Açık Lise Tarih 5 (Seçmeli Tarih 1) Konu Özeti - meb açık lise www.aol.meb.gov.tr, açık lise sınav soruları çöz, açık lise online test çöz
Anasayfa ›› Tarih ›› Açık Lise Tarih 5 (Seçmeli Tarih 1) Konu Özeti
Açık Lise Tarih 5 Konu Özeti. AÖL Tarih 5 dersi içinde Türklerin Tarih Sahnesine Çıkışları, Türklerin anayurtu ve anayurt Orta Asya’da kurulan ilk kültürler, İlk Türk Devletleri ve İlk Türk Devletlerinde Kültür ve Uygarlık, Diğer Devletlerle İlişkileri konuları özet konu anlatımı aşağıda…
Türklerin Tarih Sahnesine Çıkışları: Ana Yurt
Anayurtta İlk Uygarlıklar
Hunlardan önceki Türklerin yaşayışı
Milattan Önceki Türk Göçleri
Orta Asya Türk Göçlerinin Genel Sonuçları
Hunlar (Büyük Hun Devleti)
Veraset Sistemi (Tahta Geçme Sistemi)
İlk Türklerin Diğer Devletlerle İlişkileri
Türk- Moğol İlişkileri
Türk Arap İlişkileri ve Nihavent Savaşı
Orta Asya, karasal bir iklime sahiptir. Türklerin yaşadıkları bu coğrafya, onların hayvancılıkla geçinen, sürülerine taze ot ve su bulma düşüncesi ile göçebe bir hayat tarzını benimseyen ve mücadeleci karakterli bir millet olmalarına neden olmuştur. (Örnek soru: Açık Lise Tarih 5 Online Test 6 soru 1)
Bu dönemdeki göçler daha çok güney ve batı yönlerine olmuştur. Güneye göç edenler Çin içlerine yerleşerek çeşitli Türk devletleri kurdular. Batıya yapılan göçler 9. yüzyıl sonlarına kadar devam etti. Orta Macaristan’a kadar ilerleyen topluluklardan Hunlar, Avarlar, Bulgarlar ve Macarlar Avrupa’da devletler kurdular. Batıya göç eden Türklerden bir kısmı ise Afganistan ve Kuzey Hindistan’a yerleşerek Akhunlar (Eftalitler) Devleti’ni kurdular.
Göç eden Türkler Asya ve Avrupa’nın siyasal ve kültürel yapısının değişmesine sebep oldular.
Göç ettikleri yerlerdeki yerli kavimlerin başka yerlere göç etmelerine sebep oldular.
Batıya göç eden Hunlar, Kavimler Göçü’nün gerçekleşmesine ve Roma İmparatorluğu’nun zayıflayıp parçalanmasına yol açtılar. Bu süreçte Hıristiyanlık yayılıp Kilise güç kazandı.
Göçlere katılan bazı boylar Hazar ve Sabar devletlerini kurarak Kafkasya’da üç yüz yıldan fazla hakimiyet sürdüler.
Horosan topraklarında Büyük Selçuklu Devleti’ni kuran Oğuzlar Yakın Doğu’ya egemen oldular. Anadolu Selçuklu Devleti’ni, Anadolu Türk beyliklerini ve Osmanlı Devleti’ni kuran Oğuzlardır. (Örnek soru: Açık Lise Tarih 5 Online Test 6 soru 2)
Asya kavimlerinden olan İskitlerin M.Ö. 7. yüzyılda Tanrı dağları ile Fergana bölgesinde yaşadıkları tahmin edilmektedir. Yunan kaynaklarında İskit, İran kaynaklarında Saka olarak geçerler.
Atlı göçebe bir topluluk olan İskitler, üstü çadırlarla örtülü arabalar kullanıyordu. Göktanrı inancına sahiptiler. Maden işlemede ustalıkları nedeniyle “Bozkırın Kuyumcuları” da denilmiştir.
Tarihte bilinen ilk Türk devleti Hunlardır (Asya Hunları). Hun Türkçe’de halk, insan anlamına gelir. Hunlarla ilgili ilk yazılı belge M.Ö. 318’de Kuzey Şansi Savaşı sonrası Çinlilerle yapılan bir antlaşmadır.
