Şu an buradasınız: Eğitim Kurumu > İttihat Ve Terakki Cemiyeti Kurum No : E- 1964
Eğitim Kurumu Detayı No : E- 1964
1889-1918 İstanbul /
Kurum No: 1964 Hit : 5338 Hata Bildirimi Tavsiye Et
1908 İhtilâli'ni düzenleyen ve bu tarihten itibaren 1918'e kadar devletin yönetiminde birinci derecede rol oynayan siyasî cemiyet.
Osmanlı İttihat ve Terakkî Cemiyeti (1889-1902). Jön Türk hareketinin değişik muhalefet unsurlarını uzun süre çatısı altında barındıran bu örgütün temelleri, 2 Haziran 1889 tarihinde dört Mekteb-i Tıbbiyye-i Şâhâne öğrencisi tarafından atıldı. İbrahim Temo'nun öncülüğünde Abdullah Cevdet, İshak Sükûtîve Mehmed Reşid, İttihâd-ı Osmânî adında bir cemiyetin kurulması için görüş birliğine vardılar ve daha sonra bu okul ve diğer Osmanlı eğitim müesseselerindeki çok sayıda öğrencinin katılımıyla örgütün üye adedini hızla arttırdılar. Cemiyet kurucuları en önemlileri Hamamönü (Hatab Kıraathanesi) içtimai, Midhatpaşa bağı (Onikiler) içtimai ve Rumelihisarı (Boğaziçi) içtimai olan çeşitli toplantılarla bir yandan üye sayısını arttırmaya, öte yandan etkin bir örgüt yapısı oluşturmaya gayret gösterdiler. Bu alanda esas olarak Carbonari Cemiyeti ve Rus nihilistlerinin örgütlenme modelleri temel alınıp öğrenciler hücreler biçiminde teşkilâtlandılar. Hareketin bu dönemdeki faaliyeti, yurt dışında basılan gizli gazetelerin eski sayılarının öğrencilere okutulması ve Nâmık Kemal ile bazı arkadaşlarının eserlerinin el yazısıyla çoğaltılarak dağıtılmasının ötesine gitmedi. 1894 te Mekteb-i Tıbbiyye-i Şâhâne'nin diğer askerî mekteplerle aynı çatı altında birleştirilerek Zeki Paşa'-nın yönetimine verilmesi cemiyet hakkındaki ilk kapsamlı soruşturmanın açılmasına sebep oldu ve aynı yılın Eylülünde cemiyetin önde gelen dokuz üyesi okuldan uzaklaştırıldı. Ancak bu cezalar, söz konusu faaliyetleri bir öğrenci olayı olarak mütalaa eden II. Abdülhamid'in iradesiyle affedildi. 1895 yılı içinde cemiyet liderleri bir yandan önde gelen ulemâ temsilcilerini örgütlerine kazanmaya çalışırken diğer yandan 1889 yılında gittiği Paris'te bulunan Ahmed Rızâ ile temasa geçerek Nâzım Bey yurt dışına kaçırıldı. Katı bir pozitivist olan Ahmed Rızâ uzun süren muhaberelerden sonra cemiyetin amaç, örgütlenme ve takip edeceği siyaset konularında kendi görüşlerinin kabul edilmesini istedi ve cemiyetin adının İttihâd-ı Osmânî'den Auguste Comte'un ünlü kelâmıkibarı "ordre et progres"nin tercümesi olan "nizam ve terakkfye çevrilmesini istedi. Cemiyet üyelerinin "ittihat" kelimesinin muhafazası yolundaki ısrarları üzerine örgütün yeni isminin Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti olmasına karar verildi. 1895 yılında bir nizâmnâme hazırlandı ve İttihâd-ı Osmânî Cemiyeti tarafından düzenlenen dağınık örgüt şemalarının yerini bu nizâmnâme aldı. Bu ilk nizâmnâmenin taş basma yöntemiyle çoğaltılan suretlerinin Ahmed Rızâ'nm hattıyla yazılmış olması ve nizâmnâmenin "Cemiyetin Esbâb-ı Teşekkülü ve Maksadı" bölümündeki fikirlerin onun daha sonra çeşitli yayın organlarında ileri sürdüğü fikirlerle benzerlikler göstermesi, örgütlenme ayrıntıları dışında pozitivist liderin bu belgenin hazırlanmasında en önemli rolü oynadığını ortaya koymaktadır. Literatürde bazan, İttihat ve Terakkî'nin ilk nizâmnâmesinin 1897'de yayımlanan Türkçe-Arapça nizâmnâme olduğu ileri sürülmekle birlikte bu iddia yanlıştır. Cemiyet teşekkül sebepleri olarak şu hususları dile getirmektedir: "Hükûmet-i haziranın adalet, müsavat, hürriyet gibi hukük-ı beşeriy-yeyi ihlâl eden ve bütün Osmanlılar terakkiden men' ile vatanı ecnebîyed-i tasallut ve iğtisabına düşüren usûl-i idaresini ıslah ve vatandaşlarımızı ikaz maksadıyla kadın ve erkek bilcümle Osmanlılar'dan mürekkeb teşekkül etmiştir." Nizâmnâmenin 6. maddesi gereğince cemiyetin bir başkanla dört üyeden oluşan bir idare heyeti olacak, merkezi İstanbul'da bulunacak; cemiyete giriş kooptasyon usulüne uygun gerçekleştirilecek ve girişte yemin edilecekti. Her ne kadar cemiyetin her üyesi cemiyetin maksadına uygun olmak şartıyla teklifte bulunma hakkına sahipse de örgüt içi iktidar idare meclisi elinde toplanıyordu. Cemiyet 1 Aralık 1895'te Paris'te Meşveret dergisini ve 7 Aralıkta Mechveref supplement français'yi resmî yayın organı olarak neşre başladı. Bu gelişmeler ve Ahmed Rızâ'nın etki alanının genişlemesiyle nizâmnâmenin İstanbul şubesini aynı zamanda örgütün merkezi olarak kabul etmesine rağmen 1896 Ocak ayında Paris şubesi resmen örgütün merkez şubesi haline geldi. Aynı dönemde cemiyet İstanbul'da çok sayıda bürokrat ve subayın katılımı ile faaliyet sahasını genişletti ve sultanın devrilmesi için girişimlerini yoğunlaştırdı. Yurt dışına kaçarak Fransa ve İngiltere'de temaslarda bulunan Mizancı Murad 1895 Aralık ayı sonunda Kahire'ye gitti ve şehirdeki İttihat ve Terakki Cemiyeti şubesinin faaliyetine hız kazandırdı. Bu döneme ait cemiyet ve Osmanlı arşiv belgeleri 1896 yılı itibariyle örgütün Paris, Cenevre, İstanbul ve Kahire merkezlerine ilâveten imparatorluk içinde AnKara, Beyrut, Edirne, Hama, Humus, Şam, Girit, Kastamonu, Limni, Ma'-mûretülazîz. Mersin, Rodos, Selanik, İzmir, Trabzon, Trablus (Suriye) ve Trablus-garp şubelerini kurduğunu, hukuken Osmanlı hâkimiyetinde olmakla birlikte fiilen Avusturya ve İngiliz yönetimi altındaki Bosna-Hersek, Kıbrıs, Romanya ve Bulgaristan'da Köstence, Filibe, Lom, Hacı-oğlupazarcığı, Rusçuk, Tutrakan, Varna, Vidin ve Yanbolu'da teşkilât oluşturduğunu teyit etmektedir. Bu geniş çaplı örgütlenme, aynı zamanda cemiyet içerisinde ilk Önemli fikir ayrılığı ve gruplaşmayı da beraberinde getirdi. Yurt dışında Paris ve Cenevre'de bulunan ve muhalefetlerini örgüt içinde Osmanlı İhtilâl Fırkası isimli bir hizip kurmaya kadar vardıran çok sayıda cemiyet mensubu Ahmed Rızâ'nın ihtilâl karşıtı siyasetine karşı çıktı ve bu yaklaşım yurt içindeki çok sayıda cemiyet mensup ve sempatizanın-ca da desteklendi. Bu şartlar altında Murad Bey, 1896 Temmuzunda cemiyetin yönetimini Ahmed Rızâ'dan almak amacıyla Avrupa'ya geri döndü. 