Download "T.C GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ GÜZEL SANATLAR EĞİTİMİ ANABİLİM DALI MÜZİK ÖĞRETMENLİĞİ BİLİM DALI"
1 T.C GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ GÜZEL SANATLAR EĞİTİMİ ANABİLİM DALI MÜZİK ÖĞRETMENLİĞİ BİLİM DALI ORFF YAKLAŞIMINA DAYALI ETKİNLİKLERİN İLKÖĞRETİM BEŞİNCİ SINIF MÜZİK DERSİNDE UYGULANIŞI VE ÖĞRENCİLERİN MÜZİKSEL-RİTMİK ZEKA DÜZEYLERİ ÜZERİNE ETKİSİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Hazırlayan Esra YÜCESAN Tez Danışmanı Doç. Mehlika DÜNDAR Ankara 2008
2 i Eğitim Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğü ne: Esra Yücesan ın Orff Yaklaşımına Dayalı Etkinliklerin İlköğretim Beşinci Sınıf Müzik Dersinde Uygulanışı ve Öğrencilerin Müziksel-Ritmik Zeka Düzeylerine Etkisi başlıklı tezi..tarihinde, jürimiz tarafından, Güzel Sanatlar Eğitimi Anabilim Dalı Müzik Öğretmenliği Bilim Dalı nda Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir. Adı Soyadı İmza Üye (Tez Danışmanı): Üye : Üye :
3 ii TEZ BİLDİRİMİ Tez içindeki bütün bilgilerin etik davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada orijinal olmayan her türlü kaynağa eksiksiz atıf yapıldığını bildiririm. Esra YÜCESAN
4 iii ORFF YAKLAŞIMINA DAYALI ETKİNLİKLERİN İLKÖĞRETİM BEŞİNCİ SINIF MÜZİK DERSİNDE UYGULANIŞI VE ÖĞRENCİLERİN MÜZİKSEL- RİTMİK ZEKA DÜZEYLERİ ÜZERİNE ETKİSİ (Yüksek Lisans Tezi) Esra YÜCESAN GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ 2008 ANKARA ÖZET Bu araştırmada, Orff Yaklaşımı na dayalı etkinliklerin, ilköğretim beşinci sınıf derslerinde uygulanışının, öğrencilerin müziksel-ritmik zeka düzeylerine etkisi incelenmiştir. Araştırma, Bayburt İli Aydıntepe İlçesi Şehit Erdal Eraslan İlköğretim Okulu, 20 kişiden oluşan beşinci sınıf öğrencileri üzerinde yapılmıştır. Araştırmada öğrencilerin çoklu zeka düzeylerini ölçmek için 1992 yılında Sue Teele tarafından geliştirilen TIMI (Teele Inventory of Multiple Intelligences), Teele Çoklu Zeka Testi kullanılmıştır. Araştırmada, elde edilen verilerin istatistiksel analizi SPSS (Statistical Package for Social Science) paket programı kullanılarak gerçekleştirilmiş ve sayısal veriler oluşturulmuştur.
5 iv Araştırma 20 öğrenciden oluşan (Şehit Erdal Eraslan İlköğretim Okulu beşinci sınıf öğrencileri) deney grubu ile sürdürülmüştür. Altı hafta süren çalışmada, deney grubuyla işlenen müzik derslerinde yaparak-yaşayarak öğrenme temelli öğretim yaklaşımı olan ve ritim eğitimini ve doğaçlamayı esas alarak kendini yapılandıran Orff Yaklaşımına dayalı ders etkinlikleri uygulanmıştır. Araştırma sonucunda, Orff Yaklaşımına dayalı etkinliklerle müzik derslerinin işlendiği deney grubu öğrencilerinin müziksel-ritmik zekalarının gelişimi açısından, grup lehine anlamlı farklılık olduğu saptanmıştır. Bilim Kodu : Güzel Sanatlar Eğitimi Anabilim Dalı Müzik Öğretmenliği Bilim Dalı Anahtar Kelimeler : Orff Yaklaşımı, Müziksel Ritmik Zeka Sayfa Adeti : 93 Tez Yöneticisi : Doç. Mehlika DÜNDAR
6 v PRACTISING THE ACTIVITIES BASED ON ORFF APROACH FOR MUSIC LESSON AT PRIMARY SCHOOL FIFTH CLASS AND ITS EFFECT ON THE LEVEL OF THE STUDENTS' MUSICAL-RHYTMIC INTELLIGENCES ( Master's Thesis) Esra YÜCESAN GAZİ UNIVERSITY INSTITUTE OF EDUCATIONAL SCIENSES 2008-ANKARA ABSTRACT In this researh, how the students' musical-rhytmic inteligences are affected from the practising the activities based on ORFF Aproach for primary school fifth class courses was searched. The research was carried on the fifth class students (containing 20 students) from Aydıntepe Şehit Erdal Eraslan Primary School in Bayburt. In this research, Teele Inventory of Multiple Intelligences which was developed by Sue Teele in 1992 in order to define the students' level of multiple intelligences was carried out. Statistical analysis of data attained from the research was realized by using SPSS (Statistical Package for Social Science) package program and the numerical data were prepared.
7 vi The research was carried out with the experiment group consisting of 20 students ( fifth class students of Şehit Erdal Eraslan Primary School).It lasted for six weeks.the lesson activities based on ORFF Aproach, which is a teaching aproach based on learning by practising-experiencing and also configures itself by taking basis the rhytym education and improvisation, were carried out in the music lessons hold with the experiment group. At the end of the research, it is seen that there are some remarkable differences in favour of the group with whom music lessons were carried out according to the ORFF Aproach in aspect from the development of experiment group students' musical-rhythmic intelligences. Science Code : Mainscience Brunch Of Fine Arts Teaching Science Brunch Of Music Teaching Key Word : Orff Approach, Musical-Rhythmic Intelligence Numberofpa : 93 Thesis Director : Doç. Mehlika DÜNDAR
8 vii TEŞEKKÜR Bu araştırmanın gerçekleştirilmesinde bana yol gösteren tez danışmanım Sayın Doç. Mehlika DÜNDAR a, uygulamalara katılan tüm öğrencilerime ve sınıf öğretmenleri Adem İSTEK e teşekkür ederim. Ayrıca araştırmamın her aşamasında maddi manevi yardımlarını esirgemeyen Aydıntepe İlçe Milli Eğitim Müdürü Samih AKPULAT a, Bahir Necati Sorguç Yatılı İlköğretim Bölge Okulu Müdürü Mehmet YAVUZ a, Şht. Erdal Eraslan İlköğretim Okulu çalışanlarına, çok değerli dostlarım Dr. Abdülkadir Volkan EŞ, Makbule KONAK, Gülçin KESKİN, Özgür ERKOL, Yeşim SARIMEHMET, Aytekin DORUK, Süleyman ARSLAN ve Arş. Gör. İlkay GÖKSEL e, bu süreç içinde beni hiç yalnız bırakmayan, sevgili kardeşlerim Ali Anıl YÜCESAN, Ebru YÜCESAN a ve yaşamım boyunca vefa borcumu ödeyemeyeceğim, her şeyim annem ve babama yürekten teşekkürlerimi sunarım.
