Hepimiz Levant’ız | Fügen Ünal Şen
Elimde birlikte yaşamanın ipuçlarını barındıran bir “iksir” tutuyorum; heyecanlıyım.
İksirden kastım bir kitap. Peki, bu bir tarih kitabı mı? Hayır. “Şehirlerin sosyolojisini kapsayan detaylı bir araştırma” diyebilir miyiz; ıı ıhh, o da olmaz. Ya “Azınlık psikolojisini inceleyen bir bilimsel çalışmadır” demek kurtarır mı bizi? Yok. Tek tek hiç biri değil ama evet topyekûn hepsi.
En düz tanımıyla, “Levanten şehirlerin tarihi hakkında bir kitap” diyebiliriz Levant için ve fakat yeterli olmaz…
Levant, kozmopolit dünyaya yakılan ağıt olmak yerine zaten ona ait olan değerin tarihsel bir kayıt altına alınmasıdır demek geçer içimden. Zira, Philip Mansel adeta kelimelerle fotoğraf çekmiş. Mekânlar, olaylar, sokaklar, giysiler hatta sesler her sayfada eksiksiz karşımızda. Seyahat günceleri, günlükler, mektuplar ve öylesine renkli notlar aktarılmış ki, yazarın titiz araştırması kadar bu ögeler de kitabı güçlü kılmakta.
Bu kitabı “Kozmopolitlik ve ulusalcılık hakkındaki klişelere meydan okuyorlardı…” cümlesini hep aklınızda tutarak okumanızı öneririm.
“Smyrna”, yani İzmir için Mansel, “Asya’nın gözbebeği” diyor. “Hem Osmanlı hem Avrupalı” diye de ekliyor. Mansel’in tespitiyle,“1425’ten itibaren Osmanlı İmparatorluğu’nun bir parçası olan Smyrna’ya karşı hep yumuşak bir yönetim uygulandı. Kentte 1620’lerde, Türkler, Rumlar, Yahudiler, Ermeniler ve Frenkler için mahalleler vardı.”
“Smyrna kanun üstüdür” der Mansel ve ekler: “Smyrnalılar din veya milliyet ya da herhangi bir taraf hissi nedeniyle rahatsız olmaksızın çok özel birlik içinde yaşamaktaydılar. Hatta Pera gibi Smyrna da cinsel özgürlük konusunda günümüze kadar gelen bir ün yapmıştı.”
O yıllarda kentin sokaklarında Lingua Franca dışında, Türkçe, Arapça, Ermenice, Rumca, Rusça, İbranice, İtalyanca, Portekizce, İngilizce ve Hollandaca konuşulduğunu ve “Smyrna”da Müslüman hanımların Abdülhamit’in tekrar güçlendirdiği İslami giyim tarzını uygulamamakla ünlendiklerini de biz ekleyelim.
Okur, rembetikonun, amanedesin hüzünlü namelerini de bulacaktır satırlarda, 1880 sonrası “Smyrna”nın yıkıcı milliyetçilik üzerine bir ders olabileceğini de gözlemleyecektir. Mansel, “Karşıtların birleşimi” ile oluşan Levant’ta ayrışmaların nasıl, hangi nedenlerle baş gösterdiğini çarpıcı analizlerle aktarıyor okura.
Birlikte yaşamanın iksirinin, acı bir zehre nasıl dönüştüğünü ve elbette “dış güçlerin” etkisini kelime kelime izliyoruz. Ve “Smyrna”da olup biteceklerin ipuçlarını 1908 Selanik’inde buluyor, 1907’deki Selanik yangınının kenti hızla Helenleştirdiğini saptıyoruz. Zaten sonraki satırlarında İzmir yangını da uzun uzun anlatıyor ve “Bu yangın da kenti Türkleştirdi” denilerek nokta konuluyor. Meraklı okur “İzmir yangınını kim başlattı?” sorusuna da yanıt bulacaktır satırlarda.
“Smyrna”yı anlatırken yazar, “Rumlar ve Türkler” başlığıyla ayrı bir bölüm açmış. Bakın ne diyor Mansel: “İskenderiye’de İngiltere avcı/kurtarıcıydı. Beyrut’ta Fransa o rolü üstleniyordu. Ancak hiçbir devlet, Smyrna’da Yunanistan’ın beklendiği gibi özlemle beklenmemiştir.”
1897’de Türk-Yunan savaşına Smyrna’lı Rumlar’ın gönüllü gidişinin kentte kırılma noktası oluşturduğunu vurgulayan Mansel, 1922’de Kurtuluş Savaşı sırasında Anadolu Rumları’nın Yunan Ordusu için çalışmasının köprüleri attığını yazıyor.