1896 Kasımı ortalarında yapılan olağan üstü cemiyet toplantısı sonunda Hey'et-i Teftîş ve İcra kuruldu; bu heyetin yönetimine Murad Bey seçilirken diğer üyeliklerine Çürük-sulu Ahmed Bey, Dr. Nâzım. Şerafeddin Mağmûmî getirildi. Cemiyetin yayın organlarının kime ait olduğu konusundaki anlaşmazlık neticesinde Mîzan dergisinin cemiyet adına ve Mizancı Murad'ın denetimi altında bir yayın heyeti tarafından neşrine karar verildi; cemiyetin örgütsel yapısı önemli değişikliklere uğrarken yönetim de Mizancı Murad ile onu destekleyen ihtilâlci grubun eline geçti. Yurt dışında bu gelişmeler olurken İstanbul'daki örgüt bir askerî darbe gerçekleştirmek için faaliyetini yoğunlaştırdı ve bu konuda padişahın politikalarından memnun olmayan çoksayıda subay ve bürokratın desteğini almaya muvaffak oldu. Henüz Paris'te Ahmed Rızâ'nın yetkili olduğu sırada darbe planı Paris'e iletilerek onay alınmak istenmişse de Ahmed Rızâ projeye karşı çıkmış, bunun üzerine İstanbul merkezi kendisini örgütten ihraç etme kararını almıştı. Ancak bu karar uygulanmadan ve darbe girişimi başlatılmadan yapılan bir ihbar üzerine 1896 yılı Kasım ayı sonunda İstanbul teşkilâtı ele geçirilerek önde gelen isimleri sürgüne gönderildi. Aynı şekilde Mayıs 1897 sonlarında cemiyetin bir darbe örgütlemek niyetiyle Suriye'de kurduğu ve bölgede görevli çoksayıda memur ve subayın yanı sıra Selefi hareketinin önde gelenlerinin, Azm ve Geylânî ailelerinin ve Kâdiriyye tarikatı mensuplarının üye olduğu bir teşkilât ortaya çıkarılarak çökertildi cemiyetin nizâmnâmesinin Arapça'ya çevril ip Arapça ve Türkçe olarak neşri de Suriye'deki örgütlenmenin genişletilmesi amacıyla gerçekleştirilmiştir; Rauf Ahmed Bey'in İshak Sükûtî'ye gönderdiği 28 Mayıs 897 tarihli bir mektup bu nizamnamenin 1897 yılının ilk yarısında basıldığını teyit etmektedir. Bu iki gelişmenin ardından cemiyetin yurt içindeki faaliyetleri hissedilir derecede azaldı. 1897'de Girit adasında âsilerin isyanı neticesinde başlayan Osmanlı-Yunan savaşı ve Osmanlı muzafferiyetiyle bunun kamuoyunda yarattığı coşku, esasen örgüt içi gelişmeler sebebiyle zor durumda olan Murad Bey liderliğindeki İttihat ve Terakkî Ce-miyeti'nin durumunu iyice sarstı. Mecft-veret supplement français yazarlarından Aristidi Efendi'nin Ümid takma adıyla Girit'teki Rum âsileri savunan bir yazı yazmasından sonra cemiyet içinde başlayan kriz Ahmed Rızâ'nın ihracıyla sonuçlandı. Bu sırada gelişmelerden rahatsız olan Murad Bey Daşkanlıktan istifa ettiyse de Hey'et-i Teftîş ve İcra, idareyi üç kişilik yeni bir heyete tevdi etmekle beraber Murad Bey"i fahrî başkan olarak tanıdığını ilân etti. Bu arada Osmanlı hükümeti adına Ahmed Rızâ ve Mechveret supplement français aleyhine dava açılması, arkasından da Ahmed Celâleddin Paşa'nın muhalefet liderleriyle anlaşma yapmak üzere Cenevre ve Paris'e gönderilmesi cemiyet içindeki krizi daha da ağırlaştırdı. 20 Temmuz 1897 tarihinde Murad Bey İstanbul'a dönmeye razı oldu. İki gün sonra Paris Sefareti memlekete dönecek firârîlerin affedilecekleri yolunda bir tebliğ neşretti. Ardından İttihat ve Terakki Cemiyeti, Ahmed Ceiâleddin Paşa ile resmen anlaştı ve bunu bütün şubelerine duyurdu. İttihat ve Terakki" Ce-miyeti'ne göre bu bir "mütareke" idi ve Contrexeville şehrinde gerçekleştirildiğinden "Contrexeville mütarekesi" diye anılıyordu. Buna göre padişah gerekli reformları yapacak ve genel af ilân edilecek, cemiyet de bunlar gerçekleşinceye kadar her türlü neşriyat ve örgütsel faaliyeti durduracaktı. Başta Mısır şubesi olmak üzere itirazlara rağmen merkez, kararı uygulamaya koydu ve şubeler de buna uydu.
8 Eylül 1897 tarihinde kendilerine "şeref kurbanları" İsmi verilen, çoğunluğu yüksek okul talebesi yetmiş yedi kişinin Trabiusgarp vilâyetine gönderilmesi ve af beklentilerinin bu şekilde cevaplandırılması üzerine, aleyhine açılan davanın celselerindeki tutumu sebebiyle Jön Türk hareketi içerisindeki saygınlığı artan Ahmed Rızâ, 23 Eylül 1897'de Meşverefi İttihat ve Terakki Cemiyeti organı olarak yeniden neşre başladı ve Cenevre merkezinin İttihat ve Terakki Cemiyeti ile Jön Türk hareketi üzerindeki tekelini tanımadığını ilân etti. Cenevre merkezi de 1 Aralık 1897'da Osmanlı mecmuasını neşre ve yeniden örgütsel faaliyete başladı. Ahmed Rızâ, İshak Sükûtî idaresindeki Cenevre heyetiyle anlaşarakMeşve-ret'i tatil etti, bunun karşılığında Cenevre merkezi, pozitivist lideri Paris teşkilâtının sorumlusu ve Mechveret supplement français'mn editörü olarak tanıdı. 1898 başında Cenevre merkezi cemiyet reisliğinin ilga edildiğini, yalnızca İstanbul teşkilâtı reisinin dahilî örgütler nazarında böyle bir sıfat taşıdığını ilân etti. Buna ilâveten şubelere Cenevre merkezinden yeni şifreler tevdi edildi. Berlin şubesi kuruldu ve merkez yayın organının yanında Kürdistan ve Beberuhi mecmualarının cemiyet organları olarak neşrine karar verildi. Mart 1898'de Sadâ-yi Millet gazetesi İbrahim Temo'nun dolaylı editörlüğü altında Bükreş'te cemiyetin resmî yayın organı olarak çıkmaya başladı. Bu gelişmelerle Ahmed Rızâ'nın cemiyet üzerindeki "de facto" kontrolü sona erdi ve Cenevre heyeti konumunu sağlamlaştırdı. Ancak örgüt harcamalarının artması ve gerçekleştirilemeyen bir suikast girişimine yüklüce bir meblağın sar-fedilmesi üzerine 1898 yılı Nisan ayından itibaren cemiyetle saray temsilcileri arasında gizli pazarlıklar başlatıldı. Varılan bir anlaşma üzerine 5 Temmuz 1898 tarihli bir irade ile Trablus ve Fizan'daki cemiyet üyelerine, bundan sonra padişaha karşı hiçbir harekete girişmeyeceklerine dair yemin etmeleri şartıyla bulundukları yerlerde şerbetçe dolaşma hakkı bahşedildi. 