Hun Türklerinin ana yurdu Orhun- Selenga ırmakları arasındaki Ötüken şehridir. Ötüken kutsal başkent olarak bilinir. Çinliler Hun saldırılarına karşı koymak için Çin Seddi’ni yapmışlardır.
Hunların bilinen ilk hükümdarı Teoman’dır. Teoman’ın en büyük başarısı Orta Asya’daki Türk boylarını bir bayrak altında toplamasıdır.
Teoman’ın oğlu Mete, babasını öldürerek “Şanyü’’ unvanıyla devletin başına geçmiştir. Mete bu gün de dünyada kullanılan onluk (onbaşı, yüzbaşı, binbaşı …) askeri sistemi bulmuştur. (Örnek soru: Açık Lise Tarih 5 Online Test 6 soru 3) Mete han Çin’i işgal etmiş ancak Türklerin Çin’e yerleşmesine izin vermemiştir. Bunun sebebi Çin medeniyetinin Türkleri yok etmesini engellemektir.
Çin Devleti Asya Hunlarını içten yıkmak için sonraki hakanlar döneminde ipek ve lüks eşyalar göndererek, Çinli Prensesleri Hakanlara eş olarak göndererek içten yıkmaya çalışmıştır. (Örnek soru: Açık Lise Tarih 5 Online Test 6 soru 4) Sonuçta Hun hakanlarından Ki-ok’un Çinli bir prensesle evlenmesi dağılma ve bölünmeyi başlatmıştır. Çünkü bu prensesler:
Bu sebeplerle M.Ö. 38’de Batı Hunları yıkıldı. Doğu Hunları kuzey ve güney olarak ikiye ayrıldı. Bu iki topluluk da Çin hakimiyetine girmiştir.
Bu olay ilk çağın sonu, orta çağın başlangıcı kabul edildi.
Roma İmparatorluğu 395’te doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı.
Barbar kavimler Avrupa’da İngiltere, Fransa, İspanya gibi devletler kurdular.
Avrupalı krallar güçlerini kaybettiler ve feodalite (derebeylik) rejimi ortaya çıktı.
Avrupa’da kalan Türkler Avrupa Hun Devleti, Avarlar, Bulgaristan ve Macaristan’ı kurdular. (Örnek soru: Açık Lise Tarih 5 Online Test 6 soru 6)
4. yüzyıl sonlarında Macaristan’da Balamir’in torunu Uldız tarafından kuruldu. Uldız, Bizans’ı devamlı baskı altında tuttu. Cermen kavimleriyle işbirliği yaparak Batı Roma’ya saldırdı. Uldız, “Güneşin battığı yere kadar her yeri zabt edebilirim” sözü ile ünlüdür. Uldız’dan sonra yerine geçen Rua, devleti kardeşleri Muncuk, Oktar ve Aybars ile birlikte yönetti. Rua’dan sonra yerine Muncuk’un oğlu Attila çıktı.
Attila, amcası Rua’nın yerine tahta çıktı. Devleti kardeşi Bleda ile yönetti. Attila, Avrupa Hun Devletine en parlak devrini yaşatmıştır. Attila Avrupa’ya yaptığı seferler ve İtalya içlerine, Roma’ya kadar dayanması nedeniyle Avrupalılar tarafından “Tanrı’nın Kırbacı” olarak adlandırılmıştır. (Örnek soru: Açık Lise Tarih 5 Online Test 6 soru 7)
Tarafları: Avrupa Hunları (Attila) X Bizans (Doğu Roma)
Sonuç: Doğu Roma (Bizans) ile yapılanMargos Antlaşması ile savaş sona erdi.
Taraflar: Avrupa Hunları X Bizans (Doğu Roma)
Büyük Hun Devleti’nin yıkılmasından sonra, 350 yıllarında, Çin egemenliği altına girmek istemeyen Hunların büyük bir bölümü batıya göç ettiler. Batıya göç eden Hunların bir kısmı Volga nehrini geçip Avrupa’ya doğru ilerlerken, diğer bir kısmı da güneye inip, Afganistan’ın kuzeyine yerleştiler (güneye inenler Kuzey Kazakistan’a geldiler. Afganistan’ın Toharistan bölgesine ve Semerkant dolaylarına hakin oldular) . Buraya yerleşen Hunlar, Akhun Devleti’ni kurdular.