Levant şehirler tüm çıplaklıklarıyla karşımızdalar. Yazarıyla, devlet adamıyla, Sultan’ı ya da dilencisi ya da fahişesiyle, şairiyle… Ekonomik, demografik ve kültürel açıdan yazarın titiz gözlemleri, notları hatta kentlerde yaşayanların hatıralarından derlediği anekdotlar tarihi olayları ete-kemiğe büründürüyor.
Sırada “Zamanın ilerisindeki şehir, İskenderiye” var, e haydi…
“KAVAFİS BİR LEVANTEN’DİR”
Modern “Smyrna” tüccarlar tarafından yaratılmışken, modern İskenderiye tek bir kişinin, Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın şehri. Yazar Eugene Poitou’nun tanımlamasıyla, “Orada insanlar her dilden konuşur. Her türlü kıyafet görülür. Doğu’nun da, Batı’nın da tüm ırklarıyla karşılaşılır. Bu çeşitlilik, bu karışım, bu kargaşa İskenderiye’nin gerçek karakterini oluşturur.”
Mansel, “İskenderiye zamanının ilerisinde bir şehirdi. Ünlü İskenderiyeli şair Kavafis burada uç bir yaşam hakkında rahatça yazabiliyordu. O tarihlerde eşcinsellik Levant’ta Avrupa’daki gibi rezalet diye tanımlanmamaktaydı.”diyor.
1930’larda, “Smyrna” yakılmış, İstanbul Türkleştirilmiş ve Selanik Helenleştirilmişken İskenderiye bir Levanten metropolisi olarak rakipsizdi. Philip Mansel “Cinsellik, ırk ve dini farklılıklarla ilgili tutumları açısından İskenderiyeli’ler Parisli’lerden de, Londralı’lardan da daha moderndiler. Ancak şehirlerin dönüşümünü insanlar gerçekleştirir. 1952’de İskenderiye de Kral’la birlikte tahttan indirildi.” diyor.
Nasır, Müslüman Kardeşler, İdamlar, Süveyş Kanalı’nın millileştirilmesi… Philip Mansel’in satırlarında dönüşüm gün be gün karşımızda.
Bunu Mansel’e de sordum, yanıtı “Beyrut bir seçim yapmak durumundadır. Ya tekrar kabile düzenine dönecek, ya da tekrar Levanten olacaktır. Beyrut ikilemi Levant’ın esasını oluşturur.”oldu.
“MUSTAFA KEMAL AŞIRI MİLLİYETÇİYDİ”
* Önce yaşadığım kentle ilgili soracağım. İstanbul bir Levant kent midir?
* Elbette… Diplomatlar, azınlıklar, melezlik, çok dillilik gibi bir Levanten şehrin pek çok özelliğine sahip, önde gelen bir Levanten şehirdir. İstanbul ultra milliyetçilik sürecinden geçti, fakat şimdi dış dünya ile çok daha fazla bütünleşiyor.
* Öyleyse, sohbete Ortadoğu’daki son gelişmelerden başlayalım? Nedir olup biten, yeni bir Levantenleşme hareketi mİ?
* Evet, bence de öyle. Arap Baharı’nın Levantenleşmenin bir süreci olduğunu düşünüyorum. Doğu Akdeniz’in dış dünya ile yeniden birleşmesi olarak görüyorum.
*Osmanlı İmparatorluğunun Levant şehirleri desteklediğini görüyoruz.
* Osmanlı İmparatorluğu’nun mesela Mısır’daki Memluk rejimi veya Fas ve İran’daki Sultanlıklara kıyasla Levanten şehirleri destekleyen, izin veren bir yanı vardır. Osmanlı, Avrupa ülkelerinin ticaretine ve dostluğuna ihtiyacı olduğunu biliyordu. Sanıyorum şehirler daha fazla uluslar arası oldukça, devletleri de olduklarından daha fazla uluslar arası olmaya zorlayacaklardır. Olup biten budur bence.
* Levant kentleri araştırmış bir yazar olarak Müslümanların, Yahudilerin ve Hıristiyanların bir arada yaşamalarının mümkün olacağına inancınızı sorsam…
* Buna inanıyorum. Hükümetler, devleti yönetenler bunu istediği sürece… Zenginle fakir, solla sağ nasıl yaşayabiliyorsa tarihteki Levant kentlerin insanları da bundan daha kötü yaşamadılar. Hükümetlerin çok zayıf ya da birlikte yaşamı koruma konusunda isteksiz olduğu zamanlarda, mesela İzmir’de 1922’den, Beyrut’ta 1975’ten sonra olduğu gibi cehennem ortaya çıkıyor.
