Laboratuvar Güvenlik Kılavuzu - PDF
Download "Laboratuvar Güvenlik Kılavuzu"
1 İ stanbul Teknik Üniversitesi İ n ş aat Fakültesi Çevre Mühendisliği Laboratuvarları Laboratuvar Güvenlik Kılavuzu Laboratuvar Genel Kuralları Laboratuvar Alet/Ekipmanının Kullanımında Uyulması Gereken Kurallar Laboratuvarda Çalışma Kuralları Güvenlik Bilgi Formu (Material Safety Data Sheet, MSDS) Uyarı İşaretleri Tanıtımı Yangın Söndürme ve Önleme Tedbirleri Yangın Söndürücülerin Kullanımı Modellerine Göre Yangın Söndürücülerin Kullanımı Yangına Karşı Laboratuvar Güvenliği Yangının Nedenleri Yangın Söndürmede Kullanılan Yöntemler Laboratuvar İçin Temel İlkyardım Bilgileri Temel İlkyardım Kuralları Acil Müdahale Planı Ekler
2 Hazırlayanlar Doç. Dr. Emine Ubay Çokgör Yard. Doç. Dr. Melike Gürel Dr. Nevin Yağcı Serden Başak Katkılarından dolayı Dr. Süleyman Övez, Dr. Özlem Karahan, Gülsüm Emel Zengin ve Serdar Doğruel e teşekkür ederiz. 1. Baskı: Şubat 2004 İTÜ İnşaat Fakültesi-İstanbul Basın ve yayın hakları İTÜ İnşaat Fakültesi Çevre Mühendisliği Laboratuvarı na aittir.
3 LABORATUVAR GENEL KURALLARI Laboratuvar ortamında çalışanların sağlık ve güvenliği ile yürütülen çalışmaların başarısı için temel güvenlik kurallarına uyulması büyük önem taşımaktadır. Bu sebeple aşağıda tanımlanan kurallara ve Laboratuvar Yönetimi tarafından yapılan/yapılacak uyarılara uyulması gerekmektedir. Buna göre belirlenen genel kurallar aşağıda verilmiştir: Laboratuvarda çalışılırken önlük ve kapalı ayakkabı giyilmesi zorunludur. Çalışmanın niteliğine göre gerektiğinde eldiven ve koruyucu gözlük kullanılmalıdır. Laboratuvar dışına laboratuvarda kullanılan önlük, eldiven, vb. ile çıkılması yasaktır. Laboratuvarda sigara içilmesi yasaktır. Laboratuvarda yemek, içmek ve gıda malzemelerini bulundurmak, laboratuvar ekipmanlarını bu amaçla kullanmak yasaktır. Çalışma esnasında saçlar uzun ise mutlaka toplanmalıdır. Laboratuvarda çatlak ve kırık cam eşyalar kullanılmamalıdır. Laboratuvarda çalışılırken ağız yoluyla sıvı çekilmemelidir. Hiç bir kimyasal madde koklanmamalı veya tadılmamalıdır. Deri yoluyla hastalıkların bulaşma riskinden dolayı laboratuvar ortamında çalışılırken açık yaralar mutlaka yara bandı ile kapatılmalıdır. Laboratuvar kapıları güvenlik açısından her zaman kapalı tutulmalıdır. Her türlü deney ve analiz hafta içi mesai saatleri içinde yapılmak üzere planlanmalıdır. Hafta içi mesai saatleri dışında, hafta sonu laboratuvar sorumlu personeli olmadan çalışılması yasaktır. Laboratuvara çocukların girmesi yasaktır. DİKKAT! Laboratuvarda çalışan herkesin belirtilen kuralların tümüne uyması zorunludur. Bu konuda kesinlikle taviz verilmeyecektir. Bu kurallara uymayanlar laboratuvar yönetimi tarafından uyarılacak, 2 yazılı uyarı cezası alan kişiler laboratuvardan 1 ay süre ile uzaklaştırılacaklardır. Üçüncü yazılı uyarı, laboratuvardan ilave 3 ay süre ile uzaklaştırılmaya neden olacaktır. Laboratuvara kasıtlı olarak zarar verdiği tespit edilen kişiler laboratuvardan süresiz olarak uzaklaştırılacak ve verilen zarar tazmin edilecektir.
