İSLÂMCILIK FİKRİ. Ayda Bir Merhaba. Unutulanı Hatırlamak, Eski/Yeni Perspektifler ve Gündelik Hayat
Download "İSLÂMCILIK FİKRİ. Ayda Bir Merhaba. Unutulanı Hatırlamak, Eski/Yeni Perspektifler ve Gündelik Hayat"
1 İSLÂMCILIK FİKRİ Unutulanı Hatırlamak, Eski/Yeni Perspektifler ve Gündelik Hayat Ayda Bir Merhaba O rtadoğu ve Arap yarımadasında birçok ülkede patlak veren olağanüstü hareketlerden bazıları 2011 den itibaren zalim iktidarlarıyla hâkimiyetlerini yürüten ve eski sömürgeci efendilerine yardım eden kokuşmuş hükümetleri ve iş dünyasının seçkinlerini alaşağı ederek çok kısa sürede başarılı oldular. Ortadoğu daki gelişmelerin, henüz kuruculuk vasfı kazanamasa da Müslümanlara ilişkin bazı tartışmaları yeniden gündeme taşıdığı inkâr olunamaz. Uzun ve yaygın zamansallığı içinde bazı ülkelerde iktidar mücadeleleri şeklinde, bazı ülkelerde ise henüz direniş safhasında olan hareketler Türkiye de şu ya da bu şekilde İslâmcılık tartışmalarını da beraberinde getirdi. İslâmcılık esas itibarıyla, bir fikri akım olma hüviyetindedir. Fikir yeni dir ve yavaş da olsa sürekli gelişmektedir. Henüz yaygın biçimde toplumsallaşma aşamasına geçememiştir. Zira düşüncede kimi eksikleri vardır. Fakat bu eksiklerini de zaman içerisinde giderme emareleri göstermektedir. Bırakınız bitme yi, düşünce okullaştığı zaman İslâmcılık küresel ölçekte bir atılım da yapacaktır. Türkiye bundan kırk yıl evvel, belki de Müslüman dünyanın en umutsuz vakıasıydı bu hususta. Çünkü gelişmeler son derece yavaştı. Lakin yetmişli yıllardan sonra, ciddi bir atılım göstermiş, neredeyse şimdilerde, Müslüman âleminin en umutlu vakıası olma yolunda ilerlemektedir. Elbette bu son derece hayırlı bir gelişmedir. Dilin kemiği yok; bu sebeple birileri rahatlıkla İslâmcılık modern dünyanın ürünüdür diyerek işin içinden kolayca sıyrılmaya çalışmaktadır. Oysa İslâmcılar, İslâm ın bir hayat tarzı olduğuna inanır ve kavram ve kurumlarıyla birlikte özgün olduğunda ısrarcıdırlar. Bu yüzden İslâmcılık düşüncesinin yayın organları, İslâm ın emri bil maruf nehyi anil münker ilkesi doğrultusunda, toplumsal hayatın her dokusundaki olumsuz davranışlar, fikirler ve çalışmalar karşısında ikazlarda bulunmuş, bunların İslâmiliği hususunda görüşler beyan etmiştir. Ancak Müslüman Modernistler, bu noktada bağdaştırmacı dır. Bu gruba göre, modernite, temel kavramları itibariyle olumlanabilecek bir düşünce sistematiğidir. Bu nedenle de, örneğin demokrasi İslâm la bağdaşır, din bilimle çelişmez yahut asıl özgürlük İslâm dadır. İslâmcı: medeniyet İslâm dır söylemini kullanırken, Müslüman Modernist: İslâm, çağdaş uygarlık ile bağdaşır söylemini kullanır. Dolayısıyla, bu iki söylemi telif etmek mümkün değildir. Öte yandan gelenekçilerin modernizme bakışı da farklıdır ve reddiyecidir. Gelenekçi için modernizm, kavram ve kurumlarıyla birlikte, türedi dir ve din, gelenekle özdeş olduğu için, her türedi kavram veya kurum merduttur. Bilindiği gibi İslâmcılık harici olan bir duruma karşı girişilmiş bir nefsi müdafaa hali olarak ortaya çıkmıştı. O nedenle İslâmcılığı var eden şartlar ortadan kalkmadı, ama ciddi bir dönüşümden geçti. İslâmcılığın bu dönüşen şartlar karşısında yeniden inşa edilmesi gerekliliği inkar olunamaz. Geçen yıl İslâmcılığın Dönüşümü başlığıyla yapılan kongreyi bu bağlamda anmak mümkün. Öte yandan medyalaştırılan İslâmcılık tartışmasından önce İmam Hatipler üzerinden sürdürülen tartışmanın bu tartışmaların zeminini hazırladığı da bir başka gerçek. Medyada konu etrafında yapılan tartışmalarda iki hat oluştu: Medya ofislerinden, konforlu salonlardan sürekli olarak İslâmcılığın bittiği, bitmese bile kötü ve totaliter bir ideoloji olduğu ifade edildi. Bir başka hat ise İslâmcılığın zaaflı yanlarına rağmen Müslümanlar için önemli bir imkan olduğunu ifade etti. Özellikle liberalizm ve kısmen de milliyetçi bir zemin üzerinden yapılan İslâmcılık değerlendirmelerinde belirginleşen şantaj karşısında ayağa kalkıp, içindeki öfkeyi dışa vurmamak mümkün değil. Bu yüzden İslâmcılık yeniden düşünülmelidir. Şunu da hemen belirtmek gerekiyor ki; İslâmcılık konusunda medyada serd edilen kanaatlerin çoğu dikkate alındığında konu hakkındaki tartışmalarda doksanlı yıllara göre bir gerileme olduğu da dikkatlerden kaçmıyor. Bu durum, İslâmcılığa ilişkin olarak tercüme edilen kitaplarda da görülmekte. Dergimizin bu sayısında meseleyi analitik olarak ortaya koyan ama aynı zamanda farklı dönemlere ışık tutan ve İslâmcılık tartışmalarında ortaya çıkan hatları yansıtan yazılara yer vermeye çalıştık. Konu hakkındaki tartışmaları ele almaya devam edeceğimizi de belirtelim. Nehri geçerken iman tazeleme dolayısıyla arınma imkânını içinde barındıran İslâmcılık tartışmalarından ümitvar olunmalıdır. Dergimizin yeni çıkan sayısını anında okumak isteyenler yahut dergiyi internetten takip etmek isteyenler için e-dergi abonelik uygulamasını da başlatıyoruz. Cüzi bir ücretin alınacağı ve Umran ın o ayki çıkacak sayısının tıpkı basım PDF inden okunup bilgisayara indirilebileceği e-dergi abonelik le ilgili olarak sitemizden detaylı bilgi edinebilirsiniz. Yeni sayımızda buluşmak ümidiyle. Umran
2 GÜNDEM EYLÜL Ahmet KAVAS [gündem] 4 Suriye: Hem Arab ın Yüzü Hem Şam ın Şekeri CEVAT ÖZKAYA 8 Paylaşım ve Dezenformasyon MUSTAFA AYDIN 12 Suriye ve Arakan la İmtihanımız ABDULLAH YILDIZ 15 Mısır Gelişmeleri ÖNER BUÇUKÇU 21 İslâmi Eğitim, Yardım ve Zihni Kırılma ABDURRAHMAN ARSLAN 36 Fuhuşla Mücadelede İsveç Modeli MESUT KARAŞAHAN [dosya] 40 İslâmcılık Sözüne Bir Lügat Aranıyor M. ÖNAL MENGÜŞOĞLU 47 Siyasal İslâm Nedir? CHARLES HIRSCHKIND 50 İslâmcılık Üzerine M. KÜRŞAD ATALAR 55 Paradigmayı Yenilemek, Değiştirmek, Terk Etmek Sürecinde İslâmcılığın Modernliği ERCAN YILDIRIM 72 AVM, Dindarlar ve Dünyevileşme ile Yüzleşme ABDÜLAZİZ TANTİK 76 Çağdaş Dönemin İslâmi Nitelikli Toplumsal Kırılmaları Üzerine Eleştirel Bir Soruşturma MUHAMMET ÖZDEMİR
3 Devrimin Absürdlüğü Sahibi Pınar Yayınları Tic. ve San. A.Ş. Adına İlhan Gündoğdu Genel Yayın Yönetmeni Şemseddin Özdemir Sorumlu Ya zı İş le ri Mü dü rü Metin Çığrıkcı İdare Merkezi Halıcılar Cad. Kocaoğlu Ap. No: 38/1 Kat: 3 Fatih/İstanbul Tel: (0212) Fax: (0212) um randergisi.com abo randergisi.com [kritik] 81 HAMZA AKTAN: Gönülsüz vatandaşlık, gönüllü olanın aksine aktif bir karaktere sahiptir [değerlendirme] 86 Kur ân ve Sünnet Işığında Gebelik, Kürtaj ve Sezeryan ALİ RIZA DEMİRCAN 96 KİTAPLIK Tem sil ci lik ler Ankara: (0312) İz mit: (0542) Trab zon: (0462) Is par ta: (0246) Nasıl Abone Olabilirsiniz? 1. Abone olmak için bir telefon açmanız yeterli. Umran Dergisi ne abone olmak ve aboneliğinizi yenilemek için nolu telefon numarasını arayabilirsiniz. 2. adresine isim, adres ve telefon bilgilerinizi bildirmek suretiyle de abone olabilirsiniz. Abone Ücretleri Yurt içi abone ücreti (1 yıllık): 60 TL (KDV dahil) Yurt dışı abone ücreti (12 sayı, 1 yıllık): Avrupa 60 EURO ABD: 80 USD, Avustralya: 85 AUD Abone Ücretini Nasıl Ödeyebilirsiniz? 1- Kredi kartı numaranızı telefon ile bize bildirerek. 2- Bir PTT şubesine giderek POSTA ÇEKİ hesabımıza ücreti yatırarak. (Lütfen posta çeki üzerine abone adını yazmayı unutmayınız.) POSTA ÇEKİ HESAP NO: ALICI ADI: PINAR YAYINLARI TİC. SAN. LTD. ŞTİ. 3- Ayrıca aşağıdaki BANKA HESAP numaralarına da abone ücretinizi ödeyebilirsiniz. BANKA HESAP NUMARASI Garanti Bankası Çemberlitaş Şb. TL He sa bı Ş.Kodu: 44 Hesap No: (Pınar Yayınları Tic. San. Ltd. Şti.) IBAN : TR Fiyatı: 5 TL Görsel Yönetmen Tekin Öztürk Baskı: Şan Ofset Matbaacılık Cendere Yolu No: 23 Ayazağa Şişli/İstanbul Tel: (212) Pbx Faks: Yaygın Süreli. Ay da bir ya yım la nır. Eylül 2012 Sayı: 217 Yayımlanan ilanların ve yazıların sorumluluğu sahiplerine aittir. Bu dergi basın meslek ilkelerine uymayı taahhüt eder. Umran EYLÜL
4 GÜNDEM Suriye: Hem Arab ın Yüzü Hem Şam ın Şekeri 4 Umran EYLÜL 2012 Cevat ÖZKAYA Suriye de 48 yıllık Baas rejimini ciddi bir biçimde tehdit eden bir isyan yaşanıyor. 16 Mart 2011 de duvarlara protesto yazıları yazan Deraa lı çocukların karakolda dövülmesi ile başlayan isyanın bu noktaya geleceğini tahmin etmek mümkün değildi. Bilindiği gibi, çocuklarına destek olmak üzere karakolun önünde toplanan kitleye güvenlik güçlerinin ateş açması, olayların bu boyuta gelmesinin başlangıcını teşkil etmiştir. Halkın normal isteklerini, rejime ve devlete yönelik tehlike olarak görmek ve şiddet kullanarak tepki göstermek, korkuya dayalı rejimlerin tipik reflekslerindendir. Suriye deki Baas rejimi de bir devlet olmaktan ziyade bir çete yönetimini andırmaktadır. Merkezinde bir partinin, partiye hâkim bir ailenin bulunduğu bir korku yönetimi. Azınlığa dayalı olan bu yönetim, meşruiyetini halkın rızasından almadığı için diken üstünde varlığını devam ettirmektedir. Ahalinin en ufak bir tepkisine şiddetle müdahale ederek korkuyu derinleştirmek de bu yönetimlerin kullandığı bir idare yöntemidir. Nitekim Baas yönetimi, ana-baba ve çocuklar arasında itimadın ortadan kaldırıldığı bir düzeni inşa etmişlerdi. Küçük çocuklardan baba ve anneleri hakkında istihbarat toplayan, çocukları ana-babalarının muhbiri haline getiren bir rejimle karşı karşıyayız Suriye de. Orsam dan Feyyat Özyazar ın İslahiye deki mültecilerden Abid el-salih Nafi ile yaptığı röportaj, Suriye deki durum hakkında yeterli bir fikir vermektedir: Dört kardeş olduklarını, bir tekstil atölyelerinin bulunduğunu, erkek ve kadın giyimi ürettiklerini belirtiyor Nafi. Devam ediyor: Size geçmişten bir olay anlatayım: İki yıl önce mahallemizin okuluna ve çevremizden birçok okula yeni öğretmenler atanmıştı. Halkla yakın ilişki içine girdiler. Eğitim üzerine halkla sohbetler, toplantılar yaptılar. Öğrenci velileri ile tanıştılar, mahalleliyi evlerinde ziyaret ettiler ve bizi ismen tanımaya başladılar. Çocuklarımız da iyi, mutlu ve huzurlu bir eğitim görmeye başladılar. Sonradan öğrendik ki, bu öğretmenler Muhaberat ın gizli polisleriymiş. Çocuklara, kimin Beşşar ı sevdiğini, kimin evinde Beşşar ın resmi olup olmadığını sormuşlar. Benim babam evde Beşşar ın resmini istemez diyen çocuğun, dayım ya da amcam Beşşar a küfreder, resmine tükürür diyen çocuğun söylediklerine göre fişleme yapılmış, okuldaki tüm öğrenciler ve yakınları hakkında bilgiler toplanıp kayıt altına alındıktan sonra mahalleye operasyonlar yapıldı. Beşşar ı sevmeyenlerin, resmini evine asmayanların, küfür edenlerin hepsi gözaltına alındı ve onlardan hâlâ haber yok. Böyle cereyan etmiş binlerce, on binlerce olaya bütün korku rejimlerinde ve Suriye de rastlamak mümkün. Suriye de ufak bir kıvılcımın bir yangına dönüşmesi bu tür birikimlerin eseridir. Korku yönetimlerinde asıl sorun isyan çıkana kadardır. İsyan ortaya çıkana kadar güçlü görünürler bu yönetimler. İsyan ortaya çıktıktan sonra ise, bütün güçlerini kullansalar bile, mahut sonu geciktirmekten başka bir şey elde edemezler. Suriye tam da bu süreci yaşıyor bugünlerde.
