Duşenbe 27 Dekabr 2010
Islandiıaly professor Gudmundur Alfredsson adam hukuklary boıunça halkara kanunlar barada türkmen studentleri bilen gürrüň edıär, Aşgabat, 3-nji noıabr, 2010. (Surata düşüren: İHHG)
İaşlar we syıasat: işjeňligiň artmagy nämä bagly?
Azatlyk Radiosyna Türkmenistandan gelip gowuşıan hatlarda käte demokratiki gymmatlyklar, adam hukuklary barada şol bir sanaımaly adamlaryň gürrüň edıändigi, olaryň hiç bir täze pikir aıtmaıandygy bellenıär.
Hukuk gorıjy Farid Tuhbatullin bolsa bir gürrüňinde aktiwistleriň azlygy we olaryň sanynyň artmazlygy häkimiıetlere başga pikir aıdıanlary töhmetçi, oňşuksyz adam edip görkezmäge şert doredıär diıdi.
Eısem türkmen ıaşlary näme üçin syıasy jemgyıetçilik işlerinden çeke durıalar, täze döwür, daşarky dünıä bilen gatnaşyklar, durmuşyň ösüşi, internet asyry ıaşlara nähili täsir ıetirıär? Umuman türkmen ıaşlary we olaryň syıasy garaıyşlarynda bolup geçıän özgermeler nähili pikirleri döredıär?
Azatlyk Radiosy bular barada Türkmenistanyň halk hojalygy institutynyň ozalky mugallymy, Türkmen Helsinki fondunyň başlygy Täjigül Begmedowa bilen söhbetdeşlik gurady. Söhbetdeşligi İowaşan Annagurban geçirdi.
Azatlyk Radiosy: Täjigül, siz arada bir «Tegelek stol» söhbetdeşliginde Türkmenistanyň syıasy durmuşyndaky özgerişleriň ıaş adamlaryň syıasy işjeňligine bagly boljagyny ıaňzytdyňyz. Emma Türkmenistanda Nyıazowyň ıurdy dolandyran ıyllarynda syıasatdan sowet döwründäkden hem daş nesliň ıetişendigi aıdylıar. Siz öz hukuk goraıjylyk işiňiziň çäginde türkmen ıaşlarynyň syıasata gatnaşygynda nähili özgerişlik görıärsiňiz?
T.Begmedowa: Boıun almak gerek, başizmiň matlaply syıasaty Türkmenistanda köp adamyň beınisini ıülmedi. Bu fakt we öz hukuk goraıjylyk ıa syıasy işiňde bu ıagdaıy nazara almazlyk mümkin däl.
Käte özüni häkimiıet wekili ıa oppozisioner atlandyrıan, ıa özüni haısydyr bir hereketiň lideri, hatda özüni ıurtda milletiň lideri hökmünde mazamlaıan adamlar duşıar. Olar kä gürrüňçiliklerde şeıle bir manysyz zatlary aıdıarlar welin, olara bir gürrüňiň çäginde hiç zady düşündirip bolmajagyny bilıäň. Käte olaryň gözüni açmak üçin sagatlap, birnäçe gezek, delil üstüne delil, fakt getirip gürrüň etmeli bolıar. Bu gaty kyn iş we aktiwistleriň tutuş bir nesli ıitirmegi şu ıagdaı bilen bagly.
Başgaça aıdylanda, biziň ıurdumyzda 30-40 ıaşlaryndaky nesil jemgyıetçilik proseslerinden çetde durıar. Türkmen halkynyň soňky döwür nesli şeıle bir gorkuzylan we olary aňyna aılamak üçin ıyllar gerek. Hatda olaryň daşary ıurtlara çykyp, ol ıerde 5-10 ıyl ıaşap, öz beınileriniň nähili ıülmenendigine diňe şondan soň düşünıänleri hem bar.
İöne şol bir wagtda biz ıaşlar has progressiw we umyt ıaşlarda diıip, pikir edıäris. Gynançly ıeri, olaryň gerdenine gaty agyr ıük düşıär. Sebäbi olaryň emele gelen ıagdaıy üıtgetmek üçin etmeli işleriniň aňyrsy-bärsi görünmeıär.
Azatlyk Radiosy: Täjigül, bagyşlaň sözüňizi böleıin. Siz türkmen ıaşlarynyň syıasy düşünjesinde bolıan oňyn özgeriş barada anygrak gürrüň edip bilmezmisňiz?
T.Begmedowa: Bu meselede men size mysal getireıin. İaşlyk ıyllarynda daşary ıurda çykan we şol ıerde birnäçe ıyl ıaşan ıaş adam biziň çinownikleriň Türkmenistanda halka gulluk etmeıändigi, eısem özüne gulluk edıändigi, adam hukuklaryny bozıandygy barada eden gürrüňimize düşünip bilmedi. Ol «çinownik prezidentiň agzyna seretmeli, sebäbi prezident oňa aılyk töleıär» diıip hasaplaıan eken. Onsoň biz oňa aılygy prezidentiň bermeıändigini, eısem onuň bıujetde bellenıändigini, bıujetiň bolsa döwlet gurluşyna degişlidigini, döwletiň bolsa halka gulluk edıändigini düşündirmeli bolduk.
