Semerkant - səhifə 17
mızın beşyüz metre kadar ötesinde, bir tepenin üzerinde mevzilen-mişti. Bu beşyüz metreyi geçip, kerpiç bir duvarı aşıp, savunucuları yerlerinden edip, karşı saldırıya direnecek güçleri yerleştirmek söz konusuydu.
Fazıl tereddüt ediyordu. Haritaya bakmıyordu bile. Onun merak ettiği, harekâtın yaratacağı siyasal etkiydi. Birkaç gün kazandırabilir miydi? Tartışma uzayıp duruyordu. Baskerville diretiyor, savlar ileriye sürüyordu. Bir süre sonra Moore da ona katıldı. Guardian 'in muhabiri, kendi askeri deneyimini ileri sürüyor, ani baskından sonuç alınabileceğini söylüyordu. Sonunda, Fazıl karar verdi:
— Hâlâ inanmış değilim ama başka bir çare olmadığına göre Howard'rn önerisine karşı çıkmayacağım, dedi.
Ertesi günü, 20 Nisan'da, sabahın üçünde saldırıya geçildi. Sabahın birinde bazı yerler ele geçirilmişse, cepheye birkaç yerden ilerlenecek ve düşmanm karşı saldırıda bulunması önlenecekti. Ama daha ilk dakikalardan itibaren, girişimin ne derece tehlikeli olduğu anlaşıldı: ilk çıkışta, Moore, Baskerville ve altmış kadar gönüllü bir ateş hattı meydana getirmişlerdi. Ama düşmanm hiç de baskına uğramış bir hali yoktu. Hazırlıklarımızı bildiren bir casus mu vardı? Doğrulanması olanaksızdı tabii, ne var ki orası, Li-akhov'un en yetenekli subaylarından biri tarafından korunuyordu.
Mantıklı biri olarak Fazıl, harekâtm durdurulmasmı emretti. Geri çekilme işareti verdi. Savaşçılar tersine akmaya başlamışlardı. Moore da dahil çok kişi yaralanmıştı. Geri dönmeyen bir tek kişi vardı: Baskerville. Daha ilk salvoda, vurulup düşmüştü;
Tebriz üç gün boyunca taziye havası içinde yaşadı. Presbiter-yen Misyonunda usulca, Âdem Oğullarının semtlerinde'avaz avaz ağlanıyordu. Gözlerim kıpkırmızı, kime ait olduklarını bilmediğim eller sıkıyordum. Durmadan, hiç bitmeyecekmiş gibi kucaklanıyordum. Ziyaretçiler arasında İngiliz konsolosu vardı. Beni bir köşeye çekti:
— Belki teselli eder diye söylüyorum; arkadaşınızın ölümünden altı saat sonra Londra'dan haber geldi. Tebriz konusunda, Devletler bir anlaşmaya varmışlar. Baskerville boş yere ölmüş olmayacak. Kenti kurtarmak ve donatımını sağlamak için, bir birlik gönderilmiş. Tabii yabancıları da kentten çıkartacak...
— Bir Rus birliği mi?
— Elbette. Çevrede ordusu olan bir tek onlar var. Ama biz de
teminat istedik. Anayasacılar rahat bırakılacak ve Çar ordusunun, görevi tamamlanır tamamlanmaz geri çekilecek. Fazıl'ın silahları bırakması için güvendiğim kişi sizsiniz.
Niçin kabul ettim? Şaşkınlıktan mı? Yorgunluktan mı? Bende de yerleşmeğe başlayan İran kaderciliğinden mi? Ne var ki karşı çıkmadım işte., bu berbat görev benim yazgımmış gibi bir duyguya kapıldım. Yine de Fazıl'ın yanına hemen gitmedim. Birkaç saatliğine kaçmayı yeğledim. Şirin'e gittim.
