Ana Sayfa Genel Şarap sektöründe yüksek vergi sorunu
Şarap sirkeye döndü
Türkiye’de bağbozumunun başladığı bu mevsimde şarapçılık sektörünün en önemli sorunları, yüksek vergi, üretim, satış ve son tüketim noktalarındaki kontrol ve denetim eksikliği.
Ülkemizde has üzümlerden ve uluslararası tanınmış üzümlerin ülkemizde yetiştirilen cinslerinden yapılan şaraplar yurt dışında da rağbet görmekte. İyi şarap yapılabilmesi için kaliteli üzüm yetiştirilmesinin bir zorunluluk olduğu bilindiğinden şarap üreticilerini büyük bir kısmı üzüm yetiştiriciliğine başlamış ve kendi bağlarını kurmuşlardır. Böylece kaliteli şarap üretme bakımından kaliteli üzüm yetiştirmede çevresindeki diğer üzüm yetiştiricilerine de örnek olmuşlardır.
Türkiye dünya genelinde üzüm yetiştirilen ülkeler içinde alan olarak dördüncü, üzüm üretimi bakımından ise miktar olarak beşinci, verim bakımından ise dokuzuncu sırada yer almakta. Elde edilen üzümlerin yüzde kırkı taze olarak sofralık, yüzde otuzbeşi kuru üzüm, yüzde yirmibiri pekmez, pestil, sirke olarak, yüzde üçlük kısmı ise şaraplık olarak işlenmekte. Avrupa Birliği ülkelerinde ve diğer üzüm yetiştirilen ülkelerde üzümün en azından yüzde 90-95’i şarap olarak işlendiği dikkate alınırsa yurdumuzdaki oranın ne kadar düşük olduğu görülmekte.
2003 yılı dış satım değerleri incelendiğinde 196.020 ton çekirdeksiz üzüm ihracatından 184 milyon dolar, 99.289 ton sofralık yaş üzüm ihracatından 52 milyon dolar, 5975 ton şarap ihracatından ise 7 milyon dolar döviz girdisi sağlandığı tespit edilmekte. Şarap ihracatının kuru üzüm ve sofralık yaş üzüm değerlerinin arasında çok küçük kalmasına rağmen oranlama yapıldığında 1220/ton ile en yüksek katma değeri sağladığı görülüyor.Bu yüksek katma değeri sağlamasına rağmen Türkiye şarap sektörü önemli sorunlar yaşıyor. Türkiye’de 2004 yılında Tütün, Tütün Mamulleri ve Alkollü İçkiler Piyasası Düzenleme Kurulu (TAPDK)’dan üretim izni alan firma sayısı 49 olup, bu firmaların üretim kapasiteleri toplam 93.459.778 lt/yıl. 2003 itibariyle Türkiye’de DPT verilerine göre 51.3 milyon lt, FAO verilerine göre 35 milyon lt, DİE verilerine göre 22.5 milyon lt, TAPDK verilerine göre de aynı yılın son yedi ayı itibariyle 15.5 milyon lt şarap üretimi yapılmakta. 2005 yılı itibariyle üretim kapasitesi yıllık 100 milyon lt’ye ulaşmıştır. Bu miktarın dörtte üçü sofralık şarap, dörtte biri kaliteli şarap olarak üretilmekte. TAPDK’ya bağlı firmaların yüzde sekseni sofralık şarap üretmekte. Kayıt dışı çalışan firmaların hiçbiri de kaliteli mahzen şarabı üretmemekte. Yapılan incelemelerde ise 68 firma ve işletmenin kaçak olarak şarap ürettiği ve kayıt dışı satış yaptığı belirlendi.
Şarapta iki türlü ÖTV uygulanmakta. Biri maktu vergi olarak litre başına 3280 YTL iken diğeri nispi vergi olarak maliyetin yüzde 63.3’ü olarak hesaplanmakta. Vergilendirmede hangi oran yüksek değere ulaşıyorsa o vergi uygulanmakta. Yapılan hesaplamalarla maliyet değerleri toplamının litre başına 5,18 YTL olması halinde bir litredeki ÖTV değerleri eşit olmakta. Üretim maliyetlerinin toplamı bu değerde olan şarap miktarı ise çok az olduğundan değerlendirmenin çoğu maktu vergi üzerinden yapılmakta. Kavlarda ve stoklarda yer alan bu kaliteli şarapların hepsinin satıldığı düşünüldüğünde buradan da artı 65.6 milyon YTL değer gelerek toplam 265.680.000 YTL gelir elde edilecekken üçte biri oranında vergi toplanabilmekte. Bu oranda yüksek vergi uygulaması yerine yüzde elli oranında vergilerin düşürülmesi halinde dahi vergi geliri iki misline ulaşacak.