9 viii İÇİNDEKİLER KABUL VE ONAY SAYFASI... i TEZ BİLDİRİMİ.ii ÖZET.....iii ABSTRACT...v TEŞEKKÜR...vii İÇİNDEKİLER...viii TABLOLARIN LİSTESİ...xii BÖLÜM 1 1. GİRİŞ Problem ve Alt Problemler..4 Araştırmanın Amacı..4 Araştırmanın Önemi..5 Varsayımlar...5
10 ix Sınırlılıklar Tanımlar....6 BÖLÜM 2 2. YÖNTEM Araştırmanın Modeli Evren ve Örneklem Verilerin Toplanması Verilerin İşlenmesi ve Analizi.15 BÖLÜM 3 3.KURAMSAL ÇERÇEVE Müzik Eğitimi Orff Yaklaşımı Orff Yaklaşımında İnsan Vücudunun Bir Enstrüman Olarak Kullanılması Orff Çalgıları Orff Ezgi Çalgıları..21
11 x Ağaç Ezgi Çalgıları Ksilofonlar Metal Ezgi Çalgıları Metalofon...22 Glockenspiel Müzikal Kaplar Orff Ritm Çalgıları Ağaç Ritm Çalgıları Ritm Çubukları Ritm Kutusu Kastanyet Marakas Tır Tır Kabasa Metal Ritm Çalgıları Agogo Çelik Üçgen Shaker Deri Ritm Çalgıları Davul Trampet Tef Çoklu Zeka...26 Sözel / Dilsel Zeka Mantıksal / Matematiksel Zeka...27 Görsel / Uzamsal Zeka Müziksel / Ritmik Zeka Bedensel / Kinestetik Zeka Sosyal Zeka İçsel Zeka
12 xi Doğa Zekası İlgili Araştırmalar BÖLÜM 4 4. BULGULAR VE YORUMLAR BÖLÜM 5 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Sonuçlar Öneriler KAYNAKLAR...94 ÖZGEÇMİŞ
13 xii TABLOLARIN LİSTESİ Tablo 4.1. Deney Grubu Test Sonuçlarının Dağılımı..88 Şekil 4.1. Deney Grubu Test Sonuçlarının Dağılımı...89
14 BÖLÜM 1 GİRİŞ Bireyleri ve toplumları biçimlendirme, yönlendirme, değiştirme, geliştirme ve yetkinleştirmede en etkili süreçlerin başında eğitim gelir. Çağdaş eğitim, bilim, sanat ve teknik olarak adlandırılan üç genel konu alanını belli bir felsefi bütünlük içinde kapsayan bir çerçevede düzenlenip gerçekleştirilmeye çalışılır. Müzik eğitimi ise, daha çok sessel ve işitsel nitelikli bir sanat eğitimi olarak güzel sanatlar eğitiminin en önemli dallarından birini oluşturur(uçan,2005,s.14). Müzik eğitiminin üç ana türünü ele alacak olursak bunlar; 1. Mesleki müzik eğitimi 2. Özengen müzik eğitimi 3. Genel müzik eğitimi olarak sıralanır(uçan,2005,s.30) Mesleki müzik eğitiminde, müziği meslek olarak seçen kişilerin eğitimöğretimine yönelik olarak geliştirilen müzik eğitim-öğretim programı uygulanırken, özengen müzik eğitiminde ise müzikle amatör olarak ilgilenen kişilerin ihtiyaç ve isteklerine göre hazırlanan müzik eğitim-öğretim programları uygulanır. Genel müzik eğitimi iş-meslek, okul, bölüm, kol-dal ve program türü ne olursa olsun, ayrım gözetmeksizin, her düzeyde, her aşamada, her yaşta herkese yönelik olup, sağlıklı ve dengeli bir insanca yaşam için gerekli asgari-ortak genel müzik kültürünü kazandırmayı amaçlar(uçan,2005,s.31). Bu eğitim örgün eğitim
15 2 kurumlarının ilköğretim aşamasında zorunlu ders olarak verilirken, ortaöğretim aşamasında da seçmeli ders olarak verilmektedir. Müziksel-ritmik zeka, bir kişinin bir müzisyen ya da bir şarkıcı gibi müzik formlarını algılaması, ayırt etmesi ve ifade etmesi kabiliyetidir. Bu zeka alanı, bir bireyin müziksel olarak düşünmesi ve belli bir olayın oluş biçimini, seyrini veya düzenini müziksel olarak algılaması, yorumlaması ve iletişimde bulunması olarak tanımlanabilir. Müziksel zekası güçlü olan insanlar, sadece müziksel eserleri kolaylıkla hatırlamazlar, aynı zamanda olayların oluşumunu ve işleyişini müziksel bir dille düşünmeye, yorumlamaya ve ifade etmeye çabalarlar. Bu zeka türü ile bir kişinin bir müzik eserinde ritme, akustik düzene, melodiye, müzik parçasındaki iniş ve çıkışlara, müzik enstrümanlarına ve çevresindeki seslere karşı olan duyarlılığı kastedilir. Nitekim, müziksel-ritmik zekası güçlü olan bireyler, en iyi ve etkili olarak ritim, melodi ve müzikle öğrenirler(saban,2005,s.10). Bu bağlamda müzik eğitiminin, kritik düşünme, problem çözümü ve bu amaçlara yönelik nasıl işbirlikçi çalışılması gerektiğini öğrenme gibi akademik ve kişisel becerilerin gelişmesini de desteklediğini, sembollerin nasıl kullanılacağı, bilgiyi analizleme, sentezleme ve değerlendirme gibi kavramaya yönelik becerilerin müzik öğretiminde tam belirgin olmamakla birlikte çocuğun bu yöndeki becerilerinin gelişimini güçlendirici yönde bir etkiye sahip olduğunu, ayrıca çocukta el ve göz koordinasyonunu, ritim, sembolleri tanıma, dikkat ve insan zekasının diğer normlarını geliştiren bir nitelik de taşıdığını (Yavuz,2005,s.135) düşündüğümüzde müzik eğitiminin, kişilerin müziksel ritmik zekaları üzerinde olumlu etkiler yaratması gerektiği açıktır. Her çocuğun yetenek düzeyine hitap eden Orff Yaklaşımı nda yer alan her etkinlik, bireyin yaratıcılığını geliştirmeye yöneliktir Kendine güvenen, mutlu bireylerin yetişmesi için yaratıcılığın geliştirilmesi üzerine çalışmaların yapılması gerekmektedir. Beden perküsyonu ya da ritm çalgıları ile yapılan ritmik doğaçlamalar, insan sesi ya da ezgi çalgılarıyla yapılan ezgisel doğaçlamalar,
16 3 doğaçlama danslar, doğaçlama dramatizasyon çalışmaları; bireyin yaşamı boyunca yaratıcı düşünmesine, karar verme yetisi kazanmasına, problemler karşısında pek çok çözüm yolları üretmesine katkıda bulunmaktadır(uçal,2003,s.14). Genel müzik eğitimi kapsamında verilen müzik derslerinin, hangi öğretim yöntemleri kullanılırsa kullanılsın, -eğitim sistemimizi büyük ölçüde temellendirdiğimiz çoklu zeka kuramından yola çıkarak- öğrencilerin tüm zeka türleri üzerinde geliştirici bir etkisi olmalıdır. Elbette müziksel-ritmik zekaları üzerine göstereceği olumlu etki, genel müzik eğitiminin önemli amaçlarındandır. Bu nedenle müzik derslerinde kullandığımız öğretim yöntemlerinin, bu amaca ne kadar hizmet ettiğini bilmek ve yaptığımız değerlendirmelere göre, ihtiyaçlar dahilinde yöntemlerimizi geliştirip değiştirmek, bizleri daha başarılı müzik eğitim-öğretim yaşantılarına götürecektir.
17 4 1.1.Problem ve Alt Problemler Problem: Orff Yaklaşımı na dayalı etkinliklerin ilköğretim beşinci sınıf müzik dersinde uygulanışının, öğrencilerin müziksel-ritmik zeka düzeyleri üzerine etkisi nasıldır? Bu problemin çözümü için aşağıdaki alt problemlerin çözülmesine ihtiyaç duyulmuştur. 1- İlköğretim beşinci sınıf müzik dersinde uygulanacak olan Orff Yaklaşımına dayalı etkinlikler nelerdir? 2- Uygulamalar yapılmadan önce, öğrencilerin müziksel ritmik zeka düzeyleri nasıldır? 3- Orff Yaklaşımına dayalı etkinliklerin uygulanışından sonra, öğrencilerin müziksel ritmik zeka düzeyleri nasıldır? 1.2.Araştırmanın Amacı Bu araştırmada, ilköğretim beşinci sınıf öğrencileriyle yürütülen müzik derslerinin, Orff Yaklaşımı na dayalı etkinliklerle yapılandırıldığında, öğrencilerin müziksel-ritmik zeka düzeylerini nasıl etkileyeceğini tespit etmek amaçlanmıştır.
18 5 1.3.Araştırmanın Önemi Bu araştırma, Orff Yaklaşımının tanıtılması ve ilköğretim öğrencileriyle bu yaklaşıma dayalı etkinliklerle işlenen müzik derslerinin, öğrencilerin müzikselritmik zeka düzeylerinde oluşturduğu farklılığı ortaya koyması açısından, okullarda müzik derslerini yürüten müzik öğretmenleri ve sınıf öğretmenleri için yol gösterici nitelikte bir araştırma olduğu düşünüldüğünde, önem taşımaktadır. 1.4.Varsayımlar Bu araştırmada; 1. Anketlere katılan öğrencilerin veri toplama aracı olarak kullanılan testi doğru olarak yanıtladıkları, 2. Kullanılan ölçme aracının geçerli/güvenilir olduğu ve ölçülmek istenen özellikleri doğru olarak ölçtüğü, 3. İzlenen yöntemin, araştırmanın amacına uygun olduğu varsayımlarına dayanılmıştır.
