ANA SAYFA BİLGİSAYAR İNTERNETDONANIMLAR
Diskin basina (genellikle MBR - master boot record) yerleserek bilgisayarin düzgün bir sekilde Linux veya baska bir isletim sistemi ile açilmasini saglayan program. Uzun açilimi ile LInux LOader. LILO ayni zamanda bilgisayarin Windows ve Linux ile birlikte dönüsümlü olarak açilabilmesini saglayan bir mekanizma da içerir. Bu sayede istediginiz zaman bilgisayar açilirken çalisan LILO sayesinde istediginiz isletim sistemini açabilirsiniz. LILO tüm dagitimlarla birlikte gelir ve otomatik olarak kurulur.
Linux , serbestçe dagitilabilen, çok görevli, çok kullanicili UNIX isletim sistemi, türevidir. Linux, Internet üzerinde ilgili ve merakli birçok kisi tarafindan ortak olarak gelistirilmekte olan ve basta IBM-PC uyumlu kisisel bilgisayarlar olmak üzere birçok platformda çalisabilen ve herhangi bir maliyeti olmayan bir isletim sistemidir.
UNIX 70' li yillarin ortalarinda büyük bilgisayarlar üzerinde çok kullanicili bir isletim sistemi olarak gelistirilmistir. Zaman içerisinde yayilmis ve birçok türevi ortaya çikmistir. UNIX ismi UNIX Research Laboratories INC sirketinin tescilli markasi oldugundan dolayi birçok sirket, ayni temele dayanan isletim sistemleri için degisik isimler kullana gelmislerdir.
Bugün kisisel bilgisayarlardan süper bilgisayarlara kadar birçok bilgisayar için yazilmis bulunan UNIX türevleri mevcuttur. Ne var ki, bu türevlerin çogu gelisimi belirli bir noktada durmus ve yüksek fiyatla satilan ticari yazilimlardir.
Linux, temel olarak Finlandiya Üniversitesin' de ögrenci olan Linus Torvalds 'in ve internet üzerinde, merakli bir çok yazilimcinin katkilari ile gelistirilmistir. Linux, gelisimi açik bir sekilde yapilmaktadir. Bunun anlami, isletim sisteminin her asamasi açik olarak Internet üzerinde yayinlanmakta, dünyanin dört bir yaninda kullanicilar tarafindan test edilmekte, hatalari ve eksiklikleri tespit edilerek düzeltilmekte ve gelistirilmektedir. Zaman zaman bu deneme asamalari belirli bir noktada durdurulur ve güvenilir bir isletim sistemi sunulup, gelistirme için ayri bir seriye devam edilir. Gelistirmede yer alan bu açiklik Linux' un en büyük avantajlarindan biridir. Gelisimi evrimseldir, hatalar aninda kullanicilar tarafindan tespit edilip rapor edilmekte ve birçok kisinin katkisiyla düzeltilmektedir. Bazi isletim sistemi sürümleri, saatler içerisinde güncellenebilmektedir.
Linux, Andy Tannenbaum tarafindan gelistirilmis olan Minix isletim sisteminden esinlenilmistir. Linus Torvalds, bos zamanlarinda Minix' ten daha iyi bir isletim sistemi yaratmak düsüncesiyle 1991 Agustos sonlarinda ilk çalisan Linux çekirdegini olusturdu. 5 Ekim 1991 tarihinde 0.02 sürümü Linux ilk defa tanitildi. Linus, comp.os.minix haber grubuna gönderdigi yazida yeni bir isletim sistemi gelistirmekte oldugunu ve ilgilenen herkesin yardimini bekledigini yazmisti. Isletim sisteminin, çekirdegi için verilen numaralar kisa sürede bir standart kazandi. a.x.y seklinde belirtilen çekirdek türevlerinde y bulunulan seviyeyi, x gelisim asamasini göstermektedir. Tek sayili x' ler gelistirme asamalarini çift sayili x' ler ise güvenilir Linux çekirdeklerini göstermektedirler. a ise degisik Linux sürümlerini belirtir. Bu yazinin hazirlandigi Ocak 1998 içerisinde en son güvenilir (kararli) Linux çekirdegi 2.0.33, en son gelisim asamasindaki çekirdek ise 2.1.79'dur.