TAPDK’nun kayıtlarına göre 2003 yılının ilk altı ayında üretilen şarap miktarı 15.577.942 lt iken 2004 yılında 27.961.642 lt, 2005 yılında 26.004.883 lt olarak gerçekleşmekte. Sektördeki firmaların kayıt dışı ekonomiye yönelmesi nedeniyle kayıtlı üretim miktarı düşmekte. Buna göre de alınan vergi değeri de yıllar itibariyle düşüş göstermekte. Sektörde en büyük kayıt dışı nedeni olarak görülen yüksek vergi oranının aşağı çekilmesi durumunda üreticilerin büyük bir kısmı kayıt altına
Sektörün önemli sorunlarından biri de, üretim, satış ve son tüketim noktalarındaki kontrol ve denetim eksikliği. TAPDK’dan gerekli izinler için başvuruda dahi bulunmadan, Tarım İl Müdürlükleri’nden üretim izin belgesi alarak üretim ve satış yapan kuruluş sayısı oldukça yüksek. Bir tek üretim izin belgesi alarak bunu pek çok ürün etiketinde kullanan şarap üreticileri mevcut. TAPDK eleman yetersizliği nedeniyle bağ bozumu öncesi ve sonrası tankların ve stokların kontrollerini yapamamakta. Firmaların ne miktarda üzüm aldıkları, şarap ürettikleri bilinemiyor.
Satış noktalarındaki 0.70 lt’lik şişelerdeki sofralık şarapların sadece ÖTV miktarı 2.3 YTL. Buna yüzde 18 KDV, ana bayi ve büfe karı eklendiğinde maliyeti dahil en ucuz olarak 6 YTL fiyatta satılması gerekirken 1 YTL’lik satışlara rastlanmakta. Bu ürünleri satanlar arasında tatil köyleri ve turistik tesisler de bulunmakta. Bu noktalardaki denetimler yetersiz kaldığından yüksek vergi oranları ile son tüketiciyi mağdur etmek yerine kayıt dışı üretim ve satış yapan üretici ve satıcıların denetlenerek kayıt altına alınması daha uygun bir uygulama oluşturmakta.
Son yıllarda şarap üretimi yapan ve kaliteli, yıllandırılmış şarap üretimine ağırlık veren firmaların tamamında son üretim teknolojisi kullanılmakta. İthal edilen şaraplarla yapılan kıyaslamada damak zevklerinin farklılığı da ayrı bir etki yaratmakta. Ucuz şarap olarak ifade edilen sofralık şarabın yoğun olarak tüketildiği turistik tesislerdeki her şey dahil sisteminde yapılan sunumlarda ülkemiz şarapçılığı yanlış tanıtılıyor. Yabancılara yapılan tanıtım ve sunum alanlarında tüketilen şaraplara ait vergi oranlarının düşük değerlerde tutulması ile kaliteli şaraplarımızın tanıtılması ve ihracat olanaklarının artırılması gerekmekte.
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nın ilgili birimlerince yapılmış olan bağ envanterleri üzerindeki çalışmalar yetersiz kalmakta. Bakanlık tarafından yapılan Bağ Kanunu çalışması bu hususta yapılan bir başlangıç olup sektör tarafından olumlu bulundu. Şaraplık kaliteli üzümün iyi fiyatlarla değerlendirilmesi sonucu üzüm üreticisi tarafından kaliteli şaraplık üzüm yetiştiriciliğine doğru bir değişim gözlenmekte. Şaraplık üzüm yetiştiriciliğinde de beyaz üzümden kırmızı üzüme doğru cins değişiklikleri olmakta. Bölgeye ve iklim koşullarına uygun olarak yeni bağ tesis edilmesi veya cins değişikliği konusunda Tarım İl Müdürlükleri yetkililerine büyük görev düşmekte. Üzüm yetiştiricisinin bilinçlendirilmesi suretiyle şaraplık kaliteli üzümlerin yetiştirileceği ve buna uygun kaliteli şarapların yapılacağı sektörün önde gelen firmaları tarafından ifade edilmekte. Bu nedenle şaraplık üzüm yetiştirilen alanların miktarı, cinsi, kök sayıları, yaşları, dekardaki adedi, verim miktarları gibi değerlerin Tarım ve Köyişleri Bakanlığı yetkilileri tarafından tespit edilmeli.
