Türkiye-İran ticaretinde trend değişimi
By Mehmet Çetingüleç Mart 2, 2018
Son beş yılın dördünde gerileyen ticaret hacmi 2017 yılında yeniden artmaya başladı. İran, Türkiye ile ticarette hızlı bir dönüş yaparak son üç yılın en iyi performansını sergiledi.
Türkiye-İran ticaretinde 2013 yılından bu yana devam eden düşüş trendi 2017 yılında yerini yükselişe bıraktı. Son beş yıllık rakamlar incelendiğinde siyasi ilişkilerin ticareti doğrudan etkilediği görülüyor. Nitekim Türkiye’nin Orta Doğu politikasında Suudi Arabistan’la birlikte hareket ettiği, İran’la görüş ayrılığının derinleştiği yıllarda ticaret hacimleri zayıflarken Suriye’de ortak politikanın geliştirildiği 2017’de ekonomik ilişkiler canlanmaya başladı.
Türkiye-İran ticaret hacmi 2012’de 21,9 milyar dolarla rekor kırdıktan sonra 2013 yılında Amerikan ambargosunun etkisiyle sert bir şekilde gerileyerek 14,5 milyar dolara düştü. 2014 yılında ise 13,7 milyar dolara indi. Ticaretin zayıflaması üzerine yüzlerce üründe gümrük vergisi indirimi yapan Tercihli Ticaret Anlaşması 2015 yılı başında yürürlüğe konuldu. Hedef ticaret hacmini 35 milyar dolara çıkarmaktı. Bu arada İran’a uygulanan ekonomik ambargonun kaldırılmasına karar verildi. Böylece ticareti “patlatma” hedefinin önünde görünürde hiçbir engel kalmamıştı. Ancak olumlu gelişmelere rağmen ticaret hacmi 2015 yılında 9,7 milyar dolara, 2016’da ise 9,6 milyar dolara geriledi.
Bu rakamlar dış politikadaki çatışma alanları temizlenmeden ticaretin gelişemeyeceğini gösterdi. Siyasi ilişkilerin önündeki en büyük engellerden biri Suriye politikasındaki ayrışmaydı. Ancak 2017 yılında Türkiye ABD ile birlikte hareket etmekten vazgeçip Rusya ve İran’la ortak çözüm üretmeye başladı. Türkiye ve İran’ı yakınlaştıran önemli faktörlerden biri de “Suriye’den sonra sıra bize mi geliyor?” kaygısıydı. Türkiye’de “bizi bölecekler” inancı çok yaygın. Dolayısıyla hem iç, hem dış politika bu endişe etrafında şekilleniyor. Dış politikadaki yeni ittifaklar da bu olasılığı bertaraf etmeyi hedefliyor. NATO müttefiki olan birçok ülke Türkiye’de sadece vatandaşlar değil, devlet yöneticileri tarafından da “Türkiye’yi bölme planları yapan dış güçler” olarak görülüyor. Bu yüzden bölgesel ittifakları güçlendirme seçeneğinin yıldızı parlıyor. İran, Irak ve Rusya ile siyasi, askeri ve ticari yakınlaşma Suriye’nin toprak bütünlüğünü koruma söylemleri “birlikte sıkı duralım, bölünmeyelim, parçalanmayalım” beklentisinden ve sınır bütünlüğünü hedef alan tehditleri bertaraf etme isteğinden kaynaklanıyor.
Bölgesel ittifakları artırma arayışları içerisinde geçen yıl Türkiye ile İran arasında üst düzey ziyaret trafiği yoğunlaştı. Ticarette Amerikan Doları yerine Türk Lirası ve İran Riyali kullanımına karar verildi. Milli paraların dolara çevrilmeden doğrudan birbiriyle değiştirilmesini sağlayan anlaşma geçen yıl ekim ayında iki ülkenin merkez bankaları tarafından imzalanarak yürürlüğe sokuldu.