Aşk gecemizden beri ona sadece topluluk içinde rastlayabiliyordum. Kuşatma, Tebriz'de yepyeni bir hava yaratmıştı. Hiç durmadan düşmanın sızdığından söz ediliyordu. Herkese casus ya da sabotajcı gözüyle bakılıyordu. Silahlı adamlar sokaklarda kol geziyor, belli başlı binaların girişlerinde nöbet tutuyorlardı. Boş sa-ray'm kapısı önünde de beş ya da altı kişi oluyorlardı. Beni her seferinde gülerek selamlasalar da, orada oluşları, Şirin'e yalnız gitmemi engelliyordu.
O akşam, nöbet her yanda laçkalaştığı için, prensesin odasına kadar gizlice sızabildim. Kapı aralıktı. Usulca ittim.
Şirin yatağın üzerine oturmuş; Elyazması'nı dizlerinin üzerine koymuştu. Usulca yanma vardım, omzu omzumda, kalçası kal-çamdaydı. Ne o ne de ben o akşam sevişmeye gönüllüydük! O gece başka türlü seviştik, ikimiz de aynı kitaba dalmıştık. Gözlerimi, dudaklarımı yönetiyordu. Her sözcüğü biliyor, her resmi tanıyordu. Oysa benim için bunlar ilk idi.
Genelde Fransızcaya çeviriyordu. Kendine göre. Öylesine güçlü, öylesine çağdaş, öylesine zaman ötesi şiirlerdi ki, sekiz yüz yıl önce Nişapur'un ya da İsfahan'ın ya da Semerkant'm bir bahçesinde yazıldıkları unutuluyordu.
Yaralı kuşlar ölürken saklanır. Yenik düşmüş çok büyük bir şairin hazin şikâyeti! Huzur bulsun ahiretin kam sessizliğindeki insan! Keyifli, neşeli olanları da var:
Mey, yanakların kadar pembe olsun sıkıntım da saçının kıvrımları kadar hafif.
Dörtlükleri sonuna kadar okuduktan ve her minyatüre uzun uzun, hayranlıkla baktıktan sonra, kitabın tekrar başına dönüp sayfa kenarmdaki yazıları okuyorduk. Önce, yapıtm yarısmı doldurmuş olan Ermeni Vartan'ın yazdıklarını... Onun yazdıkları sayesinde o gece Ömer ile Cihan'in ve üç arkadaşm öyküsünü öğrenmiş oldum. Daha sonraki otuz sayfanın her birinde, Alamut kütüphanecileri, babadan oğula, Elyazması hin öyküsünü, Merv'de nasıl çalındığını, Haşhaşiler üzerindeki etkisini ve Moğol akınına kadar Haşhaşilerin öyküsünü yazmışlardı.
Yazıyı sökemediğim için, son sayfaları bana Şirin okumuştu: "Alamut yıkılmadan önce, memleketim Kirman'a kaçtım. Nişa-pur'lu büyük Hayyam'ın eserini de beraberimde götürerek.... Onu tutmaya layık eller tutana dek, onu saklamaya karar verdim. Bunun için Yüce Tanrı'ya sığınıyorum. Dilediğine yol gösterir, dilediğini yoldan çıkarır."
Bu satırları yazan, bir de tarih atmıştı: 14 Mart 1257.
— Elyazması 13. yüzyılda susuyor, dedim. Cemaleddin'e 19. yüzyılda armağan edilmiş. Peki, arada ne oldu?
— Uzun bir uyku, diye yanıtladı Şirin. Bitmez tükenmez bir Doğu siestası. Sonra o deli Mirza Rıza'nın ellerinde sıçrayarak uyanış. Alamut kütüphanecileri gibi o da Kirmanlı değil mi? Ataları arasmda bir Haşhaşi'nin olması, o denli şaşırtıcı mı?
Şirin ayağa kalktı, aynasmm önünde bir tabureye oturdu. Eline tarağını aldı. Çıplak kolunu, zarif hareketlerini saatlerce seyredebilirdim. Ama beni gerçekle yüzyüze getirdi:
— Seni yatağımda yakalamalarını istemiyorsan, gitmeye hazırlan.
Gerçekten de gün ışığı odaya dolmuş, perdeler saydamlaşmıştı.