20 Ağustos 1898'de Cenevre merkezinin üç lideri İshak Sükûtî. Abdullah Cevdet ve Tunalı Hilmi beylere bir daha muhalif neşriyatta bulunmamak üzere ve kaydıhayat şartıyla 12'şer lira aylık bağlandı. Bu gelişme kamuoyundan ve cemiyetin şubelerinden saklandı. 1899yılında İttihat ve Terakki Cemiyeti, davet edilmemesine rağmen Ahmed Rızâ'yı Lahey'deki Milletlerarası Barış Konferansı'na temsilci olarak gönderdi ve cemiyet ilk defa milletlerarası bir platformda görüşlerini dile getirme imkânı buldu. 1899 yazında saray bir defa daha cemiyet liderleriyle pazarlığa girişti; 26 Eylül 1899 tarihli bir irade ile İshak Sükûtî Roma. Abdullah Cevdet Viyana Sefareti doktorluğuna getirildi. Kısa süre sonra Tunalı Hilmi. Madrid Sefâreti'nde bir kitabet görevine tayin edildi. Bu gelişme cemiyeti malî açıdan rahatlattıysa da ülke içindeki taraftarları nezdindeki itibarını düşürdü. Av-rupa'da'bu olaylar gerçekleşirken cemiyetin Mısır şubesi yöneticileri şubeye ait matbaanın aidiyeti konusundaki bir anlaşmazlık yüzünden mahkemelik oldular ve bu anlaşmazlık aynı şubenin biri Hak, diğeri Hakk-ı Sarih ismiyle birbirini eleştiren iki gazete neşrine kadar vardı. Bütün bu gelişmeler ve Ahmed Rızâ ile Cenevre merkezi arasında yeniden ihtilâf zuhuru siyasî mahfillerde cemiyetin çökmekte olduğu kanaatini güçlendirdi. İshak Sükûtî tarafından cemiyetin idaresi Edhem Ruhi Bey'e, Osmanlı'nın editörlüğü de Nuri Ahmed Bey'e devredildiyse de örgüt içindeki herkes, Edhem Ruhi ve Nuri Ahmed'in yaşları ve tecrübeleri sebebiyle İshak Sükûtî'nin perde arkasından cemiyeti yönetmeye devam edeceğini düşünmekteydi. 1899 yılı Kasımında İsmail Kemal Bey'in ve aralık ayında Damad Mahmud Celâleddin Paşa ve oğulları Mehmed Sabahaddin ile Ahmed Lutful-lah beylerin Avrupa'ya firarları, Jön Türk hareketi ve İttihat ve Terakkî Cemiyeti'-nin faaliyetlerine yeni bir ivme kazandırdı. Söz konusu kişiler, gerçekanlamda cemiyete üye olmamalarına ve Nuri Ahmed Bey'in editörlük görevinde kalmasına rağmen yayın organının idaresini dolaylı olarak ellerine aldılar. Bu dönemde İttihat ve Terakkî Cemiyeti, Damad Mahmud Paşa ve İsmail Kemal gibi İngiliz taraftarı eski devlet adamlarının kullandıkları bir araç haline geldi ve örgütsel faaliyet yok denecek seviyeye indi. Ahmed Rızâ ve Dr. Nâzım liderliğindeki Paris teşkilâtı bağımsız hareket etmeye başladı. Cenevre'de kendilerine "icraatçılar" adı verilen ve evvelce cemiyet içinde önce Osmanlı İhtilâl Fırkası, daha sonra Osmanlı İttihat ve İcraat Şubesi adlarında hizipler oluşturmuş olan bazı üyeler İntikamcı Yeni Osmanlılar Cemiyeti, İstirdat Cemiyeti, İstikbâl-i Vatan. Millet Cem'iyyet-i Osmâniyyesi gibi yeni ve bağımsız örgütler kurmaya ve İnkı-lab, Vatan, İstikbal, Darbe, İntikam, Tokmak (mizah), İstirdat gibi yayın organlarını neşre başladılar. Balkan organizasyonu İbrahim Temo, Ali Fehmi, Mustafa Râgıb gibi liderlerin elinde gitgide bağımsız bir hüviyet kazandı. Mısır'da mücadele daha da kızıştı ve sonuçta Bahriyeli Rızâ Bey liderliğindeki kadro cemiyetten ayrılarak Şafak Osmanlı İttihat Cemiyeti adı altında yeni bir örgüt kurup Hak gazetesini bu örgüt adına neşre başladı. Bu durumda Damad Mahmud Paşa'nın oğullan, muhalefetin yeniden bir örgüt çatısı altında toplanması ve gayri müslim Osmanlılar'a ait muhalefet teşkilatlarıyla ittifak tesisi için ilk olarak Tunalı Hilmi'nin ortaya attığı bir kongre düzenlenmesi fikrini yeniden gündeme getirdiler. Damad Mahmud Paşa'nın oğullan ve İsmail Kemal'in girişimleriyle 4-9 Şubat 1902'de Paris'te yapılan kongre istenen birleşmeyi temin etmek yerine rejim değişikliğinin gerçekleştirilmesi sürecinde ecnebi müdahalesinin talep edilip edilmemesi hususundaki anlaşmazlık yüzünden birbirine tamamen muhalif iki grubun ortaya çıkmasına sebep oldu. Müdahale taraftarı olan Prens Sabahaddin ve İsmail Kemal, kongreye katılan ortak Daşnaktsutyun-Verakazmial Hınçakyan delegasyonu ve Rum temsilcilerinin desteğiyle kendi görüşlerine uygun bir karan oy çokluğu ile kabul ettirdiler. Bu karara şiddetle muhalefet eden Ahmed Rızâ ve taraftarlarıyla icraatçı örgütlerin temsilcileri yeni örgütlenmeye katılmayacaklarını ve kendi örgütlerini kuracaklarını bildirdiler. Kongreye İttihat ve Terakki Cemiyeti merkez yayın organı Osmanlı'nın editörü olarak katılan Nûrî Ahmed Bey de "adem-i müdâhale"yi savunan muhalefetten yana oy kullandı. Kongreden sonra Prens Sabahaddin- İsmail Kemal ikilisi, Osmanlı Hürriyetperveran Cemiyeti adında ve İngiliz desteğiyle darbe yapmayı amaçlayan bir Örgüt kurdular, Osmanlı'yı da bu yeni örgütün yayın organı olarak neşre başladılar. Ahmed Rızâ ve icraatçılar koalisyonu ise yeni bir örgüt kurma ve kendilerince neşredilen Türkçe gazeteleri tatil ederek Şûrâ-yı Ümmet adında yeni bir yayın organını Mechverel supplement français ve Kürdistan dergilerine ilâveten yayımlama karan aldı. Ahmed Rızâ ve icraatçılar arasındaki anlaşmazlık sebebiyle yeni cemiyete bir ad konamadı. Sabahaddin Bey ve arkadaşlarının darbe teşebbüslerinin başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Edhem Ruhi Bey. Osmanlı gazetesini Kahire'de Osmanlı İttihat ve Terakki" Cemiyeti adına yeniden neşrederek cemiyeti ihya etme girişiminde bulunduysada 15 Ağustos 1903 bu girişimi uzun süreli olmadı; bir müddet sonra Edhem Ruhi ve Abdullah Cevdet beylerin Osmanlı İttihat ve İnkılâp Cemiyeti adında yeni bir örgüt kurup Osman bu örgütün neşir organı haline getirmeleriyle 15 Temmuz 1904 esasen fiilen sona ermiş bulunan Osmanlı İttihat ve Terakkî Cemiyeti hukuken de ortadan kalkmış oldu. Ancak fikrî düzeyde Ahmed Rızâ ile icraatçılar koalisyonu eski örgütü devam ettirdi. Nitekim eski İttihat ve Terakkî Cemiyetİ'nİn üyelerinin hemen tamamı bu yeni örgütlenmeye ya doğrudan katılmışlar ya da destek vermişlerdir.
Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyeti (1906-1907). 1905 yazında Yûsuf İzzed-din'in Ahmed Rızâ ile icraatçılar ittifakına nakdî yardım yapmasına aracı olan Ba-hâeddin Şâkir'in önce tutuklanarak Erzincan'a sürülmesi, ardından Avrupa'ya firarı. Jön Türk hareketi ve söz konusu İttifakın tarihinde yeni bir dönem başlattı. Yûsuf İzzeddin ve eski serhafiye, yeni Jön Türk, Ahmed Celâleddin Paşa'nın da desteklerini alan Bahâeddin Şâkir, bütün Jön Türkler"! yeniden bir örgüt çatısı altında birleştirmek amacıyla çeşitli girişimler başlattıysa da Prens Sabahaddin ile olan müzakerelerin başarısızlıkla sonuçlanması ve Ahmed Celâleddin Paşa'ya duyulan kırgınlık sebebiyle faaliyetini Ahmed Rızâ ile icraatçılar arasındaki ittifakı yeniden örgütleme üzerine teksif etmek zorunda kaldı. Bahâeddin Şâkir'in Makedonya'da-ki Yunan komiteleri ve Vnatresna make-donsko-odrinska revolucionerna orga-nizacija Makedonya-Edirne Dahilî İhtilâlci Cemiyeti VMORO ile Daşnaktsutyun cemiyetleri programlan üzerine yaptığı çalışmalar sonunda 1906 yılı başında ittifak Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyeti adıyla yeniden örgütlendi ve faaliyetlerini yürütmek üzere idarî şubeler kurdu. Cemiyetin yeni nizâmnâmesi 19Û6'da Kahire'de basıldı. Bu düzenlemelerle hey'et-i merkeziyyenin yanı sıra umûr-ı dâhiliyye, umûr-ı hâriciyye, umûr-ı tahrîriyye ve umûr-ı hesâbiyye şubeleri kuruluyor ve bu şubelere mahsus mühürler hakkettirilerek bunların kendilerine ait işlefi bizzat tesviye etmelerine imkân veriliyordu. Şûrd Ümmet 1906 Ağustosundan itibaren, "Hükûmet-i meşruta ve ıslâhât-ı umûmiyye taraftarlarının vâsıta-i neşriy-yatıdır" cümlesi yerine. "Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyeti'nin vâsıta-i neşriyya-tıdır" ibaresini koydu ve daha sonra yayın politikası yeniden düzenlenerek (Aralık 1906) bir yayın planı dahilinde neşredilen ilk Jön Türk mecmuası olma özelliğini kazandı. Cemiyetin çalışmalarını kontrol için bir müfettişlik makamı tesis edildi; altı ay süreli olan ve yenilenebilen bu göreve 1908 İhtilâli gerçekleşinceye kadar Said Halim Paşa getirildi. Cemiyetin ilk merkez heyeti Mehmed Ali Halim Paşa ile Ahmed Rızâ, Bahâeddin Şâkir, Dr. Nâzım, Sâmipaşazâde Sezai beylerden teşekkül ederken Seyyid Kenan Bey de kâtip sıfatıyla görevi gereği üye olarak bu heyetin toplantılarına katıldı. 1907'de Nâzım Bey'in dahilî teşkilâtlanma için gönderilmesinin ardından HüsrevSâmi Bey (Kızıl-doğan) merkez heyeti üyeliğine getirildi. Merkezî teşkilâtın düzenlenmesinden sonra Bahâeddin Şâkir'in gayretleriyle yurt içi ve yurt dışı şubelerinin yeniden örgütlenmesi gerçekleştirildi. Bu çabalar neticesinde cemiyet yurt dışında Kızanlık, Dobriç, Filibe, Balçık, Burgaz, Vidin, Rusçuk, Şumnu, Köstence, Hanya, Lefkoşe, Larnaka, Och'amch'ire, Taşlıca şubeleriyle çeşitli muhabirlikler tesis etti; Mısır şubesini muhabirlik olarak yeniden düzenledi; Berlin ve Cambridge'de Alman ve İngiliz basınını takip için muhabirlikler kurdu; payitahtta bir merkezî şube ile çeşitli hücreler örgütledi; taşrada ise La-zistan (merkezi Trabzon), Lazistan harici (merkezi Of), İzmir, Diyarbekir şubeleriyle Musul, Beyrut ve Şam muhabirlikleri oluşturdu. Faaliyet, üye kaydı ve cemiyet yayın organlarıyla beyannâmelerinin yurt içinde dağıtılması üzerinde yoğunlaştırıldı. Cemiyetin yayın politikası değiştirilerek entelektüel tartışma yerine halkı galeyana getirici neşriyat yapılmasına karar verildi ve bilhassa beyannamelerle bu temalar işlendi. Her ne kadar Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile birleşmeden sonra gerçekleşmişse de haricî merkez-i umûmîye mensup üyenin girişimi ve Daşnaktsutyun, Teşebbüs-i Şahsî, Adem-i Merkeziyyet Cemiyeti ile diğer bazı tabela cemiyetlerinin iştirakiyle 27-29 Aralık 1907'de gerçekleştirilen Osmanlı Muhalifin Fırkaları Kongresi ile, katılımcı fırkalar kendi programlarına bağlı kalmakla beraber benimsenen ortak ihtilâl programı çerçevesinde istenilen amaçlara ulaşılana kadar eylem birliği yapmayı kabul ettiler.
Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyeti ile Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'nin birleşmesinden 1908 İhtilâli'ne kadar geçen dönemde Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyeti : 1903 Mürzteg programı ve tatbikatı sonrasında Makedonya'daki Osmanlı memur ve subayları yurt dışındaki Jön Türkler ile irtibatı arttırdılarsa da bölgede ciddi sayılabilecek bir teşkilât kurmaya muvaffak olamamışlardı. 190S yılından itibaren muhalifler faaliyetlerine hız verdiler ve Bursalı Mehmed Tâhir, Mustafa Rahmi (Arslan), Midhat Şükrü (Bleda). Edip Servet (Tor), Talât Bey (Paşa), Kâzım Nami (Duru), Hakkı Baha (Pars), Ömer Naci, Naki (Yücekök) ve İsmail Canbolat liderliğinde Hilâl Cemiyeti adını verdikleri bir Örgütlenmenin temelini 7 Eylül 1906 tarihinde attılar. Cemiyetin adı 18 Eylül 1906'da Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'ne çevrildi ve Talât Bey. İsmail Canbolat ve Mustafa Rahmi'den teşekkül eden bir "hey'et-i âliye" örgütün idaresini ele aldı. İlk nizâmnâme taslağı Mustafa Rahmi tarafından yapıldı, ancak daha sonra bu belge üzerinde ciddi değişikliklere gidildi. Avrupa'ya firar etmiş olan cemiyet kurucularından Ömer Naci Mayıs 1907, üyelerinden HüsrevSâmi ise Ağustos 1907 tarihinde Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyeti'ne katıldılar. Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile Osmanlı İttihat ve Terakkî Cemiyeti'nin birleşmesi konusunda yapılan ve sonuçsuz kalan ilk teşebbüslerin ardından Dr. Nâzım söz konusu ittifakı gerçekleştirmek için Atina'ya gönderildi, oradan Makedonya'daki Yunan komitelerinin yardımıyla 1907 Temmuzunda Yenice-i Var-dar ve Selânik'e ulaştı. Dr. Nâzım, ilk temaslarından sonra birleşmenin faydalan konusunda şüphe izhar ettiyse de daha sonra Paris merkezinin tasvibiyle 27 Eylül 1907'de İki cemiyetin birleşmesine ait belgeyi imzaladı. Buna göre yeni örgüt Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti ismini taşıyacak, merkezi Paris'te olan cemiyet bu yeni örgütün haricî merkez-i umûmîsi, merkezinin bulunduğu yer açıklanmayacak olan eski Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ise dahilî merkez-i umûmîsi haline gelecek ve otonom olmakla birlikte faaliyetlerini ortaklaşa sürdüreceklerdi. Bu ittifak cemiyetin ihtilâlcilik boyutunu büsbütün kuvvetlendirdi ve bilhassa askeri kadro içindeki örgütlenmenin hız kazanmasına sebep oldu. Daha sonraki belgeler dahilî merkez-i umûmî üyelerinin Talât Bey, Hafız Hakkı Bey (Paşa). İsmail Canbolat. Enver Bey(Paşa) ve Manyasîzâ-de Refik Bey olduğunu ortaya koymaktadır. Cemiyet gelişmelere hukukî zemin hazırlamak üzere yeni bir dahilî nizâmnâme hazırladı. Bahâeddin Şâkir'e ait evrak bu belgenin hazırlanmasında VMORO ve Daşnaktsutyun nizâmnâmelerinin ilham kaynağı olduğunu göstermektedir. Nizamnamenin 2. maddesi, "cins ve mezhep dâiyesiyle tefrika husulüne sâî bulunanların husûl-i amaline mâni olma"nın cemiyetin esas vazifelerinden biri olduğunu belirtmektedir ki bu husus, ilk defa bir Osmanlı örgütünün Osmanlıcılık ideolojisine muhalefet edenlere eylemle karşı konulacağını ilân etmesi bakımından önemlidir. Yeni nizâmnâme ayrıca cemiyetin ihtilâlci Karakterini de ortaya koymaktadır. Yeni düzenleme ile fedai şubeleri tesis edilirken nizâmnâmenin "Usûl-i Muhâkemât ve Mücâzât Faslı" bölümüyle cemiyetin yetkili organlarına, "bir şahsın vücûdunun vatanı veya cemiyeti tehlikeye sokması" durumunda bu şahsı mahkûm etme ve cezalandırma yetkisi veriliyordu. Ayrıca yemin şekli değiştirilerek ve çeşitli semboller kullanılarak yeni üyelerin etkilenmesi cihetine gidiliyordu. Nizâmnâme ile beraber cemiyet kendine Osmanlı Devleti armasına benzer bir arma da yaparak hükmî şahsiyetini ön plana çıkardı.
