GÜNEŞ / SICAK / ISI ÇARPMASI NEDİR ?
Güneş çarpması ve Sıcak (ısı) çarpması birbirlerine çok sık karışan kavramlardır. Güneş çarpması vakaları için ortamın sıcak olması gerekmezken, sıcak çarpması için de güneş olması gerekmemektedir. Klimalı bir araç içerisinde uzun sure güneş gören bir canlı, güneşin UV (morötesi) ışınlarından etkilenecektir. Yine güneş görmeyen ancak çok sıcak olan bir ortamda kalan canlının vücudu sıcaklık değişimine ayak uydurabilmek için uğraşırken bünyesinde ciddi sorunların oluşmasına neden olacaktır.
CPR (CARDIOPULMONARY RESUSCITATION = Kalp ve Akciğerlerin Canlandırılması)
CPR; Suni tenefüs (yapay solunum) ve kalp masajı ile çalışamayan bu organların işlevlerinin taklit edilerek yeniden canlanmalarına yardımcı olmak olarak tanımlanabilir.
Bu riskler, hayati tehlikeler içermektedir. Sıcak ve güneş çarpmaları sonucu ölümlerin nedenleri :
Bayılma; derin bir uyku olarak tarif edilebilir ve hasta kolaylıkla fiziksel uyaranlara cevap verir, ayılır. Bunun için soğuk su ile başın yıkanması, hava yollarının açık tutulması (çene kemiğinin göğüs kemiğinden mümkün oldukça uzaklaştırılması ile hava yolları açık tutulabilir) veya çok basit can yakıcı uygulamalar (parmak arasını hafifçe sıkmak veya tırnaklarınız ile etini sıkıştırmak gibi) denenebilir. Fiziksel uyaranlar ile bayılan hayvanların çoğunu ayılmak mümkündür.
ABC KURALLARI NEDİR ?
A: Airway = HAVA YOLU (havanın akciğerlere gidişini sağlayan tüm yollar)
B: Breathing = NEFES / SOLUNUM (hasta nefes alıyor mu?)
C: Circulation = DOLAŞIM (hastanın kalbi atıyor mu = NABIZ VAR MI?)
A: Airway HAVA YOLU
Burada sorun hava yolunun açık olup olmadığıdır. Dil baygınlık durumunda, istek dahilinde çalışan tüm diğer kaslar gibi pelte kıvamında olacak ve soluk borusunu tıkayabilecektir (bu durum halk arasında dilini yutmak olarak da bilinir) bu durumda dil dikkatlice dışarıya çekilebilir.
Ayrıca ağız boşluğu içerisinde pek çok yabancı cisim bulunabilir. Bunların hava yollarını kapayıp kapamadığını dikkatlice elinizle (ısırılmamaya özen gösteriniz) veya düz, sert ve zarar vermeyecek bir cisimle (kale, sopa vs…) kontrol edebilirsiniz. Pek çok vakada ağız içerisinde bir cisim bulunmaz ancak akla getirilmesi gereken sorulardan birisi olduğu da unutulmamalıdır.
Ayrıca havanın akciğerlere yaptığı yolculuk sırasında karşısına çıkabilecek engellerden birisi de gırlak/yutak kavşağıdır. Bu kavşakta; dil kökü, epiglottis (gırtlak kapağı da diyebiliriz), yumuşak damak gibi pek çok doku birbirlerine çok yakın olarak bulunurlar. Bu nedenle havanın mümkün olduğu kadar rahat geçebilmesi için bu yolların açık tutulması gerekir.
Bu amaçla çene kemiğini göğüs kemiğinden mümkün olabildiğince uzaklaştırmak (yani boyunu uzaktarak kafayı yukarı kaldırmak) çoğu durumda yeterli olabilmektedir. (Bunu kendinizde denemek için çenenizi göğüsünüze yakınlaştırın ve burnunuzdan nefes alın, şimdi de çenenizi göğsünüzden uzaklaştırın ve yine burnunuzdan nefes alın. Havanın çok daha rahat geçtiğini göreceksiniz)
B: Breathing NEFES / SOLUNUM
Bir hayvanın nefes alıp almadığını anlamak; şok, baygınlık, koma gibi durumlarda gerçekten zor olabilir. Bunun için en pratik yöntem kulağınızı dikkatlice ağzının ve burun deliklerinin yakınına götürmektir. (Kulağınızı ısırtmamaya dikkat ediniz) Ya da bir parça pamuk veya iplik ile burun deliklerinden girip çıkan havanın hareketini kontrol edebilirsiniz. Solunum bu gibi durumlarda yüzlek (normalden çok daha az hacimli) ve sık olacaktır. Koma durumunda dakikada alınan nefes sayısı daha da azalacak ve durum bu şekilde devam ederse solunum duracaktır. Bu nedenle solunumun varlığını / yoluğunu tespit etmek suni solunuma başlamak açısından çok önemlidir.