Bıkkın bir sesle:
— Doğru, dedim. Sana laf gelsin istemem. Gülerek döndü:
— Üstüne bastm. Bana laf gelsin istemem. Tüm İran haremlerinde, yakışıklı bir yabancının bütün geceyi, soyunmayı bile düşünmeden yanımda geçirdiğini anlatmalarını istemem. Sonra kimse bana göz dikmez!
Elyazmasim kutusuna yerleştirdikten sonra, sevgilimin dudaklarına bir buse kondurdum, sonra sarayın koridorlarından koşarak kendimi dışarı attım, kentin kalabalığına karışıverdim.
Bu acılı günlerde ölenlerden neden Baskerviile'i andım? Dostum ve vatandaşım olduğu için mi? Kuşkusuz. Ama aynı zamanda, yabancısı olduğu şu Doğu'da özgürlüğün ve demokrasinin doğduğunu görmekten başka ihtirası olmadığı için de! Kendini boş yere mi feda etti? On yıl, yirmi yıl, yüz yıl sonra Batı, onun verdiği örneği anımsamayacak mı? İran, yaptıklarını hatırlamayacak mı? Düşünmek bile istemiyorum. îki dünya arasında, aynı zamanda hem va-ad edici hem düş kırıcı iki dünya arasında, melankoliye kapılmaktan korktuğum için. Yine de, Baskerville'in ölümünün hemen ardındaki olaylarla yetinecek olursam, ölümü yararsız olmadı diyebilirim.
Dışarıdan müdahale edildi, abluka kalktı, yiyecek geldi. Howard sayesinde mi? Belki daha önce karar verilmişti, ama onun ölümü kentin kurtarılmasını çabuklaştırdı. Binlerce aç insan, hayatlarını ona borçludur.
Bekleneceği gibi, Çar ordularının kente girişi Fazıl'ın hoşuna gitmedi. Ona, kadere razı olması gerektiğini söylemeye çalışıyordum:
— Halkm direnecek gücü kalmadı. Onlara verebileceğin tek armağan açlıktan kurtarmaktır. Bunca acıdan sonra onlara böyle bir borcun var.
— On ay savaş, sonra Şah'rn koruyucusu Nicolas'm eline düş!
— Ruslar kendi başlarına hareket etmiyor. Uluslararası topluluk adına geliyorlar. Yeryüzündeki tüm dostlarımız bu harekâtı alkışlıyor. Bunu red etmek, buna karşı çıkmak, bizi bugüne kadar tutmuş olanların desteğini yitirmek olur.
— Zafer yanıbaşımızdayken teslim olmak, silahları bırakmak!
— Bana mı cevap veriyorsun yoksa kaderine mi laf atıyorsun? Fazıl silkindi, gözleri sitem doluydu:
— Tebriz böyle bir aşağılanmaya layık değil!
— Elimden bir şey gelmez, elinden bir şey gelmez. Öyle anlar
vardır ki vereceğin her karar kötüdür. Kötüler arasında, sana en az pişmanlık vereceği seç!
Durulmuş göründü, düşünceye daldı:
— Arkadaşlarım ne olacak?
— İngilizler güvenliklerini garanti ediyor.
— Herkes kendi silahını alıkoyabilecek, evler aranmayacak, sadece ateş edilen ev' olursa oraya girilecek. Ağır silahlar teslim edilecek.
Hiç de inanmış görünmüyordu:
— Peki, bir süre sonra ordusunu geri çekmeye Çar'ı kim mecbur edecek?
— Tanrı'ya emanet olacağız!
— Birdenbire başıma Doğulu kesildin!
Fazıl'ın dilinde "Doğulu" sözcüğünün iltifat olmadığını bilmek için onu yeterince tanımak gerekir... Hele bunu söylerken bir de yüzünü ekşitirse... Taktik değiştirmek zorunluluğunu duydum. Gürültülü bir iç çekmesiyle ayağa kalktım:
— Belki de hakkın var, tartışmakla hata ettim. Gidip İngiliz konsolosuna seni razı edemediğimi söyliyeyim. Sonra buraya döner, sonuna kadar yanında kalırım.
Fazıl kolumdan tuttu:
— Seni suçlamış değilim. Önerini red etmiş de değilim.
