Türkiye de Adalete Erişim : - PDF
Download "Türkiye de Adalete Erişim :"
1 Türkiye de Adalete Erişim : Göstergeler ve Öneriler Yazar: Seda Kalem Berk
2 Türkiye de Adalete Erişim : Göstergeler ve Öneriler Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakf Demokratikle me Program Bankalar Cad. Minerva Han No: 2 Kat: 3 Karaköy 34420, İstanbul Tel: PBX Fax: Yazar: Seda Kalem Berk Yayıma Hazırlayan: Koray Özdil Düzelti: Elçin Gen Yapım: Myra Yayın Kimliği Tasarımı: Rauf Kösemen Uygulama: Gülderen Rençber Erbaş Koordinasyon: Sibel Doğan Üretim Koordinasyon: Nergis Korkmaz Basım Yeri: İmak Ofset Baskı Adedi: 500 TESEV YAYINLARI ISBN Copyright Haziran 2011 Bu yay n n tüm haklar sakl d r. Yay n n hiçbir bölümü Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakf n n (TESEV) izni olmadan elektronik veya mekanik (fotokopi, kay t veya bilgi depolama, vb.) yollarla ço alt lamaz. Bu yayında belirtilen görüşlerin tümü yazarlara aittir ve TESEV in kurumsal görüşleri ile kısmen veya tamamen örtüşmeyebilir. TESEV bu raporun yayımlanmasına katkılarından ötürü İsveç Uluslararası Kalkınma İşbirliği Ajansı na (Sida), Chrest Vakfı na, Açık Toplum Vakfı na ve TESEV Yüksek Danışma Kurulu na teşekkür eder.
3 İçindekiler SUNUŞ, 5 ÖNSÖZ, 7 GİRİŞ, 9 KAVRAMSAL TARTIŞMALARIN IŞIĞINDA ADALETE ERİŞİM, 13 TÜRKİYE DE ADALETE ERİŞİM: DURUM DEĞERLENDİRMESİ, 25 Adli Yardım, 28 Adli Yardım ve Mülteciler, 37 Adli Yardım ve Dezavantajlı Gruplar, 40 Adli Yardım ve Yoksulluk, 46 Bilgiye erişim, 50 Bilginin Yetersiz Dağılımı/Paylaşımı, 51 Bilginin Kasten Gizlenmesi, 54 Hukuki Jargonun Anlaşılmazlığı, 55 Hukuk Dilinin Resmi Dil Olması (Anadilde Hak Arama Sorunu), 56 Mahkemelerde Tercüme, 56 Elektronik Dava Açma, 71 DEĞERLENDİRME, 77 Yargı Reformu Stratejisi nde Adalete Erişim Başlığı Altında Ele Alınan Konular, 79 Diğer Konular ve Eksikler, 81 SONUÇ VE ÖNERİLER, 85 ÖZET: TEMEL TESPİTLER VE ÖNERİLER, 93 EKLER, 99 KAYNAKÇA, 104 YAZAR HAKKINDA, 113
4 4 Kutular Festus Okey Davasında Müdahillik Taleplerinin Neden Kabul Edilmediğine İlişkin GÖRÜŞ, 40 Seks İşçilerinin Adalete Erişim Tecrübelerine İlişkin GÖRÜŞ, 46 Ayrımcılık Gölgesinde Azınlıklar ve Adalete Erişim, 73
5 5 Sunuş Turgut Tarhanlı, İstanbul Bilgi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekanı ve İnsan Hakları Hukuku Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü Adalete erişim kavramının kullanımı, Türkiye hukuk literatüründe 2000 li yıllarda yaygınlık kazanmaya başladı. Bunun, hukuk ve politikayla bağlantılı birbirinden farklı nedenlerinin olduğu söylenebilir. Bu dönem, Türkiye nin Avrupa Birliği ne tam üye olmak üzere adaylığının kabul edildiği bir dönemdir. Bu bağlamda geliştirilecek adalet politikaları çerçevesinde, böyle bir olanağın da güçlü bir biçimde tanınmış olması, demokratik bir toplumda, herkesin ülkedeki adalet hizmetlerinden yaygın ve etkili bir şekilde yararlanmasının sağlanması amacı ışığında önem taşıyacaktır. Konunun diğer cephesi, daha hukuki bir alanda yer alır. Bu alana ilişkin temel konular, anayasalarda, temel hak ve hürriyetlerin korunması, hak arama hürriyeti, kanuni yargı yolu vb. başlıklar altında düzenlenir. Bu başlıklar, geleneksel olarak, modern hukuklardaki yargılama hukuku (ya da usul hukuku ) disiplininin inceleme alanına dahildir. Fakat geleneksel bir hukuk bakışıyla, yukarda aktardığım kavramlara anayasalarda yer verilmiş olsa bile, yargılama hukukunun teknik, şekli ve usule odaklı bakışının, bu konuya ilişkin uygulamalarda her zaman daha ön planda kaldığını ileri sürmek de mümkündür. İnsan hakları hukukunda, özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından sonraki gelişmelerle, adil yargılanma hakkı ve onunla bağlantılı diğer hakların tanınması ve korunması çabalarıyla, yargılama hukukunun geleneksel tanımının ve uygulama çerçevesinin bir anlamda kırıldığı söylenebilir. İnsan hakları hukuku bağlamında, bir hakkın tanınması, korunması, yerine getirilmesi ve gelişiminin gözetilmesi asıldır. Farklı işlevsel evreleri ifade eden bu ekseni, aslında bir kavramla açıklamak mümkündür: güçlendirme (empowerment). Bu, elbette hak öznesinin güçlendirilmesini ifade eden bir kavramdır. Diğer bir deyişle, bu durum, (gerçek ya da tüzel) bir hukuk kişisinin haklarının hukuk sayesinde korunmasındaki mantığın ifadesidir. Adalete erişim kavramının böyle bir güçlendirme anlayışı içinde temellendirilmesi, aynı zamanda, geleneksel usul hukukundan insan hakları hukukunun etkisi altındaki, yeniden tanımlanmış bir yargılama hukukuna geçişin de önemli hukuki, siyasi ve sosyal araçlarından birini oluşturacaktır. Seda Kalem Berk in, Türkiye de Adalete Erişim : Göstergeler ve Öneriler başlıklı bu çalışması, yukarda temas ettiğim o gelişim ve yeniden tanımlanma ekseninin tüm aşamalarını kapsayabilecek bir etki değerlendirmesinin analizi olarak da görülebilir. Bu karakteriyle, Türkiye deki hak arama hürriyeti nin kullanılma çevresi ve buna etki eden diğer faktörler ışığında, sosyal bilimler merceğinden bir analiz olduğunu da söyleyebilirim. Öte yandan bu çalışma, Türkiye de dünyaya göre daha geç başlayan ve sadece hukukçuların değil sosyal bilimcilerin de hukuku ilgilendiren alanlarda çalışmaya başlamasıyla kendini gösteren bir değişim açısından da örnek bir katkıdır. Yazar ın, Türkiye deki adalete erişim durumunu, Adli Yardım, Bilgiye Erişim, Mahkemelerde Tercüme ve Elektronik Dava Açma başlıklarının açtığı kesitler üzerinden incelemesi, bir anlamda, hak arama hürriyeti nin bugünün Türkiyesinde ve bugünün sosyal, ekonomik ve teknolojik gelişimini göz önünde tutan bir yaklaşımla irdelenmesidir. Bir başka ifadeyle, bu dört başlık, bugün Türkiye de hak arama hürriyeti ve onunla bağlantılı hakların
6 6 öznesi kabul edilecek kişilerin, bir hak öznesi olarak, bu konumlarının güçlendirilmesi bağlamında hangi mekanizma ve araçların tartışılması gerektiğine işaret ediyor. Çalışma, bu yanıyla, adalet reformu ya da yargı reformu olarak adlandırılan politika alanının, özellikle insan odaklı olma karakterinin de vurgulandığı, önemli yapısal unsurlarından birinin incelenmesi olarak okunmalıdır.