Siyasi yakınlaşmanın başladığı 2017 yılında ticaret hacmi son beş yıldır ilk kez arttı ve 10 milyar 752 milyon dolara ulaştı. Ticarette 2016 yılına göre 1,1 milyar dolarlık artış sağlandı. Daha da önemlisi hacim bakımından dört yıl devam eden düşüş trendi kırılmış oldu.
Ticaret artışından İran kârlı çıktı. İran 2016 yılında Türkiye’den 4 milyar 966 milyon dolarlık ithalat, 4 milyar 699 milyon dolarlık ihracat yapmıştı. 2017 yılında İran’ın Türkiye’den ithalatı 3,2 milyar dolara gerilerken, ihracatı 7,5 milyar dolara çıktı. Böylece 2016 yılında Türkiye karşısında 266 milyon dolar ticaret açığı veren İran, 2017 yılında 4 milyar 232 milyon dolar ticaret fazlası elde etti. Geçen yıl İran, Türkiye’ye son üç yılın en yüksek ihracatını gerçekleştirmiş oldu.
Aslında bu rakamlar iki ülke arasındaki ticaretin normal seyrine girdiğini gösteriyor. Çünkü son 17 yıllık rakamlara bakıldığında İran’ın sadece 2016 yılında Türkiye’ye karşı ticaret açığı verdiği görülüyor. Diğer 16 yıl içerisinde İran, Türkiye’ye karşı 579 milyon dolar ile 8,8 milyar dolar arasında değişen oranlarda ticaret fazlası elde etmiş. 2016’daki kesintiden sonra geçen yıl bu seyrin devam etmesi ticaretin normal temposuna döndüğünü gösteriyor.
Peki, ticaret neden İran’ın lehine gelişti?
İran’ın Türkiye’ye daha fazla ihracat yapmasının en büyük nedeni petrol. Anadolu Ajansı’nın derlediği ilk yedi aylık verilere göre İran’dan gerçekleştirilen ham petrol ithalatı 2016 yılının aynı dönemine göre yüzde 142 artışla 7 milyon 426 bin tona ulaştı. Ayrıca İran’dan ithal edilen işlenmemiş çinko, azotlu mineral veya kimyasal gübreler, işlenmemiş alüminyum, taze ve kurutulmuş kabuklu meyvelerde yüzde 100’ü aşan oranlarda artış oldu.
Türkiye’nin ihracatı neden azaldı? sorusunun yanıtına gelince, Türkiye’nin İran’a ihracatında önemli bir yer tutan altın satışı yok denecek düzeye geriledi. Türkiye 2016 yılında İran’a 1 milyar 306 milyon dolarlık altın ihraç etmişti. Geçen yıl altın ihracatı 111 milyon dolara düştü. Altın ihracatındaki yaklaşık 1 milyar 200 milyon dolarlık azalma Türkiye’nin İran’a karşı ticari açık vermesinin en büyük nedeni.
İran 150 milyar varil ham petrol ve 33,5 trilyon metreküp doğal gaz rezervi ile dünyanın en büyük üreticilerinden biri. Sınır komşusu Türkiye ise petrol ve doğal gazda güçlü bir alıcı olmanın yanı sıra Orta Doğu ve Avrupa arasında enerji köprüsü oluşturmaya çalışıyor. İran’la ekonomik ilişkileri güçlendirmenin Türkiye’ye getirisi yüksek olabilir. Ancak Türkiye ile ABD arasındaki yakınlaşma çabalarının Türkiye-İran iş birliğini sekteye uğratma potansiyeli taşıdığını göz ardı etmemek gerekir. Çünkü ABD Başkanı Donald Trump İran’ı açık hedef haline getirmiş durumda. Rusya’dan satın aldığı S-400 füzeleri nedeniyle ambargo tehdidine maruz kalan Türkiye’nin İran’la dayanışmayı bozmadan ABD ile yakınlaşmak için nasıl bir diplomatik mühendislik sergileyeceği merak konusu.