Cemiyet, aynı zamanda Makedonya'-daki müslüman çeteleri de kendi adına örgütleme çabası içine girdi ve Gemici Hasan, Martin Mustafa gibi önde gelen çete reisleriyle temasa geçti. Ege sahillerinde de çete faaliyeti başlatmak için Çakırcali (Çakıcı) Mehmed Efe ile temasa geçildiyse de bu girişimden olumlu bir sonuç alınamadı. Cemiyete mensup siyasî çetelerin eylemlerine ait bir program hazırlandı ve bu belge ile bu örgütlerin cemiyetin kontrolü altında siyasî çete faaliyetinde bulunmaları düzenlendi. Cemiyet Makedonya'yı faaliyet merkezi haline getirince bu bölgedeki çeşitli unsurlara mensup komite, cemiyet ve çetelerle temasa geçti ve bunların bir bölümüyle anlaşma zemini bulurken diğerlerini de gerçekleştireceği ihtilâl sırasında eylemlerini durdurmaları ve düvel-i muazzama temsilcilerine şikâyette bulunmamaları konusunda uyardı. Aynı dönemde cemiyet örgütlenmesine hız verdi, çok sayıda subay örgüte dahil olurken vurucu güç olarak fedai teşkilâtı kuvvetlendirildi. Buna ilâveten Terakki ve İttihat Cemiyeti Jandarma Teşkilâtı adlı bir diğer kuvvet oluşturuldu. Vurucu gücün yanı sı'ra on sekiz maddelik ayrı bir program çerçevesinde faaliyet gösteren ve cemiyete ait propaganda malzemesinin dağıtılması ve yardımların toplanmasıyla görevli sivillerden müteşekkil şehir hücreleri tesis edildi. Nisan 1908 tarihi itibariyle cemiyet Rumeli'de Edirne, Draç, İşkodra, Manastır, Selanik. Üsküp, Tiran ve Yanya'da. ayrıca altmış sekiz küçük merkezde, en önemlileri Ohri, Serez ve Tikveş'te olmak üzere teşkilât kurmuştu; Debre. Ergiri, Görice gibi bazı merkezlerdeki Arnavut Bashki-mi Cemiyeti şubeleri aynı zamanda Terakki ve İttihat Cemiyeti şubeleri olarak faaliyete geçmişlerdi. Bu dönemde Trab-lusgarp ve Kal'a-i Sultâniyye (Çanakkale) şubeleri kurulduysa da bunların ihtilâlde herhangi bir rolleri olmadı. Buna karşılık Dr. Nâzım ve Bursalı Mehmed Tâhir beylerin idaresi altındaki İzmir teşkilâtı, bölgedeki propaganda faaliyetinin yanı sıra Makedonya'daki bir karışıklık durumunda bölgeye gönderilecek Aydın vilâyeti redif taburları zâbitan ve efradının pek çoğunu cemiyete üye kaydetti, böylece ihtilâlin başarısında Önemli rol oynadı. Koço-Ulah (Aromenis) hareketinin liderleriyle anlaşarak bu unsura mensup çetelerin desteği temin edildiği gibi ihtilâlin son günlerinde VMORO'nun sol kanat liderleri ve Serez ile Isturumca çete teşkilâtı ör-gütleyicileri Jane Sandanski ve Khristo Çernopeev'nin desteğiyle cemiyete mensup subaylar liderliğinde karışık Türk, Arnavut, Makedon, Koço-Ulah çeteler çıkarıldı. Cemiyet örgütlenmesi sırasında üyelerinin önemli bir bölümü önce Osmanlı Hürriyet, ardından Terakki" ve İttihat Ce-miyeti'ne katılan. İtalyan obediyansına
bağlı Macedonİa Risorta ve Fransız obediyansına bağlı Veritas isimli mason localarından da büyük destek gördü. Bu dönemde Paris'ten gönderilen cemiyetin resmî organları dışında çok sayıda beyanname cemiyetin dağıtım şebekesi tarafından Edirne'den İşkodra'ya kadar olan bölgede dağıtılırken Manastır şubesi taş basması olarak Neyyir-i Hakikat adlı bir gazeteyi neşre başladı Osmanlı resmî belgeleri Ümİd, Avusturya kaynakları ise Hürriyet adıyla cemiyet tarafından neşredilen diğeryayın organlarına atıfta bulunuyorlarsa da Terakkî ve İttihat Cemiye-ti'ne ait belgeler bu konuda herhangi bir bilgi vermemektedir; bunların dergi değil beyanname olması ihtimali de göz ardı edilmemelidir.
Üye sayısının yalnız Makedonya'da 2000'i geçmesi üzerine Terakkî ve İttihat Cemiyeti eylem planları yapmaya başladı; 13 Mayıs 1908 tarihinde padişaha, biri dışında vekiller heyeti üyelerine ve Harbiye Nâzın Mehmed Rızâ Paşa'ya ayrı ayrı ihtarnameler göndererek Makedonya'da yeni reformlar yapılmasını amaçlayan İn-giliz-Rus tasarılarına karşı konulmaması halinde ihtilâli başlatacağı tehdidinde bulundu. 25 Mayıs 1908 tarihini taşıyan ve Makedonya'daki konsoloslara hitaben yazılan bir "lâyiha" ise 31 Mayıs günü bazı konsoloshanelere bırakılarak Makedonya'ya yönelik Rus- İngiliz girişimleri kınandı. Bu iki eylem cemiyetin varlığını açıkça ortaya koyunca saray ve hükümet derin bir soruşturma başlatma kararı aldı; bunun yanında VII. Edvvard ile II. Nikola'nın 9-12 Haziran tarihleri arasında gerçekleştirdikleri Reval mülakatının yarattığı heyecan, cemiyetin daha ileride gerçekleştirmeyi planladığı eylemlerini sahneye koymasına sebep oldu. Cemiyet fedaileri 11 Haziran 1908'de Selanik merkez kumandanı Ömer Nâzim'ın yaralanmasıyla başlayan bir dizi suikast girişimini icra ederken propaganda görevlileri çok sayıda beyannameyi dağıttılar. Haricî mer-kez-İ umûmî ise cemiyetin eylemleri konusunda Avrupa kamuoyunu kazanma faaliyetleri gerçekleştirdi. 26 Haziran günü cemiyet dahilî merkez-i umûmîsi, İstanbul'a davet edilen Enver Bey'e Tikveş'e giderek çeteye çıkmasını emretti; Kolağası Niyazi Bey'in kurduğu Resne Millî Ta-buru"nun 3 Temmuz günü dağa çıkmasıyla isyan artık dönülmez bir noktaya geldi. İhtilâlin yayıldığı ve mahallî görevlilerin gelişmelere karşı âciz kalmaya başladığı sırada saray bir yandan Anadolu'dan bölgeye redif taburları gönderme karan alırken diğer yandan daha evvel çeşitli Arnavut isyanlarının bastırılmasında önemli yararlılıkları görülen Şemsi Paşa'ya âsilere karşı harekete geçmesi emrini verdi. 7 Temmuz günü Manastırca gelen Şemsi Paşa cemiyetin fedailerinden Atıf (Kamçıl) Bey tarafından öldürüldü. Bu olayın ardından, daha önce haricî merkez-i umûmî ile muhabere ederek gereğinde yalnızca hükümet binalarına karşı ateşlenmek şartıyla top kullanma izni almış olan Manastır şubesi ihtilâlci eylemlerin denetimini ele alıp askerî isyan girişimlerini tırmandırma kararı aldı. 7 Temmuz akşamı Manastır şubesinin emriyle kurulan 120 kişilik Manastır çetesi. Kaymakam Selâhaddin ve Binbaşı Hasan Tosun beyler kumandasında Pirlepe'ye gitmek üzere yola çıkarıldı. Gerek bölgedeki mahallî birlikler, gerekse 14 Temmuz 1908 gününden itibaren Anadolu'dan Selanik Li-manı'na ulaşmaya başlayan redif taburları isyancı birliklerin üzerine gitmeyi reddettiler. Bu sırada cemiyet delegelerinin Bashkimi Cemiyeti ile çeşitli Tosk ve Geg Arnavut çeteleri ve Bektaşî liderleriyle yaptıkları görüşmeler sonunda bazı Arnavut silâhlı grup ve çeteleri harekete katılma kararı aldılar. Yine Firzovik'te, bölgede çalışan demiryolu görevlilerinin çocuklarına mahsus Aİman -Avusturya mektebinin talebeleri için düzenlenen bir pikniği protesto etmek amacıyla başlayan, daha sonra kan davalarının sona erdirilmesi yolunda karar alınması için uzatılan Arnavut toplantısı, bölgeye cemiyet tarafından gönderilen Bashkimi Cemiyeti liderlerinden Necib (Nexhib) Draga. Ferhad Draga ve Bayram (Bajram) Curri ile, Hüseyin Hilmi Paşa'nın emriyle topluluğu olay çıkmadan dağıtması için sevkedilen Miralay Galib (Pasinler) Bey'in çabalarıyla Kânûn-i Esâsî'nin yeniden tesisi için besa yemini verilmesini kararlaştırdı:20 Temmuz'da bu amaçla sadrazam ve şeyhülislâma telgraflar gönderildi. 21 Temmuz'-da dahilî merkez-i umûmî Rumeli'deki bütün şubelere, ihtilâlci hareketi başarıya ulaştırmak için elden gelen bütün gayretin gösterilmesini ve 23 Temmuz Perşembe gününe kadar sonuç alınması yolunda talimat vererek saray ve hükümetin direnmesi durumunda askerî birlikler ve gönüllülerden oluşacak bir ordunun 26 Temmuz günü İstanbul üzerine yürümek amacıyla harekete geçmesi için gerekli tedbirlerin alınmasını emretti. 21 Temmuz günü Ohri Millî Taburu Eyüb Sabri Bey, 22 Temmuz günü Grebene gönüllüleri Bekir Fikri kumandasında araziye çıkarıldı. Aynı günün gecesi Manastır şubesi Resne Millî Taburu, Manastır çetesi ve bunlara katılacak Arnavut Çerçiz Topulli ve Âdem Bey çetelerinden oluşan 2300 kişilik bir kuvvetle Manastır'a gelerek Tatar Osman Paşa'yı dağa kaldırma emrini verdi ve emir yerine getirildi. Aynı gece hükümet binalarına el koyan Manastır şubesi, bölgedeki mülkî âmirlere gönderdiği telgraflarla herkesin 23 Temmuz günü yeniden yürürlüğe konacak Kânûn-i Esâsî ahkâmına uygun hareket etmesi gerekliliğini duyurdu. 22 Temmuz günü Gevgili şubesinin gönderdiği telgrafla başlayan bir telgraf bombardımanı ile cemiyet şubeleri müfettiş-i umûmîye, sadâret ve saraya çok sayıda telgraf yollayarak Kânûn-i Esâsî'nin 26 Temmuz 1908 Pazar gününe kadar yeniden yürürlüğe konulmasını talep etti, 23 Temmuz'da Makedonya"daki şehir ve kasabalarda cemiyetin askerî ve sivil liderleri hürriyeti ilân ettiler. Aynı gün sâdır olan bir irade ile Kânûn-i Esâsî yeniden yürürlüğe konuldu ve cemiyet böylece rejimi değiştirmeye muvaffak oldu.