7 7 Önsöz Etyen Mahçupyan, TESEV Demokratikleşme Programı Türkiye kendisini demokratik diye tanımlamayı sürdürürken, aslında demokratik olmak için uğraşan bir ülke. Cumhuriyet in bir vesayet rejimi olarak yapısallaştığını yeni fark etmiş ve bunu değiştirebilecek farklı bir zihniyete doğru yeni yönlenmiş durumdayız. Demokrasi ile vesayet rejimi arasındaki en önemli fark ise, muhtemelen hukukun üstünlüğü kavramında cisimleşiyor. Bu kavram, bütün devlet kurumlarının ve bu arada yargının da hukuka tabi olmasını ve insanlığın evrensel hak ve özgürlük birikimini dikkate almasını gerektiriyor. Oysa Türkiye de yargı, darbe anayasalarının da verdiği imtiyazlı konum sayesinde kendisini hukukun tanımlayıcısı olarak görmekte Bu durum, demokrasiye yönelirken kritik adımlardan birinin yargı reformu olacağını ortaya koyuyor. Dolayısıyla TESEV in son dört yılda en yoğun olarak araştırma ürettiği alanlardan biri yargı oldu. Mithat Sancar öncülüğünde yürütülen çalışmalarda, önce yargıç ve savcıların, ardından da toplumun yargı sistemine ve işlevlerine bakmamızı sağlayan incelemeler yapıldı ve bunlar Mayıs 2009 da kitaplaştırılarak kamuoyuna tanıtıldı. Mart 2010 da ise, Meryem Erdal ın, farklı medya kuruluşlarının belirli dava süreçlerini haberleştirme biçimlerini ve yargıya yönelik genel yaklaşımlarını ele alan bir çalışması kamuoyuna sunuldu. Böylece yargı sistemi etrafındaki algılama sorunlarını irdeleme fırsatı yaratıldı. Ancak, yargı sisteminin demokratikleşmesi, bir reform siyasetinin hayata geçmesini ve bu siyasetin toplumla paylaşılmasını gerektiriyor. Söz konusu reformun iki ayağı olduğu söylenebilir: Biri, sistemin bütünü ve yargının konumu açısından bağımsızlık, tarafsızlık ve meşruiyet meselelerinin yeniden ele alınarak uluslararası normlara kavuşturulmasıdır. Bu bağlamda yürütme ile yargı arasındaki ilişkiler, yargının resmi ideoloji ile evrensel hukuk arasındaki yeri ve üst yargı kurumlarının nasıl bir seçim sistemine sahip olması gerektiği, başlıca sorun alanları olarak beliriyor. Mayıs 2010 da, Serap Yazıcı nın editörlüğünde yayımladığımız Yargısal Düğüm: Türkiye de Anayasa Reformuna İlişkin Değerlendirme ve Öneriler, başlıklı rapor, hükümetin yargı reformu projesinin de konusu olan bu meselelere demokratik evrensel kriterler açısından bakmış ve reformun yönü ve çerçevesine ilişkin anlamlı bir zemin oluşturmuştu. Yargının, sisteme ilişkin bir reform alanı olmasının yanında, vatandaşın adalet ihtiyacına cevap vermesi gereken bir mekanizma olarak da değişime ve yeni bir zihniyetle ele alınmaya ihtiyaç var. Seda Kalem Berk tarafından hazırlanan elinizdeki bu raporda, vatandaşların yargıdan temel talepleri arasında olan adalete erişim konusu kamuoyu gündemine getirilmeye çalışılıyor. Raporun birinci kısmında, adalete erişimin kavramsal arka planı tartışılıyor ve bu konu hakkında normatif bir çerçeve ve vatandaşların adalete erişimi için bir kaynak oluşturan uluslararası metinler inceleniyor. Raporun ikinci kısmında, Türkiye deki adalete erişim konusuyla ilgili mevcut durum şu dört başlıkta ele alınıyor: hukuki yardıma erişim, bilgiye erişim, çevirmenlik hizmetleri ve elektronik dava açma. Son kısımda ise, Adalet Bakanlığı tarafından hazırlanmış olan Yargı Reformu Stratejisi nde adalete erişim başlığının ele alınış biçimi eleştirel bir bakışla inceleniyor ve siyasa önerilerinde bulunuluyor. Böylece çağdaş bir yargı reformunun içermesi gereken temel unsurların kapsanmasına vesile olmayı ve kamuoyunun bilgilenme ve tartışma ihtiyacına bir nebze de olsa cevap verebilmeyi umuyoruz.