19 6 1.5.Sınırlılıklar Bu araştırma ; 1- Milli Eğitim Bakanlığı Bayburt Aydıntepe Şehit Erdal Eraslan İlköğretim Okulu beşinci sınıf öğrencileriyle, 2- İlköğretim düzeyindeki öğrencilere uygun olduğu belirlenen, geçerlilik güvenilirlik çalışması yapılmış (Sue Tele Çoklu Zeka Envanteri) testle, 3- Uygulanan ölçekten elde edilen verilerle sınırlıdır. 1.6.Tanımlar Aranje etmek : Düzenleme yapmak. Entegrasyon : Uyum, bütünleşme. Elementer : Basit, kolay, temel, başlangıç Form : Biçim, şekil, bir şeyin istenilen ve olması gereken durumu. Kompozisyon : Ayrı ayrı parçaları bir araya getirerek bir bütün oluşturma biçimi ve işi. Karakterize etmek : Ayırıcı niteliği ortaya koymak, ayırt etmek. Ritim : Tartım Stil : Üslup, biçem (Türk Dil Kurumu - Türkçe sözlük)
20 BÖLÜM 2 YÖNTEM 2.1.Araştırmanın Modeli Bu araştırma deneysel bir araştırmadır, 6 hafta boyunca Orff Yaklaşımı na dayalı etkinliklerin ilköğretim beşinci sınıf müzik dersinde uygulanışının, öğrencilerin müziksel-ritmik zekaları üzerine etkisini saptamak amacıyla gerçekleştirilen araştırmada, ilköğretim beşinci sınıf öğrencilerine, Teele tarafından geliştirilen çoklu zeka envanteri, uygulama öncesi ve sonrasında, öntest ve sontest olarak uygulanmış, araştırma sonunda bu testler arasındaki farklar istatistiksel olarak çözümlenmiş ve elde edilen sonuçlar yorumlanmıştır. 2.2.Evren ve Örneklem Araştırmanın evrenini Bayburt İli genelindeki İlköğretim Okulları beşinci sınıf öğrencileri oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemini ise Milli Eğitim Bakanlığı na bağlı Bayburt Şehit Erdal Eraslan İlköğretim Okulu beşinci sınıf öğrencileri oluşturmaktadır.
21 8 2.3.Verilerin Toplanması Araştırmada verilerin bir kısmı, kaynak tarama yöntemiyle elde edilmiştir. Araştırmanın literatür taraması aşamasında, konuyla ilgili görülen yerli ve yabancı kaynaklardan (kitap, makale, tez, internet vb.) yararlanılmıştır. Derslerde uygulanan etkinliklerin yapılandırılmasında, katılınmış olunan atölye çalışmalarından, seminer ve sempozyumlardan yararlanılmıştır. Altı hafta süren çalışmada, her hafta, birleştirilmiş iki ders saatinden oluşmak üzere ( =90) Orff Yaklaşımına Dayalı Etkinliklerle yapılandırılmış, 90 ar dakikalık dersler işlenmiştir. Tüm ders etkinlikleri kamera ile kaydedilmiştir. Uygulama yapılacak dersler için seçilen konu başlıkları, hedefler ve ders etkinlik hedefleri, haftalara göre şu şekilde sıralanmıştır ;
22 9 Hafta Ders konusu Hedef Etkinlikler 1 Ses nasıl oluşur Sesin oluşumunu açıklar 1.1 Çalgıların seslerini ayırt eder Sesleri harekete dönüştürür 1.2 Çevresinde kullanabileceği materyallerden faydalanarak ses üretir 1.3 Tasarlanan konuyu ses ve hareketle canlandırır 1.4 Söylediği şarkıya, beden vurmalıyla eşlik eder Söylediği şarkıya çalgısıyla eşlik eder
23 10 Hafta Ders konusu Hedef Etkinlikler 2 Müziğimizde hız ve gürlük Seslendirdiği müziklerde gürlük ve hız değişikliklerini uygular 2.1 Duyduğu ritimlerdeki hız değişikliklerini fark eder Duyduğu hız değişikliklerine göre hareket eder 2.2 Kulaktan öğrenim yoluyla şarkıyı öğrenir Şarkının ritim eşliğini beden vurmalı olarak seslendirir 2.3 Söylediği şarkıya, beden vurmalıyla eşlik eder Söylediği şarkıya yaptığı beden vurmalı eşlik, şarkı içinde geçen hız değişikliklerine göre uyum gösterir 2.4 Çalgısından hafif gürlükte ve kuvvetli gürlükte ses elde eder Çalgısından farklı hız ve gürlüklerde ses elde eder 2.5 Her bir öğrenci; şarkının seslendirilişinde orkestra, koro ve canlandırma gurubu olmak üzere bir gurupta yer alır Sahneleme üzerine yaratıcı fikirler sunar
24 11 Hafta Ders Konusu Hedef Etkinlikler 3 Şarkılarda Bölümler Müziklerdeki farklı bölümleri ayırt eder Müziklerdeki farklı bölümleri dansa dönüştürür 3.1 Sınıfı mekânsal olarak algılar 3.2 Ritim çalışmalarında gurupla uyum içinde hareket eder 3.3 Denizciler şarkısını A ve B bölümleri olmak üzere seslendirir 3.4 Şarkı sözlerine uygun canlandırmaları yapar 3.5 Şarkıların farklı bölümlerini dansa dönüştürür
25 12 Hafta Ders Konusu 4 Notaların Süre Değerleri Hedef Dörtlük notaların süre değerlerini bilir Sekizlik notaların süre değerlerini bilir İkilik notaların süre değerlerini bilir Dörtlük sus süre değerlerini bilir Etkinlikler 4.1 Gurupla birlikte dersin işleneceği mekânı algılar 4.2 Ritim çalışmalarında, gurupla uyum içinde çalışır Ritmik bütünlüğü korur 4.3 Bingöl Halayı adlı şarkının melodisini farklı kelime ya da hecelerle söyler Bingöl Halayı adlı şarkının melodisine ritim eşliği yapar Bingöl Halayı adlı şarkıyı sözleriyle seslendirir 4.4 Dörtlük nota şeklini tanır Sekizlik nota şeklini tanır İkilik nota şeklini tanır Dörtlük sus şeklini tanır Dörtlük nota, süre değerini hisseder Sekizlik nota, süre değerini hisseder İkilik nota, süre değerini hisseder Dörtlük sus, süre değerini hisseder 4.5 Kendi ritmini verirken, diğer ritimleri de eş zamanlı olarak duyar 4.6 Çalgısıyla kendi ritmini verirken, diğer ritimleri de eş zamanlı olarak duyar 4.7 İkilik, dörtlük, sekizlik süre değerli nota ve dörtlük sus kullanarak, kendi ritim kalıbını oluşturur İkilik, dörtlük, sekizlik süre değerli nota ve dörtlük sus kullanarak oluşturduğu ritim kalıbını seslendirir 4.8 Öğrendiği türküye, belirli bir ritim kalıbıyla eşlik eder
26 13 Hafta Ders Konusu Hedef Etkinlikler 5 Ritim Oluşturalım Müziklere, kendi oluşturduğu ritim kalıbıyla eşlik eder 5.1 Kendisini, gurupla ders işlemeye hazır hisseder 5.2 Duyduğu ritmin yazılı notalarını takip eder 5.3 Ritim çalışmalarında, gurupla uyum içinde çalışır 5.4 Yazılı bir ritim kalıbının, öğrendiği tekerlemenin hangi söz öbeğine ait olduğunu anlar 5.5 Dağarcığındaki tekerlemelerden da yararlanarak, kendisine ait bir tekerleme yazar 5.6 Söylenen tekerlemeye, oluşturduğu ritim kalıbıyla eşlik eder
27 14 Hafta Ders Konusu Hedef Etkinlikler 6 *Ses Nasıl Oluşur *Şarkılarda Bölümler *Müziğimizde Hız ve Gürlük *Notaların Süre Değerleri *Ritim Oluşturalım Konuları Genel Tekrar Sesin oluşumunu açıklar Seslendirdiği müziklerde gürlük ve hız değişikliklerini uygular Müziklerdeki farklı bölümleri ayırt eder Müziklerdeki farklı bölümleri dansa dönüştürür Dörtlük notaların süre değerlerini bilir Sekizlik notaların süre değerlerini bilir İkilik notaların süre değerlerini bilir Dörtlük sus süre değerlerini bilir Müziklere, kendi oluşturduğu ritim kalıbıyla eşlik eder 6.1 Kendisini, gurupla ders işlemeye hazır hisseder 6.2 Karga ile Tilki şarkısını söyler Karga ile Tilki şarkısını sözlerine uygun canlandırır Söylediği şarkı içinde geçen hız ve gürlük değişikliklerini fark eder 6.3 Seslendirdiği şarkının bölümlerini fark eder Seslendirdiği şarkının içinde geçen hız ve gürlük değişikliklerinin nerelerde olduğunu söyler 6.4 Karga ile Tilki adlı şarkıya eşlik edebileceği bir ritim kalıbını oluşturur 6.5 Oluşturduğu ritim kalıbıyla Karga ile Tilki şarkısına eşlik eder
28 15 Sue Teele tarafından geliştirilen çoklu zeka envanteri, ilköğretim beşinci sınıf öğrencilerine(deney grubuna-20 öğrenci), araştırmacı tarafından uygulanmıştır. (Teele Inventory Multiple Intelligences, 1992) Geçerlilik-güvenilirlik çalışması Hacettepe Üniversitesi İlköğretim Bölümü Fen Bilgisi Eğitimi Öğretim Görevlisi Dr. Pınar Özdemir tarafından yapılmış olan test, yedi zeka türünden her birine ait sekiz resim olmak üzere toplam 56 farklı panda resminden oluşan bir materyaldir. 56 resim kendi içinde ikili gruplar halinde sıralanmıştır. Öğrenciler iki resimden kendilerine daha yakın hissettikleri resmi seçerek anketi tamamlamışlardır. 2.4.Verilerin İşlenmesi ve Analizi Verilerin istatistiksel analizi SPSS 11.5 paket programında yapılmıştır. Tanımlayıcı istatistikler ön test ve son test puanları için ortalama ± std.sapma (minimum - maksimum) şeklinde, cinsiyet dağılımı ise gözlem sayısı (%) olarak gösterilmiştir. Grup içinde ki ön test, son test değişim düzeyi yönünden farkın anlamlılığı Student s t veya Mann Whitney U testiyle değerlendirilmiştir. p<0,05 için sonuçlar istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmiştir.
