Osmanlı Devleti’nde mahalle | Sosyalcim.org
Osmanlı Mahallesi az da olsa iç kaleden başlayıp dış kalede ve varoşlarda şekillenir. Ama özellikle 16. yy. başlarından itibaren şehirlere yerleşen nüfus oranın artmasından dolayı kaleler yerleşimi taşıyamaz hale gelmiş bunun bir sonucu olarakta yeni mahalleler ortaya çıkmıştır. Osmanlı mahalleleri umumiyetle 15–20 haneden ibarettir. Zaman zaman bu sayıdan küçük mahalleler olduğu gibi Konya’daki Türbe-i Celaliye Mahallesi örneğinde olduğu gibi 300 haneli mahallelerde mevcuttur. Bu mahallenin bu kadar kalabalık olmasının sebebi ise mahallenin avarız vergisinden muaf olmasıdır. (Osmanlıda her isteyen istediği mahalleye yerleşemez)
17. asırdan sonra nüfus itibariyle mahalleler iyice büyümüştür. Diğer taraftan Selçuklular ve devamı olan Osmanlılar bir şehri fethettikleri zaman orada bulanan ilk Türk sakinleri şehrin kenarına gelir ve orada yerleşirdi. Arkasından gelen ailelerde yerleşmiş halkın yanına evler yaparlar dolayısıyla hane sayısı 20–30 olduğunda halk içerisinde en varlıklı olan, toplumda saygınlığı olan kişiler ya da resmi görevliler bir mescit yaparlardı. Böylece mahalle doğmuş olurdu. Çünkü Osmanlı şehrinde mahallenin merkezi “mescittir.” Yeni gelenlerle birlikte ve nüfus arttıkça yine mevcut mahallenin yanına yeni evler kurulur. Böylelikle artan nüfusu mevcut mescit barındıramazsa bu kez yeni bir mescit mahallenin kenarına kurulur böylelikle büyük bir mahalle ya da mahalleler meydana gelir.
Mescitlerin mahalledeki önemini anlamak için tahrir defterlerinde mahalle isimlerine bakmak yeterlidir. Tahrir defterlerinde yer alan birçok mahallenin ismi mescit adını taşır, bunun yanında mescidin başına yaptıranın ismi akabinde ise mescit kelimesi mahalleyi tanımlar. Örneğin: Hacı Tahir Mescidi gibi.
Nitekim Niğde’nin Bor kazasının mahalle isimlerine baktığımızda %80nin mescitli bir takı taşıdığını görmekteyiz. Mahalleler fiziki durumlarına göre de isim alabilir. Kütahya’nın Simav ilçesinde yukarı orta ve aşağı olmak üzere 3 mahalle bulunmaktadır. Yine fiziki yapıya dayalı olarak Bayburt ve Sivas’ta olduğu gibi kalaardı mahallesi vardır. Bundan başka çok ilginç bir şekilde tarafımızdan tespit edildiğine göre Osmanlı ülkesinde 14–15 kadarda şehre küstü mahallesi bulunmaktadır. Halk arasında küsen insanların gidip yerleştiği mahalle olarak adlandırılmakla beraber gerçekte şehrin büyümesi sonucu fiziki yetersizliğinden ötürü genelde bir engelin ötesinde tepe veya derenin ötesinde kurulan mahallelerdir. Bursa, Afyon, Kütahya, Ankara, Antep gibi yerler buna örnektir. Bugünkü Akbank’ın olduğu yerde böyle mahallelere örnektir.(Küçük hamamın olduğu yer)
Umumiyetle müslimlerle gayri müslimlerin mahalleleri farklı yerlerdedir. Bunu tahrir defterlerinde görmek mümkündür. Ama Bayburt örneğinde olduğu gibi karışık mahalleler de vardır. Ayrıca aynı mesleğe mensup olanlarında oluşturduğu mahallelerde vardır. Özellikle debbağ hane mahallesi her şehirde vardır. Mahallelerde mescit merkezdir ve mahalle mescit etrafında şekillenir. Bazı mahallelerde mahalle kapısı da vardır. Mahallelere güvenlik açısından bu kapılardan girilir. Mahallenin lideri imamdır. (II. Mahmud döneminde muhtarlık sistemine geçilmiştir) İmam bütün mahalleden sorumludur. Osmanlıda mahalleli aynı mescitte bir araya gelen birbirlerini tanıyan birbirlerine karşı sorumlu olan birbirlerinin dertleriyle hem hal olan kişilerdir.
