göksu Deltası. Creation of GIS and 3D Maps Relating to Land Use, Agriculture, Livestock in Göksu Delta Abstract Göksu Delta, one of the important wetlands in Turkey, is located in the Silifke district in Mersin province of Turkey. The Göksu river runs through the delta, and flows into the Mediterranean sea. A geographic information system (GIS) integrates hardware, software, and data for capturing, managing, analyzing, and displaying all forms of geographically referenced information. The purpose of this study is created the multipurpose and dynamic Geographic Information System (GIS) in the Göksu Delta. Location-based information related to regional planning are being collected in computer storage, processing and update is provided. In the region based on location data associated with the detailed information, spatial data base and thematic maps were created digitally produced. Creating three-dimensional map of the Göksu Delta morphological differences have been put forward. MapInfo Vertical Mapper is also used for this purpose. Keywords: CIS, MapInfo, Göksu Delta. GİRİŞ Doğal yapısını hızla yitiren dünyamızda, orman yangınları, sanayi tesisleri, yoğun yapılaşma, yalnızca kentleri tahrip etmekle kalmayıp, kırsal alanları, denizleri, akarsuları, gölleri ve etrafındaki tüm doğal ve tarihi yapıları tehdit eder hale gelmiştir. Doğal ve yapay değişimleri izlemek, mevcut yapıyı korumak, bunlar gelecek nesillere sağlıklı bir biçimde aktarmak ve sürekli güncelleştirmek ancak çok amaçlı olarak hazırlanmış dinamik bir Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) ile mümkündür . Delta akarsuların denize ulaştıkları yerlerde taşıdıkları maddeleri biriktirmesiyle oluşan üçgen biçimli alüvyal ovalardır. Göksu deltası, Göksu nehir havasından taşınan tortular tarafından oluşturulmuş olup süreç halen devam etmektedir. Nehir suyu, delta boyunca asıl olarak nehir yatağından denize akmakla birlikte, aynı zamanda deltayı oluşturan tortuların arasından da akar. Deltaya tek deniz suyu girişi rüzgârlı zamanlarda kıyı şeridinin taşkına uğraması sonucu meydana gelmektedir. Antik çağda Cleadnos adıyla anılan Göksu Nehri, Seyhan ve Ceyhan Nehirleri nden sonra Akdeniz e dökülen akarsuların en önemlisidir . Göksu Deltası, sahip olduğu doğal, tarihi ve kültürel değerlerinin korunması ve gelecek nesillere aktarılmasının güvence altına alınması amacıyla 2872 sayılı Çevre Kanunu nun 9.maddesine istinaden, 2 Mart 1990 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan tarih ve 90/77 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Özel Çevre Koruma Bölgesi olarak tespit ve ilan edilmiştir (Şekil 1) . Göksu deltasında en önemli alan kullanımını tarım faaliyetleri oluşturmaktadır. Delta da Akdeniz ikliminin
2 176 Z. Demirel ve ark. / Bibad, 3 (2): , 2010 bütün ürünleri yetiştirilebilmektedir. . Geçmiş yıllarda Göksu deltasında büyük öneme sahip olan hayvancılık, günümüzde otlakların tarım ve yerleşim alanları şeklinde kullanılmasıyla önemini kaybetmiştir . Bu çalışmada Göksu Deltası Özel Çevre Koruma Alanının tematik bilgileri ve arazi kullanım haritalarının oluşturulması amaçlanmıştır. Çizelge 1. Çalışma Alanı Öznitelik Verileri Öznitelik Veri Parseller Alan Su kaynakları Alan, Çizgi Kasaba Sınırları Çizgi, Alan MATERYAL