4 LABORATUVAR ALET/EKİPMANININ KULLANIMINDA UYULMASI GEREKEN KURALLAR Hava ve Vakum Hatları Laboratuvarda bulunan hava hattı vanaları AIR ve vakum hattı vanaları VAC kısaltmaları ile gösterilmiştir. Hava ve vakum hattı vanaları aniden açılmamalıdır. Hatlara yapılan bağlantılarda sızıntı olup olmadığı sıklıkla kontrol edilmelidir. Puar Ağız yoluya sıvı çekilmemelidir. Puar kullanılmalıdır. Puar içine sıvı kaçırılmamasına özen gösterilmelidir. Kaçması durumunda puarın içindeki sıvı boşaltılmalı ve kuruyuncaya kadar kullanılmamalıdır. Puar üzerindeki S (Suction) emme, A (Air) hava, E (Empty) boşaltma anlamındadır. Distile Su Distile su üreten cihaza cihaza müdahale edilmemelidir. Distile su bidonundaki su rezervi azaldığında laboratuvar yönetimine haber verilmelidir. Pisetlerin içinden pipetle distile su çekilmemelidir. Süzme Seti Süzme setinin vakum hattına bağlı olduğundan emin olunmalıdır. Vakum hattına süzüntü kaçmaması için süzme erleni tam dolmadan boşaltılmalıdır. Süzme işlemi bittikten sonra vakum vanası kapatılmalıdır. Süzme seti kullanıldıktan sonra temiz bırakılmalıdır. ph Metre Her ph metrenin farklı kalibrasyon yöntemi olduğu bilinmelidir. ph metrenin kalibre edilmiş olup olmadığı kontrol edilmelidir. Kalibre edilmemiş ise, o ph metre için verilen kullanma bilgileri takip edilerek kalibre edilmelidir. Kalibrasyon çözeltileri temiz tutulmalıdır. Prob, distile suyla iyice yıkanıp kurulandıktan sonra kalibrasyon çözeltilerine daldırılmalıdır. Kalibre edilmiş ph metre gün boyunca kapatılmamalıdır. Elektrik kesilmesi durumunda ph metre yeniden kalibre edilmelidir. Ölçüm sırasında prob dik tutulmalıdır. Ölçüm yapılan sıvı probla karıştırılmamalı, prob sabitlenmelidir. Karıştırma amacıyla manyetik karıştırıcı kullanılmalıdır. Manyetik balığın proba çarpmamasına dikkat edilmelidir. Ölçüm yapılmadığı zamanlarda probun koruma çözeltisi içinde durmasına dikkat edilmelidir. Koruma çözeltisi dökülmemeli, üzerine su eklenmemelidir. Çözeltinin temiz kalması için prob yıkanıp kurulanmadan çözelti içine daldırılmamalıdır.
