17. Yüzyılda Haleb Türkmenlerinin İskanı
gönderen TurkmenCopur » 13 Ara 2010, 18:30
D. HALEB TÜRKMENLERİNİN İSKANI
Osmanlılar, fedhedilen Hıristiyan memleketlerine Anadolu'daki Müslüman Türk nüfusunu iskan ederek o yerlerin Türkleştirilmesini ve İslamlaştırılmasını bir devlet politikası haline getirmişlerdi. ilk devirlerinde, batıya doğru gelişen fetihlerde boş ve ıssız yerlerin imar ve iskanı şeklinde tezahür eden yerleşmelerde dervişler ve onların faaliyet merkezleri olan zaviyeler önemli roller üstlenmişlerdi.
Osmanlı Devleti'nde sistemli olarak yapılan yerleştirme usullerinden biri de sürgün idi. Devlet, lüzum gördüğü zamanlarda halk üzerine bazı vergiler koyduğu gibi, yine lüzum hasıl oldukça icap eden yerlere gidip yerleşmek yani sürgün gitmek mükellefiyetini de emrediyordu. Bu durumda sürgüne karar verilen her kasaba ve köy her on haneden bir veya iki hane olmak üzere sürgün çıkarmak mecburiyetinde kalırdı.
Derbendler de devletin kullandığı iskan ve yerleştirme usullerinden birini teşkil ediyordu. Bu vasıta ile başıboş veya yurtsuz kimseler toprak sahibi yapılıyor, boş araziler de ziraate açılıyordu. Derbend mahallerine yerleştirilen insanlar kendi mıntıkalarında askeri ve ticari bakımlardan önem taşıyan yolların ve geçitlerin güvenliğini sağlamakla mükellef idiler.
17. yüzyıldan itibaren konar-göçer aşiretlerin sistemli olarak iskana tabi tutulmaları da devletin takip ettiği iskan politikalarından birini teşkil etmiştir. Konar-göçerlerin yaylak ve kışlaklarına gidip gelirlerken yerleşik halkın ekinlerine zarar vermeleri iç karışıklıkların çıkmasına sebep olduğu gibi, bunlar, devlet idaresinin zayıflamasından istifade ederek şekavet hareketlerinde de bulunuyorlardı.
Konar-göçerlerin genellikle başıboş hareketleri devletin bu zümreleri iskan ederek kontrol altında tutma zaruretini ortaya çıkarmıştır. Bunun bir sonucu olarak 17. yüzyılın sonlarına doğru Haleb Türkmenlerinden de 49 cemaat muhtelif bölgelere iskan edilmiştir. İskana tabi olan Haleb Türkmen cemaatlerinin vergi nüfusu 2.515 evli kimseden ibaret olup, bu miktar Haleb Türkmenlerinin % 49'undan biraz fazlasını teşkil etmekteydi.
17. yüzyılın sonlarına doğru iskana tabi tutulan cemaatler, 1673 tarihli Haleb Türkmenleri Tahrir Defterinde, adlarının hemen üstünde ve kırmızı mürekkeple iskan edildiklerine dair not düşülmek suretiyle, tek tek işaret olunmuşlardır.
Burada iskan edildikleri işaret olunan Haleb Türkmen cemaatleri şunlardır:
Hamza Kethüda'ya tabi olan Kıcılu (veya Kacilu) ve torunları, Durdu Kethüda'ya tabi olan Köse oğlu Şarklusu, Hamidi Kethüda'ya tabi olan Kara Afşar, Mustafa Kethüda'ya tabi olan Hama Döğer-oğlanı, Derviş Kethüda'ya tabi olan Hama Döğeri, Çerkeşoğlanı adıyla da bilinen Bozlu Halil Kethüda'ya tabi olan Bozlu1, Ebu Derda'ya tabi olan Bozlu, Mehmed Kethüda'ya tabi olan Kınık-ı Assaf, Derviş Kethüda'ya tabi olan İnallu Süleyman Kethüda'ya tabi olan Dündarlu Eymiri, Abdullah Kethüda'ya tabi olan Şam Beğmişlüm, Ganim Kethüda'ya tabi olan Beğmişlü , Kasım Kethüda'ya tabi olan Dimleklü , Dimleklü Hacdar, Pir Budak oğlu'na tabi olan Dimleklü, Dimleklü'ye tabi olan Gayırgın, Uğurlu Şeyh oğulları adıyla da bilinen Şeyhlu, Hamiş Şeyh adıyla da bilinen Şeyhler Musa Şeyh oğulları, Mirza'ya tabi olan Döğer, Döğer-i Seyf, Muharrem Kethüda'ya tabi olan Kara Tohtemürlü ve Köse Kethüda'ya tabi olan