İRAN Yüzölçümü: kilometre kare Nüfusu:
YayınlayanAygül Memiş Değiştirilmiş 2 yıl önce
... konulu sunumlar: "İRAN Yüzölçümü: kilometre kare Nüfusu:"— Sunum transkripti:
1 İRAN Yüzölçümü: 1.648.000 kilometre kare Nüfusu: 75.000.000
Başkenti: Tahran İdare Şekli: İran İslam Cumhuriyeti Önemli Şehirleri: Tebriz, Şiraz, Kirmanşah, Ahvaz, Isfahan, Meşhed, Kum, Bender Abbas Resmi Dili: Farsça Konuşulan Yaygın Diller: Türkçe ve Arapça
3 Kafkasya’ya, Ortadoğu’ya ve Türkistan’a aynı anda komşu olan İran, yine hem Hazar denizine hem de Basra Körfezi’ne ve Hint Okyanusu’na sınırı olan tek ülkedir. Gerek petrol gerekse doğalgaz rezervleri bakımından dünya sıralamasında en önlerde gelmektedir. (Dünya petrollerinin yaklaşık %10’u İran’dadır. OPEC’in ikinci büyük petrol üreticisi olan İran, dünyanın ikinci büyük doğalgaz rezervine sahiptir.)
4 Ülke topraklarının önemli bir kısmı çöllük ve kuraktır; nüfus yoğunluğunun olduğu bölgeler coğrafyanın merkezi değil, çevresi niteliğindeki kenar kısımlardır. 75 milyonun biraz üzerindeki nüfusu ile İran, dünyanın 17. kalabalık ülkesidir. Milli gelirde dünya devletleri arasında sıralar arasındadır.
5 İran, tarih boyunca dünya siyasî olayları bakımından hayati önemde bir coğrafya olmuştur. Tarihi İpek yolu üzerindeki “Jeopolitik önemi” bu ülkeyi siyasi olayların merkezine taşımaktadır. XX. yüzyılın önemli savaş nedenlerinden olan enerji kaynaklarının keşfi ve bunlara sahip veya hâkim olma mücadelesi ile bu önemi daha artmıştır.
6 İran, coğrafya ile ilgili bu öneminin yanında, Türk Dünyası ve İslâm Dünyası açısından da tarihi bir öneme sahiptir. Bugünkü İran coğrafyası, İslâm tarihinin önemli evrelerinin canlı mekânı olmuştur. Öte yandan, İran’ın Türkler açısından anlamı büyüktür. Türklüğün İran’daki varlığının genellikle bilinen Oğuz göçlerinden çok daha eskilere dayandığı, yakın dönemlerde yapılan çalışmalarla ortaya konulmuştur.
7 İran tarihi olarak bilinen tarihin bin yıldan daha fazla bir bölümünün aynı zamanda Türklerin siyasi tarihi olduğu bilinen bir gerçektir. Anadolu, Balkanlar, Kafkasya, Suriye, Irak gibi coğrafyaların bugünkü Türk ahalisinin büyük oranda bu coğrafya üzerinden (veya doğrudan bu coğrafyadan) geldiği bilinmektedir.
8 Bugünkü “İran” adı, İndo-Aryan kavimlerinden Aryanların ülkesi anlamına gelen “Ariana” dan türemiştir. Eski çağlarda bu coğrafyada Elamların yaşadığını ve siyasi bir güç olarak Mezopotomya devletlerinden Akad ve Babil ile mücadele ettiğini biliyoruz. M.Ö. IX. yüzyıl Asur kaynaklarında İran’da iki güçlü topluluğun varlığına şahit olmaktayız. Bunlar Urmiye gölünün güneydoğusunda yerleşmiş olan Medler ile batısındaki Perslerdir.
9 İran’ın eskiçağdaki en önemli devleti, Perslerin soyundan gelen ve M.Ö. 550’lerde Medleri ortadan kaldıran Ahamenişlerdir. II. Cyros, I. Darius ve II. Darius zamanlarında İran merkezli bu devletin sınırları doğuda İndus nehrinden batıda Ege sahillerine, güneyde Suriye, Filistin ve Mısır’a kadar uzanmıştır.
10 Ahamenişler Dönemi
11 M.Ö. 334’te Makedonyalı İskender, Anadolu, Suriye ve Mısır’ı aldıktan sonra 331’de İran’a girmiş ve Ninova’yı ele geçirerek Ahamenişleri tarih sahnesinden silmiştir. İskender’den sonra imparatorluğu komutanları arasında paylaşılmış, Mezopotamya, İran ve Suriye komutanlardan Selevkos’un idaresine girmiştir.
12 Selevkoslar Dönemi
13 M.Ö. 250’ye kadar Selevkosların idaresinde kalan İran, bu tarihten itibaren Partların eline geçmiştir. Partlar, yaklaşık beş yüz yıllık süren iktidarları boyunca Roma ile büyük bir mücadeleye girişmiş, M.S. 226’da iç çekişmeler sonucunda yerlerini Sasani İmparatorluğuna bırakmıştır. Sasaniler, bir yandan batıda Roma (sonradan Bizans) ile diğer taraftan doğuda Akhunlarla mücadele etmiş ve sınırlarını doğuda Ceyhun nehrinden, batıda Marmara denizine, güneyde Yemen’den kuzeyde Karadeniz’e kadar uzatmışlardır.