5 Etüv/Fırın Sıcaklık ayarı kesinlikle değiştirmemelidir. Gerektiği durumlarda laboratuvar yönetimine başvurulmalıdır. Aletlerin kapakları uzun süre açık bırakılmamalıdır. Plastik eldivenle etüv/fırın kullanılmamalıdır. Yüksek sıcaklıkta çalışırken maşa kullanılmalıdır. Çözücülerle yıkanan malzemeler, patlama riski nedeniyle kurutulmak üzere etüve konulmamalıdır. Numune kaplarının ve maşanın fırın cidarına değmemesine dikkat edilmelidir. Hassas Terazi Hassas terazi kullanılmadığı zamanlarda kapakları kapalı ve yüksüz olmalıdır. Terazinin yatay pozisyonu kontrol edilmelidir. Su terazisindeki hava kabarcığının ortalanmış olması gereklidir. Aksi durumda laboratuvar sorumlusuna bildirerek terazinin dengesinin sağlanmasına yardımcı olunmalıdır. Hassas terazi üzerine ve etrafına kimyasal madde dökülmemesine özen gösterilmelidir. Dökülen kimyasal maddeler fırça ile temizlenmelidir. Çeker Ocak Kullanımı Derişik asit, baz ve uçucu çözücülerle çalışılırken zehirli gazların ve buharların solunmaması için çeker ocak kullanılması zorunludur. Çeker ocaklar kullanılmadan önce havalandırma sistemi çalıştırılmalıdır. Çeker ocakta yapılan her türlü işlem sırasında koruyucu gözlük kullanılmalıdır. Benzen, karbon tetra klorür ve civa zehirli ve tehlikelidir. Bu tür maddelerle çalışılırken ısıl işlem uygulaması sadece çeker ocaklarda gerçekleştirilmelidir. Parlayıcı sıvıları (eter, aseton vs.) ağzı açık bir kapta ısıtmayınız veya alev olan bir odada kullanmayınız. Çeker ocak altında çalışılmalıdır. Çeker ocakla çalışılırken kimyasal maddeler, çeker ocağın ön kısmından en az 15 cm içeriye konulmalıdır ve çeker ocağın camı mümkün olduğunca kapalı tutulmalıdır. Patlayıcı/yanıcı kimyasal maddeler ile çeker ocak içinde çalışırken kullanılacak tüm ekipmanların elektrik bağlantısı önceden yapılmalıdır. Distilasyon Seti Distilasyon işlemi öncesinde patlama riski nedeniyle soğutma suyunun açık olduğundan emin olunmalıdır. Distilasyon işlemi sırasında soğutma suyu sıklıkla kontrol edilmeli, aşırı ısınmadığından emin olunmalıdır. Soğutma suyu, distilasyon işleminden sonra hortumdaki su soğumadan kapatılmamalıdır.
6 Su Banyosu Aletin su seviyesi sık sık kontrol edilmeli ve düşükse distile su ile tamamlanmalıdır. Alet ile çalışılırken buhara dikkat edilmeli; gerekli koruyucu malzemeler kullanılmalıdır. Su banyosu çalışma bittikten sonra kapatılmalıdır. Spektrofotometre Spektrofotometrede ölçüm yapmadan önce kullanma talimatları dikkatlice okunmalıdır. Isınması için alet ölçüm yapmadan en az 15 dakika önce açılmalıdır. Küvetlerin ölçüm hücresine yerleştirilmeden önce kuru ve lekesiz olmalarına dikkat edilmelidir. Analiz bittikten sonra numune dolu küvetler ölçüm hücresinde unutulmamalı, numuneler atık kabına dökülmelidir. Küvetler temizlenip yerine kaldırılmalıdır. Ölçüm bittikten sonra alet kapatılmalıdır. Mikroskop Mikroskop kutuları, alttan tutularak taşınmalıdır. Mikroskop, gövdesinden sıkıca kavranarak taşınmalıdır. Mikroskop tezgahtan en az 15 cm içeriye konulmalıdır. Mikroskop üzerindeki ayar vidaları zorlanmamalıdır. Kaba ayar yapılırken merceğin lama çarpmamasına dikkat edilmelidir. İmmersiyon yağı kullanıldıktan sonra 100X merceği temizlenmelidir. Çalışmaya ara verildiğinde mikroskobun ışığı kapatılmalıdır. Mikroskop kullanıldıktan sonra kutuya yerleştirilip kutu kapakları kapatılmalı ve yerine yerleştirilmelidir. Ga z Tüpleri Gaz tüpleri devrilmelerini önleyecek şekilde zincirle sabitlenmelidir. Gaz tüpleri, tüp taşımak amacıyla özel olarak tasarlanmış taşıyıcılarla taşınmalıdır. Gaz tüplerinin taşıma esnasında veya kullanılmadıklarında kapakları kapalı tutulmalıdır. Gaz tüplerinin bağlantıları laboratuvar teknik elemanlarınca yapılmalıdır. Boş gaz tüpleri işaretlenmeli ve laboratuvar yönetimi bilgilendirilmelidir. Bağlantı hortumları, regülatör vs. günlük olarak kontrol edilmelidir.