diğer şubesi, Halil Kethüda'ya tabi olan Kızıl Ali Tohtemürlüsü, Murad Kethüda'ya tabi olan Dokuzçün Harbendelüsü, Güneş, Abalu Meş'al oğulları, İdris Kethüda'ya tabi olan Abalu, Eymir-i Sincarlum, Eymir-i Çarık, Eymir-i Yosun, Eymir-i Karagöz, Rüstem Kethüda'ya tabi olan Bayındır, Hacı Ahmed Kethüda'ya tabi olan Bayındır, Ahmed Kethüda'ya tabi olan Seçen ve Emir-i Hacc'a tabi olan diğer şubesi, Kızıl İdris oğlu Musa'ya tabi olan Kara Şeyhlü Çeneın, Taşkın oğulları'na tabi olan Kara Şeyhlü Humdanlu, el-'is'e tabi olan Kara Şeyhlü Yadigarla, İsmail Kethüda'ya tabi olan Kara Şeyhlü Yadigarlu ve ağilü adlı mahallesi, Kurd'a tabi olan Kara Şeyhlü Durabeğlü, Hüseyin Kethüda'ya tabi olan Kadirlü, Boz Koyunlu, Balabanlu, Firuz Kethüda'ya tabi olan Boz Koyunlu ve torunları, Veli Kethüda'ya tabi olan Kıyas, Beğdili taifesinden olan Arablu Musa ve Arablu İbrahim, Ahmed Kethüda'ya tabi olan Arilü.
1691'de iskanına karar verilen Haleb Türkmenlerinden Hamza Kethüda'ya tabi olan Kıcılu ve torunları, Durdu Kethüda'ya tabi olan Köseoğlu Şarklı, Hamidi Kethüda'ya tabi olan Kara Afşar, Mustafa Kethüda'ya tabi olan Hama Döğer oğlanı, Muhammed Kethüda'ya tabi olan Kınık, Çerkeş oğulları adıyla da bilinen Bozlu, Derviş Kethüda'ya tabi olan İnallu, Süleyman Kethüda'ya tabi olan Dündarlu Eymiri, Abdullah Ağa'ya tabi olan Şam Beğmişlü, Derviş Kethüda'ya tabi olan Hama Döğeri, Muharrem Kethüda'ya tabi olan Kara Tohtemürlü ve Köse Kethüda'ya tabi olan bir mahallesi ile Erdoğdu adlı bir başka şubesi, Murad Kethüda'ya tabi Dokuzçün Harbendelüsü, Meş'al Kethüda'ya tabi olan Abalu, İdris Kethüda'ya tabi olan Abalu ve Antep'te bulunan bir mahallesi ile Beşir oğulları adını taşıyan diğer bir mahallesi, Eymir-i Sincarlu, Eymir-i Çarık, Eymir-i Yosun, İbrahim Kethüda'ya tabi Eymir-i Karagöz, Eymir-i Affan Kethüda, Halil Kethüda'ya tabi Bozlu, Ebu Derda'ya tabi olan Bozlu ve Halil Kethüda'ya tabi Kızıl Ali Tohtemürlüsü olmak üzere toplam 26 cemaat ve tabileri Trablusşam eyaletinin Hama ve Humus sancaklarındaki harap ve boş olan köy ve mezraalara yerleştirilecek, bunların iskanı hususunda ise ber vechi arpalık Hama sancağına mutasarnf olan Ahmed sorumlu olacaktı. Ayrıca, Şam beylerbeyi ile Haleb mütesellimi de ona bu hususta yardım edecekti.
Rakka eyaletine yerleştirilen Türkmenler ise Kara Şeyhlü Çene, Kara Şeyhlü Humdanlu, Kara Şeyhlü Yadigar, Kara-Şeyhlü'ye tabi olan ağilü, Kara Şeyhlü Durabeğlü, Dimleklü, Dimleklü Hacılar, Dimleklü'ye tabi olan Gayırgın, Pir Budak oğlu'na tabi olan Dimleklü, Beğdili'ye tabi olan Şeyhlü, Beğmişlü, Beğmişlü'ye tabi olan Arablu Musa, ve Arablu İbrahim, Boz Koyunlu ve ona tabi olan mahalleler, Balabanlu, Firuz Kethüda'ya tabi olan Boz Koyunlu, Rüstem Kethüda'ya tabi olan Bayındır, Ramazan Kethüda'ya tabi olan Bayındır, Kadirlü, Pir Ahmed'e tabi olan Seçen, Emir-i Hacc'a tabi olan Seçen, Kıyas, arilü, Döğer, Döğer-i Seyf ve Şeyhlü isimlerini havi olan ve toplamı otuzu bulan cemaatler ki, bunlann vergi nüfusu 2.400 aileden ibaretti. Fakat, Rakka'ya iskanı emridilen Türkmen ve Ekrad cemaatleri iskanları için tayin edilen mahallere gitmekte direndikleri için Diyarbekir valisi Vezir Ali Paşa bunların yerlerine gitmelerini teminle görevlendirilmişti. Zira, bu alana yerleştirilmek istenen aşiretler sebep oldukları eşkıyalık hadiseleriyle de devleti bir hayli meşgul etmişlerdir.
