Balkanlarda Ayrılıkçı Birlik: 19. Yüzyıl Sonunda Balkan - Ermeni Komitaları - PDF
1 Balkanlarda Ayrılıkçı Birlik: 19. Yüzyıl Sonunda Balkan - Ermeni Komitaları Galip Çağ* Devleti n gündeminde baş köşeye oturdu. Kimisi konuyu Osmanlı iç işlerine müdahale için bahane kabul etti, kimisi de Şark Meselesi ne malzeme yaptı. Ancak tümünün yaklaşımı gayet emperyal ve modern zaman alışkanlıklarına paralel gelişti. Ermeniler ilk zamanlarda Anadolu dâhilinde geliştirdikleri hareketliliklerini zamanla sınırların dışına da taşıdılar ve bir noktadan sonra devletin diğer bölgelerindeki ayrılıkçı hareketler ile birleştiler. Bu birleşmenin en etkili noktası Balkanlar idi. Zira ilk kopmaların başladığı bölgenin Avrupa nın göz ucunda olması ve Batı nın buraya tam destek vermesi bu tercihin gayet mantıklı olduğu fikrini güçlendirmektedir. Sona Doğru: Ermeni Komitelerinin Kuruluşu Özet Osmanlı Devleti nin son yüzyılında ayrılıkçı hareketler birçok bölgede eş zamanlı gelişti. Bir yandan Balkanlar, bir yandan Anadolu diğer yandan da Ortadoğu. Zaman zaman da bir bölgede birden fazla hadise birlikte patlak verdi. Şüphesiz bu durum Devlet-i Aliye yi çok zorladı. Balkanlarda bilhassa Bulgaristan da başlayan hareketlilik kısa sürede bölgeye yayılırken komita ve çetelerin faaliyetleri Avrupa da yankı bulmaya başlayınca bu durum Ermeniler için de cazip bir durum oluşturdu. Aynı yolu kullanmak amacıyla bölgedeki ayrılıkçı gruplarla irtibata geçtiler. Bu çalışma Ermeni meselesinin Anadolu da dışındaki bir boyutunu, Balkan boyutunu inceleyecek ve meseleye dair farklı bir bakış ortaya koymayı deneyecektir. Anahtar Kelimeler: Ermeni, Anadolu, Balkanlar, Komitacılık, Avrupa Giriş Ermeni Meselesi bilhassa 1878 Berlin Kongresi sonrasında birçok Avrupalı Ulusçu düşüncenin Avrupa da önce Fransa, akabinde de Avrupa nın batısına kayan etkileri kısa zamanda Osmanlı topraklarına da ulaşmış ve buralarda eş zamanlı, ancak farklı bölgelerde vuku bulan ayrılıkçı eylemler başlamıştır. Osmanlı Balkanında Sırp İsyanı ile başlayan çözülme 1829 da Yunanistan ın bağımsızlığını ilan edişi ile iyice gün yüzüne çıkmış, bu durum diğer etnik grupları da etkilemiştir. Osmanlı aydınları bu ayrışmayı dahası çözülmeyi, engellemek için Tanzimat Fermanı ile birlikte tüm etnik grupları Osmanlı vatandaşı sayarak çözüm üretmeye çalışmışsa da isyanların giderek artması başarılı olunamadığını göstermiştir. Kırım Harbi nde elde edilen başarı bu yüzyılda kısa süreli de olsa nefes alınmasını sağlamışken Paris Barış Konferansı nda Osmanlı bürokratlarına karşı takınılan tavır Avrupa nın Osmanlı nın bu çabalarına çok da samimi bakmadığını göstermiştir. Jön Türklerin artan etkinlikleri ile birlikte Bab-ı Ali de yaşanan değişim Meşrutiyet (*) Yrd. Doç. Dr., Gazi Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü. 1
2 2 idaresini beraberinde getirince Osmanlı Devleti nin bünyesinde tuttuğu uluslar içinde en azından yönetime ortak olma ümidi doğmuştur. Meclis-i Mebusan ın açılışı ile parlamenter düzene resmen geçen Bab-ı Ali, çok geçmeden 93 Harbi ile sarsılacak ve sonucunda imzalanan Berlin Anlaşması (1878) ile günümüze kadar devam edecek büyük bir problemle karşı karşıya kalacaktır: Ermeni Sorunu Osmanlı Rus Savaşı ndan mağlup ayrılan Osmanlı Devleti nden, 3 Mart 1878 de imzalanan Ayastefanos Antlaşması nın 