29 BÖLÜM 3 KURAMSAL ÇERÇEVE 3.1.Müzik Eğitimi Özgün buluşlar ortaya koyma yeteneği olarak tanımlayabileceğimiz yaratıcılık, her insanda vardır. Ancak özellikle tek tip birey yetiştirmeye yönelik eğitim sistemiyle, bu yetenek, belli kalıpların içine sokularak üzeri örtülmektedir. Yaratıcı insan akılcı, özgürce düşünebilen yeniliklere açık ve yenilik arayan, kendini ve dünyayı değiştirebileceğine inanan insandır. Yaşadığı toplumu değiştirebilecek, yeniliklere götürecek insandır. Her toplumun ilerlemek için yaratıcı insanlara ihtiyacı vardır. Bu nedenle sınırsız hayal gücü ve yaratıcılığa sahip olan çocukların bu yeteneklerini kalıplara sokarak onları tek tip bireyler haline getirmek yerine, yaratıcılıklarını daha da geliştirecek bir eğitim sistemi uygulanması çağdaş eğitim anlayışının bir gereğidir.(özevin,2003,s.12) Müzikal ve sosyal bir müzik eğitim ortamı yaratabilmek için, müzik eğitiminde nota, daha doğru ve birlikte müzik yapmak için bir araç olarak görülmelidir. Bu sayede müzik yapmak ön plana çıkarılabilir ve öğrenciler notayı okumak ve yazmak yerine güzel müzik yapmaya önem verebilir.(özevin,2003,s.12) Öğrencinin kendini ifade etmesi sağlanmalıdır. Müzik aracılığıyla kendini ifade eden birey kendine güven duygusunu kazanacak ve bu duygusunu hayatının diğer alanlarına da yansıtacaktır(özevin,2003,s.12). Öğrencinin, bedenini de bir çalgı olarak kullanabileceğinin farkına varması sağlanmalıdır. Böylece öğrenci ritmi bedeninde hissedecektir. Ayrıca bu şekilde
30 17 başlanacak çalışmalar sonunda çalgı yapımı kolaylaşacaktır. Öğrencilerin rahatlıkla çalabileceği ritmik ve ezgisel çalgılar kullanılarak müzik yapmaya yönlendirilmeleri, yapacakları müziğe zenginlik kazandıracaktır. Hareket etmeye, oyun oynamaya çok yatkın olan çocukların bu istekleri, müzik dersinde yapacak oldukları danslarla ön plana çıkarılmalıdır. Böylece öğrenci, kendi doğal hareketlerinden öğretmenin yönlendirmesiyle yapılandırılmış bir bütüne ulaşacaktır. Kendi bulduğu hareketler kullanıldığı için, kendine güveni artacaktır. Ayrıca hayal gücünü kullanacak ve yaratıcılığı gelişecektir(özevin,2003,s.12). Çağdaş eğitim anlayışının bir gereği olan, nitelikli, kendini doğru bir şekilde ifade edebilen, kendine güvenen, başkalarıyla sağlıklı iletişim kurabilen, yaratıcı ve yenilikçi bireyler yetiştirmede (Özevin,2003,s.12) bu şekilde verilecek müzik eğitiminin olumlu etkileri olacaktır Orff Yaklaşımı Orff Yaklaşımına dayalı etkinliklerde, elementer müzik, herkesin etkin ve yaratıcı bir biçimde katılabileceği bir müzik uygulama yaklaşımıdır. Bu uygulama için belli bir yaşta olmak, özel yetenekleri veya engelleri bulunmak gerekmez. Hiçbir çalgıcı-oyuncudan yapabileceğinin altında veya üstünde edim beklenmeden farklı becerilere sahip insanlar, birlikte müzik yaparlar. Her bir oyuncu-çalgıcı kendisine uygun işi veya rolü üstlenerek grubun eşdeğerli bir üyesi olur. Bunu sağlayacak temel fikirler ve araçlar vardır(salmon,2005,s.26). A. Müzik, Hareket ve Dil Birlikteliğini Ritimle ve Buna Bağlı Olarak Çeşitli Duyularla Yaşamak Eski Yunan da müzik için tek bir kavram kullanılmamıştır. Söz, müzik ve dans sıkı sıkıya birbirine bağlı olmuştur ve musike olarak tanımlanmıştır. Carl Orff ritmi, bunları birleştiren güç ve başlangıçtaki ifade biçimi olarak görmüştür. Orff a göre elementer müzik asla sadece müzik değildir, hareket dans ve dil birbirine bağlıdır. Bu müziğe yaparak katılmak, içinde yer almak gerekir, salt dinleyici
31 18 kalınmaz. Bu müzik, dünyevi, doğal, bedenseldir. Herkesin öğrenebileceği ve deneyebileceği, çocuğa uygun bir müziktir(orff,1964,s.16). Carl Orff ve Gunild Keetmann ın müzik eğitimi konusundaki fikirleri özellikle engelli çocuklar için tasarlanmış olmamakla birlikte özel eğitimdeki önemleri fark edilmiş ve bu fikirler geliştirilmiştir(wolgang,1975). Bir kimsenin müziği algılaması, onun entelektüel düzeyinden bağımsızdır. Bu nedenle Orff yaklaşımında herkesin müzik yapması mümkündür. Bu nedenle herkeste doğuştan var olan müzik potansiyelinin hayata geçirilmesini elementer müzik olarak adlandırılabilir(keller, 1984). İnsan oynayarak, hareket ederek, şarkı söyleyerek, müzik yaparak, dans ederek edim ve yaratılarında becerileriniyetkinliklerini kullanır(jungmair,1992). Burada müziği yalnızca dinlemek söz konusu olmadığı için çoklu duyumsamaya dayanan bakış noktası çok önemlidir. Farklı etkinliklerde görme, duyma, dokunma gibi değişik duyular, hareket ve denge duyumu uyanır. Birinin eksikliğinde öbürleri açığı kapatır. Duyumsamalar ve algılamalar karşılıklı olarak birbirlerini tamamlar ve çeşitli duyular yoluyla gerçekleşirler. Duyumsal entegrasyonları henüz tam gelişmemiş çocuklar için bunun önemi büyüktür(salmon, 2005, s.26). B. Basit Bir Çalma Tekniği Gerektiren Enstrümanların Kullanımı Eğitsel ve terapi amaçlı müzik uygulamasında kullanılan birçok enstrüman Orff Çalgıları adını alır. Bu çalgılarla müzik yapmak içten gelen bedenin müziğine uygundur. Çalgıları kullanmak çok basittir, önbilgi gerektirmez. Ancak daha yetkin biçimde, topluluk olarak müzik yapmak için kullanılabilirler. Carl Orff sürekli yeni tınılar yaratmanın olanaklarını ve bedene yakın müzik yapmaya uygun materyali aramıştır. Bu anlamda Orff çalgıları elementer müziğe uygun kullanılabilen çalgılarla zenginleştirilebilir. Ses çıkaran doğal nesneler, günlük yaşamda evde kullanılan nesneler, lotus flütler gibi ilkel enstrümanlar da kullanılabilir. Bilinen Orff çalgıları, tanımadığımız çalgılar ve çeşitli ülkelerden ses çıkarmaya yarayan malzemeler kullanılmayı bekler. Çalgılar insanı çekme, vurma, üfleme, sallama, sürme edimi ile
