ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU ÖNSÖZ - PDF
Download "ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU ÖNSÖZ"
4 ÖNSÖZ Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi; tüm engelli kişilerin mevcut olan tüm insan hakları ve temel özgürlüklerden tam ve eşit bir şekilde faydalanmasını desteklemek ve doğumla beraber kazandıkları onura saygı gösterilmesini sağlamak üzere oluşturulmuştur. Dünya Engelliler Birliği (WDU), Konvansiyonun hedefine ulaşmasını sağlamak için kurulmuştur. Bu amaçla yola çıkan WDU, engellilerin bağımsız bir şekilde yaşamasına ve hayatın her aşamasına tam olarak katılabilmesine olanak sağlamak için erişilebilirliğin tasarlanması, planlanması ve uygulanmasına yönelik ilkelere ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymuştur. İnşa Edilmiş Çevre için Erişilebilirlik İlkeleri, engellilerin diğerleriyle eşit temelde erişimini sağlamak için, ulaşım da dâhil olmak üzere, inşa edilen çevrede erişilebilirliğin tasarımına yönelik ilkelerin belirlenmesi amacıyla yazılmıştır. Bu belge, ilk olarak bir yönetmelik olarak tasarlanmış, ancak kentsel veya kırsal yetki alanları açısından mevcut yönetmeliklere, sınırlı kaynaklara veya davranışsal engellere bağlı olarak uygulanmasının güç olacağı fark edilmiştir. Öte yandan, bir ilke olarak tanımlanması halinde, yetki alanlarına Erişilebilirlik İlkelerini bütün olarak bir yönetmelik halinde uygulamalarına veya bir bölümünü benimsemelerine ya da referans belge olarak kullanmalarına olanak sağlanmış olacaktır. Bu belgedeki teknik gereklilikler; erişilebilirliği tasarlamak ve uygulamak açısından binalar, yollar, ulaşım ve okullar, konutlar, hastaneler ve diğer medikal kurumlar ve işyerleri de dâhil olmak üzere diğer açık ve kapalı tesisler için asgari düzeyde en iyi pratikleri geliştiren yetki alanlarından alınmıştır.
5 Genel Koordinatör: Necdet Öztürk DEV&DEB Başkan Yardımcısı DÜZENLEYENLER Necdet Öztürk - DEV&DEB Başkan Yardımcısı Linnie Tse Çevre ve Şehir Plancı / Kanada Standartlar Merkezi Prof. Dr. Hakkı Önel - Mimar / Yıldız Teknik Üniversitesi Prof. Dr. Mehmet Şener Küçükdoğu Mimar / İstanbul Kültür Üniversitesi Prof. John Brown Mimar / UK Yüksek Mimar - İlyas Hızır Eryüzlü / TMMOB Yrd. Doç. Dr. Hicran Özalp - İç Mimar Canan Koca - Şehir Plancısı Burcu Parlak - Mimar Şeniz Öztürk - İç Mimar DESTEK VERENLER Prof. Dr. Roy Hannes (Eğitim Ana Bilim Dalı Başkanı - Carleton Üniversitesi/Kanada) Prof. Dr. Mensur Akgün (Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı Başkanı) Prof. Dr. Akile Gürsoy (Antropoloji Ana Bilim dalı Başkanı) Prof. Dr. H. Fehim Üçışık (Hukuk Dekanı) Prof. Dr. Mustafa Güler (Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Ana Bilim Dalı Başkanı) Yrd. Doç. Dr. Sylvia Tiryaki (Avrupa Hukuku Uzmanı) Prof. Urbano Stenta (Engelliler Hukuku Uzmanı) TASARIM ve UYGULAMA Kreatif Yönetmen: İbrahim Yeşilırmak Art Direktör: Mustafa H. Akgül Grafik Tasarım: Şahin Yıldız İllüstrasyon: Şahin Yıldız, Dr. Mim. Mona Paşapur (Muğla Üniversitesi) DÜNYA ENGELLİLER VAKFI DEV DÜNYA ENGELLİLER BİRLİÐİ DEB