16.maddesi ile sonra da 13 Temmuz 1878 de imzalanan Berlin Antlaşması nın 61. maddesinde Vilayât-ı Şarkiye de Ermeniler lehine ıslahat yapılması istenmekteydi. Bu, Avrupalı devletlerin Osmanlı iç işlerine müdahale edebilmeleri için bir bahane idi şüphesiz, ancak savaşın oldukça yıprattığı Bab-ı Ali anlaşma maddesine bağlı kalmaktan başka bir çare bulamayacaktı. Rusların Osmanlı-Rus Harbi sonunda işgal ettiği Kars, Ardahan ve Batum da Ermeni baskı ve zulmüne göz yummasına rağmen Ermeni sorununun yoğun bir şekilde gündeme gelmesi ve hissedilmesi 1880 li yıllarda bağımsız bir Ermenistan ı amaç edinen Ermeni İhtilal Komitelerinin kurulmasıyla oldu yılında Erzurum da Anavatan Müdafileri cemiyeti, 1882 de Van da Ermenileri, hukuklarına sahip kılmak, gereken yerlerde isyanlar çıkartmak ve gençleri silahlandırmak amacıyla Kara Haç cemiyeti kurulmuştur. Hınçak Komitesi, 1887 yılında İsviçre de Armenia gazetesi yazarlarından Avedis Nazarbekyan ve esiyle birlikte Kafkasyalı bir grup öğrenci tarafından kurulmuştur. İdarecileriyle üyelerinin büyük bir kısmını Rusyalı Ermeniler teşkil etmiştir. Krisdapor Mikaelyan ve arkadaşları, Kafkasya da 1890 da Ermeni İhtilal Cemiyetleri Birliği ni (Tasnaksutyun Komitesi) meydana getirmişlerdir. Hınçak Komitesinin programı doğrultusunda ihtilal ateşini yakan komiteciler, 1896 yılı sonlarına kadar aralıklarla özellikle Doğu Anadolu yu kasıp kavuracak olaylar zincirinin ilk halkasını başlatmışlardır 2. Çözülmenin Merkezi: Balkanlar Milliyetçiliğin Osmanlı coğrafyasındaki ilk etkilerinin Balkanlarda görüldüğü ve Fransız İhtilali nden sadece 15 sene sonra ayaklanan Sırpların bunun en önemli delili olduğu açıktır. Osmanlı Devleti bu ilk hareketliliklere karşı gerek askeri gerekse idari müdahalelerle tedbir almaya çalışmışsa da Rusya ve Batılı devletlerin çözülmeyi destekleyen ve kışkırtan çabaları ile Balkanlardaki menfi hareketliliğin önüne geçilememiştir. Yüzyıllar boyu Balkanlarda sağlanan pax otomana ile varlıkları korunan Balkan ulusları bahsi geçen dönemde kendilerince bir uyanış yaşamışlar ve bu uyanış sonrasında, o güne kadar ihtiyacını hiç hissetmedikleri ulus devletleri için cansiperane bir mücadeleye girişmişlerdi. Bazı araştırmacılara göre bu bir tür yabancılaşma idi. Lory gibi araştırmacılar ise bunu kavramsal bir tabana oturtarak Bulgaristan örneğinde deosmanizatsiya (Osmanlılıktan ve Osmanlıya ait şeylerden uzaklaşma) ile Avrupalılaşma hareketinin veya Şarkın izlerinden arınma, Batı kültürü ile bütünleşme çabalarının eş anlamlı ve birbirini tamamlayıcı bir olgu olarak görüldüğü kanaatindedir. Bulgar ulusçuları özellikle 1835 den sonra laik okullar, Osmanlı sınırları dışında yayınlanan Bulgarca gazete, kitap ve risaleler, çitalişteler (okuma salonları) ve nihayet küçük ruhban ve kiliseler vasıtası ile Osmanlı imparatorluğunu ve Türkleri ulusal gelişimlerini engelleyen ve kendilerini Avrupa çevresinden koparan bir güç olarak tasvir ettiler. Georgi Rakovski, Lüben Karavelov, Vasil Levski ve Hristo Botev in komitecilik mücadelesine (1) Funda Selçuk Sirin, Etkili Birer Propaganda Aracı Olarak Ermeni Sorunu Karşısında Albayrak Ve Hadisat Gazeteleri ( ), AÜDTCF, Tarih Araştırmaları Dergisi, XXVIII/45, Ankara, 2009, s (2) Ermeni Komiteleri ( ), Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Ankara, 2001, s. vıı.