32 19 çalgı çalmaya, harekete, oynamaya, kulak kesilmeye çağırırlar. Bu enstrümanlarla yapılan etkinlikler duyumsamayı hassaslaştırır(salmon, 2005, s.26). Basit enstrümanları yapmak özellikle önemlidir. Bilinçli olarak tınının üretilmesi sağlanırken deneme, karşılaştırma, çalma-oynama ve yaratma teşvik edilir. Titreşim olarak tınıyı keşfetmek tüm çocuklar için ilginçtir, kendi çalgısını tasarlamak ve yapmaksa çalgılara ve müziğe duyulan ilgiyi doğurur. Çalgı yapımı çeşitli materyalin dokunarak tanınmasından, deneme yapmaya, kendi çalgısını üretmeye ve biçimlendirmeye uzanan bir yoldur. Çeşitli etkinliklerdeki çalgılarla oyun ilişkisi sayesinde kurulan tınısal ilişki dilden bağımsız iletişimi gerçekleştirebilir. Çalgılar ve ses veren nesneler bir edim aracı olarak kişinin iç dünyası ile dış dünyası arasında bir köprü oluşturabilirler. Zihinsel etkilenimleri aktarırlar ve bireysel ifadeye olanak tanırlar. İletişim kurma aracı olabildikleri gibi, öteki ile karşılaşma ve paylaşımı zenginleştirirler. Hayal gücünü harekete geçirir ve yeni oyun, yeni tasarı olanaklarının yolunu açarlar(salmon, 2005, s.26). C. Oyun Ve Doğaçlama Doğaçlama için gerekli ve motive edici oyun alanının ve içten gelen eylem dürtüsünün anlamını yeniden keşfetmek Orff için belirleyici olmuştur(schumacher,1999). Bu oyun alanlarının açılması elementer müzik yapmanın önemli bir parçasıdır. Çocuğun spontane oyun isteğinin çeşitlenebilmesi için, kendisine bir oyun sahası yaratmasına yetecek kadar boş alan gereklidir. Bu alanın sadece güvenli olması yetmez. Bir mekan, oyuna davet etmelidir, oyun atmosferine sahip olmalı ve yabancılık duygusu vermemelidir. Oyun mekanı yaratmak, açmak ve burayı boş tutmak sonsuz özgürlük sunmak anlamına gelmez. Çerçeve kuralların ve oyun kurallarının kabul edilmesi gerekir( Jungmair,1992). Birçok sanatçının ifade ettiği gibi, yaratı için sınırlama veya belli bir çerçeve gereklidir. Hegi ye göre oyunlar fikirlerin ve tepkilerin denenmesi için bir özgürlük alanı, edimin ve içsel hareketliliğin sınırlarını genişletmeye yarayan bir alan, algılama ve duyumsamanın keşfedildiği bir alandır(salmon,2005,s.27).
33 20 Oyun kuralları, oyun alanını tanımlar veya sınırlamalarıyla yeni dışa vurum biçimlerinin ortaya çıkmasını sağlayabilir. Hegi, oyun kurallarına büyük önem verir. Oyun kuralları cam gibi kırılgandırlar. Gerekli sınırlamaları koyar, düzeni ve süreçleri belirlerler; ancak abartıyı, yanlış oynamayı ve oyun bozanlığı da kışkırtırlar( ) Oyun kuralları ile yaşanan ilişki başlı başına bir oyundur. Sınırlama ve açıp genişletme arasındaki oyun (Hegi,1988,s.232). İnsan doğaçlamada kendi bireysel gelişimine göre o anda mümkün olanı ifade eder. Bunun gerçekleşmesine içsel resimlerin veya oyun ve alıştırma yoluyla edinilen becerilerin spontane edimle birleştirilmesi yol açar(jungmair,1992). Müzikal oyun formları özgürlük alanı yaratabilir, güven verir, böylece bireyin özgüveni, yaratıcılığı, dışa vurum olarak ifade biçimi ve algılama gücü gelişir. Bunun için içeriğin oluşmasında farklı odak noktaları kullanılabilir, örneğin müzikli öyküler, vokal müzik, dans şarkıları, elementer müzikli tiyatro Tüm bu müzikli oyunlar yalnız bir guruplar, oynanmak için değildir, farklı sosyal durumlarda da bu oyunlar oynanabileceği için katılımcılar birlikte ve birbirinden öğrenirler(salmon,2005,s.28) Orff Yaklaşımında İnsan Vücudunun Bir Enstrüman Olarak Kullanılması Müziğe fiziksel tepki bütün insanların doğasında vardır ve çocuklarla birlikte çalışırken bu avantajı sonuna kadar kullanmayı öğrenmeliyiz. İnce ve doğru koordinasyon gerektirmeyen basit vücut hareketleri vasıtasıyla ritmik algılama yükseltilebilir ve kuvvetlendirilebilir. Bu el çırpma, dize elleriyle vurma, ayakları yere vurma, parmak şıklatma veya bu dördünün bir arada kullanılması sırasında hareketlerin serbest ve kendini sıkmadan olması gerekir(arı,2000,s.98). Bir şarkının ritmik yapısını hissettirirken ya da dans ederken bedenin sınır tanımayan enstrüman kapasitesi kullanılabilir. Dize vurma, ayakları yere vurma, parmak şıklatma dışında, sesimizi kullanarak yapabileceğimiz çalışmalar, vücudumuzun her yerine vurarak çıkarabileceğimiz sesler de güçlü bir çalgı olarak
34 21 bedenimizin kullanılabilirliğinin göstergesidir. Bedenin bir çalgı olarak kullanımına dair Armhein şöyle söylüyor ; Müzik, ancak kişinin kendisinin müzik yaptığı ve enstrümanla onu kavradığı ölçüde gerçekten içselleştirilebilir ve kavranabilir. Ancak birçok insanın elinde başka bir enstrümanla deneyim kazanma olanağı bulunmadığından kullanabileceği tek enstrüman bedenidir (Armhein,2000,s.65) Orff Çalgıları Küçük vurmalılar ve davullar gibi Orff Yaklaşımı nda kullanılan basit çalgılar ve Carl Orff ile Karl Maedler in birlikte çalışmaları sonucunda geliştirilen ksilofon, metalofon ve glockenspiel gibi tını çubukları vb. içsel hareketlerin doğrudan sese dönüştürülmesine olanak sağlar. Bu çalgılar, insanın kendini ifade etmesine yarayan organları gibidir, hem grup içinde müzik yapmak için hem de bireysel doğaçlama ve beste yapmak için kullanılırlar(jungmair,2003,s.53). Orff çalgıları, Orff ezgi çalgıları ve Orff ritim çalgıları olmak üzere ikiye ayrılır; Orff Ezgi Çalgıları Orff ezgi çalgıları kendi içinde, ağaç ezgi çalgıları ve metal ezgi çalgıları olmak üzere ikiye ayrılır. Ağaç Ezgi Çalgıları Ksilofonlar Akortlu tahta çubukların, seslere göre tahta bir çerçeve üzerine dizilmesiyle oluşan ve iki tokmakla üzerine vurularak çalınan, Afrika da yaygın olarak kullanılan müzik aletidir.