6 ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU. BÖLÜM 5
8 . BÖLÜM GİRİŞ ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU; Dünya Engelliler Vakfı DEV öncülüğünde, Evrensel Standartlar ilke, usul ve esaslarına göre planlanmış; 6 kıta 65 ülkeden, Dünya Engelliler Birliği DEB üyesi 0 ilgili ve yetkin kuruluş tarafından üç yıllık bir çalışma sonucunda düzenlenmiştir. 9 Eylül 0 ve Eylül 0 tarihlerinde New York ta, Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesine (BMEHS) Taraf Devletler 4. ve 5. Toplantılarında paralel etkinliklerle tüm dünyada uygulanması talebi ile tanıtılmıştır. GENEL HÜKÜMLER MADDE - AMAÇ Büyük Şehir Belediyeleri, İlçe ve Belde Belediyeleri ile Kamu Kurumları sınırları içerisindeki, engelli ve yaşlıların topluma tam, etkin ve eşit katılımını sağlamak için; Yerleşim yerleri ile açık, yarı açık ve kapalı alanların kanun, tüzük, imar planları, yönetmelik hükümleri ve bunların fen, sağlık ve çevre şartlarına uygun tatbikinde ve teşekkülünde ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU nun esas alınmasıdır. MADDE - KAPSAM ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU, Büyük Şehir Belediyeleri, İlçe ve Belde Belediyeleri ile Kamu Kurumları sınırları içinde uygulanır. ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU, İmar Kanunu'na göre düzenlenmiş bulunan İmar Yönetmeliklerinin uygulandığı alanlar ile imar mevzuatı yönünden Belediyelerin ve Kamu Kurumlarının görev alanlarına giren yerleri kapsar. MADDE - YASAL DAYANAK ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU; ADA, PASİFİK, AVRUPA, KANADA ve TSE Standartları gibi muhtelif ülke ve bölgelerin imkân, ihtiyaç ve yerel hukuk esaslarına göre yapılmış çalışmaları anlayarak ve gözeterek; 585 sayılı Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesinin 9. Maddesi ve uyumluluk Kanunu, Birleşmiş Milletler Engelliler için Eylem Planı, Avrupa Konseyinin 996 ve 008 yıllarında kabul ettiği Avrupa Kentsel Şartı- ile Avrupa Kentsel Şartı- Kararlarına dayanılarak hazırlanmış olup, Büyükşehir Belediyeleri ve diğer Belediyelerin imar yönetmelikleri ile Kamu Kurumlarının yapım ve hizmet Yönetmelikleri dikkate alınmıştır. MADDE 4 - GENEL ESASLAR 4. - Büyükşehir Belediyeleri ve diğer Belediyelerin sınırları içerisinde, yasal zorunluluklar kapsamında yapılacak olan planlamalarda, stratejik planlarda, imar uygulama planlarında ve plan notlarında ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU na uyulması hedeflenmektedir Yapısal ve kentsel ölçekteki kamusal ve özel olabilecek kapalı, açık ve yarı açık alanların, ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU ve eklerine uygun bir şekilde planlanması, programlanması, projelendirilmesi ve uygulanması hedeflenmektedir. MADDE 5 - İSTİSNALAR 5.- Özel kanunlar ve bunların yönetmelikleri dışında, ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU 7
