Coğrafya ve politika (jeo-politik) | Kıbrıs Gazetesi Arşiv
Dr. İsmail Kemal Coğrafya ve politika (jeo-politik) 25 October 2015, Sunday Yorum Yaz Yazdır Gazeteci Tim Marshall’ın bu yılınTemmuz ayında yayınlanan “Prisoners of Geography” (Coğrafyanın Tutsakları) başlıklı kitabından hareketle uluslararası ilişkilerde coğrafyanın önemine kısaca değinmek istiyorum. Elbette konu yeni değil. Jeo-politik konusunda çok şey yazıldı, söylendi. Alfred Mahan, Halford Mackinder hemen akla gelen büyük isimler. Tim Marshall’ın kitabı bu konudaki tartışmaları daha da ileri götüren, günümüzden örnekler veren önemli bir çalışma. Politikaya jeo’yu, yani coğrafyayı geri getirmeyi amaçlıyor. Marshall, liderlerin manevra alanının coğrafya tarafından sınırlandığını hatırlatıyor. Dağlar, nehirler, denizler, çöller vs. liderlerin seçeneklerini sınırlar. Özne olarak insanlar, toplumlar, insanların oluşturduğu hareketler, örgütler, insanların fikirleri, ideolojileri, ekonomik durumları elbette önemlidir. Ancak coğrafyayı hesaba katmadan resmin bütününü görmemiz mümkün değil. İdeolojiler gelir, gider. Coğrafya ise kalıcıdır. Fikirlerle coğrafya arasındaki diyalektiği iyi anlamak önemli.
Coğrafya ve politika, özellikle de uluslararası politika bir biri ile yakından bağlantılıdır. Coğrafyayı mutlaklaştırmak, coğrafi determinizme kaymak, insanı, fikirlerini, eylemlerini küçümsemekbüyük hata olur. Coğrafyayı unutmak, gözardı etmek de hata olur. Teknolojik gelişmeler coğrafyanın rolünü muhakkak etkiliyor. Nükleer silahlar da etkiliyor. Ama coğrafya ve etkileri ortadan kalkmıyor. Marshall, uluslararası gelişmelerin analizinde coğrafyaya gereken önemin verilmemesinden yakınmakta haklıdır.
Tim Marshall, kitabında, 10 bölümde, haritalarla, Rusya, Çin, ABD, Latin Amerika, Ortadoğu, Afrika, Hindistan-Pakistan, Avrupa, Japonya-Kore ve Kuzey Kutbu’nu, buralarda coğrafyanın rolünü inceliyor. Coğrafya, tarihte fetihleri kolaylaştırmış veya zorlaştırmıştır. Ticareti, ulaşımı geliştirmiş veya engellemiştir. Ülkelerin ve bölgelerin kalkınmasında olumlu veya olumsuz rol oynamıştır. Marshall, Afrika kıtasının geri kalmışlığında, Avrupa kıtasının gelişmesinde coğrafyalarının da rol oynadığını yazar. Kısacası coğrafya ülkelerin ve bölgelerin siyasi, ekonomik gelişmesinde önemli rol oynar. Bir ülkenin güvende olup olmadığı, güvenlik politikaları coğrafyası ile yakından bağlantılıdır. Kitapta dünyanın 10 bölgesinden verilen örneklerin tümüne değinmemiz mümkün değil. Bir kaçına kısaca bakalım.
Marshall, Rusya’nın coğrafyadan kaynaklanan sorunlarına ve bunun Rusya’yı yönetenlerin düşüncelerini nasıl etkilediğini aktarır. Rusya ile Avrupa arasında uzanan çok büyük bir düzlük var. Bu bölgenin savunulması çok zordur. Napolyon, Hitler buralardan geçerek Rusya’yı işgale çalışmıştı. Rusya’nın topraklarını batıya doğru genişletirseniz düzlük daralır ve savunması daha kolay olur. Düzlüğün dar olduğu yerin ismi Polonya’dır ve tarihte bir kaç kez haritadan silinmiş olması raslantı değildir. Polonyalılar hala Rusya’dan korkuyorlar ve Ukrayna krizinde Ukrayna’nın yanında yer aldılar. Diğer yandan Rusya’nın coğrafi derinliği onu işgal etmek isteyenler için önemli engel olmuştur. Rusya’nın donmayan limanları Karadeniz limanlarıdır. Ukrayna’da Rusya yanlısı rejim çöküp NATO’ya, AB’ye sempati duyanlar iktidara gelince Moskova’nın tepkisi Kırım’ı ve Sivastopol Limanı’nı garanti altına almak oldu.
