Kitleleri Yönetenler Ve İnandırma Yöntemleri
[ 1. Kitlelerin önderleri — Kitle halinde bulunan bütün varlıkların bir öndere olan güdüsel ihtiyacı — Önderlerin psikolojisi — Yalnız onlar imanı yaratabilirler ve kitleleri örgütler — Önderlerin zorunlu yetenekleri — Önderlerin sınıflandırılması — İradenin rolü — 2. Önderlerin hareket araçları — Onay tekrar, yayılma— Bu çeşitli faktörlerden her birinin rolleri —Yayılmanın bir toplumun alt tabakalarından üst tabakalarına kadar çıkması — Halk tabakalarına ait bir fikir çok sürmeden genel olur — 3. Nüfuz (prestige) — Nüfuzun tarif — Şahsi ve sonradan kazanılmış nüfuz — Çeşitli örnekler. — Nüfuz nasıl yok olur.]
Kavimlerin önderleri hiç bir zaman eksik olmamıştır, fakat bunların hepsi bir havari olacak derecede kuvvetli kanaatlere sahip değildir. Çoğu defa bunlar yalnız şahsi çıkarlarının peşinde sıradan iç güdüleri okşayarak karşısındakileri kandırmaya çalışan kurnaz konuşmacılardır. Bu gibilerin kitle üzerindeki tesirleri her zaman çabuk geçer. Pierre L’Ermite'ler, Lutherler, Savonarole'ler, büyük ihtilalciler gibi kitlelerin ruhunu coşturan büyük yalancılar, önce bizzat kendileri bir inanca kuvvetle bağlanmadıkça, kitleyi büyülemeye başarılı olamamışlardır. Bu gibi kimseler o zaman, insanı hülyasının mutlak esiri kılan ve iman denen o müthiş kudreti ruhlarda yaratabilirler.
Bize en yeni örneği, iki dünyayı birbirinden ayıran ve üç bin seneden beri nice büyük hükümdarların gerçekleştiremediği teşebbüsleri başarı ile sona erdiren, bir mühendis vermiştir. Aynı mühendis sonra aynı şekilde bir başka girişimde daha bulundu. Ancak, bunda başarılı olamadı, çünkü ihtiyarlamıştı, ihtiyarlığın önünde herşey, irade bile söner...
“Ve her gün, durak durak, bölüm bölüm kanalın destanını anlatıyordu. Yenmeğe mecbur olduğu her şeyi, mümkün kıldığı imkansızlıkları, bütün karşı koymaları, aleyhine yapılan anlaşmaları, uğradığı kederleri, felaketleri, hezimetleri anlatıyor; fakat bunların kendisini asla cesaretten düşürmemiş, bıkkınlığa uğratmamış olduğunu hikaye ediyordu. İngilterenin aralıksız bir halde kendisiyle uğraştığını, Mısır ve Fransa'nın kararsız olduğunu, Fransa konsolosunun ise başlangıçta, herkesten fazla muhalif bulunduğunu hatırlatıyordu. İşçilere tatlı su verilmesinin engellendiğini, işçileri susuzlukla tehdit ederek kendisine nasıl karşı konulduğunu, Deniz Bakanının ve bütün ciddi adamların, Bilim insanlarının düşman kesilmiş olduklarını ve hepsinin Bilimsel olarak bu işin felaketle neticeleneceğine emin olarak, felaketin gün ve saatini adeta ay tutulmasının saat ve dakikasını tayin eder gibi, hesap ederek kendisine haber verdiklerini anlatıyordu.”
Her türlü değerlendirmeden, her tür ispattan uzak, saf ve sade iddia... Kitlelerin ruhuna bir fikri yerleştirmek için en güvenilir araçtır, iddia ne kadar açık ve deliller ne kadar sade ve ispattan uzak olursa, hüküm o oranda etkili ve büyük olur. Bütün çağların din kitapları ye kanunları daima böyle sade iddialar ortaya koymuşlardır. Her hangi bir siyasi davayı savunmaya davet edilen devlet adamları ve ürünlerini ilanlarla her tarafa dağıtan sanayiciler iddianın değerini iyi bilirler.