Türk şaraplarının tanıtımı ve uluslararası fuarlara katılım hususunda kağıt üzerinde belirlenen oranlar ile gerçekte karşılaşılan tanıtım ödemeleri yeterli olmamakta. Arjantin, Şili, Güney Afrika, Yeni Zelanda, Avustralya gibi ülkelerin AB ülkelerinde pazar payı sahibi olmalarına karşın Türkiye’nin ihracat rakamları düşük. AB içindeki şarap üreticisi firmaların kaliteli şaraplarının çoğu ABD’ye ihraç edilmekte. AB ülkelerindeki bu boşluğun yerini Türk şaraplarının alması imkanı doğdu. Bu nedenle tanıtım ve fuarlar için devlet desteğinin artırılması gerekmekte.
Şarap üretiminde kullanılan şişeler konusunda çok farklı şişe tipi ve ml. bazında farklılıklar bulunmakta. TAPDK’dan alınan verilere göre şarap, meyve şarabı, aromalı şarap kokteyli, suni köpüren şarap, tabii köpüren şarap, vermut olmak üzere farklı ml’lerde şişe ölçülerinde dolum yapılmakta. Şarapta 5 ml’den başlayarak 2000 ml’ye kadar 17 ayrı şişe ambalaj yer almakta. Bu durumda ayrı etiket, mantar ve kapşon masrafı oluşmakta. Çok farklı ölçü ve boyuttaki ambalaj farklılığının tüketiciyi yanıltmasının yanı sıra, sektörün kontrol altına alınması bakımından uygulanması planlanan bandrol sisteminde zorluklar oluşturacağı tahmin edilmekte. TAPDK ve Maliye Bakanlığı’nın ayrı ayrı yapmış olduğu bandrol çalışmaları da üreticiye ekstra bir maliyet getirecek.
Kaliteli üzüm elde etme ve şaraplık üzüme fazla yol kat ettirmeme amacıyla şato şarapçılığı ve şarap üretici firmaların kendi bağlarını tesis etme alışkanlığı Türkiye’de de başladı. Atıl vaziyetteki şarap üzüm yetiştirilmeye uygun olan ekilemez haldeki arazilerin bölge çiftçilerine veya arzu eden, bu işi yapabilecek şarap üreticilerine düşük değerlerle ve belli bir yıl bekletilmek suretiyle tahsis edilmesinde hem arazinin değerlendirilmesi, hem örnek olması, hem de ekonomiye sağlayacağı katkı bakımından önem verilmeli.
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı bünyesinde çalışmaları tamamlanan ve son şeklini alan Bağ Kanunu’nun uygulamaya konulması ile yüzbinleri aşkın üzüm yetiştiricisinin daha bilinçli hareket edeceği ve kökeni kontrol sisteminin oluşması sonucu AB ve diğer şarap üreticisi ülkelerle rekabet edecek duruma geleceği öngörülüyor. Kıraç, taşlı, meyilli, ekilemez arazilerin değerlendirilmesinde üzüm bağlarının tesis edilmesi en kazançlı çözüm yolu olarak gözüküyor. Tekniğine uygun olarak ve istenilen özelliklerde kaliteli kırmızı üzüm cinsleri şarap üreticileri tarafından kilosu 1-1.5 YTL’ye satın alınmakta. Bu da üzüm yetiştiricisi çiftçileri memnun etmekte.
Çiftçi için yeni bir gelir kapısı yaratan şarap sektöründe yüksek vergiler dolayısıyla dayanma gücünün kalmaması üzüm üreticilerinin mağduriyetine yol açacak ve üretim arazileri tekrar kıraç hallerine dönecek. Tarımın ülke gelir düzeyinde önemli bir etkisinin olduğu günümüzde bu kıraç arazilerin ıslahı her an daha önem arzetmekte.
Bir de tablo var bunu koyar misin koymaz misin sen bilirsin?
DPT ile birlikte yapılan 9. Beş Yıllık Kalkınma Planı hazırlık çalışmalarında kullanılan maliyet analizlerinden de görüleceği gibi vergi oranlarının yüksekliği en büyük maliyet oranını teşkil etmektedir.
1 lt sofra şarabı üretimi
Genel İdare Giderleri
Vade ve Stok Maliyeti
1 lt kaliteli şarap üretimi
1 lt köpüklü şarap üretimi