Her mahallenin bir sandığı vardır bu sandık yardım sandığıdır. Bu sandıkta toplanan paralar şayet mescit vakıf değilse imamın maaşı mescidin kandil, hasır masraflarına, artarsa mahalle fakirlerinden olup avarız vergisi veremeyen kişilere destek için kullanılırdı.
Mahalleli imamın liderliğinde birbirine karşı sorumluydu. Osmanlı mahallerinde her isteyen mahalleye gelip yerleşemezdi. İmamın onayından sonra yerleşilirdi. Bundan başka aynen köylerde olduğu gibi bir suç işlendiğinde bütün mahalle bundan sorumluydu. Dolayısıyla başta imam bütün mahalleli titiz davranır, suçlu varsa adalete teslim ederdi.
Eğer mahallede kötü kişiler varsa bu durum kadıya topluca şikâyet şeklinde olur bu kişilerin mahalleden atılması sağlanırdı ya da bu kişi veya kişilerin kapısına kırmızı boya çalınırdı. Mahalleli birbirine karşı sorumlu olduğu ve birlikte yaşadığı için mahallede ortak mahalle hamamı bulunmaktadır. Mahallenin hanımları özel olarak hazırlanır ve topluca hamama giderlerdi. Ayrıca mahallelerde mahalle kabadayısı vardır. Dışardan gelen gençler mahallede kolay kolay dolaşamazdı. Ortak kullanılan mahalle hamamının yanında mahallelinin ortak kullandığı fırını çeşmesi de bulunurdu. İşte bu noktada “mahalleli ne der” kavramı da önem arz etmektedir. Bunun bu kadar önem arz etmesi ise mahallelinin birbirine karşı sorumlu olması ve mahallelinin birbirini tanıması olarak ifade edilebilir.
Osmanlı Sokağı şüphesiz en eski zamanlardan beri var olmakla birlikte belgelerde pek geçmez. 17. asrın ortalarında Bayburt’un mahallelerinden bahsedilirken mahalle içinde bazı bölümlerden bahsedilir fakat sokağa değinilmez ama aynı asrın sonlarında Halep şehrinde önce mahalle isimlerinden bahsedilmiş daha sonra ise sokak isimlerine değinilmiştir. (Eskiden her sokak bir mahalledir.)
Osmanlı sokakları son derece dardır. Buna örnek olarak Germiyan Sokağı verilebilir. Bu sokaklarda iki araba yan yana geçemez. Ayrıca Osmanlı sokaklarında bugün Mardin örneğinde de oldu gibi çıkmaz sokaklar vardır.
Osmanlı şehirlerinde evler genelde 2 katlı olup arka tarafı bahçelidir. Ama durumları gereği Ermeni evleri daha görkemlidir. Osmanlı evleri yüksek duvarlarla çevrilidir. Buradaki amaç ise evdeki mahrem hayatı korumaktır. Sokaklar çok dar olmasına rağmen evlerin pencereleri birbirine bakmaz. Diğer taraftan bir ev diğerinin önünü kapatmazdı. Ev kapılarının üzerindeki tokmaklarda önemlidir. Kapı üzerinde iki çeşit tokmak bulunmaktaydı. Bunlardan birincisi tok ses veren ve erkeklerin kullandığı tokmak idi ikincisi ise ince bir ses veren ve bayanların kullandığı tokmak idi. Bu şekilde tokmak çalmasından kimin geldiği anlaşılır ve mahremiyet anlayışı çerçevesinde kapı ona göre açılırdı.