14 Sasaniler Dönemi
15 Sasaniler, Hz. Ömer devrinde 636’da Kadisiye, 637’de Celula ve 642’de Nihavend’de peş peşe Arap ordularına mağlup olmuş ve yıkılmışlardır. Arapların Horosan ve Türkistan’a kadar ulaşmasıyla İran’ın tamamı Müslümanların hakimiyetine girmiştir.
16 Arapların İran hakimiyeti, Abbasilerin zayıflamaya başladığı IX
Arapların İran hakimiyeti, Abbasilerin zayıflamaya başladığı IX. yüzyıla kadar devam etmiştir. 821 tarihinden itibaren İran’da Bağdat Abbasi halifeliğine bağlı yerel hanedanlıklardan Tahiriler, Saffariler, Samaniler ve Büveyhiler sırayla iş başına gelmiştir.
17 Karahanlıların Türkistan’da hakim olmasından sonra İran’a büyük bir Türk göçü başlamış ve Gazneliler zamanında İran, Türk hakimiyetine girmiştir. XI. yüzyılın başlarından itibaren Oğuz Yabguluğuna bağlı Selçuklu Türkmenlerinin de Horosan ve İran’a yerleşmeleriyle yeni bin yılın İran tarihi de şekillenmeye başlamıştır. 1040 yılında yapılan Dandanakan savaşıyla İran’daki Gazneli hakimiyeti yerini Selçuklulara terk etmiştir.
18 Büyük Selçuklular Dönemi
19 İran’da Selçuklu hakimiyeti ile başlayan Türk yönetimi kesintisiz olarak tam bin yıl sürecektir.
İran merkezli Büyük Selçuklular, yaklaşık yüz yirmi yıllık iktidarları boyunca tabi hükümdarları vasıtasıyla Afganistan, Irak, Suriye, Anadolu ve Azerbaycan’ı idare etmişlerdir. Bugün Anadolu, Suriye, Irak, Azerbaycan ve Balkanlardaki Türk varlığını, İran’ın bir sıçrama tahtası olarak kullanıldığı Selçuklular devrine borçluyuz.
20 XII. Yüzyılın ortalarında başlayan Karahıtay ve Oğuz göçü ile İran’daki Selçuklu hakimiyeti son bulmuş, onların boşalttığı yönetimi bir başka Türk devleti olan Harezmşahlar doldurmuştur. Ancak XIII. yüzyılın başlarından itibaren yükselen Moğol baskısı, Harezmşahları da ortadan kaldırmış, İran’ın hakimiyeti İlhanlılara geçmiştir.
21 XIV. yüzyılın ortalarından itibaren zayıflayan İlhanlı idaresi, yerini Türkistan’da hakimiyeti ele geçiren Timur’a bırakmıştır. Timurluların İran’daki hakimiyeti XV. yüzyılın ortalarında son bulmuş, bu tarihten itibaren Doğu Anadolu ve Azerbaycan merkezli Karakoyunlu Türkmenleri İran’ı hakimiyet altına almıştır.
22 Timurlular Dönemi
23 Karakoyunlu Türkmen Devleti ( ), Azerbaycan merkez olmak üzere bütünüyle Doğu Anadolu’yu, Bağdat dahil Irak’ı ve günümüz İran’ının neredeyse tamamını kontrol etmekteydi. 1467 yılında Karakoyunlu Cihan Şah, bir başka Türkmen hükümdarı olan Uzun Hasan’a mağlup olmuş ve bu tarihten itibaren İran, Herat’a kadar Akkoyunluların eline geçmiştir.
24 Karakoyunlu Dönemi
25 Akkoyunlu Türkmen devleti ise merkez Diyarbakır olmak üzere Orta Anadolu’dan başlayarak Herat’a kadar uzanan muazzam bir coğrafyayı hakimiyeti altına almıştır. Akkoyunluların merkezi Diyarbakır’dan Tebriz’e taşınarak batıda Osmanlı hakimiyetine karşı, doğuda yeni bir Türklük sıklet merkezi oluşturulmuştur.
26 Akkoyunlu Dönemi
27 Akkoyunlular,Üç-Ok Oğuzları’nın Bayındır boyu etrafında örgütlenmiş Türkmen oymaklarının bir anlamda siyasî birliğidir. İzleri bugün bile Türkiye, Azerbaycan ve İran’da görülen; Afşar, Ağaçeri, Ahmedlu, Alpagut, Emirlü, Arapkirlü, Baharlu, Bayat, Bayramlu, Biçenlü, Buldukani, Bozdoğanlu, Çekirlü, Çepni, Çemişkezekli, Çiganli, Döger, Duharlu, Dulkadir, Hacılu, Hamza Hacılu, Haydarlu, İnallu, Candaroğlu, İvaz, Harbendelu, Mamaşlu, Miranşahi, Musullu, Pazuki, Pürnek, Karamanlu, Koca Hacılu, Rebi’a, Sa’dlu, Şamlu, Tabanlu ve Yurtçı adlı Türkmen oymakları Akkoyunlu Devleti toplumunu ve ordusunu oluşturmuşlardır.