3 girişmesinden sonra bu süreç hızlandı ( ) 3. Kısa zamanda Balkanlarda ve çevresinde, Avrupa nın büyük kentlerinde komite faaliyetlerini arttıran Bulgarlar, Bükreş te, Gyurgevo (Yergöğü) da, Filibe de ve Sofya da çeşitli ayaklanmalar ve kargaşa çıkararak davalarına katkı sağlayacak bir ortam yaratmaya çalışmışlardır. Rusların destekledikleri Bulgar çete ve komitelerinin, halkı isyana kışkırtmaya yönelik faaliyetleri sonucu 1835 te Tırnova da, 1841 de Niş te, 1850 de Vidin de ve 1868 de de Tuna vilâyetinde Osmanlı idaresine karşı isyan hareketleri oldu 4. Türk, Grek, Bulgar, Yahudi ve Ermeni üyelerden oluşan devrimci komite,37 si Bulgar,7 si Türk ve 5 i karma olan toplam 49 köyü yakmıştır. Ayrıca bu olaylar sırasında 530 da Türk öldürülmüştür 5. Bulgar çetelerinin ve komitelerinin faaliyetleri sadece Romanya ve Bulgaristan la kısıtlı kalmamıştı. Bu dönemde, 1903 yılının ilk 3 ayı içerisinde Makedonya da 5328 Türk, 6000 Makedonyalı ölmüş, 193 ilçe yakılmış, kişi de evsiz kalmıştı 6. ciddi farklar vardı 8. Bunu hem Balkanları hem de Ermenileri çok iyi tanıyan Ruslardan başkası daha iyi bilemezdi. Dönemin Rus kumandanlarından Mayewski bu farklılığı şu sözlerle ifade ediyordu: Balkanlar da çalışmalarıyla, fedakârlıklarıyla ve cesaretleriyle şöhret bulmuş olanlar görülür, ancak Ermeniler içinde tek bir benzerini bulmak mümkün mü? Hayır. Neden? Çünkü bunlar fakir köylülerin sırtından yaşamayı meslek edinmiş ve cellat rolü oynayan başıboş kimselerdir. Bunlar kurtarıcı olarak adlandırılabilirler mi? Hayır, çünkü ellerindeki silahlar sadece zayıflara karşı kullanılmıştır. Silahsız köylü Ermeniler ise, kanları pahasına, silahlı isyancılara yardım etmek zorunda bırakılmışlardır 9. Yukarıdaki değerlendirmeden anlaşılacağı üzere, Ermeni komitelerinin Balkan komiteleriyle birlikte faaliyet içersinde bulunmalarında onlara göre daha ilkel ve özellikle de teşkilatlanma konusunda geri kalmış olmaları önemli bir rol oynamıştı 10. Ancak diğer yandan Ermenilerin Balkanlarda, buradaki 3 Çözülmenin Müşterek Coğrafyası: Balkanlar Ermenilerin millî şuurla ve Hıristiyanlık taassubuyla yetiştirilmeleri Amerikan misyonerlerinin ilk amacı olmuştur. Bu misyonerlerin en büyük başarısı Robert Koleji nin açılmasından sonra görülmüştür. İstanbul daki kolej, Cyrus Hamlin tarafından kurulmuştur. İlk öğrencileri Ermeni ve Bulgar gençlerinden oluşmuştur. Bu kolejden mezun olanlar, zamanla ünlü komitacı liderler haline gelmişlerdir. Daha ziyade