* Beyrut demişken… Son gelişmelere bağlı değerlendirirsek neler söyleyebiliriz?
* Sanıyorum, Beyrut, Şam’dan daha istikrarlı olmayı kanıtlayabilir. Bir seçim yapmak zorunda. Tekrar kabile düzenine mi dönecek yoksa Levanten mi olacak?
* Şehirlerin kaderini insanlar belirliyor diyorsunuz? Bugünkü dünyada şehrin/coğrafyanın kaderini belirleyen kimlik olarak gösterebileceğiniz bir lider/şahsiyet var mı? Türk Başbakan’ı Tayyip Erdoğan’ı bu bağlamda değerlendir misiniz?
* Zannediyorum ki Şam’ın geleceği, Esat ailesine Beyrut’un geleceği Hizbullah liderlerine bağlı. Türk Başbakan çok büyük güce sahip. Ankara ve İstanbul’u, “gavur İzmir” diye tanımladığı İzmir’den daha fazla etkiledi.
* Karşıtların birleşimi… Ve fakat bir gün mutlaka ayrılık mı geliyor?
* Mutlaka ayrılık olacak demek doğru değil. Londra, Paris ve NY, Bombay gibi pek çok şehir karşıtları absorbe edebildi.
* Peki ya İngiltere, İtalya, Fransa gibi dış güçler etkin siyasi rol üstlenmeseydi Levant
* Kentlerin insanları birlikte yaşamı sürdürebilir miydi?
* Daha kolay olabilirdi 1956’daki Suveyş işgali bir felaketti. Fransa 1918’den sonra Beyrut’u işgalinin ardından dengeleri bozdu. İngiltere’nin 1882’de İskenderiye’yi bombalamasından sonra olduğu gibi.
* Kozmopolit yaşam devlet koruması altında daha kolay ayakta kalabiliyor öyle mi?
* Evet. Osmanlı Sultanları kozmopolitizmden yanaydı. Destekledi. Ve Avusturya
* imparatorları Viyana’da aynı şeyi yaptı. 1952’ten önceki Mısır’ı yönetenler, Kahire ve İskenderiye’de aynı şeyi yaptı.
* Mustafa Kemal hiç doğmamış olsaydı Akdeniz; Yunanistan, Türkiye ne olurdu?
* Mustafa Kemal ile Venizelos ırka dayalı homojen devletler isteyen aşırı milliyetçi kişiliklerdi. Onların muhaliflerinin daha az milliyetçi olduklarını düşünüyorum. Eğer, kraliyet yanlıları yönetimde kalsalardı iki ülkede de durum daha farklı olabilirdi. O dönemde Mısır ve Lübnan farklı bir yöne gitti. Daha büyük bir kozmopolitliğe yöneldi.
* Kitabınızda, “Ne Arabın yüzü, ne Şam’ın şekeri” sözünü hatırlatarak Türklerle Araplar arasında pek de sempati olmadığını söylüyorsunuz. Son günlerde değişmiş gibi görünüyor mu size de?
* Umarım değişmiştir. Fakat Arapların 1916’daki ihaneti klişesi ve daha başka şeyleri iki taraf da unutmuş değil.
* Levant kentlerde etkin rol üstlenmiş aileler söz konusu. Bugünün dünyasında Ailenin yerine geçen nedir?
* Web siteleri, internet siteleri ailelerin yerini aldı. Günümüzde artık web’i kullanan kişiler milyonlara üyesi olan aileleri oluşturuyor. Artık ırka dayalı nefretin yükseldiğini düşünmüyorum. Aksine dünya çapında müzik, iş ve ilişkiler ağına ait gençler arasında azalıyor.
* “Hepimiz Levanteniz” diyorsunuz. Ancak Levant düzenin sancılarıyla nasıl baş edeceğiz?
* Eğer hükümetler sözle savundukları yasa düzenine ve ideallere bağlı kalırlarsa, zannediyorum Levanten olarak kalabiliriz.
This entry was posted on 12 Ekim 2011 by fügen in Okuduklarım and tagged Beyrut, Everest Yayınları, Fügen Ünal Şen, Kavafis, Levanten, Mustafa Kemal, Philip Mansel, Vatan Kitap, İskenderiye, İzmir.