28 Fatih Sultan Mehmed’in Uzun Hasan’ı Otlukbeli’nde 1473 yılında mağlup etmesiyle birlikte Akkoyunlular, Anadolu üzerindeki emellerinden vazgeçerek İran’a çekildiler. Akkoyunlu Devleti döneminde, bugünkü Güney Azerbaycan’ın Erdebil şehri merkez olmak üzere, bir Sünnî sufî tarikatı biçiminde ortaya çıkan Safevilik (Şeyh Safiyüddin adına izafeten), zamanla bir güç merkezi haline geldi.
29 Safevî silsilesinden bir Türkmen olan Şeyh Cüneyd’in, Anadolu’ya gelerek faaliyetlerde bulunması ve Akkoyunlu Uzun Hasan’ın kız kardeşi Hatice Begüm ile evlenmesi onun Türkmenler arasındaki gücünü pekiştirmiştir. Şeyh Cüneyd, Safevî Devleti’ni kuracak olan Şah İsmail’in dedesidir. Öte yandan Uzun Hasan da Şah İsmail’in büyük dayısıdır.
30 1501 yılında Şah İsmail, Akkoyunluları mağlup ederek Tebriz’de tahta çıktı. Bağdat’tan Herat’a kadar geniş bir coğrafyayı hakimiyeti altına alarak, tam 235 yıl sürecek bir hanedanın siyasî hayatını başlattı. Şah İsmail, On İki İmam Şiiliğini ülkenin ve devletin resmî mezhebi haline getirdi. Mezhep konusunda çok katı bir tutumu olduğu ve ülkenin tamamını zaman zaman zor kullanarak Şiîleştirdiği bilinmektedir.
31 Şah İsmail’in Şiilik propagandası Anadolu’da heterodoks İslâm anlayışı içerisindeki Türkmenleri de etkiledi. Şah İsmail’in geniş Türkmen kitleleri üzerindeki etkisi kısa sürede Anadolu’daki Türkmen beylerinin İran’a bağlanmasına, önemli bir kısmının da İran’a göçmesine sebep oldu. Yavuz Sultan Selim, Şiiliğin Anadolu’da kök salmasını engellemek üzere doğu seferine çıktı ve 1514 yılında Çaldıran’da Şah İsmail’i mağlup etti. Ancak Safevi devletinin Anadolu’daki etkisi kırılırken İran’daki varlığına dokunulmadı.
33 XVI. ve XVII. yüzyıl boyunca Safevi devleti batıda Osmanlılar, doğuda ise Özbek ve Baburlular ile büyük bir kavgaya tutuştu. Şah Abbas döneminde ( ) Safevî Hanedanı gücünün zirvesine ulaştı. Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletlerinin bir devamı niteliğinde olan Safevîler, İran toplumunu milli bir devlet çatısı altında örgütleyen ilk devlettir. Dolayısıyla bugünkü İran coğrafyasında yaşayan toplumları siyasî anlamda örgütlendiren Türkmen aşiretlerinin kurduğu siyasi yapılardır.
34 XVI. ve XVII. yüzyıl Avrupalı gezginleri, Şah Abbas dönemi dahil Safevî döneminde saray dilinin Azerbaycan Türkçesi olduğunu yazmaktadırlar. Merkezî şehirler başta olmak üzere, edebiyat, mimarî, güzel sanatlar alanlarında özgün ve güçlü bir kültür büyük ölçüde Safevî devrinde oluşmuştur. Düşünce ve bilim hayatındaki gelişmeler de dikkate alındığında, bugün İran’a atıfla anılan medeniyet mirasının önemli kısmının Safevî devrinin ürünü olduğuna şüphe yoktur.
35 Safevîler’in İran tarihine etkilerinin milletleşme kavramından çok “Şiîliğin kurumsallaştırılması” ve “devletleştirilmesi” kavramları ile okunması daha doğru bir yorum olacaktır. Safevilerin Şiiliği muhafaza ve yayma siyaseti dahilindeki iktidarları, 1722’de doğudan gelen Afgan aşiretlerinin İran’ı işgaline kadar devam edecektir.
36 Safevi Türkmenlerinin Afgan hakimiyetine girmesi, 1726’da İran’da yeni bir lideri ortaya çıkardı.
Türkmenlerin Afşar boyuna mensup Kırklu oymağından Nadir Han, Safevi kuvvetlerini toparlayarak Afganları İran’dan çıkardı. Ardından Şah Tahmasb’ı tahttan indirerek Afşar hanedanlığını kurdu. Kısa süre içerisinde batıda Osmanlıları mağlup ederek sınırlarını güneyde Bağdat, kuzeyde Kars’a kadar uzattı. Ardından Azerbaycan topraklarına giren Rusları mağlup ederek Hazar kıyılarını ele geçirdi. Doğuda ise Kandahar’ı alıp Dehli’ye indi ve Hindistan’ı vergiye bağladı.