Orta Doğu Hunları olarak da tanınan Akhunlara, ayrıca Eftalitler adı da verilmektedir.
Eftalit adı, Sâsânî hükümdarı Rruz’u yenilgiye uğratan Hun hükümdarı (Heftal) “Eftalanos” tan gelmektedir.
Akhunlar, V. yüzyılın başlarında Ceyhun ırmağını geçerek, Sâsânî topraklarını işgal etmeye başladılar. Sâsânî hükümdarı Behram Gür (420-438), Rey şehri önlerine kadar ilerleyen Akhunları yenilgiye uğrattı. Ancak, Sâsânîler, doğu sınırlarına yerleşmiş olan Akhunlar-dan rahatsızlık duymaktaydılar.
Akhunlar, Sâsânî hükümdarı II. Yezdcerd (438-457) zamanında, bu devlet üzerinde, giderek baskılarını artırdılar. Bu sırada Akhunlann başında bulunan hükümdar, Ahşunvar (Aksuvar) idi. Ahşunvar, Sâsânî devletindeki taht mücadelesine karışıp, Firuz’un tahta çıkmasını sağladı.
Akhun hükümdarı Kün Han zamanında Akhunlara sığınan Firûz, Kün Han’dan aldığı yardımla tahta geçmeyi başardı (459).
Ahşunvar, Akhun hâkimiyetini Kuzey Hindistan’a kadar genişletti.
Akhunlar, 480 yılında Hindistan içlerine girmeye başladılar ve Kuzey Hindistan’ı egemenlikleri altına aldılar. Hindistan’a yapılan akınlar sırasında, Akhunlann başında Toraman adlı bir hükümdar bulunuyordu. Toraman, Hindistan’ın Pencap bölgesini bütünüyle Akhun-lann denetimi altına aldı.
Akhunlar, 484 yılında Sâsânîleri yenilgiye uğratıp, yıllık vergiye bağladılar.
Akhunlar, 484’te ortaya çıkan Mazdek isyanının bastırılmasında Sâsânîlere yardım ettiler.
İran’da büyük bir ekonomik sıkıntı ortaya çıkmıştı. Mazdek adındaki kişi insanların mutluluğunu bozan iki unsurun servet ve mal olduğunu iddia etti.Bunların toplumun ortak malı olması durumunda sıkıntıların ortadan kalkacağını söyleyerek yoksul halktan bir çok taraftar kazandı.Böylece İran’da büyük bir dini ve sosyal sarsıntı oluşturan MAZDEK İSYANI oluştu. Ayaklanmayı kontrol altına alamayan Sasani hükümdarı Şah Kavad Akhunlara sığındı. Akhunlardan 30.000 kişilik bir atlı birlik alarak İran’a gelen Şah isyanı bastırdı.
NOT: Bu olaydan sonra Akhunlar Sasaniler üzerinde büyük bir nüfuza sahip oldular.
Ancak Göktürklere (Kök Türkler) destek veren Sasaniler Akhun Devleti’nin yıkılmasına yardım etti ve topraklarını aralarında paylaştılar.
Tarihte Türk adı ile kurulan ilk Türk devletidir.
Büyük Hun Devleti’nden sonra Orta Asya’da kurulan 2. büyük Türk devletidir.
Orta Asya’daki en geniş topraklara sahip olan Türk devletidir.
Göktürk hükümdarları (Sasanilerin yaşadıkları Mazdek isyanının da etkisiyle olabilir) sosyal devlet anlayışını benimsemiştir, halk içindeki yoksullara yardımda bulunmuşlardır. (Örnek soru: Açık Lise Tarih 5 Online Test 6 soru 8)
Göktürk KitabeleriTürk edebiyatının ilk yazılı örnekleridir.
Çinliler Göktürklere yaptıklarını Uygurlara yapmadılar. Uygurlara farklı bir taktik denediler: Maniheizm-Budizmi Türkler arasında yayma taktiğini.