Türk tarihçiliği, genellikle cemiyetin 1908 İhtilâli sırasındaki faaliyetini bir blöf olarak ele almakta ve ihtilâlin başarısını II. Abdülhamid'in kuşkucu karakterine bağlamaktadır. Terakki ve İttihat Cemi-yeti'ne ait dokümanlar ve Osmanlı arşiv belgeleri ise bu iddianın doğru olmadığını, cemiyetin gayet iyi bir örgütlenme, propaganda ve eylem planını başarıyla uyguladığını göstermektedir. İhtilâlin son günü cemiyet yaklaşık 4000 silâhlı eylemciyi eyleme sokmuştur ki bu rakama Ma-kedonya'daki diğer cemiyet üye ve sempatizanları dahil değildir. Firzovik'te sayıları en az 20.000 olan silâhlı Arnavut cemiyeti ile VMORO'nun Serez ve Isturum-ca çete teşkilâtı, bütün Makedonya'da-ki Koço-Ulah çeteleri isyana ve cemiyete tam destek vermişlerdir. Anadolu'dan gelen redif taburları âsilere karşı yürümek bir yana onlara katılmışlar, Makedonya'-daki garnizonlar istisnasız hareketi destekleyeceklerini ilân etmişlerdir. Ayrıca yalnız Üçüncü Ordu'nun 70.000 civarındaki asker sayısı İstanbul ile bölge arasında bulunan Bir ve İkinci Ordu'nun asker sayısından daha fazlaydı. Öte yandan ihtilâl sonrasındaki coşkuyu bir halk hareketiyle karıştırarak 1908 İhtilâli'ni bir halk ayaklanması olarak sunmaya çalışan yeni bir tarihçilik cereyanı başlamışsa da bu iddianın da tarihî gerçekliği yansıtmaktan uzak olduğunu belirtmek gerekir.
23 Temmuz 1908 - 18 Aralık 1908 Tarihleri Arasında İttihat ve TerakUî Cemiyeti. İhtilâlden sonra tekrar İttihat ve Te-rakkî adını kullanmaya başlayan cemiyet, Meclis-i Meb'ûsan'ın yeniden toplandığı tarihe kadar tedricen azalma temayülü göstermekle birlikte her türlü siyasî ve içtimaî gelişmeye müdahale ve bir anlamda bir "comite de salut public" gibi hareket etti. Cemiyetin hukukî varlığının 1889 tarihli, cemiyetlerin ancak hükümet izni alındıktan sonra kurulabileceğini belirleyen irâde-i seniyye sebebiyle tartışmalı olması fiilî güç karşısında önemini kaybetti. Yine Hüseyin Hilmi Paşa'ya hükümet tarafından 24 Temmuz 1908 tarihinde sâdır olan irâde-i seniyye gereğince verilen bütün cemiyetlerin dağıtılması yolundaki emre cemiyet şiddetle muhalefet etti ve irade ile kurulmadığından irade ile dağılmayacağını duyurarak cemiyetin tüzel kişiliğinin tanınması için padişahı Selanik'te Beyaz Kule etrafındaki bahçeyi yeni merkez-i umûmî için cemiyete hibe etmeye davet etti. Bu çabasında başarıya ulaşması cemiyetin resmen tanınması anlamına geldiğinden konumu sağlamlaştı. Kendisini "cem'iyyet-i mukaddese" olarak ilân eden, çeşitli şehir ve kasabalarda ahaliye bağlılık belgeleri imzalattıran ve muhtelif bölgelere heyetler gönderen cemiyet, fiilî müdahalelerin yanı sıra hükümete de doğrudan emirler vermekten çekinmedi. Bu dönemde İttihat ve Terakkî Cemiyeti dahilî merkez-i umûmî üyeleri ve Dr. Nâzım ile Paris'ten yurda dönen Bahâeddin Şâkir beylerden müteşekkil bir heyet tarafından idare edildi. Aynı dönemde, Rumeli vilâyetleri istisna edilirse taşrada İttihat ve Terakkî Cemiyeti şubeleri genellikle eşrafla subay ve memurlar tarafından kuruldu, daha sonra Selanik merkezi tarafından tescil edildi. Musul Örneğinde olduğu gibi bazı vilâyetlerde eşraf birbirine rakip birden fazla İttihat ve Terakkî Cemiyeti tesis etti. Cemiyetin taşra teşkilâtını kontrol altına alması iki yıla yakın zaman aldı. Benzeri bir zorluk, cemiyetin fedai kadrosunun yasal bir örgüt haline gelmesi sonrasında frenlenmesi konusunda görüldü ki hemen hepsi subay olan bu kişiler cemiyet içinde icraatçı bir hizip olma özelliğini sürdürdüler. Bu kimseler tarafından Rumeli'de neşredilen Silâh, Süngü, Top gibi dergiler söz konusu hizbin aşırılıkları konusunda bir fikir vermektedir. 1909yılı sonu itibariyle cemiyet bütün imparatorlukta 850.000 üyeye sahip 360 şube tesisine muvaffak oldu. Cemiyet ayrıca "kadm şubesi," "ulemâ şubesi" gibi şubeler kurarak toplumdaki durumunu kuvvetlendirmeye çalışırken bir yandan da çeşitli meslekî örgütleri kendi denetimi altına almaya gayret ederek içtimaî hayatı da kontrol amacını güttü. Ancak bir süre sonra bu alandaki tekeli kırıldı. Cemiyetin 18 Ekim - 7 Kasım 1908 tarihleri arasında gerçekleştirdiği ilk yasal kongresi gizli olarak yapıldı ve merkez-i umûmî üyelerinin isimleri gizli tutuldu. Yeni merkez-i umûmî Hüseyin Kâzım Kadri, Midhat Şükrü, Hayri, Talât Bey, Ahmed Rızâ, Enver Bey, Habib Bey ve İpekli Hafız İbrahim Hakkı Bey'den teşekkül etti. 1908 Ekiminde cemiyet yeni bir siyasî program kaleme alarak bunu neşretti bu programda 1909rda bazı değişiklikler yapılmıştır. Programa göre cemiyet siyasî, iktisadî ve içtimaî sahalarda çeşitli düzenlemeler yapılmasını benimsiyordu. Yine bu kongrede nizâmnâme değiştirilerek yeni bir yapılanmaya gidildi. Buna göre cemiyetin organları umumi kongre, merkez-İ umûmî, vilâyât hey'et-i merkeziyyeleri, kaza ve nahiye hey'et-i merkeziyyeleri ve kulüplerdi.