— Önerim mi? Benim mi? Ben sadece İngiliz konsolosunun önerisini naklettim, üstelik kimin tarafından yapıldığını vurgulayarak...
— Sakin ol ve anla beni! Rusların Tebriz'e girmelerini önleyecek olanağım olmadığını biliyorum. En ufak bir direnişte bulunursam, kimin tarafından olursa olsun kurtarılmayı bekleyen kendi vatandaşlarım başta olmak üzere bütün dünyanın beni kınayacağını da biliyorum. Kuşatmanın son buluşunun Şah için bir yenilgi olduğunu da biliyorum.
— Savaşma amacın da bu değil miydi?
— Hayır, işte bunda yanıldın! Bu Şah1 a lanetler yağdırabilirim ama savaştığım o değil. Bir despotu yenmek nihai amaç olamaz. Ben, İranlılar özgür olduklarının bilincinde olsunlar diye, burada söylendiği biçimiyle birer Âdem Oğlu gibi kendi güçlerine güvensinler, günümüz dünyasında layık oldukları yeri alsınlar diye savaşıyorum. Burada bunu başarmak istedim. Bu kent, Şahın ve mollaların vesayetini red etti, büyük devletlere kafa tuttu, yürekli in-
sanların hayranlığını kazandı. Tebriz halkı kazanmak üzereydi ama kazanmasına fırsat vermiyorlar, bu örneğin yayılmasından korkuyorlar, onları aşağılamak istiyorlar, bu gururlu halk ekmek yemek için çarın askerlerine baş eğecek. Sen ki özgür bir ülkede doğdun, bunu anlaman gerek.
Aradan birkaç saniye geçti. Sonra:
— İngiliz konsolosuna ne cevap vermemi istiyorsun? diye sordum.
Fazıl yapay bir gülümseme takındı:
— Ona de ki, bir kez daha Majestelerine iltica etmekten kıvanç duyacağım.
Fazıl'ın karamsarlığının ne denli yerinde olduğunu anlamam için zamanın geçmesi gerekti. Çünkü hemen ardmdaki olaylar, onu haksız çıkarmıştı. Fazıl İngiltere konsolosluğunda birkaç gün kaldı. Sonra M. Wratislaw onu kendi arabasıyla, Rus hatlarmı geçerek, Kazvin yakınlarına kadar götürdü. Fazıl orada Anayasa birliklerine katıldı. Onlar da, uzun bir bekleyişten sonra, Tahran üzerine yürümeğe hazırlanıyorlardı.
Tebriz kuşatma altında olduğu sürece Şah'ın elinde, düşmanlarını caydıracak bir koz bulunuyordu. Onları tehdit edebilir, onları durdurabilirdi. Kuşatma kalkar kalkmaz, Fazıl'ın dostları, ellerini tutan bağdan kurtulduklarını hissettiler ve hiç vakit kaybetmeden başkent üzerine yürümeğe başladılar. Biri kuzeyden Kazvin'den, diğeri güneyden İsfahan'dan iki ordu halinde ilerliyorlardı. Güney ordusu çoklukla Bahtiyari aşiretlerindendi ve 23 Haziran'da Kom'u ele geçirmişti. Birkaç gün sonra, bir İngiliz-Rus ortak bildirisi yayınlandı. Anayasacıların ilerlemeyi durdurmalarını ve Şah ile anlaşmaya gitmelerini istiyordu. Aksi halde iki devlet müdahale etmek zorunda kalacaktı. Fazıl ile arkadaşları aldırmadılar, yürüyüşlerine hız verdiler. 9 Temmuz'da iki ordu Tahran surları önünde buluştu. 13 Temmuz günü, onbin kişi başkente kuzey-batı-da iyi tutulmayan bir kapıdan ve Temps gazetesi muhabirinin hayretten açılmış gözleri önünde kente giriyordu. Sadece Liakhov direnmeye kalkışmıştı. Üçyüz askeri, birkaç eski topu ve iki makinelisi ile merkezde birkaç mahalleyi denetimi altmda tutmayı başardı. Çatışma bütün hızıyla 16 Temmuz'a kadar sürdü. O günü saat sekiz otuzda Şah, Rus Elçiliğine sığındı. Törensel biçimde beş yüz asker ve Saraylı kendisine eşlik etmişti. Bu davranışı tahttan feragat anlamına geliyordu.