Linux, gerçekten son yillarda hizli bir gelisme göstermis, çesitli ülkelerden birçok kullaniciya erismis ve yazilim destegi günden güne artmistir. Degisik kuruluslar Linux sistemi ve uygulama yazilimlarini bir araya getirerek dagitimlar olusturmuslar ve kullanimini yayginlastirmislardir.
Bir isletim sistemi, ne kadar mükemmel olursa olsun, uygulama yazilimlarinin çoklugu ve kalitesi ile varolabilir. Herhangi bir Linux dagitimi içerisinde, degisik amaçlara hizmet eden birçok yazilim bulunmaktadir. Ancak her geçen gün bu dagitimlar da yer almayan yeni yeni yazilimlar çikmaktadir.
Linux' a özel veya Linux üzerinde gelistirilen yazilimlarin bazilarini internet sitelerinden bulmak mümkündür. Birkaçi elektronik devre tasarim yazilimlari, oyun programlari gibi birçok degisik yazilim bulunmaktadir. Programcilik ile ugrasan kimseler için de bir sürü imkan saglayan Linux üzerinde C, C++, Fortran, Java, Pascal, Ada, Perl, Tcl/Tk, ve diger derleyicileri, bunlarin disinda editörler, hata ayiklayicilari bulunmaktadir.
Linux' un bu denli sevilmesi ve yayginlasmasi çesitli sirketlerin (Macintosh, Sun, IBM gibi) Linux üzerinde çalisan ticari yazilimlar gelistirmesine yol açmistir.
Linux' un hem konsolda (text) hem de grafik arabirimi olan X-window' da Türkçe destegi vardir. Söz konusu destegin daha da yayginlastirilmasi ve genellestirilmesi için çalismalar devam etmektedir. Türkiye Linux Kullanicilari Grubu tarafindan yürütülen, Türkçe Linux Dagitimi Projesi - TüLiDaP dahilinde TURKUAZ ortaya çikti. Turkuaz, LINUX isletim sistemi üzerinde gelistirilen programlarin tüm Türkçe destegini bir araya getirmeyi ve bir dagitim halinde sunmayi amaçlamaktadir.
Diger isletim sistemlerine belirgin avantajlari vardir. Son örnek olarak Aralik 1997' de Pentium tabanli islemcilerde, islemciye bir makine dilinde bir dizi komut gönderildiginde makinenin çöktügü açiga çikti. Bu hatanin yamasi Linux isletim sistemleri için 1 hafta gibi kisa bir sürede yazildi. Fakat, diger isletim sistemleri için yamalar hala yapilmis degil.
Linux, dizayn asamasindan bu yana hep birden çok kullaniciyi desteklemek amaciyla yazilmis ve buna göre programlanmistir ve birden çok görevin, ayni anda yapilmasina olanak veren bir isletim sistemdir.
Linux Çekirdegi (Kernel)
Çekirdek, kisaca Linux isletim sisteminde tüm hayati islemlerden sorumlu olan yönetim kademesidir. (DOS' taki Command.com gibi düsünülebilir.
Linux' un çekirdegi bir bakima sistemin beyni sayilir. Dünya üzerindeki dagitimlarin hepsi (Mandrake, Red Hat, Caldera gibi) ayni çekirdegi kullanir, tek degisen sey dosya ve dizin yapisi, dagitima giren belgeler, paketler vs' dir.
Çekirdek, sistemin düzgün çalismasindan, bilgisayar kaynaklarinin düzenlenmesinden, kullanicilarinin görevlerinin sirayla yapilmasindan, bellek denetiminden, yan birimlerin (CD-ROM, teyp, disket sürücü vb) çalismasindan ve benzeri islemlerden sorumludur.