35 22 Metal Ezgi Çalgıları Metalofon Akortlu metal alaşımların, seslere göre tahta bir çerçeve üzerine dizilmesiyle oluşan, ses kapasitesi ve notasyonu ksilofon ile aynı olan metalofon, soprano, alto ve bas olmak üzere üç çeşittir. Bas metalofonlar keçe uçlu bagetlerle, alto ve soprano metalofonlar ise plastik uçlu bagetlerle tuşlarına vurarak çalınmaktadır. Glockenspiel Dikdörtgen prizma biçiminde, değişik uzunlukta, yatay çelik plakalardan oluşan, kökeni Jawa olan soprano ve alto glockenspiellerin tiz ve parlak bir tınısı vardır. Müzikal Kaplar Çeşitli büyüklüklerdeki ya da aynı büyüklükteki kaplara farklı miktarlarda maddeler koyarak istenilen ses tonunun elde edilebildiği kaplardır. Günlük yaşamda kullanılan bardaklar, tencereler, konserve kapları vb. birçok kap bu amaçla bir çalgıya dönüştürülebilir. Bu kaplar tek tek çalınabileceği gibi, topluca da çalınabilir. Orff Ritim Çalgıları Orff ritm çalgılarını kendi içinde ağaç ritm çalgıları, metal ritm çalgıları ve deri ritm çalgıları olmak üzere üç başlık altında inceleyebiliriz
36 23 Ağaç Ritim Çalgıları Ritim Çubukları Bir çift ahşap çubuktan oluşan bu çalgı, çubukların birbirine vurulmasıyla çalınır. Çalım esnasında sesin tınısını kaybetmemek için avuç içlerinde boşluk bırakmak gerekir. Derslerde yapılan ritim-yankı çalışmalarında sıklıkla kullanılan bir çalgıdır. Ritim Kutusu Ağaç blok olarak da adlandırılan bu çalgı, dikdörtgen prizma biçimindedir. Rezonans kazanması için içi boşaltılmıştır, ritim çubuğu ile bloğa vurularak çalınır. Kastanyet Sert ağaçtan yapılmış, avuç içine sığabilecek boyutlarda, içleri oyulmuş çalgılardır. Avuç içinde birbirlerine çarpılarak çalınır. Marakas Kurutulmuş su kabaklarının içine ses üretmesini sağlayacak kurumuş çekirdekler ya da farklı maddeler koyulmasıyla oluşan çalgıdır. Elin sarsılması ya da diğer elin avuç içine vurulmasıyla çalınır. Tır Tır Tırtıklı gövdesi olan balık şeklinde, gövdesinde tutma amaçlı iki deliğe sahip çalgıdır. Balık olarak da adlandırılır. Gövdesine bir ahşap çubuğun sürtülmesiyle çalınır.
37 24 Kabasa Ahşap bir çubuğun üzerine dik oturtulan bir makaranın çevresinde metal bilezikler bulunmaktadır. Bu bilezikler çevrilirken boncukların birbirine sürtünmesiyle ses elde edilir(uçal,2003,s.19) Metal Ritim Çalgıları Agogo Metal ve ağaç olmak üzere iki tip agogo vardır. Metal agogo, inek çanı sesi veren iki ya da üç çanın bir kemerle birbirine tutturulmasıyla oluşturulmuş bir çalgıdır. Tahta çubukla vurularak ses çıkarılmaktadır. Ağaç agogoların gövdesi farklı tını veren iki bölümden oluşmuştur. Çalgıya bir çubukla vurarak agogo sesi, çubuğu tırtıklı gövdeye sürterek de tır tır sesi elde edilmektedir(uçal,2003,s.19). Çelik Üçgen Bir kenarı yaklaşık 16 cm. olan ancak bir köşesi bitirilmemiş bir eşkenar üçgene küçük çapta çelik bir çubukla vurularak ses elde edilen çalgıdır. Shaker Ağaçtan, metalden ya da plastikten yapılmış yumurta şeklinde ya da silindir şeklinde kutuların içine sallandığında ses üretebilecek maddeler koyarak elde edilen çalgılardır. Ses niteliği açısından marakasla benzerlik gösterir.
38 25 Deri Ritim Çalgıları Davul Davullar, gerçek anlamda ses veren derili çalgılardır. Onlarda ritim tam olarak ayarlanabilen bir ses yüksekliğiyle birliktedir. Davulun en basit, aynı zamanda da en ucuz cinsi üç ayak üzerindeki vidalı davuldur. Derinin gerilmesi ve gevşetilmesi, çalgının kenarlarında bulunan germe vidalarıyla yapılır. Vidalar eşit bir şekilde ve karşılıklı olarak sıkılır ya da gevşetilirler. Gelişim açısından daha yüksek modeli dönmeli davuldur. Bu davulun tam olarak germeyi ya da gevşetmeyi temin eden merkezi bir mekanizması vardır. Burgular yalnızca genel sesi çok hassas ayarlamak için gereklidirler. Daha kusursuz olan çeşidi ise tembaldir. Sesi açısından profesyonel orkestra davulundan kolay kolay ayırt edilemez. Daha pes ses çıkaran altı açık, vidalı ya da dönmeli davulla kıyaslamak gerekirse, sesi daha güçlüdür, üst tonları daha fazladır ve daha yumuşak bir dinamiği vardır. Tembal, üzerine geçirilmiş deriye tokmakla vurularak çalınan, yarım küre biçiminde, derinin gerildiği, küre bölümü alaşımlı bir çalgıdır. Ses düzeni deriyi gövdeye saptayan çemberin kenarındaki kelebekleri sıkmak veya gevşetmekle yapılır(çalışır,s.70-71). Trampet Gövdesinin her iki tarafı da deriyle kaplanmış davuldur. Ucu keçeden yapılmış bagetlerle çalınır.
39 26 Tef Üzerine zil monte edilmiş el trampetidir.tef, çalgının sallanması ya da dikkatlice eğik vuruşlarla ahşap kasnağa vurulması yoluyla çalınır. Bir tefte ne kadar çok zil varsa, genel sesi o kadar zengindir (Ekici,1998,s.26). 3.3.Çoklu Zeka Horward Gardner Çoklu Zeka Kuramını ilk olarak 1983 yılında Frames of Mind ( Aklın Çerçeveleri) adlı kitabında açıklamıştır(temiz,2007,s.16). Gardner zekayı bir kişinin, bir veya birden fazla kültürde değer bulan bir ürün ortaya koyabilme kapasitesi, gerçek hayatta karşılaştığı problemlere etkili ve verimli çözümler üretebilme becerisi ve çözüme kavuşturulması gereken yeni veya karmaşık yapılı problemleri keşfetme yeteneği olarak tanımlamaktadır. İnsan zekası hakkında ileri sürülen geleneksel yapıdaki görüşün sınırlılığını fark eden Gardner, Frames of Mind ( Aklın Çerçeveleri) adlı kitabında bir insanın en az yedi temel zeka alanları çeşitlemesinden oluşan geniş bir yetenekler yelpazesine sahip olduğunu öne sürmüştür. Ancak Gardner yedi değişik zeka alanını tanımlamakla birlikte, aynı zamanda bu sayının insan yeteneklerinin çokluğunu ifade etmekte asla yeterli olmadığına ve her zaman daha fazla zeka alanlarının olabileceğine de dikkat çekmiştir(saban,2005,s.6). Gardner e göre zeka türleri şu şekilde kümelendirilebilir : Sözel / Dilsel Zeka Kelimelerle düşünme ve ifade etme, dildeki kompleks anlamları değerlendirme, kelimelerdeki anlamları ve düzeni kavrayabilme, şiir okuma, mizah, hikaye anlatma, gramer bilgisi, mecazi anlatım, benzetme, soyut ve simgesel düşünme, kavram oluşturma ve yazma gibi karmaşık olayları içeren dili üretme ve etkili kullanma becerisidir(yavuz,2005,s.13).