Yayılma, bireylerin aynı yerde toplu bir halde bulunması şartını daima taşımaz; aynı istikamete yönelerek kitlelere özgü karakteristikler veren olayların etkisi altında, özellikle yukarıda bahsettiğim gibi ruhlar uzak faktörlerle hazırlanmış oldukları zaman, birbirinden ayrı yerlerde bulunan kimseler arasında da gerçekleşir. Örneğin 1848 ihtilali Paris'ten başlayarak birden bire Avrupa'nın büyük bir kısmına yayıldı ve birçok monarşileri de sarstı.
“Geçmişin ve karşılıklı taklidin etkisiyle, aynı memleketin ve devrin insanları birbirlerine o derece benzerler ki, bu iki tesirden kendilerini en fazla kurtanr gibi görünen filozoflar, Bilim insanları, yazarlar gibi insanların düşünce ve üslûplarında aynı aileden geldiğini belli eden bir hava vardır;
biraz dikkatle bunların hangi zamana ait olduğunu anlayabiliriz. Her hangi bir kimse ile biraz konuşmak, bu kimsenin okuduklarını, her zamanki alışkanlıklarını ve içinde yaşadığı çevreyi bize tanıtmaya yeter.”
Bu söylediklerime benzeyen hallerde bulaşma, halk arasında etkisini yaptıktan sonra toplumun yüksek tabakalarına geçer. Bu suretle, bugün sosyalist kuramlar sonradan onun ilk kurbanları olacak kimseleri kazanmağa başlıyor. Bulaşma söz konusu olunca, önünde şahsi çıkar düşüncesi bile kayboluyor.
iddia, tekrar, ve bulaşma aracılığıyla yayılmış olan fikirlerin büyük bir kudrete sahip olmaları nüfuz dediğimiz o esrarlı kudreti kazanmış olmalarındandır. Fikirler veya insanlar dünyada hakim olan her şey, bu nüfuz dediğimiz kudretle kendilerine itaati sağlamışlardır. Bu kelimenin anlamını herkes bilir; fakat o, tarifi kolay olmayacak derecede çok çeşitli tarzda tatbik olunur ve kullanılır. Nüfuz sözünde hayranlık, korku gibi hisler saklı bulunur ve bunlar nüfuzun temelidir. Fakat bunlarsız da nüfuz olabilir, ölmüş bulunan ve bu sebeple kendilerinden artık korkmıyacağımız İskender, Sezar, Muhammed, Buda gibi kimseler bugün bile büyük bir nüfuza sahiptirler, öte yandan, Örneğin Hindistan'ın yer altı mabetlerindeki ejderhalar gibi, bizim hayranlık hissetmediğimiz efsaneler de yine, bize büyük bir nüfuza bürünmüş görünmektedir.
Sonradan kazanılan ve sun'i olan nüfuz çok daha yaygındır. Bir ferdin yalnız bir mevki sahibi olması, bir serveti bulunması, bazı unvanları taşıması, şahsi değeri ne kadar hiçlik ifade ederse etsin, onu bir nüfuz halesiyle sarar. Üniformasını giymiş bir askerin, kırmızı elbisesi içinde bir hakimin her zaman bir nüfuzu vardır. Pascal, hakimler için kırmızı cübbe ve takma saçın gerektiğini isabetle kaydetmişti. Hakimler, bunlar olmazsa nüfuzlarının büyük bir kısmını kaybederler. En koyu sosyalist bile, bir prensi, bir markiyi gördüğü zaman heyecanlanır ve böyle unvanlar bir tüccardan her istenilen şeyi dolandırmaya yeter.