9 . BÖLÜM hükümlerinin başka bir yönetmelikle çatışması halinde hiyerarşik önceliğin ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU, hükümlerine verilmesi beklenmektedir. 5.- Büyükşehir Belediyeleri ve diğer Belediyelerin İmar Yönetmeliğine, Kamu Kurumlarının ilgili yönetmeliklerine, içtihatlarına, kararlarına ve genelgelerine göre yapılacak bütün yapılarda; Plan, fen, sağlık, güvenli yapılaşma, estetik ve çevre şartlarına, Resmi Standartlar Kurumu tarafından belirlenmiş standartlara ve ilgili diğer kanun, tüzük ve ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU na, uyulması engellilerin ihtiyaç ve kabul edilmiş yasal hakları bakımından zorunludur. MADDE 6 - KAMU YARARI İÇİN ALINMASI GEREKEN TEDBİRLER 6.- Büyükşehir Belediyeleri, diğer Belediyeler ve Kamu Kurumlarının sorumluluk alanlarında yapılacak kentsel ve mimari ölçekteki tüm çalışmalar bütününde ( Yol, kaldırım, alt yapı, açık, kapalı, yarı açık kamusal alanlar vb.), ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU ilgili kriterleri esas alınarak uygulanması gerekmektedir. 6.- Büyükşehir Belediyeleri, İlçe Belediyeleri ve Kamu Kurumları sınırları içerisinde yeni inşa edilecek yapılarda; Binalarda ve sitelerde dairelerin %0 nun, kamu kurumlarına ait yapıların tamamının, 000 m yi geçen özel amaçlı yapıların da %0' nun engellilerin kullanımına uygun olarak yapılması Dünya Engelliler Birliği DEB tarafından önemle ve ısrarla engelliler lehine teklif ve talep edilerek takip edilecektir. (%0 hesabında tam sayı esas alınacaktır.) MADDE 7 - İMAR PLANI VE ERİŞİLEBİLİR ŞEHİR STANDARTLARINDA BULUNMAYAN HUSUSLAR 7.- İmar planlarında açıklanmamış ve ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU nda yer almamış hususlarda lüzum ve ihtiyaca ve civarın karakterine göre uygulanacak şekli takdir hususunda ilgili kurum ve kuruluşlar Dünya Engelliler Birliğine görüş sormalıdır. Bunun dışında, ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU nun esaslarına aykırı olarak, prensip kararları ve benzeri kararlar alınıp uygulanmamalıdır. 7.- Belediyeler, mevzuat ve standartlarda engelliler konusunda getirilen hükümlere uymakla ve bunları uygulamakla yükümlüdür. Ayrıca Belediyeler ve ilgili Kamu Kurumları yörenin koşullarını göz önünde bulundurarak mevzuatlarda ve ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU nda yer almayan hususlarda BMEHS nin yazılı metinleri ve Dünya Engelliler Birliği görüşü doğrultusunda engellilerle ilgili gerekli önlemleri alırlar. MADDE 8 - PLAN KADEMELERİNDE HİYERARŞİ Yürürlükte olan yasalara göre planlar; kalkınma planı, bölge planı, çevre düzeni planı, il çevre düzeni planı, nazım imar planı ve uygulama imar planı olarak kademelendirilmiş olup her plan yürürlükteki üst planların ilke ve hedeflerine uyar ve bir alt planı yönlendirir. Alt ölçekli planların, üst ölçekli planlarda belirlenen planlama ana ilkelerine, stratejilerine ve kararlarına uyumlu olması zorunludur. Üst planlarda sınırlandırılmayan ya da belirtilmeyen hususlarda alt plan kararlarına uyulur. Kademelendirilmiş tüm planlarda ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU na uygunluk görünür olmalıdır. MADDE 9 - PLAN NOTLARI İmar planları; plan uygulama hükümlerini açıklayıcı nitelikteki plan notları ile bir bütün olup, engelliler ile ilgili öngörülen çalışmalar plan notlarına eklenmelidir. Plan notları planın ayrılmaz bir parçası konumundadır. İmar planı notlarıyla getirilen hükümler imar planları gibi kesin ve yürütülmesi zorunlu düzenleyici işlemlerdendir. 8t