Kazak komutanının silahı bırakmaktan başka seçeneği yoktu. Bundan böyle anayasaya sadık kalacağma ve Anayasacıların hizmetinde olacağma yemin etti. Tek şartı, birliğinin dağıtılmamasıy-dı. Bu da kendisine vaad edildi.
Yeni Şah, tahttan inen Şahın küçük oğlu idi. Oniki yaşında var yoktu. Onu bebekliğinden beri tanıyan Şirin'e göre, yumuşak ve duygulu, içinde kötülük olmayan bir çocuktu. Çatışmaların ertesi günü vasisi M. Smirnoff ile birlikte, Saraya gitmek üzere kentten geçerken "Yaşasın Şah" çığlıklarıyla karşılandı. Bir gün önce "Şah'a Ölüm!" diye bağıranlar, aynı kişilerdi!
Genç Şah halkın üzerinde iyi bir izlenim bıraktı. Çok fazla gülümsemeden, zaman zaman elini sallayarak vatandaşlarını selamlıyordu. Ama Saray'a varır varmaz çevresindekilerin dünyasmı kararttı. Ailesinin yanından apar topar alındığı için, durmadan ağlıyordu. Hatta o yaz, annesiyle babasını bulmak üzere Saraydan kaçmaya kalkıştı. Yakalanınca, kendini asmaya kalkıştı. İlmik boynunu sıkınca, bu kez korkup imdat istedi. Tam vaktinde kurtulabildi. Bu serüven, üzerinde olumlu bir etki yarattı: Korkularından sıyrıldı ve meşruti hükümdar rolünü, gereği gibi oynamaya başladı.
Gerçek iktidar Fazıl ile dostlarının ellerindeydi. Yeni döneme, hızlı bir temizlik hareketi ile başladılar. Eski rejim yanlısı altı partizan asıldı. Aralarında Âdem Oğullarına savaş açmış mollalar ve bir de Şeyh Feyzullah Nuri vardı. Suçu, bir yıl önceki darbeden sonraki kıyama fetva vermesiydi. Cinayete bulaştığı için ölüme mahkûm edildi ve ölüm fermanı Şii makamlarınca onaylandı. Bu cezanın simgesel bir yönü olduğu da açıktı: Nuri, anayasanın delilik olduğunu iddia etmişti. 31 Temmuz 1909 günü Tophane Meydanında halkm gözü önünde ipe çekildi. Ölmeden önce: "Ben gerici değilim" demiş ama hemen sonra yandaşlarına anayasanın dine aykırı olduğunu ve son sözün dine ait olacağını söylemişti.
Yeni yöneticilerin ilk işi, Parlamentoyu yeni baştan yaptırmak oldu. Bina enkaz halindeydi. Seçimler düzenlenmişti. 15 Kasım'da genç Şah İkinci Meclis'i şu sözlerle açıyordu:
"Özgürlüğü bahşeden Tanrı adına ve Mehdi'nin manevi koruyuculuğunda Ulusal Danışma Meclisini büyük bir sevinçle açmış bulunuyorum. Kültürel ilerleme ve zihniyetlerdeki gelişme, değişikliği önlenemez kılmıştır. Bu gelişme acı deneyimlerden geçmiştir ama İran, çağlar boyu, bir çok buhranı atlatmasını bilmiştir ve bugün İran halkı emellerinin gerçekleştiğini görmektedir. Bu
ilerici yeni hükümetin, halkın desteğine sahip olmasından memnunluk duyuyoruz. Ülkeye huzur ve güveni geri getirmiştir.
Hükümet ve Parlamento, gerekli reformların yapılması için, devletin yeniden örgütlenmesine, özellikle mali işlerin uygar ülkelerdeki gibi düzenlenmesine öncelik vermelidir.
