Üretici | Gıda İle Etki Eden Maddeler
GIDA İLE TEMAS EDEN MADDELER
Göçü Ne Demektir
Göçünü Etkileyen Faktörler Nelerdir
Mevzuatı Neleri Kapsamaktadır
Malzeme Kullanımı Nasıl Olur
Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzeme Nedir?
Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzeme;
Gıda ile temas etmesi amaçlanan,
Gıda ile temas etmekte olan ya da bu amaç için üretilmiş,
Gıda ile temas etmesi ihtimali olan,
normal veya öngörülen kullanım koşullarında bileşenlerinin gıdaya geçmesi beklenen madde ve malzemeler olarak tanımlanmaktadır.
Üretilen gıdanın ve tüm hammaddelerinin üretimden satışa kadar temas ettiği tüm yüzeyler gıda ile temas eden madde olarak kabul edilir. Örneğin;
Gıdanın taşındığı kasalar/tanklar/variller
Üretimde kullanılan ve gıda ile temas eden tüm makine ekipman ve teçhizatlar
Satış sırasında gıdanın içine konduğu plastik veya karton kutu, alüminyum kâse gibi paketleme malzemeleri
Gıda muhafazasında kullanılan şişe, kutu, kapak, conta, lak
Gıdaların içine konulan promosyon malzemeleri (cipslerde oyun kartları vb.)
gibi tüm temas eden yüzeyler bu kapsamda değerlendirilir.
Gıda ile temas eden madde ve malzeme denildiğinde ilk akla gelenler gıdalarda ambalaj malzemesi ve paketleme malzemesi olarak kullanılan materyallerdir. Ancak tanımından da anlaşılacağı üzere gıda ile temas eden madde ve malzemeler bunlarla sınırlı değildir ve çok daha geniş bir kullanım alanını belirtmektedir. Gıda ile temas eden veya etmesi muhtemel her türlü materyal bu kapsamda değerlendirilir.
Gıda zinciri üzerinden bir örnek
Bir üretim hattını ele alırsak örneğin bir ekmek fırınında;
Unun konduğu çuvaldan mayanın ambalajına,
Yoğurma kazanından, pasa bezine ve ekmek üstünü çizen bıçağa,
Ekmeğin konduğu ambalaj materyali veya yerleştirildiği kasaya kadar tüm malzemeler gıdanın temas ettiği ve her temasında etkileşime girebileceği materyallerdir.
Bu materyaller birçok farklı maddeden meydana gelmektedir. Bu nedenle bu maddeler ve bu maddelerden oluşan materyaller gıda güvenliği açısından en az gıda kadar önemlidir. Bundan dolayıdır ki gıda ile temas eden madde ve malzemelerin tanımı oldukça geniş tutulmuştur.
Ekipmanlar ve Ambalaj Malzemesi Nasıl Olmalı
En bilinen gıda ile temas eden madde ve malzeme olan ambalaj malzemelerinin, farklı gıda türleri için kullanım amacına uygun olarak planlanması ve uygulanması gerekmektedir. Yukarıda belirtildiği gibi gıda ile temas eden her şeyin gıdaya olumlu veya olumsuz etkilerinin olacağını da her zaman göz önünde bulundurarak üretimden tüketiciye sunana kadarki süreçte kullanılan materyallerin bilinçli olarak seçilmesi, güvenli gıdanın üretilmesi ve üretildiği gibi tüketiciye ulaştırılması için önemli bir unsurdur.
Bu nedenle üretim hattında bulunan ve gıda ile temas eden tüm ekipman yüzeylerinin ve kullanılan ambalaj materyalinin, üretilmesi planlanan gıdaya uygun malzemeden yapılmış olması, üretici tarafından vaat edilen son kullanım tarihine kadar gıda güvenliği şartlarını karşılar nitelikte olması sağlanmalıdır.
Restoran, kafe, işyeri/okul yemekhaneleri gibi toplu tüketim noktaları; mandıra, unlu mamul üretim yerleri gibi üretim noktaları ve gıda fuar, şarküteri reyonları, pazar yerleri gibi satış noktalarında kullanılan tencere, tava, tepsi, tabak, çatal, bıçak, servis gereçlerinin de temas ettiği gıda ile etkileşebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.
Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzeme Neden Önemlidir?
Gıda, uygun olmaması durumunda temas eden yüzey ile etkileşime girebilmekte buda gıdanın güvenliği açısından risk teşkil etmektedir.
Gıda ile temas eden malzemeler yanlış seçildiğinde hem tüketicinin sağlığını hem de gıdanın kalitesini olumsuz etkileme ihtimali bulunmaktadır.
Bundan dolayı gıdanın üretimi sırasında temas ettiği tüm yüzeylerin ve kullanılan ambalaj malzemesinin gıdanın özelliklerine uygun seçilmesi kadar, üretildikten sonra depolama ve satış sırasındaki gıda ile temas ettirilen malzemeler ve depolama şartları da son derece önemlidir.
Ambalaj maddesi; mutlaka gıdanın özelliklerine uygun, üretici tarafından verilen raf ömrü süresince gıdayı dış etkenlerden koruyacak aynı zamanda kendine has özelliklerinin son kullanım tarihine kadar muhafazasını sağlayacak şekilde seçilmelidir.
Bununla birlikte ambalaj ve paketleme malzemelerinin üzerindeki baskı malzemelerinin gıda maddesine ulaşmasının engellenmesi için tedbirlerin alınması gereklidir. Ayrıca özellikle son kullanım tarihi ve parti numaralarının sonradan basılması nedeniyle bu aşamada mürekkebin dağılması ve bulaşma riski de önlenmelidir.
Ambalaj malzemem güvenli mi?
Ürettiğim gıdaya uygun mu?
Tüm kullanılan ambalaj materyalleri Türk Gıda Kodeksi gerekliliklerini karşılamalıdır. Bu sorumluluk gıda işletmecisine aittir.
Bu nedenle ambalaj malzemeleri tedariğinin yapıldığı işletmelerin Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığından kayıt numarası almış bir işletme olması ve mevzuata uygun üretim yaptığını gıda işletmecisine beyan etmesi gerekir.
Gıda maddelerinde olduğu gibi gıda ile temas eden madde ve malzemelerde de izlenebilirliğin sağlanması önemlidir ve buda gıda işletmecisinin sorumluluğundadır. Gıda ile temas eden madde malzemeyi üreten işletme, izlenebilirliği sağlamak için gerekli kayıtları tutmalı, kuralına uygun etiketleme yapmalıdır. Bu malzemeyi kullanan gıda işletmecileri de tuttuğu kayıtlarla izlenebilirliği sağlamalıdır.
Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzeme Türleri Nelerdir?
Gıda ile temas eden malzemeler bir çok farklı maddeden yapılmaktadır. En bilinenleri plastik, seramik, cam, metal, silikon, tekstil, kağıt, tahta şeklinde sıralanabilir. Bunun yanı sıra kılıf olarak kullanılan rejenere selüloz film, wakslar, mumsu maddeler çok yaygın kullanılmasalar da gıda ile temasta bulunan materyallerdendir.
Kullanılacak bu malzemelerin türleri ve özellikleri, üretilen gıdanın kalitesini ve güvenliğini son tüketim tarihine kadar korumayı sağlayacak teknolojik ihtiyaçları karşılamalıdır.
baskılı materyallerde boya
üretim ve seri numaralarının basıldığı mürekkepler bu tür ambalajlar için kontrol edilmesi gereken unsurlardır.
Ambalaj malzemeleri seçilirken gıdanın özellikleri ve kullanım koşulları dikkate alınmalıdır. Birden çok katmanı olan farklı bariyerlerle sınırlandırılmış ürünlerde (bir meyve suyu kutusunu düşündüğümüzde plastik, alüminyum, kâğıt ve mürekkep) gıda ile temas eden yüzey önemlidir.
