Download "MUHASEBE MESLEK MENSUPLARI VE ÇALIŞANLARININ ETİK İKİLEMLERİ: KARS VE ERZURUM İLLERİNDE BİR ARAŞTIRMA"
1 MUHASEBE MESLEK MENSUPLARI VE ÇALIŞANLARININ ETİK İKİLEMLERİ: KARS VE ERZURUM İLLERİNDE BİR ARAŞTIRMA Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Ali Kutlu Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Özet Etik ve ahlak kavramlarının günlük yaşamda taşıdıkları önem, meslek hayatı için de geçerlidir. Meslek hayatında sergilenecek etik dışı bir davranışın sonuçları çok daha geniş bir alana yayılabilir. Bu nedenle meslek etiği en az günlük yaşamdaki etik kavramı kadar önemlidir. Meslek mensupları neden etik dışı davranışa yönelirler? Onları etik dışı davranışa iten en önemli nedenler nelerdir? Etik dışı davranış gerçekleşmese bile bir önceki aşamada yaşanan etik ikilemin nedenleri nelerdir? Bu çerçevede çalışmamızın amacı muhasebe meslek mensuplarının yaşadığı etik ikilemleri irdelemektir. Anahtar Kelimeler: Etik, meslek etiği, muhasebe meslek etiği, etik ikilem, etik davranış. Ethical Dilemmas of Professional Accountants: A Research Abstract The importance of ethics and morality concepts in daily life is also sound for vocational life. The results of an unethical behavior in vocational life can spread across a wider area. So vocational ethics is at least as important as the ethics concept in daily life. Why do members of a profession tend to behave unethically? What are the most important causes that direct them to unethical behavior? Even if the unethical behavior doesn t occur, what are the causes of the ethical dilemma experienced in the past stages? In this context, the aim of our study is to investigate the ethical dilemmas experienced by the members of accounting profession. Keywords: Ethics, vocational ethics, ethics of accounting profession, ethical dilemma, ethical behaviour.
2 144 Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 63-2 Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: Kars ve Erzurum İllerinde Bir Araştırma 1. GİRİŞ Diğer mesleklerde olduğu gibi muhasebe mesleğinde de kendine özgü etik kurallar vardır. Bu kuralların bir bölümü hukuki çerçevede yasalaştırılmış, bir bölümü ise meslek örgütleri tarafından yazılı kurallara dönüştürülmüştür. Etik kavramı ağırlıklı olarak sübjektif temellere dayanmaktadır. Bu nedenle kişilerin kültürel diyalektiği, mensubu olduğu toplum, ırk, din ve ekonomik refah seviyesi gibi faktörlerin etkisi altındadır. Bu faktörler kişilerin etik kurallara uyup uymaması noktasında önemli rol oynamaktadır. İş hayatında da etik kuralların uygulanması bu faktörlerden önemli ölçüde etkilenir. Etik kuralları bilen, kabul eden ve değer veren herkesin bu kuralları mutlaka uygulayacağını beklemek yanlış olur. Etik kuralların uygulanması sırasında bazen psikolojik ve ekonomik etkenler ağır basabilir ve bu kuralların ihlali söz konusu olabilir. Örneğin, bir muhasebecinin, müşterisinin kendisine ibraz ettiği belgelerin gerçeği yansıtmadığını bilmesine rağmen müşteri kaybetme endişesi ile görmezden gelmesi veya ikilem yaşaması ihtimal dahilindedir. Çalışmamızın amacı Kars ve Erzurum illerindeki muhasebe meslek mensupları ve çalışanlarının etik-müşteri ikilemi yaşayıp yaşamadıklarını, yaşıyor iseler bunun temel nedenlerini irdelemektir. Bu amaçla hazırlanan anket soruları tam sayıma gidilerek Kars ve Erzurum illerindeki muhasebe meslek mensupları ve çalışanlarına dağıtılmıştır. Araştırma bölümümüzün temelini oluşturan anket sorularının seçiminde literatür taraması sonucu ulaşılan bilgilerden de önemli ölçüde faydalanılmıştır.
3 Hüseyin Ali Kutlu Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: MUHASEBE MESLEĞİ Çok uzun bir geçmişe sahip olan muhasebe uğraşısı ülkemizde 3568 sayılı Yasa ile meslek statüsüne kavuşturulmuştur. Bir uğraşının meslek olarak kabul edilebilmesi için (Meigs/Meigs, 32); Karmaşık ve sürekli gelişen bir bilgi yapısı içermesi, Uygulamada karşılaşılan sorunların çözümünde mesleki yargı kullanması, Kamu yararına hizmet edecek bir sorumluluk taşıması gerekmektedir. Günümüzde muhasebe mesleği bu kriterlerin tamamını taşımakta ve her geçen gün daha da önemli bir meslek haline gelmektedir. Ülkemizde muhasebe mesleği, 3568 Sayılı Kanun la düzenlenmiş ve günün şartlarına göre eksiklerini gidermek amacıyla birçok tebliğ ve yönetmelikle desteklenmiştir Sayılı serbest Muhasebecilik, Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu, muhasebecilik mesleğini icra edenleri üç statüde değerlendirmiştir. Bunlar 1 ; 1) Serbest Muhasebeci, 2) Serbest Muhasebeci Mali Müşavir, 3) Yeminli Mali Müşavir. Adı geçen kanunda muhasebe mesleğinin konusu özetle; defter tutmak, tablo ve beyannameler düzenlemek, muhasebe sistemleri kurmak, müşavirlik, bilirkişilik ve benzeri işleri yapmak şeklinde ifade edilmektedir; Devletlerin en önemli gelir kalemi olan verginin daha sağlıklı tahakkuk ve tahsili için muhasebe ve muhasebe mesleği vazgeçilmez bir unsurdur. Ancak, bu cümleden hareketle muhasebe mesleği sadece vergiyi tespit etmeye yarayan bir meslek olarak algılanmamalı ve yalnızca bu kalıba sıkıştırılmamalıdır. Nitekim kanun da, yalnızca bu açıdan bakmamış ve faaliyet sonuçlarının tespiti, yatırım ve kâr dağıtım politikalarının belirlenmesi, finansal kararların alınması ve kişi/kurumların bilgi ihtiyacının karşılanması, bu konularda müşavirlik yapmak gibi görevlere de atıfta bulunmuştur. 1 Bkz: 3568 Sayılı serbest Muhasebecilik, Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu. Madde 1.