11 11 Giriş Adalete erişim üzerine yapılan çalışmalarda iki hususun altını çizmek önemli görünmektedir. İlki, adalete erişim dediğimiz zaman neyi anladığımızı belirlemek, ikincisi ise bu saptama doğrultusunda yapılacak araştırmalar üzerinden siyasa geliştirebilmektir. Türkiye de adalete erişim kavramsal olarak geç konuşulmaya başlanmış bir alan olmakla beraber, son yıllarda özellikle yargının işleyişine ilişkin olarak hayli önem kazanmıştır. Bu önem artışını, araştırmacıların ve sivil toplumun konuya yönelik ilgisindeki yükselişin yanı sıra, hükümetlerin geliştirdikleri siyasalarda konunun daha detaylı biçimde ele alınmasında da gözlemlemek mümkün. Adalete erişim etrafında gelişen kavramsal çerçevenin karmaşıklığına rağmen, Türkiye de konu üzerine yapılan çalışmalarda ve geliştirilen siyasalarda meseleye bazı temel hususlar çerçevesinde yaklaşıldığı görülmektedir. Örneğin, konuya yönelik artan ilgi, Türkiye de adalete erişimi çoğu zaman adli hizmetlere erişimle özdeşleştiren bir anlayış olarak ortaya çıkmaktadır. Adalet Bakanlığı nın dönemi için hazırladığı Stratejik Plan da adalete erişim, toplumun tüm kesimlerinin ihtiyaç duydukları adalete kolaylıkla ulaşabilmesi ve haklarını etkili bir şekilde arayabilmesi için devletin gerekli tüm imkânları sağlaması ve bu imkânların varlığını etkin bir şekilde tanıtması olarak tanımlanmaktadır. 1 Bu bağlamda, mahkeme- Türkiye de adalete erişim geç konuşulmaya başlanmış bir kavram. Konuya, son zamanlarda, hükümetler, sivil toplum ve araştırmacılar artan bir ilgi gösterse de yeterince kapsamlı ele alınmıyor. lerdeki uyuşmazlıkların makul sürede çözülmesi, tarafların yaptığı yargılama masraflarının kabul edilebilir düzeyde olması, basit uyuşmazlıkların yargı önüne getirilmeden etkin bir şekilde çözülmesi, yargılama usullerinin basitleştirilmesi, adli yardımın etkinleştirilmesi gibi meseleler, adalete erişim çerçevesinde değerlendirilmektedir. 2 Bu raporda, Türkiye nin adalete erişim açısından bulunduğu nokta, hem uluslararası örnekler, hem de belli başlı konularda ulusal düzlemdeki gelişmeler çerçevesinde incelenecektir. Bu kapsamda, öncelikle adalete erişimin kavramsal çerçevesi çizilmeye çalışılacak, daha sonra kavramın Türkiye de belli başlı alanlarda nasıl tezahür ettiğine bakılacaktır. Raporda, adalete erişimin uluslararası literatürde ele alındığı şekliyle Türkiye de nasıl karşılık bulduğu incelenecek ve bu konu özellikle Adalet Bakanlığı tarafından hazırlanan Yargı Reformu Stratejisi nin 3 başlıkları kapsamında değerlendirilecektir. Avrupa Birliği (AB) üyelik sürecinin bir parçası olarak Adalet Bakanlığı tarafından hazırlanan Yargı Reformu Stratejisi nin adalete erişim meselesi olarak 1 Adalet Bakanlığı Stratejik Planı, , <http://www.adalet.gov.tr/stratejikplan/ AdaletBakanlığıStratejikPlanı pdf>. Stratejik Plan, Adalet Bakanlığı tarafından 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu yla getirilen ve kamu idarelerinin kendilerine tahsis edilen kıt kaynakları stratejik önceliklere göre dağıtmaları, bu kaynakların kullanımında hesap verilebilirlik ve saydamlık ilkeleri üzerine kurulu bir sistem benimsemeleri prensibi üzerine geliştirilen yeni planlama anlayışı doğrultusunda hazırlanmıştır. 2 Adalet Bakanlığı Stratejik Planı, Adalet Bakanlığı, 2009, Yargı Reformu Stratejisi, <http://www.sgb.adalet.gov.tr/yrs/yargi%20 Reformu%20Stratejisi.pdf>.
12 öncelik tanıdığı konular, bu alanda geliştirilen siyasaların ve atılan adımların anlaşılmasına yarayacak bir çerçeve sunmaktadır. Bu kapsamda, raporun ilerleyen bölümlerinde, Yargı Reformu Stratejisi nde adalete erişim başlığı altında değerlendirilen konuların uygulamadaki tezahürleri üzerinden Türkiye de adalete erişime ilişkin bir durum değerlendirmesi yapılacaktır. Raporun son bölümünde ise, hem Yargı Reformu Stratejisi nde ele alınan önceliklerin uygulamada ne ölçüde gerçekleştirildiği değerlendirilecek, hem de bu durum tespiti ışığında ve Strateji de öne çıkarılan meselelerin ötesinde adalete erişim başlığı altında düşünülmesi gereken diğer konular çerçevesinde neler yapılabileceğine ilişkin öneriler sunulacaktır. Yargı Reformu Stratejisi nin yanı sıra, gene Adalet Bakanlığı tarafından dönemi için hazırlanan Stratejik Plan da, adalete erişim meselesini ele alış şekli itibariyle zaman zaman değerlendirmeye dahil edilecektir. 5 Bu şekilde, adalete erişimin görünen yüzlerini, siyasi irade tarafından getirilen düzenlemeler, geliştirilen siyasalar ve atılan adımlar çerçevesinde değerlendirmek mümkün olacaktır. Bu dört başlık altında aktarılan bilgiler ışığında, raporun son bölümünde önce ortaya konulan resme dair genel bir değerlendirme sunulacak, ardından adalete erişimdeki temel meselelere ilişkin bazı önerilerde bulunulacaktır. Bu çerçevede, öncelikle adalete erişimin hem bir kavram, hem bir toplumsal hareket, hem de siyasi bir felsefe olarak karmaşıklığı, bu mesele etrafında gerçekleşen teorik tartışmalara ve bu alanda gerçekleştirilen uluslararası/ulusal çalışmalara atıfla ortaya konulacaktır. Kavramsal arka planın sunulduğu bölümden sonra, Türkiye de adalete erişime dair durum değerlendirmesine geçilecektir. Bu bölümde, adalete erişim meseleleri, esasen Yargı Reformu Stratejisi nde Adalete Erişimin Kolaylaştırılması ana başlığı altında ele alınan konular üzerinden değerlendirilecektir. Yargı Reformu Stratejisi nde adalete erişim başlığı altında ele alınan konular şunlardır: 4 1. Adli yardımın etkinleştirilmesi; 2. Adli süreçlere ilişkin bilgiye erişimin kolaylaştırılması; 3. Mahkemelerdeki tercüme hizmetlerinin geliştirilmesi; 4. Elektronik ortamda dava açma çalışmalarının tamamlanması; 12 4 Burada dördüncü sırada yer alan başlık, Yargı Reformu Stratejisi nde üçüncü sırada yer almaktadır. Ancak ikinci başlık ile belgedeki son başlık olan mahkemelerdeki tercüme hizmetlerimin geliştirilmesi başlığı, raporun bütünlüğü açısından arka arkaya ele alınmıştır. 5 Bu belgede de Adalete erişim imkânlarının istenilen düzeyde olmaması, adalet sisteminin zayıf yönlerinden biri olarak tanımlanmış ve Adalete erişim imkânlarının artırılmasını ve etkin kullanımını sağlamak Adalet Bakanlığı nın stratejik amaç larından biri olarak ortaya konmuştur: Adalet Bakanlığı Stratejik Planı,
