Cuheyman b. Muhammed b. Seyf el-Uteybi (d. 1936, ö. 1980) 20 kasım 1979 (1 muharrem 1400) yılındaki Kâbe baskınının lideridir. 1979 yılında Suud rejimine karşı Cuheyman liderliğinde sayıları en az 500 ile 1000 arasında değişen eylemciler Kâbe’ye bir baskın gerçekleştirmiştir. Cuheyman liderliğindeki eylemciler Kâbe baskını sonrası siyasi ve dini isteklerini Kâbe mikrofonlarından duyurmuşlardır. Özetle; Suudi Krallığının yıkılıp İslami bir sistemin kurulmasını ve devletin batı hegemonyasından çıkartılıp İslam'a dönmesini talep etmişlerdir. Suud rejimine karşı dile getirilen bu istekler, dini olduğu kadar siyasi özellikler de göstermektedir. İstekler geneli itibariyle direk olarak krallığa ve yöneticilere karşıdır.
22 gün süren çatışmalarda, ilk operasyonları kendisi düzenlemiş olan Suud güvenlik güçleri, başarısız operasyonlar sonrası Fransızlardan yardım istemiştir. Fransız anti terör timinin (Groupe d'Intervention de la Gendarmerie Nationale - GIGN) operasyonlarıyla sona eren baskın sonucunda Kâbe’nin duvarları zarar görmüş ve yüzlerce ceset Kâbe avlusunu doldurmuştur. Suud yönetimine karşı olan bu başkaldırış, halkına yönelik meşruiyetini dinden aldığı bilinen Suudi Arabistan devletinde derin endişelere neden olmuştur.
1936 yılında doğan Cuheyman, Suudi Arabistan kraliyet muhafız alayının 18 yıl komutanlığını yapmıştır. Kendisinin sade ve dindar bir hayat sürmeye gayret ettiği, diğer taraftan dünya görüşü ve kültür düzeyinin de ileri düzeyde olduğu belirtilmektedir. Yazdığı risaleler birikim ve tecrübelerinin delili olarak görülmüştür.
Daha sonraları dinen meşru görmediği bir işte çalışmak istemeyen Cuheyman, toplum nezdinde saygın kabul edilen işini bırakarak yönetimin karşısına geçecektir. Önce muhafız alayı komutanlığından istifa etmiş, daha sonra yarım kalan eğitimine Medine İslam Üniversitesinde devam etmiştir. Suudi başmüftüsü olan Abdulaziz bin Baz'dan dersler almaya başlayan Cuheyman’ın daha sonra rejime bağlılıklarından ötürü soğuduğu tahmin edilmektedir. Hocalarından uzaklaşan Cüheyman, daha sonra kendi risalelerini ve makalelerini kaleme alacaktır.
Hem vaiz hem de askeri bir kişiliğe sahip olan Cüheyman, dini olarak da devrimci bir kişiliğe sahiptir. Ülkesindeki yerleşik dini kurumlaşmaya karşı karşı çıkan Cuheyman, dini otoritenin siyasi otorite altında yer almasına neden olan Suudi yakın tarihine eleştirel olarak bakmaktadır. Ona göre saltanatların devamı niteliğindeki bu tarz ilişki ve yapılanmalar monarşiyi ve batıl düzenlerin devam etmesini sağlamaktan başka bir anlam ifade etmiyordu. İbn Baz ve benzeri devletçi ve gelenekçi âlimlerden ziyade, Nasır el-Ömer, Aiz el-Kami, İbrahim ed-Duveyş, Muhammed b. Said el-Kahtani gibi isimlerden oluşan ve kendilerine Şuyûhü’s-Sahve (uyanış âlimleri) denilen yeni bir Selefi ulema neslini önemsemektedir.. Özellikle Suudi prenslerinin israf ve taşkınlıklarının kabul edilemez olduğunu risalelerinde aktaran Cuheyman, Suud devletinin dinen meşruiyetini yitirdiğini tekrarlamaktadır.