4 146 Ankara Üniversitesi SBF Dergisi ETİK KAVRAMI VE MESLEK ETİĞİ 3.1 Etik Kavramı Etik, Yunanca Ethikos ya da Ethos kelimelerinden gelmektedir. Etik kavramı Oxford sözlüğünde üç şekilde tanımlanmaktadır (Marice, 1998: 1); Değer yargıları bilimi, İnsan yaşamının belirli sınırları bölümünde söz konusu olan kabul görmüş kurallar, İnsanlara ait en geniş anlamdaki görevlerin bilimi, sivil, politik ve uluslararası yasa bilimi. Etik, bir insanın davranışları esnasında kullandığı ahlaki ilkeler bütünüdür. Etik kavramını başka şekilde açıklamak da mümkündür: Etik, bir insanın doğru ile yanlışı ayırt ederken kullandığı kişisel kriterlerdir (Meigs vd., 1995: 60). Kişilerin nasıl davranmaları gerektiğini gösteren etik; görev ve sorumlulukları esas alan bir davranış kuralı ya da disipline işaret etmekte ve bir kişinin neyi yapıp neyi yapmaması gerektiği konusunda davranış biçimini tanımlayan kuralları konu edinmektedir (Josephson, 1995: 83). Daha kısa ve genel tanımla etik (Velasquez, 2002: 11); Bir kişinin veya toplumun ahlak standartlarını araştıran disiplindir. Birçok değişik kaynakta benzer tanımlara yer verilmektedir. Bu tanımlar dikkatle değerlendirildiğinde etik kavramının ahlak kavramı ile birebir örtüşmediği görülebilir. Günlük hayatta ise etik kavramı, ahlak kavramı ile aynı anlamda kullanılmaktadır. Etik ve ahlak kavramları arasındaki farkı daha belirgin bir şekilde açıklayabilmek için karşılaştırmalı tanımlara yer vermek uygun olacaktır. Ahlak, nasıl davranılacağına ilişkin yazılı olmayan standartlar içerir. Etik ise daha soyut kavramlara dayalıdır ve bu kavramlardan neler çıkarılabileceğine çalışarak yazılı kurallar içermesi beklenir (Lamberton/Minor, 1995: 326). Etik, Ahlaki faziletin doğasını inceleyen ve insan davranışlarını değerlendiren bir felsefe dalıdır (White, 1985: 1). Genel olarak bir kişinin ahlak standartları bir çocuk olarak öncelikle aile, arkadaşlar ve cami/kilise, okul, televizyon, basın, müzik gibi toplumsal etkiler ve kurumlardan elde edilir (Velasquez, 2002: 9). Bu süreçte edinilen ahlaki standartların bir kısmı yazılı kaynaklara, bir kısmı da gözlemler, uygulamalar ve vicdani kanaatlere dayanabilir. Yakın ilişkileri olan etik ve ahlak kavramları arasındaki temel fark, etik kavramının genel olarak ahlakı konu alan disiplini belirtmesidir. Bu anlamda etik, ahlak felsefesiyle eşanlamlı sayılır (Kotar, 1997:6).
5 Hüseyin Ali Kutlu Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: Meslek Etiği Meslek etiği, günümüz iş dünyasındaki en önemli hatta belki en çok yanlış anlaşılan kavramlardan biridir. Meslek etiğinin konusu, özel iş uygulamalarının kabul edilebilir olup olmadığı sorusuyla ilgilidir (Ferrell/F raedrich, 1994: 4). Bu anlamda meslek etiği, bütün ilişkilerde dürüstlük, güven, saygı ve adaletli davranmadır (Hugh, 1992: 11-12). Tanımda yer alan kavramların çok geniş anlamlar taşıması ve bir bölümünün sübjektif değerler olması nedeniyle tamamını yasalarla belirlemek neredeyse imkânsızdır. Bu nedenle meslek etiği hukukun koyduğu yasaların da üzerinde, uyulması zorunlu kabul edilen daha üst değer yargılarına dayandırılmaktadır. Mesleki davranışı belirleyen kurallar dizisi yasalardan daha geniş bir kavram olarak kabul edilmelidir (Güredin, 1997: ). Bu ifadelerden sonra meslek etiğini şu şekilde tanımlayabiliriz; Mesleki davranışla ilgili neyin doğru neyin yanlış, neyin haklı neyin haksız olduğu hakkında inançlara dayalı ilkeler ve kurallar topluluğudur (Selimoğlu, 1997: ). Meslek etiği kavramı iş yaşamıyla ilgili iyi-kötü, doğru-yanlış ve haklı-haksız uygulamaların incelenmesini kapsamaktadır. Etiğin incelenmesinde kullanılan araçlar ne yapılması ile ilgili ilkeler, kurallar, değerler ve düşüncelerdir. Bu noktada meslek etiğinin amacı, iş dünyası çalışanlarının mal ve hizmet üretimi sırasında toplum güvenini sağlayan davranış kurallarıyla yönlendirilmesini ve yönetilmesini sağlamaktır (Smith/Smith, 1987: 68). Nitekim etik dışı bir davranışa maruz kalarak aldatıldığını düşünen bir müşterinin firma imajına vereceği zarar ve neden olacağı müşteri kaybı ölçülememektedir. Meslek etiğiyle ilgili olan değerlerin bir kısmı vicdani kanaatlere dayanırken, bir kısmı da o işin bağlı bulunduğu oda, dernek, cemiyet, birlik vb. organizasyonlar tarafından düzenlenmiş yazılı kurallara dayanır. En üst seviyede ise yasalaşmış kurallar yer alır. Bu değerlerin ihmal veya ihlali durumunda yasal müeyyideler daha ağır olabilirken, mesleki örgütlerin yaptırımları nispeten hafif olabilir. Sübjektif