Ortadoğu’da yaşanmakta olan sorunlar ve anlaşmazlıkları anlamaya çalışırken yine coğrafyayı unutmamak lazım. Suriye iç savaşını anlamak için Suriye’nin coğrafyasına (dağlık bölgeler, düzlükler, nehirler, çöller vs.) da bakmak gerekir. Aynı şekilde İsrail-Filistin anlaşmazlığının coğrafi yönü önemlidir. Örneğin Batı Şeria yüksektedir. Orada kurulacak bir Filistin devleti isterse askeri açıdan bundan yararlanabilir. İsrail’in korkularından biri budur.
Uzak Doğu’ya baktığımızda petrolün Çin’e sevkiyatı bağlamında yine coğrafya faktörünü görürüz. Malakka Boğazı’nın bir noktada genişliği yarım mildir. Çin’e giden petrolün büyük kısmı bu dar boğazdan geçmek durumundadır. Bu boğazı kim kontrol eder? ABD Donanması ve bölgedeki müttefikleri. Çin, ithal ettiği petrolün büyük kısmının geçtiği bu boğazın şimdiki statüsünü daha ne kadar kabul edecek? Coğrafyanın getirdiği zorluklara boyun eğecek mi? Hürmüz Boğazı da petrol ihracatı açısından stratejik öneme sahiptir. İran, boğazı kapatırsa petrol akışı durur. 7. Filo bunun için oralarda dolaşır.
Son olarak Kıbrıs sorununu analiz etmede coğrafyanın önemini hatırlatalım. Coğrafi faktörleri göz önünde bulundurmadan, haritaya bakmadan Kıbrıs sorununu tam olarak anlamak mümkün değildir. Kıbrıs’ta en büyük hataları coğrafyayı hesaba katmayanlar yaptı.
Tarihin gidişatını etkileyen birçok faktör vardır. Farklı tarihsel dönemlerde, farklı yerlerde ve toplumlarda, olayların gidişatını etkileyen faktörlerin kombinasyonu farklı olabilir. Coğrafya bu faktörlerden biridir.
Burkini ve özgürlükler Joe Biden ziyareti Halep savaşları Türk Akımı gerçekleşecek mi? Yine mülteci konusu Türkiye ve Rusya Din ve siyaset Rakamlarla mülteci sorunu Sıcaklar, kuraklık Türkiye ve Arap dünyası Dünya nereye gidiyor? Darbe girişimi ve dış politika Çözüm daha çok demokrasi Sol nerede? Sırada İtalya mı var? NATO’nun Varşova sınavı Avrupa’nın asileri Dış politikada doğru adımlar İngiltere’nin işi zor Büyük Britanya mı, küçük İngiltere mi? Avrupalılar ve dünya Brexit: Kötü fikir Brexit ötesinde AB şüpheciliği Demografi ve Avrupa 1916 Orta Asya ayaklanması Ortadoğu’da gençler ne düşünüyor? Avrupa ve aşırı sağ Doğu Akdeniz’de su sorunu Dünya İnsani Zirvesi İstanbul’da Ortadoğu’da sınırlar Sykes-Picot 100 yaşında Vize muafiyeti olacak mı? Rusya, Türkiye: Yapısal sorunlar 22 Mayıs seçimleri yaklaşırken Vizesiz Avrupa Dine dayalı devlet 100 yıl sonra Kut’ül Amare Irkçılık İslam dünyasının durumu Kaliteli Rusya analizi Panama belgeleri depremi BM Genel Sekreteri kim olacak? Terörizm ve nükleer güvenlik IŞİD’le mücadelede ilahiyat Teröre lanet Brüksel’den ne çıktı? Büyük pazarlık Türkiye-AB anlaşması Basın özgürlüğü Oscarlar ve Spotlight