9. Sınıf Türk Edebiyatı Ders Notları 2. Ünite - Coşku ve Heyecan Dile Getiren Metinler (Şiir) - Lise Android Uygulaması (Beta)
COŞKU VE HEYECAN DİLE GETİREN METİNLER (ŞİİR)
Zihniyet,bir dönemdeki sosyal, siyasî ,idarî, adlî, dinî, ticarî hayatın birlikte oluşturduğu ortamdır.Yani devrin kabul edilmiş sanat zevki ve hakim anlayışıdır.
Bir kelimede hecelerden birinin diğerlerine göre daha baskılı,daha kuvvetli söylenmesidir. Vurgu hem kelimenin anlamını güçlendiren hem de şiiri ahenkli kılan bir unsurdur. Vurgulama ve tonlama şiirin ahengini ve etki gücünü bir kat daha artırır.
Anlatılmak istenen duygu veya düşüncenin daha etkili ifade edilebilmesi için ses tonunu değiştirerek okumaya tonlama denir. Böylece acıma,üzüntü,özlem,hayranlık, sevgi gibi duygular belirginlik kazanır.
Durak: Ölçü kalıpları içerisindeki durma yeridir.Hece
ölçüsünde duraklar sözcükleri bölmez.
b) Aruz ölçüsü: Dizelerdeki hecelerin açıklık kapalılık
esasına bağlı olan bir ölçü sistemidir. Sonu ünlü ile biten
heceler ‘’açık’’, sonu ünsüzle biten heceler de ‘’kapalı’’ hece
olarak adlandırılır. Ayrıca uzun ünlülü heceler ile dize
sonundaki heceler daima kapalı kabul edilir.
- Aruz ölçüsünde duraklar sözcükleri bölebilir.
- Aruz vezninde hecelerin kısalığı ve uzunluğu esas olduğu için bazı Türkçe kelimeler kısa olduğu halde vezin gereği uzun okunur; buna imale denir. İmale kısa heceyi uzun yapar. Arapça ve Farsça kelimelerdeki bazı uzun seslerin vezin gereği kısa okunmasına da zihaf denir. Sessiz bir harfle biten kelime vezin gereği açık olması gerekirse, kendinden sonra sesli ile başlayan bir hece varsa birinci kelimenin sonundaki harf, ikinci kelimenin ilk hecesine ulanır. Buna ulama denir. Ulama kapalı heceyi açık yapar.
c) Serbest Ölçü: Herhangi bir sisteme bağlı olmayan ölçüdür. 19.yüzyıl sonlarından itibaren edebiyatımıza girmiştir.
Bir sarsıntı... Uyandım uzun süren uykudan, kafiyeye yarım uyak denir. Geçiyordu araba yola benzer bir sudan.
b)Tam Uyak: Biri ünlü biri ünsüz olmak üzere iki sesin benzerliğiyle oluşan uyağa tam uyak denir.
d)Cinaslı Uyak: Aynı seslerden oluşan ;fakat farklı anlamları karşılayan kelimelerle yapılan uyağa cinaslı uyak denir. Cinas bir kelimenin tekrarı değildir. Aynı kelimenin aynı anlamla tekrar etmesine redif denir.
Bu beyitteki ‘yazıma’ sözcüklerinin yazımı aynıdır; ancak birinci dizede kaderime anlamında ikinci dizede ise yaz mevsimi anlamında kullanıldığından cinaslı uyaktır.
Şiirler uyaklanış bakımından üçe ayrılır:
a) Düz uyak: Uyaklı kelimeler aaxa veya aaab şeklinde sıralanmışsa buna düz uyak denir.
Şiir insanın değişen duygu, coşku, özlem ve hayallerini kendine özgü bir dille ifade eder. Dili daha canlı,daha güzel ve daha tesirli hale getirerek ona bir üst kimlik kazandırır. Şair günlük dildeki sözcükleri özenle seçer. Onlara yepyeni anlamlar kazandırır. Kullanılan dile yeni değerler ve anlamlar kazandırır. Benzetmelere değişmecelere(mecaz) yer verir.
Somut varlıkları soyutlaştır, soyutları da somutlaştırır. Böylece duygu ve düşüncelerine bir anlam derinliği kazandırır.
Teşbih sanatında en az iki, en fazla dört öğe bulunur.
Öğeleri şunlardır :
Benzetme Edatı : Benzeyen ve kendisine benzetilen arasında benzetme ilgisi kuran kelime veya ektir.
2 ) İstiare (İğretileme) :
3 ) Teşhis (Kişileştirme) :
4 ) İntak (Konuşturma) :
İnsan dışındaki canlı ve cansız varlıkların konuşturulması sanatıdır. Konuşturma kişileştirmeden sonra gelir.Varlıklar önce kişileştirilir sonra gerekirse konuşturulur.Her intakta bir kişileştirme vardır ama her kişileştirmede bir intak yoktur. Fabllar bu sanata örnektir.