VE METOT Yapılar Alan Çalışma alanı ile ilgili verilerin toplanıp, sorgulama ve sayısallaştırma işleminin yapılabilmesi için gerekli teknolojik araçlar olarak; Mapinfo 8.5 Coğrafi Bilgi Sistem yazılımı kullanılmış ve 3 boyutlu (3D) görüntüleri oluşturmak için Vertical Mapper programı kullanılmıştır. Göksu Deltasının uydu görüntüsü Şekil 1 de verilmiştir. BULGULAR VE TARTIŞMA Üç boyutlu harita MapInfo yazılımı altında çalışan Vertical Mapper ile yapılmıştır. Sayısal arazi modeli üzerine, veri tabanı seçilen yollar, dereler ve yerleşim merkezleri çalıştırılarak, arazinin eğim grupları ve arazinin farklı bakış açılarına göre farklı görüntüleri rahatlıkla elde edilmiştir. Üç boyutlu harita için gerekli yükseklik bilgileri 1/25000 lik topografik haritaların sayısallaştırılması ile elde edilmiştir. Sayısallaştırma işlemi MapInfo Programı ile yapılmıştır. Sayısallaştırılmış harita ve topografik haritası Şekil 2 de verilmiştir. Şekil 1. Göksu Deltası Uydu Görüntüsü. Çalışmada öncelikle CBS nin kurulacağı Göksu Deltası ile ilgili veriler (Jeolojik, Topolojik verileri vb.) toplanmıştır (Şekil1). Bu veriler toplandıktan sonra alana ilişkin bilgiler bilgisayar ortamına tarayıcı yardımıyla aktarılmıştır. CBS yazılımı yardımıyla vektörel verilerle ilişkili topolojiler kurulmuştur. Tüm haritalar ülke koordinat sistemine (UTM) dönüştürülmüştür. Sayısallaştırma yapıldıktan sonra bütün veriler topoloji kurulmak üzere düzeltilmiştir. Bu çalışmada coğrafi veriler toplanmış, belirli bir düzende organize edilmiş ve analizi yapılmıştır. Bu şekilde bir düzenleme ve organizasyon dâhilinde çalışma alanının mevcut durumunun tespiti için öncelikle veritabanı tasarımı yapılmış, ardından alan ile ilgili halihazır durumu, uydu görüntüleri, vb. bilgiler toplanarak MapInfo 8.5 programında CBS ortamına aktarılmıştır. Veri toplama işlemi kapsamında; grafik verilerin işlenmesi işlemi ve grafik olmayan verilen (sözel verilerin) girilmesi işlemi yapılmıştır. Çalışmada UTM (Universal Transvers Mercator) koordinat sistemi kullanılmıştır. Göksu Deltası (Silifke) Çevresel CBS nde öznitelik bilgileri Çizelge 1 de verilmiştir. Şekil 2. Sayısallaştırılmış topografik harita. Arazi ile ilgili çeşitli bilgiler Özel Çevre Koruma Başkanlığı Silifke İl Müdürlüğünden alınmıştır. Alınan bilgiler, Koruma Statüleri, Göksu nehrinin Taşkın alanı, Arazi Kullanımı vb. bilgiler taratılarak sayısallaştırılmıştır. Arazi Kullanımı Göksu deltasında en önemli alan kullanımını tarım faaliyetleri oluşturmaktadır. Delta da Akdeniz ikliminin bütün ürünleri yetiştirilebilmektedir (Çizelge 2). İlçedeki hektar arazinin, hektarında kuru tarım yapılmaktadır. Kuru tarım yapılan alanların % 70,8 inde, meyil % 12,2 den fazladır. % 78.9 u sığ ve çok sığdır hektarında sulu tarım yapılmaktadır. % 95.7 si düz ve derindir. Düz alanların % 60,7 sinde çoraklık problemi vardır. % 7.3 ü çıplak ve kaya
