ORHAN AYDIN - DERS NOTLARI
TARİHİN DİĞER BİLİMLERLE İLİŞKİSİ:
1-Coğrafya: Yer gösterilmeden tarihi olayları açıklamak mümkün değildir.
2-Arkeoloji: Yer üstü, yer altı ve su altında kalmış tarihi inceler.
3-Kronoloji: Takvim bilgisidir.
4-Etnografya: Toplumun örf, adet ve geleneklerini inceleyen bilim dalıdır.
5-Paleografya: Eski yazıların okunmasını sağlayan bilim dalıdır.
6-Epigrafya: Kitabeler bilgisidir.
7-Nümizmatik: Eski paraları inceler.
8-Filoloji: Dil bilimidir.
9-Antropoloji: Fiziki ve sosyal antropoloji olarak ikiye ayrılır. Fiziki antropoloji insan ırkları ile bu ırkların biyolojik yapılarını inceler. Sosyal antropoloji ise toplumların kültürlerini inceler.
10-Sosyoloji: İnsan topluluklarının yaşayışlarını, meydana getirdikleri kurumları ve bu kurumların toplumsal yaşama etkilerini inceler.
11-Kimya: Karbon 14 yöntemi ile tarihi eserlerin yaşını belirler.
12-Diplomatik: Belge bilimidir.
13-Heraldik: Armalar bilimidir.
14-Şecere: Soy kütüğü bilimidir.
15-Sigilografi: Mühür bilimidir.
16-Onomatoloji: Yer adlarını inceleyen bilimdir.
Zamanı bölümlere ayırmaya takvim adı verilir.
Ay’ın Dünya çevresinde tam bir dolanım yapmasına Ay yılı denir. Ay yılı 354 gündür.
Dünya’nın Güneş’in çevresinde tam bir dolanım yapmasına Güneş yılı denir. Güneş yılı 365 gün, 5 saat, 48 dakika, 46 saniyedir.
İlk takvimi Sümerler bulmuşlardır.
1-12 HAYVANLI TÜRK TAKVİMİ:
Türklerin kullandıkları en eski takvimdir. Bu takvim 12 yıllık bir süreyi içerir ve her yıl, bir hayvan adı ile anılır. Bir yıl 365 gündür ve 12 aya ayrılır.
Türkler İslamiyet’i kabul ettikten sonra Hicri takvimi kullanmaya başladılar. Bu takvimde zaman ölçüsü Ay yılıdır. Bir yıl 354 gün olup Güneş yılı ile arasında 11 günlük fark vardır. Bu 11 günlük fark sebebiyle Ramazan ayı her yıl farklı bir zamanda yaşanır.
Ülkemizde 1 Ocak 1926’da yürürlükten kaldırılmıştır.
Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah adına düzenlenmiştir. Güneş yılına dayanır. Melikşah’ın ölümünden sonra terkedilmiştir.
Osmanlılar Hicri takvimi kullanıyorlardı. Ancak Güneş yılı ile Ay yılı arasındaki 11 yıllık fark devlet işlerinde karışıklığa sebep oluyordu. Bu sebeple 1739’da mali işlerde kullanılmak üzere Güneş yılına dayanan bir takvim yapıldı. Bu takvimde başlangıç yine Hicret’ti. Yılbaşı 1 Mart’tı. 1839’da bu takvimde yeni bir düzenleme yapıldı ve bu takvime Rumi takvim adı verildi. 1982’de tamamen kaldırıldı.
Diğer adı Gregoryen takvimidir. Günümüzde hemen hemen tüm dünyada kullanılmaktadır.
Milat doğum demektir. Doğumdan kasıt Hz.İsa’nın doğumudur. Ülkemizde 1 Ocak 1926’dan itibaren kullanılmaya başlanmıştır.
TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞLARI VE İLK TÜRK DEVLETLERİ
Türk adının araştırılması amacıyla Heredot tarihinden başlanarak Çin, Hint, İran kaynakları ve Ön Asya toplumlarına ait çivi yazılı metinler ve Tevrat incelenmiştir.
Wambery: Türemek, Çoğalmak fiilinden geldiğini ileri sürer.
Kaşgarlı Mahmut: Divan-ı Lugati’t-Türk adlı eserinde Türk’e Olgunluk Çağı anlamını verir.
Ziya Gökalp: Türk adının anlamını Türeli, Töre sahibi olarak açıklar.
İlk olarak Orhun Yazıtları’nda Türük olarak geçen Türk adı, zamanla Törük, Türük ve Türk şekline dönüşmüştür.
Devlet adı olarak Türk sözcüğünü ilk kullanan Göktürk Devleti olmuştur.