7 LABORATUVARDA ÇALIŞMA KURALLARI Çalışma Alanlarının Temizlenmesi Laboratuvarda çalıştığınız alanın temizliği sizin sorumluluğunuzdadır. Laboratuvar çalışmalarının bitiminde, kullanılan tezgahlar ve malzemeler temizlenmelidir. Laboratuvar malzemeleri, daha sonra kullanan kişinin güvenliği açısından kesinlikle kirli ve içinde kimyasal madde ile bırakılmamalıdır. Laboratuvar ortamına numune/kimyasal madde dökülmesi durumunda temizlenmeli, gerekirse laboratuvar yönetimine haber verilmelidir. Laboratuvar çalışmalarından çıkan atıklar, Laboratuvar Yönetimi nce tanımlanan kurallar doğrultusunda uzaklaştırılmalıdır. Laboratuvar malzemelerinin temizliği sırasında eldiven ve gerekli olması durumunda gözlük kullanılması zorunludur. Yıkama asidi kullanmadan önce malzemelerin bol su ile ön temizliği yapılmalıdır. KOİ erlenlerinin yıkama asidi ile yıkanmalarına gerek yoktur. Çözelti Hazırlama Çözelti hazırlarken kimyasal maddelerin Güvenlik Bilgi Formlarında (Material Safety Data Sheet, MSDS) belirtilen güvenlik önlemleri alınmalıdır. Korozif maddelerle çözelti hazırlanması sırasında mutlaka koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalıdır. Asidin üzerine kesinlikle su ilave edilmemeli, asit suya azar azar karıştırılarak ilave edilmelidir. Çözeltiler ihtiyaca uygun miktarlarda hazırlanmalıdır. Çözelti için kullanılacak kimyasal maddeler, stok kabından gerekli miktarda alınmalı ve artan kimyasal madde stok kabına tekrar geri konulmamalıdır. Stok şişesine pipet daldırılmamalıdır. Numune ve Çözelti Saklama Buzdolabının en verimli şekilde kullanılabilmesi için numune hacmine uygun saklama kapları kullanılmalıdır. Hacmi azalan numuneler daha küçük saklama kaplarına aktarılmalıdır. Çalışma tamamlandığında veya numunenin saklama süresi dolduğunda numune buzdolabından çıkarılmalıdır. Numuneler kesinlikle beher ve balon joje gibi kapaksız ve dengesiz kaplarda buzdolabında saklanmamalıdır.
8 Kimyasal Madde Stoklama Tüm araştırıcılar ve laboratuvar yönetimi tarafından alınan her türlü kimyasal madde kimyasal madde saklama odası nda stoklanmalıdır. Araştırma/uygulama projelerine ait kimyasal maddelerin bu durumları üzerlerindeki etikette ve envanterde belirtilmelidir. Kimyasal maddeler alfabetik olarak raflarda sıralanmıştır. Kullanıldıktan sonra yerlerine geri konulmalıdır. Satın alınan kimyasal maddeler envantere kaydedilmeli ve Güvenlik Bilgi Formları, MSDS dosyasına eklenmelidir. Azalan kimyasal maddeler envanterde ayrılan açıklama bölümüne kaydedilmeli ve laboratuvar yönetimine bildirilmelidir. Korozif maddeler çelik dolaplarda saklanmalıdır. Uçucu özelliğe sahip kimyasal maddeler +4 C odasında saklanmalıdır. Kimyasal madde miktarı ihtiyaca göre belirlenmeli ve maddenin raf ömrü göz önünde bulundurularak satın alınmalıdır. Etiketleme Kimyasallar, numuneler, çözeltiler mutlaka etiketlenmelidir. Etiket üzerinde hazırlanış tarihi, saklama süresi, numune sahibi, çözeltinin/numunenin özellikleri ve diğer gerekli olabilecek bilgiler yer almalıdır. Numunenin/çözeltinin yeni bir kaba aktarılması durumunda da yeni kabın etiketlenmesi unutulmamalıdır. Atıkların Uzaklaştırılması Laboratuvarda oluşan atıklar evsel atık, biyolojik/kimyasal atık ve kırık cam olmak üzere sınıflandırılarak uzaklaştırılmaktadır. Atık kutularında belirtilen sınıflara dikkat ederek atıklar uzaklaştırılmalıdır. Mikrobiyolojik atıklar sterilize edilebilir kutularda uzaklaştırılmalı ve düzenli olarak otoklavda sterilize edilmelidir. Sivri uçlu atıklar özel kutularda uzaklaştırılmalıdır. Çatlak ve kırık cam malzemeler kullanılmamalıdır etiketlenmiş olan bu malzemenin cinsi (erlen, balon joje vb.) ve laboratuvar kodu (S6 gibi) laboratuvar yönetimine bildirilmelidir.