5 Türkiye nin Dış Politikasında Değişim ve Suriye Soğuk Savaş döneminin sona ermesinin akabinde, iki bloklu dünyaya göre oluşan politik tercihler, yeni dönemde büyük ölçüde anlamını kaybetti. Bloklara bağlı ülkeler konumlarını, bölgelerini, ilişkilerini yeniden tanımlamak zorunda kaldılar. Türkiye de bu zorluğu yaşayan hatta yoğun yaşayan ülkelerin başında geliyor. İlk şaşkınlık Bosna Savaşı ile başladı. Ancak ara ara yapılan göçlerle varlıklarından haberdar olduğumuz Boşnaklar, 1992 de başlayan savaşla birlikte yüzlerini İstanbul a, Türkiye ye döndüler. Sınırlarının içinde kapalı yaşayan Türkiye, bu durumu kısa sürede anlamlandıramadı. Evet, Balkanlardan gelen göçleri kabul ediyorduk ama bu sefer talep farklı idi. Bize yardım edin! diyordu Boşnaklar. Dönemin tarihi doğru bir şekilde yazılırsa, bu talebin Türkiye yi ne kadar şaşkınlığa düşürdüğünün net örneklerini görebiliriz. Balkanların akabinde Kafkaslar ve Ortadoğu farklı bir biçimde gündemimize girdi. Bütün Osmanlı hinterlandı, komşularımız, gayrı ihtiyari Türkiye nin ilgi alanına girmeye başladı. Avrupa ile ilişkiler dışında ve ABD-Avrupa bloğunun öncelikleri dışında herhangi bir sorunu gündemleştirmeyen dış politika ve siyaset eliti, yeni meseleleri gündemlerine almak zorunda kaldılar. Ne Şam ın şekeri, ne Arab ın yüzü deme lüksü artık ortadan kalkmıştı. Ancak bölgeyi uzun süre Avrupa bakışı üzerinden izleyen Türkiye nin dış politika eliti, bu bölgelerle kendi tarihsel misyonu üzerinden ilişki kurma konusunda yeterli başarıyı gösteremedi. Tâ ki, 2000 li yılların ortalarına kadar. AK Parti nin iktidara gelmesinden sonra Türkiye, mevcut bağlantılarını iptal etmeden, ihmal ettiği tabii bölgesine ilgi göstermeye, dönmeye başladı. Elbette bu bir hükümet politikası idi. Ama bu politikanın oluşumuna en ciddi katkısı olanların başında Ahmet Davutoğlu geliyordu. Gerek danışman olduğu dönemde, gerekse Dışişleri Bakanlığı döneminde, Türkiye nin dış politikasının dinamik, aktif açılımlar yapması ve dışişleri bürokrasisinin ülke halkı ile ilişkisinin normalleşme sürecine Binlerce, on binlerce olaya bütün korku rejimlerinde ve Suriye de rastlamak mümkün. Suriye de ufak bir kıvılcımın bir yangına dönüşmesi bu tür birikimlerin eseridir. Korku yönetimlerinde asıl sorun isyan çıkana kadardır. İsyan ortaya çıkana kadar güçlü görünürler bu yönetimler. İsyan ortaya çıktıktan sonra ise, bütün güçlerini kullansalar bile, mahut sonu geciktirmekten başka bir şey elde edemezler. Suriye tam da bu süreci yaşıyor bugünlerde. girmesinde, hükümet politikasını yürüten Davutoğlu nun emekleri inkâr edilemez. Bu politika muvacehesinde Türkiye, Ortadoğu açılımının zorunlu kapısı olan Suriye ile ilişkilere ciddi bir önem verdi. Ortak Bakanlar Kurulu toplamaktan, vizelerin kaldırılmasına kadar bir seri önemli kararlar alındı ve uygulandı. 900 km. uzunluğunda sınırımız olan ve bize çok uzak (!) olan bu ülke birden yakınlaşıverdi. Yaklaşık Suriye yıl sonra birbirimize gidip gelmeye başladık. Bu ilişkiden iki ülkenin halkları da memnundular. Türkiye, değişen dünya içinde bir yandan kendi yerini sağlamlaştırmaya çalışırken, diğer yandan Suriye nin kendi içinden dönüşümünü sağlamaya gayret ediyordu. Bu ilişkiler, 2010 yılı sonlarında Tunus ta başlayan hareketlenmenin, Suriye yi de etkisi altına aldığı dönemlere kadar devam etti. Hatta Suriye isyanının başlamasından on ay sonrasına kadar bu ilişkiler sürdürüldü. Suriye nin istikrarsızlığa düşmesinin üreteceği sonuçları bildiği için Türkiye, olaylar başlamadan önce rejimin içten dönüşümünü sağlamaya gayret etti. Bunun seçim sandığını halkın önüne koymak konusunda Suriye yönetimini ikna etmeye çalıştı. Bu konuda o kadar sabırlı davrandı ki, olayların başlamasından yaklaşık on ay sonra bile, umutsuzca bu çabalarını sürdürdü. Ancak verilen bütün sözlere rağmen, sivil halkın kitleler halinde öldürülmeye devam edilmesi Türkiye nin tavrını değiştirdi. Türkiye önlemeye çalıştığı bir kavganın mağdurlarının yanında yer aldı. Bütün bu uzun süreç zarfında Türkiye nin her şeyi en doğru şekilde yaptığını söyleyemeyiz. Ancak, genel olarak doğru bir yerde durduğunu, doğru bir istikamette yürüdüğünü söylemeliyiz. Türkiye Suriye Meselesinin Dışında Kalabilir miydi? Türkiye bu meselenin dışında kalamazdı. Öncelikle Esed yönetimi ile ilişkisi kesildiğinde mülteciler sınıra yığılmıştı. Türkiye nin bu mültecileri kabul etmeme durumu söz konusu bile olamazdı. Öncelikle insani duygular ve vicdani sorumluluklar bunu engellediği gibi, ikin- 5 Umran EYLÜL 2012
6 GÜNDEM ci olarak da bölge bağlantılarının devam etme zarureti, Türkiye ye nötr olma imkânı tanımamaktadır. Ayrıca, bölgenin sorunlarıyla ilgilenmeyenin, bölgenin imkânlarının bölge halklarının hayrına kullanımı için katkı yapmayanın, bölgede itibarlı yer edinmesi de mümkün değildir. Oysa bu bölge, nihai tahlilde itibarlı halkların ve onların itibarlı yönetimlerinin bölgesi olmak durumundadır. Türkiye nin hem bu çabalara katkıda bulunması hem de bu bölgenin asli unsuru olarak var olması gerekir. Bu ve daha birçok nedenden dolayı Türkiye bu meselenin dışında kalamazdı. Ayrıca, herhangi bir nedeni bahane ederek, bu konudaki aktivitesini de yavaşlatmamalıdır. Mücadelenin umulandan uzun süreceği varsayımını da dikkate alarak, uzun süreli bir çabaya hazırlıklı olmalıdır her bakımdan. Türkiye nin Uyguladığı Suriye Politikasına tirazlar 1. Türkiye olmasaydı, olaylar bu noktaya gelmezdi. Bu eleştiriyi yapanlar, Türkiye nin başlangıçtan itibaren olayları kaşıdığını ve büyüttüğünü söylüyorlar. Oysa çok açık olarak biliniyor ki, olayları Türkiye başlatmadı, kışkırtmadı. Suriye halkı, başta da anlattığımız gibi, kendisi sokağa çıktı. Korku duvarını yıkarak rejime isyan etti. Türkiye, rejimin kitleleri katletmesi karşısında muhaliflerin yanında yer aldı. 2. AKP iktidarı Sünnicilik yapıyor. AK Parti iktidarı, Esed rejimi ile ilişkilerini sürdürürken, rejimin Nusayri azınlığa dayandığını bilmiyor muydu? Yukarıda saydığımız gerekçelerle bu rejimle irtibatını sürdürdü. Sünnilik yeterli olsaydı, Mübarek e git denmezdi. 6 Umran EYLÜL Türkiye yi Ortadoğu bataklığına sapladınız. Taha Özhan ın çok yerinde tespiti ile; Ortadoğu bataklığı ifadesi, yerli oryantalizmin kavramsallaştırdığı aşağılık bir tanımlama. Dünyanın başka herhangi bir coğrafyası için kullanılmayan bu tanımlamalar, nedense İslâm coğrafyası için normal karşılanıyor. Türkiye nin çok yönlü ilişkiler ağına tarihi ve tabii coğrafyasını da katmasını, bataklığa saplanmak olarak niteleyenler, son on yıl içinde Türkiye nin komşularıyla artan ilişkilerinin ekonomik sonuçlarına bakmalıdırlar. Avrupa ya ihracat azalırken, toplam ihracatın artıyor olmasında bölge ülkeleri ile ilişkilerin payını da düşünmelidir. Ayrıca, bugün bataklığa saplandığımızı söyleyen kişilerin, 2003 yılındaki ABD nin Irak a saldırısında, bu savaşa mutlaka müdahil olmamız gerektiğine ilişkin neler yazdıklarını da hatırlamalıyız. Gazeteci Alper Görmüş ün 28 Ağustos tarihli Taraf gazetesindeki yazısı bu konuda oldukça ilginç örnekler sunmaktadır. 4. Bu savaşta Selefiler, Çeçenler ve el-kaide militanları varmış. Evet, doğrudur, vardır. Dünyada bu tür yapılmış hangi savaşta, diğer uluslardan savaşçılar olmamıştır. Üstelik bu eleştiriyi yapanlar içinde solcular da olunca, gerçekten durum çok daha trajikleşiyor. Yıldıray Oğur un, Peki, Sakallı Che nin Bolivya da Ne İşi Vardı? başlıklı yazısı, bu itiraza oldukça yetkin bir cevap mahiyetindedir: Hepsinin ağzında, Suriye ye savaş için gelmiş yabancı sakallılar hikâyeleri var. Acaba Che Kongo ya gittiğinde sakallı değil miydi, diye merak ediyor insan. Sorun yoksa bu devrimciler için sakaldan başka ne olabilir ki? İspanya iç savaşında faşizme karşı Cumhuriyetçilere destek için savaşa giden Uluslararası Tugayları da bilmiyor olamazlar. Haydi onu bilmiyorlar, en azından Yunan iç savaşında Komünistlere desteğe giden Mihri Belli yi hatırlıyorlardır. Ayrıca, Suriye de savaşan yabancılar ın sayısı, bu itirazı dillendirecek kadar mı? 5. İktidarın her yaptığına muhalefet eden, ancak hiçbir önerisi olmayan küçümsenmeyecek bir grup da, Suriye politikasına itiraz ediyor. Bunların içinde, hükümete muhalefet olsun diye, Esed ile aynı çizgiye düşenler de mevcut. Yine Yıldıray Oğur un aynı yazısına başvuralım: Burası Şam ın Emevi Meydanı ndaki artık pek yapılamayan bir Esed e destek gösterisi değil. Sloganının atıldığı yer Türkiye. Yer, Hatay ın Yeşilpınar Belediyesi nin düzenlediği Barışa Çığlık festivali kapsamında geçen cumartesi yapılan forum. Forumu izleyen kalabalıktan atılan Allah, Beşşar sloganları eşliğinde konuşma yapan isimler arasında CHP Milletvekilleri Süleyman Çelebi, Hurşit Güneş ve Mehmet Ali Edipoğlu da var. CHP milletvekillerinin güvenliklerinden kaygı duyulan kişilerin kaldığı Apaydın kampına sokulmamasının kızgınlığı ile, yapılan konuşmalarda atılan sloganlara tepki bile gösterilmiyor. Toplantı adeta Esed e destek toplantısına dönüştüğü halde, bundan rahatsızlık duymuyorlar. Böyle bir muhalif itirazcı grup da var. 6. Denklemi tümüyle ABD tezgâhı üzerinden okuyan, müdahil olunduğunda ABD nin böyle istediği, müdahil olunmadığında ABD nin emrine tabi olunduğunu söyleyerek itiraz edenler var. ABD yi ihmal ederek ve yok sayarak Ortadoğu ya ilişkin politika üretmenin pek mümkün olmadığının farkında olmak gerekir.