Bizanslılar 9. ve 10. yüzyıllarda Volga Irmağı’ndan Orta Avrupa’ya kadar uzanan bölgeye Türkiye adını vermişlerdir. 12. yüzyıldan itibaren Anadolu’nun adı, bir daha değişmemek üzere Türkiye olmuştur.
TÜRKLERİN İLK ANA YURDU
Türklerin ana yurdu Orta Asya’dır. Bu geniş coğrafyada Türk sınırı: Altay-Sayan dağlarının kuzeybatısı, Tanrı dağlarının kuzeyi, Aral Gölü’nün çevresi ve Hazar Denizi’nin doğusu olarak belirlenmiştir.
Türkler, M.Ö. 1700’den itibaren değişik zamanlarda Orta Asya’dan çeşitli yönlere göç etmeye başladılar.
Türk göçlerinin başlıca nedenleri şunlardır:
1-Orta Asya’nın iklim ve toprak koşulları bakımından tarıma elverişli olmaması
2-Orta Asya’daki şiddetli kuraklık ve soğuklar
4-Nüfusun hızla artması sonucunda var olan geçim kaynaklarının yetersiz kalması
5-Türk boyları arasındaki siyasi anlaşmazlıklar ve bunların yol açtığı savaşlar
6-Dış baskılar (Çin, Kitan ve Moğol baskıları) (Türkler yabancı kavimlerin egemenliğine girmektense göç ederek bağımsız yaşamayı yeğlemişlerdir.)
7-Yerleşebilecek yeni topraklar aramaları
Orta Asya’dan göçler M.Ö ve M.S olarak incelenebilir.
MİLATTAN ÖNCEKİ GÖÇLER
Bu göçler M.Ö. 1700’lerde başlamış, M.Ö. 1100 yıllarında yoğunlaşmıştır. Bu göçler:
1-Çin’in Kansu ve Ordos bölgesine
2-Tanrı dağları bölgesine (Bugünkü Kazakistan ve Aral Gölü’nün güneyine kadar)
3-Yakut ve Çuvaşlar Sibirya’ya doğru göç ettiler.
4-Hindistan’ın İndus-Pencap bölgesine göç ettiler.
MİLLATTAN SONRAKİ GÖÇLER
Bu dönemdeki göçler güneye ve batıya doğru olmuştur. Güneye göç edenler Çin’e yerleşip burada çeşitli devletler kurdular.
Batıya göç edenler:
1-Orta Avrupa ve Balkanlara kadar geldiler (Hunlar, Avarlar, Bulgarlar, Macarlar, Peçenekler, Kumanlar,Oğuzlar).
2-Afganistan ve Kuzey Hindistan’a gittiler (Akhunlar Devleti)
3-Oğuz boyları Anadolu’ya gitmişlerdir.
GÖÇLERDEN SONRA ANA YURDUN DURUMU
Ana yurtta kalan Türkler, İrtiş, Selenga ve Orhun Irmakları ile Baykal Gölü dolaylarında varlıklarını sürdürdüler. Burada Hunlar, Göktürkler ve Uygurlar gibi büyük devletler kurarak Türk kültürünü devam ettirdiler.
İskitler M.Ö. 7. yüzyılda Karadeniz’in kuzeyinden Tuna Irmağı’na kadar uzanan topraklara yerleştiler. Yoğun olarak Kırım Yarımadası’nda yaşadılar.
Günümüzdeki Yakut Türkleri İskitlerin soyundan gelmektedirler.
Göçebe yaşayan İskitlerin bilinen en meşhur hükümdarları Alp Er Tunga’dır.
Çok tanrılı bir dine sahiptiler ve en büyük tanrıları Gök Tanrı idi.
BÜYÜK HUN DEVLETİ (ASYA HUN DEVLETİ )
Orta Asya’da bilinen ilk Türk devletini Hunlar kurmuşlardır.
Ötüken merkez olmak üzere, bugünkü Moğolistan’ı içine alan bölgede devlet kurdular.
Ancak Çinlilerin Hsiung-nu adını verdikleri Hunların ne zaman devlet kurdukları bilinmemektedir.
Hunların adı ilk olarak M.Ö. 318 yılında Çin ile yapılan Kuzey Şansi Savaşı sonucunda imzalanan antlaşmada geçmektedir.
Çinliler Hun akınlarını durdurmak için ünlü Çin Seddi’ni yapmışlardır.
Hunların bilinen ilk hükümdarı Teoman’dır. Teoman dağınık halde yaşayan Türk kavimlerini bir bayrak altında topladı. Bunun sonucunda da Hun Devleti kuruldu.