olduğu için vicdani kanaatin yaptırımı diğerlerine göre çok daha hafif veya çok daha ağır olabilir. Genellikle Weber in Protestan çalışma ahlakı ile özdeşleştirilen çalışma ahlakının, kuşaklar veya toplumsal katmanlar arası farklılıklar gösterdiği çeşitli araştırmalarca öne sürülmektedir. Örneğin, ABD deki farklı işgücü kuşaklarının, çalışma yaşamına atıldıkları dönemin şartlarına bağlı olarak Protestan, varoluşçu, pragmatik ve X kuşağı gibi farklı çalışma ahlakı türleri oluşturdukları vurgulanmaktadır. Benzer şekilde, farklı sosyoekonomik katmanların içinde bulundukları şartları yansıtacak şekilde, Protestan, Örgütsel, Marksist, İnsancıl ve Boş Zaman ahlakına uygun inançlar taşıdıkları
6 148 Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 63-2 belirtilmektedir. Diğer taraftan, çalışma ahlakının dinsel inançlara bağlı olarak değişebileceğini vurgulayan bir takım araştırmalar, İslami çalışma ahlakının, Protestan çalışma ahlakına benzer tarafları olmasına rağmen, çalışmanın değerinin eylemin sonucu ile değil, niyeti ile ölçülmesi açısından farklılaştığını belirtmektedir (Özen / Çakar / Kalemci, 2006: 3). 3.3 Muhasebe Mesleğinde Etik Muhasebe mesleğinde yapılacak etik dışı bir uygulamanın etkisi bütün bir topluma yayılabilir. Örneğin etik dışı davranışlar sonucunda mali tablo verilerini gerçek dışı gösterme ve vergi kaçırma durumunda bütün topluma yayılacak bir etki meydana gelmiş olur. Muhasebe mesleği ve uygulamaları alanında en geniş düzenlemelerin bulunduğu ülkelerden biri olan ABD de meslek etiği konusundaki ilk çalışmalar AICPA tarafından yayımlanan Muhasebe Mesleğinde Meslek Etiği Standartları ile başlamıştır Yılında yeniden gözden geçirilen bu standartlar, Mesleki Standartlarda Yeniden Yapılanma Planı adı altında ve Mesleki Davranış Yasası İlkeleri ve Kuralları nı içerecek şekilde yayınlanmıştır (Uslu, 1998: 27). Benzer şekilde muhasebe mesleğinin Dünya çapında en önemli kuruluşu olan Uluslararası Muhasebeciler Federasyonu (IFAC) üye ülkelerdeki muhasebe meslek mensupları için etik kodlar yayınlamıştır. Bu nedenle Türkiye Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirler Odaları Birliği Başkanlığı nın 18 Ekim 2001 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanan SM ve SMMM ve YMM Meslek Ahlak Kuralları İle İlgili Mecburi Meslek Kararı nın 2. ve 3.maddelerinde meslek ahlakıyla ilgili hükümler yer almaktadır. Bu maddelerde meslek ahlakı ilkelerinin önemi ve kısmen yaptırımlarına vurgu yapıldıktan sonra, aşağıda sıralanan konu başlıklarının her biri ile ilgili açıklamaların yer aldığı maddeler sıralanmaktadır; Mesleki Uzmanlık, Defter Tutma ve Finansal Tabloları Hazırlama, Muhasebe İlkelerine ve Standartlarına Uyma Zorunluluğu, Dürüstlük, Güvenilirlik ve Tarafsızlık, Mesleki Özen ve Titizlik, Tasdik İşlerinde ve Denetimde Bağımsızlık Kuralı, Sır Saklama,
7 Hüseyin Ali Kutlu Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: 149 Ücretler, Denetim Standartları ve Muhasebe İlkeleri, Öngörü Yasağı, Haksız Rekabet Yasağı, Personel Sağlanması, Dürüst Olmayan Davranışlar, Reklâm ve Teşvik Yasağı, Ücretlerin Düşürülmesi ve Komisyon Yasağı, Bağdaşmayan İşler, Diğer Meslek Mensupları Aleyhinde Konuşma Yasağı, Denetimde Kamu Sorumluluğu. Gerçekten, muhasebe kayıtları tutmaya başlamanın ahlaki nedenlerinden biri; hangi kişilerin veya organizasyonların ne kadar borçlu olduğunu bilmeyi sağlamaktı. 20. yüzyılda muhasebecilik defter tutmadan farklı olarak görülmeye başladı. Defter tutma, işyerlerinin finansal görüntülerinin sağlanmasının pratiği veya sanatıydı oysaki muhasebe çok daha bilimsel düşünürdü. Bağımsız hareket edebilen Uluslararası Muhasebe Standartları Birliği (IASB - International Accounting Standarts Board) ve Finansal Muhasebe Standartları Birliği (FASB Financial Accounting Standarts Board) deontolojik etik prensiplere benzer muhasebe kuralları önermektedir (Dolfsma, 2005:6-7). Meslek ahlakı, sosyal çevre, kişisel ahlak ve işletme özelliklerinden oluşan bir bütündür. Kişilerin ahlaki veya ahlaki olmayan davranışları, yaşadığı çevre, aile, aldığı eğitim, din ve çalıştığı firmanın örgüt kültüründen etkilenir. Bu noktada, toplum, müşteriler, rakipler, hissedarlar, yasal ve siyasal çevreyi oluşturan kurumlar da meslek ahlakını etkileyen dış çevre etkenleri olarak ortaya çıkmaktadır. SOSYAL ÇEVRE KİŞİSEL AHLAK İŞLETME ÖZELLİKLERİ İş Ahlakına Uygun ya da Uygun Olmayan Davranış Şekil.1 İş Ahlakına Uygun Davranışları Etkileyen Faktörler Kaynak: (Selimoğlu, 1997:145).