Ermenilerin bulundukları yerlerde kurulan bu misyonerlik teşkilâtlarındaki öğretmenler bir taraftan Ermeni gençlerini azgın bir Türk düşmanı yetiştirirken, diğer taraftan da onlara silâh yapmasını öğretmişlerdir 7. Şüphesiz ki Balkan komiteleri ile Ermeni komiteleri arasında nitelik konusunda (3) Aşkın Koyuncu, Bulgaristan da Osmanlı Maddi Kültür Mirasının Tasfiyesi ( ), OTAM, Sayı: 20, Ankara 2006, s (4) Osman Köse, Bulgaristan Emareti Ve Türkler ( ), Turkish Studies /Türkoloji Dergisi 1 (2006), Sayı: 2, s. 241 (5) Mithat Aydın, Balkanlarda İsyan, Osmanlı-İngiliz Rekabeti, Yeditepe Yay., İstanbul 2005, s. 147,151. (6) İbrahim Artuç, Balkan Savaşı, İstanbul 1988, s. 40. (7) Ramazan Tosun, Ermeni Meselesi nin Ortaya Çıkışı Ve Mahiyeti, Selçuk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı 14, Güz 2004, s (8) Ağırlıklı görüş bu olsa da bölgede görev yapan bazı bürokratlar farklı düşünebiliyorlardı. Örneğin Harput Amerikan konsolosu Herbert Norton konu ile alakalı olarak şu ifadeleri kullanır: Bitlis ve Van vilayetindeki ihtilal teşkili esasen Mekadonya dakine benzer. Genel politika ve uygulanan metot Balkanlar daki devrimcilerinkini andırır. Hali vakti yerinde olan bütün Ermenilerden mümkün olduğu kadar zorla yardım alındı ve yardımı reddetme durumunda olanlar tehdit edildiler ve cezaya çarptırıldılar. Nitekim Van dan ayrıldıktan kısa süre sonra seçkin bir Protestan Ermeni nin evini yardım etmeyi reddettiği için yakma teşebbüsünde bulundular, Erdal Açıkses, Osmanlı Devleti ni Parçalamak Amacıyla Batılı Devletlerin Doğu Ve Güneydoğu Anadolu Siyaseti Ve Bölgedeki Faaliyetleri, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, X /II, Elazığ 2000, s (9) Ermenilerin Yaptıkları Katliamlar, Haz. Rus Generali Mayewski, Terc. Azmi Süslü, Ankara 1986, s. 22. (10) Tabi bunun yanında misyonerlerin yönlendirmelerinin tesirini de göz ardı etmemek lazımdır. Bazen Ermeni komitecileri ile misyoner işbirliği içinde icra edilen faaliyetler, Ermenilere tıpkı Bulgaristan da olduğu gibi misyonerlerin aracılığı ve büyük devletlerin desteğiyle Bağımsız Ermenistan a ulaşacakları güvenini telkin etmiştir. Misyoner White bile Merzifon da Ermeni olayları sırasında Ermeniler arasında Avrupalı devletlerden müdahale için gizli bir ümit, hatta inancın var olduğunu gözlemlemiştir, Mithat Aydın, Amerikan Protestan Misyonerlerinin Ermeniler Arasındaki Faaliyetleri ve Bunun Osmanlı-Amerikan İlişkilerine Etkisi, OTAM, Sayı: 20, Ankara, s. 88.