Aslinda Linux, pek çok kullanicinin kafasina masaüstüyle, uygulama yazilimlariyla, sunucu programlariyla komple bir isletim sistemi olarak girmis durumda. Ancak durum bundan biraz farkli. Linux, sistemin yönetimini ele alan çekirdegin (kernel) adina veriliyor. Derlenmis hali yaklasik 500Kb tutan çekirdek, kaynak kodlariyla sikistirilmis halde 20Mb'dan fazla yer kapliyor. Bu kadar alanda tüm donanim sürücüleri de bulunuyor.
Daha önce, UNIX tabanli bir isletim sisteminde çalisanlar için Linux, ögrenilmesi çok kolay bir sistem olacaktir. Standart bir UNIX sisteminde yer alan hemen hemen tüm komutlar, Linux' a tasinmistir. Onlarca çesit kabugun yani sira, programcinin isini kolaylastiran diller ve temel her türlü komut (, ls, less, finger), Linux' ta vardir.
Ag ve Internet uygulamalari için elm ve pine (Pine Is Not Elm) yaninda metin editörleri olarak vi, vim (vi' in daha gelismis sürümü), pico ve joe sayilabilir. Editörlerden, Emacs da Linux altinda denemeye deger programlardandir. Kelime islem programlarindan troff, groff (GNU troff) ve daha modern metin isleme yazilimlarindan TeX ve LaTeX sayilabilir. Ayrica Windows ara yüzü olan Linux sürümlerinde Star Office kullanma sansida vardir.
Bazi program isimlerinin (GNU-tar, GNU-bash gibi) basinda görebileceginiz GNU (Gnu is Not UNIX!), Linux için de yazilim ve programlar üreten bir kurulustur. GNU, lisansini ve yazarini korumak kosuluyla programlari kaynak koduyla birlikte Linux kullanicilarina dagitir. Örnek olarak tcsh ve GNU bash, Linux altinda en çok ragbet edilen iki kabuk ismidir. Diger kabuklar arasinda zsh, ash, ksh ve csh sayilabilir.
Login : Linux server' a baglanmak için, (önceden kayitli isek) kullanici adimizi girdigimiz ve arkasindan sifremizi girdigimiz bir komuttur. (Windows 95/98/ME' ye girerken karsimiza çikan sifre ekrani gibi düsüne biliriz ama burada sifreyi girmek zorundayiz, yoksa baglanmamiza izin vermez)
Örnek : bilmuh login:koseoglu <Enter>
Passwd : Sifre degistirmek için kullanilir.
Changing password for koseoglu
Logout : Linux Sisteminden çikmak için kullanilir.
Finger : Kullanicilar hakkinda bilgi verir. Parametresiz kullanildigi zaman sistemdeki tüm kullanicilar hakkinda bilgi verir. Açilis klasörü (directory) ve kullanilan shell (kabuk) ismi, login name, gerçek isim, terminal, bos durma zamani (idle time), sisteme giris (login) zamani, biliniyorsa ofis bilgisi verilir (buna, kisa (short) form denir). Isim (name) parametsesi kullanildiginda, verilen isim hakkinda yukaridaki bilgileri verir.
Örnek : finger koseoglu <Enter>
Ls : Linux Sistemde bulundugumuz dizinde bulunan dosyalari listeler (DOS' taki DIR komutu gibi)
Örnek : ls <Enter>
Clear: Linux Isletim Sisteminde ekran görüntüsünü temizler.
Örnek : Clear <Enter>
1969 yilinda Bell laboratuarlarinda çalisan Ken Thompson ucuz ve kolay bir programlama ortami gelistirmeyi düsündü. Üzerinde çalistigi “Uzay Gezisi” (Space Travel) adli programi, günes sistemindeki gezegenlerin hareketlerini simüle ediyordu. Çalistigi bilgisayar General Electric' in GE645, üzerindeki isletim sistemi Multics idi. Bu hantal ve pahali bilgisayar yerine küçük bir bilgisayar olan PDP-7 (Digital Equipment Corp.) üzerinde çalismak üzere bir çalisma ortami gelistirdi (Multics altinda) ve buna Unix adini verdi. Bu çalisma ile Thompson, Bell laboratuarlarindaki Dennis ve Ritchie' nin dikkatlerini çekti ve 1971 yilinda Bell laboratuarlarinda çalisir hale getirildi.