Ürüne uygun materyal seçilmesi ve istenmeyen maddelerin geçişlerini hızlandıran faktörlerin kontrol altına alınması gıda ile temas eden malzemeden kaynaklı gıda güvenliği risklerini minimuma indirecektir. Bu nedenle hedeflenen raf ömrü boyunca gıdayı güvenle muhafaza edecek bir ambalaj seçimi ve üretimde uygun şartlarda gıda ile temas eden malzeme kullanımı, ürünün istenilen şekilde tüketiciye ulaşmasını sağlayacaktır.
Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzeme Göçü (Migrasyon) Ne Demektir?
Göç kelimesi özellikle plastik ambalaj maddeleri için kullanılan bir terim olup, plastiği oluşturan maddelerin çeşitli kullanım şartlarında gıda maddesine geçişini ifade etmektedir. Plastik malzemeler üretilirken birçok monomerler, katkı maddeleri ve renklendiriciler kullanılır.
Üretim sırasında ve daha sonra piyasada yapılan resmi kontrollerde kullanım amacına uygun olarak hangi tür gıda maddesi ile temas edecekse ona benzer bir gıda maddesi içerisinde bekletilir ve bu gıda maddesi daha sonra analiz edilerek gıdaya ne kadar göç olduğu tespit edilir ve üretim ve denetim bu göç miktarlarının resmi kabul edilen limitlerle karşılaştırılması ile yapılır.
Farklı kimyasallar için farklı göç limitleri vardır ve bunlar mevzuatla belirlenir. Üretilen plastik malzemenin ilgili mevzuat şartlarını taşıması gereklidir. Bu nedenle özellikle plastiklerde gıda maddesine uygun ambalaj seçimi çok önemlidir. Plastik, hangi tür gıda maddeleri için üretilmiş ise ona uygun kullanılmalıdır. Aksi t aktirde mevzuata uygun üretilmiş bile olsa bir plastik ambalaj malzemesi gıda güvenliğini riske atabilir. Eğer su veya ona benzer bir gıda maddesi için üretilen plastik şişe, yağ veya sirke ambalajlamada kullanılırsa; suya kabul edilemez düzeyde göç olmazken, plastikten yağa veya sirkeye istenmeyen bazı kimyasalların geçmesine sebep olunabilir.
Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzeme Göçünü Etkileyen Faktörler Nelerdir?
Plastikte göç başta olmak üzere gıda ile temas eden malzemelerde istenmeyen maddelerin gıdaya geçişini hızlandıran birçok etmen bulunmaktadır. Bu nedenle gıda ile temas edecek malzemeler seçilirken bu temel etmenler göz önünde bulundurulmalıdır.
İstenmeyen madde geçişini etkileyen faktörler şunlardır;
Gıdanın türü: Gıda maddesinin içeriği (yağlı veya asidik olması gibi)
Gıdanın yapısı: Kuru veya sıvı olması (kuru gıda daha az geçirgen iken sıvı gıda daha fazla geçirgen olabilir)
İstenmeyen maddenin yapısı: Materyalin türüne ve istenmeyen maddenin kimyasal yapısına göre geçirgenliği
Sıcaklık: Gıda ve materyal için kabul edilebilir sıcaklıktan çok daha yüksek veya çok daha düşük sıcaklıklara erişmesi,
Zaman : Gıdanın beklenenden uzun süre gıda ile temas eden materyal ile temas etmesi,
Yüzey alan: Gıda ile temas eden materyal yüzey alanı
Uygunsuz kullanım: Gıda ile temas eden materyalin amacı dışında kullanılması veya uygun şartlarda kullanılmaması
Bu geçişi etkileyen faktörlere dikkat edilmesi ve önleyici tedbirlerin alınması, gıda maddesine uygun gıda ile temas eden madde malzeme seçilmesi, raf ömrü süresince gıdanın bu açıdan güvenli kalmasını sağlayacaktır.
Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Mevzuatı Neleri Kapsamaktadır?
Gıda güvenliğinin sağlanması için gıda ile temas eden madde ve malzemeler de bazı yasal düzenlemelerle disiplin altına alınmıştır. Türk Gıda Kodeksi Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Yönetmeliği bu konudaki genel düzenlemeleri içermektedir. Ayrıca kâğıt, metal, cam malzemeler ve plastik üretiminde kullanılacak boyar maddeler için özel kuralları belirlemektedir.