Maniheizm, pek çok kaynakta Mani Dini olarak da geçen bir inanış türüdür. Kuruluşu ve oluşum safhaları, 3. yüzyıla dayanmaktadır. Dinin kurucusu, aynı zamanda bu inanışa ismini veren Mani’dir ve Manihaizm, Pers İmparatorluğu dahilindeki topraklarda kurularak, kısa zamanda oldukça geniş bir coğrafyada tanınmış ve benimsenmiştir. Bu da Budizm’in Uygurlar arasında yayılmasıydı.
Uygurlarda dinsel inanış Budizm, Zerdüştlük, Hristiyanlık ve hatta Yahudilik gibi bir çok dinden bazı unsurları alan Mani İnancı ile şekillenmiştir. Maniheizmin kutsal kabul ettiği kitap, Arzhang ismiyle bilinmektedir. Uygur Devletinin, devletin resmi dininin Mani Dini olmasını açıklamasıyla birlikte, bu inanış 8. yüzyılda en parlak dönemini yaşamıştır. 726 yılında, Böğü Kağan zamanında Mani dini ilk kez Orta Asya Türkleri arasında Devletin Resmi dini olmuştur.
Kelime anlamı olarak Mani kelimesi, eski Türkçede “Mengü” anlamında, Çağatay Türkçesi’nde ise “Tanrı” anlamında kullanılmıştır.
Budizmin et yemeyi ve canlı öldürmeyi yasaklayan uygulaması Mani İnancında da devam ettirildiği için Türklerin et yemediğini ve savaşçı özelliklerini kaybettilerini öne süren Tarihçiler de vardır. Aynı nedenle coğrafi ve toplumsal (boylar arası anlaşmazlık ve çatışmalar gibi) nedenlerle sürekli karışık bir bölge olan Orta Asya’da Mani dini kalıcı olamamıştır.
Öte yandan Uygurlar, Budizm sebebiyle mabetler yapmaya başladılar ve yerleşik hayata geçtiler.
Bu dönemde dile yabancı kelimeler girmiş ve dil ya­lınlığını kaybetmiştir. Bu devirde daha çok Budizm ve Manihe­izm dinlerine ait eserler ağır basmaktadır. Bunlardan başka Altun Yaruk ile İki Kardeş Hikâyesi, özel bir değere sahiptir. Altun Yaruk’ta Budizm inancının temel kurallarından söz edilmektedir. Turfan Türk Metinleri adlı eserin bunlar içinde ayrı bir yeri vardır. Bilhassa Sekiz Yükmek adını taşıyan metin, kelime zenginliği bakımından dikkati çekmektedir. Metinde açık bir ifade hakimdir. İslâmiyet’ten önceki Türk Edebiyatının örneklerini veren Gök­türk ve Uygur Yazıtları, şüphesiz sadece bunlar değildir. Kullanılan dilin bir hayli işlenmiş edebi bir dil olması, çok öncelerde Türk diliyle yazılmış eserlerin bulunması gerektiğini düşündürmektedir.
Uygurlardan Baga Tarkan ilk kez Türk tarihinde yazılı kanunlarını çıkarmıştır.
İlk kez Göktanrı dinini bırakarak Budizm’e geçen Türk topluluğudur.
İlk kez yerleşik hayata geçen Türk topluluğudur.
Uygurlar okuma yazma bilmeyen Moğolların devlet memuru oldular ve Moğolların Türkleşmesinde büyük rol oynadılar. Moğolların resmi dili Uygurca oldu.
Uygurların dilinde Türk kelimesini “güç-lü, kudret-li” anlamına gelirdi.
Türk tarihinde Moğol hakimiyetine ilk giren Türk devleti Kırgızlardır. Kırgızlar 1991’de başkent Bişkek olmak üzere Kırgızistan Devleti’ni kurmuşlardı.
560 yılında Bayan Han tarafından Macaristan’da kuruldular. Avarlar 619 ve 626’da iki kez İstanbul’u kuşatarak tarihte İstanbul’u kuşatan ilk Türk Kavmi oldular. İki kuşatma da başarısız olmuştur.
805 yılında Franklar tarafından yıkıldılar. Avarlar Balkanlardaki Slavları etkilemişler, onların devlet ve askeri teşkilatlarını kurmuşlardır.
