Kaynaklarımızı bulmadan nereye Kitap Yazısı ve Makale Yorumları Radikal Kitap'ta!
Anasayfa > Haber > Kaynaklarımızı bulmadan nereye
Umberto Eco’nun şu sözünü bu topraklardaki varlık sorunsalını anlamak için bir çıkış noktası olarak alabiliriz: “Homeros olmadan Yunan uygarlığının, Luther’in İncil çevirisi olmadan Alman kimliğinin, Puşkinsiz Rus dilinin, kuruluş şiirleri olmadan Hint uygarlığının halinin ne olacağını düşünelim.” Dante olmadan İtalyan dilinin ve kimliğinin ne olacağını da düşünerek...
Peki bizim köklerimize doğru gidersek, varsa bir kimliğimiz ve kültürümüz, nereden gelmektedir? Sağlam bir kaynağın varlığından söz etmek zor. Üstelik bazen bileşenlerine ayrılması zor bir çokkültürlülük de var. Geçmişe dönük suskuların tümünün bilgelikten değil de bilmemekten geldiğinden de kuşku duyabilir miyiz? Bu, şununla da ilgili: Ortaçağ’ın büsbütün karanlıktan oluştuğunu sananlar, kendi ortaçağımızın ne olduğunu da düşünmemiştir.
Türkçe edebiyatın klasiklerinin neler olduğu sorusuna yanıt arayan geniş bir kamuoyu düşüncesinin ortak paydası büyük bir ağırlıkla 20. yüzyıl edebiyatıyla anlatılıyorsa köksüz ve kuşaksız olduğumuz sonucu mu çıkar bundan? Başka ne çıkar bilmiyorum ama yanıt verenlerin uzaklığından çok, geçmişin karanlıkta kalan yüzünün bize yeterince ışık vermemesinden olmalı. Yunus Emre Divanı ile yüzümüzü yıkamaktan iyi ki hoşnutuz ama sonrası belli ki kararsızlık. Nedir, Dede Korkut Kitabı, Seyahatname ya da Fuzuli Divanı mı var bir de. Onlar da var ama hangisini yanı başımızda tutabilecek kadar içselleştirdiğimizi sormaya cesaret edemiyoruz.
Eco’nun ‘Edebiyata Dair’ kitabındaki yazıları okumak, düşüncelerimi bilisizlikler içinden çıkarmakta gene yardımcı olurken epeyce de can sıkıcı. Acaba onun yazdıklarının yanına koyabileceğimiz bir akla niçin sahip değiliz?
Anna Karenina gibi roman kahramanlarının içinden doğdukları metnin dışına, dolayısıyla kendi zihnimizin sınırlarının ötesine geçip metinden metne göç ettiklerini söylüyor Eco. Onun yazdıkları da zihnimizin sınırlarını aşıp kim bilir nereden nerelere göç ediyor ve dolaştığı yerlerdeki okurları ve yazarları nasıl etkiliyor.
Belki kurmaca olanla düşünsel olanı birbirinden ayırmak gerekir. Romanlarda yaşanan hayatların bizim için inandırıcı oluşu az şey değildir. Kurmaca dünyalar içinde, gerçeküstü olanın bile bize gerçekmiş gibi görünmesinde bir büyü olduğu kuşkusuz. Eco da birçok örnek arasında, sözgelimi Werther’in intiharı için makul bir neden bulmaya çalışırken şu yaşadığımız hayatta birisinin benzer nedenlerle intihar etmesini delilik bulacağımızı belirtiyor. Gerçek hayatta yaşadıklarımız ve tanık olduklarımız bize saçma, aptalca gelir ve gitgide sığlaşırken romanlarda kurgulanmış hayatların bize güçlü ve inandırıcı gelişi tuhaf değil mi?
Yüz yıl önce edebiyatın gerçekten daha güçlü olduğunu söyleyenlerin yaptığı karşılaştırma kurmacanın olanaklarını anlamak içindi, oysa aynı sözler bugün hayatın tuttuğu karanlık yeri anlatıyor ve edebiyata duyulan gereksinimin çok daha yalın bir gerçek olduğunu gösteriyor.
Üstelik romanlarda anlatılanları kendi zihnimizde yeniden ve yeniden canlandırma tutkusu, tek sözcüğü değişmeden masamıza gelen romanları yeniden ve bazen birçok kere okumamıza engel değil. İyi okurların aynı romanları yeniden okuması gibi, birbirinden hiç etkilenmediğini söyleyen yazarların da birbirlerinin rüzgârına yüzlerini tuttuğu kuşkusuz. Eco, Joyce ile Proust arasında bir etki ilişkisinin olmadığını, çünkü yalnızca bir kez karşılaştıklarını belirtirken de iki yazarın birbirine baktığını hissettiriyor.
Kimden etkilendiğimizi, yazdığımız bir sözün rüzgârını kimden aldığını hiç göremediğimiz zamanlar olur. Orada öykünme değildir yapılan, öykünü bile isteye yapılır, oysa etki kendiliğinden gelip yapışır zihnimize, sözcüklerimize, ruhumuza. ‘Gülün Adı’nda Dimitri Mrezkovskij’in tarihsel romanlarının etkisinin saptanması, yazarken hiç aklına gelmemiş de olsa, o romanları 12 yaşındayken okuduğunu hatırlatıyor Eco’ya.
Hangi yazar yaşamamıştır böyle anları. Kendime hiç de yakın görmediğim yazarlar var, Beckett gibi ya da çok sevmekle birlikte bambaşka bir roman anlayışında olduğumu düşündüğüm Yaşar Kemal gibi. Oysa birinin ruh, ötekinin yazı dili, elbette bir yerlerden sızar yazdıklarıma. Hangi yazar, daha bir çekirdek halindeyken kendi doğum yatağını hiçbir yardım almadan hazırlayabilir ki.
400 sayfa, 29.5 TL.