Ör: Mor menekşe:’’Bana dokunma;’’diye bağırdı.
5 ) Tezat (Karşıtlık) :
Kılma derman kim helakim zehr-i dermânındadır (Fuzuli)
6 ) Mübalağa (Abartma) :
7 ) Telmih (Hatırlatma) :
8 ) Tecahül-i Arif (Bilip de Bilmezlikten Gelme) :
9 ) Hüsn-i Talil (Güzel Bir Nedene Bağlama) :
10 ) Tenasüp (Uygunluk) :
Bu dizelerde ‘dert, derman, ilaç, tabip’ birbiriyle ilgili sözcükler olarak kullanılmıştır.
11 ) Mecaz-ı Mürsel (Ad Aktarması) :
Ör: Ankara bu olaya tepki gösterdi.
Burada tepki gösteren şehir değil. Ankara da bulunan hükumettir. Mecaz-ı Mürsel yapılmış. Şehir söylenmiş hükumet kastedilmiştir.
Ör: Cemil Meriç’i her okuyuşumda yeni bir şeyler buluyorum.
(Kitabını okuyorum kendisini değil)
Şiirin yapısı anlam ve ses kaynaşmasından oluşur. Anlam ve ses kaynaşmasından oluşan nazım birimlerine beyit, kıt’a, bent, mısra gibi isimler verilir. Dize ,beyit, dörtlük gibi birimlerle ölçü, kafiye düzeni, tema ve imgeler belli bir bütün oluşturarak şiirde yapıyı meydana getirir.
Nazım biçimi: Bir şiirde dizelerin kümelenişinden, uyakların sıralanış düzeninden ve ölçü özelliklerinden doğan örgüye denir.Nazım biçimlerini belirlemede en temel ölçüt nazım birimidir.
Bent: İkilik ve dörtlük dışında kalan 3,5,7 veya daha fazla eşit satırdaki dizelerden oluşan nazım birimine bent denir.
Konu: Üzerinde söz söylenen herhangi bir olay,düşünce veya duruma konu denir. Bir şiir birden fazla konuya değinebilir. Tema: Şiirin bütününe hakim olan duygu veya hayale tema denir.
M.S.VIII. yüzyıla gelinceye kadar Türklerin henüz yazıyı kullanmadıkları dönemdeki edebiyattır. * Bu dönem edebiyatı, sözlü olarak üretilmiş ve kulaktan kulağa yayılarak varlığını sürdürmüştür.
Dönemine göre arı(sade) bir dili vardır.
“Sığır” denilen sürek avları sırasında söylenen şiirlerdir.
Konusu daha çok doğa, aşk, savaş ve yiğitliktir. * Bu tür daha sonra Halk edebiyatında “Koşma” adıyla anılmıştır.
Yuğ” adı verilen ölüm törenlerinde, ölen kişilerin erdemlerini ve duyulan acıları dile getiren şiirlerdir. * Divan edebiyatında “mersiye”;halk edebiyatında “ağıt” ismini almıştır.
Kişilerinin seçkin olması (Kral, Han, Hakan...vb.)
Ait oldukları milletten izler taşıması
Konuları bakımından savaş, deprem, yangın… şeklinde sıralanabilmesi
Oğuz Kağan Destanı: Hun hükümdarı Mete’yi ve onun yaşamını anlatır.
Ergenekon Destanı: Bir savaşta yenilen ve Ergenekon’a açılan Türklerin orada bir demir dağı eritip intikamlarını almalarını anlatır.
Türeyiş Destanı: Uygurların bir erkek kurttan türeyişi anlatılır.
Nazım birimi dörtlüktür, yarım kafiye kullanılmıştır. * Son dörtlükte şairin mahlası(adı) kullanılır.
Aşk, ayrılık, gurbet,sevgi,doğa,yiğitlik gibi geniş çerçeveli konuların işlendiği bir nazım şaklidir.
3 ile 6 dörtlükten oluşur.
Güzelleme: İnsan ve doğa sevgisinin lirik bir edayla işlendiği koşmalara denir.( Karacaoğlan)
Konu olarak hayattan ve talihten şikayet gibi konular işlenir.
Koşma ile aynı konular işlenir.
Koşmadan ezgisi,dörtlük sayısı ve ölçüsü bakımından ayrılır.
Şiirlerde hece ölçüsünün 7’li, 8’li, 11’li kalıpları ağırlıklı olarak kullanılır.
En çok yarım kafiye kullanılmıştır.. Bazı manilerde cinaslı kafiye görülür.
Genellikle anonimdir,yazarı bilinenleri de zamanla halka mal olmuştur.