Bahsettiğim bu nüfuz şahıslara aittir. Onun yanma fikirlerin edebi veya güzel sanatlara dair eserlerin nüfuzlarını koyabiliriz. Bunlar çok defa tekrarların birikmesinden başka bir şey değildir. Tarih ve özellikle edebiyat ve güzel sanatlar tarihi, hiç kimsenin kontrole kalkışmadığı aynı fikirlerin tekrarı olduklarından nihayet herkes okulda öğrendiğini tekrar eder durur. Hiç kimsenin dokunmaya cesaret edemiyeceği bazı isimler ve şeyler vardır. Bir yeni çağ okuyucusu için Homeros'un eseri büyük bir can sıkıntısı verir; fakat bunu söylemeğe kim cesaret edebilir? Parthenon şimdiki halinde cazibeden oldukça yoksun bir harabedir. Fakat öyle bir nüfuza sahiptir ki, artık o daima tarihi hatıralarının debdebesiyle birlikte görülür. Nüfuzun bir özelliği de her şeyi hakikatte olduğu gibi görmekten insanı alıkoyması ve değerlendirme yeteneğini felce uğratmasıdır. Kitleler her zaman, bireyler çoğu defa hazır fikirlere muhtaçtırlar. Bu fikirlerin beğenilip kabul edilmesi, onlardaki gerçek veya batıl payı ile ilgili değildir. Bu başarı duygusu onların nüfuzunda gizlidir.
Buda, İsa, Muhammed, Jeanne d'Arc, Napolyon gibi, insanları sevk ve idare ediciler nüfuzun bu yüksek çeşidine sahip idiler. Özellikle bu çeşit nüfuz ile kendilerine itaat edilmeyi sağladılar. İlahlar, kahramanlar ve inançlar kendilerini kabul ettirirler ve tartışma edilemezler, edildikleri anda da ortadan silinirler.
“Alay komutanları ve bu arada yüksek boyu ile ve cesaretiyle övünerek bir çeşit kahramanlık taslayan ihtiyar general Augereau, Paristen gönderilen bu küçük züppeyi karşılamak için hiç de iyi hazırlanmamış olan genel karargaha gelirler. Napolyona dair kendisine verilen bilgiler üzerine Augereau sövüp saymaya başlar Napolyon hakkında: Baras'ın bir gözdesi bir Vendeminaire generali, bir bir sokak generali; ayının birisi, çünkü düşünmeyi yalnız o bilir, küçük bir adam, matematikte ve hülyada meşhur... Alay generalleri genel karargah salonuna girerler, Napolyon kendisini bekletir, nihayet görünür, kılıcını beline bağlar, şapkasını giyer, aldığı tertipleri izah eder, talimatını verir, onlara gidebilirsiniz der, generaller dışarıya çıkarlar. Augereau dili tutulmuş gibi dona kalır. Yalnız dışarıya çıktıktan sonra kendine gelir ve her zamanki küfürlerine başlar. Massena'ya ve kendisine bu general bozuntusunun verdiği korkuyu itiraf eder, daha ilk bakışta kendisini ezilmiş, yenilmiş hissettiren kudreti anlayamaz.”
Büyük adam olunca nüfuzu bütün zaferiyle büyüdü ve müminler için ilahın nüfuzu ne ise ona eşit bir nüfuz kazandı. Augereau'dan daha sert, daha enerjik olan ihtilalci ihtiyar general Vandamme, bir gün 1815 'te Tuilerie sarayının merdivenlerini çıkarken general Omano'ya Napolyon hakkında şöyle diyordu:
Napolyonun nüfuzu, kendisine yaklaşmış olan herkes üzerinde aynı tesiri yapıyordu.
“Eğer imparator her ikimize, “siyasetim gereği kimse Paris’ten çıkmadan ve kaçmadan şehrin yakılması gerekiyor” deseydi, Maret bu sırrı kimseye söylemezdi, bununla beraber ailesini Paris'ten çıkarmak suretiyle bu sırrı tehlikeye düşürürdü. Halbuki ben, imparator anlar korkusuyla ailemi ve çocuklarımı Paris'te bırakırdım.”