3 Z. Demirel ve ark. / Bibad, 3 (2): , görünümündedir. Göksu Deltasının arazı kullanımı gösteren 3D haritası Şekil 3 de ve Silifke ilçesinin mevcut arazi durumu Çizelge 2 de gösterilmiştir. Çizelge 2. Silifke ilçesinin mevcut arazi durumu . ARAZİ DURUMU ALAN (Hektar) Elimizdeki veriler doğrultusunda yaptığımız çalışmada hayvan sayısı, sera dağılımı, tarım alanlarının dağılımları incelenmiş ve 3 boyutlu olarak yansıtılmıştır (Şekil 4-5-6). Kuru Tarım (nadaslı) Kuru Tarım (nadassız) Sulu Tarım Yetersiz Sulu Tarım Bağ (kuru) Zeytin 985 Mera Orman Fundalik Yerleşim Alanı (yoğun) Yerleşim Alanı (az yoğun) 836 Sahil Durumu Çıplak Kaya Su Yüzeyleri TOPLAM Şekil 4. Göksu Deltasındaki tarım alanlarının dağılımı gösteren 3D harita. Şekil 5. Göksu deltasındaki sera dağılımı gösteren 3D harita. Şekil 3. Göksu Deltasının arazı kullanımı gösteren 3D Haritası. Deltada yüzey ve yeraltı sularının kalitesini olumsuz yönde etkileyen aktiviteler olarak karşımıza tarımsal arazi kullanımına bağlı olarak bilinçsiz aşırı gübre ve pestisit kullanımı ile özellikle ikinci konut olarak adlandırılan yerleşimlerden kaynaklanan atık su deşarjları ve gelişigüzel bırakılan atıklar çıkmaktadır. Göksu deltasında gübre yıllık kullanımı ülke ortalamasının oldukça üstündedir . Özer in (2008) Göksu Deltası nda Su Kalitesinin Belirlenmesi ve Su Kalitesi Coğrafi Bilgi Sisteminin Kurulması başlıklı çalışmasında MapInfo ile hazırlanan yüzey ve yeraltı suyu kalitesini gösteren tematik haritaları sonucunda tarımsal arazi kullanımı esnasında uygulanan gübrelerin deltanın çoğunlukla doğu yönünde bulunan yeraltı sularının kalitesini etkilediğini tespit etmiştir . Şekil 6. Göksu deltasındaki hayvan sayısı dağılımı gösteren D harita. Demirel in yaptığı çalışmada, deltada 1999 ve 2005 yıllarında DSİ tarafından ölçülen yeraltı suyu seviye değerlerinden MapInfo ile yeraltı su tablası haritaları oluşturmuş ve elde edilen sonuçlara göre yeraltı suyunun deltanın büyük bir kısmında güneye, doğusunda ise doğu yönünde akarak denize ulaştığını belirlemiştir . Arazi kullanımı, tarım alanları ve sera dağılım haritaları incelendiğinde, deltanın orta ve doğu yönünde
4 178 Z. Demirel ve ark. / Bibad, 3 (2): , 2010 tarım faaliyetlerinin daha yoğun olduğunu söyleyebiliriz. Ayrıca delta ve deniz seviyesinden yüksek bölgelerde bilinçsiz tarımsal aktiviteler sonucu meydana gelebilecek olan bir kirlilik, yeraltı ve yüzey suları ile denize kadar taşınacağı da kaçınılmazdır. Taşkın Alanı Bölge ve çevresi Akdeniz den gelen yağmur yüklü bulutlara açık olması sebebiyle fazla miktarda yağış alır (700 mm/yıl). Ancak, alanın hidrolojik yapısını doğrudan etkileyen kaynak Doğu Akdeniz havzasının en büyük ırmağı olan ve uzunluğu 250 km ye varan Göksu dur. Çevredeki yeraltı kaynak ve derelerden beslenerek bol yağış alan yüksek kesimlerin sularını toplayan Göksu Irmağı nın debisi 118 m 3 /s (minimum 26 m 3 /s; maksimum 1680 m 3 /s) dır. Şekil 7 de Taşkın alanının haritası verilmiştir. Şekil 7. Göksu Nehri taşkın alanı. Yukarıdaki harita incelendiği zaman, taşkın alanının tarımın ve arazi kullanımının yoğun olduğu bölgede ciddi bir tehlike oluşturduğunu görmekteyiz. SONUÇ Teknolojinin hızla gelişimi sonucunda mekânsal veri toplama teknolojilerinde de önemli gelişmeler olmaktadır. Günümüzde Coğrafi Bilgi Sistemleri artık yaşamın her noktasına girmeye başlamış, bu nedenle kullanıcı talepleri de her geçen gün artmaya başlamıştır. Bu da sistem tasarımcılarının ve sisteme bilgi sağlayan meslek gruplarının daha dinamik ve teknolojik olanaklarla çalışmalarını dayatmaktadır. Kullanıcı, sistemde var olan veri ve bilgiyi kullanarak gereksinimlerini karşılamak durumundadır. Bu nedenle