Tanrı'ya ulusun temsilcilerine yol göstermesi ve İran'dan onuru, bağımsızlığı ve mutluluğu esirgememesi için yakarıyoruz."
O gün Tahran'da bayram havası esti. Sokaklarda geziliyor, kö-şebaşlarmda şarkılar söyleniyor, her sözcüğü "Anayasa", "Demokrasi", "Özgürlük" ile kafiyeli şiirler döktürülüyor, satıcılar sokaktakilere şerbet ve şeker ikram ediyor, darbe sırasında susturulmuş olan onlarca gazete özel sayılarının reklamını yapıyorlardı.
Gece olunca, havai fişekler kenti aydınlattı. Baharistan bahçelerinde tribünler kurulmuştu. Şeref tribününde diplomatlar, yeni hükümet üyeleri, milletvekilleri, dini liderler, Çarşı loncasından temsilciler bulunuyordu. Baskerville'in bir arkadaşı olarak bana ilk sıralarda yer ayrılmıştı: Fazıl'ın hemen arkasında oturuyordum. Patlamalar, havai fişekler, birbirini izliyor, gökyüzü kısa aralıklarla gündüze dönüyor, başlar arkaya eğiliyor, yüzler ışıldıyor, sonra çocuksu gülümsemelerle yerine geliyordu. Dışarıda ise, Âdem Oğulları, hiç yorulmadan, aynı şeyleri bağırıyorlardı.
Hangi çığlık, hangi gürültü Howard'i düşünmeme neden oldu bilmiyorum. Bu bayram aslmda onun bayramı idi. Fazıl da aynı anda bana döndü ve:
— Hüzünlü görünüyorsun, dedi.
— Hüzünlü değilim tabii ki! Ne zamandır, Doğu'da "özgürlük" diye bağırılsın istiyordum. Ama bazı anılar aklımı çeldi.
— Onları bir yana at, gülümse, eğlen, son sevinç anlarından yararlanmaya bak!
Gecenin tüm kutlama hevesini kursakta bırakan ürkütücü sözler! Fazıl, yedi ay önce Tebriz'de yaptığımız tartışmayı mı sürdürüyordu yoksa? Endişe duyacağı yeni konular mı vardı? Ertesi gün, daha fazla bilgi almak için ona gitmeye karar verdim. Ama sonra vazgeçtim. Bütün bir yıl, onunla karşılaşmaktan kaçmıştım. Hangi nedenle? Yaşadığım müthiş serüvenden sonra, Tebriz'deki davranışımın doğruluğu konusunda kuşkularım vardı. Doğu'ya, bir kitabın peşine düşerek gelmiş olan benim, bana ait olmayan bir savaşa bu denli bulaşmaya hakkım var mıydı? Hangi hakla Ho-ward'a İran'a gitmesi tavsiyesinde bulunmuştum? Baskerville, Fa-
zıl ve arkadaşları için bir şehitti. Benim için yitirdiğim bir arkadaş. Yabancı topraklarda, yabancılara ait bir dava için ölmüş ve ailesinin bir gün çocuklarını neden baştan çıkardığımı soracakları bir arkadaş!
Howard yüzünden vicdan azabı mı? Belki saygı gösterme hassasiyeti! Uygun sözcük mü bilemiyorum ama demek istediğim, arkadaşımın ölümünden sonra, Tahran sokaklarında dolaşıp Tebriz kuşatması sırasındaki sözde kahramanlıklarla böbürlenmeye hiç niyetim yoktu. Ben bu işe tesadüfen, ucundan karışmıştım, bir dost sahibi, kahraman bir arkadaş sahibi olmuştum ama anısına sarılarak ayrıcalıklar ve iltifatlar peşinde değildim.
Aslında yok olmak, unutulmak, politikacıların, Kulüp üyelerinin, diplomatların yanlarına uğramamak istiyordum. Hergün zevkle gördüğüm tek insan Şirin idi. Ailesine ait pek çok ikâmetgâhtan birine gidip yerleşmesini kabul ettirebilmiştim. Zar-ganda tepelerinde, başkentin dışında bir yerdeydi. Ben de çevrede küçük bir ev kiralamıştım. Görünüşü kurtarmak için... çünkü hizmetçilerin yardımı ile gece gündüz onunlaydım.