8 150 Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 63-2 ABD ve tüm Dünyada yankı uyandıran Enron, Anderson Worldwide, Adelphia Communications, Bristol-Myers Squibb, CMS Energy, Merrill Lynch (ML), Xerox gibi şirket ve muhasebe skandallarından sonra yasaların her zaman her yerde ve tam anlamıyla etkin olamadığı, dolayısıyla da ahlaki değerlerin gündeme gelmesi tartışılmaya başlamıştır. Finansal skandalların, muhasebe ve denetim mesleğinin uygulanmasında yaşanan eksiklik ve yanlışlıkların ortaya çıkmasına neden olduğu da ifade edilmektedir. Sarbanes Oxley Yasasının çıkmasında Enron ve WorldCom skandallarının etkisi olmuştur. 4. ETİK İKİLEM (ETHICS DILEMMA) Etik ikilemler, bir olayın birbiriyle ters düşen iki tarafında da tartışılabilir doğruların olması durumunda ortaya çıkabilmektedir. Tanımlanmaları karmaşık ve zordur. Herhangi bir olayın çözümünde, kişilerin mesleki yargılarını kullanırken içine düştükleri kararsızlıklardan kaynaklanır (Toraman/Akcan, 2002: 107). Etik ikilem, bir ahlak felsefesi olduğu için aynı zamanda etik paradox olarak isimlendirilir, etik paradox etik tartışmaların içinde önemli bir rol oynar 2. Günlük iş hayatında denetçinin, muhasebecinin ve herhangi bir iş adamının bu tür ikilemlerle karşılaşması kaçınılmazdır. Bu tür etik ikilemlerin çözümlenmesinde çeşitli seçenekler söz konusu olabilir ancak, sorunu çözüyorum derken etik dışı davranışa bir bahane aranmamalıdır. Etik dışı davranışı geçerli veya haklı gösterebilmek için aşağıdaki gibi bazı bahaneler ileri sürülebilir (Güredin, 1997: 118); i) Herkes bunu yapıyor; Müşterisinin vergi kaçırmasına yardımcı olan bir muhasebecinin, başka meslektaşlarım da yapıyor demesi gibi. ii) Yasal ise ahlakidir; Kayıp eşya bulan bir kişinin, eşyanın sahibi ortaya çıkıp kendini ispat etmediği sürece eşyayı kimseye teslim etmek istememesi gibi. iii) Ortaya çıkarılabilme ve cezalandırılma olasılığı; Sergilenen etik dışı davranışın sonunda ortaya çıkarılabilme ve cezalandırılma olasılığı fazla ise, kişi bu davranışından vazgeçebilir. Aksi takdirde etik dışı davranışı sürdürebilir. Muhasebecilerin ve diğer meslek mensuplarının neden daha az etik davranmaya başladıklarını ve bu problemlerin neden meydana geldiğini 2 Bkz:
9 Hüseyin Ali Kutlu Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: 151 anlamaya çalışmak önemlidir. Araştırmacıların etik dışı davranışlar alanındaki çalışmaları nedenleri anlamamıza yardımcı olmaktadır. Bu alandaki araştırmacılar bütün etik dışı davranışlar için şu üç unsuru bulmuşlardır (Albrecht vd., 2006: 32): (i) algılanan bir baskı, (ii) algılanan bir fırsat, (iii) etik dışı davranışı, kabul edilebilir ve herhangi bir kişinin etik kurallarıyla uyumlu olarak gerçekleştirebilmek için bazı yollar. Etik dışı davranışların önlenmesinde şüphesiz ki en önemlisi insani ve ahlaki değerlerin sindirilmesi yönünde verilecek olan eğitimdir. Bu eğitim insanlar tarafından, küçük yaşlardan itibaren aile, okul, çevre vb. organizasyonlar tarafından verilmeli ve prensipler, kurallar, ödüller ve hukuki yaptırımlarla desteklenmelidir. Yoksa yalnızca hukuki yaptırımlarla etik dışı davranışların önüne geçmek mümkün değildir. Son dönemlerde ikilemlerin çözümlenmesinde şu şekilde bir formel yaklaşım öngörülmektedir (Güredin, 1997: 118); 1. Geçerli durumları belirle, 2. Bu duruma dayanarak ahlaki sorunu belirle, 3. Bu sorunun etkileyeceği kişiyi, kişileri ve nasıl etkileneceklerini belirle, 4. Etkilenenlerin sorun çözümlemede alternatif davranış biçimlerini belirle, 5. Her alternatif açısından muhtemel sonucu belirle, 6. En uygun davranış biçimini seç. Etik karar verme konusunda birçok kaynakta iki temel yaklaşım söz konusudur. Bunlardan biri yapılan eylemin uygulamadaki sonuçlarına odaklanmak, diğeri ise eylemin kendisi ve doğruluğunun ölçülmesi üzerine odaklanmaktır 3. Etik ikilemden çıkışın kolay olabilmesi için bir etik karar verme modelinin varlığı önemli rol oynar. Aşağıdaki şekilde (Şekil.2) etik karar verme modeli yer almaktadır. 3 Bkz
10 152 Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 63-2 Çevre Algılama Normlar Değerlendirme Kültürel Çevre a. İnanç b. Yasal sistem c. Politik sistem Algılanan Etik İkilem Mesleki Çevre a. Informel normlar b. Formel normlar c. Zorlayıcı kurallar Endüstri çevresi a. Informel normlar b. Formel normlar c. Zorlayıcı kurallar Algılanan Eylemler Algılanan Sonuçlar Deontolojik Normlar Sonuçların Olasılıkları Sonuçların İstenirliliği Deontolojik Değerlendirme Etik İkilem Teolojik Değerlendirme Organizasyonel Çevre a. Informel normlar b. Formel normlar c. Zorlayıcı kurallar Kurumsal Çıkarların Önemi Şekil 2: Etik Karar Verme Modeli Kaynak: Roxas/Stoneback,1997: 508.