Cüheyman bin Muhammed, Necd kabilelerinden Uteybe kabilesine mensuptur. Cüheyman'ın dedesi İbn Humeyd Sultan bin Bicad, Uteybe kabilesi lideridir. İbn Humeyd 1929'da Sebila'da, Kral Abdulaziz kuvvetleriyle girdiği çarpışmada öldürülmüştür. Cuheyman'ın Suudi hanedanına karşı muhalefetini ailesinin bu geçmişine dayandıranlar da vardır. 1979'da meydana gelen isyan geçmişten gelen anılarla da örülmüş olabilir. Ancak Cüheyman'ın 18 sene kraliyet muhafız alayı komutanlığı yapması, en baştan beri muhalif olmasından ziyade belli bir yaştan sonra muhalif kimliği edindiğini bize göstermektedir. Suudi yönetimine karşı olan kabile ya da prenslerin, Suud kralları tarafından yönetime katıldığı bilinmektedir. Cuheyman'ın dedesinden gelen muhalif kimliği nedeniyle belli bir mevki edinmiş olabilir. Ancak yönetime karşı gelmesi için bir şeylerin tetiklemiş olması gerekmektedir. Bu tetikleme de Cüheyman'ın eniştesi yani kız kardeşinin kocası olan Muhammed el Kahtani'den gelmiştir. El Kahtani ile bir görüşe göre üniversitede diğer görüşe göre ise tutuklandıkları zaman tanışan Cuheyman, ondan etkilenmiştir. Her ikisi de bin Baz'ın öğrenciliğini yapmışlardır. Cuheyman'ın gerek İslami kişiliği gerekse de aile bağlarından gelen siyasi muhalefet anlayışı, gerçekleştirdiği Kâbe baskınını açıklamaktadır. Kâbe baskınına katılanların içinde Uteybe kabilesine mensup kişiler olması bunu doğrulamaktadır. Cuheyman'ın muhalif kişiliğinin ön plana çıkmasında, siyasi rant anlayışından ziyade, Suud krallarının batıya yönelişi, petrol yataklarını ABD'ye açması ve yönetimin yozlaşması etkili olmuştur. Siyasi isteklerinin yanında İslami isteklerinin de olduğu ortadadır. Kâbe baskını iktidar kavgasının ötesinde siyasal İslami bir özellik taşımaktadır.
Medine Üniversitesinden de umduğunu bulamayan ve hocalarının aşırı bir şekilde rejime bağlı olduğunu düşünen Cuheyman, önce kendi ders halklarını oluşturmuş ve alternatif sohbetler/vaazlar gerçekleştirmeye başlamıştır. Halk tabanında bir bilinç oluşturmaya başlayan Cuheyman, bildiriler dağıtarak etki çevresini arttırmıştır. İstihbaratın dikkatini çeken Cuheyman önce tutuklanmış, daha sonra siyasi bir tehlike arz etmediği düşünüldüğünden düşünüldüğünden Suudi güvenlik güçlerince serbest bırakılmıştır. Vaazlarına devam eden Cuheyman, risaleler kaleme alarak Suudi krallığına muhalefetini devam ettirmiştir.
Cuheyman el Uteybi, risalelerinde Suudi rejiminin İslam'dan yüz çevirdiğini ve rejiminbatıl olduğunu aktarıyordu. Kâbe baskını sırasında ise Suud rejiminin, Batıyı dost edinmesi ve İslam'dan uzaklaşan politikaları rejime itaat etmemek gerektiğini söylüyordu: “Tüm Müslümanlar dini benimsemeyen zorba idareler altında yaşıyorlar. Bizler yalnızca Allah'ın kitabı ile yönetenlere itaat borçluyuz. Müslümanları değişik yasalar ve sistemler ile yönetenler ve dinden işlerine geleni alanlar bizden kendilerine itaat etmemizi isteyemezler, onların iktidar iddiaları da batıldır.” İlim adamından ziyade bir hareket adamı olan Cuheyman, etkili bir operasyonun halk üzerinde daha fazla etki bırakacağını bilmekteydi. Bu yüzden Mescidi Haram’da Suud rejiminin batıl olduğunu halka duyurmak istemiştir. Oluşacak istikrarsızlıkta rejimin devrilmesi esas alınacaktı.