13 Kavramsal Tartışmaların Işığında Adalete Erişim
15 Kavramsal Tartışmaların Işığında Adalete Erişim 20. yüzyılın başları, hukuki şekilciliğe karşı başlatılan mücadelelere sahne olmuştur. Hukuki şekilcilik akımı, hukuku kesin bir bilim olarak görme eğilimi nedeniyle, yazılı kuralların doğru anlaşılmasını ve uygulanmasını vurgular. Aydınlanma nın bir ürünü olarak görülen bu eğilime, hâkimlerin karar alma süreçlerinde tarafsız ve eşit davrandıkları inancı eşlik eder. Bu nedenle hukuk, tarafsız, adil, eşit kararların verildiği ve bu kararların herkese aynı şekilde uygulandığı bir yapı olarak hayal edilir. Ancak, hukuka ilişkin olarak kurgulanan bu idealler, hukuki gerçekçilik hareketiyle 6 ciddi şekilde sorgulanmaya başlar. Bu akımın şekilci hukuk anlayışına karşı verdiği mücadelenin temelinde yatan kaygı, hukukun teoride vaat ettikleri ile pratikte başarabildikleri arasındaki uçurumdur. 7 Şekilci yaklaşımların, özellikle liberal hukuk anlayışı bağlamında hukukun toplumda var olan yapısal eşitsizliklerin üretimiyle ve devam ettirilmesiyle olan yakın ilgisini görmezden geldiği iddia edilir. Hukuk, bu yaklaşımlarda, herkes için adalet ve eşitlik vaat eden bir kurum olarak kurgulanır. Hukuki gerçekçilik hareketi ise, hukukun sosyal bir olgu olduğu düşüncesinden hareketle, kitaplardaki hukuk ile gerçek hayattaki hukuk arasındaki farkı ortaya koymanın önemine işaret eder. 8 Hukukun siyasetin ve ekonominin üzerinde olduğu fikrini reddeden hareket, tersine, hukuki karar alma süreçlerinin ve sonuçta alınan kararların hâkimlerin seçimlerini yansıttığını iddia eder. Bu noktadan hareketle, iyi bir hukukçunun herhangi bir davanın her iki tarafını da karşısındakini ikna edecek şekilde tartışabileceği kabul edildiği sürece, hiçbir hukuki kararın kaçınılmaz olmadığının ve her kararın bir şekilde hukuk dışı faktörlerden etkilenerek alındığının da kabul edilmesi gerektiğine inanılır. 9 Hukuki gerçekçilik hareketi, bu nedenle hukukun kitaplarda vaat ettiklerinden ziyade, gerçek yaşamdaki yansımalarının ve sonuçlarının anlaşılması gerektiğini vurgular. Hukuki gerçekçilik hareketi 1940 lara doğru hızını yitirmeye başlasa da, özellikle 1960 lı yıllarda benzer akımların aynı temelden yola çıktığı gözlemlenebilir. 10 Bu bağlamda, adalete 6 Hukuki gerçekçiliğin bir bakış açısı ya da okuldan ziyade bir hareket olarak değerlendirilmesi gerektiği, özellikle iddia edilen bir husus olmuştur. Bu iddianın gerisinde, hareketi oluşturanların hayli farklı pozisyonları temsil etmeleri yatar. Siyasi açıdan farklı duruşlara sahip hukuk profesörlerini bir araya getiren unsur, hareketin öncüsü kabul edilen Amerikalı Yüksek Mahkeme hâkimi Oliver Wendell Holmes un hukuki prensiplerden ziyade hukuki pratiklere yönelik ilgisidir. Milavonavic 2003, An Introduction to the Sociology of Law, Criminal Justice Press, Monsey, NY, s. 114; Friedrichs 2006, Law in Our Lives: An Introduction, Roxbury Publishing Company, California, s Oliver Wendell Holmes un ünlü sözleri hukukun varlıksal niteliği mantık değil, deneyim olmuştur tam da bu hususa işaret etmektedir. Holmes 1881, The Common Law, Little Brown, Boston. 8 Milavonavic Vago 2006, Law and Society, Prentice Hall, New Jersey. 10 Hukuki gerçekçilik hareketinin en belirgin takipçisi 1970 lerden sonra gelişen Eleştirel Hukuk Çalışmaları hareketidir. Bu hareketin takipçileri hukuki gerçekçiler gibi hukukun ve hukuki karar almanın değerlerden arındırılmış olduğu inancını reddederler. Marksist gelenekten de etkilenen hareket, bu anlamda hukuku hem toplumda var olan iktidar ilişkilerinin bir yansıması hem de bu ilişkilerin sağlamlaştırılmasının ve devam ettirilmesinin önemli bir aracı olarak görür. Vago 2006, s Bu bağlamda, özellikle 1960 lardan sonra hukukun gerek bir disiplin olarak gerekse bir anlamlar ve pratikler kümesi olarak siyaset gibi, ekonomi gibi diğer alanlardan bağımsız 15
16 erişim akımı hukuki gerçekçiliğin şekilciliğe karşı vermiş olduğu mücadelenin bir uzantısı olarak ortaya çıkar. Adalete erişim kavramının özellikle 1960 lardan sonra sıklıkla kullanılan bir kavram olması bu nedenle tesadüf değildir. Dönemin toplumsal ve siyasi çalkantıları, aynı zamanda uyuşmazlıkların da çeşitlenmesine neden olmuş ve bu bağlamda geleneksel adalet sisteminin mekanizmaları olan mahkemeler, yapılan başvuruların altından kalkamaz hale gelmiştir. Özellikle ABD de gözlemlenen bu durum, hem mahkemelere intikal eden uyuşmazlık sayısındaki artışın, hem de hukuk eliyle çözümlenmesi beklenen sorunların çeşitlenmesinin bir sonucu olarak değerlendirilmiştir. Bir diğer deyişle, mahkemelerin iş yükü, mahkemeye giden dosya sayısının artmasının yanı sıra, 1960 larla özdeşleştirilen yeni kimlikler, yeni değer yargıları, yeni yaşam tarzları sonucunda uyuşmazlıkların farklılaşması nedeniyle de artmıştır. 