11 Hüseyin Ali Kutlu Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: 153 Sonuçta, eylemler sırasında farkında olarak veya olmayarak ikilem yaşanması kaçınılmaz bir olgudur. Bu noktada önemli olan etik değerler doğrultusunda karar verebilmektir. Verilecek karardaki hız ve ikilemin yaşanma süresi, kişinin kararlarını etkileyen yukarıda sayılan faktörlerin etki derecesine bağlı olarak değişecektir. İkilemin yaşanmış olması etik dışı bir olgu olarak değerlendirilmemelidir. Etik olsun veya olmasın verilen her bir kararın etkilendiği faktörler vardır. Etik olan bir karar veya davranışın dayanağı çevre, ahlak, din, vicdan, onur, yasa vb. değerler olabilirken, etik olmayan bir karar veya davranışın dayanağı çıkar, bencillik, kayırma vb. içe dönük faktörler olabilir. Etik ikileme düşülmesinin temel nedeni de karşılıklı bu iki grupta yer alan faktörler arasında yaşanan seçim güçlüğüdür. 5. ARAŞTIRMA Araştırmamızın evrenini Kars ve Erzurum ilinde faaliyet gösteren 152 Muhasebe Meslek Mensubu ve sayısını tam olarak tespit edemediğimiz çalışanları oluşturmaktadır. Etik İkilemleri ve dayandığı temelleri tespit etmeye çalıştığımız araştırmamızda 300 adet anket formu dağıtılmış, bunun geriye dönen 136 adedi analize tabi tutulmuştur. Geriye dönen anketlerin, muhasebeciler ve bir kısmının da çalışanlar tarafından doldurulduğu tespit edilmiştir Araştırmanın Amacı Bu araştırmanın temel amacı, Kars ve Erzurum illerinde muhasebe mesleğiyle uğraşanların yaşadığı etik ikilem düzeyini belirlemektir. Bu temel amacın yanında, Kars ve Erzurum daki muhasebe meslek mensuplarının etik ikileme düşmelerine neden olan faktörleri irdelemek, bireysel ve çevresel özellikler bakımından muhasebe mesleğiyle uğraşanların yaşadıkları etik ikilem arasında fark olup olmadığını ortaya koymak amaçlanmıştır. Kars ve Erzurum illerindeki muhasebe meslek mensupları ve çalışanlarına yönelik daha önce benzer bir anketin ve araştırmanın uygulanmamış olması çalışmamızı özgün kılmaktadır. Bu çalışmada etik ikilemle ilgili 5 temel soruya cevap aranmaya çalışılacaktır. 1- Muhasebeciler ne ölçüde etik ikilem yaşıyorlar? 2- Muhasebeciler ne ölçüde etik ilkelere uygun davranıyorlar? 3- Muhasebecilerin etik ikilem yaşamalarına neden olan faktörler neler? 4- Muhasebecilerin etik ikilemden çıkmalarında hangi faktörler daha önemlidir?
12 154 Ankara Üniversitesi SBF Dergisi Bireysel ve çevresel değişkenler açısından muhasebecilerin yaşadığı etik ikilem ve etik ikilem yaşamalarına neden olan unsurlar arasında fark var mı? 5.2. Araştırmanın Teorik Temeli, Kapsam ve Yöntemi Anket çalışmasına dayanan araştırmamızın evrenini, Erzurum ve Kars ilinde faaliyet gösteren muhasebeciler ve çalışanları oluşturmaktadır. Erzurum ilinde 130 Kars ilinde ise 22 kayıtlı muhasebeci bulunmaktadır. Tam sayıma gidilerek toplam 152 muhasebeciye, çalışanları da dikkate alarak (250 adet Erzurum daki + 50 adet Kars taki muhasebecilere olmak üzere) toplam 300 adet anket formu gönderilmiştir. Erzurum ilinden 92 Kars ilinden ise 44 anket geri dönmüştür. Anketlerin geri dönüşüm oranı % 45 tir. Anket formunda kullanılan ifadeler etik davranış, etik ikilem ve etik ikileme neden olan unsurlara ilişkin araştırmalara dayanan geniş literatür taramasından sonra oluşturulmuştur. Muhasebe eğitimi ve mesleğin icrasında etik değerlerin önemini belirten araştırmacılardan biri olan Mintz e göre meslek mensubu, kamu çıkarları, müşteri ve işveren baskısı ve meslek ilkelerinin çeliştiği durumlarda ikilemden çıkış etik değerler sayesinde olabilir (Mintz, 1995: ). Gibbins ve Mason (1988), bir etik ikilemle ilgili özel kuralların bulunmadığı durumlarda, muhasebecinin kişisel etik düşüncesini tamamen kendi yargılarıyla sınırlandırdığını vurgulamışlardır. Landry, Moyes ve Cortes (2004: ) muhasebe mesleğine yönelik eğitim alan ve almayan, erkek ve bayan İspanyol öğrencilerin etik algılamaları ve farklılıkları analiz etmeye yönelik araştırmalarında; mesleki eğitime yoğunlaşanlar arasında 21, cinsiyet açısından da 18 önemli farklılık tespit etmişlerdir. Diğer taraftan Kanada daki işletme öğrencileri ve muhasebe meslek mensupları arasında bireysel etik karar vermedeki farklılıkları tespit etme amacına yönelik bir araştırmada (Cohen / Pant / Sharp, 2001: ); öğrenci ve meslek grubundaki bireyler arasında önemli farklılıklar tespit edilmiştir. 5 li Likert Ölçeği çerçevesinde hazırlanan (5= kesinlikle katılıyorum 1= kesinlikle katılmıyorum) anket formunda muhasebecilerin ne ölçüde etik ikilem yaşadıklarını, ne ölçüde etik davrandıklarını, etik ikilemden çıkmalarında hangi faktörlerin önemli olduğunu ve etik ikilem yaşamalarında hangi faktörlerin önemli olduğunu belirlemeye yönelik dokuz ifade yer almaktadır. Ayrıca anket formumuzda muhasebe mesleğiyle uğraşanların mesleki unvanı, yaşını,
