Bir "Cumhuriyet" Klasiği: Tokatlıyan Oteli'nin Nazi Bayrağı – Serdar Korucu | | -Avlaremoz
- Avlaremoz · 27 Şubat 2018
Almanya’daki iktidarı süresinde Nazilere desteği bilinen Cumhuriyet gazetesinin Türkiye’deki Yahudileri hedef gösterme girişimleri arasında Tokatlıyan Oteli tartışması da vardı. Gazeteye göre Türkiye’deki Yahudilerin, Nazi bayrağı çekilen Tokatlıyan’a tepkisi en hafif tabirle “yakışık almaz”dı.
Kaynak: Serdar Korucu / Alt Üst
Tokatlıyan Oteli, Osmanlı dönemi başkent İstanbul’unun simge yapılarından biri. O günlerde Cadde-i Kebir ya da Grand Rue diye anılan bugünün İstiklal Caddesi’nde 1897’de inşa edilen ilk şubesi ve 1909’da açılan Tarabya’daki yazlık oteliyle en çok yabancı turist çeken, bu nedenle de tarihin dönüm noktalarına en fazla tanık olan mekanlar arasında…
İlk olarak “Hotel Splendide” adıyla açılsa da daha sonra anılacağı adı Tokatlıyan, sahibi Mıgırdiç Tokatlıyan’dan geliyor. İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye’de tartışmaların nedeni olmasının nedeniyse o dönemde otelin sahibinin, kariyerine Tokatlıyan’da kapıcı olarak başlayıp Mıgırdiç Tokatlıyan’ın manevi kızı Mercedes ile evlendikten sonra yönetici olan Nikola Medovich.
Medovich ile ilgili bilinen kendisinin 2. Dünya Savaşı öncesi Alman vatandaşı olmadığı. Bazı kaynaklara göre Sırp, bazılarındaysa Yugoslav kimliği ile tanıtılan Medovich, Nazilerin işgal yıllarında “kimlik” değiştirir. Artık Avrupa’nın büyük bir bölümü gibi onun da doğduğu topraklar da Nazilerin eline geçer. Fakat bu dönem onu değiştirecektir. Çelik Gülersoy Medovich’in “yeni kimliğini” şöyle anlatır:
“Eski uşak Medoviç, tam bir Nazi hayranı olup çıkmış: Otelde ağırladığı Alman dostları ile, topuklarını vurarak selâmlaşacak kadar, yeni bir kimliğe bürünmüştür. Eksik bıraktığı, sağ kolunu kaldırmasıdır! Bu tavrı, çok söylentilere yol açar.”
O söylentiler nedeniyle İstanbul Yahudilerinin otele boykot başlattığı iddiası 20 Temmuz 1938’de Cumhuriyet gazetesinde yer alır. “Bizim Yahudilere ne oluyor?” başlığı ile duyurulan habere göre Medovich, eskiden Avusturya tabiiyetindeyken bayram ve tatil günlerinde Türk bayrağı ile birlikte ülkesinin bayrağını otele çekmekteydi. “Anşlus” yani Nazilerin Avusturya’yı işgali sonrası da Medovich “Alman tebaalığına” geçince Alman bayrağı çekmekteydi. Cumhuriyet, Yahudi vatandaşların eskiden otel ve lokantanın en geniş müşteri kitlesi olurken bu hadiseye sinirlendiklerini ve boykota başladığını duyurur. Gazete haberine şöyle devam eder: “Ecnebi bir memleketteki siyasi tahavvüllerle ve o memleketin burada iş yapan bir tebaasının hareketine karşı gösterilen bu garib hassasiyet, şehrin birçok mahfillerinde tuhaf karşılanmıştır”. Ancak o mahfillerin kim olduğunu açıklamaz.
Konu sadece birinci sayfadan duyurulan haber ile sınırlı kalmaz. Daha bir ay önce Nazi Almanyası’nın işgal ettiği Avusturya’yı ziyaret eden ve ülkedeki “değişimi” yazı dizisi ile öven Nadir Nadi başyazısını bu konuya ayırır, “Yahudi meselesi” başlığıyla… “Dünyada bir Yahudilik fikri, bir Yahudilik ruhu olduğu malûm. Burada bu ruhun fayda ve mazarratlarını tahlil edecek değiliz” diye başlar Nadi. Hemen ardından da yazısında antisemit tezlere yer verir:
– Yahudi, içinde yaşadığı cemiyete zarar veren bir parazittir. Kendisini besliyen toprakla alakadar olmaz. Bununla beraber cemiyetçilik ruhundan da mahrum değildir. Bütün dünya Yahudileri, ister Mısırda, ister Nevyorkta otursun birbirilerile sıkı fıkı temastadırlar. Nerede olsalar, icabında ekmeğini yedikleri memleket aleyhine birbirlerini tutarlar, karşılıklı menfaatler sayesinde Yahudi ruhunun yaşamasına hizmet ederler.”
“LAFLA TÜRK OLUNMAZ; İSPAT ETMEK LÂZIM”
Nadir Nadi bununla da yetinmez, konuyu Türkiye’deki Yahudilerin Türk vatandaşlığına sadık olup olmadığına kadar götürür. Öyle ya ekalliyet hakkı alan Yahudiler “Ekalliyet de ne kelime! Biz bu vatanın çocukları, bu toprağın mahsulleriyiz. Bütün kalbimizle Türküz.” diyerek bu tanıma tepki göstermişlerdir. Bu jest Nadir Nadi’ye göre “İnsanın gözlerini yaşartacak kadar güzel”dir. “Kemalizmin anladığı manada Türk olmak için yegane şart kendini samimi olarak Türk duymaktan ibarettir” diye ekler. Fakat Nadir Nadi, Yahudilerden Türklüklerini kanıtlamalarını istemektedir:
PEYAMİ SAFA’DAN “TÜRK YAHUDİ”-“YAHUDİ YAHUDİ” AYRIMI
Yahudilerle ilgili tartışmaya dönemin keskin kalemlerinden Peyami Safa da katılır. Tabii ki Nadir Nadi’nin safında… 3 gün sonra, “Hadiseler Arasında” köşesindeki yazısının başlığı “İki Cins Yahudi”dir. Otel tartışmasına değinmez ancak bu tartışmanın fitilini ateşlediği antisemitizm gündemindedir.