11 Bu bakımdan, adalete erişim akımının ortaya çıkışında özellikle yargının işleyişine ilişkin Hukuki taleplerin çoğalması ve hukuki meselelerin çeşitliliğinin artması sonucunda hukuk sisteminin beklentilere cevap verememesi, adalete erişim akımını ortaya çıkaran toplumsal gelişmelerden yalnızca biridir. olamayacağına ilişkin görüşler, Hukuk ve Toplum Çalışmaları adı verilen hareketin temelini oluşturmuştur. Hareketin takipçilerini birleştiren ortak duruş, hukukun yerinde incelenmesi ne verdikleri önemdir. Hareketin gelişimine ilişkin daha detaylı bir değerlendirme için bkz. Munger 1998, Mapping law and society, A. Sarat vd. (der.), Crossing Boundaries: Traditions and Transformations in Law and Society Research içinde, Northwestern University Press and American Bar Association, Evanston, s lardan sonra hukuka farklı yaklaşımların Türkçe kısa bir değerlendirmesi için bkz. Jahic, Galma ve Seda Kalem, 2009, Vatandaşın Gözünden Mahkemeler: Katılım, Tutumlar ve Güven, S. Kalem, S. (der.), Adalet Gözet: Yargı Sistemi Üzerine Bir İnceleme içinde, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul. aksaklıkların ve bu aksaklıkların hukuk sisteminin yararlanıcılarında yarattığı hayal kırıklıklarının rol oynadığını söylemek mümkündür. Ancak, hukuki taleplerin çoğalması ve hukuki meselelerin çeşitliliğinin artması sonucunda hukuk sisteminin beklentilere cevap verememesi, adalete erişim akımını ortaya çıkaran toplumsal gelişmelerden yalnızca biridir. Bu noktada klasik adalete erişim teorilerine dönmek, akımın gelişimini ve prensiplerinin dönüşümünü anlamak bakımından önemlidir. Adalete erişim, hem bir kavram hem de bir akım olarak ortaya çıktığı ilk dönemden itibaren farklılıklar göstermiş olsa da, klasik adalete erişim teorilerinin kavramın bugünkü kullanımları üzerinde hâlâ ciddi etkileri olduğu gözlemlenebilir. Bu etkilerden ilki, adalete erişim ile sosyal devlet ilkesi arasında kurulan ilişkidir. Bu anlayış, adalete erişimi, hakların eşit ve etkin bir şekilde dağıtılması ve kullanılmasıyla birlikte tahayyül eder. Buna göre, hukuka adalete erişim perspektifinden yaklaşmak, sadece sistemin girdileri olan hakların ve yetkilerin soyut bir şekilde ilan edilmesi ne değil, aynı zamanda sistemin çıktıları na da odaklanmayı gerektirir. Burada sistemin çıktılarından kasıt, bu hakların dağıtıldığı vatandaşların bu haklardan etkin şekilde faydalanmasıdır. 12 Bu nedenle, hakların herkes tarafından aynı etkinlikte kullanılmamasının gerisinde yatan sebepler, hukuk sisteminin kendi yetersizliklerinin ötesinde aranmaktadır. Cappelletti ve Garth, yaklaşık otuz yıl önce, adalete erişim ile sosyal devlet ilkesi arasındaki bu ilişkiyi ABD deki gelişmeler ışığında üç dalga üzerinden açıklamışlardır. Bu dalgaların ilki, 1965 yılında ABD de başlatılan ve yoksullara hukuki hizmet götüren kurumların iyileştirilmesini öngören bir mahalle hukuk bürosu programı (neighborhood law firm program) içermektedir. Diğer taraftan, ikinci dalga, hukuki temsili yoksullardan öteye taşımış ve çevreciler ya da tüketiciler gibi farklı çıkar Kalem 2010, Contested meanings-imagined Practices: Law at the Intersection of Mediation and Legal Profession; A Socio-Legal Study of the Juridical Field in Turkey, yayımlanmamış doktora tezi, The New School. 12 Macdonald 2003, Access to Justice in Scope, Scale, Ambitions, Foundation Paper, Law Society of Upper Canada, < lsuc.on.ca/media/convjune03_access.pdf>.
17 gruplarına yaymıştır lerdeki üçüncü dalgada ise, hukuki temsil mekanizmaları hareketin içindeki merkezi yerini kaybetmiş ve uyuşmazlık çözme mekanizmaları genel olarak ilgi görmeye başlamıştır. Yine bu dönemde, mahkemelere ve adli işlemlere alternatif olabilecek, daha az resmi mekanizmalar gündeme gelmiş ve bu alternatifler adalete erişim sürecinin önemli unsurları olarak değerlendirilmiştir. 13 Genel olarak sosyal devletlerde yoksulların, tüketicilerin ve benzer dezavantajlı veya örgütsüz grupların haklarının yakın dönemlerde hızla çoğaldığını, bu hakların etkinliğine ve uygulanabilirliğine ilişkin kaygıların ortaya çıktığını, mahkemelere ve diğer uyuşmazlık idaresi 14 mekanizmalarına erişimin artırılması için siyasi ve anayasal eşitlik prensibinin uygulandığını belirten yazarlar, bu nedenle ABD deki gelişmelerin diğer sosyal devletlerde de kronolojik olarak bire bir aynı çizgiyi takip etmesini beklemek mümkün olmasa da, dalga benzetmesini tanımlayan analizin tüm sosyal devletlerin adalete erişimle ilişkisini anlamlandırmakta faydalı olacağını iddia ederler Cappelletti 1981, Access to Justice and the Welfare State, European University Institute, Florence. 14 Uyuşmazlık idaresi kavramının orijinali dispute processing dir. Burada İngilizce processing kelimesinin Türkçe karşılığı olarak idare kelimesini kullanmak, yazarın çeviri girişimden öteye gitmemektedir. Ancak burada altı çizilmesi gereken önemli bir husus, Türkçe literatüre de uyuşmazlık çözümü olarak yerleşen dispute resolution kavramı yerine uyuşmazlıkların çözümünden ziyade idare edilmesini veya yönetilmesini öngören processing kavramının kullanılmasıdır. Bu bağlamda yabancı literatürde idare kavramına tekabül edebilecek processing veya management gibi farklı kavramların yanı sıra, doğrudan uyuşmazlıkların çıktılarına odaklanan outcome (netice/çıktı) kavramına da rastlanmaktadır. Sırasıyla bkz. Cartwright, Bliss, Marc Galanter ve Robert Kidder 1974, Introduction: Litigation and Dispute Processing, Law & Society Review, 9(1), s. 5-7; Merry 1979, Going to Court: Strategies of Dispute Management in an American Urban Neighborhood, Law & Society Review, 13(4), s ; Abel 1974, A Comparative Theory of Dispute Institutions in Society, Law & Society Review, 8(1). s Cappelletti Bu çerçevede, 1999 yılında Finlandiya nın Tampere şehrinde gerçekleştirilen Avrupa Konseyi toplantısı, adalete erişim kavramının akademik bir çalışma alanı olmanın ötesinde bir sosyal politika olarak da üye devletler arasında tartışılmaya başlanması bağlamında bir dönemeci temsil eder. Aslında bu tarihten önce ABD dışında bu alanda atılan belki de en önemli adım, Lord Woolf un 1996 yılında İngiltere ve Galler için hazırladığı Adalete Erişim Nihai Raporu dur ( Access to Justice Final Report ). Hukuk usulündeki ihtiyaçlara dikkat çeken bu rapor, getirdiği öneriler bakımından, İngiltere ve Galler hukukunun son asırdaki en önemli hukuk reformu olarak kabul edilmiştir. Rapor, İngiltere ve Galler için her ne kadar tarihi bir öneme sahipse de, uluslararası düzeydeki etkisi sınırlı olduğu için, Tampere toplantısında alınan kararlar dönemeç olarak değerlendirilmiştir. 