7 Ancak, bu farkındalık, bütün politikaların ABD tarafından yönlendirildiği anlamına gelmiyor. Veya ABD nin bu bölgede istediğini yaptırdığı anlamına da gelmiyor. Eğer böyle olsaydı, Tunus ta Nahda nın seçimleri kazanmaması, Mısır da da Mursi yerine Amr Musa nın Cumhurbaşkanı seçilmesi gerekirdi. Bu bölgede halkın herhangi birini seçmesi, onu muktedir kılmıyor. Muktedir olmaya aday biri haline getirebiliyor ancak. Muktedir olabilmek için, eski rejimin güçleriyle mücadele etmesi ve onlara halkın seçiminin meşru olduğunu kabul ettirmesi lazım. Bunun zannedildiği kadar kolay olmadığını, ülke olarak yaşadığımız ve yaşamaya devam ettiğimiz tecrübeden biliyoruz. Sorun ve Risk Yok mu? Bütün fay hatlarının yerinden oynadığı, zaten kırılgan olan dengelerin daha da kırılganlaştığı bir bölgede risksiz ve sorunsuz bir politika oluşturmanın ve uygulamanın mümkün olmadığı açıktır. Sıfır sorun, sorunları minimize etmenin bir diğer adıdır bana göre. Dolayısıyla, Türkiye nin uyguladığı politikanın da sorunlu ve riskli yanları elbette vardır. Bana göre en önemli sorun, bölge halkının beklentilerini yükselten ve anın realitesini aşan bir dil kullanılmış olmasıdır. Bölgede bizim isteğimiz dışında bir şey olmayacağı ve Suriye meselesinin iç işimiz olduğu gibi söylemler, Suriye de sizin kastettiğiniz anlamın ötesinde beklentileri ortaya çıkarmaktadır. Nitekim bu beklenti yüksekliği, Türkiye nin samimiyetle bütün yapıp etmelerine rağmen, yeterli memnuniyeti üretmiyor. Ayrıca, Halepçe ye ilişkin söylenen, bugünkü gücümüz olsaydı, Halepçe deki faciayı önlerdik türü söylemler de sorunludur. Çünkü Halepçe yi kurtaramadınız, Halep i bari kurtarın söylemi ile karşılık bulmaktadır. İkinci olarak; Suriye yönetimine karşı yürütülen mücadelenin, rahatlıkla anlatılabilir haklı tarafları çok. Ama bu haklılığı gölgeleme ihtimali olan Suriye-İran aksını parçalayarak Hizbullah ı İsrail için tehdit olmaktan çıkarmak amacına yönelik uluslararası bir komploya hizmet edildiğine ilişkin bir söylem de var. Bir seri acaba yı gündeme getiren bu söylemin de, hem politika düzeyinde hem de söylem düzeyinde dikkate alınması ve cevaplanması gerekir. Daha birçok soru sorulabilir. Ancak, nihai tahlilde diyebiliriz ki, Türkiye, tarihin doğru yerinde durmaktadır. Sonuç Yerine Bütün fay hatlarının hareketli olduğu, rejimler, mezhepler ve etnisitelerin hareketlendiği, hareketlendirildiği bir bölgede yaşıyoruz. Bu fayların hepsinin kesiştiği bir ülke Suriye. Böylesi bir ülkede, bölgeyi, sahici anlamda yakın zamanda gündemine almış bir Türkiye nin uyguladığı politikadan bahsediyoruz. Tarihen tanıdığımız bir bölge. Ancak yaklaşık üç kuşaktan bu yana da yabancılaştığımızı kabul etmeliyiz. Türkiye yeni dış politikasının zor bir imtihanını yaşamaktadır Suriye de. Zorunlu gurbetin sonlandırılmaya çalışıldığı bir dönemde çıktı Suriye sorunu. Bu bağlamda, konjonktürün ürettiği bir sorunun üstesinden gelmeye çalışıyor Türkiye. Türkiye nin son dönemde hem iç hem dış politikada gerçekleştirmeye çalıştığı değişimi oldukça derinlikli bir analize tabi tutan Ümit Kurt un Zaman gazetesindeki yazısından bir alıntı ile yazıya son verelim. Clark Üniversitesi nde öğretim üyeliği yapan Ümit Kurt, Türkiye Dış Politikasında Yeni Olan başlıklı yazısında dış politikadaki değişikliği şöyle anlatmaktadır: Suriye Lozan Antlaşması kuşkusuz çok başarılı ve avantajları büyük bir anlaşmadır ama o ölçüde bedelleri olan da bir anlaşmadır. Orada biz kültürel varlığımızdan, hüviyetimizden ve kimliğimizden vazgeçtik. Türkiye modern ulus devlet olmasını resmileştiren ve düvel-i muazzamaya bunu kabul ettiren kurucu anlaşması Lozan da fiziksel varlığını kurtarmak için kültürel varlığını feda etmiş bir ülkedir. Dolayısıyla, o günkü taktik davranış bugüne kadar değişmeden bir anlamda bizim bütün genetik kodlarımıza iç politikada ve dış politikada sinmiş bir gelenek oluşturmuştur. Ümit Kurt bu tespitlerden sonra Muhafazakâr bir iktidarın Modernleşme manivelasını kullanarak eski düzeni tasfiye ettiğini ve Türkiye nin radikal bir paradigma değişimiyle karşı karşıya olduğunu belirtiyor. Ezcümle Türkiye, bu yeni paradigma ile Lozan dan bu yana, yani artık o bedel ödemeyi bir yana bırakmayı kabul ettiğinden bu yanadır, yepyeni olasılıklar yaratabilen, yeni ittifakların oluştuğu bir merkez haline geldi. Bu rol böyle sağlandı ve dış politika da buna göre şekillenmek zorunda. Bunun riskleri şüphesiz son derece ciddi ve çeşitli. Ancak risksiz dış politika da adeta eşyanın tabiatına aykırı. Sonsöz: Ortadoğu nun, bölge halklarının özne olduğu bir yapıya kavuşması gerekiyor. Türkiye şu anda bir özneleşme sürecinin yanında yer alıyor. Suriye bağlamında bugün farklı cephelerde yer alıyor olsalar da, İran dâhil olmak üzere bütün bölge ülkeleri bu yeni Ortadoğu nun üyeleri olacaklardır. Bu konjonktürde uygulanacak politikanın bu gerçekliği asla göz ardı etmemesi gerekir. 7 Umran EYLÜL 2012
8 GÜNDEM Paylaşım ve Dezenformasyon Üzerine Mustafa AYDIN Kavramlarla ilgili sorunlardan birisi sırf doğrudan olumlu veya olumsuz bir anlama işaret etmiş olmaları değil, tüm olumlu görünümleri içerisinde olumsuz anlamları gizleyebilmeleri ve bunu dikkatlerden uzak tutabilmeleridir. Bilgi toplumu, kentsel dönüşüm, paylaşım, hemen ilk elde verebileceğim örneklerdir. Ben bu kısa yazımda, gerçek dünyadan çok sanal âlemdeki alışverişlerin anahtar sözcüğü haline gelen paylaşım örneği üzerinde durmak istiyorum. Paylaşmak antropolojik (insani) bir olgudur. Yiyecek içecek gibi maddi imkânlar, inanç, kanaat, sevgi ve acılar gibi manevi olgular başkalarıyla paylaşılır. Antropologlar, insanların başından beri paylaştıklarını, elindekinden bir biçimde başkalarını da yararlandırdıklarını düşünmektedirler. Buna göre birlikte ava çıkan grup içinde avlayanlar avlarını, bir av yakalayamayan diğer arkadaşlarıyla paylaşmış, hatta yerleşim yerinde misafirlere de bir pay çıkarmış olmalıdırlar. Bundan dolayıdır ki antropologlar insanı paylaşan bir varlık olarak tanımlamakta ve buradan hareketle, paylaşımı bilmeyen insan olmayandır, kanaatini de ifade ede gelmişlerdir. Bildiğimiz kadarıyla insanın dışındaki canlılar, neslini sürdürmek için gösterdiği fedakârlıkların dışında herhangi bir şeyi bir başkasıyla paylaşmamaktadır. Meğerki bu ihtiyaç fazlası terk edilmiş veya bir başka hayvana kaptırılmış olsun. Bu son ifadeler bizi paylaşımın bir özelliğine götürür, paylaşım çoğu kere karşılıksız bir işlemdir, bu da onu mesela alışverişten farklı kılar. Genelde insani olarak nitelendirilen paylaşma kendi içerisinde farklı amaçlar taşıyabilir. Allah için, insaniyet adına, acıma ve merhamet gibi duyguların yönlendirmesiyle, bir dava uğruna yapılabilir. Bütün bu farklılıkların arkasında insana özgü iradi bir davranış yatar. Yukarıda da belirtildiği üzere şüphesiz maddi ve manevi çok farklı şeyler paylaşılabilir. Yiyecek, içecek gibi maddi imkânlar, sevgi, acı gibi manevi olgular paylaşılır. Şüphesiz bunların sebepleri, içerikleri ve gerçekleşme biçimleri ve sonuçları da farklıdır. Sadaka, infak, zekât, fıtır gibi ibadetler genelde Allah rızası için yapılan paylaşım biçimleridir. Duygular, bilgiler, inanış gibi manevi olgular paylaşılır. Ama görünürdeki bu tüm genellemeler, her halükarda her şeyin paylaşılması gerektiği anlamına gelmez. Kötü şeyler paylaşılmamalıdır. Çünkü paylaşmanın, paylaşılan şeylerin bizzat kendilerini azaltıp çoğaltan bir niteliği de vardır. 8 Umran EYLÜL 2012
9 Paylaşım ve Dezenformasyon Özellikle günümüzde paylaşımın en çok gerçekleştiği alanlardan birisi şüphesiz bilgi alanıdır. Önce şunu belirtelim ki hiç tereddüt etmeden kullandığımız bilgi paylaşımı ifadesinin bizzat kendisi sorunludur. Başka bir ifadeyle her haliyle paylaşamayacağımız (?) bir kavramdır. Elbette düşünen bir varlık olarak insan, günlük hayattaki deneyimlerini zihinsel bir kalıba dökebilen, bunu başkalarından aldığı bilgilerle zenginleştirip, işin içine rivayetleri de katarak, yapabildiğince vahiy kültürüyle temellendiren, biriktirip başkalarına da aktarabilen bir varlıktır. Bu temel yargıdan hareketle denebilir ki, özellikle orada duran formel bir bilgi ile ilişkisi bakımından genel olarak insanların iki tür eyleminden söz edilebilir: Bilgi verenler ve bilgi alanlar. Paylaşımın Tabiatı Gerçekten de paylaşımın tabiatında başka ilginç durumlar vardır. Mesela bazı şeyler paylaştıkça doğal olarak eksilir. Elimizdeki maddi bir şeyin başkalarıyla paylaşılması fiziksel olarak azalması demektir. Gerçi aynı maddi paylaşıma manevi açıdan baktığımızda farklı bir artıştan söz edebiliriz. Mesela sonuç olarak zekât maddi bir paylaşım olarak niteliksel bir azalma olarak görülür ama manevi bir zenginliği beraberinde getirir. İlginçtir ki paylaşımın sonunda bu genel olarak eksilme yalnız fiziksel olgulara has değildir. Soyut olgularda da yaşanır. Mesela acılar paylaşıldığı zaman acıda bir bölünme olur, asıl acıyı yaşayan kişinin sıkıntısı azalır. Çünkü bir kısmını birileri almış üstlenmiş demektir. Paylaşımdaki