Teoman’ın oğlu Mete zamanı Hun Devleti’nin en güçlü dönemidir. Bu dönemde İpek Yolu’nun hakimiyeti ele geçirildi.
Mete Çin ile üç yıl savaştı ve Çin’i yendi. Ancak Mete, Çin gibi son derece büyük bir ülkenin dışarıdan yönetilemeyeceğini ve istila edilemeyeceğini bildiği için Çin ile antlaşma yapmayı daha uygun bulmuştur.
Mete askerlikte 10’luk sistemi bulmuştur.
BÜYÜK HUN DEVLETİ’NİN PARÇALANMASI
Mete’nin oğlu Kiyok Çin ile siyasi ve ekonomik ilişkileri geliştirmek için Çinli bir prenses ile evlenmesi gelecekte devletin içten yıkılmasına sebep oldu.
Çinli casuslar Hun ülkesinde serbestçe dolaşmaya ve Türk boylarını birbirine düşürmeye başladılar. Öte yandan Hun beylerini Çin ipeğine ve lüks mallara özendirdiler.
Çin-Hun ilişkilerinde İpek Yolu’nun önemi büyüktür. Çin’in bütün amacı kendilerinin üretitği ve en önemli gelir kaynakları olan ipeği batı ülkelerine satmak için Hunların elinde bulunan İpek Yolu’nu kontrole almaktı.
Hun hükümdarı Hohanyeh ülkesindeki iç huzursuzluğu ve kıtlığı çare olması için Çin’in egemenliğine girmek istedi. Fakat kardeşi Çiçi bunu kabul etmedi ve Hunlar Doğu ve Batı Hunları olarak ikiye ayrıldılar.
Hohanyeh’in hükümdarlığındaki Doğu Hunları Çin’in himayesine girdi. Çiçi’nin hükümdarlığındaki Batı Hunları dağıldı ve bir kısmı Doğu Avrupa’ya göç ederek Avrupa Hun Devleti’ni kurdular.
BÜYÜK HUN DEVLETİ’NİN YIKILIŞI
Doğu Hunları Hohanyeh’in ölümünden sonra yeniden güçlendiler ve bağımsızlıklarını kazandılar. Ahcak bu durum uzun sürmedi. Kıtlık, iç karışıklıklar ve hayvan hastalıkları sebebiyle Hunlar 48 yılında Kuzey ve Güney Hun Devleti olmak üzere ikiye ayrıldılar.
Güney Hunları, Çinliler tarafından, Kuzey Hunları, Siyenpiler tarafından yıkıldılar.
Kuzey Hun Devleti’nin yıkılmasından sonra Aral Gölü dolaylarına göç eden Hunlar, 375’te Balamir yönetiminde Avrupa’ya yöneldiler. Bu dönemde orada yaşayan Gotlar, Gepitler ve Vandallar gibi Germen kavimleri yaşamaktaydı. Bu kavimler birbirlerini iterek Roma topraklarına doğru ilerlediler. Bu harekete Kavimler Göçü adı verilir.
Kavimler Göçü sonucunda:
1-Roma İmparatorluğu, 395’te Batı ve Doğu olmak üzere ikiye ayrıldılar. 476 yılında Batı Roma İmparatorluğu yıkıldı.
2-Avrupa uzun yıllar karışıklık içinde kaldı ve çeşitli kavimlerin karışması sonucu Avrupa’nın etnik yapısı değişti.
3-Günümüz Avrupa devletlerinin bazılarının temelleri atıldı. İspanya, İngiltere ve Fransa bu göç sonucunda kuruldu.
4-Avrupa’daki sürekli savaşlar krallıkların güçlerini yitirmesine ve feodalite rejiminin ortaya çıkmasına zemin hazırladı.
Balamir tarafından Volga ırmağı çevresinde kuruldu.
Avrupa Hunlarının dış siyaseti Uldız zamanında belirlendi. Uldız, Bizans’ı vergiye bağladı ve Türkler ilk kez Anadolu’ya ayak bastılar.
Avrupa Hun Devleti’nin en güçlü dönemi Attila zamanında yaşandı.
Attila büyük bir devlet kurmak ve Doğu ve Batı Roma imparatorluklarını egemenliği altına almak istiyordu.
Bu sebeple Attila Roma üzerine:
1-Doğu Roma seferi
2-Batı Roma (Galya) seferi
3-İtalya seferini düzenledi.
Doğu Roma seferi sonunda Bizans’la Anatolios Antlaşması’nı imzaladı ve Bizans’ı vergiye bağladı.