Aşk,tabiat,ayrılık,hasret,gurbet,sevgi,güzellik gibi konular işlenir.
Türküler 8’li(4+4) veya 11’li(4+4+3) hece ölçüsüyle söylenir..
1-Bent: Türkünün asıl sözlerinin bulunduğu bölümdür.
Hecenin 7’li kalıbıyla söylenirler.
Düz mani,kesik mani,yedekli mani v ecinaslı mani gibi türleri vardır.
7’li,8’li ve 9’lu hece ölçüsüyle söylenir.
c) Dinî Tasavvufî Halk Edebiyatı (Tekke Edebiyatı):
Hece ölçüsü ağırlıklıdır,az da olsa aruz ölçüsü kullanılmıştır.
Tasavvuf terimlerinin dışında dil,halkın anlayabileceği nitelikte ve sadedir.
Allah sevgisi,nefsin öldürülmesi,insan sevgisi,ölüm,Allah’a varış yolları,tasavvuf ilkeleri temel konularıdır.
Coşkuludur,genellikle didaktik şiirlerden oluşur.
8’li hece ölçüsüyle söylenir, 7 ve 11’li de olabilir.
Fanilik,Allah sevgisi,nefsin öldürülmesi temel konusudur.
Bu türün en büyük ustası Yunus Emre’dir.
İlahilerin konularının Bektaşilerce söylenmesi sonucu ortaya çıkmış türdür.
8’li hece ölçüsüyle söylenir
Saz eşliğinde kendine özgü bir makamla söylenir.
Bu türün en tanınmış şairi Kaygusuz Abdal’dır.
Şairler şiirlerini “DİVAN” adını verdikleri bir kitapta topladıkları için bu edebiyatına “Divan Edebiyatı” denilmiştir.Ayrıca “klasik-eski –zümre edebiyatı” da denilir.
İslamiyet’in kabulünden sonra Türkler yaşamın her alanında Araplardan, Farslardan etkilenmişlerdir. Bu etkileşimin en belirgin olduğu alanların başında edebiyat göze çarpmaktadır.13. yy dan itibaren şair ve yazarlar Fars-Arap etkisine girmeye başlamıştır.
Ölçü olarak “aruz ölçüsü”, nazım birimi genellikle beyittir.
Çoğunlukla aşk, şarap, kadın övgü, din, ahlak, tasavvuf konuları işlenmiştir.
Belli kalıpları olan bir edebiyattır.Duygu ve düşünceler mazmun denilen kavramlarla anlatılır.
Güzellik, aşk, kadın, şarap gibi konuları işleyen nazım biçimidir.
Gazelin bütün beyitlerinde aynı konu işleniyorsa buna yekahenk gazel denir.
İlk beytine matla, son beytine makta, şairin adının bulunduğu beyte taç beyit,en güzel beytine beyt”ül kasid adı verilir.
Kaside: Nesip- girizgâh- methiye- tegazzül- fahriye- dua bölümlerinden oluşur.
Tevhid: Allah’ın birliğini anlatan kasidelere denir.
Münacat: Allah’a dua etmek ve yalvarmak için yazılanlara denir.
Methiye: Herhangi bir şahsı övmek için yazılanlar denir. Naat:Peygamberleri övmek için yazılanlara denir.
Uzun ve kısa dizeler gazel gibi kendi aralarında uyaklanırlar. Kısa dizelere “ziyade” adı verilir.
Kafiyelenişi aaxa şeklindedir.Tek dörtlükten oluşur.
Yak düzeni rubai gibidir.Tek dörtlükten oluşur.
Aşk ,sevgi,günlük hayat gibi konular işlenir.
Dört dizelik kıtalardan oluşur.
Bent sayısı 3-7 arasında değişir.
Konu olarak daha çok Allah’ın kudreti,kainatın sırları ve kainatın zıtlıkları gibi konulara yer verilir.
C) BATI ETKİSİNDE GELİŞEN TÜRK EDEBİYATI
İlkin İtalyan edebiyatında görülen, Türk şiirinde az görülen, iki dört dizeli ve iki üç dizeli bölüm olmak üzere 14 dizeden oluşan nazım biçimidir.
Uyak örgüsü şöyledir: abba ccd ede.
Sone nazım şeklini Türk edebiyatında ilk olarak Servet-i Fünun şairleri kullanmıştır.
Dize kümelenişi ve kafiye düzeni şöyledir: aba bcb cçc ded... e
Dante’nin “İlahi Komedya”sının bu biçimle yazılmış olması, terza – rima’nın yaygınlık kazanmasını sağlamıştır.
Terza-rima, Türk edebiyatında ilkin Servet-i Fünun döneminde bir tek şiirde (Tevfik Fikret’in Şehrâyîn) denenmiş (1899); İkinci Meşrutiyet’ten (1908) sonra zaman zaman kullanılmışsa da, yaygınlık kazanmamıştır.