Türkiye-AB zirvesine doğru İran nereye? Suriye: Obama’nın iflası Zor günler Suriye açmazları Suriye’de ateşkes mi? Chamberlain’in hayaleti Su ve elektrik Suriye: Köyün minareleri AB ve gelecek Dördüncü endüstri devrimi Temelleri sarsılan AB Avrupa’nın kaybolan rüyası Ortadoğu’da bir Çinli İslam dünyasının durumu Avrupa’nın popülizm sorunu Suudi Arabistan-İran krizi ABD’de kadın başkan 2016’ya “Merhaba” derken Ne olacak bu AB’nin hali? Dış politikada gerçekçilik Türkiye-İsrail ilişkileri Ortadoğu’da mezhep kavgaları Tarihi Paris anlaşması İslam, Müslümanlar, Batı Türkiye ve AB üyeliği Stratejik rekabet AB-Türkiye zirvesi Gerilimi düşürme zamanı 20 yıl sonra Bosna Gözler Paris’te İklim değişikliği ve global endişe Yaklaşan G20 zirvesi Su ve İsrail Diğer seçimler: Azerbaycan Türkiye: Umut ve kaygı Rusya’nın artan askeri gücü Terörizm başaramaz Seçimlere doğru Türkiye Putin Suriye’de neyin peşinde? Enerji, AB, İran Hac faciasının düşündürdükleri BM başarılı oldu mu? Sürdürülebilir kalkınma hedefleri Yunanistan’a istikrar gelecek mi? Corbyn başarabilir mi? Suriye satrancında Rusya İnsan kaçakçıları Savaşların kurbanı çocuklar Mısır’ın enerji piyangosu Yine suyun önemi AB’nin mülteci krizi AB’nin mülteci krizi Tsipras’ın sınavı Türkiye’de karar halkın Türkiye’ye üzülmek Stratejik bir kaynak: Su Başka bir “çılgın proje” Çocuklar öldürülmesin! Enerjide Türkiye-AB işbirliği Türkiye ve uyanan dev IŞİD’le savaş Yunanistan: Sönen umutlar AB’nin geleceği İran’la tarihi anlaşma Rusya’nın ayıbı Evet mi, hayır mı? Suriye’ye dikkat İran’la anlaşma olacak mı? ABD’ye bakış Rakamlarla mülteci krizi Magna Carta 800 yaşında Dünyada silahlı çatışmalar Yunanistan’ın geleceği Türkiye’de yeni dönem Güç paylaşımı, Lübnan Güç paylaşımı, Kuzey İrlanda Güç paylaşımı, Bosna Geçmiş ve gelecek ABD’nin Irak fiyaskosu Arakan Müslümanlarının trajedisi Siyasette deprem Zafer günü İngiltere nereye? Akdeniz’de stratejik dengeler ABD’nin Türkiye’ye bakışı Vietnam Savaşı’nı hatırlamak Akdeniz trajedileri ve AB Yunanistan: Karar zamanı Seçimler ve sonrası Esas konu geleceğimiz Milletin makûs talihi Siyasette yeni soluk Siyasette yeni soluk Çoklukta ölüm bile tatlıymış… İnanmayın! İran’la satranç Toprakları kanlı Yemen Bir yıl sonra Kırım İnternete bakış Çanakkale geçilmez Netanyahu sınavda Kadın liderler zorda Rumlar ne düşünüyor? Savaş çığırtkanı Netanyahu Rusya ve Putin Demokrasi, demokratlık Avrupa’nın kaderi Almanya ve Rusya’nın elinde Türkiye’nin kadınla sınavı Ukrayna anlaşması kalıcı mı? Yunanistan’ın kader günleri Avrupa’nın Ukrayna sınavı Yakarak öldürmek Sina’da ne oluyor? Ekonomi ve siyaset Yunanistan kavşakta Dünyada demokrasi geriliyor mu? Euro bölgesinin