630 yılında Baga Tarkan tarafından kuruldu. Türgişler, Maveraünnehir’e gelen İslam ordularını durdurarak Türklerin Araplaşmasını engellediler.
Anadolu, Sırbistan, Rusya, Macaristan ve Kafkaslar’da bazı yer adları ile halk efsanelerinde Peçenekler’in hâtıraları yaşamaktadır. Orta Macaristan’da ele geçen meşhur Nagy-Szent Miklos (Sen Nagi Mikloş) hazinesinin altın kapları üzerindeki Göktürk alfabeli yazıların Peçenekler’e ait olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca Güney Rusya’da Poltava’da bulunan Perescepine hazinesi de onlara aittir.
150 yıldan fazla Karadeniz’in kuzeyinde yaşayan Peçenekler’den her biri kendi başbuğunun idaresinde boy teşkilâtı çevresinde kaldı ve bir devlet kurulamadı. Fakat savaş ve müdafaa durumlarında ortak hareket edebildiler. XI. yüzyılın ortalarında Turak adında bir başbuğ on bir Peçenek boyunun başına geçtiyse de bütün boyları hâkimiyeti altına alamadı.
Dinî İnançları, Gelenek ve Görenekleri.
X. yüzyıl başında Oğuzlar geleneksel dinî inanışlarına bağlı bulunuyordu. İslâm âleminde Türkler’in Allah fikrine sahip oldukları ve bunu Tanrı adıyla ifade ettikleri veya Uluğ / Bayat dedikleri biliniyordu. Fakat Oğuz din adamlarının Tanrı’nın sıfatları ile ilgili tasavvurları hakkında kesin bilgi yoktur. İbn Fadlân, Oğuz ülkesinde ne bir mâbed gördüğünden ne de bir din adamı ile görüştüğünden bahseder. Bununla birlikte Oğuzlar’ın bilge kişilerinin bulunduğu, tabiplik yapan, geleceğe ait keşiflerde bulunan, bir teşebbüsün uğurlu olup olmayacağına hükmeden, dinî törenlere başkanlık eden bu kişilere büyük saygı gösterdikleri bilinmekte, ancak onlara ne ad verildiği konusunda kesin bilgi bulunmamakla birlikte, Açık Lise Tarih 5 Ders Kitabı sayfa 123’te ilk Türk Devletlerinde Şamanizmin bir inanç olarak benimsendiği ve din adamlarına Kam adı verildiği belirtilmektedir.
Oğuzların Hıristiyan olanları Romanya’ya yerleştiler ve Gagavuz (Gök Oğuz) adını aldılar. Müslümanlığı kabul eden Oğuzlar ise Büyük Selçuklu Devleti’ni, Türkiye Selçuklu Devleti’ni, Akkoyunluları, Karakoyunluları, Osmanlıları, Safevileri ve bütün Anadolu beyliklerini kurmuşlardır.
Kumanlar bir devlet kuramadılar. Çaka Bey’in İstanbul kuşatmasında Peçenekleri yok ettiler. Romanya’nın kurulmasına sebep oldular.
Türklerde aile toplumun en küçük birimidir. Aileye Oguş adı verilir. Oguşların birleşmesiyle Urug (sülale) oluşur.
Urugların birleşmesiyle boy, boyların birleşmesiyle budun (millet), budunların birleşmesiyle il (devlet) oluşur. Boyları boy beyi, bodunları han yönetirdi. İlleri yönetenlere kağan, hakan adı verilirdi.
Türkler hükümdarlık yetkisinin Göktanrı’dan geldiğine inanırlardı. Buna kut denirdi. Kut kelimesi baht, ikbal, saadet anlamlarına gelirdi. Türklerin yazılı kuralları yoktu. Töre ile yönetilirlerdi.
Türklerin en eski destanlarından biri olan Yaratılış Destanının da Yaradana ilham veren ‘’Ak Ana ‘’ adında ki kadındır.
Oğuz Kağan Atamızın kutlu eşlerinden biri mavi bir ışıktan,diğeri kutsal bir ağaçtan doğmuş olağanüstü kadınlardır.