37 Nadir Şah devri Osmanlı-İran ilişkilerinde bir iyileşmenin yaşandığı devirdir. Nadir Şah, ilk üç halifenin Şiîlerce de kabulünü bir ulema heyetine kabul ettirmiş, öte yandan da mezhep ayrılığını ortadan kaldırmak üzere Osmanlı Devleti’ne resmen başvurmuştur. Bu çabası karşılık bulmasa da Nadir Şah mezhep taassubunu devlet düzeyinde ortadan kaldırmıştır. Onun bir özelliği de devletinin etrafında bulunan ve kendisinden önceki idarelerin hasmı olan Osmanlı, Özbek ve Baburlu yönetimlerin Türklüğünden memnuniyet duyması ve bunu her fırsatta dile getirmesidir.
38 Nadir Şah’ın 1747 yılında öldürülmesinden sonra Adil Şah, İbrahim Şah ve Şahruh sırasıyla Afşar hanedanlığını idare etmiştir. Ancak 1750’den itibaren ortaya çıkan ve Safevî mirasının sahibi olma iddiasındaki Zend sülalesinin hakimiyetiyle ülkenin kontrolü yeniden el değiştirmiştir. 40 yıl kadar süren Zend yönetimine Anadolu’dan Azerbaycan’a oradan Afganistan’a kadar geniş bir alana yayılmış Türkmen Kaçar aşiretinin Kovanlu obasından Ağa Muhammed Han Kaçar son vermiştir.
39 yılları arasında İran’da hakimiyet süren Kaçarlar, çeşitli açılardan yenilikleri ve değişimleri beraberinde getirecektir. Devletin, aşiret merkezli yapıdan dönüşerek merkezîleşmesi, Avrupa ile yoğun ilişkilerin başlaması, modernizmin girişi, üretim tarzının değişmeye başlaması, matbuatın başlangıcı, askerî alanda yenilikler olması bu hanedanın idaresi altında gerçekleşmiştir.
40 Ağa Muhammed Han Kaçar, 1795’te Kafkaslar’da Gürcülerle girdiği mücadeleden zaferle çıkması İran’ı Rusya ve Avrupa ile ilişkilerin merkezine taşımıştır. Rus Çarı I. Alexander’ın Gürcü prensliğini de kontrol altına alarak Azerbaycan’a yönelmesi önemli bir dönüm noktasıdır. Rusya’nın İran’a doğru bu ilerleyişi, İngiltere ve Fransa’nın kaygılanmasına sebep olmuştur.
41 arasında süren Rus-İran Savaşı sonunda, 1813 yılında Gülistan Anlaşması imzalanmış ve Rusya, Aras nehrine kadar olan Azerbaycan topraklarının sahibi olmuştur. 13 yıl süren barıştan sonra 1826’da iki ülke yeniden karşı karşıya gelmiş, ancak İngilizlerin İran’a kısmî desteğine rağmen Ruslar Tebriz’in güneyine kadar inmişlerdir. Savaşın ardından yapılan Türkmençay Antlaşması ile önceki kayıplar kesinleşmiş, bunlara Erivan ve Nahcivan Hanlıkları da eklenmiş, Rusya’ya kapitülasyonlar verilmiş, Hazar’da Rus hakimiyeti kesinleşmiştir.
42 Rusya’nın İran’da elde ettiği nüfuz, Hindistan’daki İngiliz yönetimini oldukça rahatsız etmiş, bu tarihten itibaren İngiltere, İran’da siyasî ve ekonomik çıkarları için büyük bir mücadeleye girişmiştir. Rusların ve İngilizlerin özellikle ticarî ve askerî sahalarda yoğunlaşan İran rekabeti, İran aleyhine elde edilmiş birbirini takip eden kazanımlarla sonuçlandıkça, toplumun siyasete ve devlete bakışında değişimler olmuştur. Bu süreçte en çok güçlenen grup, Batı karşıtlığı üzerinde yoğunlaşan din adamları sınıfıdır.
43 Bu arada Nasıreddin Şah’ın İngilizlere Tütün Şirketi’ni kurma hakkı tanıması ile tütünün İngiliz tekeline geçmesi, ’deki Tütün İsyanı’nı başlatacaktır. Tütün İsyanı ile birlikte İran’daki reformistler, dinî gruplarla eş zamanlı olarak milliyetçilik fikri etrafında toplanmışlardır. Tütün İsyanı’nın estirdiği rüzgârdan destek alarak Batı emperyalizmine karşı millî bağlılıkları geliştiren bu milliyetçi hareketlenme İran’da bir tür millî öfkeyi beraberinde getirmiş ve Şah yönetimine karşı muhalefeti başlatmıştır.
44 XX. yüzyıla girilirken dünya imparatorluklar çağına yavaş yavaş veda ediyordu. Avrupa’daki sanayileşme ve büyük güçlerin güç yarışı, imparatorlukların iç isyanlarla karşı karşıya kalma süreci, başta Osmanlı coğrafyası olmak üzere bütünüyle Doğu’yu da etkiledi. İran’da Meşrutiyet hareketi, Osmanlı ile aşağı yukarı aynı tarihlerde, ve benzer motivasyonlarla gelişti.