O kış, odasından çıkmadan haftalar geçirdiğimiz oldu. Harikulade bir çini sobanın ısıttığı odada, Elyazması'm ve birkaç başka kitabı okuyor, nargile içiyor, Şiraz şarabı, hatta zaman zaman şampanya yudumluyor, Kirman fıstığı ile İsfahan helvası atıştırıyorduk. Prensesim hem bir ağırbaşlı hanımefendi hem de afacan bir kız çocuğu olmasını biliyordu.
Yazm ilk günlerinde Zarganda hareketlendi. Yabancılar ve İranlı zenginler köşklerine gelmeye başladı. Onlar için uzun dinlenme ayları başlıyordu. Yabancılar içinse Tahran'in boz sıkıntısını gidermenin yolu bu yeşil cennete gelmekti. Kış aylarında Zarganda boşalırdı. Sadece bahçıvanlar, bekçiler ve yerli halk kalırdı. Şirin'le böylesi bir ıssız çöle gereksinimiz vardı.
Ne yazık ki nisan ayından itibaren taşınmalar başladı. Evlerin parmaklıkları önünde başıboş gezenlerin sayısı arttı. Şirin, her öğle uykusundan sonra, ziyaretçilerini kabul etmeye başladı. Her saniye saklanmak, koridorlardan kaçmak zorunda kalıyordum. Artık ö rahat kış günleri sona ermişti. Gitmek gerekiyordu. Bunu kendisine söylediğimde, Prensesim üzüldü:
— Mutlu olduğunu sanıyordum.
— Ender bir mutluluk yaşadım. Bu mutluluğa, bozulmadan ara vermek, bozulmadan yeniden kavuşmak istiyorum. Seni aşkla, hayranlıkla izlemekten kendimi alamıyorum. Çevremizi saran ka-
labahğın, bakışlarımı çevirmeme neden olmasını istemiyorum. Yazın gidip, kışın döneceğim.
— Yaz, kış, gideceksin, döneceksin.. Mevsimlere, yıllara, ömrüne, benim ömrüme hükmedeceğini sanıyorsun. Hayyam'dan ders almadın mı? "Aniden, dudaklarını ıslatana kadar, uçup gidersin.
Gözlerini gözlerime dikti, beni okumak istercesine... Herşeyi anlamıştı, içini çekti.
Ben de bilmiyordum. İran'a ikinci gelişimdi, her ikisinde de kuşatmaya uğramıştım. Önümde, keşfedeceğim bütün bir Doğu alemi vardı. Boğaziçi'nden Çin Denizi'ne kadar Türkiye, ki o da İran'la aynı zamanda isyan etmiş, Sultan-Halife'yi tahtından indirmiş, milletvekilleri, kulüpleri, muhalif gazeteleri ile övünür olmuştu. Sonra gururlu Afganistan vardı, ki İngilizler baş eğdirmişlerdi ama ne pahasına! Ve tabii İran'ın geriye kalan yerleri... Ben sadece Tebriz ile Tahran'ı biliyordum. Ya İsfahan? Ya Şiraz, Kaşan ve Kirman? Ya Nişapur ve Hayyam'ın mezarı?
Bütün bu yollardan hangisini seçmeli, hangisine sapmak? Seçimi, benim yerime Elyazması yaptı. Krasnovodsk'ta trene bindim, Aşkabad'ı ve tarihi Merv kentini geçtim, Buhara'yı gördüm.
Semerkant'a özel olarak gittim.
Hayyam'm gençliğini geçirdiği kentten geriye ne kaldığını merak ediyordum.
Asfizar mahallesi, Ömer'in Cihan ile seviştiği, bahçedeki küçük köşk, ne olmuştu? Eski Çin yöntemine göre beyaz dut ağacından kâğıt yapan Yahudinin oturduğu Maturid mahallesi duruyor muydu? Haftalarca, yaya sonra da katır sırtında dolaştım. Satıcılara, gelip geçenlere, camideki imamlara sorular sordum, karşılığında bilgisizce edilmiş sözler, alaylı gülüşler ve çay davetleri almaktan başka bir yanıt alamadım.