Bu yönetmeliğe bağlı tebliğler için tıklayınız
Türk Gıda Kodeksi Rejenere Selüloz filmlerden üretilmiş, Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Tebliği
Türk Gıda Kodeksi Gıda ile Temas Eden Seramik Malzemeler Tebliği
Türk Gıda Kodeksi Gıda ile Temas Eden Plastik Madde ve Malzemeler Tebliği
Türk Gıda Kodeksi Gıda ile Temas Eden Plastik Madde ve Malzemelerin Bileşenlerinin Migrasyon Testinde Kullanılan Gıda Benzerleri Listesi Tebliği
Türk Gıda Kodeksi Belirli Epoksi Türevlerinin Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemelerde Kullanımının Kısıtlanması Hakkında Tebliğ
Türk Gıda Kodeksi Gıda ile Temas Eden Aktif ve Akıllı Madde ve Malzemelere Dair Tebliğ
Ayrıca bu tür ürün üreten işyerleri 5996 sayılı kanun kapsamında değerlendirilerek “Gıda İle Temas Eden Madde Ve Malzeme Üreten İşletmelerin Kayıt İşlemleri İle İyi Üretim Uygulamalarına Dair Yönetmelik” (detaylı bilgi için tıklayınız) ve “Gıda Hijyeni Yönetmeliği” kapsamında kayıt altına alınmakta ve kontrollü üretim yapmaları sağlanmaktadır. Bu tür malzemeler üreten işletmeler bu yasal düzenlemeler çerçevesinde üretim yapmalıdır.
Ayrıca gıda ile temas eden madde ve malzeme kullanan gıda işletmeleri de bu mevzuat hükümlerini karşılayan malzemeleri kullanmak zorundadır. Bu nedenle malzeme tedariği sırasında bu mevzuatta belirtilen genel ve özel kurallar dikkate alınmalıdır.
Gıda İle Temas Eden Madde Ve Malzeme Üreten İşletmelerin Kayıt İşlemleri İle İyi Üretim Uygulamalarına Dair Yönetmelik
Yönetmelikteki temel hükümler şöyledir;
Yönetmelik gıda ile temas eden madde ve malzemelerin üretim ve işleme aşamalarındaki kayıt işlemlerine ilişkin düzenlemeleri kapsar.
Gıda ile temas eden madde ve malzemelerin perakende aşamaları kayıt kapsamında değildir.
Gıda ile temas eden madde ve malzemeleri üreten işletmeci, aynı adreste birden fazla faaliyet göstermesi durumunda, tüm faaliyetlerde kullanılan alet ve ekipmanın toplam motor gücü otuz beygir gücünün üzerinde veya çalıştırdığı toplam personel sayısı on kişiden fazla ise çalıştırılması zorunlu olan personeli istihdam eder.
İşletmeci etkin ve kayıtları tutulan bir kalite güvence sistemi kurar, yürütür ve bu sistemin sürdürülebilirliğini sağlar.
İşletmeci etkin bir kalite kontrol sistemi kurar ve yürütür.
İşletmeci, son ürünün uygunluğu ve güvenilirliği ile ilgili olarak, üretim işlemleri ve formülasyonunu, teknik özelliklerini ve kalite kontrol sisteminin sonuçlarını da içeren yazılı veya elektronik formattaki uygun kayıt sistemini kurar ve yürütür. Yönetmeliğin tamamını görmek için tıklayınız.
Gıda ile temas eden madde ve malzemelerde dikkat edilecek hususlar nelerdir?
Gıdaların üretimi sırasında uygulanan işlemler ve hammaddeler kadar ambalajlama ve ambalaj materyali de gıda güvenliğini etkileyen faktörlerdendir. Gıda ile temas eden yüzeyler kimyasal ve mikrobiyolojik bulaşılara sebebiyet vermemelidir.
Ambalaj malzemesi kadar ambalajlama işlemi de gıda güvenliği açısından önemlidir.
Ambalajlama sırasında ekipmanda kullanılan mineral yağlardan meydana gelebilecek bulaşmalar göz önünde bulundurulmalı ve gereken önlemler alınmalıdır.