16 Özellikle Kıta Avrupası devletleri, Anglo-Sakson dünyasındaki adalete erişim çalışmalarını ve siyasalarını geriden takip ettiğinden, Avrupa Konseyi, Avrupa da Adalete Daha İyi Erişim ( Better Access to Justice in Europe ) başlığıyla düzenlediği söz konusu toplantının final raporunda, üye devletlerin adli ve idari sistemleri arasındaki uyumsuzluktan ya da bu sistemlerin karmaşıklığından dolayı, bireylerin ve işletmelerin haklarını kullanmalarının engellenemeyeceği veya haklarının kullanımı konusunda cesaretlerinin kırılamayacağı na işaret eder. 17 Bu noktadan hareketle Konsey, adalete erişimin sağlanması için bilgilendirme kampanyası başlatılmasını ve üye devletlerin adli sistemleri arasındaki işbirliğine işaret eden kullanıcı kılavuzlarının dağıtılmasını öngörür. Konsey aynı zamanda, sınır ötesi anlaşmazlıklarda adli yardım, çok dilli formların kullanımına ilişkin asgari standartların oluşturulması ve alterna- 16 Access to Justice Final Report By the Right Honorable the Lord Woolf; master of the Rolls, Final Report to the Lord Chancellor on the civil justice system in England and Wales, <http://www.dca.gov.uk/civil/final/index.htm>. 17 Avrupa Konseyi Tampere Toplantısı Sonuçları [Tampere European Council 15 and 16 October 1999 Presidency Conclusions], <http:// htm>. 17
18 18 Adalete erişim ile sosyal devlet ilkesi arasındaki ilişkiyi salt resmi hukuk mekanizmalarının yetersizliği üzerinden anlamamak gerekir; çünkü bu ilişki kişilerin toplumsal kaynaklara erişiminde eşitsizliğe neden olan tüm yapısal ve tarihsel engelleri de ima eder. tif uyuşmazlık çözme mekanizmalarının geliştirilmesi konularında da önerilerde bulunur. 18 Bu gelişmelerde, adalete erişim ile sosyal devlet ilkesi arasında kurulan ilişkinin, salt resmi hukuk mekanizmalarının yetersizliği üzerinden değil, kişilerin toplumsal kaynaklara erişiminde eşitsizliğe neden olan tüm yapısal ve tarihsel engelleri ortadan kaldırma gereği üzerinden tahayyül edildiğini gözlemlemek mümkündür. Bu nedenledir ki, adalete erişim ile devletin yükümlülükleri arasında kurulan bu ilişkinin bir başka boyutunu da insan hakları çerçevesi oluşturmaktadır. Örneğin, adalete erişimin en önemli unsurlarından biri olarak görülen hukuki güçlenme (legal empowerment) kapsamında öne çıkan konulardan biri olan hukuki tanınma (legal recognition) konusu, aynı zamanda insan hakları kuramı ve pratiği çerçevesinde de önemli bir rol oynamaktadır. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi nin elli yılı aşkın bir süre önce 6. Madde sinde ilan ettiği herkesin her yerde hukuk önünde insan olarak kabul görme hakkına sahip olduğu prensibi, tam da bu hususa ilişkindir. 19 Bu çerçevede, insanların hukuk önünde tanınmaları, hukuki bir kimliğe sahip olmalarının sağlanması, sadece devletin vatandaşlarına karşı bir yükümlülüğü olarak değil, bir insan hakları meselesi olarak da adalete erişimle ilişkilendirilmiştir. Örneğin kimliksizlik sorunu, sadece bir hukuki güçsüz- 18 Avrupa Konseyi Tampere Toplantısı Sonuçları BM Kalkınma Programı 2008b, [United Nations Development Programme (UNDP)], Making the Law Work for Everyone, Report of the Commission on Legal Empowerment of the Poor Volume II Working Group Reports, <http://www. unrol.org/doc.aspx?n=making_the_law_work_ II.pdf>. lük sorunu olarak görülmemekte, adalete erişimin engellenmesi bağlamında bir insan hakları sorunu olarak düşünülmektedir. 20 Diğer yandan, insan hakları ihlallerine karşı uygun ve etkin şikâyet mekanizmaları olarak hizmet veren adli yollara erişim hakkı da, uluslararası insan hakları hukuku çerçevesinde tanımlanmış ve standartları belirlenmiş bir haktır. Bu anlamda, bu yollara başvuruyu engelleyebilecek tüm idari, sosyal, ekonomik ve kültürel engelleri ortadan kaldırmak, hatta bu mekanizmalara erişimi kolaylaştıracak bir kurumsal altyapı oluşturmak, devletlerin yükümlülüğü olarak tanımlanmaktadır. 21 Adalete erişimin devletin yükümlülükleri çerçevesinde bu kapsamda da hakların eşit ve etkin kullanımı bağlamında değerlendirilmesi, hiç kuşkusuz kavramın hukuk sisteminin işleyişindeki aksaklıklar üzerinden anlamlandırılmasının önemini azaltmamaktadır. Bilakis, klasik adalete erişim teorilerinin, bu ikisi arasındaki ilişkiye verdikleri önem nedeniyle adaletin sürekli olarak hukuk üzerinden tahayyül edilmesine yol açtıkları iddia edilmektedir. 22 Bir diğer deyişle, klasik yaklaşımlarda adalete erişim akımı çerçevesinde sözü geçen adaletin, hukuk ve hukuk sistemi üzerinden düşünülen bir adalet anlayışı olduğu öne sürülmektedir. Dolayısıyla, adalete erişim bir taraftan devletin vatandaşlarına karşı yükümlülüklerini eşit ve tarafsız biçimde yerine getirmesini öngörürken, diğer taraftan hukukun ancak herkese koruma ve fırsat 20 BM Kalkınma Programı 2008a, Making the Law Work for Everyone, Report of the Commission on Legal Empowerment of the Poor Volume I, <http://www.undp.org/publications/making_ the_law_work_for_everyone%20(final%20rpt). pdf>. 21 Amerika Ülkeleri İnsan Hakları Komisyonu 2007 [Inter-American Commission on Human Rights (IACHR)], Access to Justice as a Guarantee of Economic, Social and Cultural Rights. A Review of the Standards Adopted by the Inter-American System of Human Rights, OEA/Ser.L/V/II.129, <http://www.unhcr.org/refworld/ docid/477e3d062.html>. 22 Sandefur 2009, Access to Justice: Classical Approaches and New Directions, ed. R. Sandefur, Access to Justice. Sociology of Crime, Law and Deviance içinde, cilt 12.