Safa, Türkiye’deki Yahudileri ikiye ayırır: “Türk Yahudi” ve “Yahudi Yahudi” Peyami Safa’ya göre “Türk Yahudi”, “Musevi vatandaşlar”dır. . Uzun bir tarih boyunca, Türk kültürü ve Türk vicdanı ile kaynaşarak yaşamışlardır, “Onları kendimizden ayırmayız, anasırdan hiçbirini kendimizden ayırmak istemediğimiz gibi” der.
“O İLİKLERİNE KADAR TÜRK DÜŞMANIDIR, YAHUDİCE DÜŞÜNÜR VE YAHUDİCE KONUŞUR”
“Fakat bir de “Yahudi Yahudir” var” diye devam eder Safa ve özelliklerini şöyle sayar: “O, iliklerine kadar Yahudidir. “Türküm!” diyebilir, “Müslümanım!” diyebilir, fakat iliklerine kadar Türk düşmanıdır. Yahudice düşünür ve Yahudice konuşur; Türkçe veya Fransızca konuşsa bile Yahudice yaşar.”
Yani Safa’nın yazısına göre “Yahudice konuşmak”, “Yahudice düşünmek”, Türk düşmanlığıdır. Bunu da Osmanlı’nın yıkılış döneminde İzmir’in Yunan ordusunun kontrolüne geçtiği yıllara atıfta bulunarak temellendirmeye çalışır: “İzmir’in istidadından evvel Kordonboyunda yürürken Türklere “Eski günler geçti!” diye haykıran Yahudi izcileri, işte bu Yahudi Yahudilerdendi. İzmir istirdad edilmek üzere iken “Yaşasın!” diye bağıran ve “kim yaşasın?” diye soranlara “daha belli değil!” cevabını beren Yahudi de, gene işte bu Yahudi Yahudilerdendi.”
Peyami Safa’ya göre “Yahudi Yahudi”ler tehlikelidir. Onlar için belli olan tek şey vardır: “Bütün sarı çiyan zehirile koynuna girdiği milleti sokan Yahudilik” Antisemitizmin kodlarını birer birer yerleştirdiği yazısının sonunda Safa, bir kez daha “Biz Musevi vatandaşlarımıza ve dostlarımıza düşman değiliz” diye ekler ve şöyle bitirir: “Bizim Türke düşman olan Yahudiye değil, varsa, Türke düşman olan Türkün kafasına da milli balyozumuzu indirmek boynumuzun borcudur. Yahudi ne kelime!”
Cumhuriyet gazetesi “duruşundan” geri adım atmamaya kararlıdır. Öyle ki Nadir Nadi “Kendi kendimizi tenkid” başlığı ile kaleme aldığı yazısında Türkiye basınında kendilerine yönelen tepkilere “alaycı” bir karşılık verecektir.
Nadi’ye göre Cumhuriyet gazetesinin haberleştirdiği “Yahudilerin boykotu”nu, “Cemiyetimizin bütünlüğü içinde, sinsi bir hırsla bize yabancı gayeler güden bir ırk hareketi” diye tanımlar. Ve bunu eleştirmenin vazifesi olduğunu söyler. Diğer gazetelerin eleştirisini ise şöyle yanıtlar: “Sanki bir kabahat işlemişiz gibi üzerimize çullanıyorlar. Zavallılara yazık ediyormuşuz, onlara ilişkmek günahmış, yazılarımız insafsızca oluyormuş.”
“BİÇARE KALMIŞ YAHUDİCİKLERİMİZİ HIRPALAMAYI AKLIMIZDAN GEÇİRMEDİK”
Nadir Nadi’nin tepkisi özellikle Ulus gazetesine yöneliktir: “Meğer kusur etmişiz. Affedersiniz sevgili arkadaşlar, affedersiniz muhterem üstadlar, hiçbir zaman bakımsız ve biçare kalmış Yahudiciklerimizi hırpalamayı aklımızdan geçirmedik.” Nadi’ye göre amaçları sadece “Kemalizme uymayan toplu bir hareketin bu memlekette yakışık almayacağını” anlatmaktır.
Cumhuriyet gazetesi tavrını eleştiriler karşısında yumuşatmak yerine gittikçe daha da sertleştirecektir. Tartışmanın üzerinden yaklaşık bir ay geçtikten sonra 29 Ağustos’taki “Hem Nalına Hem Mıhına” köşesinde de söz Tokatlıyan’a yönelik boykota gelir. Yazı “Medoviç aslen Alman değil, Yugoslavdır. O da tıpkı Viyanalı Yahudiler gibi, sonradan mecburen Almanlaşmıştır. Bu bakımdan da, Musevilerin ona boykot yapması haksızdır diye düşünüyordum.” diye başlasa da, sonu antisemitizmin gazete içinde ne kadar rahat yer bulabildiğinin kanıtlarından olacaktır. Hem o gün, hem de ilerleyen dönemlerde:
Sonraki yazı Göçmen, İşçi, Direnişçi: Misak Manuşyan Grubu – Melike Karaosmanoğlu
Önceki yazı Purim Hakkında Bilmeniz Gereken 9 Şey – Rika Kuriel