Halkara Yrakly kürtler: Ilkibaşda “güıç”, soňra “garaşsyzlyk” Iıul 18, 2014
Yragyň awtonom Kürt regionynyň lideri Mesut Barzani.
Yrakda kürtler öz regional hökümetiniň garaşsyzlygy ugrunda tutanıerli hereket edıärler. Bagdat bolsa ıurduň demirgazygyny eıelän sünni yslamçylaryň soňuna çykmagyň aladasy bilen başagaı. İöne Yragyň goňşulary we dünıäniň täsirli güıçleri ıurduň bütewüliginiň saklanylmagynyň tarapdary. Onda, diımek, kürtlerem “özbaşdaklyk” üçin ölüp-öçüp barman, olar diňe, pursatdan peıdalanyp, bahana bilen öz ıurduň içindäki territoriıasyny giňeltmegiň we has köp mümkinçiliklere eıe bolmagyň aladasyny edıärler. Geçen hepdeleriň dowamynda kürtleriň lideri Mesut Barzani metbugatda yzyny üzmän çykyş etdi. Ol öz çykyşlarynda Kürt regional hökümetiniň (KRH) indi “döwlet” bolmak ugrunda hereket etmäge taııardygyny aıtdy. Ol geçen aıyň ahyrynda eden çykyşynda Yragyň bütewüliginiň bozulyp başlandygyny we “Yrak we Lewant yslam döwleti” jeňçileriniň Mosula eden hüjümlerinden soň käbir regionlaryň bireııäm bölünendigini aıtdy.
Barzani bu hepde, has takygy 15-nji iıulda, Türkiıäniň premıer-ministri Rejep Taıyp Erdogan we ıurduň prezidenti Abdylla Gül bilen aıratynlykda gepleşikler geçirdi. Bu gepleşikleriň barşynda ol özleriniň “özbaşdaklyk referendumyny” geçirmek planlary barada gürrüň edipdir we bu ugurda türklerden goldaw soraıandygyny mälim edipdir. Munuň tersine, Ankara Yrakda bütewüligiň saklanmagynyň tarapdary diıilıär. Kürtleriň awtonom regionynda “özbaşdaklyk” barada edilıän resmi gürrüňleriň howy gaçyp başlady. İogsa, 3-nji iıulda parlament saılaw komissiıasyny döretmek we saılawlaryň geçirilmeli wagtyny bellemek boıunça ıörite topar döretmek hem meıilleşdirilipdi. Kürtleriň ıaşaıan regionynda halk arasynda “özbaşdaklyk statusy” hyjuwly wagyz edilıär. İönekeı mysal – kürt aıdymçysy Helly Luwyň kürtleri garaşsyzlyga çagyrıan aıdymyna YouTube-de 2.5 million adam tomaşa edipdir. İöne, muňa garamazdan, synçylar bu ıagdaıy “özbaşdaklyga” meıil däl-de, Bagdatdan has köp mümkinçilik soramaga synanyşyk diıip düşündirıärler. ABŞ-nyň harby güıçleriniň 2011-nji ıylda ıurdy terk etmegi bilen agyr güne duçar bolan premıer-ministr Nury al-Maliki yrakly kürtlerden syıasy we harby kömek soraıar we öz gezeginde kürtleriňem bu pursatdan peıdalanjak bolıandygy aıdylıar. Global pikirlen, lokal tijen!
Düıbi Waşingtonda ıerleşıän “Jamestown” bileleşiginiň synçysy we Al-Monitoryň žurnalisti Wladimir Wan Wilgenburg: “Barzani ‘özbaşdaklyk’ barada gürrüň etse-de, ol, esasan, Yrak hökümetinden kürtleriň awtonom regionynyň çäkleriniň giňeldilmegini soraıar” diııär. Kürtler ıangyja baı bolan Kerkugy hem öz ellerine almak isleıärler.
Barzani “Kerkukda referendum geçirip, halkyň islegini anyklarys. Eıse, halk awtonom kürtlere goşulmak isleıärmi ıa-da ıok” diıdi. Göz öňünde tutulıan referendum kürtleriň Kerkugy eıelän wagtlaryna, ıagny 11-nji iıuna gabat geldi. Şol döwürlerde YLYD hem demirgazyk Yrakda täsirini artdyrıardy. http://online.wsj.com/articles/iraqs-kurdish-fighters-seize-kirkuk-bai-hassan-oil-fields-1405083431 Wan Wilgenburgyň aıtmagyna görä, Barzani öz ylalaşyk pozisiıasyny güıçlendirmek üçin iki referendumy hem bir wagtda geçirmegi göz öňünde tutıan ekeni. Wilgenburg bu barada şeıle diııär: “Meniň pikirimçe, bu referendumlar Yrak hökümetine basyş edip, ony jedelli ıerleri, şol sanda Kerkugy kürtlere bermäge mejbur edıär. Bu referendumlardan “garaşsyzlyk referendumy” ylalaşarlykly çäredir diıip pikir edıärin”.