Avrupa Hunları Bizans saldırıları sonucunda yıkıldı.
552’de Bumin Kağan tarafından kuruldular.
Göktürkler demircilikle uğraşıyor ve Avarlara silah yapıyorlardı.
Göktürkler tarihte Türk adı ile kurulan ilk Türk devletidir.
Bumin Kağan ülkesini ikiye ayırarak yönetti. Kutsal doğuya kendisi hakim oldu, batıyı kardeşi İstemi Yabgu’ya bıraktı.
İstemi Yabgu İpek Yolu’nun egemenliği için önce Akhunlara karşı Sasanilerle anlaştı ve İpek Yolu’nun bir kısmına sahip oldu. Sonra Bizanslılarla anlaşarak Sasanilerle savaştı ve İpek Yolu’nun kontrolünü eline geçirdi.
Bumin Kağan’dan sonra yerine Mukan Kağan geçti. Mukan Kağan zamanında Avarlara son verildi. Kitanlar ve Türk Kırgızlar egemenlik altına alındı.
Mukan Kağan’dan sonra yerine kardeşi Ta-po geçti. Tapo, Çin’deki zenginliğin Buda dininden kaynaklandığını düşünerek Budizm’i kabul etti. Budizm et yemeyi ve canlı öldürmeyi yasaklıyordu. Bu sebeple Türklerin savaşçılık ruhları zayıfladı.
Saltanat karışıklıkları sebebiyle I.Göktür Devleti Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrıldı.
Doğu Göktürklerinin başında İşbara bulunuyordu. 630 yılında Doğu Göktürkleri Çin’in hakimiyetine girdi. Bu süre içinde zaman zaman ayaklanmalar oldu. Bu ayaklanmaların en önemlisi Kürşat’ın Çin sarayına düzenlediği baskındır.
Batı Göktürkleri de 659’da Çin’in hakimiyetine girdi. Böylece Türkler için 50 yıllık bir esaret hayatı başladı.
II. GÖKTÜRK DEVLETİ
681’de Ötüken’i ele geçiren Kutluk Kağan II.Göktürk Devleti’ni kurdu. Kurucusunun adından dolayı bu devlete Kutluk Devleti adı da verilmektedir.
Kutluk Kağan, İlteriş (Devleti derleyen, toparlayan) unvanını aldı.
Kutluk Kağan, Çin’e 47 sefer yaptı. Bu seferlerdeki amacı:
1-Çin’deki esir Türkleri kurtarıp nüfusunu çoğaltmak
2-Ganimet elde etmekti.
İlteriş Kağan’dan sonra yerine Kapgan Kağan geçti. Kapgan Kağan ülke yönetiminde çok sert davrandı. Bu sebeple bir çok iç isyan çıktı ve Kapgan Kağan öldürüldü.
Kapgan Kağan’dan sonra İlteriş Kağan’ın oğlu Bilge Kağan hükümdar oldu.
Bilge Kağan, devleti kardeşi Kültegin ve başdanışmanı (aygucı) Tonyukuk ile beraber yönetti.
Tonyukuk, İlteriş Kağan, Kapgan Kağan ve Bilge Kağan dönemlerinde baş danışman olarak çalışmıştır.
Tonyukuk, Çin’de doğup büyüdüğü için Çinlileri çok iyi tanıyordu.
II.Göktürk Devleti’ni Uygurlar, Karluklar ve Basmiller birleşerek yıkmışlardır. Göktürk topraklarında Uygur Devleti kurulmuştur.
Göktürklerden günümüze kalan en önemli eser Göktürk Kitabeleri (Orhun Yazıtları)’dir. Kitabeler Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir.
Bilge Kağan ve Kültiğin kitabelerini Yollıg Tigin yazmıştır. Bu sebeple Yollıg Tigin bilinen ilk Türk yazarıdır.
Tonyukuk kendi kitabesini kendisi yazmıştır.
Kutluk Bilge Kül Kadir tarafından 744’de Orhun kıyısında kuruldular.
Başkentleri Ordu-Balık (Karabalgasun) şehri idi.
Kutluk Kağan’dan sonra yerine Moyun Çur geçti. Moyun Çur zamanında Çin Araplara karşı Talas Savaşı’nı kaybetti ve Uygurlar tarım havzasını ele geçirdiler.
Böğü Kağan zamanında Mani dini devletin resmi dini haline geldi.
840’da Kırgızlar Ordu-Balık’ı ele geçirerek Uygurlara son verdiler.
Uygurların bir kısmı (Sarı Uygurlar) günümüzde Çin’in kuzey bölgesinde yaşamaktadırlar.