40 27 Sözel / dilsel zekası baskın olan bireylerde gözlenen örnek baskın özellikler; Yazılı ve sözlü iletişimde başarılıdırlar Kelimeleri doğru bir şekilde telaffuz ederler Sözlük kullanmayı severler Sözlük bilgisi gelişmiştir Ses, ses dizimi ve anlam bilgilerine sahiptirler ve iletişimlerinde bu bilgilerini başarı ile kullanırlar Sözlü iletişimlerinde atasözleri, deyimler ve güzel sözler kullanırlar Yabancı dillere meraklıdırlar Anlatmayı, dinlemeyi, okumayı ve tartışmayı severler Sözel bulmacalardan ve sözcük oyunlarından hoşlanırlar Yazılı ve sözlü uyarıcılara karşı duyarlıdırlar(temiz,2007,s.20). Mantıksal / Matematiksel Zeka Mantıksal matematiksel zeka, bir bireyin bir matematikçi, bir vergi memuru veya bir istatistikçi gibi sayıları etkili bir şekilde kullanabilmesi ya da bir bilim adamı, bir bilgisayar programcısı veya bir mantık uzmanı gibi sebep-sonuç ilişkisi kurarak olayların oluşumu ve işleyişi hakkında etkili bir şekilde mantık yürütebilmesi kapasitesidir(saban,2005,s.8). Bu tür zekaya sahip insanlar; Zihinden işlemleri kolayca yapar Güçlü bir muhakemesi vardır Kategorileri, ilişkileri fark eder, açıklar Bilgiler arasında bağlantılar kurar Rakamlarla ilgili işlemleri yapmaktan hoşlanır Matematik oyunlarından zevk alır
41 28 Satranç ve dama gibi oyunlardan zevk alır Soyut ve kavramsal düşünebilir Sebep-sonuç ilişkilerini kolayca anlar(selçuk,kayılı,okut,s.47). Görsel / Uzamsal Zeka Üç boyutlu düşünerek boşlukları zihinde canlandırabilme yeteneğidir. Bir bakıma, dış dünyayı algılayıp tekrar canlandırabilme becerisidir. Görsel düşünebilme ve algılayabilme en önemli yetileridir(aykaç,2005,s.58) Bu tür zekaya sahip insanlar ; Görerek ve gözleyerek öğrenir Kolaylıkla yön bulma becerisine sahiptir Grafik, diyagram, harita, şekil ve modelleri yorumlayabilir Dinlediklerinden zihinsel objeler hayaller, resimler üretir. Öğrendiği bilgileri hatırlamada bu zihinsel resimleri kullanır. Çizmek, resim yapmak, boyamak ve modeller oluşturmaktan zevk alır Üç boyutlu ürünler hazırlamaktan hoşlanır Origami ve maketler hazırlar. Bir objenin farklı açılardan perspektifini anlayabilir, onu zihninde canlandırabilir Öğrendiği bilgileri somut ve görsel sonuçlara dönüştürür Görsel-mekansal zekası güçlü olan insanlar, artist, fotoğrafçı, mühendis, heykeltıraş, tasarımcı, dekoratörlük gibi meslek alanlarında başarıyla çalışabilir(yavuz,2004,s.109) Müziksel / Ritmik Zeka Müziksel-ritmik zeka, bir kişinin bir müzisyen ya da bir şarkıcı gibi müzik formlarını algılaması, ayırt etmesi ve ifade etmesi kabiliyetidir. Bu zeka alanı, bir bireyin müziksel olarak düşünmesi ve belli bir olayın oluş biçimini, seyrini veya düzenini müziksel olarak algılaması, yorumlaması ve iletişimde bulunması olarak
42 29 tanımlanabilir. Müziksel zekası güçlü olan insanlar, sadece müziksel eserleri kolaylıkla hatırlamazlar, aynı zamanda olayların oluşumunu ve işleyişini müziksel bir dille düşünmeye, yorumlamaya ve ifade etmeye çabalarlar. Bu zeka türü ile bir kişinin bir müzik eserinde ritme, akustik düzene, melodiye, müzik parçasındaki iniş ve çıkışlara, müzik enstrümanlarına ve çevresindeki seslere karşı olan duyarlılığı kastedilir. Nitekim, müziksel-ritmik zekası güçlü olan bireyler, en iyi ve etkili olarak ritim, melodi ve müzikle öğrenirler(saban,2005,s.10). Selçuk, Kayılı ve Okut müziksel-ritmik zekayı şöyle açıklar; Müziğin üç öğesi bulunmaktadır. Sesin Perdesi Ritim Sesin ayırıcı tonuna karşı duyarlı olmak Perde müziğin melodisini yansıtır. Ritim, tempoyu ve akışı işaret eder. Üçüncü öğe ise, ses tonunun kalitesiyle ilgilidir. Gardner, müziksel ritmik zekanın dille ilişkili olduğunu belirtmektedir. Çünkü müziksel-ritmik zeka, anlamı belirtmede kullandığımız işaret sistemlerine dayanmaktadır. Bundan dolayı öğrenme etkinliklerinde ses çeşitlerine ve ses tonuna karşı duyarlı olmak gerekir. Örneğin ritmik sayılar ya da elementler işlenirken el çırpma tekniği kullanmak, öğrencilerin bilişsel içeriği beyne ritmik bir yolla almalarına imkan sağlar. Genel olarak müziksel ritmik zekanın yalnızca yetenekli müzisyenler açısından önemli olduğu düşünülür. Aslında müziksel beceriler insanların çoğuna üst düzeyde öğretilebilir ve geliştirilebilir(selçuk,kayılı,okut,s.58) Müziksel zeka, diğer zeka türleriyle ilişkili olmayabilen, kendi kural ve düşünme yapılarına sahip olan bir alandır. Stravinski, Müzik kendi kendini tanımlar demektedir. Müzik, üç temel öğeyi kullanarak konuşulan bir dildir.(gardner,1983)sesin kısalığı\uzunluğu, ritim ve ton olarak sıraladığımız bu üç temel öğeyi kullanarak, düzenli olarak müzikle etkileşen her insanın, bu üç öğeyi
43 30 kullanarak beste yapma, şarkı söyleme ve enstrüman çalma gibi müziksel etkinliklerde başarılı olacağını söylemektedir(erman,2003,s.9). Bu tür zekaya sahip insanlar ; Şarkıların melodilerini hatırlar Müziği yaşamında kullanmak için fırsatlar yaratır Ders çalışırken veya bir şey öğrenirken müzik dinlemekten çok hoşlanır. Güzel şarkı söyleyebilme sesine ve yeteneğine sahiptir. Müzik aleti çalmaya ilgi duyar Ritmik konuşur ya da hareket eder Farkında olmadan mırıldanır, bir şarkı duyduğunda farkında olmadan ona eşlik eder Çalışırken, konuşurken bedenini kullanarak ritim tutar Çevresel gürültülere duyarlıdır Orijinal müzik kompozisyonları oluşturabilir Müzik dinleyerek çalışmayı sever Öğrendiği şarkıları seslendirme isteği duyar Müzik ile ilgili mesleklere ilgi gösterir Farklı müzik türlerini, stillerini tanımaya, araştırmaya istek duyar. Eğitim etkinliğinde müziksel zekaya yönelik olarak uygulanabilecek etkinlikler ; Sesler ve melodiler kopyalanır Müzikal bir kolaj oluşturulur Bir şarkı yazılır Sınıfça müzik aleti çalınır Sese, ritmik kalıplara duyarlılık geliştirilir Farklı kültürlerin müziği dinlenir
44 31 Bir müzisyen, bir enstrüman veya bir müzik akımı hakkında bir rapor yazılır Müzikle ilgili bilgisayar yazılımı kullanılır Duygular müzikle anlatılır Enstrümantal bir gösteri sunulur Müzikle farklı kültürler tanıtılır Sesler keşfedilir Çalışırken müzik dinlenir Dans etme, ritim tutma öğretilir Geçmiş dönemlere, çağlara ait müzikler dinletilir (Selçuk, Kayılı, Okut, s.60), şeklinde sıralanabilir. Bedensel / Kinestetik Zeka Bireyin kendisini gerçekleştirirken bedenini kullanabilmesi becerisidir. Kısaca beyin- beden arasındaki uyumun sağlanarak vücudun organlarının eşgüdüm içinde çalıştırılmasıdır. Bu tür zekaya sahip insanlar, dokunarak ve yaparak öğrenmeyi tercih ederler. Örneğin sporcular, aktörler, mimarlar, kinestetik zekaya sahip insanlardır(aykaç,2005,s.59). Bu tür zekaya sahip insanlar ; Sporla uğraşır Duygularını beden dilini kullanarak ifade etmeyi sever Bir şeyi parçalarına ayırmayı ve yeniden birleştirmeyi sever Bedeniyle iletişim halindedir, sağlıklı yaşam konusunda vücuduna özen gösterir Uzun süre hareketsiz oturamaz Bir şeyi en iyi hareket ederek, yaparak-yaşayarak öğrenir Gördüğü nesneyi dokunarak inceleme eğilimindedir