artış, çoğu kere nesnel/fiziksel olmayan olgulardadır. Mesela sevgi ne kadar çok paylaşılırsa o kadar artar. Yine mesela yapısı itibariyle sembolik olan kültürler paylaşıldıkça artar. Modern kültür örneğinde olduğu gibi, paylaşılan kültür, sahibinin çıkarlarını öncelediği oranda da bu, empoze yoluyla paylaşma gibi garip bir sorunu gündeme getirir. Karşıdaki birey veya kitle iradi olarak almadığında da paylaşmaya mecbur edilir. Kültür emperyalizmi denen şey de işte buradan doğar. Geldiğimiz noktada daha sonra kullanmak üzere bir yargının altını çizmek gerekir: İçinde bulunduğumuz dünyada bilgi paylaşımı masum olmadığı gibi buna bağlı süreçler de sorunsuz değildirler. Özellikle günümüzde paylaşımın en çok gerçekleştiği alanlardan birisi şüphesiz bilgi alanıdır. Önce şunu belirtelim ki hiç tereddüt etmeden kullandığımız bilgi paylaşımı ifadesinin bizzat kendisi sorunludur. Başka bir ifadeyle her haliyle paylaşamayacağımız (?) bir kavramdır. Elbette düşünen bir varlık olarak insan, günlük hayattaki deneyimlerini zihinsel bir kalıba dökebilen, bunu başkalarından aldığı bilgilerle zenginleştirip, işin içine rivayetleri de katarak, yapabildiğince vahiy kültürüyle temellendiren, biriktirip başkalarına da aktarabilen bir varlıktır. Bu temel yargıdan hareketle denebilir ki, özellikle orada duran formel bir bilgi ile ilişkisi bakımından genel olarak insanların iki tür eyleminden söz edilebilir: Bilgi verenler ve bilgi alanlar. Bilgi Alışverişi veya Paylaşımı Bilgi (paylaşımı değil) alışverişi geleneksel kültürlerde ve modern ortamlarda birbirlerinden bir hayli farklı olmuştur. Geleneksel kültürlerde bilgi sahibi bir kere sahip olduğu bilgiyi bir Tanrı emaneti olarak görür ve bunu sırf bir kendi başarısı olarak değerlendirmezdi. Bu temel yargının bazı önemli sonuçları vardı: Bilgiyi bir iktidar ve birilerinin üzerinde nüfuz kurma aracı olarak kullanılması hemen bütün kadim kültürlerde hem ayıp, hem günah sayılırdı. Bir de emanet kuralına uygun olarak bilgi herkese zorla verilmez talep edene verilirdi. Talepsiz bilgi empozesinin sorunlar doğurduğu biliniyordu. Yukarıdaki yargılarımızı ters döndürürsek modern ortamlarda bilgi alışverişinin nasıl işlediğini kabaca ifade etmiş oluruz. 9 Umran EYLÜL 2012
10 GÜNDEM Bu ortamda bilgi kişinin daha başka imkânlarla ele geçirdiği bir güç, bir iktidar aracıdır. Onun için günümüz dünyasında kişiler ve toplumlar bu araçsal yapıyla başkalarını mümkün olduğunca kendi nüfuz alanı içinde tutmaya, muhatabı bilgi talebinde bulunmadığı durumlarda da onu zorla empoze etmeye çalışırlar. Kültür emperyalizmi işte bu zoraki süreci niteleyen kavramlardan birisidir. Sonuç olarak bilgi paylaşımının böyle bir yönü vardır. Kabaca söylemek gerekirse sonuç olarak Batı, son birkaç yüzyıldır olumluolumsuz, kültürünü diğer toplumlarla paylaşmaktadır. Kavram olarak bizzat kendisinin sorunlu olduğu bilgi paylaşımın önemli bir kısmı günümüzde sanal bir dünyada gerçekleşmektedir. Meşhur internet sitelerini niteleyen en temel vasıf, paylaşım siteleri olmalarıdır. Tabii ki burada amacım bu siteler aracılığıyla paylaşılan her türlü işlemin sorunlu olduğu değildir. Bilindiği üzere dost grupları siteler oluşturmuşlar, nesnel dünyada gerçekleştirmekte zorlandıkları muhabbeti ve ortak bilgilenmeyi buradan sürdürmektedirler. Şüphesiz böylesi bir işlev de yadsınamaz. Benim altını çizmek istediğim nokta bu kapıdan girildikten sonra gerçekleşen paylaşımlardır. Şüphesiz sahiplerine doğrudan bir yarar sağladığı düşünülemeyen, gerçekten kirli siteler benim bu değerlendirmemin dışında oluşumlardır. 10 Umran EYLÜL 2012 Kim, Neyi, Kiminle Paylaşır? Bir kere bir bilgi olarak düşünüldüğünde de her şey herkesle paylaşılamaz. Yani neyin, kiminle paylaşıldığı önemlidir. Mesela orada bir gerçek olarak duran ama olumsuz olan şeyler paylaşılmaz. Bir hadislerinde Hz. Peygamber, Daha önce yaptığınız, Allah ile aranızda kalan olumsuz eylemleri Kavram olarak bizzat kendisinin sorunlu olduğu bilgi paylaşımın önemli bir kısmı günümüzde sanal bir dünyada gerçekleşmektedir. Meşhur internet sitelerini niteleyen en temel vasıf, paylaşım siteleri olmalarıdır. Tabii ki burada amacım bu siteler aracılığıyla paylaşılan her türlü işlemin sorunlu olduğu değildir. Bilindiği üzere dost grupları siteler oluşturmuşlar, nesnel dünyada gerçekleştirmekte zorlandıkları muhabbeti ve ortak bilgilenmeyi buradan sürdürmektedirler. Şüphesiz böylesi bir işlev de yadsınamaz. Benim altını çizmek istediğim nokta bu kapıdan girildikten sonra gerçekleşen paylaşımlardır. daha sonra birbirinize anlatmayınız buyurmaktadır. İyi düşündüğümüzde anlamada zorlanmayız ki bir olayın aktarımı (güncel ifadesiyle bu kötü bilginin paylaşımı), onu hem yaygınlaştırır, hem de meşrulaştırır. Bir ahlaksızlığın (mesela bir hırsızlığın) cezb edici bir üslupla hem de sıkıntı duyulmaksızın anlatılması olayın bir beceri işi olarak algılanmasına sebep olabilir. İkinci bir nokta ise bir şeyin kiminle paylaşıldığıdır. Tipik bir örnek olarak belirtmek gerekirse yaygın bir sitede bu sanal dünyanın müşterilerinden bir kadının siteye koyduğu başörtülü vesikalık bir fotoğrafı kiminle paylaştığını düşünelim. Şüphesiz söz konusu fotoğrafın bir ahlak dışılığı yok ve esasen zorunlu olduğu yerlerde de bu böylece kullanılmaktadır. Ama ortalama yüzde yetmişinin takma adla çalıştığı, yani muhataplarının kimliğini gizlediği bir dünyada bu kadın, masumane diyebileceğimiz bu fotoğrafını kiminle ve niçin paylaşmaktadır. Bundan sonra nasıl bir gelişme, ne tür bir sonucun doğabileceğini her haliyle kestirmek de mümkün değildir. Modern dünyanın böylesi bir paylaşım ortamında bilgi paylaşımı esaslı sorunlara sahiptir. İlk elde her türlü bilgi elimizin altında masraf ve emek gerektirmeksizin ulaşılabilir gözükmektedir. İlgilendiğimiz şey de her şeyden önce bir bilgi olması nedeniyle bir kuşku duyulmamaktadır. Ne var ki bir sözlük taşımak o dili bilmek anlamına gelmediği gibi, zihnimize yüklenmiş ve özümsenmiş olmayan bu bilgiler bize ait değildir. Ama işin kötüsü her şeyin bilgisine sahip olunduğu sanılmaktadır. Bu yanlış
11 Paylaşım ve Dezenformasyon algılayışın bir ürünü olarak pek çok kimseye, hatta bilim adamına (belki teknisyeni demek daha uygun olur) göre artık kitapların anlamı kalmamıştır. F. Furedi nin dediği gibi bu çarpıklığı kamufle etmek üzere modern kültür bir yargı daha ortaya koymuştur: Doğru ve faydalı bilgi günlük hayatta işe yarayan bilgidir ve bu da elimizin altındaki makinelerde kayıtlıdır. Böylece yalnızca arka plandaki insani bilgi değil, potansiyel varoluş alanının bizzat kendisi yok sayılmaktadır. Şüphesiz sanal bir dünyada en rizikosuz paylaşımlardan birisi haberlerin paylaşımıdır. Bir şeylerden haberdar olmak durumundayız. Bilindiği üzere bunlar da belli tercihlere göre düzenlenmiştir. O kadar çok haber paylaşım sitesi vardır ki buralarda verilen haberlerin ayrıntısına değil, yalnızca başlıklarına baktığınızda günlük hayatınızın önemli bir kısmını çekip alacağında şüphe yoktur. Tabi benim burada asıl üzerinde durmak istediğim nokta yaşanılan büyük dezenformasyondur. Sağlıksız Bilgi Paylaşımından Doğan Dezenformasyon Büyük bir bilgi bombardımanı altındayız. Aynı bilgi siteden siteye değişiyor. Çelişen bilgileriyle bazı sitelerin nasıl bir imani, sosyal politik kanaate sahip olduğunu kestirmede zorlandığımız için paylaşılması istenen bilgiyi paylaşamıyoruz. Enformasyonun yerini dezenformasyon alabiliyor. Sonuç olarak bir zihni kirlenmenin de ötesinde tabir caizse bir bilgi zehirlenmesi yaşıyoruz. Yaklaşık 15 yıl önce gündemimde zihni kirlenme olarak adlandırdığım, metinleştirip değişik yerlerde yayınladığım, bazı yerlerde sohbet teması yaptığım bir konu vardı. Burada özet olarak bilginin arttığı ama olumlu olmasının yanında, vahiyle tashih edilmemiş, bilimsel bilgi başta olmak üzere tüm bilgi süreçlerinin zihni bir kirlenmeye sebep olduklarını ve bilginin arındırılmasının günümüz dünyasında insanın çok önemli bir sorunu olduğu üzerinde durmuştum. Bu gün aynı sorunun bir başka boyutunun altını çiziyorum. Arındırılmamış kirli bilginin zorunlu paylaşımı daha ileri sorunlar doğurmaktadır. Çünkü burada süreç bir yandan paylaşım gibi bir nitelemeye bağlı olarak meşruiyet kazanmakta, diğer taraftan çok yoğunlaştırılmış bu bilgi etkileşimi zorunlu hale gelmektedir. Bu ise sıradan bir bilgi kirlenmesinden öte bir bilgi zehirlenmesine sebep olabilmektedir. Bütün bu nedenlerden dolayı, bir şeylerden haberdar eden ve faydalı olduklarında şüphem bulunmayan bazı dost siteleri konusunda bile kişisel olarak bir isteksizlik içindeyim. Zamanımın önemli bir kısmını çekip alan ve dolayısıyla da beni bana bırakmayan meşhur paylaşım sitelerinin hiçbirisinin üyesi değilim. Bazı tanıdıkların zaman zaman ısrarla sizinle şu sitede paylaşmak isteriz talepleri bile bende bu direnç duygularımı yıkmamakta, aksine pekiştirmektedir. Sonuç olarak şüphesiz bu tür eylemleri her haliyle yadsıyor değilim. Yürürlükte olan mantığa göre sıra dışı sayılabilecek yargılarımın geniş bir kesimce paylaşılacağını da zannetmiyorum. Bunlar bir yönüyle belli bir yaştan sonra değişen dünyaya ayak uydurmakta zorlanan bir insanın hayıflanmaları olarak da değerlendirilebilir. Ama bütün bunlara rağmen hâkim olmadığımız bu tür süreçlere bir başka açıdan da bakılması gerektiği, bilgi ve paylaşım gibi en temel değerleri ifade eden kavramların gerisinde olumsuz tortuların oluşabildiği unutulmamalıdır. 11 Umran EYLÜL 2012