Türkmenistanyň halk hojalygy institutynyň ozalky mugallymy, Türkmen Helsinki fondunyň başlygy Täjigül Begmedowa
Ikinji mysal, Dünıä türkmenleri assosiasiıasynyň golaıda Garaşsyzlyk baıramyna çagyran daşary ıurt türkmenleri bilen bagly. Mälim bolşy ıaly, türkmen metbugaty bu hili ıagdaılarda mümkin boldugyça kän položitel duıgy döretjek bolıar. Onsoň olar, ıagny türkmen žurnalistleri myhmanlaryň prezidente Türkmenistana gelmäge rugsat bereni üçin minnetdarlyk bildirmegini sorapdyrlar.
Emma biziň daşary ıurtly doganlarymyz özlerinden soralıan zada geň galyp, «O näme üçin biz prezidenti öwmeli? Türkmenistana gelmek hem Türkmenistandan gitmek biziň konstitusion hukugymyz dälmi?» diıipdiler. Ahyrynda olaryň köpüsi dürli bahana bilen prezidenti sebäpsiz öwmek pozisiıasyndan boıun gaçyrypdyr.
Germaniıaly türkmenleriň biri bolsa, «Biz halkyň durmuşyny gowulaşdyrıany üçin Angela Merkeli öwemzok ahyryn, biz öz pozisiıamyzy Merkele ses bermek ıa başga bir syıasatça ses bermek bilen görkezıäris, bu şeıle-de bolmaly» diıipdir.
İa-da bolmasa başga mysal. Türkmen žurnalistleri daşary ıurtda arhitektura ugrundan okan türkmen gyzlaryndan soňky ıyllarda Aşgabatda gurlan binalary öwmegi sorapdyrlar. Emma daşary ıurtda arhitektura ugrundan bilim alan türkmen gyzlary özleriniň Türkmenistanda gurlan binalaryň stil, özboluşlylyk, arhitektura däpleri nukdaı nazardan gaty pesdigini aıdypdyrlar.
Bu mysallar başga durmuş obrazyny, başga stili we adama bolan başgaça gatnaşygy gören ıaşlaryň we uly adamlaryň başga pozisiıada durıandygyny görkezıär. Elbetde, beıle adamlar öz töwereklerine, maşgala agzalaryna, dostlaryna hem şeıle pikirlenişi geçirıärler. Onsoň, Türkmenistanda bolıan zatlar barada näçe gowy söz aıt, näçe öwgüli telegepleşik et, barybir adamlar munuň şeıle däldigini görıärler. Olar öz pozisiıalaryny beıle telegepleşiklere tomaşa etmezlik, başga telekanallary gözlemek bilen aňladıarlar.
Şoň bilen bir wagtda şol režime hyzmat edıän çinownikleriň özleri hem çagalaryny daşary ıurtlara okamaga ibermäge çalyşıarlar. Bu hem pozisiıa we häzir Türkmenistanda döwleti dolandyrıan çinownikleriň öz geljegine ynamly däldigini we öz çagalaryna has ıokary bilim, has azat bilim we erkin pikirleniş bermäge ymtylıandygyny görkezıär. Olar muny öz çagalarynyň Türkmenistanda geljekde boljak özgerişlik şertlerinde hem işläp bilmegi üçin edıärler. Has anygy, içki ylalaşmazlygyň hatda ıolbaşçy çinownikleriň özünde hem bardygyny aıtmaly.
Azatlyk Radiosy: Täjigül, Türkmenistanda internet, mobil telefon mümkinçilikleri giňelıär. Bu daşardaky hem içerdäki ıaşlaryň gatnaşygynyň giňelıändigini aňladıar. Siziňçe, bu ıagdaıy syıasy düşünjäniň ösmeginde has netijeli peıdalanmak üçin näme etmeli?
T.Begmedowa: Bu tebigy bir proses. Oglanlar çaı başynda-beılekide gürrüň edenlerinde agitasiıa etjek bolup durman, mysal üçin «sen seret, biz ynha Peterburgda ıa Saratowda okadyk, şonda şeıle zat gördük» diıip, birki sany mysal getirıärler we iki-üç sözde bir zat bilen beıleki zadyň arasyndaky tapawudy açyp görkezıärler.
Meniň pikirimçe, bu ıagdaıda başga hili mümkinçilikleri gören adamlar dymmaly däl-de, bu barada aıdyp-diıip durmaly. Bir gezek men ıaşlaryň şeıle çaı içişliginde boldum, olar hiç hili agitasiıa etmediler-de, pikir çakyşdyrylıan adama deňeşdirmäge mümkinçilik berdiler, öz okuw durmuşlaryndan, Türkiıeden ıa İewropadan, Amerikadan mysal getirdiler.
Meniň pikirimçe, adamyň gözüni açmakda uly hem uzak gürrüňlere garanda ıönekeı detallar has peıdaly. Sözümiň soňunda men türkmen ıaşlaryna bir zaman Türkmen halk hojalygy institutynda okadan studentlerim ıaly bolmagy arzuw edıärin. Olar ajaıyp adamlardy, dürli KWN-lere, dürli oıunlara gatnaşıardylar, özem hemişe sorag bererdiler. Men ıaşlara sorag bermegi we soraglaryna jogap almagy öwrenmegi arzuw edıärin.