10 . BÖLÜM MADDE 0 - SOSYAL UYGUNLUK VİZESİ (RUHSAT) Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesine göre, her çeşit ruhsat başvurusu değerlendirilirken, projelerin ilgili makamlarca onaylanması şartı olarak ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU NDA belirtilen kriter ve hükümlere uygunluk aranır. Aksine bir durum olması halinde; ruhsat ve ekleri, ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU NUN kriter ve hükümlerine uygun hale getirilmedikçe projeler onaylanmamalı ve ruhsat verilmemelidir. Ayrıca; yapı kullanma izni, tamir, tadil ve ilave inşaat taleplerindede ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU şartları aranmalıdır. Açık, yarı açık ve kapalı alanlarda yapılan inşaatların herhangi birinde plan ve/veya ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU, hükümleri, ruhsat ve eki projelerine olan aykırılıklar giderilmedikçe yapının inşasına devam izni verilmemelidir. Kat mülkiyeti kurulmuş bir yapıdaki bağımsız bölümlerden herhangi birinde ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU NA uygunluk sağlanması için ihtiyaç duyulan tadilatın, yapının ruhsat ve eklerine aykırı olması durumunda bu uygunluk aranmaksızın teknik şartlara uygun olarak tadil veya ilave işlemleri gerçekleştirilmelidir. MADDE - DENETİM SERTİFİKASYON VE CEZAİ HÜKÜMLER. ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU, kriter ve hükümlerinin uygulanmasının denetimini ilgili Belediyeler yapar.. Uygulamadan ve denetiminden sorumlu belediyeler; denetim işi için engelli/ engelsiz bireylerin iş istihdamının da sağlandığı, özel bir uygulama denetim bürosu / birimi oluşturur ve/veya Dünya Engelliler Birliği DEB ten teknik danışmanlık talep edebilir.. Dünya Engelliler Birliği DEB Akreditasyon sistemini işleterek uygunluğun tespit edilmesi halinde ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR Sertifikasyonu USTAD ı vermeye yetkilidir..4 Cezai Hükümler; 585 sayılı Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesini imzalayan ve onaylayan devletler, uluslararası hukuk prensipleri bağlamında iç hukukları üzerinden sorumludur. Bu sorumluluklarını evrensel standartlara göre zamanında yerine getirmeyen devletleri, küresel ve kapsayıcı bir kuruluş olan Dünya Engelliler Birliği DEB engelliler lehine uyarır, haklarını talep ve takip eder, ihmal, suistimal ve hak ihlalleri durumlarını Birleşmiş Milletlerin ilgili birimlerine bildirerek ilgili devlet hakkında işlem yapılmasını talep ve takip eder. MADDE -YÜRÜRLÜK, UYULMASI GEREKEN YAPIM STANDARTLARI VE ŞEKİLLER. Dünya Engelliler Birliği DEB Akreditasyon sistemi; ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU; ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR Sertifikasyonu USTAD ın; Eylül 0 tarihinde New York ta, Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesine Taraf Devletler 5. Toplantısında bir paralel etkinlikle tüm dünyada uygulanması talebi ile tanıtılması ve BM tarafından benimsenmesinden sonra; 7 Nisan 0 tarihinde yayınlanan ortak deklarasyonun tüm DEB üyeleri tarafından onaylanmasıyla yürürlüğe girmiştir.. ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU nda yer alan standart ve şekiller; TC. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının, Yerel Yönetimler için Ulaşılabilirlik Temel Bilgiler Teknik El Kitabı, Alberta (Kanada) ve T.S.E nin engelli erişimi ile ilgili güncellenmiş (0 yılı) standartlarından faydalanılarak hazırlanmıştır ve ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU ekidir.. ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU eksik ve yanlışların tamamlanması ve güncellenerek düzeltilmesinde ilgili kuruluşlar yetkilidir. 9
12 ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU
14 A - ERİŞİLEBİLİR ÇEVRE STANDARTLARI MADDE.. YAYA YOLLARI VE KALDIRIMLAR... Yaya Kaldırım Genişliği... Yaya Kaldırımının Eğimi... Yaya Kaldırımının Yüzeyi/Kaplaması..4. Yaya Kaldırımında Drenaj..5. Yaya Kaldırımındaki Ağaçlar, Kent Mobilyaları..6. Yaya Kaldırımında Güvenlik.. RAMPALAR... Rampaların Boyutları... Rampalarda Eğim... Rampaların Yüzeyleri..4. Rampalarda Güvenlik ve Konfor..5. Rampa Çeşitleri.. MERDİVENLER... Merdivenlerin Boyutları... Merdivenlerin Yüzeyleri... Merdiven Basamakları ve Renk Seçimi..4. Merdivenli Yolda Sahanlık..5. Merdivenlerde Güvenlik ve Uyarılar..6. Merdivenlerde Duyumsanabilir (Hissedilebilir) Yüzeyler.4. YAYA GEÇİTLERİ.4. Yaya Geçitlerinin Türleri.4. Yaya Geçitlerinin Eğimi.4. Yaya Geçitlerinin Yüzeyleri.4.4 Yer Çizgileri.4.4. Yaya Geçitlerinde Güvenlik.5 ENGELLİLER İÇİN PARKYERLERİ.5. Taşıt Park Yerlerinin Konumu.5. Taşıt Park Yerlerinin Boyutları
15 .5. Taşıt Park Yerlerindeki İşaret ve Uyarılar.5.4 Taşıt Park Yeri Türleri.6 AÇIK VE YEŞİL ALANLAR.6.. Açık ve Yeşil Alanlarda Ana ve Yan Yollar.6.. Kent Mobilyaları B - ERİŞİLEBİLİR YAPI STANDARTLARI.7. BİNALAR İLE İLGİLİ DÜZENLEMELER.7.. Temel Ulaşılabilirlik Konuları.7.. Ulaşılabilir Güzergâh.7.. Binalara Giriş.7.4. Ticarî, İdarî Kamu Binaları İle Mesken Binaları Ana Girişleri.7.5. Rampalar.7.6. Yaya Yolu Güzergâhında Bulunan Rampalar.7.7. Giriş Rampaları.7.8. Seviye Farklılıkları.7.9. Tırabzanlar Korkuluklar.7.0.Koruma Bordürü.7.. Paspas.7.. Posta Kutusu.7.. Giriş Kapısı.7.4.İç Kapılar ve özellikleri.7.5.kapı Tipleri.7.6.Pencereler.7.7.Yüzey Dokusu.7.8.Bina İçi Yatay Dolaşım.7.9.Bina İçi Düşey Dolaşım.7.0. Çıkışlar.7.. Binaların Yakın Çevresinin Düzenlenmesi İle İlgili Kurallar.7..Koridorlar ve Holler.7..Mutfaklar.7.4.Tuvaletler 4
16 .7.5.Pisuarlar.7.6.Lavabolar.7.7.Aynalar.7.8.Banyolar.7.9.Odalar.7.0.Balkon ve teraslar.7..binalarda İşaretleme.8 ÖZELLİKLİ YAPILAR İÇİN ÖZEL DÜZENLEME KURALLARI.8.. Sağlık Yapıları.8.. Ticari Alanlar ve Satış Birimleri.8.. Kütüphaneler.8.4. Geçici Konaklama Mekânları.8.5. Ulaşım Yapıları.8.6. Bazı özellikli yapı bölümleri ile ilgili örnek düzenlemeler.9 MEVCUT YAPILAR.9.. Mevcut bina yakın çevresi düzenlemesi ile ilgili kurallar.9.. Mevcut bina ana giriş bölümlerinin düzenlenmesi için kurallar.9.. Mevcut dolaşım alanları.0 TOPLU TAŞIMA