9 GÜVENLİK BİLGİ FORMU (Material Safety Data Sheet, MSDS) Güvenlik Bilgi Formlarının amacı laboratuvarda kullanılan kimyasal maddelerle ilgili bilgiye çabuk erişim sağlamaktır. Güvenlik Bilgi Formları her kullanıcıya açıktır. Formların laboratuvar yönetiminden veya internetten temin edilmesi ve herhangi bir kimyasal madde ile çalışmaya başlamadan önce MSDS mutlaka gözden geçirilmelidir. Üretici firmalar ürünleri için bu formları üretmek ve dağıtmakla yükümlüdür. Laboratuvar yönetimi kullanılan her kimyasal madde için formları kullanıcıya temin etmekle yükümlüdür. Güvenlik Bilgi Formlarının her kimyasal madde için aşağıda verilen bilgileri içerir. Bu formların bir örneği Eklerde sunulmaktadır. - Kimyasal madde/karışımın adı ve içeriği - Üretici firma bilgileri - Zararlı madde içerikleri - Fiziksel ve kimyasal özellikleri - Yangın ve patlama bilgileri - Sağlığa zararlılık bilgileri - İlkyardım bilgileri - Depolama bilgileri - Reaktivite ve stabilite bilgileri - Dökülme veya sızma olması ile ilgili bilgileri - Ekolojik ve toksikolojik özellikler - Özel tedbirleri - Özel korunma bilgileri - Taşıma bilgileri - Uzaklaştırma bilgileri - Yönetmelikler ile ilgili bilgiler - Diğer bilgiler Güvenlik Bilgi Formlarına ulaşılabilecek bazı web siteleri: MSDS lerde kullanıl an terimler sözlüğü: /
10 UYARI İŞARETLERİ TANITIMI Tehlike Sınıfları ve Sembolleri Patlayıcı, (Explosive-E ) Oksitleyici, (Oxidising-O) Aşırı alev alıcı, (Extremely Flammable-F+) veya şiddetli alev alıcı, (Highly Flammable-F) veya alev alıcı (Flammable) Çok toksik (Very Toxic-T+) veya toksik (Toxic-T) Zararlı (Harmful) Rahatsız edici (Irritant-Xi) Hassasiyet yaratıcı (Sensitising- Xn or Xi ) Korozif (Corrosive-C) Kanserojen (Carcinogenic, Categories 1 and 2-T ) Kanserojen (Carcinogenic, Category 3-Xn ) Mutajenik (Mutagenic, Categories 1 and 2- T ) Mutajenik (Mutagenic, Category3- Xn) Üreme açısından toksik (Categories 1 and 2-T) Üreme açısından toksik (Category 3- Xn ) Çevre için tehlikeli (Dangerous for the Environment- N)
11 YANGIN KİMYASAL MADDE DÖKÜLMESİ YARALANMA GAZ KOKUSU/ ELEKTRİK KAÇAĞI DEPREM ACİL MÜDAHALE PLANI Laboratuvarda çalışanlar Laboratuvar sorumlusu - Sorumluya ve diğer laboratuvar - Alarmı çalıştırın, çalışanlarına haber verin, - Gerekiyorsa yangın söndürücü - Tek başınıza müdahale etmeyin, kullanın, elektrikleri kesin veya - Yanıcı, parlayıcı maddeleri laboratuvarı tahliye edin, uzaklaştırın, yi arayın, - Eğer bir kişi alev aldıysa - Fakülte Yönetimi ni bilgilendirin. müdahale edin (yangın söndürücü vs). - Sorumluya ve diğer laboratuvar - Dökülen kimyasal maddenin çalışanlarına haber verin, özelliklerini öğrenin, - Diğer çalışanları