İnsanoğlu, ilk dönemlerden itibaren doğadaki değişimleri gözlemiş; bu değişimleri açıklamak ve kendi lehine çevirmek için çabalamıştır. Doğadaki değişimlerin zararlı etkilerinden korunmak, yağmur yağdırmak, güneşi çıkarmak, hayvanların üremesini sağlamak, bolluk ve bereketi arttırmak için içerisinde bazı işlemlerin de yer aldığı törenler düzenlemiştir..
Koç katımı, kışın kısa sürdüğü, baharın erken geldiği yerlerde güz başlarında, baharın geç geldiği yerlerde ise güz sonlarında yapılır. Buna göre Koç katımının yapıldığı tarih aralığı 1 Ekim-20 Kasım olarak belirlenebilir. Koç katımının yapılacağı tarihten bir-bir buçuk ay öncesinden itibaren koçlar sürüden ayrılır. Koç katımı gününde, katım yapılan yerlerde tam bir bayram havası eser. Yalnızca sürü sahipleri değil tüm köy halkı koç katımının yapılacağı köy meydanı veya harman yerinde toplanır. Bu kalabalığa yer yer çalgılar da eşlik eder. Koçlar çeşitli renklere boyanır, boynuzlarına elma, nar gibi bereket sembolü yiyecekler takılır. Önceden süslenmiş, kınalanmış olan koçlar dualarla sürünün içine bırakılır.
Koç katımı geleneği içerisindeki kimi inanışlar da dikkat çekicidir. Katımdan önce koçların üstüne erkek çocuk bindirilirse kuzunun erkek olacağı, kız çocuk bindirilirse dişi kuzu olacağına inanılır. Koçlar katım için götürülürken yolda erkeğe rastlanırsa kuzunun erkek, kadına rastlanırsa kuzunun dişi olacağına inanılır. İlk olarak sürüye katılan koç bir kara koyun seçerse kışın yumuşak, ak koyun seçerse şiddetli geçeceğine inanılır. Koç katımının ardından sürü içinde boş bir kapla dolaşmanın koyunların sütünü azaltacağına inanılır.
Koyunların gebelik süresi 150 gündür. Koç katımından yüz gün sonra kuzuların ana karnında tüylenmeye başladığına inanılır. İşte bugünde yapılan, doğacak kuzuların sağlıklı olması, aynı zamanda da yeni yılın, yeni dönemin karşılanması anlamına gelen törenlere “saya gezme”, “saya bayramı”, “çoban bayramı” adı verilir. Bu bayram değişik yörelerde sayıl, koyun yüzü, davar yüzü, kuzunun tüyü bitti, köse, yılbaşı, körkü, çan sallama, kış yarısı gibi isimler de alır.
Saya gezme törenleri üç aşamalı olarak yapılır. İlk aşamada “dede oyunu”, “şişman oyunu” gibi büyüsel nitelikli seyirlik oyunlar sergilenir. İkinci aşamada seyirciler, oyuncular ve yörenin çobanları çalgılar, türküler maniler eşliğinde ev ev gezerler; her evden yiyecekler toplarlar. Bazı yörelerde köyün çocukları toplanıp içlerinden birini çoban seçer; onun yüzünü isle boyar, başına keçeden bir külah geçirir, üstüne irili ufaklı çanlar takarlar. Kovulacak olan kışın sembolü olan çobanla kılavuzu olan ve maniler/türküler söyleyen sayacı ev ev gezerek yiyecek toplar. Bu sırada her evin önünde durularak maniler söylenir;
“Her hayadan hayadan
Ya kırarız kapınızı” biçiminde maniler söylenerek yiyecekler toplanır.
Bu törenlerde maniler söylenerek evlerin dolaşılmasının ve yiyecek toplanmasının iki işlevi vardır: bu uygulamanın hem bereket ve uğur getireceği belirtilerek bir çeşit kutsamada bulunulur hem de armağan verilmesi hatırlatılır, vermeyene sonucun iyi olmayacağı konusunda uyarılarda bulunulur. Saya töreni esnasında çobanların ev ev dolaşıp yiyecek toplaması töre gereğidir. Bu töreler ilkel toplumlar zamanından beri yaşamı kolaylaştırmak için doğayla iyi geçinmek gereksinimine yönelik olarak yapılan uygulamalardır.
Üçüncü aşama toplanan yiyeceklerin birlikte yenmesi, çobanların aldıkları hediyeleri paylaşmasıdır. Burada oynanan seyirlik oyunlarda, en önemli motifler doğanın canlanmasını, kışın kovulup baharın gelmesini simgeleyen ölme-dirilme ve kız kaçırma motifleridir. Kızların kaçırılması, seyircileri öpmeleri gibi motifler üremeyi, doğanın canlanışını tasvir eder. Bazı oyunlarda bu motif çiftleşme motifiyle birleşir. İki oyun da “saya gezme” adı altında, hayvanların bol üremesi, doğayla iyi geçinmek, barışık olmak amacıyla, bir anlamda büyü yapmak için oynanır.