Cüheyman'ın 22 gün süren Kâbe baskınında gösterdiği başarısını, hem askeri kapasitesinden hem de askeri/emniyet içerisinden aldığı yardımla açıklamak mümkündür. Operasyon öncesinde Kâbe’nin haritası çıkartılmış ve yüzlerce yıldır kullanılmayan mahzenler harita üzerinden işaretlenmiştir. Şehre giden yer altı tünelleri, Ecyad Kalesi’ne uzanan yeraltı yolları da tutularak baskından sonra güvenlik güçlerinin Haremi-Şerif’e girmeleri zorlaştırılmıştır. Askeri yapı içinden alınan destekle bu mahzenlere yerleştirilen silahlar, ilk yardım malzemeleri ve erzaklar ile günlerce direniş gösterebilmişlerdir. Eylemin sabah namazı sırasında yapılmasıyla, emniyet hazırlıksız yakalanmış ve operasyonun devamı için zaman kazanmıştır. Kâbe’nin içine yerleştirilen savaşçılarla ve özellikle minarelere yerleştirilen keskin nişancılarla girilmesi güç bir mekân kurmuşlardır.
20 Kasım 1979 sabah namazı vaktinde Şeyh Muhammed b. Sebil'in sabah namazını kıldırmasına müteakip, Cüheyman ve arkadaşları tarafından ''Allah-u Ekber '' sloganları ve silahların ateşlemesi ile eyleme başlanmıştır. Bir kısım eylemciler slogan getirirken diğer eylemciler mescidi haramın kapılarını kapatmaya çalışıyor ve güvenlik görevlilerini tutukluyordu. Bir kısım eylemciler de Kâbe’ye hâkim olan minarelere mevzilenmişlerdir. Kâbe dışında Kubeys dağına da mevzilenen eylemciler tam bir savunma hattı kurmuşlardır. Telefon hatlarının kesilmesiyle dış dünya ile olan bağlantıyı da kesmişlerdir. Ağır silahlar ve otomatik tüfekler kullanan eylemciler karşısında tabanca ve sopaları bulunan güvenlik güçleri, eylemciler tarafından kısa sürede etkisiz hale getirilmiştir.
Eylemcilerin İstekleri ve Amaçları
Cuheyman ve arkadaşlarının Suud rejiminden istekleri:
1- Batıyla ilişkilerin kesilmesi, İslam adaletinin tesis edilmesi
2- Monarşinin yıkılması ve Suud hanedanının yargılanması.
3- Ülkeyi emperyalistlere pazarlayan yöneticilerin yargılanması
4- Petrol ihracatının durdurulması ve ülke servetinin heba edilmemesi
5- Emperyalist devletlerin Suudi Arabistan'daki askeri üslerinin boşaltılması, tüm yabancı asker ve danışmanların geri gönderilmesi
Cuheyman ve arkadaşları Kâbe avlusunda bir dizi isteklerini sıralamışlardır. Yukarıda belirttiği isteklerin dışında Cüheyman'ın Muhammed el Kahtani’yi zamanın mehdisi olarak tanıttığı da dillendirilmektedir. Cuheyman'ın, el Kahtani adına biat aldığı, Safa ve Merve tepeleri arasında takipçilerine el Kahtani'nin elini öptürdüğü iddia edilmektedir. El Kahtani'den etkilenen Cuheyman'ın bu tür bir şey yapması olasıdır. Ancak eylemin amacının bu Mehdilik iddiasından ibaret olmayıp rejimi değiştirmeyi de hedeflediği açıktır. Rejim ise eylemcilerin siyasi taleplerine gölge düşürmek amacıyla Mehdilik iddiasını ön plana çıkararak meydana gelen gelişmeyi halka Mehdilikten ibaret olarak sunmuştur. Rejim, Suudi halkının Şia'ya karşı olan nefretini eylemciler için kullanmak istemiştir. Eylemcilerin Şia tarafından kullanıldığını, aynı sene meydana gelen İran Devrimi’nden etkilendiklerini ve Humeyni’nin takipçisi olduklarını ortaya atmıştır. Sünni olduğu açık olan ve bu eylemden önce de özellikle Medine’nin akademik ortamlarında iyi bilinen Cuheyman'ın Suud rejiminden talep ettiklerinin içinde el Kahtani'nin mehdi olarak tanınması da yoktur.