Bir sabah, Recistan meydanına gitmekle, talihim açıldı. Bir kervan geçmekteydi, küçük bir kervan; altı-yedi deveden ibaretti. Yaşlı deveci az ötemde durmuş, kucağına yeni doğmuş bir kuzu almıştı. Bir çanak çömlek satıcısıyla pazarlık ediyordu. İkisini izliyordum. Yün örme takkeleri, çizgili entarileri, kızılımtrak sakalları ile bin yılın ötesinden gelmiş gibiydiler. Hayyam'm devrindeki gibi bir görüntü müydü bu?
Hafif bir rüzgâr kumları savurdu, giysiler kabardı, tüm alanı görünmez bir örtü kapladı. Çevreme baktım. Recistan'm yanında üç bina yükseliyordu. Üç muazzam külliye... kuleleri, kubbeleri, cümle kapıları, mozaik kaplı yüksek duvarları, altm-mor-türkuaz ışıklar saçan süslemeleri ve üzerlerine işlenmiş pek çok yazı ile... Her şey muhteşemdi, ama kuleler eğriydi, kubbeler delikti, cepheler oyuk oyuktu... geçen yıllar, esen rüzgâr, yüzyıllık umursamazlık yapıları her bir yönden kemirmişti. Bu anıtlara, bu harikulade, devasa, bilinmeyen yapıtlara bakan tek bir göz yoktu.
Geriye doğru gittim, ayağım takıldı, arkama baktığımda, benim gibi giyinmiş bir adamla burun buruna geldim. Konuşmaya başladık. Adam Rus'tu. Arkeolog. O da kafasında binlerce soru ile gelmişti. Ama birkaç yanıt bulmuştu.
— Semerkant'da zaman, bir felaketten bir felakete, bir yıkımdan bir yıkıma geçer. Moğollar onikinci yüzyılda kenti yıktıklarında, yerleşim yerleri mezarlığa dönüşmüş. Bu yerleri terketmişler.
Geriye kalanlar kentlerini bir başka yere, daha güneye kurmuşlar. O eski şehir, Selçukluların Semerkant'ı bütünüyle, kum katmanları altmda yitip gitmiş. Toprağın altında ne hazineler, ne gizler var! Toprak üstünde sadece otlar! Günün birinde, evleri, sokakları ortaya çıkartmak gerekecek. Semerkant kurtulunca, bizlere öyküsünü anlatabilecek. Durdu.
— Siz de arkeolog musunuz?
— Hayır. Bu kent başka nedenlerden ötürü ilgimi çekiyor.
— Hangileri diye sorsam çok mu saygısızlık etmiş olurum? Ona Elyazması 'ndan söz ettim. İçinde yazılmış olan Tarih'ten,
çizilmiş olan resimlerden...
— O kitabı görmeyi çok isterdim dedi. O Tarihte ne yazılı ise yok edilmiş, biliyor musunuz? Lanetlenmiş gibi. Duvarlar, saraylar bostanlar, bahçeler, su yolları, tapınaklar, kitaplar, belli başlı sanat yapıtları. Bugün hayran kaldığımız yapıtlar, daha sonraları Timur tarafmdan yaptırılmış. Beşyüz yıldan daha az bir zamandan kalma. Hayyam'ın döneminden kırık dökük birkaç çanak çömlek kalmış. Ve bir de, varlığını şimdi sizden öğrendiğim o mucizevi Elyazması. Onu ellerinize almış olmanız hem büyük bir ayrıcalıktır hem de ağır bir sorumluluk.
— Emin olun, bunun farkındayım. Bu kitabm var olduğunu öğrendiğim yıllardan bu yana, sadece onun için yaşıyorum. Beni bir serüvenden diğerine sürükledi. Onun dünyası benim dünyam oldu. Onun bekçisi, benim sevgilim oldu.
— Anlattığı yerleri görmek için mi Semerkant'a geldiniz?