13 Hüseyin Ali Kutlu Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: 155 cinsiyetini, işyeri merkezini, eğitim düzeyini, defter sayısını ve aylık ortalama gelirini belirlemeye yönelik olarak hazırlanan yedi soruya da yer verilmiştir. Araştırmada kullanılan soru kağıdından anlamlı sonuçlar çıkarabilmek için öncelikle kullanılan anket formlarının güvenilirlik ve geçerlilik boyutları araştırılmıştır. Gönderilen ve geri dönen soru formu sayısına ve ana kütleye niceliksel olarak yaklaşıldığında örneğin evreni temsil etme gücüne sahip olduğu ve istatistiksel analizler açısından yeterli büyüklükte olduğu söylenebilir. Çalışmamızda güvenilirlik ölçütü olarak Cronbach Alpha güvenilirlik katsayısı kullanılmıştır. Çalışmamızda 9 ifadeye ilişkin olarak bu değerin % 78 olduğu görülmüştür. Aynı zamanda ölçekten herhangi bir ifade çıkarıldığında ölçeğin içsel tutarlılığında önemli bir değişme gerçekleşmemiştir. Bu da ölçüm aracının içsel tutarlılığının, dolayısıyla güvenilirliğinin kabul edilebilir bir düzeyde olduğunu desteklemektedir Bulgular Bireysel ve Çevresel Değişkenlere İlişkin Bulgular Araştırmaya katılan muhasebecilerin % 44,9 u serbest muhasebeci ve mali müşavir % 31,6 sı ise çalışandır. Muhasebecilerin % 78,7 si erkek olup, % 51,5 i yaş arasındadır. % 67,6 sı Erzurum ilinde faaliyet gösteren muhasebecilerin %35,3 ü önlisans diplomasına sahiptir. Araştırmamıza katılan muhasebecilerin %30,9 unun defter sayısı 75 den fazla olup, % 37,5 inin aylık ortalama gelir düzeyi 1500 YTL nin üzerindedir. Tablo-1. Bireysel ve Çevresel Özellikler ÖZELLİK F % ÖZELLİK F % S.Muhasebeci 32 23, ,5 Meslek S.M.M.Müş 61 44, ,2 Çalışan 43 31,6 Yaş ,3 Erkek , Cinsiyet Kadın 29 21,3 Lise 38 27,9 Erzurum 92 67,6 Önlisans 48 35,3 Merkez Kars 44 32,4 Eğitim Lisan , ,2 Lisanüstü 7 5,1 Defter , ,5 Sayısı ,4 Gelir , , , ,5
14 156 Ankara Üniversitesi SBF Dergisi Muhasebe Etiğine İlişkin Bulgular Örneğimizde yer alan muhasebecilerin muhasebe etiğine ilişin görüşleri hakkında yargıya varabilmek amacıyla anket formumuzda yer alan ifadelere ilişkin ortalamalar ve frekans dağılımları incelenmiştir. Anket formumuzda yer alan 1. ifade meslek hayatımda etik ikilem yaşadığım durumlar oluyor şeklindedir. Bu ifadenin ortalaması 4,16 olup araştırmaya katılanların % 80,9 u bu ifadeye katıldıklarını/kesinlikle katıldıklarını belirtmiştir. Bu veriler muhasebecilerin önemli sayılabilecek ölçütte etik ikilem yaşadıklarını ortaya koymaktadır. Anketimizde yer alan muhasebe meslek ahlakı kurallarını bilir ve o kurallara uygun davranırım şeklindeki 2. ifadenin ortalaması 4,37 dir. Bu ifadeye ankete katılanların % 94,9 u katıldıklarını/kesinlikle katıldıklarını belirtirken sadece binde 7 si katılmadığını belirtmiştir. Bu durum muhasebecilerin etik ikilem yaşasalar bile muhasebe meslek ahlakı kurallarını bildiklerini ve kurallara uygun davrandıklarını göstermektedir. Anket formumuzda yer alan 3. ve 4. ifadeler etik ikilem yaşayan muhasebecilerin etik ikilemden çıkışta dini ve kültürel faktörlerin ne ölçüde etkin olduğunu belirlemek amacıyla oluşturulmuştur. Etik ikilemden çıkışta dini inançlarım önemli bir faktördür şeklindeki 3. ifadenin ortalaması 3,74 tür. Bu ifadeye örneğimizdeki muhasebecilerin 69,8 i katıldıklarını/kesinlikle katıldıklarını belirtmiştir. Etik ikilemden çıkışta kültürel çevremle ilgili değerlerim önemli bir faktördür şeklindeki 4. ifadenin ortalaması ise 3,86 dır. Bu ifadeyi araştırmaya katılanların % 75 i katılıyorum/kesinlikle katılıyorum şeklinde değerlendirmiştir. Bu verilerin ışığı altında muhasebecilerin etik ikilemden çıkmalarında dini ve kültürel faktörlerin önemli olduğu söylenebilir. Anketimizdeki 5. ifade müşteri kaybetme endişesinin etik ikilem yaşamadaki önemini belirlemeye yönelik olarak hazırlanmıştır. Etik ikilem yaşamamdaki nedenlerin başında müşteri kaybetme endişesi gelmektedir şeklindeki ifadeye muhasebecilerin % 56,6 sı olumlu görüş bildirirken (katılıyorum/kesinlikle katılıyorum), % 25 i olumsuz görüş bildirmiştir (katılmıyorum/kesinlikle katılmıyorum). Bu ifadenin ortalaması ise 3,44 dür. İfadeye ilişkin frekans dağılımı ve ortalama incelendiğinde muhasebecilerin müşteri kaybetme endişelerinin etik ikilem yaşamalarında önemli bir faktör olduğu fakat önem düzeyinin çok fazla yüksek olmadığı söylenebilir. Anket formumuzdaki 6. ifade anketimizde yer alan 2. ifadeye benzer şekilde muhasebecilerin ne ölçüde etik davrandıklarını belirlemeye yönelik olarak hazırlanmıştır. Ortalaması 4,19 olan etik ikilemin sonunda hep etik olan davranışı gerçekleştirim şeklindeki bu ifadeye muhasebecilerin % 86,8 i katıldıklarını/kesinlikle katıldıklarını belirtmiştir. Bu verilerle birlikte 2.