45 İngiltere’nin Rusya’yı dengelemek üzere meşrutiyetçilere destek vermesi sebebiyle önemli sayıda İranlı meşrutiyetçi İngiltere’yi “tabiî müttefik” olarak gördü. 1906 İran Meşrutiyeti, sadece idarî bir yenilik değil, sosyal hayata da geniş çapta etkileri olan ve İran milliyetçiliğinin başlangıcı bakımından da önem taşıyan bir aşama olmuştur. “Teceddüd” ya da yenileşme, dönemin aydınları tarafından devlet ile millet arasındaki ilişkinin tesisi ve tamiri olarak görülmüş, millî kimliğin, devletle birlikte yeniden şekillendirildiği yorumları yapılmıştır. Meşrutiyet devrinde İran’da “İran milliyetçiliği” fikrinin temelleri gelişmiş, İranlılık için kök ve tarih referansları kullanılması, bu dönemin sonunda başlamıştır.
46 1905’te Japonya’nın Rusya’yı mağlup etmesi, Rusya’nın İran’ın bütününü kontrol etmeye çalışmaktan vazgeçip İngiltere ile anlaşmasına yol açtı. 1907’de imzalanan İngiliz-Rus anlaşmasıyla (St. Petersburg), İran, üç nüfuz bölgesine bölündü. Rusya kuzey tarafı, İngilizler ise Basra Körfezi’ne paralel uzanan ve Hindistan İmparatorluğu’na kavuşan güneyi aldı. Ortada ise tarafsız bir bölge tesis edildi. İran’da önemli petrol sahalarının tespitinden sonra 1914 yılında İngiliz-Pers Petrol Şirketi (Anglo-Persian Oil Company, sonradan Anglo-Iranian Oil Company) kuruldu ve İngiltere, İran petrolleri üzerinde tekel oldu.
47 İran’da meşrutiyet dönemi aynı zamanda bir karmaşa dönemidir
İran’da meşrutiyet dönemi aynı zamanda bir karmaşa dönemidir. İç karmaşa sürerken Birinci Dünya Savaşı patlamıştır. Teknik olarak İran, savaşa katılmamış, “savaşan taraf” olmamıştır. Bununla beraber, Osmanlı Devleti’nin Almanya yanında savaşa girmesi Azerbaycan’ı Osmanlı-Rus Harbi’nin çatışma alanına çevirmiştir. Zira 1915 itibarıyla Rus birlikleri Kazvin’de karargâh kurmuştur. Öte yandan İngiltere İran’ın petrol bölgesi Huzistan/Ahvaz bölgesini bir üs olarak kullanarak Osmanlı Irak’ına girmiş, Alman ajanları da İran’da taraftar toplayarak Rus ve İngiliz çıkarlarına zarar vermek üzere faaliyette bulunmuşlardır.
48 1918’den sonra İngiltere İran’daki kontrolünü geliştirmiş, İran’ı himaye altına almaya çalışmıştır.
Bunun farkına varan Bolşevik Rusya, İran’ın bütün borçlarını affetmiş ve Hazar’daki balıkçılık hakları hariç tüm eski imtiyazlardan vazgeçeceğini açıklayarak bir dostluk anlaşması önermiştir. Ancak İngiliz taraftarı hükümet buna yanaşmamıştır tarihli İngiliz-İran anlaşması ile İngiltere, ABD ve Fransa’yı da bu anlaşma konusunda İran’da huzursuzluk çıkarmamaları için küçük tavizlerle ikna etmiştir.
49 Ancak 1919’dan itibaren bu anlaşmaya karşı milliyetçi bir tepki yükselmiş, Hükümet anlaşmayı protesto edenlere karşı sert tedbirler uygulamıştır. Tebriz meşrutiyetçilerinden olan Şeyh Muhammed Hıyabanî önderliğindeki Azerbaycanlılar, Demokrat Parti adında bir parti kurmuşlardır. Nisan 1920 itibarıyla bu hareket, merkezin Azerbaycan’daki görevlilerini dışarı çıkaracak kadar güçlenmiştir. Hareket hem demokratlığı hem de Azerbaycan Türklerindeki yeni millî uyanışı yansıtan bir karaktere sahiptir. Hıyabanî hareketi, Kazak (Kozak) Tugayı tarafından bastırılmıştır. (Kazak Tugayı adındaki bu askerî ünite, İran’ın modern dönemdeki askerî-siyasî şekillenmesinde kritik bir rol oynamıştır. Mondros’tan sonra, İzmit’teki işgal kuvvetlerinin komutanı olarak görev yapmış olan İngiliz General Ironside, bu Tugay’ın başına Rıza Han’ı getiren kişinin ta kendisidir.)
50 İngiliz General Ironside, Rıza Han’la Kazvin’de görüşerek yönetimi ele geçirmesi için destek vermiştir. Tamamen İngiliz organizasyonu olan 1925 yılındaki darbenin ardından İran’daki Pehlevî hükümranlığı başlamıştır. İran Şahı ilân edilen Rıza Şah, bütün iktidarı boyunca İngiliz çıkarlarının hizmetinde olmuştur. İngilizlerin Rıza Şah’tan en önemli taleplerinden biri Azerbaycan Türklerinin ülkeye öncülük etmesine asla izin vermemesidir. İngiliz sömürgecilik dönemi diyebileceğimiz o dönemde, Azerbaycan’ın daima millî direnişin merkezi olması, İngiltere’nin endişesinin asıl kaynağıdır.
