Servet-i Fünun Ne Yaptı?
Servet-i Fünûn edebiyatına ait bir eseri elimize aldığımız zaman üslup bizi sıkıyor, suni bir lisan: birçok Arap ve Acem kelimeleri, birçok terkipler.
Bu da doğru. Güya en sade yazan ben idim. Şimdi bazı yazılarıma ben gülüyorum. Fakat, ne yapalım? Bizim elimizden bu geliyordu. İstediğimiz kadar muvaffak (başarılı) olmamamız, fena yapma­mız, yenilerin muvaffakiyetine bir engel teşkil etmez ya! Fakat bugün muvaffak olanlar, bugün Servet-i Fünûn’u okuyamayanlar acaba bizim aramızda yaşasalardı ne yapabileceklerdi ve ne kadar muvaffak olacaklardı?
Ne denirse densin, edebiyatın en esaslı mevzuu aşktır ve kalp sırlarıdır. İçtimai ve felsefi edebiyatı inkâr etmiyorum. Fakat edebiyatın en galip sahasını aşkın ve kadının işgal ettiğini de kimse inkâr ede­mez sanıyorum. Servet-i Fünûn edebiyatında da ancak bu saha açık kalmıştı. Abdülhamit sansürünün şiddeti ve şümulü (genişliği) hakkında artık izahat vermeye hacet yok. Fakat o zamana ait yazıları tahlil ederken bu hatırayı hiçbir zaman zihinden uzaklaştırmamak iktiza eder (gerekir). Yoksa hiçbir şeyi layı­kiyle anlayamayız.
Servet-i Fünûn edebiyatı, çok teessüf ederim ki, bu ebedî aşk ve kadın mevzuu üzerinde de ciddi surette muvaffak olamadı. Olmasına da imkân yoktu. Niçin? Çünkü, canlı yazı, yalnız hayal ile yazılmaz. Yaşamak, görmek, hissetmek tetkik ve müşahedede bulunmak da lazımdır. Edebiyat yapacaklar, ede­biyatı okudukları kitaplardan değil; yaşadıkları hayattan çıkarmalıdırlar. Servet-i Fünûncular için acaba buna imkân var mıydı? Servet-i Fünûncular kadını ve aşkı nerede ve nasıl tanıyabilirlerdi? Servet-i Fü­nûncular hangi hayatın içinde idiler ki bize o hayattan alınmış aşk ve kalp destanları anlatacaklardı?
Çaresiz, kendi muztarip (ıstıraplı) ruhlarının batıni (gizli) hayatı üzerine çarpan Servet-i Fünûn muharrirleri (yazarları) kullandıkları lisanı bir kuyumcu itinasile işlemekte bir zevk buldular. Söylenecek şeylerin darlığı, bu dar mevzuların bile serbest söylenememesi ifade vasıtasının ehemmiyetini birinci dereceye çıkarıyordu. Kelimelerin ahengi, kelimelerin nadideliği, hatta maddi simalar bile Servet-i Fü­nûn edebiyatında bir rol oynadı. Tiraje, talâp, tuf gibi birtakım kelimeleri kamuslardan uyandırarak kısa ömürlü, cılız bir yavru hâlinde hayata attılar. Ahmet Hikmet’in küçük bir defteri vardı. Ahengi hoşuna giden Arap ve Acem kelimelerini buraya kaydeder, sonra o kelimeleri kullanmak için yazı yazardı! Fikir için kelime aramazdı, kelime için fikir uydururdu. Yazılarını bir kuyumcu gibi ince itinalarla işleyen, bazen bir virgülün yerini bile tayin ederken bir hayli uğraşan Flaubert (Flobert), bu sanatkârane lisan ile hakiki hayat tecrübelerini birleştiriyor ve ölmez bir eser vücuda getirebiliyordu.
Servet-i Fünûn, yalnız elindeki aletin güzelliğini ve sanatkârane olmasını temin ile uğraşabildi, onunla bize hakiki hayatı anlatamayınca o havada boşa döner bir çark hâline geldi ve pek suni (yapay) göründü. Servet-i Fünûn lisanı eskidi. Fakat o günün ve ondan sonranın hangi lisanı eskimemiştir ki? Hatta on on beş sene evvel bugünkü gibi mi yazıyorduk?
Türkçenin geçirmekte olduğu hızlı değişme akıntısı içinde bugünkü yazılarımızı da yarın gene es­kimiş bulacağız. Fakat, ne kadar eskimiş olursa olsun, Servet-i Fünûn lisanı rengi, ahengi, genişliği ve sanata hürmeti ile edebiyatımızda kıymetli bir merhale olmak vasfını her zaman muhafaza edecektir.
Sanata hürmet... Bu, Servet-i Fünûn muharrirleri için mümeyyiz (ayırıcı) bir vasıftır. İsmail Habip Bey’in pek doğru bir görüşle söylediği gibi Servet-i Fünûn edebiyatı kariin (okuyucunun) “çok”unu değil, güzide”sini (seçkinini) aradı. Şiarı (ilkesi), “sanat için sanat”tı; tesellisi müzeyyen (süslü) ve mümtaz (seçkin) görünmekti. Sanatın yalnız sanat için olduğunu haykırmak, Servet-i Fünûn için sansürün kuş­kulanmalarını yatıştırma bakımından bir zaruretti. Fakat aynı zamanda, samimi bir kanaatti. O zaman­dan beri benim bu imanım değişmeden duruyor. Sanatın bir vasıta olacağını kabul edemiyorum. Sanat dolayısile belki ahlaka, içtimaiyata tesir edebilir, buna bir şey denilemez. Fakat sanatı sanat haricinde şeyler için bir alet olarak kullanmak onun mahiyetini anlamamak olur. Servet-i Fünûn, içtimaiyatta asalet taraftarı değildi, fakat üslupta bir asalet bulunduğuna kanidi. Çok kari (okuyucu) bulmak için bayağı, adi, amiyane (kaba, sıradan) ifadelere cevaz (onay) vermekten tiksinirdi. Sadelik ile adiliğin ayrı ayrı şeyler olduğunu anlamıştı. Sadelikten uzaklaşmasında, etrafındaki muarızların (karşı görüştekilerin) adi ve amiyane ifadelerinin doğurduğu aksülamelin de (yansımaların da) tesiri olmamış değildir: Fakat Servet-i Fünûn üslubunu arada tasannu ve tekellüf yapmacıklarına kadar sürükleyen asıl amil (sebep) “sanat­kârane üslup” meylidir, mana ve ruhtan müstakil (bağımsız)bir ahenk, bir renk ve güzellik arkasında koşmasıdır. Servet-i Fünûn muharrirlerinin edebiyat tarihinde ölmez hizmetleri, Tanzimat Edebiyatile başlıyan “Garplılaşma” cereyanına kati ve nihai şeklini vermeleridir. Servet-i Fünûn merhalesinden (aşa­masından) sonradır ki Türkiye’de Garb’ın telakkisi dairesinde bir edebiyat vardır, denilebilir. Servet-i Fünûn bir teknik getirdi. Servet-i Fünûn bir istikamet gösterdi. İşte bu kadar.
Servet-i Fünûn edebiyatının Türk gençliğinin ruhu üzerindeki derin tesiri de bundan ileri gelmiştir. Servet-i Fünûn edebiyatı az bir cemaata hitap ediyordu fakat bu öz bir cemaatti.
Servet-i Fünûn zamanına yetişmiş olan münevver Türk nesli, bugün hâlâ Servet-i Fünûn yazılarını bir vecd ve takdir ile hatırlar.