Halkara Owganystan: Bilim ulgamyndaky şikaıatlar Dekabr 10, 2012
Okuwçy gyzlar Lagman weleıatynyň bir obasynda, açyk asmanyň astynda guralan klasda okaıarlar. 26-njy noıabr, 2012 ı.
15 ıaşyndaky owgan gyzy Şeıla Kabulyň demirgazygyndaky bosgunlar lageriniň mekdebinde ençeme ıylyny geçirdi. İöne ol entäk hem öz adynyň nähili ıazylıandygyny we nähili ıazmalydygyny bilenok.
“Men Gurhan, dari, matematika, puştun, iňlis dili ıaly sapaklary okadym. Men jemi 11 sapaga gatnaşdym. İöne biziň mekdeplerimizde sapaklar ıok, sebäbi mugallymlar diňe birnäçe minutlyk gelıärler. Soňra-da olar gaıdıarlar. Şeılelikde, biz hiç zat etmän oturıarys” diıip, Şeıla gürrüň berıär.
Owganystanyň ıene bir raıaty İunusyň iki çagasy hem Owganystanyň demirgazyk-gündogaryndaky Tahar welaıatynyň mekdebinde okaıar. Olar hem şeıle problemalar bilen ıüzbe-ıüz bolıarlar. İunus bu hakda şeıle diııär:
“Men Owganystanyň tutuş bilim ulgamyndan, mugallymlardan, dolandyryjylardan, hökümetden şikaıat edıärin. Biz öz ogullarymyzy mekdebe ugradıarys, ıöne olar ne birinji, ne-de ikinji, hat-da 12-nji synpda-da hiç zat öwrenenoklar. Bilim Ministrligi mugallymlara aılyk töleıär, ıöne çagalar hiç zat öwrenenoklar.”
Bu ıagdaı barada Azat İewropa/Azatlyk radiosynyň “Owgan” gullygyna tutuş Owganystanyň çägindäki okuwçylardan we ene-atalaryndan birnäçe şikaıat haty gelip gowuşdy.
İurduň oba ıerlerinde, şol etrabyň meıdan komandirleriniň ıa-da güıçli tire-taıpa ıolbaşçylarynyň öz garyndaşlaryny mugalym hökmünde wezipä aldyrandygy barada kän gürrüň edilıär. Şunlukda, mugallym hökmünde wezipä bellenen şol adamlaryň aglabasynyň öz wezipesine mynasyp däldigi aıdylıar. Hökümet barlaglara taııarlyk görıär
Bilim ministriniň orunbasary Mohammad Sedik Patman Kabuldaky hökümetiň barha artıan şikaıatlardan habarlydygyny aıdıar:
“Biz, okuwçylaryň ençeme ıyl mekdebe gatnasa-da, okap ıa-da ıazyp bilmeıändigi baradaky bu tankydy bütin ıurda degişli diıip bilmeris. İöne bu problema köp mekdeplerde we obalarda bar.”
Patman, ähli 8 million okuwçyny öz içine alıan, ıagny çagalar bagyndan başlap 12-nji synpa çenli bilim ulgamynyň kämilleşdirilmegi we hiliniň ıokarlandyrylmagy üçin nähili özgertmeleriň zerurdygyny anyklamak maksady bilen, ministrligiň derňew geçirmäge taııarlanıandygyny aıdıar. Derňew ıurduň çägindäki 14 müň mekdebi öz içine alar. Şol mekdeplerdäki mugallymlaryň üçden bir bölegi zenan bolup, olaryň sany 190 müňden yabaratdyr.
“Birinji synpdan başlap 12-nji synpa çenli gowulandyrylmagy zerur. XXI-nji asyryň standartlary biziň bilim ulgamymyza girizilmeli. Häzirki bilim ulgamy adamlary bıurokratik kätip bolmaga taııarlamak üçin döredilipdir. İöne häzirki wagtda kätiplige zerurlyk ıok. Bize hakykatdan hem gerek zat, tehnologiıany hem-de tejribäni bilıän adamlar. Günbatarda kompıuter ıa-da beıleki tehnologiıalar 100 adamyň edıän işini edıär. Bize gerek zat hem şol” diıip, Patman aıdıar.