51 Pehlevî soyadını alarak kendisini ve yönetimini İslâm öncesi Sasani Krallığı’yla ilişkilendiren Rıza Şah, İran’daki Fars olmayan bütün unsurlara ve özellikle Türklere karşı adeta savaş açmıştır. Sadece ülkenin adını değil, milletin adını da Aryanlar’ın ülkesi anlamında, “İran” sözüyle ifade etmiştir. Böylelikle, kısa süre içinde, ülkenin tarih ve kültürüne ilişkin olumsuz olarak ne varsa Türklere (Özellikle Azeri) ve diğer etnik unsurlara isnat edilmeye başlanmıştır. Şahlık tarafından kurulan kulüpler, dernekler vs. örgütlenmelerde, adeta “Aryan Milletlerin Cenneti” olarak gördükleri memleketlerinde bütün ekonomik ve sosyal meselelerin sebebinin de Aryan olmayanlar olduğuna dair propaganda yapılmıştır.
52 Rıza Şah’ın ulus inşası, öncelikle Arap-İslâm dünyasından kimlik bakımından ayrışmayı vurgulama isteğini, Avrupa’nın seküler milliyetçilik anlayışını ve geleneksel din-kabile bağlılıklarının yerine devlete bağlılığı getirmeye içeriyordu. Bunun yanında, Rıza Şah’ın uygulamaları, Fars kimliğini İranlılık kimliğinin merkezine alıp bu İranizmi ideolojileştirmek üzerine kuruludur. Rıza Şah, Birinci Dünya Savaşı’nın sonundan itibaren sivrilen yeni tür Aryanist ve Panfarsist milliyetçiliği benimsemiştir.
53 Rıza Şah, Farsçayı ülkenin resmî dili olarak ilân etmiş, yerel dillerin okullarda kullanımını ve Farsça dışındaki dillerde kitap ya da gazete yayınlanmasını yasaklamıştır. Bu gibi adımlarında Almanya’nın 1930’lardaki ideolojik yöneliminden ve İran’a artan ilgisinden de etkilendiği bilinmektedir. Rıza Şah döneminde ülkenin sanayi, ulaşım (demiryolu), iletişim (radyo) gibi alanlarda hızlı gelişmeler göstermesinin ve petrol gelirlerindeki artışın da etkisiyle merkezîleşme hızlanmış ve ulus inşası da paralel olarak ilerlemiştir.
54 Rıza Şah 1930’lar boyunca güç dengesine dayalı olarak İran’ın toprak bütünlüğünü korumaya çalışmıştır. Geleneksel olarak İngiltere’ye dayanan Şah, Sovyetler Birliği’ni dengelemek için Almanya’yı da üçüncü bir güç olarak devreye sokmuştur. Şah; Hitler’in 1939’da Avrupa üzerine akan askerî gücünden etkilenmiş, ancak bunun karşı taraftaki yansımalarını hesap edememişti. Almanya 1941’de Sovyetler Birliği’ne saldırdığında Rıza Şah’ın dikkatle uygulanan üçayaklı sistemi de çökecektir. II. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla, İngiltere-Rusya ittifakı, İran’ın tarafsızlığını havada bırakıp, bu ülkeyi müttefik ihtiyaçlarının güzergâhı haline getirmiştir. 25 Ağustos 1941’de İngiliz donanması Basra Körfezi’nin İran tarafındaki Hürremşehr’e girerken, Sovyet Kızılordusu da Güney Azerbaycan’ı işgal etmiştir. Tahran’ın İngiliz ve Rus birliklerce kuşatılmasıyla birlikte kişilik İran ordusu dağılmıştır.
55 İngilizler, kendi elleriyle getirdikleri Rıza Şah’ı, iktidardan uzaklaştırarak yerine oğlu Muhammed Rıza Şah’ı geçirmişlerdir. Yeni Şah ile Ocak 1942’de Üçlü Pakt Anlaşması imzalanmış, dağılan İran ordusu İngiliz desteğiyle yeniden kurulmuştur. Bu dönemde ABD’nin savaşa girmesi, İran için yeni bir denge unsuru olmuştur. Muhammed Rıza Şah, ABD’yi İran’da yatırım yapması için teşvik etmiş, ayrıca ABD’li Norman Schwarzkopf’u da Jandarma birliklerinin başına getirmiştir. (Bu isim, ABD’nin 1991’deki Körfez Harekâtı sırasındaki Genelkurmay Başkanı olan ve aynı adı taşıyan Norman Schwarzkopf’un babasıdır.) ABD ise, savaş sonunda önemli bir petrol ithalatçısı olacağını bildiğinden Körfez’deki bu gelişmeden memnuniyet duymuş, Muhammed Rıza Şah ile güveni sağlamlaştırmak için elinden geleni yapmıştır.
56 II. Dünya Savaşı sonunda ABD-İngiliz-Sovyet açıklamasıyla, İran’a savaştaki katkılarından dolayı ekonomik yardım yapılması kararlaştırılmıştır. Üçlü Pakt’ın hükümlerinden biri de İngiliz ve Sovyet birliklerinin İran’dan çekilmesiydi. Ancak Sovyet Rusya ve bir ölçüde de İngiltere, çekilmekte isteksiz davranmakta ve İran’daki geleneksel nüfuz alanlarını korumaya çalışmaktaydılar. İki devlet, ABD’nin artan nüfuzundan da rahatsızlık duyuyorlardı. Bu durum Soğuk Savaş olarak bilinen tarihî dönemin tam da İran’da, hem de ülkenin Azerbaycan bölgesinde başlamasının nedenidir. ABD ve SSCB’nin İran üzerinde giriştiği nüfuz mücadelesi, Soğuk Savaş’ın ilk mücadele örneği olarak tarihe geçmiştir.