C: Circulation DOLAŞIM / NABIZ
Bir hayvanın kalbinin atıp atmadığını anlamanın en pratik yöntemi nabzını ölçmek veya kalbini dinlemektir. Kalbi dinlemek için kulağınızı sol koltuk altına sıkıca değdirin ve kalbi duymaya çalışın ( Tavsiye: Bunu öncelikle sağlıklı bir hayvanda deneyiniz ve kalp sesini en iyi duyabildiğiniz yeri aklınızda tutunuz).
Kalbin attığının bir diğer kanıtı da nabızdır. Nabızı hayvanlarda en kolay femoral arterden (yani arka bacaktaki atar damardan) alabiliriz. Bunun için elinizi dizin üzerinden baldırın iç kısmına bastırınız. Dizin üzerinde kalan arka bacak kemiğinin (bu kemik femurdur) ortalarına yakın bir yerde nabız hissetmeniz gerekir ( Tavsiye: Bunu öncelikle sağlıklı bir hayvanda deneyiniz ve yerini aklınızda tutunuz).
Kalbin atmadığından emin olmadan kalp masajı yapmayınız! Çalışan bir kalbi kalp masajı ile durdurmak mümkündür.
İlk yardım sırasında kalp masajı yapmanız gerekiyorsa;
!!!MUTLAKA VETERİNER HEKİMİNİZE ULAŞINIZ, GEREKLİYSE TELEFONLA TALİMAT ALARAK İLK YARDIM YAPINIZ VE ACİLEN KLİNİĞE GİDİNİZ!!!
Solunum yoksa: SUNİ TENEFÜS
Kalp atmıyorsa: KALP MASAJI + SUNİ TENEFÜS
Suni tenefüs: Solunum yollarının açık olduğundan emin olduktan sonra avuçlarınızla ağzı ve burnu örterek derince nefes alınız ve göğüs kafesi şişene kadar nefes veriniz. Havayı üflerken bir yandan da göğsün şişmesini izleyin. Göğüs kafesinin şiştiğini görünce bırakın ve havanın kendiliğincen dışarı çıkmasına izin verin.
!! DİKKAT!! ÇOK FAZLA ŞİŞİRİLEN CİĞERLER PATLAYABİLİR!
İki defa derin nefes verildikten sonra solunum büyük olasılıkla tekrar başlayacaktır. Başlamadığı hallerde nabız kontrol edilir ve nabız yoksa kalp masajı ile birlikte suni tenefüs yapılır.
Kalp Masajı: Hayvan sırtüstü vaziyette yatırılır, baş mümkün oldukça ileri uzatılır. Göğüs kafesi hayali bir kutu gibi düşünülürse tam orta noktası hesaplanarak sağdan ve soldan göğüs kafesi ortaya doğru sıkıştırılır. Bunu mümkün oldukça hızlı yapmakta fayda vardır. 10 masaj yapıldıktan sonra bir nefes verilebilir. Ancak çeşitli literatürler çeşitli formülasyonlar önermektedir. Bizim tavsiyemiz 10 masaj 1 nefestir.
DİKKAT : ÇALIŞAN BİR KALBİ KALP MASAJI İLE DURDURABİLİRSİNİZ!!! BU NEDENLE KALP MASAJINA BAŞLAMADAN ÖNCE KALBİN DURDUĞUNDAN EMİN OLUNUZ!!!
Vücut sıcaklığını düşürücü her uygulama sıcak çarpmalarında faydalıdır. Başın soğuk su ile (soğuk su yoksa eldeki imkanları da değerlendirin sıcak su dışında her su iş görecektir) yıkanması, vücudun çeşitli noktalarına (bacak içleri, kol içleri baş boyun...) buz ve soğuk kompreslerin konulması çok faydalı olacaktır.
Solunumun ve dolaşımın durması ihtimaline karşın her an tetikte olun ve nefesini takip edin. Unutmayın kalpten önce herzaman solunum durur. Solunumu takip ederek kalbi de takip etmiş olursunuz.
HEKİME DERHAL HABER VERİLMELİ ve
Bu amaçla minik dostlarımızı güneş ve sıcak çarpmalarından korumak için yapabileceklerimiz :
- Araba gibi kapalı ve güneş alabilen mekanlarda uzun süre yalnız kalmalarına engel olunuz
- Yazın ve sıcak ortamlarda mutlaka günlük su ihtiyacını giderdiğinden emin olun
- Çok sıcak havalarda dolaşma saatlerini daha çok günün serin saatlere ayarlayınız
- Güneşli yerlerden ziyade gölge yerlerde gezmeye özen gösterin
- Koyu renkli hayvanların güneş ışığından daha çok etkileneceklerini unutmayın