Daşary ıurtlaryň maliıe hemaıatlary
Britan mediasynyň, britaniıaly resmilere salgylanyp, ıakynda ıaıradan maglumatyna görä, soňky 10 ıylyň dowamynda London Owganystanyň Gilman welaıatynda mekdep gurmak üçin milionlarça dollar çykdajy edipdir. Habarda aıdylşyna görä, resmiler binalaryň gurluşygy tamamlanandan soň, mugallymlaryň we maliıe serişdeleriniň ıetmezçilik edıändigi sebäpli, owgan hökümetiniň bu mekdep binalaryndan peıdalanyp bilmejegini anyklapdyrlar.
Okuwçy gyzlar çadyrda açylan klaslarda okaıarlar. Jalalabad, 4-nji oktıabr, 2012 ı.
Britaniıanyň Owganystandaky ilçisi Riçard Stag, ıaňy-ıakynda "The Guardian" gazetine beren interwıusynda, Owganystanda “adamlara maıa goıman, diňe göze görnüp duran zatlara” maıa goımaklygyň ıalňyşdygyny, sebäbi adamlara goıulan maıanyň uzak möhletde peıdaly boljagyny aıtdy. Durnuksyz territoriıalarda işlemek
Hakykatda, Owganystanly resmileriň aıtmaklaryna görä, durnuksyz territoriıalardaky köp mekdeplerde 100 amerikan dollar aılyk bilen işlemäge islegli ıa-da mümkinçiligi bolan hünärli mugallymlary tapmak kyn. Ökde mugallymlar hem Talybanyň agdyklyk edıän etraplarynda söweşijileriň ölüm gorkuzmalaryndan alada edıärler.
Şu ıyl Bilim ministrligi Talybanyň agdyklyk edıän territoriıalary bolan Gandahar we Oruzgan welaıatlarynda işlemäge islegli bolan hünärli mugallymlar üçin 1000 amerikan dollaryndan gowrak aılyk tölemegi teklip etdi. Adaty aılygyň 10 essesidigine garamazdan, Patman bu tekliplere kabul hiç bir hünärli mugallymyň isleg bildirmänligini aıdıar.
Germaniıanyň hökümeti esasy bilimi we hünär okuwyny maliıeleşdirmek üçin 2002-nji ıyldan bäri 10 müňlerçe dollar harçlapdyr. Germaniıanyň 2010-njy ıyldaky berıän hasabatynda tassyklamagyna görä, Owganystanda işjeň mugallymlaryň diňe ujypsyzja bir bölegi berk bilim we mugallym taııarlamak programmasyndan geçip bilipdir.
Netijede, häzirki wagtda Germaniıa birnäçe welaıatdaky mugallymlary türgenleşdirmekdäki inisiatiwa köp üns berip başlady. Bu maksat bilen, noıabr aıyndan başlap, Germaniıanyň maliıeleşdirıän Kabuldaky merkezinde hem ussat we tehniki institutlar üçin mugallymlar taııarlanmaga başlandy.
Şeıle hem, owgan hökümeti şu ıyl 11 müň sany täze mugallymy işe almak isleıändigini we mundan başga-da 48 müň sany orta mekdebi tamamlan okuwçyny mugallym edip taııarlajakdygyny yglan etdi. Mundan başga owgan hökümeti mugallym taııarlamak barada welaıatlarda geçirilıän seminarlary hem maliıeleşdirıär. İöne şol seminarlara gatnaşanlaryň käbiri bu tagallanyň o diıen netijesiniň ıokdygyny, serişdäniň biderek harçlanıandygyny aıdıar.