12 GÜNDEM Suriye ve Arakan la İmtihanımız Abdullah YILDIZ Hiç şüphe yok ki, müminler ancak kardeştirler (Hucurat 49/10) ayetini dilimizden pek düşürmeyiz. Peki, ama müminler olarak iman ve din kardeşliğimizin ne kadar farkındayız? Keza, bu kardeşliğimizin bize yüklediği görev ve sorumlulukların ne kadar bilincindeyiz? Müminlerin kardeşlik düzeyini gösteren şu hadis-i şerifi birlikte okuyup üzerinde iyice düşünelim: Müminler birbirlerini sevmekte, birbirlerine acımakta ve birbirlerini korumakta bir vücuda benzerler. Vücudun bir uzvu hasta olduğu zaman, diğer uzuvlar da bu sebeple uykusuzluğa ve ateşli hastalığa (hummaya) tutulurlar. (Buhârî, Edeb 27; Müslim, Birr 66) Evet, biz Müslümanlar iman ve din kardeşi yiz. Bu kardeşlik, kan kardeşliğinden, dil ve renk kardeşliğinden daha önemli ve önceliklidir. Bu kardeşlik etnik, coğrafi vb. hiçbir sınır tanımaz; ulusal sınırlarının ötesinde de olsa, hatta aralarında kıtalar ve okyanuslar bile olsa Müslüman birey ve topluluklar birbirleriyle kardeştir. 12 Umran EYLÜL 2012 Bu kardeşlik, ayağımıza bir diken batsa, nasıl bütün vücudumuz acı duyarsa, dünyanın herhangi bir yerindeki Müslüman ın acı ve ıstırabını da bizim o oranda duymamızı gerektirir. Zira kardeşlik budur! Sizden biriniz kendisi için sevip arzu ettiği şeyi din kardeşi için de sevip arzu etmedikçe gerçek anlamda iman etmiş olmaz. (Buhârî, Îmân 7; Müslim, Îmân 71-72) hadis-i şerifi ise, kardeşliğin ve sevginin ölçüsünü belirler. Kendisi için arzu ettiğini mümin kardeşi için de istemek, imanın, sevgi ve kardeşlikte samimiyetin göstergesidir. Her iyiliği, güzelliği hep kendisi için isteyip de, aynı şeyleri mümin kardeşi için arzulamayan, kardeşlerini sevdiğini söylese de inandırıcı olmaz; dahası, cennete bile giremez: İman etmedikçe Cennet e giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de gerçek manada iman etmiş olamazsınız. (Müslim, Îmân 93) Şu günlerde, Türkiye Müslümanları olarak, yanı başımızda en uzun sınır komşumuz olan Suriyeli din kardeşlerimizle ve çok uzaklardaki kardeşlerimiz Arakan Müslümanları ile sınanıyoruz. Öncelikle şu soruları kendimize sormalı ve doğru cevaplarını bulmalıyız: - Acaba biz, Türkiye Müslümanları ve İslâm ümmeti ola-
13 rak, Esed in katilleri, Halep te, Hama da, Şam da mümin kardeşlerimizin tepelerine bomba yağdırırken ve Myanmar canileri Arakanlı iman ve din kardeşlerimizi hunharca katlederken rahat koltuklarımızda onların acısını hissedebiliyor muyuz? - Budist Burma (Myanmar) yönetimi tarafından sadece Müslüman oldukları için, Kur ânî ifade ile Rabbim Allah tır dedikleri için acımasızca katledilen ve yurtlarından sürülen Arakanlı (Rohingyalı) Müslüman kardeşlerimize ve Suriye de egemen olan Sosyalist Baasçı ve İslâm düşmanı Nusayri rejimin katillerince, sırf zulme razı olmadıkları için aylardır katledilen Müslüman kardeşlerimize karşı görev ve sorumluluklarımızın neler olduğunu biliyor muyuz? Mazluma Yardım Etmek Farzdır Şimdi, İslâm kardeşliğinin bize yüklediği görevleri hatırlatan şu nebevi talimatı birlikte okuyalım: Müslüman Müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez, haksızlık yapmaz, onu düşmana teslim etmez. Müslüman kardeşinin ihtiyacını gideren kimsenin Allah da ihtiyacını giderir. Kim bir Müslümandan bir sıkıntıyı giderirse, Allah Teâlâ o kimsenin kıyamet günündeki sıkıntılarından birini giderir. Kim bir Müslümanın ayıp ve kusurunu örterse, Allah Teâlâ da o kimsenin ayıp ve kusurunu örter. (Buhârî, Mezâlim 3; Müslim, Birr 58) Demek ki: yukarıdaki hadis-i şerifler uyarınca, öncelikle -bir vücudun organları olarak- mümin kardeşlerimizin acılarını paylaşmak ve onları sevmekle yükümlüyüz; öyle ki, onların çektikleri sıkıntılar sebebiyle bizim de hummaya tutulmuşçasına rahatsız olmamız ve uykusuz kalmamız gerekiyor. Keza Müslüman kardeşlerimizi, kan içici düşmanlarının gaddar ellerine teslim etmemek, onları korumak, İslâm düşmanı ve Müslüman katili Esed rejiminin yıkılması halinde, yerine kimlerin geleceğine dair ihtimallere ve dezenformasyonlara kulak kabartarak, Suriye deki İslâmî ağırlıklı direnişe sırt çevirenler ve böylece yapılan korkunç katliamları adeta meşrulaştıranlar, acaba yarın hem bu dünyada ve hem de öbür dünyada mümin kardeşlerinin yüzlerine nasıl bakacaklar ve Allah a nasıl hesap verecekler? onların ihtiyaçlarını ve sıkıntılarını gidermek için elimizden geleni yapmamız gerekiyor. Kardeş isek, Arakan ve Suriye de katliam ve tecavüzler sürerken din kardeşlerimize sırtımızı çeviremeyiz, onları kendi kaderlerine terk edemeyiz ve onları acımasız İslâm düşmanlarının ellerine teslim edemeyiz. Ünlü hadis şârihi İbn Battal, bu bağlamda mazluma yardım etmenin her Müslüman ın üzerine farz-ı kifâye olduğunu, devlet başkanına ise farz-ı ayın olduğunu söyler ki, bu oldukça manidardır. Suriye ve Arakan Suriye Devrimini Desteklemek Görevimizdir Suriye de her gün yüzlerce Müslüman ın kanı akmaya devam ederken, zanna ve çeşitli ideolojik önyargılara dayalı bazı yaklaşımlara, sözde stratejik tahlillere ve komplo teorilerine itibar ederek, yanı başımızdaki kardeşlerimizin imdat çığlıklarına kulak tıkamak ne kadar akla ziyan, insafa ziyan ve hatta imana ziyansa, dünyanın bir ucundaki Arakan Müslümanlarının Budist fanatikler tarafından hunharca öldürülmeleri karşısında sessiz kalmak da aynı oranda insafa ve imana ziyandır. İslâm düşmanı ve Müslüman katili Esed rejiminin yıkılması halinde, yerine kimlerin geleceğine dair ihtimallere ve dezenformasyonlara kulak kabartarak, Suriye deki İslâmî ağırlıklı direnişe sırt çevirenler ve böylece yapılan korkunç katliamları adeta meşrulaştıranlar, acaba yarın hem bu dünyada ve hem de öbür dünyada mümin kardeşlerinin yüzlerine nasıl bakacaklar ve Allah a nasıl hesap verecekler? Yazık ki, İran ın ve Lübnan Hizbullah ının katil Baas rejiminin yanında yer alması ise, sadece İslâm dünyası nezdindeki itibarlarını ayaklar altına almakla kalmıyor, aynı zamanda bölgede tırmanan mezhebi gerilimi, patlamaya hazır bir bombaya dönüştürüyor ve adeta ümmetin geleceğini gölgeliyor. Ama bilinmelidir ki, on sekiz aydır binlerce şehid veren ve giderek güçlenen Suriye İslâmî direnişi, eli kanlı azınlık rejimini er ya da geç alaşağı edecektir, herkes kendisini bu sonuca göre hazırlamalıdır. 13 Umran EYLÜL 2012
14 GÜNDEM Ümmet Felaketlerle Dirilecek! Son yıllarda, özellikle de mübarek Ramazan ayına tevafuk eden zaman dilimlerinde İslâm âleminin farklı yörelerindeki Müslümanların çeşitli bela ve musibetlere, zulüm ve katliamlara uğraması, anlam ve hikmeti üzerinde iyi düşünülmesi gereken bir ilahi tecelli olarak karşımıza çıkıyor Geçen yıl Ramazan ayında Afrika da başlayan kuraklık nedeniyle Somali Müslümanlarının yaşadığı açlık ve ölümlerle sarsılmış, millet ve ümmet olarak kardeşlerimize yardım için seferber olmuştuk. Daha önceki yıl, yine Ramazan ayında Pakistan da yaşanan sel felaketi sebebiyle evsiz kalan on binlerce kardeşimiz büyük sıkıntı çekmiş ve yardım ellerimiz oradaki kardeşlerimize uzanmıştı. Evet, bu Ramazan da ise Suriyeli ve Burma/Myanmar daki Arakanlı kardeşlerimiz gündemimizde. İşte bu tür can yakıcı felaketler sebebiyle ki, uzun süredir birbirlerinden kopuk, ayrı ve uzak kalan dünya Müslümanları, din kardeşlerini hatırlıyor, gönüllerini ve ellerini birbirleriyle buluşturuyorlar. Anlaşılan o ki, bu acı tecrübeler kaçınılmaz olarak ümmeti birbiriyle kaynaşmaya zorlamaktadır. Yani ilahi irade, Müslümanların birbirlerine kenetlenmeleri yönünde tarihe yeniden müdahale etmektedir. Yardım Et Yardım Gör! Son yıllarda Müslümanlar arasındaki dayanışmanın giderek güçlenmesi, Yüce Rabbimizin (c.c.) vaat buyurduğu ilahi rahmet ve nusret in celp edilmesinin 14 Umran EYLÜL 2012 de en önemli vesilesi olacaktır, inşallah. Çünkü Yüce Rabbimiz, mümin kullarına ilahi yardımda bulunma vaadini, belli şartlara bağlamaktadır: Ey iman edenler, eğer siz Allah a (Allah adına İslâm a ve Müslümanlara) yardım ederseniz, O da size yardım eder ve sizin ayaklarınızı sağlamlaştırır. (Muhammed 47/7) Allah, O na (O nun davasına ve mümin kullarına) yardım edenlere mutlaka yardım eder. Allah Kavi (yegâne güç/kuvvet sahibi) dir ve Aziz (mutlak üstünlük/izzet sahibi) dir. (Hacc 22/40. Bak: 22/60) Bu ayetler, Allah ın mümin kullarına yardımını, onların İslâm a ve Müslümanlara yardım etmeleri şartına bağlarken; şu ayet ise, ilahi yardımı hak edenlerin asla mağlup olmayacağını müjdelemektedir: Allah size yardım ederse, size galip gelecek yoktur; ama ya O sizi terk ederse, ondan sonra size yardım edecek kimdir? O halde müminler yalnız Allah a güvenip tevekkül etmelidir. (Âl-i İmran 3/160) Demek ki; bütün mesele Azîz ve Kavî olan Allah ın yardımını celp etmektir. Bu takdirde müminlere karşı kimse üstün ve galip gelemeyecektir. Ama Allah (c.c.), bizi terk eder, nusretini bizden esirgerse, bize yardım edecek güç var mıdır? Müminlere, Allah (c.c.) ve müminlerden başka kim yardım eder? O halde; ümmet olarak yeniden dirilip tarih sahnesine geri dönmemiz ve asırlardır Müslümanlara kan kusturan şer güçlere karşı tekrar üstün gelmemiz için acilen kolları sıvayıp Allah a (Allah ın Dini İslâm a ve O nun mazlum kullarına) yardım etmek amacıyla tüm imkân ve potansiyelimizi seferber etmeliyiz. İşte o zaman Nasr sûresi ile Rasûlüllah a (s.) verilen müjde bizi de kapsayacaktır: Allah ın nusreti/yardımı ve fetih/zafer gelip de, insanların Allah ın dinine akın akın girdiklerini görünce, Rabbini hamd ile tesbih et; O ndan bağışlama dile, çünkü O, tevbeleri kabul edendir. Önce Allah a yardım sonra Allah ın yardımı ve ardından da müjdelendiği üzere fetih ve zafer gelecek, ümmet yeniden ay a- ğa kalkacaktır. Böylece insanlık, içinde bulunduğu karanlıklardan Allah ın nuru ile aydınlıklara çıkacaktır