45 32 Çamurla oynamayı sever ve diğer devinimsel nitelikteki etkinliklere katılmaya istek duyar. Hareketlerle, jest ve mimiklerle kendini ifade etme konusunda etkileyicidir. Sosyal Zeka Sosyal zeka, bir insanın bir öğretmen, bir terapist ya da bir pazarlamacı gibi çevresindeki insanların duygularını, isteklerini ve ihtiyaçlarını anlama, ayırt etme ve karşılama kapasitesidir. Bu zeka türü ile bir insanın diğer insanlardaki yüz ifadelerine, seslere ve mimiklere olan duyarlılığı ve diğer insanlardaki farklı özelliklerin farkına vararak onları en iyi şekilde analiz etme, yorumlama ve değerlendirme kabiliyetleri kastedilir(saban,2005,s.12). Bu tür zekaya sahip insanlar ; Birden fazla yakın arkadaşı vardır Başkaları onu düşünür, o da başkalarını Arkadaşları ile birlikte olmaktan hoşlanır Doğal lider olarak davranır Dinlemeyi ve konuşmayı sever Bir şeyler anlatmaktan hoşlanır Problemi olan arkadaşlarına öğütler verir Dışarıda iken kendi başının çaresine bakabilir Empati yeteneği çok gelişmiştir Başkalarını önemser, arkadaşlık için arar
46 33 İçsel Zeka İçsel zeka, kişinin hedeflerini belirleme, bağımsız çalışma, motive etme, sağlıklı seçimler yapabilme, duygusal sağlığa sahip olma, olaylar karşısında yıkılmama, geri çekilebilme ve tepki verebilme yeteneklerini etkiler. Büyük yapıtların ve buluşların temelinde yatan sezgi yeteneği, içsel zekanın bir ürünüdür(selçuk,kayılı,okut,s.77). Bu tür zekaya sahip insanlar ; Bağımsız olma eğilimindedir Hayattaki başarı ve başarısızlıklarından ders alır Özgürlüğüne düşkündür Kendisi hakkında düşünmeyi sever Yalnız kalmaktan hoşlanır Yaptığı işin bilincindedir ve başkalarına pek fazla akıl danışmaz Ne hissettiğini doğru bir şekilde söyler Kendisini sever Yalnız oynamaya ve ders çalışmaya bırakıldığında daha başarılıdır Hayattaki amacına, isteklerine dair düşünmeye isteklidir Hobileri vardır Doğa Zekası Gardner, bu zeka türünü sonradan (1995) ortaya atmıştır. Çevreye ve doğal kaynaklara ilgisi olan insanlar, bu tür zekaya sahiptirler. Bu tür bireyler, bitkileri, hayvanları ve doğal çevreyi severler. Bu nedenden dolayı araştırmayı, gözlem yapmayı ve incelemeyi işlevsel olarak kullanarak yeni şeyler üretebilirler. Örneğin biyologlar, jeologlar, arkeologlar, çiçekçiler bu tür zekaya sahip insanlardır. Bu tür zekaya sahip insanlar ; Doğadaki canlıları incelemekten hoşlanır
47 34 Doğadaki hemen her canlının yaşamına ilgi duyarlar Seyahat etmeyi, belgeseller izlemeyi severken, doğa ve gezi dergilerini incelemekten hoşlanır Ekolojik çevreyi, doğayı, bitkileri veya hayvanları içeren konularla ilgilenmeye çok meraklıdır. Hayvan beslemekten mutluluk duyar Tabiatın ve canlıların varoluşuna dair düşünür Çiçek beslemekten zevk alır. Özetle, çoklu zekanın temel ilkeleri şöyle sıralanabilir; İnsanlar çok farklı zeka türlerine sahiptir Her insan aktif olarak kullandığı zekaları ile özel bir karışıma sahiptir Zekaların her biri insanda farklı gelişim sürecine sahiptir Bütün zekalar dinamiktir İnsandaki zekalar tanımlanabilir ve geliştirilebilir Her insan kendi zekasını geliştirmek ve tanımak fırsatına sahiptir Her bir zekanın gelişimi kendi içinde değerlendirilmelidir Her bir zeka hafıza, dikkat, algı ve problem çözümü açısından farklı bir sisteme sahiptir Bir zekanın kullanımı esnasında diğer zekalardan da faydalanılabilir Kişisel altyapı, kültür, kalıtım, inançlar zekaların gelişimi üzerinde etkiye sahiptir Bütün zekalar, insanın kendini gerçekleştirmesi yolunda farklı ve özel kaynaklardır İnsan gelişimini değerlendiren tüm bilimsel teoriler çoklu zeka teorisini desteklemektedir
48 35 Şu anda bilinen zeka türlerinden daha farklı zekalar da olabilir(yavuz,2004,s.17) 3.4.İlgili Araştırmalar Müziğin zeka üzerine etkisine dair birçok araştırma yapılmıştır. Bu konu halen insanoğlu için çok geniş bir keşif alanıdır. Müzik sesle iletişimin estetik boyutu, tüm dünya insanlarının kullandığı tek evrensel dildir. İletişime katılan bir ahenk ve güzelliktir. Mesajların insan ruhuna tesirli şekilde nüfuz edişi de bir üsluptur. Biyo-müzikoloji araştırmaları, müziğin insanın hayatını sürdürmesinde ve neslinin devamında olumlu katkılarda bulunduğunu ortaya koymuştur. (Yavuz,2005.s.134). (Holmes1997) İstatistiklere göre, okul öncesi yıllarda müzik ve diğer sanat alanları üzerinde çalışan öğrencilerin, sözel ve matematiksel olarak daha başarılı oldukları görülmüştür. Bu araştırmalarda, müzik eğitimi alan öğrencilerin bu eğitimi almayan öğrencilere göre ortalamanın oldukça üstünde oldukları görülmüştür (Erman,2003,s.12) Shoew, Rouscher, Levine, Wight, Dennis ve Newcomb tarafından 1997 yılında müziğin beyin gelişimini nasıl etkilediği, müzik ve zeka arasındaki ilişkiyi araştıran bir araştırmada, müzik eğitiminin çocukların soyut muhakeme yeteneklerini, matematik öğreniminin gerektirdiği yetenekleri arttırdığını göstermiştir(yavuz,2005,s.135). Dr. Lassar Gorki tarafından yapılan bir diğer araştırmanın bulguları ise, müzik eğitiminin kavramları öğrenmede etkili olduğunu kanıtlar niteliktedir. Araştırmada müzikli oyunlar yolu ile kavramları öğrenen öğrencilerin bu kavramları diğer öğrencilere göre daha kolay günlük hayata aktardıkları görülmüştür(yavuz,2005,s.135).
49 36 Müzikle zeka arasındaki ilişkiyi yorumlayan deneysel bir araştırmada da, müzik eğitiminin bireylerin matematik ve fen öğrenmeleri için gereken soyut düşünme becerilerini artırmada, bilgisayar eğitiminden daha etkili olduğu sonucu ortaya çıkmıştır(reimer,1999,s.37-43) Amerikan Ulusal Bilimler Akademisi tarafından yapılan bir bilimsel çalışmada öğrenme esnasında dinlenilen fon müziğinin öğrenilen konuyu zihne kodlarken önemli bir görev üstlendiği gerçeğini ortaya koymuştur(yavuz,2005,s.135). California Üniversitesi nde müziğin zeka üzerine etkisi konusunda iki araştırma yapılmıştır. İlk araştırmada öğrencilerin Mozart ın müziğini dinledikten sonraki performanslarında kısa süreli bir artış saptanmış ve buna da Mozart etkisi adı verilmiştir(erman, 2003,s.13). İkinci araştırmada ise müziğin, okul öncesi eğitimi alan öğrencilerin uzamsal düşünme becerilerini geliştirdiği saptanmıştır(erman, 2003,s.13). Amerikan Psikoloji Derneği nin gerçekleştirdiği bir diğer araştırmaya göre, 20 incelemenin sonuçları da müzik dinlemenin çocukların başarısında olumlu bir faktör olduğunu kanıtlamaktadır. İlkokul çocukları üzerine yapılan bu araştırma müzik dinlemenin bilişsel olguları öğrenmede pozitif bir etki oluşturduğunu göstermektedir(yavuz,2005,s.135). Müziğin bireylerin zekaları üzerine olumlu etkisi göz ardı edilemeyecek kadar çok araştırma ve deneysel çalışmayla ortaya koyulmaktadır. Yalnızca yetenekli olarak isimlendirilen insanların sahip olduğu düşünülen müziksel-ritmik zeka, bu araştırmaların ve Gardner ın da ortaya koyduğu üzere, her bireyde var olan, geliştirilmeye açık ve öğrenmeyi-başarıyı olumlu etkileyen, bir zeka türüdür.