Ayrıca baskı mürekkebi kullanılması durumunda burada meydana gelebilecek bulaşmalar için de gerekli tedbirlere yer verilmelidir.
Kağıt, karton esaslı malzemeler
Bu malzemelerin doğasından gelen veya üretimi sırasında kullanılan bir çok kimyasal vardır ve bunlar geri dönüşümden elde edilen malzemelerde çok daha fazladır. Risk teşkil eden kimyasallar için bu tür ambalaj maddeleri için yasal limitler belirlenmiştir. Kullanılan malzemenin bu şartlarda üretilmiş olması gereklidir. En önemli ve riskli madde bu malzemeler için formaldehittir. Bu madde önemli kanser yapıcılar arasında yer almaktadır ve geri dönüşümlü kağıtlarda oranı yüksek olduğu için geri dönüşüm kağıtlarının gıda ile temas eden malzemelerde kullanımı yasaktır. Bu tür ambalaj malzemesi kullanılacaksa hammadde olarak geri dönüşüm malzemesi kullanılmadığından emin olunmalıdır. Bu konuda sadece meyve ve yumurta viyolleri için bir istisna bulunmaktadır.
Gıda ile temas eden materyallerde geri dönüşlü plastik kullanılamaz çünkü geri dönüşüm malzemelerinde kimyasal yük artmakta istenmeyen madde geçişleri de yoğunlaşmaktadır. Bu tür materyallerin tedarikinde yine geri dönüşüm malzemesi kullanılmadığına dikkat edilmelidir.
Tek kullanımlık kaplarda, folyo olarak, ayrıca iç ambalaj malzemesi şeklinde tek başına veya katmanlı olarak sıkça kullanılan bir maddedir. Aynı zamanda gıda üretiminde kullanılan makine yüzeylerinde de kullanılan bu metal içinde bir geçirgenlik limiti bulunmaktadır. Kullanılan malzemelerin bu yasal sınırlar içinde olması gerekir. Söz konusu geçirgenlik sıcaklık, zaman, temas eden yüzey alan, gıdanın türü ile doğrudan ilgilidir.
Alüminyum malzemelerin, asitli ve tuzlu gıdalarla temas ettirilmemesi ve sadece buzdolabı koşullarında kullanılması gerekmektedir. Bunun dışındaki kullanımlar alüminyumun gıdaya geçişini etkilediği için risk taşıyabilir. Bu husus mevzuatta “Alüminyum kaplar ve alüminyum folyo, kalay krom, lak gibi bir malzeme ile kaplanmamışsa, asitli ve tuzlu gıdalarda kullanılmamalıdır” şeklinde sınırlandırılmıştır ve bu uyarı etikette yer almak zorundadır.
Gıda ile temas eden madde malzeme kullanımı nasıl olmalıdır?
Gıda üretiminde kullanılan tüm makine ve ekipmanlar, ambalajlama ve paketleme malzemeleri bulaşma kaynağı olmamalıdır. Bulaşma riskine maruz kalmayacak şekilde kullanılmalı ve depolanmalıdır.
Alet ekipman kırık, çatlak, çizik olmamalı ve gerekli bakım ve temizliği periyodik olarak yapılmalıdır.
Bu konuda işletmede çalışanlara gerekli durumlarda gıda ile temas eden yüzeylerin temizliği ve dezenfeksiyonu, kullanım koşulları konusunda eğitim verilmelidir.
Bu tür materyallerin ve kullanımının “Gıdaların Hijyeni Yönetmeliği” şartlarını karşılaması gerekmektedir.
Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemelerde Kullanılan Semboller Nelerdir?
Gıda ambalajlarında yumurta ve meyve viyolleri hariç geri dönüşüm malzemesi kullanılamaz. Plastik malzemelerden de hangisinin tercih edileceği gıdanın türüne göre değişecektir. Gıda ile temas edecek olan plastiklerin üretiminde kullanılacak maddelerin Türk Gıda Kodeksi Gıda ile Temas Eden Plastik Madde ve Malzeme Tebliği’ne uygun olması gerekir.