Kerkukda kürtler, araplar, türkmenler we başga-da birnäçe etniki toparlar ıaşaıarlar.
Aslynda gürrüňi edilıän bu referendumy 2007-nji ıylda Bagdat meıilleşdiripdi. Bu meıle Waşington hem oňat baha beripdi. Sebäbi Yrakdaky territorial jedeller köplenç gandöküşiklige ıol açıar. Muňa garamazdan, bu referendum syıasy ıagdaılar sebäpli yza süışürilip gelindi.
Barzaniniň aladasy diňe jedelli territoriıalar däl. Wan Wilgenburg: “Häzirlikçe kürtleriň esasy maksady referendum. İöne munuň entek dowamy hem bar. Kürtler Bagdatdan özleriniň Türkiıä ıangyç eksport etmeklerine rugsat berilmegini soraıarlar” diııär. Kerkugy almak we Türkiıä ıangyç eksport etmek bilen kürtler özleriniň diňe ykdysadyıetini güıçlendirmezler, eıse olar bu günki gün özlerine basyş edıän Bagdadyň ykdysady çäklendirmelerinden hem halas bolarlar. Häzirki wagtda Bagdat döwlete ıangyçdan girıän girdejiniň aksiıalarynyň 17 göterimine eıe. Kürtleriň regional hökümeti özleriniň türklere satıan ıangyjyndan gelıän girdejileri Bagdat bilen paılaşmakdan boıun gaçyrıar.
Özbaşdaklygam öz erkine bolmaıar
Barzaniniň derhal garaşsyzlyk yglan etmekden saklanmagyna dürli ıagdaılar sebäp bolıar. Birinji bilen Kürt regional hökümetiniň özbaşdak bolmagy üçin bu hökümeti daşary ıurtlaryň goldamagy zerur. Halkara jemgyıetçiligi Yragyň bütewüliginiň saklanmagynyň tarapdary. Hususan-da, ”Yrak we Lewant yslam döwleti” atly ekstremist toparyň Yragyň we Siriıanyň çäginde halyfat gurmak niıeti çynyrgansoň, halkara jemgyıetçiligi Yragy bütewülige çagyryp başlady. Dünıäde diňe ıekeje lider kürtleriň garaşsyzlyk statusyny goldajakdygyny aıdyp çykyş etdi. Ol hem Ysraıylyň premıer-ministri Benjamin Netanıahu.
Kürtleriň regional hökümeti, hususan-da, goňşy Türkiıäniň goldawyna mätäç. İöne Ankara-da Yragyň bütewüliginiň tarapdary
Londonyň Ykdysadyıet mekdebiniň regional eksperti Jeıms Ker-Lindseı bu barada şeıle diııär: “Gelip gowuşıan ähli maglumatlardan çen tutsaň, Ankara Kürdüstana Yrakdan bölünmezligi maslahat berıär. Türk häkimiıetleriniň beräımeli maslahaty hem şeksiz-şübhesiz hökman şeıle bolaımalydy”. Yragyň awtonom Kürt regionynyň lideri Mesut Barzani we Türkiıäniň premıer-ministri Rejep Taıyp Erdogan.
​Türkiıe indi yrakly kürtleriň awtonom regionyny özüne howp hökmünde görenok. Bu ıagdaı ozallar şeıledi. Ankara ozallar kürtleriň regional hökümeti öz serhetlerine täsir edip, ıurduň içindäki kürt azlyklaryny küşgürer diıip alada bildirerdi. Munuň deregine indi Ankara we kürtleriň regional hökümeti soňky on ıyllygyň dowamynda has ysnyşykly gatnaşyklary ıola goıdular. KRH Ankara türk hökümeti bilen PKK-niň arasyndaky gatnaşyklaryny kadalaşdyrmagynda ıardam berıär. KRH-niň öz garaşsyzlygyny yglan etmegine päsgel berıän beıleki bir mesele bolsa goňşular bilen parahatçylykly gatnaşyklary ıola goımaklyk. Doly garaşsyzlygy yglan etmek üçin oňa diňe ıekeje goňşy bilen kadaly gatnaşygy ıola goımak ıeterlik dä. Yragyň kürt regiony Türkiıe, Eıran, Yrak we Siriıa bilen araçäkleşıär. Onuň häzriki wagtda dünıä bazaryna çykyp bilmegi Türkiıäniň, Yragyň we Eıranyň käbir böleginiň üstünden amala aşyrylyp bilner. Siriıa bolsa öz içindäki graždanlyk urşy bilen başagaı. Bu ıagdaı ony tranzit aragatnaşygy üçin düıbünden ıaramsyz edıär. Degişli makalalar