Osmanlı Hükümeti her ne kadar başlangıçta iskana direnen aşiretlere taviz vermek istememiş ise de zamanla bu katı politikasını terk ederek bazı aşiretlere tavizler vermeye başlamıştır. Nitekim, daha önce Rakka'ya iskanı kararlaştırılan Afşar cemaati mensupları, devlete yaptıkları hizmetler de dikkate alınarak, bu iskandan affedilmiş ve Antep ile Maraş taraflarına yerleşmelerine izin verilmiştir.
İskan kayıtlarından anlaşıldığına göre, Humus sancağı içindeki köylere yerleştirilen Türkmenlerin mevcudu 1.066 aileden ibaretti ve bunlara 570 çift toprak dağıtılmıştı. Her bir aileyi ortalama olarak 7 kişi kabul ettiğimizde Humus sancağındaki 36 köy ve 17 mezraaya toplam olarak 7.462 kişinin yerleştirildiği sonucu ortaya çıkar. Büyük çoğunluğu Barin nahiyesi köylerine yerleştirilmiş olan Hama'daki Türkmenlerin sayısı da 1.532 aileden ibaretti ve bunlara da 672 çift kadar arazi tahsis edilmişti. 24 köy ile 14 mezraaya yerleştirilmiş olan Hama'daki Türkmenlerin tahmini nüfusu ise 10.724 kişiden ibaretti.
Bu yerleştirme esnasında, bir köye bir oymak halkının hepsi değil, birkaç oymağa mensup muayyen kimseler yerleştirilmek suretiyle onların birliklerinin parçalanmasına da dikkat edilirdi. Mesela, Abalu cemaatinin bir kısmı Humus'ta yerleştirildiği halde diğer kısmı da Hama'ya yerleştirilmişti. Fakat, Arap aşiretlerinin baskısı sebebiyle muhtelif zamanlarda bu sancaklara yerleştirilmiş olan cemaatlerden bazısı etrafa dağılarak Haleb, Şam ve Trablusşam memleketlerinde yerleşmeye başladılar. Yerlerinin boş kalması oraları eşkıya yuvası haline getirerek emniyeti ortadan kaldırdığı için, 27 Eylül 1720'de bulundukları yerlerden iskan mahallerine nakledilmeleri için şiddetli emirler gönderilmiştir.
Türkmenlerin iskanı meselesi oldukça zor ve ağır bir iş olduğundan bu konuda aşiret beylerinden de istifade edilmeye çalışılmıştır. Mesela, Haleb ve Yeni-il Türkmenleri içerisinde oldukça saygın bir yere sahip olan Boz Koyunlu boybeylerinden Firuz Bey oğlu Şahin Bey Rakka'ya iskanı kararlaştırılanlar için 1693'te "iskan başı" olarak tayin edilmişti. İskan başından başka, iskan işiyle memur olan başka görevliler de olup, bunlar; iskan katibi, iskan mübaşiri, çöl beyliği, mimar, iskan beyleri ve kethüdaları, vali veya sancakbeyi ile kadı veya naip idi.
Öte yandan, Üsküdar'daki Atik Valide Sultan Evkafı"na tabi olan Yeni-il Türkmenlerinden de bazı cemaatler Hama, Humus ve Rakka havalilerine muaf ve müsellem olarak iskan edildikleri için, Valide Sultan Evkafı bundan büyük zarar görmüş; bu zararın telafisi için de 18 Ramazan 1104 (23 Mayıs 1693) tarihinde Haleb Türkmenlerinden henüz iskan edilmemiş olan ve Havass-ı hümayuna tabi bulunan Han Abdal yönetimindeki Göçer ve Oturak Kızık, Dağ Bahadırlusu, Rum-kal'a Çepnisi, Com Bahadırlusu, Şeyhlü, Bozbaş Harbendelüsü, Kız Kapanlu, Göçer ve Oturak Karkın, Kürdilü, Ağcalu Afşarı, Kara Beğliklü, Hak Abdal Uşağı, Gebe oğlu'na tabi olan Peçenek ve Meleklü Boyadı adlı cemaatler ile sair bazı cemaat reayası 1104 senesi Martı ibtidasından başlanmak üzere üç sene boyunca Yeni-il Türkmenlerine dahil edilmişlerdir.