tasarımcılar, veri ve bilgi sağlayıcıları kullanıcı isteklerini doğru değerlendirmek ve uygun teknolojileri seçerek kullanıcı isteklerine yanıt vermek durumundadır. Göksu Deltası Mersin için hatta Türkiye için önemli bir konumu oluşturmaktadır. Sulak alan olması sebebi ile birinci derecede korunması gerekmektedir ve bu koruma Türkiye tarafından 1993 yılında imzalanan Ramsar Sözleşmesi ile gerçekleştirilmiştir. Bu korumanın yanı sıra kullanımının daha verimli hale getirilmesi için çoğunluk Özel Çevre Koruma Kurumu tarafından yapılan çalışmalar sonrasında elde edilen sözel ve sayısal bilgiler kullanılarak CBS oluşturulmuştur. Koruma bölgesindeki yöneticiler, oluşturulan bu CBS ile istedikleri veriye hızla ulaşabilecek ve oluşturulan tematik haritalar yönetimde doğru ve hızlı karar vermeyi sağlayacaktır. Ayrıca yapılacak sorgulamalar ile kirlilik kaynakları gibi bilgilere ulaşabilmelerine olanak sağlanmıştır. Bu çalışma ile Göksu Deltası Özel Çevre Koruma Alanını yöneten plancıların, planlama ve arazi gelişimini etkili biçimde yönetmek için güncel bilgilere ihtiyaç duydukları tematik bilgiler ve arazi kullanım haritaları oluşturulmuştur. Kırsal, kentsel veya bölgesel planlamanın özellikle konuma bağlı bilgilerin yönetilmesinde, coğrafi bilgi sistemleri (CBS) kullanmaları sağlanmış ve oluşturulan tematik haritalar yardımıyla delta da meydana gelebilecek herhangi bir kirlilik anında yöneticilerin, doğru ve hızlı karar vermesine, yapılacak sorgulamalar ile kirlilik kaynakları ile ilgili bilgilere ulaşabilmelerine olanak sağlanmıştır. Oluşturulan Coğrafi Bilgi Sistemi nin çalışma alanındaki değişiklikler nedeniyle güncel tutulması gerekliliği vardır. Bu bakımdan çalışma alanındaki değişiklikleri Coğrafi Bilgi Sistemine aktararak güncelleştirilmeli ve böylece sistem kendi içinde tutarlı ve sürekli güncelleştirilebilen bir yapı içerisinde geliştirilmelidir. Delta ile ilgili olarak daha sonra eklenecek tüm sayısal veriler veya yapılacak çalışmaların sonuçları; UTM koordinat sisteminde yer alacak şekilde, konumsal veri tabanına ve sisteme entegre edilerek güncel duruma getirilmelidir. KAYNAKLAR  Çelik RN. Özlüdemir MT. Doğru, AÖ. Güney C Mekansal Veri Toplama Teknolojileri ve Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği. TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası, 10. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı, 28 Mart-1 Nisan 2005, Ankara.  Erişim Tarihi :  Gülkal, Ö Göksu Deltası Özel Çevre Koruma Bölgesi. T.C Çevre ve Orman Bakanlığı Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı, Ankara.  goksu.htm, Erişim Tarihi :  T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı, Özel Çevre Kurumu Başkanlığı, Sulak Alan Yönetim Planı Eğitimi, Kasım- Aralık  Karaca İ Göksu Deltası Özel Çevre Koruma Bölgesi 2005 Yılı Çevre Durum Raporu. T.C. Çevre Ve Orman Bakanlığı Özel Çevre Koruma Kurum
5 Z. Demirel ve ark. / Bibad, 3 (2): , Başkanlığı, Mersin Özel Çevre Koruma Müdürlüğü, 2006, Mersin.  Özer O Göksu Deltası nda Su Kalitesinin Belirlenmesi Ve Su Kalitesi Coğrafi Bilgi Sisteminin Kurulması. Mersin Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Çevre Mühendisliği Anabilim Dalı, Y. Lisans Tezi, Mersin.  Demirel, Z TÜBİTAK Araştırma Projesi Gelişme Raporu. TÜBİTAK Proje No: 105Y285.