İzEdebiyat - ömer akşahan - Eleştiri Ya Da...
İzEdebiyat > Eleştiri > Çağdaş Sanat > ömer akşahan
Yurdumuza Tanzimat hareketiyle giren birçok yeniliklerden birisi de „eleştiri“dir. Eleştirinin o günden bu yana önem kazanmasında birçok yazarımızın emeği bulunmakta; özellikle son yıllarda gazete ve dergilerin artmasına paralel olarak da bir gelişme göstermektedir. Ancak gazete ve dergi bolluğunda öteki yazın türleri içinde o, çoğu polemiklere kurban edilmiştir. Çünkü eleştirinin özünde var olan yanlılık, kimi gerçek eleştirilerin gözden yitirilmesine neden olmuştur.
* “Bir edebiyat veya sanat eserini her yönüyle inceleyip açıklamak, anlaşılmasını sağlamak ve değerlendirmek amacıyla yazılan yazı türü, tenkit, kritik.“(1)
„Ne kitap ne yazı ne düşünce / Yalana pey sürülen bir ülkede bitmez gece / Anladık sonunda cümlesi boş“(7) diyor, Cahit Tanyol bir şiirinde. Yetmiş yılı aşan yoğun bir yazın yaşamının acaba kısaca bir özeti olarak algınabilir mi, bu dizeler? Türkiye gibi gerek sosyal, gerekse siyasal kimlik arayışının hâlâ egemen olduğu bir ülkede, bir konuda başarılı olmaya çalışmak kadar zor olan bir başka şey daha tanımıyorum. Herşeyden önce en yakınınızdakiler sizin en büyük muhalifiniz olarak karşınıza dikilirler. Varlığınızın anlaşılması için yapıtlarınıza bakılacağı yerde, özel yaşamınıza girilir; böylece yıpratılmak istenirsiniz. Eleştirinin tüm dünyaca kabul görmüş genel değerleri dışına çıkılarak, adına eleştiri denilen yazılar kaleme alınır. Bu, olumsuz ve polemikçi tutum, bize eleştirinin gerçek yüzünü göstermez.
„Ataç’a göre; eleştirmen bir sanatçıdır. Bir şairi, bir romancıyı ne için okuyorsak, onu da öyle okuruz. Eleştiri yazısı bir şey öğrenelim; hangi kitap değerliymiş, hangisi değilmiş, bize onu bildirsin diye okunmaz; herhangi bir sanat yazısı gibi, zevk almak için okunur.“(8) Ataç ustanın saptamaları, eleştirinin bir edebi tür olduğu gerçeğini yalın bir şekilde ortaya koyar.
Günümüzün polemik kokulu dedikodu yazarlarının bu gerçekleri bilmediğini sanmıyoruz. Güncel kalabilme uğruna yapılan uğraşlar, eleştiriye ancak zarar veriyor. Veysel Çolak’ın Mehmet H.Doğan’a yönelttiği; “Eleştiri yazılarının da bir estetiği var mıdır?“(9) sorusu, özünde polemiklere yol açan, kimi kırıcı boyutlara varan tartışmaların ardından gelmesi, şaşırtıcı değildir.
Bir eleştiri yazısı oluşurken Ramis Dara esini önkoşul olarak görüyor ve ekliyor; “Geriye kalanlarsa: hazırlanmak, yoğunlaşmak, işi ciddiye almak, dikkat, özen, çok sıkı çalışmak ve çalışmayı mutlaka bir biçem’le, seçkin bir anlatımla ortaya koymak; sonuçta ele alınan ürüne yakışmak, o ürün sözcüğün ilk anlamıyla eleştirilecekse, bunu yazınsal bir dille yapmak.“(10)
Günümüz edebiyat dergilerini taradığımızda, her derginin lokomotifi sayılabilecek imzalara rastlamaktayız. Örneğin, Adam Sanat’ta; Memet Fuat, Fethi Naci, Mehmet H. Doğan, Veysel Çolak, Kıyı’da (şimdi ne yazık kapandı); Ahmet Özer, Osman Bolulu, Eşik’te; Halim Şafak, İbrahim Berksoy, Yeni Biçem’de; Ramis Dara, İzlek’te; Nizamettin Uğur, Çağdaş Türk Dili’de; Emin Özdemir, Yaşasın Edebiyat’ta; Hikmet Altınkaynak, deneme kitaplarıyla Özdemir İnce bir çırpıda gözüme çarpan isimler...Bir ülke edebiyatının zenginliğini, o ülkede var olan eleştirmenlerinin niteliği belirler. Bu liste ne denli uzarsa, o denli edebi zenginiz demektir!