15 Hüseyin Ali Kutlu Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: 157 ifadenin verileri de göz önüne alındığında muhasebecilerin etik davranışa son derece önem verdikleri söylenebilir. Anketimizde son üç ifade vergi politikalarının etik ikilem yaşamadaki önemini belirlemeye yöneliktir. Bu ifadelerden mükelleflerin vergiden kaçınma girişimi, muhasebecilerin yaşadığı etik ikilemin önemli bir nedenidir ifadesinin ortalaması 4,05 olup, bu ifadeye araştırmaya katılanların %78,7 si katıldığını/kesinlikle katıldığını belirtmiştir. Vergi oranlarının düşürülmesi mükelleflerin vergi kaçırma girişimlerini azaltır şeklindeki 8. ifadeye muhasebecilerin % 79,4 ü olumlu görüş (katılıyorum/kesinlikle katılıyorum) bildirirken % 5,8 i olumsuz görüş (katılmıyorum/kesinlikle katılmıyorum) bildirmiştir. Bu ifadenin ortalaması ise 3,90 dır. Anketimizdeki son ifade mükelleflerin vergiden kaçınma girişimlerini azaltacak tedbirler muhasebecilerin yaşadığı etik ikilemleri azaltır şeklindedir. Ortalaması 4,10 olan bu ifadeye, muhasebecilerin % 78 i katıldığını/kesinlikle katıldığını belirtmiştir. Anketimizdeki 7. ve 9. ifadenin verileri incelendiğinde elde edilen sonuçların birbirini desteklediği görülmektedir. Bu üç ifadenin ortalamaları ve frekans dağılımları, mükelleflerin vergiden kaçınma girişimlerinin, muhasebecilerin etik ikilem yaşamalarında önemli bir neden olduğunu ortaya koymaktadır. Tablo -2.Muhasebe Etiğine İlişkin Bulgular DEĞİŞKEN X SS F % F % F % F % F % Etik 1 4,16,89 1,7 7 5, , , ,9 Etik 2 4,37, ,7 6 4, , ,4 Etik 3 3,74,96 4 2,9 12 8, , , ,1 Etik 4 3,86,84 1,7 10 7, , , ,9 Etik 5 3,44 1,15 7 5, , , , ,4 Etik6 4,19, , , , ,1 Etik 7 4,05,90 3 2,2 4 2, , , ,8 Etik 8 3,90,76 1,7 7 5, , , ,6 Etik 9 4,10,85 1,7 4 2, , , , Bireysel ve Çevresel Değişkeler Açısından Muhasebe Etiği Çalışmamızda muhasebecilerin, muhasebe etiğine ilişkin ifadeleri değerlendirmelerinin mesleki unvan, yaş, cinsiyet, işyeri merkezi, eğitim
16 158 Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 63-2 düzeyi, defter sayısı ve aylık ortalama gelir gibi bireysel ve çevresel değişkenler açısından farklılaşıp, farklılaşmadığı Tek Yönlü Varyans Analizi ile (ANOVA) incelenmiştir Mesleki Unvan Değişkeni Açısından Muhasebe Etiği Mesleki unvan değişkeni açısından muhasebecilerin, muhasebe etiğiyle ilgili 9. ifadeyi değerlendirmelerine ilişkin ortalamalar arasındaki fark incelendiğinde, meslek hayatımda etik ikilem yaşadığım durumlar oluyor (F=4,389) ve etik ikilem yaşamamdaki nedenlerin başında müşteri kaybetme endişesi gelmektedir (F=4,045) ifadelerine ilişkin ortalamalar arasındaki farkın % 95 önem seviyesinde istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmüştür. Tablo-3. Mesleki Ünvan Değişkeni AçısındanTek Yönlü Varyans Analizi Faktör Değişim Kaynağı Kareler Top. S.D Kareler Ort. F Önem Düz. Etik 1 Etik 5 Grup Arası Grup İçi Toplam Grup Arası Grup İçi Toplam 6, , ,441 10, , , ,357,765 4,389,014 * 5,150 1,273 4,045,020 * p<0,05 Tek yönlü varyans analizi verilerine göre ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı fark olan ifadeler açısından, farkın hangi gruptan kaynaklandığını test etmek için LSD analizinden yararlanılmıştır. LSD analizi verilerine göre meslek hayatımda etik ikilem yaşadığım durumlar oluyor şeklindeki ifade açısından çalışan grubuna ilişkin ortalamanın, serbest muhasebeci (I-J=,48 ve p=,018) ve serbest muhasebeci ve mali müşavir (I- J=,47 ve p=,008) grubundaki ortalamalardan, farklılaştığı görülmüştür. Tablolarda sadece bireysel ve çevresel değişkenler açısından farklılık gösteren ifadelere ilişkin veriler gösterilmiştir. I-J: Ortalamalar arasındaki fark, p:önem düzeyi
17 Hüseyin Ali Kutlu Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: 159 Etik ikilem yaşamamdaki nedenlerin başında müşteri kaybetme endişesi gelmektedir ifadesine ilişkin LSD analiz verilerine göre yine çalışan grubuna ilişkin ortalama, serbest muhasebeci (I-J= -,64 ve p=,016) ve serbest muhasebeci ve mali müşavir (I-J= -,66 ve p=,014) gruplarına ilişkin ortalamalardan farklılaşmıştır. Mesleki unvan değişkeni açısından LSD analizi verileri ve gruplara ilişkin ortalamalar göz önüne alındığında çalışanların; serbest muhasebeci ve serbest muhasebeci ve mali müşavirlere oranla etik ikilemle daha fazla karşı karşıya kaldıkları, buna karşın müşteri kaybetme endişesini daha az yaşadıkları söylenebilir. Tablo-4. Mesleki Unvan Değişkeni Açısından Fark Olan İfadelere İlişkin Ortalamalar İfade Etik 1 Etik 5 Değişken X S.S X S.S S.Muh 4,00,95 3,68,96 S.Muh /M.Müş 4,01,97 3,60 1,08 Çalışan 4,48,63 3,04 1, Yaş Değişkeni açısından Muhasebe Etiği Yaş değişkeni açısından, muhasebecilerin, muhasebe etiğiyle ilgili 9 ifadeyi değerlendirmelerine ilişkin ortalamalar arasındaki fark iki ifadede görülmüştür. Bu ifadeler meslek hayatımda etik ikilem yaşadığım durumlar oluyor (F=3,866) ve etik ikilemden çıkışta kültürel çevremle ilgili değerlerim önemli bir faktördür (F=4,836) ifadeleridir. Yaş değişkenine ilişkin grup ortalamaları açısından bu ifadeler ilişkin fark %95 önem seviyesinde anlamlıdır.