HİZMETLERİ.0.. Taşıtlar.0.. Bekleme, Aktarma, İndirme-Bindirme Yerleri.0.. Raylı Taşıma Durakları. BİLGİLENDİRME İŞARETLEME VE DUYUMSANABİLİR (HİSSEDİLEBİLİR) YÜZEYLER... Bilgilendirme ve İşaretleme...Bakım ve Onarım İşlerinde işaretleme...yaya Kaldırımdaki Düşey İşaretlerdeki Tasarım..4.Bilgilendirme Sembolleri..5.Dokunulabilir ve Görülebilir Bilgilendirme İşaret ve Semboller..6.Toplu Taşım Duraklarında Bilgilendirme İşaret ve Sembolleri..7.Duyumsanabilir (Hissedilebilir) Yüzeyler..8.Yönlendirme İçin Tasarım Kuralları 5
18 A - ERİŞİLEBİLİR ÇEVRE STANDARTLARI.. YAYA YOLLARI VE KALDIRIMLAR Yaya yolları ve kaldırımlar; farklı yapıları, aktiviteleri ve alanları dış mekânda birbirine bağlar. Yaya yolları ve kaldırımların tasarım aşamasından uygulama aşamasına kadar temel hedef; tüm kullanıcılar, özellikle görme ve ortopedik engelliler gibi hareket kısıtlılığı olan engelliler için, ulaşılabilirliğinin sağlanması amacıyla, güvenli, temiz, engelsiz, düzgün ve yeterli genişlikte ulaşım imkânı sunulmasıdır. Açık alanlardaki ve rekreasyon alanlarındaki bütün yaya yollarında, kaldırımlarda, rampalarda, meydanlarda, yaya geçitlerinde aynı tasarım ilkeleri göz önünde bulundurulmalıdır.... Yaya Kaldırım Genişliği: Engelsiz bir yaya kaldırımı en az,5 m en ideal,0 m genişlikte olmalıdır. Kaldırım genişliği, otobüs duraklarında minimum,0 m ve dükkân önlerinde minimum,5 m olmalıdır.(özıda, 008). Yaya kaldırımlarının genişliği kullanma yoğunluğu ile yol sınıfına ve grubuna göre boyutlandırılmalıdır. Tüm yayaların serbestçe hareket edebilmeleri için yaya kaldırımı en az net genişlik,5 cm olmalıdır. Yaya kaldırımı net ölçüsüne ilâveten mülkiyet yanında en az 5 cm, bordür taşı tarafında bordür taşı dâhil 50 cm emniyet şeridi olmalıdır. Kaldırım genişliğine ve yol gruplarına göre emniyet şeritleri mülkiyet sırasında 50 cm, bordür taşı tarafında, m kadar olabilir (TS 576) (Şekil ). < % A B C TAŞIT YOLU < % TAŞIT YOLU A: Mülkiyet Yanı Emniyet Şeridi B: Yaya Kaldırım Genişliği C: Taşıt Yolu Emniyet Şeridi Şekil. Yaya kaldırımının minimum net genişliği ve emniyet şeritleri (El kitabı) Kaldırımlar tasarlanırken uyulacak kurallar TS 576 Şehir İçi Yollar-Engelli ve Yaşlılar İçin Sokak, Cadde, Meydan ve Yollarda Yapısal Önlemler ve İşaretlemelerin Tasarım Kuralları nda belirtilmiştir. Yaya kaldırımlarının genişliği TS 797 ye uygun olarak yapılmalıdır. 7
19 D(yaya/ m) A B C Tablo. Yaya yoğunluğu - kaldırımı genişliği tablosu (cm) Yaya kaldırım genişliği tasarlanırken özellikle tekerlekli sandalye kullanıcılarının manevra alanları göz önünde bulundurulmalı, kaldırım genişliği buna göre tasarlanmalıdır.... Yaya Kaldırımının Eğimi: Yaya kaldırımlarında özellikle tekerlekli sandalye kullanıcılarının rahat geçişleri için kaldırım kesitinin eğimi % den küçük olmalıdır.... Yaya Kaldırımının Yüzeyi/Kaplaması: Yaya Kaldırımı kaplaması, kaymayı önleyici ve dolaşmayı kolaylaştırıcı olmalı, yollardaki basamak vb. yol sathındaki yer altı tesisatı rögar kapakları çıkıntı oluşturmamalı, anî seviye değişiklikleri olmamalı; sürekli veya aynı seviyede zemin oluşturulmalıdır. (TS 576). Ayrıca yaya kaldırımında