Aklı durduran bu tesir gücü, Elbe adasından o mucizevi dönüşü izah eder. İstibdadından usanmış olduğu sanılan büyük bir memleketin muntazam kuvvetleriyle savaşarak tek başına bu memleketi, Fransa'yı fethetmesi başka türlü nasıl açıklanabilir? Kendisini yakalamağa gelen yeminli generallere bir kere bakması, onların direnmeden teslim olmalarına yetti, İngiliz generali Wolseley şöyle yazar: “Napolyon, krallığı olan Elbe adasından kaçarak tek başına Fransa'ya çıkar ve bir kaç hafta içinde meşru kralının idaresi altında bulunan Fransa devletinin bütün kurumlarını kan dökmeksizin alt üst eder. Bir tek adamın şahsi nüfuz ve etkisi bu derece hayret verici tarzda ne zaman görülmüştür? Fakat muharebelerinin sonuncusu olan bu savaşta, harekatın başından sonuna kadar, müttefikleri de bu girişimi takibe mecbur ederek, onlar üzerine yapmış olduğu tesir ne kadar büyüktür. Bu savaşlar müttefikleri hemen hemen bozacak gibi değil miydi?”
Nüfuz yalnız şahsi veya askeri tehdit, dini inanç üzerine kurulmaz, daha sade kaynaklara sahip bulunabilir, bununla beraber daha da büyük olabilir. Asrımız bu çeşit nüfuzlara birçok örnekler vermiştir. Bunlardan birini de, uzun yıllar boyunca hatırdan çıkmıyacak olan ve iki kıtayı birbirinden ayırarak yer kürenin çehresini değiştiren ve milletler arası ticari ilişkileri ıslah eden biraz önce söylediğim, tarihi bir şahsiyet vermiştir. Bu zat, teşebbüsünde, çok kuvvetli irade sayesinde, fakat aynı zamanda yakınları üzerinde yaptığı büyüleyici tesir ile başarılı olmuştu. Kendisine karşı itifakla kurulan muhalefeti yenmek için orada kendisini göstermesi ve birkaç söz söylemesi kafi idi. Yaptığı sihirli tesir altında kalan muhalifler, sonunda onun taraftarı ve dostu oluyorlardı. Onun projesine özellikle İngilizler şiddetle karşı geliyorlardı. İngilterede hazır bulunuşu, orada bir zaman kalması, bütün oyların kendi tarafına çevrilmesine sebep oldu. Bir süre sonra Southampten'dan geçerken yollarda ona çanlar çaldılar.
İnsanları ve eşyayı bu suretle kazandıktan sonra, artık engel tanımıyordu ve aynı araçlarla Süveyş'e, bu sefer Panama'da başlamak istedi. Fakat dağları yerinden oynatan iman, bunu ancak dağların çok yüksek olmaması şartıyle yapardı ve dağlar ona karşı durdu ve bunu takip eden facia, kahramanı çevreleyen şan ve şeref ışığını söndürdü. Onun hayatı bir nüfuzun nasıl büyüdüğünü ve nasıl yok olduğunu gösterir. En meşhur tarihi kişiliklerin yükseldiği mevkiye kadar çıktıktan sonra, memleketin Yargıçları tarafından en sefil caniler derecesine indirildi, tabutu kayıtsız halk arasından yalnız olarak geçirildi. Sadece yabancı hükümdarlar onun hatırasına saygı gösterdiler.