4 4 komitelerle aynı paydada buluşmalarında bir diğer önemli etken Amerikan Protestan misyonerlerinin çalışmaları olmuştur. Özellikle Balkanlarda Bulgarlar arasındaki Bulgarlık bilinci, Anadolu da Ermeniler arasındaki Ermenilik bilinci büyük ölçüde misyonerler tarafından verilmiştir. Ermeniler, misyonerlerden dinledikleriyle, aldıkları eğitim ve gördükleri yardımla özellikle dil ve kültür sahasında milli bir alt yapı edinmişlerdir. Bu kazanım onlara siyasi sahada devlet ve vatan konularında bir bağımsızlık düşüncesi aşılamıştır 11. Dolayısıyla Ermeniler aldıkları eğitimle tebaası oldukları devlete ve ülkeye hizmet etmek yerine, devletine karşı gittikçe yabancılaşan düşmanca bir ruh hali içine girmişlerdir. Üstelik mezun olduktan sonra öğretmenlik, vaizlik, doktorluk gibi görevler alarak artık misyonerler için bir müşteri değil, bizzat misyonerlerin işlevini üstlenen yeni nesil Ermeni çocuk ve gençlerinin mimarı olacaklardır 12. Misyonerlerin adeta bir reklam kampanyasına dönüştürdükleri faaliyetleri ile birlikte Osmanlı coğrafyasındaki bir ayrılıkçı hareketi sahiplenen söylemleri, tek başına hareket etme kabiliyetine sahip olmayan Ermeni komitelerini şüphesiz etkilemişti. Bu dönemde uluslararası basının da aktif olarak kullanıldığı düşünüldüğünde komitelerin Balkanlar ve Avrupa ya bakışının ne şekilde geliştiği çok daha net anlaşılabiliyordu. Örneğin, Boston Herald gazetesinde çıkan Atciyan adındaki bir Ermeni mektubunda Robert Koleji müdürü C. Hamlin in Ermeni davasına müsâ id olan şimdiki meslek-ı hareketine asla iştibaha haml bırakmayacak bir takım elfâz ve ta birâtı havi ahiren Amerika Ermenilerine mektuplar göndermiş olduğunu, birkaç sene önce de Amberisat şehrinde yapılan bir toplantıda Robert Koleji mektebini Bulgar memleketinin serbestiyet ve istiklalini te min etmiş olan hareket-i ihtilaliyede gereği gibi zîmedhal bulunmuş oldukları sâmi iyâne gayet müftehirâne beyan etmiş olduğunu yazmıştır. Yarı resmi bir gazete hüviyetine sahip olan New York Tribune gazetesine bakılırsa Bulgaristan ın bağımsızlığı sadece Robert Koleji nin değil, aynı zamanda Üsküdar daki misyoner kız okulunun da eseri idi. Kısaca Bulgaristan ın bağımsızlığını Robert Koleji nin temin ettiği Amerika da dâhil herkesin malumu olmuştu 13. Balkan ve Ermeni komitelerinin müşterek faaliyetlerinin ilk aşaması öncelikle Balkanlarda Bulgar ve Makedon komitelerinin müşterek hareket etmesinde yatıyordu yılına ait bir belgede örneğin bu birliktelikten bahsedilirken birlikteliğin ilk meyvesi olarak da Bulgar krallığının ilanı olduğu belirtiliyordu 14. Bu birlikteliğin ne şekilde oluştuğu ya da ne gibi eylemlerin bu koalisyona zemin hazırladığı önemli bir noktadır. Arşiv kaynakları tarandığında Ermeni-Bulgar-Yunan-Makedon komite birlikteliğine dair birçok vesika göze çarpmaktadır. Bazen bir Yunan hariciye görevlisini büyük bir coşku ile karşılayan Makedon Ermeni komitecilere rastlanırken 15, bazen de Bulgaristan da Makedonya nın bağımsızlığı için düzenlenen bir mitingde gösteri yapan Ermenilerden haber alınabilmektedir 16. Gerek Balkanlar gerekse de Anadolu toprakları Avrupa için önemli bir uğraş alanıydı. Bu uğraşının en önemli amacı da hiç şüphesiz Osmanlı topraklarını pay etmektedi. Bahsi geçen amaç için Avrupa nın önemli merkezlerinde faaliyet gösteren bazı dernek ve örgütler zaman zaman belirli misyonlarla Osmanlı topraklarına girmiş ve burada menfi bazı eylemlerde bulunmuşlardır. Örneğin Cenevre Ermeni Komitesi tarafından Doğu daki Ermenileri örgütlemekle görevlendirilen Londra Ermeni ittifak organı Trochak Redaksiyonu nun güven mektubunu hâmil Ermeni Yurtseverler Federasyonu üyesi ve (11) Erdal Açıkses, Amerikalı Misyonerlerin Samsun Ve Çevresindeki Faaliyetleri, Geçmişten Geleceğe Samsun Sempozyumu 1. Kitap, Samsun 2006, s (12) Aydın, a.g.m., s.102 (13) Aydın, a.g.m., s.102. M. Hüdai Şentürk, Osmanlı Devleti nde Bulgar Meselesi( ), TTK, Ankara 1992, s. 64. (14) Y. MTV Dosya: 238, Gömlek: 53. (15) Y..A...HUS., Dosya: 259, Gömlek: 88. (16) Y..A...HUS., Dosya: 20, Gömlek: 17.