18 Aralık 1908 - 30 Ekim 1918 Tarihleri Arasında İttihat ve Terakki Cemiyeti. Meclis-i Meb'ûsan'ın açılması ile cemiyetin siyasî hayat üzerindeki tekeli bir ölçüde kırıldıysa da mebusların hepsinin cemiyet listelerinden seçilmesi ve cemiyet ileri gelenlerinden pek çoğunun mebus olması sebebiyle dolaylı kontrol bu gelişme sonrasında da sürdü. 1909 kongresi, merkez-i umûmî âzalarının isimlerinin gizli tutulması geleneğine ve cemiyete girişteki yemin uygulamasına son verilmesi kararını aldı. Bu yıl aynı zamanda cemiyetle İttihat ve Terakkî Meclis-i Meb-'ûsan grubu (ki İttihat ve Terakkî belgelerinde "fırka" olarakzikredilmektedir) birbirinden ayrıldı; gerek cemiyet gerekse Meclis-i Meb'ûsan grubu için ayrı dahilî nizâmnâmeler yapıldı. Cemiyet yeni cemiyetler kanunu çerçevesinde örgütlendi ve 1910 yılında Şûrâ-yı Devlet tarafından "rnenâfi-i umûmiyyeye hadim" cemiyet olarak tescil edildi. Bu değişikliğe ve cemiyetin siyaset dışı kalacağı yolundaki taahhütlerine rağmen ne bu İkili yapı gerçek anlamda uygulamaya kondu, ne de cemiyetin merkezî hükümete ve taşradaki mülkî makamlara müdahaleleri sona erdi. Ancak 1908 seçimlerindeki büyük başarısına rağmen İttihat ve Terak-kî'nin siyasî alandaki tekelci davranışları kısa sürede kendi içinde bölünmelere, kendisinden yeni siyasî partilerin doğmasına ve mediste kendisine yönelik güçlü bir muhalefetin teşekkülüne sebep oldu. Otuzbir Mart Vak'asi, kısa bir müddet için cemiyetin iktidar üzerindeki belirgin kontrolüne ara verdiyse de isyanın bastırılması ve II. Abdülhamid'in hal'i (27 Nisan 1909) sonrasında cemiyet daha da kuvvetli bir siyasî aktör haline geldi. 31 Mart Vak'ası sırasında İttihat ve Terakkî teşkilâtı Hareket Ordusu ile gönüllü birliklerin teşekkülü ve payitahta nakillerinde de önemli rol oynadı. Gizli olarak icra edilen 1909 kongresiyle cemiyet elindeki yetkileri meclis grubuna devrettiğini ilân ettiyse de bu gerçekte kâğıt üzerinde kaldı. 1910 kongresi yedi üyelik bir merkez-i umûmî seçti. 1911 yılında İttihat ve Terakki içinde Hizb-i Cedîd ismiyle, Miralay Sâdık (Şehreküştü) Bey ve Abdülaziz Mecdi (Tolun) Efendi liderliğinde bir muhalif ve muhafazakâr grup ortaya çıktı; "Me-vâdd-ı Aşere" başlıklı bir bildiriyle cemiyet içinde yeni bir düzenleme yapılması çağrısında bulundu. Bu grubun önde gelen pek çok ismi daha sonra ya tasfiye edildi ya da muhalefet partilerine katıldı. Bu yıl yapılan ve İttihat ve Terakkî'nin ilk tartışmalı kongresi olan toplantı merkez-i umûmî âzalarının sayısını yediden 1327 (1911) kongresinde düzenlenen "Osmanlı ittihat vg Terakkî Cemiyeti'nin nizamnâmesi'nin kapağı on ikiye çıkardı. İttihat ve Terakkî'nin iktidar üzerindeki kontrolüne, bir paralel hükümet gibi çalışmasına ve 1912 seçimlerinde muhalifleri seçtirmemek için kullandığı yöntemlere gösterilen tepkiler sebebiyle, ayrıca cemiyet ve fırka tarafından desteklenen Said Paşa hükümetinin istifası ile İttihat ve Terakkî, Gazi Ahmed Muhtar ve Mehmed Kâmil Paşa hükümetleri döneminde muhalefete geçti, cemiyet liderleriyle cemiyeti destekleyen gazeteciler bu dönemde baskılara mâruz kaldı. Balkan Savaşı'nın yarattığı çöküntü ve Edirne'nin Bulgarlar'a teslim edileceği şayiaları üzerine İttihat ve Terakkî liderleri Babıâli'yi bastılar; Mehmed Kâmil Paşa'yı istifaya zorlayarak Mahmud Şevket Paşa sadâretinde yeni bir hükümet kurulmasını sağladılar (23 Ocak 1913!. Mahmud Şevket Paşa suikastı (11 Haziran 1913), İttihat ve Terakkî'nin ülkede muhalefeti sindirerek bir tek parti yönetimi kurmasına yol açtı, bu durum Mondros Mütarekesi sonrasına kadar devam etti. İttihat Terakkî bu süre içerisinde, 1914 yılında seçimlerin yapılmasına rağmen ülkeyi meclisi devre dışı bırakarak kavânîn-i muvakkate ile yönetti ve Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na girişi gibi hayatî kararlar aldı. 1913'te yapılan kongrede cemiyetin tamamıyla fırkaya tahvili benimsendi ve yeni bir program hazırlandı. Bu programa göre fırkanın bir reîs-i umûmîsi ve bir de vekîl-i umûmîsi olacaktı Bunun yanı sıra tek parti olmanın avantajlarını kullanan İttihat ve Terakkî, Teşkîlât-ı Mahsûsa adında paramiliter bir örgüt ve Türk Gücü Cemiyeti. Osmanlı Güç (daha sonra Genç) dernekleri gibi yine paramiliter gençlik örgütleri kurduğu gibi Kara Kemal Bey'in organizatörlüğü ile çok sayıda esnaf kuruluşunu kendine bağladı, kendisini desteklemeyen basını susturdu, esasen dolaylı kontrolü altında olan Türk ocaklarını ise fırka ideolojisini yayan bir kurum haline soktu.
İttihat ve Terakkî reislerinin Türkçü ve daha sonra Türk milliyetçisi fikirlerden derin bir biçimde etkilenmelerine rağmen cemiyet fırka Osmanlıcılık, Türkçülük ve ittihâd-ı İslâm gibi siyasetlerin hepsini devleti kurtarabilmek amacıyla eş zamanlı olarak uygulamış, bu anlamda tam bir pragmatizm örneği sergilemiştir. İktisadî sahada ise İttihat ve Terakkî, bilhassa Balkan savaşları sonrasında uygulamasına hız verilen "millî iktisat" siyasetiyle müslüman ve özellikle Türkler'den teşekkül eden yeni bir burjuvazi tesisine gayret göstermiştir.
1908 -1918 döneminde İttihat ve Te-rakkî Cemiyeti içinde Talat, Enver ve Cemal paşalar ön plana çıkmışsa da (aslında Türk tarihçiliği neredeyse bütün İttihat ve Terakkî Cemiyeti'ni bu üç liderin örgütü mesabesine İndirerek diğer pek çok önemli kişiyi, meselâ örgütleme ve uygulama alanında Bahâeddin Şakır ve Dr. Nâzım gibi liderlerin rolünü tamamen göz ardı etmektedir) cemiyet, 1908 öncesinde benimsediği hey'et-i merkeziyye merkez-i umûmî hâkimiyeti ilkesini bazı istisnaî durumlar haricinde muhafaza etmeye muvaffak olmuştur. Türk tarihçiliğinin genel olarak üç paşa arasındaki ihtilâfları abartma eğilimi içerisinde bulunması, cemiyet içi ve şahsî anlaşmazlıkların olduğundan fazla gösterilmesi sonucunu doğurmuştur. Aynı şekilde İttihat ve Terakkî üzerine sağlıklı tahliller yapabilmek için şahıslar üzerine yoğunlaşmak yerine merkez-İ umûmî kararlarını incelemek ve yorumlamak gerekmektedir.
I. Dünya Savaşı'na giriş, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Enver Paşa'nın liderliğindeki kanadının yarattığı bir fiilî durum sonunda gerçekleşmiş, bu olay İttihatçı kadro içinde önemli tartışmalara, nazır istifalarına sebep olmuşsa da bir örgütsel bölünme doğurmamış ve merkez-i umûmî genel siyasetler üzerindeki hâkimiyetini sürdürmüştür. İttihat ve Terakkî, ülkede her kuruma hâkim olduğu 1914-1918 yılları arasında savaş siyasetlerinin tesbit ve icrasında da birinci derecede rol oynamıştır.