19. Yüzyıl sonlarında özellikle Servet-i Fünun’cuların geliştirdikleri bir nazım biçimidir.
Divan şiirindeki müstezattan farklı özellikleri vardır.
Klasik nazım biçimlerinden ve tek ölçünün bir örnekliliğinden kurtuluş yeni biçimler ve ahenkler yaratmak düşüncesiyle oluşturulan bu biçim, serbest nazıma geçişte bir aşama olmuştur.
19. yüzyılın yarısında Fransa’da doğmuştur.
Şinasi’nin Fransız edebiyatından yaptığı çeviriler, mensur şiirin ilk örnekleridir.
Mehmet Rauf’un “Siyah İnciler”i, Yakup Kadri’nin “Okun Ucunda, Erenlerin Bağından” adlı yapıtları mensur şiir türünden ürünlerdir.
Ölçü ve uyağa başvurulmaz.
Serbest Nazım (Şiir):
Ölçüsüz ve uyaksız yazılan, belli kurallara bağlı olmayan şiirlerdir.
Türk edebiyatında serbest nazım, cumhuriyetten sonra gelişmiştir.
Serbest nazmın ilk örneklerini Nazım Hikmet vermiştir.
NOT: Bu nazım biçimleri dışında “balat” adı verilen bir nazım biçiminin de kullanıldığı belirtilmektedir.Çok az tercih edildiği düşünülen bu nazım biçiminin özelliği 3 uzun 1 kısa bentten oluşmasıdır.
Konu: Üzerinde söz söylenilen,fikir yürütülen,yazı yazılan herhangi bir olay,düşünce veya duruma konu denir.
Şiir bir düşünce yazısı olmadığı için “tema” sözcüğünden daha çok esrede dile getirilen duygu ve hayali anlamalıyız.
Şiirde tema kimi zaman bir aşk,ayrılık acısı,ölüm korkusu gibi bireysel duygular kimi zaman da başka insanlar için üzüntülerin yer aldığı toplumsal konuları da içerebilir.
“Sanat yada edebiyat,bir nevi gerçeğin yorumlanarak anlatılmasıdır.” ifadesinden hareketle şiirde de gerçeğin değiştiğini söyleyebiliriz.
Şiirdeki gerçeklik,somut bir anlayışla sınırlı değildir.Bu gerçeklik,insanın sadece yaşadıklarıyla değil; sezgileri, tasarıları ve izlenimleriyle de ilgilidir.
Şair,şiirinin her okuyanda farklı duygular uyandırmasını amaçlar.Bu nedenle kelimelere yeni anlamlar yükler.Bu anlamları okuyucu kendisi hisseder.Bu şekilde şiirde farklı bir gerçeklik ortaya çıkar.
Bireysel duyguların ön plana çıkarıldığı bir şiir geleneğidir.
Daha çok serbest nazım kullanılmıştır.
Çağrışım yönünden zengin ifadeler vardır.
Somuttan çok soyuta hitap eden şiirlerdir.
Şiirler,ölçü ve kafiye olmaksızın yazılır.
Okuyucun metni kendi birikimlerine,özelliklerine,kültürüne, zevkine ve hayal gücüne göre anlamlandırmasına “yorum” denir.
Dilde biri nazım diğeri nesir olmak üzere iki anlatım biçimi vardır.Nazım,ölçülü ve uyaklı anlatım biçimidir. Manzume: Ölçü ve kafiye gözetilerek, nazım biçiminde yani dizeler halinde yazılan metinlere ”manzume” denir.
Nazmın nesre yaklaştırılmasıyla ortaya çıkan bir türdür.
Önemli özelliklerinden birisi metinde karşılıklı konuşmaların yer almasıdır.
Bu tarzı edebiyatımızda ilk kez Servet-i Fununcular denemiştir.Tevfik Fikret ve Mehmet Akif Ersoy bu türde başarılı örnekler vermişlerdir.
Şair doğa karşısındaki duygularını anlatıyorsa "idil", bir çobanla karşılıklı konuşuyormuş gibi anlatıyorsa "eglog" adını alır.
Yiğitlik, kahramanlık, savaş… temaları işleyen şiirlerdir.
Epik sözcüğü , Yunancada destan anlamındaki epope den gelmektedir.
Halk edebiyatında "taşlama", Divan edebiyatında "hiciv" denir.
Eski Yunan edebiyatında oyuncuların sahnede söyleyecekleri sözler şiir haline getirilir ve onlara ezberletilirdi.Bu şekilde sözler şiir şeklinde söylenirdi.
Gönderen Ali Burak Zeytinci zaman: 12:38
Etiketler: 9, cosku, ders, dile, edebiyat, getiren, hazirlik, heyecan, metinler, notlari, notu, siir, yazili