Gıda ambalajı olarak kullanılan malzemeler gıda üreticisinin sorumluğundadır ve ürettiği gıdaya uygun malzeme kullanmalıdır. Sadece gıda üretimi veya sunumu için kullanılan malzemeler vardır tencere, tabak gibi onlarında gıda dışı kullanımı yoktur. Bu nedenle bahsedilen bu malzemelerin sembol veya “gıda ile temasa uygundur” ifadesi taşıması zorunluluk değildir. Ancak gıda ile temas eden madde ve malzeme eğer gıda ve gıda dışı amaçlarla kullanılabilecek bir ürün ise örneğin kavanoz o zaman bardak çatal işareti kullanılır. Böylece bu sembol özellikle malzemenin gıda dışında da kullanımı varsa gıda da kullanım için üretilip üretilmediğini anlamamıza yarar.
Diğer Ambalaj İşaretleri
Ambalaj maddesinin hammaddesinin tanınmasını sağlayacak bazı işaretlerde malzemenin üzerinde bulunmaktadır. Ancak bu işaretler o ambalajın gıdaya uygun olup olmadığına ait bilgi vermez.
Ambalajlama malzemelerinin geri dönüşümü ve içerikleri ile ilgili işaretler aşağıdaki gibidir.
Ambalaj üzerindeki "Yeşil Nokta", bu ambalajın geri kazanım sorumluluğunun, o ülkedeki Yeşil Nokta Örgütü Üyesi kuruluşa ait olduğunu anlatır. "Packaging Recovery Organisation Europa" yani "Avrupa Ambalaj Geri Kazanımı Örgütüne" ait olan bu işaret Avrupa'da 30 'u aşkın ülkede kullanılmaktadır. Yeşil Nokta Örgütünün Türkiye'de ki üyesi ÇEVKO vakfıdır. "Yeşil Nokta" işareti çeşitli renk ve boyutta kullanılabilmektedir.
Piyasaya süren bir firmanın ambalaj atıkları ile ilgili yükümlülüğünü Yetkilendirilmiş Kuruluşlarımızdan birisi olan ÇEVKO'ya devrettiğini gösteren logodur.
Piyasaya süren bir firmanın ambalaj atıkları ile ilgili yükümlülüğünü Yetkilendirilmiş Kuruluşlarımızdan birisi olan TÜKÇEV'e devrettiğini gösteren logodur.
Üzerinde bulunan ambalajın geri dönüşebilir malzemeden olduğunu gösterir.
Çevre ve Orman Bakanlığından piyasaya süren kod numarası alan işletmeler koduyla birlikte işareti gösterildiği şekli ile kullanabilir.
Ürünün geri dönüştürülmüş maddeden elde edildiğini gösterir.
Polietilen tereftalat malzemesinden imal edildiğini gösteren kod 1'dir.
Yüksek yoğunluklu polietilen malzemesinden imal edildiğini gösteren kod 2'dir.
Polivinil Klorür malzemesinden imal edildiğini gösteren kod 3'tür.
Düşük yoğunluklu polietilen malzemesinden imal edildiğini gösteren kod 4'tür
Polipropilen malzemesinden imal edildiğini gösteren kod 5'tir.
Polistiren malzemesinden imal edildiğini gösteren kod 6'dır.
Yukarıda saydığımız plastik malzemelerinin dışında bir malzemeden imal edildiğini gösteren kod 7 'dir
Kağıt/karton malzemesinden imal edildiğini gösteren kod numaraları 20,21,22…39 'dur.
Metal bir malzemeden imal edildiğini gösteren geri dönüşüm kod numaraları 40,41…49'dur.
Cam malzemeden imal edildiğini gösteren geri dönüşüm kod numaraları 70,71,72...79'dur.
Bu doküman Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti’nin mali desteğiyle üretilmiştir. Bu doküman içeriğinden sadece Anadolu Kalkınma Derneği sorumludur ve hiçbir şekilde Avrupa Birliği, Türkiye Cumhuriyeti veya Avrupa Birliği Bakanlığı’nın görüşlerini yansıttığı şeklinde yorumlanamaz.