Bu serinin en başta ve en sonra gelen noktalan arasına bir medeniyetin bilimleri, sanatlan, edebiyatı gibi çeşitli unsurlarında mevcut nüfuzların bütün şekilleri konulabildiği zaman, başkalarına tesir edebilmek için nüfuzun asli bir unsur olduğu görülür. Bir insan, bir fikir yahut başka bir şey nüfuza sahip ise derhal bulaşma yoluyle taklit edilir ve bütün bir nesle his ve fikir tarzları aşılar. Bundan başka taklit çoğunlukla bilinsizcedir ve taklidi meydana getiren de bu niteliktir. Modem ressamlar bazı alışkanlıkların silik renklerini ve sert davranışlarını oldukları gibi tasvir ederlerken, ilhamların nereden geldiği hakkında hiç bir düşünceleri bulunmaz, kendi samimi duygularına inanırlar. Halbuki meşhur bir ressam bu sanat tarzını meydana getirmemiş olsaydı şaşkınların yalnız zayıf ve olmanın ahlakına karşı isyan eder. De Lesseps iki denizi birleştirdiği zaman, hükümdarlar ve milletler kendisine takdirlerini bildirdiler. Bugün ki Cordilieres kayalıklarına karşı başarısızlığa uğruyor, artık bayağı bir dolandırıcıdan başka birşey değildir. Burada toplumun sınıfları arasında bir savaş var, başkalarının üstüne çıkmak, yükselmek isteyenlerden ceza kanunu ile intikam alan bir bürokratlar ve memurlar hoşnutsuzluğu var. Yeni kanun yapıcılar insan dehasının bu büyük düşünceleri karşısında şaşırıyor. Halk bunları az anlıyor ve Stanley'in bir katil ve Lesseps'in bir düzenbaz olduğunu ispat etmek böylece bir savcı için kolay oluyor.” süfli tarafları görülmeye devam olunurdu. Tanınmış bir yenilikçiye uyarak bezleri üzerine mor renkler ve gölgeler yayan ressamlar, doğada elli sene öncekinden daha fazla mor renk görmezler, fakat büyük bir nüfuz kazanmış olan bir ressamın şahsi ve özel duyguları ile etkilenmişlerdir. Medeniyetin her unsurunda bu gibi örnekler kolaylıkla ortaya konulabilir.
Nüfuz her zaman başarısızlıkla sona erer. Bir gün önce kitle tarafından alkışlanan kahraman, eğer talihin tokadını yemişse, ertesi gün tahkir edilir. Hatta bu ters görüntü, nüfuzun önceki büyüklüğü oranında şiddetli olur. Böyle, düşen bir kahramanın, kendisinin dengi olduğunu görünce artık tanımadığı bir üstünlüğün önünde eğilmiş olmanın intikamını alır. Robespierre meslekdaşlarının ve o zamanın birçok tanınmış adamlarının kafalarını kestirirken büyük bir nüfuz kazanmıştı. Mecliste birkaç oy'un yer değiştirmesiyle nüfuzunun derhal sona ermesi bir oldu. Kitleler bir gün önce Robespierre'in kurbanlarını ne kadar küfür ve tahkir ile giyotine götürmüşler ise, aynı küfür ve hareketi bu sefer ona yaptılar. Bir inancın sahipleri eski ilahlarının heykellerini daima şiddet ve hınçla kırarlar.
 Bu konuda şu eserlerime bakılabilir “Psychologie politique (Siyasî Psikoloji), Opinions et croyances (Fikirler ve inançlar), Revolutions Française (Fransa İhtilâli).
 Gustave Le Bon. L'homme et les societes. T. II.