15 Mısır daki Gelişmeler ve Bölgesel Yansımaları Öner BUÇUKÇU Arap Baharı diye adlandırılan kitlesel mobilizasyon sürecinin en kritik halkası olan Mısır da geçtiğimiz günlerde gerçekleştirilen Cumhurbaşkanlığı seçimleri sonrasında yeni bir safhaya geçildi. Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin hemen öncesinde Yüksek Askerî Konsey in siyasal sistemin yapısına ve işleyişine yönelik bazı kararlar almış olması Mısır ın ilk kez gerçekleştirdiği bağımsız seçimler sonrasına yönelik tahminleri karamsarlaştırmış bulunuyor. Sadece Arap dünyası için değil bölge açısından da çok önemli bir ülke olan Mısır da yaşanan siyasal gelişmeler İsrail in bölgesel pozisyonu, Filistin-İsrail meselesi, İran ın Ortadoğu politikasındaki yeri ve uluslar arası ilişkilerin güncel krizi Suriye olayları açısından son derece önemli bir yer işgal ediyor. En sonda söylenecek şeyi basit örneklendirmelerle en başta söylersek Mısır daki siyasal gelişmeler İran ın uluslar arası sistemde yaşadığı krizi olumlu ya da olumsuz biçimde etkileyebilir, İsrail in güven sendromuna yakalanmasına sebep olup çok daha agresif bir tavır sergilemesine ve İran la bir savaşa varabilecek bölgesel ya da küresel krizlere sebep olabilir, şu an itibariyle sert bir biçimde devam etmekte olan Suriye deki çatışmalara bir çözüm oluşturabilir ya da iç savaşın uzaması anlamına gelebilir. Hüsnü Mübarek in Devrilmesi Sonrası Mısır da Siyasî Tablo 2011 Ocak ayında yoğunlaşan kitle gösterileri sonrasında Hüsnü Mübarek in devlet başkanlığını bırakması Ortadoğu ve Arap Dünyası açısından ciddi bir kırılmaya işaret ediyordu. Mübarek in devrilmesine giden süreci hazırlayan gelişmelerin fitili Tunus ta Zeynelabidin bin Ali nin kitle gösterileri sonrasında ülkeyi terk etmesi ile ateşlenmişti yani Mısır da yaşanan gelişmeler bölge açısından ilk örnek olma özelliği göstermiyordu ancak Mısır, İsrail ile barış antlaşması yapan ilk ülke olma, ABD den her yıl nakit yardım alma, Arap Birliği nin kilit ve en önemli ülkelerinden birisi olma gibi özellikleri sebebiyle son derece kritik bir halkayı teşkil ediyordu. Mübarek yönetiminin devrilmesini hazırlayan sokak gösterileri liberal ve sol gruplar tarafından internet ortamı kullanılarak organize edilmeye başladı. Mısır da General Cemal Abdünnasır iktidarından itibaren ciddi baskılarla karşı karşıya kalmış olan Müslüman Kardeşler sokak gösterilerinin ilk safhalarında yer almazken taraftarlarına itidal çağrısında bulundu. Diğer taraftan ülkede dış destekle var olabilmiş, Müslüman Kardeşler in geleneksel tabanına hitap eden Selefî gruplar ulu l-emr e itaat çağrısı yaptı. Bununla birlikte ülkenin en organize muhalefet hareketi olan Müslüman Kardeşler in 25 Ocak taki Kızgın Cuma ya katılmasından sonra süreç çok daha hızlı seyretmeye başladı. Neticede Mısır Ordusu nun da Mübarek in gitmesine meyilli tarafsızlığıyla Hüsnü 15 Umran EYLÜL 2012
16 GÜNDEM Mübarek istifa etmek mecburiyetinde kaldı. İlginç olan ise daha sonra açıklanan WikiLeaks belgelerinde Mısır Ordusu nun Hüsnü Mübarek iktidarı devam ederken Mübarek sonrasına yönelik ABD li yetkililerle çeşitli düzeylerde temas kurulduğu iddia ediliyordu. 1 The Man on Horseback 2 : Ordunun Geri Dönüşü Mısır da ordu 1952 deki Hür Subaylar Darbesi sonrasında politik sistemin esas unsurlarından birisi olarak var olagelmiştir. Ancak 1956 da Mısır devlet Başkanı olan General Cemal Abdünnasır ın karizmatik kişiliği ve ordu mensubiyeti, ardından gelen Enver Sedat ve Hüsnü Mübarek in de ordu kökenleri Mısır Ordusunun kurumsal olarak Mısır siyasetinin temel belirleyicilerinden birisi olmadığı yanılsamasına yol açtı. Kendi sanayi girişimleri de dâhil olmak üzere ekonomik yapılarını oluşturmasına müsaade edilen, büyük üstyapı projeleri üstlenebilen, turizm alanında iştirak sahibi olabilen ve ekonomik denetimden uzak bir yapıya sahip olan Mısır ordusu aslında ülkedeki en büyük iktidar yapısıdır. Gösteriler sırasında 28 Ocak ta Başkent Kahire deki önemli devlet binalarını boşaltan, 31 Ocak ta gösterilerin sona erdirilmesine yönelik kuvvet kullanmayacağını açıklayan; Hüsnü Mübarek in devrilmesinden sonra oluşan iktidar boşluğunu doldurabilecek tek kurumsal yapı olan Ordu, 11 Şubat ta fiilî olarak yönetimi ele aldı. 19 Mart 2011 de ise oluşturulacak yeni anayasaya kadar yürürlükte kalacak olan tadil edilmiş anayasa metni için bir referandum gerçekleştirildi arası maddeleri ile insan hakları ve özgürlüklerini düzenleyen metin birden fazla siyasi oluşumun 16 Umran EYLÜL 2012 özgür biçimde seçimlere katılmasını da güvence altına alıyordu. Diğer taraftan bu anayasal metnin 56. maddesi Ordu nun yasa koyucu ve yürütücü yetkisini güvence altına aldı. 30 Mart 2011 de anayasal bir çerçeveye sahip olan, geçiş sürecini yönetmek üzere, Yüksek Askerî Konsey (Supreme Council of the Armed Forces) adında bir oluşum meydana getirildi. 3 Kasım 2011 de Mısır Parlamentosu için seçim süreci başladı Mart ayında tamamlanan seçim süreci sonucunda ortaya ilginç bir sayısal kompozisyon çıktı. Oyların %46 sını alarak seçimlerden birinci parti olarak çıkan Müslüman Kardeşler in dominant olduğu koalisyon oluşumu Hürriyet ve Adalet Partisi 235 temsilci elde ederken, Hüsnü Mübarek in devrilmesinden sonra kurulan selefî hareketlerin bir koalisyonu Nur Partisi %24 oyla 123 temsilci kazanarak ikinci parti oldu. Ülkenin en eski ve en organize siyasî partilerinden birisi olan seküler Arap milliyetçisi eğilimli Wafd Partisi ise oyların %8 ini alarak 38 temsilci çıkarabildi. Oluşan parlamento içerisinden seçilecek 100 kişi yeni anayasanın yazım çalışmalarını yürüteceği için ortaya çıkan politik tablo ülkesel ve bölgesel ciddi çekinceler meydana getirdi. Müslüman Kardeşler in Özgürlük ve Adalet Partisi çatısı altında siyasal alana girişi ve elde ettiği başarı beklenen bir gelişmeydi. Enver Sedat ın bir suikast neticesinde öldürülmesi sonrasında ortaya çıkan politik yapı içerisinde Müslüman Kardeşler şiddet eksenli faaliyette bulunmayı reddetti ve Mısır da dinin görünürlüğünü arttırmaya yönelik faaliyetlerde bulunma stratejisi izlemeye başladı. Bu çerçevede Müslüman Kardeşler işçi ve işveren sendikaları, öğrenci örgütlenmeleri, yardım kuruluşları gibi çok sayıda sivil toplum örgütünde etkin bir rol üstlenerek Mısır daki toplumsal meşruiyet alanını genişletti. Yaşanan bu gelişme Müslüman Kardeşler i legal siyaset alanına çekti yılında gerçekleştirilen ve Müslüman Kardeşler in 85 temsilci elde ettiği Halk Meclisi seçimlerine ve 2007 yıllarında gerçekleştirilen Şura Meclisi seçimlerine katılan Müslüman Kardeşler in seçimlerde 19 bağımsız adayını meclise sokmayı başarması hem Mısır da hem de uluslar arası kamuoyunda dikkat çekti. Zira 2005 seçimlerinden sonra 2007 seçimlerine daha ciddi hazırlanmaya (!) başlayan Hüsnü Mübarek in Ulusal Demokratik Parti si Müslüman Kardeşler üzerinde çeşitli baskı ve zor araçlarını devreye sokarak arttırmıştı yılı ortalarından itibaren 1000 den fazla Müslüman Kardeşler üyesi herhangi bir suçlama ya da yargılama olmaksızın göz altına alınarak belirli aralıklarla salınıverildi. Bununla birlikte Müslüman Kardeşler in resmi söyleminde herhangi bir değişme olmadı. Dine dayalı herhangi bir politik aktiviteyi yasaklayan Mısır anayasasının 5. maddesini o dönem Şura Meclisi üyesi olan Dr. Muhammed Mursi Anayasa İslâm a karşı değildir, İslâm anayasadan daha büyüktür. İslâm bizim medeniyetimizdir, hiçbir mahkeme toplumdaki İslamî kökeni görmezden gelemez, inkâr edemez ifadeleriyle değerlendirmişti. Bu durum Müslüman Kardeşler in Mısır daki popülaritesinin artmasına sebep oldu. Kısacası Müslüman Kardeşler zaten politik alanda bulunuyordu ve geri dönüş ya da bir sürpriz durumu söz konusu değildi. Müslüman Kardeşler de siyasal alanı kendilerinin domine edeceğini düşünüyordu.