19 eşitliği sağladığına ve adil ve tarafsız bir süreci garantilediğine 23 inanılırsa adaletin temelini oluşturabileceği inancından yola çıkarak, adaleti hukuk üzerinden tanımlama eğilimi göstermektedir. 24 Bu şekilde adli yardım, adil yargılanma hakkı, hukuki ihtiyaçlar, adli masraflar ve süreler gibi konular, sıklıkla adalete erişim meseleleri olarak gündeme getirilmiştir. Adaleti hukuk üzerinden, dolayısıyla adalete erişimi hukuk sisteminin işleyişi üzerinden değerlendirmek, belki de klasik teorilerin günümüz yaklaşımları üzerindeki en belirgin etkisidir. Bu bağlamda, adalete erişimin sıklıkla adli hizmetlerin kalitesi ve erişilebilirliği üzerinden düşünüldüğünü gözlemlemek mümkündür. 25 Adli mekanizmaların sadece yararlanıcıları için erişilebilir ve kullanılabilir olmasının yanı sıra, adli hizmetlerin kalitesinin de kullanıcıların memnuniyetini sağlayacak kadar yüksek olması gerektiği öne sürülmektedir. Bu noktada, adli masraflar, işlemlerin süresi ve hızı, süreç boyunca kullanılan dil ve kararların uygulanabilirliği, sistemin işleyişine ilişkin değerlendirmelerde öne çıkan meseleler olmuştur. 23 Klasik teorilerin günümüz yaklaşımları ve çalışmaları üzerindeki etkisini burada gözlemlemek mümkündür. BM Kalkınma Programı na bağlı görev yapan Yoksulların Hukuki Güçlendirilmesi Komisyonu nun (Commission on Legal Empowerment of the Poor) 2008 yılında yayımladığı Making the Law Work for Everyone isimli raporda tam da hukukun toplumun farklı kesimlerine erişilebilirlik ve hakların kullanımı anlamında eşit davranmaması durumunda, adalete erişimin gerçekleşmesinin mümkün olamayacağı vurgulanmaktadır. BM Kalkınma Programı 2008a, s Örneğin sosyal haklar alanında adalete erişimi etkileyebilecek meselelerin başında kişilerin mahkemelere erişimindeki ekonomik veya maddi engellerin geldiği iddia edilmektedir. Bu çerçevede, devlet bu engelleri ortadan kaldırmak ve kişilerin mahkemede haklarını etkin bir şekilde kullanmalarını sağlamakla yükümlü kabul edilmektedir. 25 Avrupa Adaletin Etkinliği Komisyonu [European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ)], Access to Justice in Europe, CEPEJ Studies No: 9, <https://wcd.coe.int/wcd/com.instranet. InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlo bget&instranetimage= &secmode=1&d ocid= &usage=2>. Adli yardım, tüm bu konular arasında, gerek klasik yaklaşımlar gerekse günümüz adalete erişim çalışmaları çerçevesinde en önemli meselelerden biri olmuştur. 26 Örneğin, BM Uyuşturucu ve Suç Ofisi nin (United Nations Office on Drugs and Crime UNODC), adalete erişim başlığı altında özellikle hukuki savunma ve destek konularını ele aldığı raporu, adalete erişim bağlamında bu hizmetlerin erişilebilirliğinin ve kalitesinin ne derece önemli olduğunu gözler önüne sermiştir. Avrupa Konseyi de, üye devletler arasında adli yardıma ilişkin asgari standartların oluşturulması konusunda tavsiyelerde bulunmuş; ayrıca Avrupa Komisyonu yla beraber, 11 Avrupa dilinde ve 44 Avrupa devletinde adli yardıma ilişkin pratik bilgiler sunan adli yardım bilgilendirme kâğıtları geliştirilmesine karar vermiştir. 27 Bazı araştırmacıların, adalete erişim akımının ortaya çıkışında yoksulların avukatlık hizmetlerine erişimlerinin sağlanması fikrinin yattığını öne sürmeleri de, adli yardım meselesinin akım içerisindeki hayati rolüne işaret etmektedir. Örneğin, adalete erişim çalışmalarının önemli isimlerinden biri olan Deborah L. Rhode, Access to Justice [Adalete Erişim] isimli kitabında, Amerikan adalet sisteminin en önemli hukuki prensiplerinden biri olan hukuk önünde eşitlik ilkesinin, aynı zamanda sistemin pratikte işleyişindeki aksaklıklardan dolayı en sık ihlal edilen ilke olduğu tespitinden yola çıkar. 28 Bu bağlamda, demokratik süreçlerin meşruiyeti için bir şart olarak görülen bu ilkenin, hukukun gündelik hayattaki eşitsiz ve taraflı uygulamaları 26 Avrupa Adaletin Etkinliği Komisyonu 2008, European Judicial Systems, Edition 2008 (2006 verileri): Efficiency and Quality of Justice, CEPEJ Studies No: 11, <http://www.coe.int/t/dghl/ cooperation/cepej/evaluation/default_en.asp>. 27 Bu kâğıtların tanıtımı, 2004 yılında Brüksel de gerçekleştirilen Bireyler için Adalete Daha İyi Erişime Doğru başlıklı konferansta yapılmıştır. Kişilere kendi ülkelerindeki adli yardım sistemi konusunda kolay anlaşabilecek pratik bilgiler sunmak amacında olan bu kâğıtlar, üye devletlere gönderilen ve bu ülkelerdeki adli yardım sistemine ilişkin sorular içeren bir ankete resmi kurumlar tarafından verilen cevaplar ışığında hazırlanmıştır. 28 Rhode 2004, Access to Justice, Oxford University Press, NY. 19