Burada yeri gelmişken adını anmadan geçemeyeceğim iki isim var; bunlardan ilki 12 Eylül öncesi karanlık güçlerin boy hedefi olan Bedrettin Cömert, diğeriyse Sivas Madımak mağarasında kurban verdiğimiz Asım Bezirci. Türk eleştirisinin iki şehidi, bu güzel insanların kazandırdığı yapıtlardan bugün hâlâ yararlanıyoruz. Onlar, Türk edebiyat tarihinde hak ettikleri yeri çoktan aldılar. Ancak, bizim, onların yerini kolay kolay dolduramadığımızın altını kalınca çizmek istiyorum.
Gecikmiş Bir Saygı...
Öte yandan, 1998'del 70. sanat yılını kutladığımız, yaşayan sanat ve bilim adamları içinde
çok özel bir yere sahip olduğuna inandığım sayın Cahit Tanyol’un Türk eleştirisine yaptığı olumlu katkıları anmak istiyorum. 75. yılını kutladığımız Cumhuriyet’in hemen tamamına yakın bölümünde, edebiyat dünyası gibi fırtınalı bir ortamda Yahya Kemal, Ahmet Hamdi Tanpınar, Cahit Sıtkı Tarancı, Orhan Veli, Kemal Bilbaşar ve Sait Faik gibi birçok edebiyat ünlüsüyle arkadaşlık etmiş; Nurullah Ataç’la fikir tartışmalarını yaşamış, bir insanın yeniden eleştiri yazılarıyla edebiyatımıza kazandırılması ne kadar yararlı olurdu! Çünkü, bu insanlar bizde kolay kolay yetişmiyor. Fakat çok kolayca harcamasını biliyoruz. Onlarca bilimsel ve edebi ürün yayımlayan, yüzlerce makaleye imza atan bir şairin, tek bir şiirinin dahi seçkilerde yer almayışını esefle karşılamaktayım. Zamanında hiçbir akımın yanında yer almamış, kendi yatağında seyreden durgun, ama gür bir akarsu gibi akıp duran, bu değerli insanımızın edebiyatımızda hak ettiği yeri bir gün mutlaka alacağını umuyorum.
Sanatsal arayışların dolu dizgin koşturduğu, yeni bir çağın eşiğinde olduğumuz bu günlerde eleştirinin de, yeni açılımlara gerek duyması kaçınılmazdır.
Her şeyden önce eleştirinin yer bulduğu edebiyat dergilerinin salt kitap tanıtma dergileri olmadığını kabul etmekle işe başlamalıyız. Kısır sen ben kavgalarını bırakıp, altın arayıcısı işçiler gibi titiz ve sabırla çalışmayı ilke edinmeliyiz. Bu konuya yönelmiş genç imzaları yüreklendirmeliyiz. Eleştirisi cılız bir edebiyatın ürünlerinin de cılız olacağı doğaldır. Ayrıca nitelikli eleştiri yazılarına diğer ürünler gibi telif ücreti vererek, yazarı desteklenmelidir. Bu gerçekleştiği takdirde, tam anlamıyla profesyonel, geçimini bu işten sağlayan eleştirmen sayısının giderek artması sağlanacak, edebiyatımıza da batılı anlamda bir kalite gelecektir. ../..
(6) „Tenkit veya Tenkid“ maddesi, sy.57, Meydan Larusse
(7) Son Liman, şiirler, Cahit Tanyol, sy.14, Armoni Yayıncılık
(8) ...Vice Versa, Veysel Çolak, Adam Sanat,sy.53, sayı: 99, Şubat ‘94
(9) Nurullah Ataç, Şinasi Özdenoğlu, Kıyı, sy.7, sayı: 138, Eylül ‘97
(10) Eleştiri ve Esin, Ramis Dara, Yeni Biçem, sy.3, sayı: 11, Mart ‘94