57 Bu dönemde, Sovyet ordularının Kuzeybatı İran’dan, yani Azerbaycan (Güney) bölgesinden çıkmamaları, akabinde bölgede Mahabad Kürt Cumhuriyeti (Gazi Muhammed ve Molla Mustafa Barzani öncülüğünde) ve Azerbaycan Demokrat Hükümeti (Seyyid Cafer Pişeverî önderliğinde) girişimlerinin yaşanması bu anlamda kayda değer olaylardır.
58 1950 itibarıyla, Anglo-Iranian Oil Company, İran petrollerinden 170 milyon Pound kâr elde etmekte, bunun da %30’unu İngiliz hükümeti vergi olarak almaktaydı imtiyaz antlaşması uyarınca İran hükümeti, %15-20 oranında bir hakka sahipti. Bu dönemde İran petrol sahalarından 32,1 milyon ton ham petrol üretilirken, ABD hakimiyetindeki Suudî Arabistan yataklarından 26,2 milyon ton petrol elde edilmekteydi. Bununla birlikte, Suudîler 112 milyon Dolar doğrudan ödeme alırken, İran sadece 44,9 milyon Dolar almaktaydı. Bu adaletsizlik İran tarafında rahatsızlık yaratarak antlaşmanın yeniden müzakeresini gündeme getirmiş, sonuç olarak 1949’da Anglo-Iranian Oil Company ile İran Hükümeti arasında “Tamamlayıcı Petrol Antlaşması” imzalanmıştır. Bu anlaşma İran’ın payını %30’a çıkarmaktaydı.
59 Ancak bundan kısa bir süre önce Suudî Arabistan ile Arabian-American Oil Company arasında kârın %50-%50 paylaşımını öngören bir uzlaşmaya varılmıştı. İran tarafı Kasım 1950 başında bu gelişmeden haberdar olmuş ve Tamamlayıcı Petrol Antlaşması da henüz İran Meclis’inde onaylanmamıştı. Nitekim İran tarafı yarı yarıya paylaşım dışında hiçbir seçeneği düşünmeyeceklerini açıklamış, böylelikle petrolün millîleştirilmesi meselesi de gündeme gelmiştir.
60 Aslen Türk olan Başbakan Muhammed Musaddık, AIOC’la yapılan 1933 tarihli petrol anlaşmasının değiştirilmesini ve petrolün millîleştirilmesini istemiştir. Bu çıkış, Musaddık öncülüğündeki Millî Cephe’ye, Tûde (İran Komünist Partisi) ve dinî grupların da destek vermesine ve sokakları doldurmasına yol açmıştır. Şah ise bu gelişmeden endişelenerek General Ali Razmara’yı Başbakanlığa getirmiştir. Razmara, Millî Cephe’yi bölmeye ve muhalefeti geri adım atmaya zorladıkça Millî Cephe güçlenmiştir. Şah’ın ve İngiltere’nin kuklası durumuna düşen Razmara, Musaddık başkanlığındaki bir Meclis komisyonu tarafından hazırlanan 19 Şubat 1951 tarihli petrolün tam millîleştirilmesi yasasını reddedince, 7 Mart’ta bir Fedayin mensubu Razmara’yı suikastle öldürmüştür. Ülkede yeni bir karmaşa başlarken Meclis de 15 Mart’ta Millîleştirme Yasası’nı onaylamıştır.
61 Bunun ardından İngiltere’nin ve ABD’nin İran petrolünün geleceğine dair endişeleri artmış ve petrol üretiminin merkezi olan Abadan bölgesinde karışıklıklar çıkarılmıştır. Ancak Abadan krizinde İngiltere bir müdahaleyi göze alamamış, bunun yerine Şah üzerinden Musaddık’a baskı yapmıştır. Musaddık baskılar üzerine istifa etse de, seçimle daha sonra daha güçlü olarak Başbakanlığa gelmiştir. İngiltere, ABD ve Şah’ın daha fazla endişelenmesi, “Ajax Operasyonu” olarak Ortadoğu tarihine geçen ve Musaddık’ı 1953’te deviren bir CIA-MI6 darbesinin başlatılmasına yol açmıştır.
62 Musaddık tecrübesi, İran’da Şah’ın imajını zedelemiş, toplumdaki monarşi karşıtı duyguları güçlendirmiş, monarşi karşıtı olup farklı ideolojik ve sosyal kesimlerden gelenlerin ortak zemin bulmalarının önünü açmıştır. Bunların içinde muhtelif milliyetçi, İslâmcı ve sol gruplar vardır. İran’da 1979 Devrimi’ne giden yolda, bu anlamda Musaddık darbesinin rolü büyüktür. Dolayısıyla Devrimi’ne giden süreçte toplumsal hareket anti-Amerikanizm, Şiîlik ve İran milliyetçiliğinin oluşturduğu bir üçlü sacayağına oturmuştur.