Ilk baslarda PDP-7' de çalisan Unix daha sonra PDP-11/40 ve /45' özellikle PDP-11/70' de kullanildi. Bunlar yapilirken en ucuz sekilde herkese Unix lisansi verildi. Böylece Unix' in pek çok üniversiteye girmesi saglandi. AT&T sayesinde Amerika' daki üniversitelerin %80' inden fazlasinda Unix kullanildi.
Unix ilk basta Assembly dili ile yazildi. Daha sonra Thompson Isletim sistemini biraz daha yüksek bir dil ile yazmayi düsündü. Buna B dili dendi. Daha sonra bu dil üzerinde Dennis ve Ritchie çok çalistilar ve 1973 yilinda buna C dili dediler.
1980' lerde mantar gibi bir çok Unix' ler türedi. Ör: Cromix, Idris, Ultrix, Xenix, Version 7, BSD, vb. 1990' lar da iki Unix sistemi baskin çikti. (Berkeley Unix, System V Unix veya ondan türeyen Xenix, Vp/ix vb.)
Geçen son 15 yilda University of California at Berkeley Unix gelismesinin odak noktasi idi. Bir çok üniversite ve organizasyona Unix dagitan ana Unix dagiticisi idi. Unix' e cshell, history, job control, vi editor, improved file handling ve communication programlari eklendi. Çikardiklari en Unix sürümü Unix 4.3 BSD (Berkley Standart Distribution)' dir.
En büyük degisiklik 1983' de AT&T' nin is ortaklari için yazilim destekleyicisi oldu. Ve lisans ücretlerini ucuza satti. 1986' da AT&T Unix System V release 3.0' i duyurdu. Bunda network ortamindaki dosya paylasimi ve Unix' de gelistirilen yazilimlarin diger Unix makinalarina tasinmasi kavramlari gelistirildi.
1989 yilinda OSF ve UI, X-WINDOWS standardini belirleyen X/OPEN isimli bir konsorsiyuma üye oldular. X-Windows, dil çevirici (language tranlator) gibi çalisir ve içinde grafik komutlari da bulunur. Örnegin bir kare çizmek istendiginde kare için detayli komutlar yerine, genel amaçli bir grafik komutu ile kare komutunu verilir. X-Windows bu komutu her bir terminal çesidine göre açarak gerekli sekli ekrana çizer.
UNIX, Internet' in gelisimiyle birlikte kendine hakli bir sayginlik kazanmistir. Özellikle akademik alanda, genis ag sistemlerinde dosya sunucusu, veritabani sunucu olarak güvenilir ve güvenli bir yapi içinde hizmet verebilir. UNIX kullanan firmalar çok çesitlidir. Sun' in Solari' si, IBM' in AIX' i, Hewlett Packard' in HP/UX' i, Data General' in DG/UX' i yaygin bir sekilde kullanilan UNIX' lere örnek olusturmaktadir.
Temel Unix Komutlari
Login : Unix server' a baglanmak için, (önceden kayitli isek) kullanici adimizi girdigimiz ve arkasindan sifremizi girdigimiz bir komuttur. (Windows 95/98/ME' ye girerken karsimiza çikan sifre ekrani gibi düsüne biliriz ama burada sifreyi girmek zorundayiz, yoksa baglanmamiza izin vermez)
Logout : Unix Sisteminden çikmak için kullanilir.
Finger : Kullanicilar hakkinda bilgi verir. Parametresiz kullanildigi zaman sistemdeki tüm kullanicilar hakkinda bilgi verir. Açilis klasörü (directory) ve kullanilan shell (kabuk) ismi, login name, gerçek isim, terminal, bos durma zamani (idle time), sisteme giris (login) zamani, biliniyorsa ofis bilgisi verilir (buna, kisa (short) form denir). Isim (name) parametresi kullanildiginda, verilen isim hakkinda yukaridaki bilgileri verir.
Ls : Unix Sistemde bulundugumuz dizinde bulunan dosyalari listeler (DOS' taki DIR komutu gibi)