Evrimleşme Hızları ve Mozaik Evrim: Her Canlı, Her Özellik, Her Gen Aynı Hızla Evrimleşmez! - Evrim Ağacı
Yayınlanma Tarihi 10/01/2015 05:33
Son Düzenlenme 17/03/2019 12:24
Örneğin korunmuş karakterler denen bazı özellikler evrimsel süreçte çok az değişirler. Bunlara ara sıra "hiç değişmemiş özellikler" dense de, çoğu zaman bu doğru değildir. Yeterli süre verildiğinde, her özellik çok az da olsa değişir. Üzerinde seçilim baskısı olmayan karakterler (özellikler) bile, evrimin Genetik Sürüklenme mekanizması gibi şans faktörüne bağlı süreçlerin etkisiyle belli miktarda değişirler. Fakat bu değişimler yeterince az ise, canlının o özelliğinin pek değişmediği söylenir.
Korunmuş karakterlerin en güzel örneklerinden birisi, daha önce buradaki yazımızda işlediğimiz, 5-parmaklı uzuv yapısıdır. İnsanlardan köpeklere, şempanzelerden ayılara, kurbağalardan yarasalara kadar sayısız dört üyeli (tetrapod) hayvan türünün her bir uzvunda 5'er parmak bulunur. Bunun sebebi, tüm bu hayvan türlerinin ortak atalarında 5 parmaklılığın seçilmiş ve alternatiflerin elenmiş olmasıdır. Konunun detaylarıyla ilgili olarak sözünü ettiğimiz yazımızı okuyabilirsiniz. Bunun haricinde biraz daha spesifik korunmuş karakterler örnekleri verilebilir. Az önce bahsettiğimiz tetrapodların içerisinde tüm amfibiler ve sürüngenlerin kalbinden çıkan aort damarı, sol tarafta 2 adet kola (yay) ayrılır. Öte yandan insan da dahil olmak üzere tüm memeli hayvanlarda sol tarafta bu aortik kollardan sadece 1 tane bulunur. Bu durum, nesiller, türler, takımlar, aileler evrimleşse de, bambaşka canlılar oluşsa da, aynen korunmuştur.
Öte yandan, korunmamış karakter örneği olarak vücut büyüklüğü verilebilir. Sadece Memeli Hayvanlar içerisinde bile vücut büyüklüğü ortalamada 100 kat değişebilir. Genetik düzeye indiğimizde de, korunan ve korunmayan birçok gen bulmak mümkündür. Birçok düzenleyici gen, milyonlarca yıldır hiç değişmeden ya da çok az değişerek korunmuştur. Çünkü bu genler evrimin erken safhalarında bir kere "en uygun" (optimum) koşula ulaştıktan sonra, bundan olacak her türlü sapma dezavantaj sağlar. Bunun sebebi açıktır: genlerin yapısı ve doğası değişmemektedir. Nükleotitler, kimyasal düzeyde baktığımızda, başından beri nükleotittir. Dolayısıyla bu kimyasalların tepkimelerini düzenleyecek genlerin bir kere optimal koşula ulaştıktan sonra değişmesine gerek yoktur. Fakat bazı diğer genler, örneğin vücut rengini, boyutunu, belli bir organın yapısını ve dokusunu, vb. özellikleri kodlayan genler, müthiş hızlı bir şekilde değişebilir ve hiç korunmazlar.
Buna çok sayıda türden, çok farklı özelliklerden örnekler vermek mümkündür. Bir örnek, deniz kestanelerinden verilebilir. Heliocidaris tuberculata ve Heliocidaris erythrogramma türlerinin yetişkinleri (görselde sırasıyla "c" ve "d") birbirlerine o kadar benzer özelliklere sahiplerdir ki, laboratuvar koşullarında bunları çiftleştirmek mümkündür. Ancak genetik analizler net bir şekilde bunların ayrı türler olduğunu göstermektedir. Zaten vahşi hayatta birbiriyle çiftleşemezler. Öte yandan bu canlıların larvaları (görselde sırasıyla "a" ve "b") arasında muazzam miktarda farklılık bulunur. Bunun sebebi, bu canlıların yetişkin özelliklerinin, larva özelliklerine göre çok daha yavaş evrimleşmiş olmasıdır. Unutmamak gerekiyor ki bir canlının ömrü içerisinde irileşip yetişkin hale gelmesi evrimsel bir değişim olmasa da; bu evrimsel sürecin hızını, niteliklerini, içeriğini, vb. özelliklerini belirleyen unsur yine evrimdir. Gelişme basamakları, hızı ve gelişimin genetik özellikleri evrim tarafından şekillendirilir.
Burada dikkat edilmesi gereken bir unsur, "atasal" denen ve "değişmediği" ya da "az değiştiği" söylenen özelliklerin de aslında kritik anlamda evrimleşmiş olabileceğidir. Çünkü evrim tek bir seviyede olmaz; çok katmanlı bir süreçtir. Örneğin evet, atalarımız gibi 5 parmağımız vardır. Bu açıdan, bu özellik evrimleşmemiştir. Fakat bizim 5 parmağımız, onların 5 parmağından oldukça farklılaşmıştır. Bizde evrimleşen "karşıt başparmak" yapısı (diğer 4 parmağın karşısına dönebilen başparmak yapısı), bizim karmakarışık kültürümüzün temelini atmış, yepyeni aletler geliştirebilmemizi mümkün kılmış, dolayısıyla medeniyeti doğurmuştur. Bu açıdan bakıldığında, bir özelliğin değişip değişmediğinin hangi seviyede incelendiğinin belirtilmesi, yanlış anlaşılmaların önüne geçecektir.
Hızlı veya yavaş...
D. Futuyma. (2017). Evolution. ISBN: 1605356050. Yayın Evi: Sinauer Associates.