5 bu federasyonun ihtilâl programını yaymaya çalışan Tahran doğumlu Vartanez Papazian ın Avrupa daki Ermeni anarşistler ve militan Stayanoff la olan ilişkileri gerekçesiyle Romanya dan sınır dışı edildiği kaydı bu tarz bir hamlenin izlerini taşımaktadır te Mösyö Crispi ve Blanc isimli Fransız devlet adamlarının Osmanlı meclisinde Ermeni ıslahatlarına dair yaptıkları konuşmalar ve meseleye bilfiil müdahaleleri de yine bu duruma örnek gösterilebilir 18. Ermeni komitelerinin Balkan / Bulgar komiteler ile müşterek hareket etmelerini kolaylaştıran en önemli unsur aynı radikal eylem anlayışına sahip olmalarıdır. Amaçlarına ulaşmak noktasında her hangi bir sınır kavramına sahip olmayan bu iki grubun Osmanlı toprakları üzerindeki tüm eylem planlarında ciddi bir tahrip niyeti ve etkili bir provokasyon anlayışının olduğu açıkça görülmektedir. Ayrıca tek taraflı olmayan iletişim ağı ile aralarında rahatlıkla bağ kurabilen bu iki ayrılıkçı grubun birlikte hareket notasındaki çabaları da müşterek niyetlerindeki samimiyetlerini ortaya koymaktadır. Mesela İstanbul da basılan Baynokbağı Şemek isimli gazetenin, hamallar vasıtası ile Bulgaristan da Ermeni ve Bulgar komitelerine gönderilmesi 19 bu mücadeleyi gösteren önemli bir delildir. Ayrıca Bulgar ve Ermeni komitecilerin radikal fikirlerine örnek olması açısından, Ermeni komitecilerinin Bulgar komitecilerle birleşerek başkentte yabancı konsolosları öldürecekleri haberinin yayıldığı, İkinci Ordu Müşiriyeti ne gönderilen teyakkuz halinde bulunulması emrinin arşiv kayıtlarında yer aldığını bilmekte fayda vardır 20. Zira bu misli bir eylemin ne gibi sonuçlar doğurabileceği açıkça görülebilmektedir. Bunun yanında muhtemelen Bulgarların Ermenilere desteklerinin bir karşılığı olarak Makedonya nın ele geçirilmesi için İstanbul da kişilik bir komitenin kurulduğu kayıtlarca sabittir rakamının abartılı duruşu eleştirilmeye muhtaç olmakla birlikte Ermenilerin kendi davalarının dışında böyle bir amaca hizmet niyetiyle mücadeleye girişmeleri oldukça dikkat çekicidir. Bulgar Ordusunda Bir Ermeni: Antranik Burada çalışmanın sınırlarına çıkılsa da özellikle Bulgar komiteciliği ve Ermeni komiteciliğinin müşterek faaliyetleri söz konusu olduğunda kısa da olsa Antranik ten bahsetmek yerinde olacaktır. Antranik, 1865 yılında Şebinkarahisar da doğdu. Burada 1885 yılında kurulan ihtilâl hareketine ilk katılanlardan birisi olan Antranik, 1890 ların sonunda babası ile tartışan bir Türk ü öldürmüş ve İstanbul a kaçmıştı. İstanbul da Hınçaklarla tanıştı ve bir Türk polis şefinin öldürülmesi işini üzerine aldı, bu cinayeti işledikten sonra Batum a kaçtı. Bu tarihler Ermeni İhtilal fikirlerinin ortaya çıktığı tarihlerdi 22. Bir anlamda Antranik Ermenilerin ihtiyacı olan kahramandı. Kısa zaman zarfında Ermeniler için bu denli önemli hale gelmesini de şüphesiz bu özelliği sağlamıştı. Antranik 