17 Selefî hareketlerin bir koalisyonu olan Nur Partisi nin %24 civarında oy alarak ikinci parti olması seçimlerin en ilginç dinamiğine işaret ediyordu. Bu durum sadece uluslar arası kamuoyu için değil Müslüman Kardeşler için de sürpriz bir gelişmeydi. Selefî hareketler ilk önce seçimlere katılmayacaklarını ve boykot edeceklerini açıklamışlardı. Bu durumda Müslüman Kardeşler Demokratik İttifak adını verdikleri kendi çatıları altında parlamentoya girecek partilerle yapacağı pazarlıklara odaklanmışken Nur Partisi nin ikinci olmasıyla ilginç bir koalisyon denklemi içerisinde kendisini buluverdi. Nur Partisi nin Müslüman Kardeşler üzerinde yarattığı ikinci ve en önemli etki ise selefî hareketlerin doğrudan Müslüman Kardeşler tabanından besleniyor olmasıydı. Enver Sedat sonrası sivil toplum örgütleri çerçevesinde faaliyet gösteren ve meşru siyaset zemininde toplumsal meşriyetini güçlendiren Müslüman Kardeşler bu süre içerisinde yavaş yavaş gerçek tabanını oluşturan camilerden çekilmeye başlamıştı. Camilerde oluşan bu siyasal boşluk selefî hareketler tarafından dolduruldu. Herhangi bir siyasî oluşuma girmeye, bir siyasî oluşum çatısı altında faaliyet göstermeye karşı olan Selefî hareketlerin ilk kongresi dahi yapılmamış olan bir partiyle 5-6 ay içerisinde %24 civarında oy almış olması Mısır iç ve dış politikası açısından önemli sonuçlar doğuracaktır. Mısır da gelinen nokta açısından en önemli kırılma noktası Müslüman Kardeşler in Cumhurbaşkanlığı seçimleri için aday gösterme kararı oldu. Müslüman Kardeşler ile Ordu arasında Cumhurbaşkanlığı seçimlerine kadar üstü örtük bir uzlaşı var gibi gözüküyordu. Ordu ile Müslüman Kardeşler arasında Cumhurbaşkanlığı ve Parlamento paylaşımı yapıldığı; Müslüman Kardeşler in Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday göstermeyeceği bir şayia olarak yayıldı. Müslüman Kardeşler tarafından Müslüman Kardeşler in Özgürlük ve Adalet Partisi çatısı altında siyasal alana girişi ve elde ettiği başarı beklenen bir gelişmeydi. Enver Sedat ın bir suikast neticesinde öldürülmesi sonrasında ortaya çıkan politik yapı içerisinde Müslüman Kardeşler şiddet eksenli faaliyette bulunmayı reddetti ve Mısır da dinin görünürlüğünü arttırmaya yönelik faaliyetlerde bulunma stratejisi izlemeye başladı. Bu çerçevede Müslüman Kardeşler işçi ve işveren sendikaları, öğrenci örgütlenmeleri, yardım kuruluşları gibi çok sayıda sivil toplum örgütünde etkin bir rol üstlenerek Mısır daki toplumsal meşruiyet alanını genişletti. Yaşanan bu gelişme Müslüman Kardeşler i legal siyaset alanına çekti. da Cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılmaya yönelik isteksizliği gösteren açıklamalar geliyordu. Ancak Müslüman Kardeşler hareketin önde gelen isimlerinden birisini, Hayrat el-şatır ı Cumhurbaşkanlığı için aday gösterdi. Yüksek Askerî Konsey in tepkisi ise Hüsnü Mübarek döneminde aldığı hapis Mısır daki Gelişmeler cezası sebebiyle Hayrat el-şatır ın adaylığını veto etmek oldu. Halbuki hukukî açıdan eski dönemde alınmış olan cezaların yeni dönemde siyasal etki doğurmaması gerekiyordu. Bu durum Ordu nun Müslüman Kardeşler in bütün siyasal sistemi ele geçirme çabasına bir tepkisi olarak yorumlandı. Yüksek Askerî Konsey Şatır la birlikte İstihbarat Bürosu eski Başkanı ve eski Devlet Başkanı Yardımcısı Ömer Süleyman ın, Wafd Partisi kurucusu Ayman Nur un, Uluslar arası Atom Enerjisi Kurumu eski Başkanı Muhammed el-baradey in de aralarında bulunduğu 10 kişinin de adaylığını veto etti. Bu kararın yanı sıra Hüsnü Mübarek döneminde üst düzey rütbelerde görev almış kimselerin 10 yıl süreyle siyasal faaliyetlerde bulunmasını engelleyecek yasa da Anayasa Mahkemesi tarafından veto edildi. Böylece 13 adayın yarışacağı seçimlerde 4 önemli isim kaldı: Müslüman Kardeşler tarafından aday gösterilen Muhammed Mursi, Müslüman Kardeşler eski üyesi, liberal muhafazakar olarak nitelenebilecek Abdulmünim Ebulfutuh, Arap Birliği eski Başkanı ve eski Dışişleri Bakanı Amr Musa ve Hüsnü Mübarek yönetiminin son Başbakanı Ahmet Şefik. Mısır da Cumhurbaşkanlığı Seçimleri süreci devam ederken devrik lider Hüsnü Mübarek in yargılanması da devam ediyordu. Yargılamanın başlangıcında suçlamaların yalnızca protesto gösterileri sırasında yaşanan olaylara yönelik olacağı açıklanmıştı. 84 yaşındaki Hüsnü Mübarek ve Hüsnü Mübarek dönemi İçişleri Bakanı Habib el-adlî nin protesto gösterileri sırasında yaşanan olaylar sebebiyle Umran EYLÜL 2012
18 GÜNDEM Sonuç Mısır da iki başlı bir siyasal yapının ortaya çıkması oldu: Halk tarafından seçilen sivil siyasetçiler ve sivil siyaset üzerindeki vesayet kurumu olarak Ordu. Model bir anlamda Pakistan daki siyasal yapıya benzedi. Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi, Ordu nun kontrolü altında siyaset yapılacağına yönelik beklentileri kırabilmek amacıyla geçtiğimiz günlerde çok önemli ve kritik bir hamle yaparak Savunma Bakanı ve Ordu nun en etkili ismi Hüseyin Tantavi ile Ordu Komutanı Sami Anan ı görevden aldı ve Ordu ya üst düzey yetkiler tanıyan yasayı iptal ettiğini açıkladı. Mursi nin bu hamlesi üzerine Mısır da yaşanan gelişmelerin sembolü haline gelen Tahrir Meydanı nda büyük çaplı Mursi ye destek gösterileri düzenlendi. yıl hapis cezasına çarptırılması, protesto gösterileri sırasında öldürülen 800 kişiye yönelik ateş emrini kimin verdiğine yönelik yeterli delil olmaması sebebiyle bu davanın düşmesi ve Mübarek in oğulları hakkında açılan yolsuzluk, zimmete para geçirme gibi davalardan, suçlamalar 10 yıl öncesine ait olduğu gerekçesiyle beraat etmesi Mısır da eski ve yeni arasındaki mücadelenin müşahhaslaşması olarak belirdi. Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ilk turunun galibi olan adaylardan Muhammed Mursi Cumhurbaşkanı seçilmesi halinde Mübarek in yargılamasının yenileneceğini açıklarken Ahmet Şefik hukukun her şeyden üstün olduğuna atıfla yargılamanın sonucuna saygı duyulması gereğinden bahsetti. Ordu nun siyasal sürece en ağır ve etkili darbesi Anayasa Yazıcılar Meclisi nin oluşumunun Anayasa ya aykırı olduğu iddiasıyla Anayasa Mahkemesi tarafından dağıtılması ve Cumhurbaşkanının görev ve yetkilerinin daraltılmasına yönelik kararın Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunun gerçekleştirilmesinden 2 gün önce açıklanmasıydı. Bütün bunlara rağmen Müslüman Kardeşler in adayı Muhammed Mursi geçerli oyların %51.73 ünü alarak Mısır Cumhurbaşkanı olmayı başardı. Sonuç Mısır da iki başlı bir siyasal yapının ortaya çıkması oldu: Halk tarafından seçilen sivil siyasetçiler ve sivil siyaset üzerindeki vesayet kurumu olarak Ordu. Model bir anlamda Pakistan daki siyasal yapıya benzedi. Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi, Ordu nun kontrolü altında siyaset yapılacağına yönelik beklentileri kırabilmek amacıyla geçtiğimiz günlerde çok önemli ve kritik bir hamle yaparak Savunma Bakanı ve Ordu nun en etkili ismi Hüseyin Tantavi ile Ordu Komutanı Sami Anan ı görevden aldı ve Ordu ya üst düzey yetkiler tanıyan yasayı iptal ettiğini açıkladı. Mursi nin bu hamlesi üzerine Mısır da yaşanan gelişmelerin sembolü haline gelen Tahrir Meydanı nda büyük çaplı Mursi ye destek gösterileri düzenlendi. 4 Yeni Dönemin kinci Yılına Giderken Bölgesel ve Küresel Düzlemde Mısır İç politikada büyük ölçekli sorunlarla uğraşmasına rağmen kendisi açısından kısmî konsolidasyonu sağlamayı başaran Müslüman Kardeşler ve Mursi nin en önemli imtihanını ise Mısır ın yeni dönemdeki dış politikası oluşturacak. Bölgesel gücünün ve öneminin büyük bir bölümünü ABD ile olan yakın müttefiklik ilişkilerine ve İsrail le olan Soğuk Barış a borçlu olan Mısır da Mübarek döneminde siyasal muhalefetin en önemli ayaklarından birisini Mısır dış politikası oluşturuyordu. Bu konuda ilk önemli açıklama ABD Dışişleri Bakanı Hillary R. Clinton dan geldi. Clinton, Mısır Parlamento seçimlerinin Kasım ayağının gerçekleştirildiği bir sırada kendisine yöneltilen Mısır seçimlerinden Müslüman Kardeşler in zaferle ayrılması halinde ABD nin Müslüman Kardeşler le görüşüp görüşmeyeceğine ilişkin soruya seçimlerin adil ve düzgün bir biçimde gerçekleşmesi halinde kesinlikle evet cevabını verdi. Bu gelişmeden bir süre sonra ise Müslüman Kardeşler sözcülerinden Muhammed Said Katatni Kahire de ABD li diplomatlarla görüşmeler gerçekleştirdi. Buluşmadan iki hafta sonra ise ABD nin önde gelen düşünce kuruluşlarından Freedom House da gerçekleştirilen bir toplantıya Müslüman Kardeşler Genel Sekreteri Muhammed Hüseyin ve hareketin önde gelen isimlerinden Mahmud Ghazlan da katıldı. Bu toplantıda M. Hüseyin ve M. Ghazlan ABD li senatörler ve aktivistlerden oluşan bir gruba devlet ve siyaset görüşlerini aktarmaya çalıştı. Kullanılan söylemde demokrasi, insan hakları ve dinsel, mezhepsel, etnik azınlıkların haklarının korunmasına yönelik vurgu, bölgesel barışa verilen önemin altının çizilmesi önemliydi. Yeni dönemde Müslüman Kardeşler in bu çerçeve- 18 Umran EYLÜL 2012