Doğu Türkistan (Turfan) Uygurları ise günümüzde Çin’in Uygur Özerk bölgesinde yaşamaktadırlar.
13. yüzyılda İslamiyet’i kabul eden Başkırtlar, Moğol hakimiyetine girmişlerdir.
Batı Göktürk topluluklarından biridir. Kimekler aralarında Kıpçakların da bulunduğu bir federasyon şeklinde yaşıyorlardı. 11. yüzyılda Kumanların egemenliğine girdiler.
Ç.İLK TÜRK DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE UYGARLIK
D. TÜRK KÜLTÜRÜNÜN ÇEVRE KÜLTÜRLERLE İLİŞKİLERİ
IV. ÜNİTE: İSLAM TARİHİ VE UYGARLIĞI
(13. YÜZYILA KADAR)
2-Budizm dinleri yaygın olarak kullanılır.
B. İSLAMİYET’İN DOĞUŞU VE YAYILIŞI
HZ. MUHAMMED’İN HAYATI-HZ. MUHAMMED’İN DOĞUMU:
Hicret, Hz.Muhammed’in 622 yılında Mekke’den Medine’ye göç etmesidir.
Hz.Muhammed yeni kurulan İslam devletinin ilk başkanı olmuştur.
HZ. MUHAMMED’İN ÖNEMLİ SAVAŞLARI
Dört Halife sırasiyle:
*Hz.Ömer zamanında İran, Irak, Suriye, Filistin, Kudüs, Azerbaycan, Horasan ve Mısır fethedildi.
*Hz.Ömer İslam devletinin teşkilatlanmasını sağlamıştır.
*Kendi ailesinden olanları devlet memurluklarına getirdiği için İslam’da ilk ayrılık hareketlerini başlatmıştır.
*Hz.Osman zamanında Muaviye tarafından ilk İslam donanması kuruldu. Donanmanın ilk hedefi Kıbrıs adası olmuştur.
CEM EL VAKASI ( DEVE OLAYI)
Taraflar: Talha, Zübeyr, Hz.Ayşe X Hz.Ali
Sebep: Hz.Ayşe, Hz.Osman’ın katillerinin kısa sürede bulunup cezalandırılmasını istiyor, Hz. Ali ise bu işi zamana bırakıyordu.
Taraflar: Muaviye X Hz.Ali
Sebep: Muaviye Hz. Ali’nin halifeliğini kabul etmiyor ve Hz.Osman’ın katillerinin bulunmasını istiyordu.
Sonuç: Hz.Ali savaşı kazanmışken, Muaviye’nin askerleri mızraklarının uçlarına Kuran sayfaları taktı. Hz.Ali’nin askerleri Kuran’a karşı savaşmayınca Hakemlere gidildi.
Taraflar: Hz.Ali’ni hakemi (Eşari) – Muaviye’nin hakemi ( Amr b. As)
Sebep: Sıffin Savaşı sonunda Hz.Ali’nin mi yoksa Muaviye’nin mi halife olacağını kararlaştırmak için hakemler bir araya geldi.
Önemi: Hakem Olayı sonucunda İslam dünyası üçe ayrıldı: 1-Hz.Ali yanlıları
Avrupa’da 1492’de İslam hakimiyeti sona erince İspanyollar Endülüs’ü harabeye çevirdiler. Büyük ölçüde katliam yaptılar. Camileri ve sanat eserlerini yıktılar. II.Bayezid Oruç ve Hızır reisleri İspanya’daki Müslümanların yardımına gönderdi. Müslümanlar Kuzey Afrika’ya, Yahudiler İstanbul, Selanik ve İzmir’e yerleştirildiler.
V. ÜNİTE: TÜRK DÜNYASI-I
B. TÜRK İSLAM DEVLETLERİ
*Selçukluların en önemli hükümdarları Alparslan ve Melikşah’tır.
Melikşah döneminde Hasan Sabbah, Haşşaşiler adlı bir tarikat kurdu. Bu tarikatın adamları önemli suikastler yaptılar.Vezir Nizamülmülk’ü öldürdüler. Nizamülmülk ölünce Selçuklular yıkılma sürecine girdiler.
C. TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE UYGARLIK
Küçük ve büyük kan dolaşımını bulmuş, akıl hastalarını müzik ile tedavi etmiştir.
VI. ÜNİTE: TÜRK DÜNYASI-II
(13. VE 19.YÜZYIL)
C. TİMURLULARDAN SONRAKİ SİYASİ GELİŞMELER
1.KARADENİZ’İN KUZEYİNDEKİ GELİŞMELER
Bugün 34 ziyaretçi (124 klik) kişi burdaydı!