1906 yılında Bulgaristan a gitti. Zaten Bulgaristan ın ve buradaki komitelerin Ermeni çeteleri için özel bir yeri vardı. Zira yılında Ermeni göçmen Bulgar Kralı Ferdinand tarafından Bulgaristan ın farklı bölgelerine yerleştirilmişti. Bir anlamda burası onlar için bir yavru vatandı li yıllar boyunca İstanbul daki Ermeni Patriği Kırımyan Hairik, Bulgar Prensliği nin bağımsızlığına destek verdi. Yüzyılın başında Ermeni ihtilâlcileri Makedonya daki Bulgar çetelerinden nasıl bomba yapıldığını öğrendiler. Van vilayetindeki Ermeniler Bulgaristan ın takip ettiği yolu takip ederek Bulgar komiteleri gibi teşkilatlandılar 23. Antranik in Bulgaristan daki görevi, buradaki Ermenileri teşkilatlandırmak ve Taşnaksütyun cemiyetinin burada kuracağı (17) HR.SYS., Dosya: 2785, Gömlek: 3. (18) HR.SYS., Dosya: 194, Gömlek: 40. (19) DH.MKT., Dosya: 1896, Gömlek: 7. (20) Y.PRK.BŞK., Dosya: 32, Gömlek: 83. (21) Y.PRK.BŞK., Dosya: 48, Gömlek: 54. (22) Haluk Selvi, Hangi Antranik?, tr/pdf/antranik.pdf, s. 2. (23) Selvi, a.g.m., s. 2. 5
6 6 askeri talim okulunun alt yapısını oluşturmaktı. Amerika Merkez Komitesi nin gönderdiği paralarla okul 1906 yılında kuruldu. Okula Bulgar Kralı da destek verdi. Fakat okul 1907 yılında maddi imkânsızlıklardan dolayı kapatıldı yılında Balkan Harbi nin çıkması Ermenilere bekledikleri fırsatı verdi. Ermeniler, Balkanlarda Osmanlı Devleti nin mağlubiyetini kendi çıkarlarına uygun gördüklerinden Bulgarlara destek verdiler. Taşnaksütyun gazeteleriyle, Ermeni askerlerini Osmanlı ordusundan firara teşvik ederken diğer taraftan çete reisi Antranik başına topladığı 300 kişilik intikam çetesiyle Edirne, Keşan, Malkara ve Tekirdağ da katliamlar yaptı 24. Ermeniler buradaki Osmanlı mağlubiyetini destanlaştırarak her yere dağıttılar35. Antranik ve Bulgaristan daki Ermeniler, Bulgar Hükümeti tarafından madalyalarla ödüllendirildi, Bulgar Kralı Ferdinand, Antranik in Bulgar ordusunda görevli olarak maaşa bağlanmasını istedi. Antranik in çok sonraları dahi Bulgar hükümetinden 600 frang maaş aldığı kaydedilmektedir 25. Sonuç Ermeni meselesinde bugün gelinen nokta çözüme oldukça uzak. Türkiye Cumhuriyeti nin bir miras olarak aldığı meseleye dair çözüm çabaları çoğu zaman bilimsel ahlak ve bakıştan yoksun zihinlerce çıkmaza sürüklenmekte. Ancak tarihi kaynak ve vakalar göstermektedir ki Ermenilerin tehcir öncesindeki çabaları Osmanlı idaresine ciddi zorluklar çıkarmış ve devleti zorda bırakmıştır. Özellikle zaten Anadolu da yeterince ciddi bir hareketlilik gösteren Ermeni çetelerinin Batılı destekçilerle olan irtibatları çözümsüzlüğü iyice belirginleştirdi. Ermenilerden çok önce başlayan Balkan isyanları devleti zaten ciddi manada yıpratmıştı. Kopmalar başlamış bu kopmalar devletin diğer bölgelerine de örnek teşkil etmişlerdi. Ermenilerin bu örneği uzun süre görmezden gelmesi de beklenemezdi. Görünen o ki