19 de bir söylem krizi içerisine düşmesi ve toplumsal meşruiyetinde aşınma muhtemel bir senaryo olarak önümüzde duruyor. Bu çerçevede en kritik halkayı ise İsrail le ilişkilerin alacağı şekil teşkil ettiriyor. Mısır- srail lişkilerinin Temeli: Camp-David Antlaşmaları 19 Kasım 1977 günü Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat ın Kudüs ü ziyaret etmesi uluslar arası kamuoyunda çok geniş yankı uyandırdı. İsrail le son savaşta Sina Yarımadası nı da kaybeden Enver Sedat, dış politikada kazanım elde edebilmek için diplomasinin daha işlevsel sonuçlar doğurabileceğini düşünüyordu. Diğer bir ifadeyle savaş meydanında elde edemediklerini müzakere masasında ve diplomatik ilişkiler marifetiyle elde etme stratejisi izlemeye başladı. Gelişme Mısır ın Arap dünyasından kendisine yönelmesi anlamına da geliyordu. Enver Sedat özellikle Filistin meselesini Mısır dış politikasının temel motivasyonu olmaktan çıkarma kaygısı içerisindeydi. Kudüs ziyaretinden sonra 3-8 Şubat 1978 de gerçekleştirdiği ABD ziyaretinde ABD Başkanı Carter dan çeşitli askerî ekipmanlar talep eden Sedat ın bu ekipmanları sürekli SSCB den destek gören Libya ya karşı bir denge oluşturma amacına bağlaması Mısır dış politikasında yaşanan değişimi de gösteriyordu. Kudüs ve Kahire görüşmelerinde daha çok seyirci olarak kalmayı tercih eden ABD nin Mısır-İsrail görüşmelerinde katalizör görevi icra etmeye başlaması 20. yy ın en önemli diplomatik olaylarından birisine giden kapıyı araladı. Sürecin en önemli adımı Washington da, Beyaz Saray da Camp-David Antlaşmaları denen belgelerin imzalanmasıyla 17 Eylül 1978 de atıldı. Camp-David Antlaşmaları dört bölümden oluşuyordu: Giriş: Genel Prensipler, Batı Şeria ve Gazze, Mısır-İsrail Münasebetleri ve ortak ilkeler. Antlaşmanın Mısır-İsrail Münasebetleri başlığını taşıyan bölüm üç ay içerisinde Camp- David Antlaşması nda belirlenen genel ilkeler çerçevesinde Mısır- İsrail Barışı İçin Çerçeve Antlaşması imzalanmasını öngörüyordu. İmzalanan Çerçeve Antlaşma Mısır- İsrail Barış Müzakerelerinin en geç üç ay içerisinde başlamasını öngörürken Sina Yarımadasında Mısır hâkimiyetinin belirli şartlar altında yeniden tesis edilmesini kayıt altına alıyordu. 5 Neticede imzalanan Mısır-İsrail Barış Antlaşması bölgenin siyasal kompozisyonunu şekillendirdi: Mısır İsrail i tanıyan ilk Arap ülkesi oldu, taraflar birbirlerinin toprak bütünlüklerini ve egemenliklerini tanıdı. Ancak antlaşmaya göre BM Güvenlik Konseyi nin 242 ve 338 numaralı kararları çerçevesinde 1967 sınırlarına çekilmesi öngörülen İsrail, 1967 de işgal ettiği yerlerden sadece Sina Yarımadasından çekildi. Diğer taraftan Süveyş Kanalı nın 1888 İstanbul Antlaşması çerçevesinde bir uluslar arası su yolu olarak tanınması ile İsrail in uzunca bir süredir devam etmekte olan sorunu kargo gemilerinin güvenli geçişleri garanti altına alındı. Camp-David Antlaşma-ları nın imzalandığı dönem Ortadoğu daki stratejik dengelerin derin bir biçimde değişime uğrayacağı İran İslâm Devrimi nin hemen öncesine rastladı. Aslında İran da Şah a karşı başlayan ayaklanmanın ciddiyet arz etmeye başlaması ve İran da Şia nın belirgin olduğu bir siyasal yapının ortaya çıkmasının ABD nin bölgedeki Sünni müttefiklerinin stratejik kapasitelerinde aşınma- Mısır daki Gelişmeler ya sebep olma ihtimali Mısır-İsrail barış görüşmelerinin bir an önce sonlandırılması gereğini doğurmuştu. Camp-David Mısır ın ABD nin bölgedeki önemli müttefiklerinden birisi olarak tasarlanmasına ve İsrail in bölgesel güvenliğine odaklanan bir antlaşmaydı. Hüsnü Mübarek in devrilmesinin ardından Camp-David Antlaşmalarının gözden geçirilmesi gerektiğine yönelik açıklamaların ardından İsrail den de Arap Baharı nın İsrail kışına dönüşebileceği şeklinde uyarılar gelmişti. İsrail içinden geçilen süreçte Mısır la ilişkilerin temeli olarak Camp- David Antlaşmalarının korunmasını gördüğünü defalarca dile getirdi. Muhalefet yıllarında İsrail karşıtlığı tonu çok yüksek bir siyasal söylem üreten Müslüman Kardeşler in İsrail le kuracağı ilişki kendi geleceği açısından da bölge geleceği açısından da önem arz ediyor. Müslüman Kardeşler açısından İsrail le Camp-David çerçevesinde kurulacak ilişkinin bir meşruiyet sorunu yaratacağı söylenebilir. Diğer taraftan Camp-David i güvende hisseden bir İsrail Suriye nin politik olarak yeniden inşasında daha aktif rol almayı tercih edebilir ve Suriye Krizi nin daha erken bir çözüme kavuşmasının kapısını aralayabilir. Ayrıca İsrail le Camp- David temelinde bir ilişki kurulması siyasal açıdan İran ın bölgedeki nüfuzunu azaltırken İran ın İsrail karşıtı söylemle bölge halkları ve siyasal yapıları üzerinde daha etkin bir yumuşak güç potansiyeline kavuşması ile neticelenebilir. Bu bağlamda Mısır Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi nin önümüzdeki günlerde İran da düzenlenecek Bağlantısızlar Hareketi Konferansı na katılacak olması Müslüman Kardeşler in 19 Umran EYLÜL 2012
20 GÜNDEM İsrail in Camp-David Antlaşmaları çerçevesinde geleceğe dönük tatmin edilmesi gibi dolaylı biçimde olabileceği gibi Suriye muhalefeti için alternatif bir oluşumun Kahire yönetimi tarafından desteklenmesi örneğinde olduğu gibi doğrudan da olabilir. Aslında Mısır da iç politikada yaşanan gelişmeler bölgesel gelişmeleri, bölgesel gelişmeler ve krizler de Mısır iç siyasal kompozisyonunu derin bir biçimde etkiliyor. Örneğin iç siyasette selefî grupların etkisi bölgede gittikçe artan Suudi Arabistan ve Katar etkisini gösteriyor. Zira S. Arabistan ın inkar etmesine rağmen yaklaşık 4 Milyar dolarlık Körfez desteğinin Mısır daki selefî grupların siyasal konsolidasyonunda kullanıldığı zannediliyor. Dolayısıyla bu ülkelerin Suriye Krizindeki tavırlarının da aynı çerçevede değerlendirilmesi gerekiyor. Diğer taraftan Camp- David düzeninin devamından yana tavır koyan Ordu güçleri İsrail tarafından desteklenirken ABD Mısır açısından vazgeçilmez rolünün de etkisiyle iç siyasetteki bütün aktörlerle görüşerek dış politika açısından kendi çizgisine yakın çıktılar üretilmesinin zeminini oluşturmaya çalışıyor. Mursi nin Savunma Bakanı ve Ordu komutanını görevden alma kararı da iç politikada olduğu kadar uluslar arası politikada da pazarlık payını arttırmaya yönelik bir hareket olarak değerlendirilmelidir Bugün Mısır değerlendirilirken kullanılan etkisizlik jargonunun Mısır tarihi hatırlanarak gözden geçirilmesi gerekiyor. Ne olursa olsun, ne yaşanmış olursa olsun Mısır, Mısır dır. Muhammed Mursi bir üçüncü yol retoriği yaratma çabası olarak değerlendirilmelidir. Burada Mursi nin ziyaret edeceği ülkeden ziyade ziyaretin içeriğine odaklanmanın daha sağlıklı bir analiz yapılmasını sağlayacağının altı çizilmelidir. ABD ve İsrail karşıtlığı ile ABD ve İsrail uydusu olma seçenekleri arasında söylemsel bir zemine sıkışan Müslüman Kardeşler in üçüncü bir alternatif yaratma çabasının sembolik bir yansıması Bağlantısızlar Hareketi nin toplantısına katılma kararıdır. Uzunca bir süredir İran la ilişkileri düşük profilde olan Mısır ın İran la ilişkilerinin geliştirilmesine yönelik bir çerçeve de yaratma ihtimali bulunan bu ziyaret Mısır ın dış politikada daha aktif bir siyasete yönelmesi ile neticelenebilir. Sonuç Yerine: Suriye Krizi Derinleşirken Mısır a Bakmak Suriye Krizi nin gittikçe derinleştiği son günlerde sorunun çözümünde kilit ülkeler olarak genellikle ABD, Türkiye, Rusya, İran isimleri zikrediliyor. Yaşadığı siyasal bunalımlar sebebiyle Mısır bu süreçte dışarıda tutuluyor ya da dışarıda tutulmasına dönük bir eğilim mevcut. Bununla birlikte Suriye Krizi nin çözülmesinde ve Suriye de kalıcı bir barış ve istikrarın inşasında Mısır çok kritik ve önemli bir yerde bulunuyor. Mısır ın bu etkisi 20 Umran EYLÜL 2012 Dipnotlar 1 Mübarek yönetiminin devrilmesinin ülkesel ve bölgesel yansımalarına ilişkin 2011 Mart ve Mayıs aylarında kaleme aldığımız iki yazı yaşanan gelişmelerin öncesine ilişkin daha geniş bir perspektif sunmaktadır. 2 Samuel Finer ın siyasal hayatta askerî yapıların rolünü irdeleyen klasikleşmiş yapıtının adıdır. Bkz: Finer, Samuel, The Man on Horseback: the Role of the Military in Politics, London, Pall Mall Press, Mısır daki olaylar sırasında sosyal paylaşım sitelerinin enformasyon ve dezenformasyon alanlarında, kamuoyu oluşturmada son derece etkin kullanıldığını gören Ordu ve ilintili yapılar Resmi Facebook hesapları oluşturmuş bulunmaktadır. 4 Diğer taraftan bu yazının kaleme alındığı günlerde Mısır Cumhurbaşkanlığı Sarayı önünde toplanan liberal, seküler ve sol gruplar hem Cumhurbaşkanlığı nın, hem Meclis in Müslüman Kardeşler in kontrolüne geçtiği; Mursi nin Ordu ya yönelik adımlarının ülkede bir sivil vesayet tesis edeceğini iddia ederek protesto gösterilerinde bulunmaktaydılar. 5 Sina Yarımadasının Mısır a geri verilmesine ilişkin şartlar şu şekildedir: 1)Süveyş Kanalı ve Süveyş Kıyılarından itibaren doğuya doğru 50 km ile 40 km arasında değişen bir toprak şeridi içinde Mısır 1 tümenden fazla kuvvet bulundurmayacaktır. 2) Mısır-İsrail sınırı ile Akabe Körfezi nin batısında 20 km ile 40 km arasındaki genişlikte değişen bölgede ise BM kuvvetleri ile hafif silahlarla donatılmış sivil polis kuvvetleri bulunabilecektir. 3) Mısır-İsrail arasındaki milletlerarası sınırın doğusunda yani İsrail topraklarında 3 kmlik toprak şeridi içinde de 4 piyade taburunu geçmeyen bir İsrail kuvveti ile BM gözlemcileri bulunacaktır. 4) Sina da Akdeniz kıyılarından 20 km içerde ve milletlerarası sınıra bitişik bölgede BM kuvvetleri bulunacaktır. Ayrıca bir de Tiran Boğazı ndan serbest geçişi gözetmek üzere Şarm el-şeyh de BM kuvvetleri bulunacaktır. Bu kuvvetler BM Güvenlik Konseyi nin 5 Daimî üyesinin oy birliği kararı olmadıkça geri çekilemeyecektir. 5) Barış Antlaşması imzalandıktan ve ara çekilme gerçekleştikten sonra Mısır ve İsrail arasında tam tanımayı, ekonomikkültürel münasebetleri ve ekonomik boykot ve engellerin kaldırılması gibi hususları da kapsayan normal münasebetler kurulacaktır.