20 neticesinde yara aldığını ve bunun da en önemli göstergelerinden birinin insanların özellikle hukuk yargılaması sürecinde hukuki desteğe (legal assistance) erişim konusunda yaşadıkları güçlükler olduğunu iddia eder. 29 Rhode, aynı zamanda küresel olarak hukukun giderek daha fazla alanı kontrol etme eğilimi gösterdiğini ve bu durumla bağlantılı olarak hukuki hizmetlere etkin, kolay ve hızlı erişimin öneminin gitgide arttığını öne sürer. Rhode un bu tezi, Lawrence M. Friedman ın geliştirdiği topyekûn adalet (total justice) teziyle de bağlantılıdır. Friedman, hukukun toplumsal hayatın daha fazla alanını kontrol etmeye başlamasıyla beraber, toplumlarda genel bir adalet beklentisinin ortaya çıktığını iddia eder. Bu genel adalet beklentisi, zararların hukuk eliyle tazmin edilmesine ilişkin beklentilerle birleştiği zaman, ortaya bir topyekûn adalet talebinin çıktığını söyler. 30 Adli yardım faaliyetlerinin etkin bir şekilde işlemesini adalete erişimin bir gereği olarak değerlendirmek, hukuk önünde eşitlik prensibinin bir uzantısıdır. koşullarının sağlanmasının, adalete erişim kapsamında en az adli yardım hizmetine erişim kadar önem taşıdığı iddia edilmiştir. 31 Buradaki temel düşünce, kendisine karşı yapılan suçlamanın doğasından ve sebebinden haberdar edilmesi gereken kişinin avukat değil, suçlanan kişinin kendisi olduğu dur; bu anlamda da, savunmanın başarılı olmaması durumunda sonuçlarına katlanacak kişinin kendisi olmasından dolayı, savunma hakkının doğrudan suçlanan kişinin kendisine tanındığı ileri sürülmüştür. 32 Bu tartışmalarda öne çıkan husus, savunma hakkının ve dolayısıyla adalete erişimin, ekonomik zorluklar, hukuk sisteminin karmaşıklığı ve caydırıcılığı, hukuk dilinin anlaşılmazlığı, adli sürecin işleyişine ilişkin bilgi eksikliği ve/veya kişilerin adliyelere bulundukları yer itibariyle ulaşamamaları gibi nedenlerle engellenmemesi gerektiğidir. Bu çerçevede, klasik adalete erişim yaklaşımlarının sosyal devlet prensiplerine ve adaletin hukukla arasındaki neredeyse organik bağa verdikleri önemin, günümüz tartışmalarında da hâlâ belirleyici rol oynadığı görülmektedir Adalete erişim akımının ortaya çıktığı liberal demokratik bağlamlar göz önünde bulundurulduğunda, adli yardım faaliyetlerinin etkin bir şekilde işlemesini adalete erişimin bir gereği olarak değerlendirmenin, hukuk önünde eşitlik prensibinin bir uzantısı olduğunu görmek mümkündür. Hal böyle olunca, bu eşitlik prensibinin ve beraberinde adil yargılanma ilkesinin, adli yardım hizmetlerine etkin ve kolay erişimin sağlanmasının yanı sıra başka yollarla da garanti altına alınması, adalete erişime daha bütünsel yaklaşmak adına önem teşkil etmektedir. Sözgelimi, mahkeme önünde kendi kendilerini temsil etmeyi seçen ya da buna zorlanan kişilerin de adil yargılanma 29 Rhode bu çerçevede, bazı hukuk yargılamalarında boşanma gibi acil olarak görülmeyen durumlarda, yoksul kişilerin bir avukatın yardımından faydalanmak için 2 yıldan daha uzun süreler beklemek durumunda kaldıklarını belirtir. Rhode 2004, s Friedman 1985, Total Justice, Russell Sage Foundation, New York. 31 Owen, Charles L., Ronald W. Staudt ve Edward B. Pedwell 2002, Access to Justice: Meeting the Needs of Self-Represented Litigants, Pearson Custom Publishing, Boston. Örneğin Deborah L. Rhode, son çeyrek yüzyılda ABD de kendi kendilerini temsil eden insan sayısında artış olmasına rağmen, bu kişiler için temsil sürecini kolaylaştıracak mekanizmaların (bilgilendirici formlar, etkileşimli bilgisayar programları vb.) gelişimine ve yaygınlaşmasına esas köstek olanların, avukatsız hukuka erişim fikrine direnen avukatlar olduklarını iddia eder. Rhode 2004, s Tırnak içerisindeki alıntıların ilki, ABD Anayasası nın ceza yargılamasına ilişkin hakları düzenleyen Altıncı Düzenlemesi ndendir. İkinci alıntı ise, kendi kendini temsil hakkının Düzenleme de açıkça belirtilmemiş olsa da genel yapısı içerisinde ima edildiğini, bu nedenle de bu hakkın kişilere tanındığını ileri süren bir yorumdur. Owen vd., 2002, s Bkz. BM Kalkınma Programı 2004; Rubinson , A Theory of Access to Justice, The Journal of the Legal Profession, The University of Alabama School of Law, cilt 29; BM Kalkınma Programı 2008a. Adalete erişim akımının sosyal devlet prensibiyle olan ilişkisinin Türkçe değerlendirmesi için bkz. Özbek 2006, Sosyal Devletin Gereği: Adalete Erişim, Legal Medeni Usul, İcra ve İflas Hukuku Dergisi (MİHDER) 2006/2, s Makaleye aynı zamanda htm adresinden de erişilebilir.
TESEV DEMOKRAT KLEŞME PROGRAMI S YASA RAPORLARI SER S YARGI REFORMU 2 Türkİye de adalete erişim göstergeler ve öneriler SEDA KALEM BERK Türkiye de Adalete Erişim : Göstergeler ve Öneriler Yazar: Seda Kalem