63 1970’li yıllar, dünyanın pek çok yerinde olduğu gibi, Ortadoğu’da da Soğuk Savaş’ın vasıtalı savaşları mahiyetindeki çatışmalara yol açmıştır. İran’da komünist Tude Partisi’nden, Halkın Mücahitleri Örgütü’ne, Humeyni taraftarlarından çeşitli milliyetçi-muhafazakâr gruplara kadar değişik türdeki siyasî akımlar zaman zaman birbirleri ile ancak genel olarak Şah aleyhinde mücadele içinde olmuşlardır. 1970’lerin sonuna doğru özellikle sol ve İslâmcı akımlar sokak hakimiyetinde ileri aşamalar kaydetmişlerdir. Şah Muhammed Rıza Pehlevî ise, halkın nazarında, ABD’nin Ortadoğu’daki ileri karakolu olma vazifesini üstlenen, toplumdan kopuk, geleneklerden kopmayı ve yozlaşmayı temsil eden bir çizgiyi temsil eder hale gelmiştir.
64 Gelir dağılımındaki adaletsizlik, özellikle siyasî dönüşüm süreçlerinde hep önde olan esnafın rejime güvenini sarsmaya başlamıştır. Elbette devrimdeki harici faktörler de bu noktada hatırlanmalıdır. ABD, Şah’ın ülkeyi taşımakta zorlandığını gördüğünde, solun hakimiyetine girecek bir İran’ı Sovyetlerin çevrelenmesi projesine çok büyük bir tehdit olarak görmüş ve Şah karşıtı bloğun İslâmcı bir nitelik taşımasından o kadar da rahatsızlık duymamıştır. Sovyetler ise Şah’ın ABD müttefiki olması nedeniyle her tür değişime ümitle yaklaşmıştır.
65 Artan sokak hareketleri sonucunda 16 Ocak 1979’da Şah ve ailesi ülkeyi terk edecek, 1 Şubat günü ise, merkezinde devrimci grupların en organize olanlarının bulunduğu Şah karşıtları, o güne kadar sürgünde olan Ayetullah Humeyni’yi Paris’ten Tahran’a getireceklerdir. Devrimin gerçekleşmesinden sonra yapılan Mart 1979 tarihli referandumla İran artık bir “İslâm Cumhuriyeti” olmuştur.
66 Devrimin gerçekleştiği yıl İran bir başka tarihî olaya daha sahne olmuştur. Tahran’daki ABD Büyükelçiliği’nin İranlı öğrenciler tarafından basılması ve işgal edilmesi, çalışanların 444 gün süreyle rehin tutulması “Rehineler Krizi” olarak kaydedilecek ve İran’ın ABD ile ilişkilerinin geleceğini belirleyecektir. ABD’nin İran’daki rehineleri kurtarmaya yönelik askerî girişiminin başarısızlıkla sonuçlanması, devrimin içerideki gücünü perçinlerken Tahran-Washington ilişkilerini bozmuştur.
67 Devrim sonrasında İran’ın yeni yöneticileri yeni bir anayasa, yeni bir model ve yeni bir dış politika söylemi ortaya koymuştur. Bu yeni anayasada İran’a biçilen “evrensel” misyon, “ümmetin koruyuculuğu”, “ezilenlerin ezenlere galip gelmesine çalışılması” gibi sloganlarla ifade edilmiştir. Anayasa’ya yerleştirilen “devrimin tüm dünyada sürdürülmesi” iddiası da İran’ın “rejim ihracı” olarak ün yapacak bölgesel politikalarının temeli olmuştur. ABD’nin Ortadoğu’daki en önemli müttefiki pozisyonunda olan İsrail’in İslâm dünyası gözündeki olumsuz konumu, ABD’yi “büyük şeytan”, İsrail’i de “küçük şeytan” olarak ilân eden İran’ın bölgedeki ABD karşıtı İslâmcı hareketler katındaki değerini artırmıştır.
68 Bununla birlikte 8 yıl süren ( ) ve ABD’nin işareti ile Saddam Hüseyin’in başlattığı savaşın etkilerini unutmamak gerekir. Söz konusu savaş, devrim kadrolarının Şah kadrolarını tasfiye etmesine, toplumsal ayrılıkları uzunca bir süre rafa kaldırıp içeride bir tür harp dayanışması sağlanmasına yaramıştır. Para ve insan kayıplarına rağmen, rejimin güçlenmesi bakımından Tahran yönetimi savaştan istifade etmeyi bilmiştir.
69 Bugün İran’ın dış politikasının temel belirleyicisinin dünya politik sistematiğindeki genel gelişme ve değişmeler olduğu; bununla birlikte ülkenin fizikî çevresi ve coğrafî konumunun, demografik ve etnik yapısının, askeri kapasitesinin, devletin ve hükümetinin niteliğinin ve kamuoyunun da dış politikaya etkisi olduğu görülmektedir. İran’ın, etnik bakımdan homojen olmayan nüfus yapısının ülkenin dış politikasında önemli bir belirleyiciliğe sahip olduğu, bunun etkisinin de 1990’lardan sonra artarak devam ettiği rahatlıkla ifade edilebilir.
"İRAN Yüzölçümü: kilometre kare Nüfusu:" indir ppt