18 160 Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 63-2 Tablo-5. Yaş Değişkeni Açısından Tek Yönlü Varyans Analizi Faktör Değişim Kaynağı Kareler Top. S.D Kareler Ort. F Önem Düz. Grup Arası 5, ,979 Etik 1 Grup İçi 102, ,771 3,866,023 * Toplam 108, Grup Arası 6, ,266 Etik 4 Grup İçi 89, ,675 4,836,009 * Toplam 96, p<0,05 Yaş değişkeni açısından grup ortalamaları farklılık gösteren ifadelerde farkın hangi gruptan kaynaklandığını tespit etmek amacıyla LSD analizi uygulanmıştır. Analiz verilerine göre meslek hayatımda etik ikilem yaşadığım durumlar oluyor şeklindeki ifade için yaş grubuna ilişkin ortalamanın, (I-J= -,71 ve p=,006) ve (I-J= -,58 ve p=,029) yaş gruplarına ilişkin ortalamalardan farklılaştığı görülmüştür. Ortalamalar arasındaki farkın negatif olması yaş grubundaki muhasebecilerin diğer gruplara oranla daha düşük düzeyde etik ikilem yaşadığını göstermektedir. Diğer ifadeye benzer şekilde etik ikilemden çıkışta kültürel çevremle ilgili değerlerim önemli bir faktördür ifadesinde de yaş grubuna ilişkin ortalama, (I-J=,74 ve p=,002) ve (I-J=,6731 ve p=,007) yaş gruplarına ilişkin ortalamalardan farklılaşmıştır. Fakat bu ifadede ortalamalar arasındaki farkın pozitif yönlü olması yaş grubundaki muhasebecilerin etik ikilemden çıkışta kültürel değerleri daha önemli gördüklerini ortaya koymaktadır. Bu verilerin ışığı altında daha büyük yaş grubunda yer alan muhasebecilerin daha az etik ikilem yaşadıkları fakat etik ikilemden çıkışta kültürel faktörleri daha önemli gördükleri söylenebilir.
19 Hüseyin Ali Kutlu Muhasebe Meslek Mensupları ve Çalışanlarının Etik İkilemleri: 161 Tablo-6. Yaş Değişkeni Açısından Fark Olan İfadelere İlişkin Ortalamalar İfade Etik 1 Etik 4 Değişken X S.S X S.S ,28,78 3,75, ,15,87 3,82, ,57,1,28 4,50, Cinsiyet Değişkeni açısından Muhasebe Etiği Tek yönlü varyans analizi verilerine göre cinsiyet değişkeni açısından, meslek hayatımda etik ikilem yaşadığım durumlar oluyor (F=7,835) ve etik ikilem yaşamamdaki nedenlerin başında müşteri kaybetme endişesi gelmektedir (F=4,885) ifadelerinin ortalamaları arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlıdır. Tablo-7. Cinsiyet Değişkeni Açısından Tek Yönlü Varyans Analizi Faktör Değişim Kaynağı Kareler Top. S.D Kareler Ort. F Önem Düz. Grup Arası 5, ,991 Etik 1 Grup İçi 102, ,765 7,835,006 * Toplam 108, Grup Arası 6, ,319 Etik 5 Grup İçi 173, ,293 4,885,029 * Toplam 179, p<0,05 Tablo-8 den de izlenebileceği gibi cinsiyet değişkeni açısından hem meslek hayatımda etik ikilem yaşadığım durumlar oluyor hem de etik ikilem yaşamamdaki nedenlerin başında müşteri kaybetme endişesi gelmektedir ifadelerinde erkek grubuna ilişkin ortalamalar kadın grubuna ilişkin
20 162 Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 63-2 ortalamalardan daha yüksektir. Bu durum erkeklerin kadınlara oranla daha fazla etik ikilem yaşadığını ve erkeklerin etik ikilem yaşamalarında müşteri kaybetme korkusunun kadınlara oranla daha baskın olduğunu göstermektedir. Tablo-8. Cinsiyet Değişkeni Açısından Fark Olan İfadelere İlişkin Ortalamalar İfade Etik 1 Etik 5 Değişken X S.S X S.S Erkek 4,27,83 3,56 1,07 Kadın 3,75 1,02 3,03 1, İşyerinin Bulunduğu Merkez Değişkeni Açısından Muhasebe Etiği Erzurum ve Kars ilinde faaliyet gösteren muhasebecilerin anketimizde yer alan dokuz ifadeye ilişkin değerlendirmeleri arasında tek yönlü varyans analizi verilerine göre anlamlı bir fark görülmemiştir Eğitim Değişkeni Açısından Muhasebe Etiği Tek Yönlü varyans analizi verilerine göre eğitim değişkeninde 3 ifadenin ortalaması gruplar açısından farklılık göstermektedir. Bu ifadeler meslek hayatımda etik ikilem yaşadığım durumlar oluyor (F=5,086), etik ikilemden çıkışta kültürel çevremle ilgili değerlerim önemli bir faktördür (F=4,933) ve etik ikilem yaşamamdaki nedenlerin başında müşteri kaybetme endişesi gelmektedir (F=4,031) ifadeleridir. Tablo-9. Eğitim Değişkeni Açısından Tek Yönlü Varyans Analizi Faktör Değişim Kaynağı Kareler Top. S.D Kareler Ort. F Önem Düz. Grup Arası 11, ,745 Etik 1 Grup İçi 97, ,736 5,086,002 * Toplam 108, Cinsiyet değişkeni 3 ten az grup içerdiği için LSD analizi uygulanmamıştır.
Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (15) 2008 / 1 :56-72 İşletmelerin Finansal Tabloları Kullanım Amacı ve Düzeyini Belirlemeye Yönelik Muhasebe Meslek Mensuplarının Tutumları Üzerine