Bilge Kağan kitabesinde Kağan ‘’ Sizler Anam Katun, Büyük Annelerim,Hala ve Teyzelerim, Prenseslerim..’’ sözleri ile hitabına başlar.
Eski Türk inancına göre ‘’Han ile Katun’’ gök ve yerin evlatlarıdır. Kadının yeri yedinci kat göktür.
Eski Türk destanlarında kadın erkeğinin her daim yanındadır. Kadın erkeğinin güç ve ilham kaynağı kabul edilirdi.
Türk kültüründe destan kahramanları iyi ata binen, iyi savaşan, iyi kılıç kullanan kadınlarla evlenmek istemektedirler. Örnek olarak Korkut Atanın Bamsı Beyrek hikayesindeki Banu Çiçek Katun’u verebiliriz.
Eski bir Türk atasözü; ‘’Birinci zenginlik sağlık, ikinci zenginlik iyi bir kadın.’’
Ebul Gazi Bahadır Han, Secere-i Terakime’de, Oğuz ilinde, yedi kızın uzun yıllar beylik yaptığını anlatmaktadır.
Eski Türklerde koca karısını boşayabildiği gibi, kadında kocasını boşayabilirdi.
İlk Türk Devletlerinde Kağanın eşi Hatun gerektiğinde devlet başkanlığı yapar, bazı paraların üstünde kadın resimleri yer alırdı. (Örnek soru: Açık Lise Tarih 5 Online Test 6 soru 9)
Bu sisteme Orta Asya Veraset Sistemi adı verilir. Daha sonraki Türk devletleri bu sistemi kaldırıp ekberiyet (en büyük oğlun tahta çıkma) sistemine geçmişlerdir.
İlk Türk devletlerinde devlet işlerinin görüşüldüğü meclise kurultay (toy- kengeş) adı verilirdi. Türkler hükumete ayukı adını vermişlerdir. Başbakana aygucı, bakanlara buyruk, dışişleri bakanına bitikçi veya tamgacı, saraydaki askeri komutanlara tarkan, vergi memurlarına tudun adı verilmişti. Türkler hükümdarlarına kağan, hakan, şenyü, ilteber, yabgu, idi-kut, tanhun adını verirlerdi.
1-Ücretsiz; 2-Daimi; 3-Gönüllü; 4-Atlı
Bütün dünya Türklerinin bir bayrak altında toplanacağı hayal devlete Turan Devleti adı verilir. Turan taktiğinde ordu üçe ayrılır. Sağ kol, sol kol ve merkez. Savaş sırasında merkez önce ileriye, sonra geriye çekilir (sahte çekiliş-sahte ricat) sağ ve sol kollar hilal biçimini alarak düşmanı kuşatır. Bazen de dolunay yapılarak düşman çember altına alınır. Bütün Türk savaşları hatta Büyük Taarruz bile turan taktiği ile yapılmıştır. Turan taktiğinin diğer bir adı da kurt kapanıdır.
7-Mani İnancı ve Budizm (Çinlilerin Türklere benimsettiği bir dindir. Budizm et yemeyi ve canlı öldürmeyi yasaklıyordu. Bu sebeple Türkler kısa sürede Budizm’den vazgeçtiler.)
Arap toplumu, çöllerde göçebe bir hayat sürüyordu.
Arap toplumu, çöllerde göçebe bir hayat
Hz. Ömer’in 642’de Sasanilerle Nihavent Savaşı’nı yapıp İran’daki Sasani Devleti’ne son verip İran’ı almasından sonra Türklerle Müslüman Araplar sınır oldu.
Hz.Osman zamanında başlayan İslam saldırıları Orta Asya’ya gelmeye başladı.
Emeviler döneminde Kuteybe Bin Müslim Maveraünnehr’i aldı. Ancak Emeviler döneminde Türkler Müslüman olamadılar. Çünkü Emeviler kendilerinden olmayan halklara iyi davranmıyorlardı.
Abbasiler Emevilerin bu siyasetini uygulamadılar ve Arap olmayanlara iyi davranmaya başladılar. Bu sebeple Abbasiler döneminde Türkler Müslüman oldular.
Etiketler: Açık Lise Seçmeli Tarih 1 Konu Özeti, Açık Lise Tarih 5 Konu Özeti