 Unvanların, şeritlerin, üniformaların kitleler üzerine yaptığı bu tesirlere her memlekette, hattâ istiklâl duygularınin fazla gelişmiş olduğu zamanlarda da rastlanır. Bu vesile ile burada bir seyyahın İngiltere'de bazı kimselerin nüfuzu hakkındaki bir gözlemi aktarıyorum: “İngiliz Lordlar Kamarası üyelerinden birini gördüğü veya onunla temas ettiği zaman en akıllı İngilizlerin bile âdeta sarhoş olduklarını defalarca gördüm. Yeterki, durumu onun sınıf ve mertebesine uygun bulunsun. İngilizler onu büyük bir muhabbetle severler ve huzurunda bulununca her şeyine severek katlanırlar. Lord yaklaşınca sevinçlerinden kızarırlar, eğer Lord onlarla konuşursa yüz­leri daha fazla kızarır ve gözleri doğal haldeki parlaklıktan daha fazla parlar. Deyim yerindeyse, İngilizlerin kanında Lord vardır. Tıpkı bunun gibi, İspanyolun kanında dans, Almanın kanında müzik, Fran- sizin kanında ihtilâl vardır. Atlara ve Shakespeare'e olan sevgileri daha az şiddetli ve bunlardan duydukları haz daha az esaslıdır. Lordlar Kamarası üyeliği kitabı (Le livre de la Pairie) nın satışı çok büyük sayıdadır ve ne kadar uzağa gidilirse gidilsin bu kitap, İncil gibi her elde bulunur
 Nüfuzunun tesir derecesini çok iyi bilen imparator, etrafındaki büyük adamlara, seyislere yapılan muameleden daha kötü muamele ederek bu nüfuzunu arttırmasını biliyordu. Bu adamlar arasında Avrupanın o kadar korktuğu birçok meşhur konvansiyoneller de vardı. O zamanın hikâyeleri ilgi çekici olaylarla doludur. Bir gün Devlet Şûrasının ortasında Napolyon, Beugnot'yu aşırı şekilde tersler, acemi bir uşağa yapılan bir muameleyle orada etkisini gösterdikten sonra,
Beugnot'ya yaklaşır ve şöyle der: “Bana bak, koca ahmak, kafan ye­rine geldi mi?” Bunun üzerine trampete çavuşu gibi uzun boylu Beugnot iki kat aşağı eğilir, Napolyon onun kulağından tutar yukarıya kaldırır. Bu hareketi Beugnot hatıratında şöyle yazmıştır: “Bu beni sarhoş eden bir merhamet işareti ve hükümdarca jesti idi.” Bu türlü örnekler nüfuz karşısında alçalmanın derecesini gösterir. Bunlar, büyük despotun etrafındaki insanlara büyük nefretini de izah eder.
 Yabancı bir gazete, Neue Freie Presse -ki Viyana’da yayınlanır- de Lesseps'in akibeti hakkında çok doğru bir psikolojik gözlem yapmıştır. Bu yazıyı bu sebeple buraya alıyorum: “Ferdinand de Lesseps'in mahkûmiyetinden sonra artık kimsenin Chirstophe Colomb'un feci akıbetine hayreti olamaz. Eğer De Lesseps bir dolandırıcı ise her soylu hayal bir cinayettir. Eski zamanda olsaydı onun hatırası şeref halesiyle süslenir ve Olympe'in ortasında ona kevser şarabından içirilirdi. Zira o dünyanın çehresini değiştirdi ve yaradılanı tamam­layan işler gördü. De Lesseps'î mahkûm eden mahkeme reisi kendisini ölmezler arasına kaydettirdi; zira hayatı kendi zamanının şan ve şerefi olmuş olan bir ihtiyarın başına kürek mahkûmlarına özgü kazağı giydirerek bu asrı alçaltmaktan korkmamış olan adamın ismini dünya milletleri her zaman soracaktır.
Artık bundan sonra büyük cesaretle oluşturulan eserlere karşı bürokratik nefretin hâkim bulunduğu yerde adaletten dem vurul­masın. Kendi nefislerine tam güvenen, kendi varlıklarına o kadar önem vermeden her engeli aşan bu cesur insanlara milletler muhtaçtırlar. Dahî tedbirli olamaz, tedbirle insana özgü faaliyet genişletilemezdi. De Les-seps zafer sarhoşluğunu tanıdı, hayal kırıklıklarının acılarını tattı Süveyş ve Panama. Burada kalb, başarılı