Suud hanedanına karşı gerek Şiilerden gerekse de yenilikçilerden birçok muhalif grup bulunsa da, rejimin en önemli dezavantajı bu tür bir isyanı tahmin edememesidir. Cuheyman'ın faaliyetleri istihbarat tarafından fark edilmiş ve tutuklanmış olmasına rağmen ciddiye alınmamış ve serbest bırakılmıştır. Ne emniyet ne de istihbarat bu tür bir operasyon beklentisi içinde değildir. Cuheyman ve arkadaşlarının gerçekleştirdiği eylemin 22 gün sürmesinde, ciddi bir plan hazırlığı içinde oldukları kadar, Suudi rejiminin bu tür bir operasyonu beklememesi de yatmaktadır. Eylemin başlamasından yaklaşık 3 saat sonra emniyet güçlerinin Mescidi Haram’a ulaşması olayın vahametini göstermektedir.
Askerlerin eylemcilerle savaşındaki isteksizliğini kırmak ve eylemcilerle savaşın meşru olduğunu belirtmek için Suudi uleması ve Bin Baz'dan eylemcilerle yapılan savaşın meşru olduğuna dair fetva alınmıştır. İsteksiz askerlerin geri çekilmesi ve alınan fetva ile bir müddet süre sonra tekrar havadan indirmeler başlamış ve tankların Mescidi Haramın dış duvarlarını yıkarak içeri girmeleri sonucu Kâbe avlusunda şiddetli çatışmalar meydana gelmiştir. Görgü tanıklarının anlattıklarına göre Kâbe avlusu cesetlerle dolmuştur.
Suud milli muhafızlarının, bodrum katına yaptığı operasyonların başarısız olması sonucu, hem ordu ciddi asker kayıpları yaşıyor hem de eylemin uzamasıyla Suud rejimi tüm dünyanın gözünde saygınlığını yitiriyordu. Eylemin uzaması hiç şüphe yok ki Suud rejiminin aleyhineydi. Suud rejimi çare olarak Fransız anti terör timinden (Groupe d'Intervention de la Gendarmerie Nationale - GIGN) yardım istemiştir. Fransızların eyleme müdahale etmesi ise başka bir problemi ortaya çıkarıyordu ki o da dinen gayri Müslimlerin Kâbe’ye girmelerinin yasak olmasıydı. Bu problem de Fransız güçlerine, Mekke bölgesine girmeden önce kâğıda yazılan kelime-i şahadet okutularak Fransız güçleri sözde Müslüman yapılmasıyla aşılmaya çalışılmıştı.
Burada neden Fransız güçleri diye bir soru sorulabilir. Zira Arabistan yarımadası emperyalizm zamanında İngiltere'nin hâkimiyet alanında idi. 20. yy’in ortalarından sonra ise ABD'nin hâkimiyetine girmiştir. Ancak ABD ve İngiltere'ye Ortadoğu halkları tarafından tepkiyle bakıldığı için daha az tepki çekecek olan Fransızlardan yardım istemişlerdir. Bazı kaynaklarda ABD askerlerinin de operasyona katıldığı söylenmiştir. Fransız medyası, Fransız güçlerinin operasyon yaptığını çok sonraları açıklamıştır. Ancak ABD ile ilgili bir veriye ulaşılamamıştır.
Fransız güçlerinin müdahalesiyle 5 Ocak 1980'de Kâbe baskını sonlandırılmıştır. Operasyon sonunda el Kahtani ölü olarak, Cüheyman el Uteybi ise yaralı olarak yakalanmıştır. Ölü ve yaralı sayıları basın sansürü uygulanması nedeniyle tam olarak bilinmemektedir. Suudi Arabistan verilerine göre 127 Suudi askeri, 117 eylemci ve 26 tane de hacı hayatını kaybetmiştir. Suud rejiminin kayıplarını gizlemek istemesi doğaldır. Bu verileri de o şekilde okumak daha mantıklı olacaktır. 8 Ocak 1980'de gizli bir şekilde yargılanan 180 eylemci ve Cüheyman el Uteybi Suudi Arabistan'ın farklı eyaletlerinde önce işkence edilerek daha sonra ise kolları, ayakları ve son olarak kafaları kesilerek idam edilmişlerdir. 63 eylemci ise ileri bir tarihte idam edilmişlerdir.
Eylemin başlamasından sona ermesine kadar, Suud yetkililerinden gelen açıklamalar birbirinden farklılık gösteriyordu. Kimi yöneticiler eylemcileri harici olarak tanımlarken, kimisi Şiileri sorumlu tutuyor, kimisi ise eylemin amacının siyasi değil mehdilik meselesi olduğunu açıklıyordu. Bazı yöneticiler ise eylemi haçlı savaşının bugüne uzantısı olarak açıklıyordu. Eylemi gerçekleştirenlerin Uteybe kabilesinden olmasından, eylemin amacına kadar her açıklama medyaya karışık bir şekilde sunulmuştur. Aşağıda Suudi yetkililerinin eylemciler hakkındaki görüşlerini kısa kısa sunuyoruz:
Cidde'deki Fransa haber ajansı muhabiri şöyle diyordu: ‘Mekke olayı, herhangi bir siyasi etkenden çok uzaktır' şeklindeki resmi açıklama, Cidde'deki ilgili taraflar arasında kuşku uyandırdı." Gazete, Washington Post'dan naklederek şöyle devam ediyor: "Mescid'i Haram'a silahlı saldırı, Suud Hükümeti ve iktidara doğrudan bir meydan okuma sayılır. Olayı, güvenliğin hâkim olmasıyla sona erecek bir vaka şeklinde değerlendirmek çok büyük bir yanlışlıktır." Aynı gazete daha sonraki sayılarından birinde bu makaleyi tamamlarcasına şöyle diyordu: "Kâbe ayaklanmasının amaçları, Mehdi el-Muntazır'ın ortaya çıkması şeklinde anlatıldı. Ama siyasi amaçları gözden kaçmadı."
Operasyonlar devam ederken dünya basını da Müslümanların kıblesi mescidi haramdaki bu olayı ciddiyetle takip etmekteydi. Ancak basın sansürünün uygulandığı bir ortamda operasyonun amaç ve hedefi, kimler tarafından gerçekleştirildiği ve kimler tarafından desteklendiği tam olarak anlaşılamıyordu. Suudi basını olayları meydana getirenleri harici olarak nitelendirirken, Pakistan ‘harici’ kelimesinden yabancılar anlamını çıkartarak Siyonist ve ABD'lileri suçluyordu. Nitekim Humeyni de baskın nedeniyle ABD'yi büyük şeytan olarak niteleyip lanet etmekteydi. Türkiye’de ise İstanbul ve İzmir'de ABD ve İsrail bayrakları ateşe verilmiş, baskından bu devletler sorumlu tutulmuştur.
Cüheyman'ın İdam edilmeden önceki görüntüleri:
Tartışma programından Cüheyman hakkında bilgiler:
Mısırlı yazar Rıfat Seyid Ahmet 'Resail Cuheyman el-Uteybi [Cuheyman el-Uteybi'nin Risaleleri] başlıklı kitabında Uteybi'ye atfedilen on bir risaleyi bir araya getirmiş ve bunları dörtlü ve yedili olmak üzere iki gruba ayırmıştır.
1. GRUP: Erba'a Resa'il fi'l-İmara ve't-Tevhid ve'n-Nasiha ve'l-Mizan [İmaret, Tevhid, Nasihat ve Mizan Üzerine Dört Risale]
Risale 1: el-İmara ve'l-Bey'a ve't-Ta'a ve'l-Keşf Telbisü'l-Hükkam alâ Talabâtü'l-îlm ve'l-Ulûm, ilim Talebeleri ve İlimler Üzerinde Söz Sahibi Olanların Hakkı Batıla Karıştırmalarının Keşfi, İtaat, Biat ve İşlerin Düzeltilmesi] - 44 sayfa.
Risale 1: el-Fiten ve Ahbarü'l-Mehdi ve Nuzûl İsa (as) ve Esratü's-Sâ'a [Fitneler ve Mehdi'nin Haberleri ve İsa (as)'nin Yeryüzüne İnmesi ve Kıyamet Alametleri] - 42 sayfa.
Risale 2: Beyanü'ş-Şirk ve Hatarihi [Şirk ve Tehlikelerinin Açıklanması] - 27 sayfa.
Risale 6: İhtisar Risaletü'l-Emri bi'l-Ma'ruf ve'n-Nehy-i ani'l-Münker II İbn Teymiyye [İbn Teymiyye'nin Emr-i bi'l-Ma'ruf ve Nehy-i ani'l-Münker Konulu Risalesinin Özeti] - 37 sayfa.
Risale 7: el-Beyan ve't-Tafsîl fi Vücûb Ma'rifeti'd-Delîl [Delil'in Bilinmesinin Gerekliliğinin Ayrıntılı Açıklaması] - 53 sayfa