çevreden - Bol su ile yıkayın veya vakumlu uzaklaştırın, süpürge ile temizleyin. - Dökülen kimyasal maddeye temas - Temizlik sırasında koruyucu etmeyin, maddeyi solumayın. eldiven ve gözlük kullanın. - Sorumluya ve diğer laboratuvar - Kan kaybı varsa ilk yardım setini çalışanlarına haber verin, kullanın, - Küçük yaralanmalar için ilk yardım - Tıbbi müdahale gerektiren dolabından gerekli malzemeyi durumlarda Mediko-Sosyal temin edin, Merkezi ni arayın, yardım isteyin - Yaralanan kişiye zarar (3932, 3925, 3909, 6103, 3935, gelmeyeceğinden emin olmadan 6943), kişiyi hareket ettirmeyin, - Gerekiyorsa ambulans çağırın, - Acil durum duşlarını ve göz - Fakülte Yönetimi ni bilgilendirin. banyoları kullanın. Ambulans için; - Sağlık Komuta Merkezi: Acil Ambulans Hattı (Med-Line): İstinye Dev. Hast. (Acil Servis): /211 - Sorumluya ve diğer laboratuvar - Gaz/elektrik kaçağının kaynağını çalışanlarına haber verin. belirleyin, - Doğal gaz/elektrik kaçağı ise hemen Fakülte Yönetimi ne haber verin, - Elektrik kaçağı olan bölgenin elektrik şalterini kapatın, - Gaz kaçağı tüpten geliyorsa hemen kapatın ve ilgili kuruluşu arayın. - Panik yapmayın, - Panik yapmayın, - Korozif kimyasalların yakınında - Korozif kimyasalların yakınında iseniz hemen uzaklaşın, iseniz hemen uzaklaşın, - Yakınınızdaki banko, masa vb. - Yakınınızdaki banko, masa vb. ağırlık merkezi yere yakın eşyaların ağırlık merkezi yere yakın eşyaların yanına eğilin, kollarınızı başınızın yanına eğilin, kollarınızi başınızın üzerine koyun, başınızı üzerine koyun, başınızı bacaklarınızın arasına eğerek bacaklarınızın arasına eğerek bekleyin. bekleyin. - Sarsıntı bittikten sonra laboratuvarda çalışanları tahliye edin, - Fakülte Yönetimi ni bilgilendirin.
Laboratuvar Güvenlik Kılavuzu REVİZE 2. BASKI
İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi Çevre Mühendisliği Laboratuvarları Laboratuvar Güvenlik Kılavuzu REVİZE 2. BASKI Laboratuvar Genel Kuralları Laboratuvar Alet/Ekipmanının Kullanımında Uyulması
T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI KEÇİÖREN EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ MERKEZ LABORATUVARI LABORATUVAR GÜVENLİK REHBERİ
T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI KEÇİÖREN EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ MERKEZ LABORATUVARI LABORATUVAR GÜVENLİK REHBERİ İÇİNDEKİLER 1.GİRİŞ 2. LABORATUVAR GÜVENLİĞİ TANIMI 3. LABORATUVAR GÜVENLİK REHBERİNİN AMACI
Güvenliğiniz sizin elinizde! Laboratuvarda kendin ve diğerleri için güvenli bir ortam yarat! Öğren ve bilmiyorsan sormaktan çekinme! KİMYASAL HİJYEN PLANI EGE ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ GIDA MÜHENDİSLİĞİ