sorunları Avrupa ne yapmalı? Müslümanlar ne yapmalı? Terörizm hepimizin düşmanı Risk toplumu Robotlar ve işçiler 2015: Seçimler yılı Güzel Türkçemiz Enerji jeo-politiğinde LNG 2015’te Ortadoğu Putin zorda Yunanistan’a dikkat Gelir uçurumu Enerji oyununda kritik gelişme Nükleer enerji Yeni soğuk savaş mı? Dünya Bankası’nın iklim raporu Yine iklim değişikliği İran’la anlaşma mümkün olacak mı? ABD ve Çin sürprizi Küreselleşmenin neresindeyiz? Mescid-i Aksa İngiltere AB’den çıkacak mı? ABD Kongresi için yarış Ukrayna ve Tunus’ta kritik seçimler Türkiye’nin G20 dönem başkanlığı Petrol fiyatları düşerken Eşitsizlik sorunu Küreselleşme ve dünya düzeni Ebola tehdidi Kurbanlar Türkiye’nin Ortadoğu sınavı Dünya düzensizliği ve BM IŞİD hedefte Barbarlar kapıdayken İskoçya: Kader günü İskoçya’dan Katalonya’ya İskoçya referandumu Kissinger’in “Dünya Düzeni” Kritik NATO zirvesi Arap dünyasında siyasal İslam Türkiye’de yeni dönem (mi?) AB ve Akdeniz Deneme sırası Norveçlide Putin, Aliyev, Sargsyan 2014’te insani kalkınma Kavşaktaki Türkiye Türkiye ne düşünüyor? Uluslararası guguk 10 Ağustos ve Kıbrıs İsrail kazanabilir mi? Yazacak ne kaldı? Hepimiz Gazzeliyiz Gazze senaryoları Filistin trajedisi Su sorunu ve uluslararası su hukuku Müslümanlar radikalizme karşı Türkiye cumhurbaşkanı Savaş: 100 yıl önce ve şimdi Çin ve Ortadoğu Dünyanın mülteci sorunu Türkiye ve Arap dünyası Dış politikada gerçekçilik Dış güçler Bravo Obama AB’nin yeni açmazları Kapitalizm ve eşitsizlik Mısır nereye? Öteki Avrupa seçimleri Küresel ısınma ve güvenlik Avrupa nasıl yolunu kaybetti? Washington’dan Biden geliyor Batı sonrası düzen Türkiye’nin enerji amaçları Doğu Akdeniz ve Çin Irak’ın geleceği Transatlantik ilişkiler, Türkiye Orhan Veli 100 yaşında Kıbrıs- Güney Afrika Ukrayna bıçak sırtında Etnik anlaşmazlıklara çözüm Türkiye-AB ilişkileri nereye? Afganistan’da kritik seçimler Türkiye’de “yeni dönem” Türkiye seçim sınavında Türkiye yanlış yolda Yasaklarla nereye kadar? Kırım’ın ilhakı ve biraz tarih Kırım: Kritik gün Ukrayna, Kırım, enerji Eşitlik: Uzun ince yol Ukrayna dersleri Rusya Kırım’a dönüyor mu? Venezuela’da ne oluyor? Kiev “Meydan muharebesi” Kiev alev alev Rusya, Mısır, Doğu Akdeniz Türkiye, İsrail, Doğu Akdeniz Müzakereler başlarken Soçi Olimpiyatları başlarken Döviz ve durum tespiti Fransa-Türkiye ilişkileri Ukrayna: Rusya-AB rekabeti Gözler Cenevre 2’de 2014’te savaş çıkar mı? Siyasi partilerin geleceği Downer başarabilecek mi? Cesur yeni dünya Avrupa’da aşırı sağa bakış Ekonomik beklentiler zayıf 2014 ve Kıbrıs 2014 ve Türkiye Mandela: Özgürlük meşalesi Ortadoğu’da Türkiye algısı Eleştirel ve özgür düşünce Fikirler, özgürlük ve hukuk İletişim Bilgileri: