Serbestiyet | Ekim Devrimi’nin 100. yılı münasebetiyle: Sosyalizmin görmezden gelinen başarısızlık ve kötülükleri
Sosyalist sistemler en iddialı oldukları eşitlik alanında da büyük felâketler yarattı. Sosyalist ülkelerde eşitsizlik kapitalist ülkelerdekinden daha ağır biçimlere büründü. Kapitalist ülkelerdeki eşitsizliğin temelinde ekonomik faktörler yatarken, sosyalist ülkelerde eşitsizliğin kaynağı siyaset ve ideoloji oldu.
Sosyalizmin ayrıntılarını es geçip kapitalizm üzerine odaklanmak ve sosyalizmin meziyetlerini kapitalizme atfedilen kusurlar üzerinden ima etmek -- altını çiziyorum, açıklamak değil ima etmek -- klasik Marksist yazarlara münhasır kalmadı. Daha sonraki sosyalistler de aynı yolda ilerledi. Hem nasyonal sosyalist hem ortodoks sosyalist totalitarizm denemelerinden sonra Jürgen Habermas, 1970’lerde yazdığı kitaplarda hâlâ kapitalizmin krizlerini vurguluyordu. Sonra köprülerin altından çok sular aktı. İddia ettiği tüm sorunların aslında sosyalizmin sorunları olduğu anlaşıldı. Anti-demokratik sosyalizmin fikir savaşçısı Habermas, bir özeleştiri yapmadan, yanıldığını itiraf etmeden, sosyalizmin kurbanları için üzüntü beyan etmeden, liberal demokrasi teorisyenliğine soyundu ve hiçbir zaman demokrasinin gerçek mahiyetini kavrayamamasına rağmen, demokrasiyi anlatan ders kitaplarına girmeyi başardı.
Aynı kişilere göre kapitalizm eşitsizlik demekti. Kapitalist ülkelerde kaçınılmaz olarak eşitsizlikler doğardı. Bu eşitsizlikler elbette ekonomik temellere dayanmaktaydı. Üretim ilişkilerinden -- yani üretim araçlarının sahiplenilme biçiminden -- kaynaklanmaktaydı. Bu eşitsizliğin sistem içinde giderilmesi mümkün değildi. Buna paralel olarak, kapitalizm geniş halk kitlelerinin azınlık bir sınıf (tabaka) tarafından sömürülmesi anlamına gelmekteydi.
Sosyalist düşünürlere göre kapitalizmde burjuvazinin zenginliği bu sömürüye dayanmaktaydı. Çok sayıda insan üretmekte, az sayıda insan onların yarattığı zenginliği gasp etmekteydi. Artı-değer -- yani müteşebbisin işçiye ürettiği şeyin değerinin tamamını değil yalnızca bir parçasını vermesi ve geri kalanını kendine muhafaza etmesi -- yüzünden burjuva zenginleşmekte, çalışan sınıf fakirleşmekteydi.
Kısacası, sosyalist teorisyenlerin kapitalizme atfettiği bütün problemler -- hem de daha önceden hayal edilemeyecek ağırlık ve yoğunlukta -- sosyalist ülkelerde yaşandı. Ama bu korkunç tablo gelecek nesillerin ibret almasını sağlayacak, geniş kitlelere ulaşacak akademik, edebî ve sanatsal çalışmalara dönüşmedi, dönüşemedi.