Balkanlar ve Ermeni meselesi birbirlerinden ayrılmaz parçalar ve konuya bakarken bu iki parça birbirinden ayrı düşünülmemeli. Bu bütüncül bakış çözümün ortaya konmasında mühim bir gereklilik. Dolayısıyla Türkiye de mesele ile ilgili araştırmacıların bu doğrultuda çalışmalara önem vererek ilerlemesi konuya dair bir kapıyı daha açacaktır. Kaynakça Y. MTV Dosya: 238 Gömlek: 53. Y..A...HUS., Dosya: 259 Gömlek: 88. Y..A...HUS., Dosya: 20 Gömlek: 17. HR.SYS., Dosya: 2785, Gömlek: 3. HR.SYS., Dosya: 194, Gömlek: 40. DH.MKT., Dosya: 1896, Gömlek: 7. Y..PRK.BŞK., Dosya: 32, Gömlek: 83. Y.PRK.BŞK., Dosya: 48, Gömlek: 54. Sirin, Funda Selçuk, Etkili Birer Propaganda Aracı Olarak Ermeni Sorunu Karşısında Albayrak Ve Hadisat Gazeteleri ( ), AÜDTCF, Tarih Araştırmaları Dergisi, XXVIII/45, Ankara, 2009, ss Ermeni Komiteleri ( ), Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Ankara, Koyuncu, Aşkın, Bulgaristan da Osmanlı Maddi Kültür Mirasının Tasfiyesi ( ), OTAM, Sayı: 20, Ankara 2006, ss Köse, Osman, Bulgaristan Emareti Ve Türkler ( ), Turkish Studies /Türkoloji Dergisi, 1, Sayı: 2, 2006, ss Aydın, Mithat, Balkanlarda İsyan, Osmanlı-İngiliz Rekabeti, Yeditepe Yay., İstanbul Artuç, İbrahim, Balkan Savaşı, İstanbul Şentürk, M. Hüdai, Osmanlı Devleti nde Bulgar Meselesi( ), TTK, Ankara Tosun, Ramazan, Ermeni Meselesi nin Ortaya Çıkışı Ve Mahiyeti, Selçuk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı 14, Güz 2004, ss Ermenilerin Yaptıkları Katliamlar, Haz. Rus Generali Mayewski, Terc. Azmi Süslü, Ankara Aydın, Mithat, Amerikan Protestan Misyonerlerinin Ermeniler Arasındaki Faaliyetleri ve Bunun Osmanlı-Amerikan İlişkilerine Etkisi, OTAM, Sayı: 20, Ankara, ss Açıkses, Erdal, Amerikalı Misyonerlerin Samsun ve Çevresindeki Faaliyetleri, Geçmişten Geleceğe Samsun Sempozyumu 1. Kitap, Samsun 2006, ss (24) Yarbay Tverdohlebof, Gördüklerim Ve Yaşadıklarım, ATASE Yay., Ankara 2007, s. 10. (25) Antranig Chalabian, Mariam Arpi, Nairi Arek, Antranik Paşa, Peri, 2003, s. 154.
7 Açıkses, Erdal, Osmanlı Devleti ni Parçalamak Amacıyla Batılı Devletlerin Doğu Ve Güneydoğu Anadolu Siyaseti Ve Bölgedeki Faaliyetleri, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, X / II, Elazığ 2000, ss Selvi, Haluk, Hangi Antranik?, satemer.sakarya.edu.tr/pdf/antranik.pdf Chalabian, Antranig, Arpi, Mariam, Arek, Nairi, Antranik Paşa, Peri, Yarbay Tverdohlebof, Gördüklerim Ve Yaşadıklarım, ATASE Yay., Ankara Ekler 1 Kasım 1883 te Paris Büyükelçisi Esat Paşa dan Hariciye Nazırı Arifi Paşa ya yazılan mektubun ilk kısmı. Mektupta Paris te bulunan Ermenilerin Balkan komiteleri ile olan münasebetlerinden dolayı incelenmesinin istendiği, ancak herhangi bir bulguya rastlanmadığı belirtilirken, aşağıda ilk kısmına yer verilen mektupta Arifi Paşa nın ısrarlı bir şekilde buradaki gizli Ermeni faaliyetlerinin incelenmesi talep edilmiştir. 7