İl. Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki kısa bir süre dışında paralel bir hükümet gibi çalışmış, Mahmud Şevket Paşa suikastının ardından bütünüyle bir tek parti iktidarı kurmuştur. Saray, II. Abdül-hamid'in hal'i sonrasında siyasette belirleyici rol oynayan bir kurum olmaktan çıkmış, Babıâli bürokrasisi önce dolaylı olarak, sonra doğrudan İttihat ve Terakkî hâkimiyeti altına girmiştir. İttihat ve Te-rakkî'nin kendini bir "vatan kurtarıcı" teşkilât olarak görmesi ve kendine muhalefeti vatan hainliğiyle eş tutması, II. Meşrutiyet döneminin iktidar-muhalefet ilişkilerinin sertleşmesine ve iktidar değişimlerinin seçim dışı yöntemlerle gerçekleşmesine sebep olduğu kadar daha sonra Türk siyasî hayatı üzerinde derin tesir icra edecek bir tek parti geleneğinin kurulması sonucunu doğurmuştur.
Mütareke Döneminde İttihat ve Terakkî. Mondros Mütarekesi'nden sonra İttihat ve Terakkî son kongresini 1 Kasım 1918 tarihinde topladı. Kongrenin üçüncü gününde İttihat ve Terakkî'nin bazı liderlerinin yurt dışına firarlarının gerçekleştiği haber alındı ve 5 Kasım 1918'de İttihat ve Terakkî Fırkası isminin tarihe karışması ve yeni bir fırkanın kurulması kararlaştırıldı. 11 Kasım 1918'de kurulan Teceddüt Fırkası, İttihat ve Terakkî'nin yerini aldı. İttihat ve Terakkî'nin nakit varlığının önemli bir bölümü bu fırkaya devredilirken Talat Paşa'nın istifası sonrasında kurulan İzzet Paşa kabinesinde dört İttihatçı nazır bulunduysa da bu hükümetin istifasının ardından İttihat ve Terakkî'nin ülke yönetimi üzerindeki etkisi önemli ölçüde azaldı. Eski İttihatçı mebuslar, Teceddüt Fırkası ve Mütareke'nin hemen öncesinde kurulan Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası bünyesinde varlıklarını sürdürdüler; Teceddüt Fırkası Meclis-i Meb'ûsan'da hâkim parti durumuna geldiyse de meclisin 31 Aralık 1918'de feshi, İttihat ve Terakkî'nin elindeki son iktidar kozunu da kaybetmesine sebep oldu. 5 Mayıs 1919 tarihli Meclis-i Vükelâ kararı ile Teceddüt Fırkası kapatıldı ve mal varlığına el konuldu. Bu arada Meclis-i Meb'usan beşinci şubesi, İttihat ve Terakkî reislerinin savaşa giriş ve savaş sırasında uygulanan siyasetlerini soruşturmaya başladı; firari durumdaki İttihat ve Terakkî liderleri dışındaki önde gelen üyeler sorgulandı. 8 Mart 1335 (1919) tarihli kararname ile kurulan Dîvân-ı Harb-i Örfî ise İttihatçı nazır, mebus ve sorumlu kâtipleri muhakeme etti. S Temmuz 1919'da İttihatçı liderler çeşitli cezalara çarptırıldı. Bu arada daha muhakeme devam ederken bazı önde gelen İttihatçılar Malta "ya sürgün edildi. Yurt dışındaki İttihatçı liderler örgütsel faaliyetlerini sürdürüp çeşitli cemiyetler kurdularsa da faaliyetlerinden ciddi sonuçlar alamadıkları gibi Millî Mü-cadele'yi bir İttihatçı harekete dönüştürme çabaları da sonuçsuz kaldı. Bu arada Enver Paşa"nın gayretleriyle 5-8 Eylül 1921 tarihinde Batum'da bir İttihat ve Terakkî kongresi toplanıp bu toplantının ciddi anlamda bir kongre olmadığı kesindir Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki varlığı iddia edilen üyelerini İttihat ve Terakki adı altında siyasî faaliyete davet ettiyse de bu çabadan bir sonuç alınamadı.
Her ne kadar Millî Mücadele'yi tamamıyla bir İttihatçı hareket olarak görmek mümkün değilse ve İttihatçı reislerin bu harekete el koyma girişimleri başarısızlıkla sonuçlanmışsa da bazı istisnalar dışında Müdâfaa-i Hukuk cemiyetlerini örgütleyenlerle kongreleri ve daha sonra Ankara'daki meclisi toplayan kadro eski İttihat ve Terakkî üyelerinden teşekkül etmiştir. Teceddüt Fırkası'nm yanı sıra yine İttihatçılar tarafından Mütareke'nin hemen öncesinde kurulan Karakol Cemiyeti, Millî Mücadele'nin başlatılmasında ve sürdürülmesinde eski Teşkîlât-ı Mahsûsa mensupları ile Kara Kemal Bey'in idaresi altındaki esnaf örgütlerinin de desteğiyle çok önemli rol oynamıştır. Bunun yanında iki hareket arasında bir ideolojik devamlılık da söz konusudur.
Yeni Rejim Döneminde İttihatçılar. Millî Mücadele sırasında yurt dışına kaçan İttihatçı liderlerin önde gelenleri Daş-naktsutyun Komitesi fedaileri ve Bolşevik kuvvetler tarafından Öldürüldüler Millî Mücadele'nin başarısından sonra yurda dönen İttihatçılar ise yeniden örgütlenme çabalarına başladılar. 1922yılındaeski Maliye nâzın Câvid Bey'in evinde toplanan İttihatçı liderler dokuz maddelik bir fırka programı hazırladılar. Daha sonra bazı İttihatçılar, 1924'te muhalefeti aynı çatı altında toplamaya gayret eden Terakkî-perver Cumhuriyet Fırkasının faaliyetlerinde önemli roller oynadılar. 1926 yılı Haziran ayında Mustafa Kemal Paşa'yı hedef alan bir suikast girişiminin ortaya çıkarıldığının ilân edilmesinin ardından 26 Haziran'da başlayan İzmir muhakemesinde bazıları eski İttihatçı olan on dört kişi idam cezasına çarptırıldı, bunlardan on ikisi 13-14Temmuz gecesi idam edildi; İttihat ve Terakkî esnaf teşkilâtı örgü-leyicisi Kara Kemal ile Abdülkadir beyler ise gıyaben idama mahkûm oldular. Geri kalan İttihatçı liderler. Terakkiperver Fırkası önde gelenleri ve diğer muhalifleriyle birlikte 1 Ağustos 1926 tarihinden itibaren Ankara İstiklâl Mahkemesi'nde muhakeme edildiler. Dr. Nâzım, Câvid, Hilmi ve Nail beyler 26 Ağustos 1926 günü idam edilirken öbür İttihatçılar değişik hapis cezalarına çarptırıldı. İzmir ve Ankara'daki muhakemeler bir anlamda İttihatçılığın da sonu oldu.
1922'den sonra İttihatçılar muhalefet cephesine katılmalarına rağmen ciddi sayılabilecek bir girişim gerçekleştirememislerdir. Ancak yeni rejimin önde gelen pek çok isminin eski İttihatçı kadro içinde yer almış olması ve bunların bir kısmının İttihatçilık'İa yeni rejim taraftarlığı arasında kararsız bir durumda kalması ciddi bir sorun oluşturmuştur. Bu da tercihini İttihatçılık yönünde kullanan ve daima potansiyel suçlular olarak görülen eski İttihat ve Terakkî mensuplarının tasfiyesinin en önemli sebebini teşkil etmiştir. İttihatçıların muhakemeleri, suikasttaki rollerinden ziyade 1908 öncesinden 1926 yılına kadar İttihat ve Terakkî'nin bütün faaliyetlerinin sorgulanmasına dönüşmüş ve bir siyasî tasfiye ile sonuçlanmıştır.
İttihat ve Terakkî'nin yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin siyasî hayatı ve bu yeni yapı içerisinde siyasî teamüllerin teşekkülü üzerindeki etkisi tartışılmaz olmakla birlikte bu cemiyet fırkanın çok uluslu bir devletin şartlan içinde doğmuş ve yine böylesine bir çerçevede faaliyette bulunmuş bir örgüt olduğunu da göz ardı etmemek, bu alanda aşın genellemelere gitmemek daha doğru olur.