yol güzergâhının görme engelliler tarafından baston ile kolaylıkla algılanması sağlanmalı, bunun için duyumsanabilir (hissedilebilir) yüzeylerden oluşan kılavuz izlerden faydalanılmalıdır. Yaya kaldırımı kaplamasının üzerinde ya da içinde inşa edilen kılavuz izler; bir güzergâhın takibi sırasında, görme engelli yayaların yönlenmesinin sağlanması için ve yaya geçitlerinin konumlarını belirtmek amacıyla kullanılabilmektedir (BM, 004) > 0.00 A 0.60 YÖN DEÐİŞTİRME ÖGESİ KILAVUZ İZ B Şekil. Kılavuz iz 8
20 5 ENGELLİLER İÇİN EVRENSEL STANDARTLAR KILAVUZU Yaya kaldırımında kullanılan kılavuz izlerin tasarımında dikkat edilecek temel ilkeler aşağıda yer almaktadır: Kılavuz izler basit şekilde yerleştirilmeli, Ana yaya hareketine paralel doğrultuda olmalı, Kılavuz iz 60 cm genişliğinde olmalı, Görme engellilerin karıştırmaması ve tehlike oluşturmamak için rögarlara ya da drenaj kanallarına uzak olmalıdır Şekil. Kılavuz iz genişliği ve yön değiştirme. Ölçü m.dir. (BM 004) Kılavuz iz rengi yaya kaldırım rengi ile zıt olmalıdır. Kılavuz iz de kullanılan malzemenin yüksekliği tekerlekli sandalye kullananlar için engel oluşturmamalıdır. Yaya kaldırımı kenarında yer alan bordür taşlarına ilişkin standartlar şu şekilde olmalıdır (TS 576): Yaya geçidinde, bordür taşı yükseklikleri ±0 veya + cm olmalı, Bordür taşları düzgün, iyi pahlanmış olmalı ve pahların eğimleri aynı olmalı, Yaya kaldırımında bordür taşı üst seviyesi taşıt yolu kaplamasından en fazla 5 cm yükseklikte, en az cm yükseklikte olmalıdır (Şekil 4 ) TAŞIT YOLU OLUK YAYA KALDIRIMI %.5 min. cm % max 5 cm Şekil 4. Bordür taşı yükseklikleri (El kitabı)..4. Yaya Kaldırımında Drenaj Kaldırımlarda yağış sonrası ortaya çıkan sular nedeniyle yaşanan sorunların önlenmesi amacıyla sular drene edilmelidir. Duyumsanabilir (hissedilebilir) yüzey düzenlemesi konusu El Kitabı.4. de ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. 9
21 Yaya kaldırımında boyuna ve enine yönde gerekli eğimler verilip, bordür taşı ile taşıt yolunun birleştiği yerde, yapılacak su oluğu ve rögarlarla yeterli drenaj sağlanarak, yüzeysel sular uzaklaştırılmalıdır (TS 576) (Şekil 5). SU OLUÐU % YAYA KALDIRIMI RÖGAR %.5 TAŞIT YOLU Şekil 5. Yaya kaldırımı ve taşıt yolunda drenaj örneği (El kitabı) Kavşak ve yaya geçitlerinde su oluğu yaya ve engelliler için bir engel oluşturmayacak ve yüzeysel sular oluk içinde göllenme yapmayacak şekilde tasarlanmalıdır...5 Yaya Kaldırımındaki Ağaçlar, Kent Mobilyaları Yaya kaldırımının genişliğine bağlı olarak, taşıt yolu ile kaldırım kenarına dikilecek, ağaçlar, elektrik, trafik işaretleri direkleri ile süs bitkileri, çiçeklik/ saksılar, yaya korkulukları vb. tesisler bordür taşı dahil, yaya kaldırımı boyunca en az 75 cm en çok, m genişliğinde bir şerit içinde bir hizada düzgün olarak yerleştirilmelidir4 (Şekil 6). Yaya kaldırımının mülkiyet sınırında kot farkı olması halinde kaldırım ile bahçe arasına korkuluk yapılmalıdır (TS 576). Yaya kaldırımında ağaç, ağaççık vb. sirkülasyonu bozucu unsurların çevresi; uyarıcı duyumsanabilir yüzey ögeleri ile çevrelenmelidir YAYA KALDIRIMI TAŞIT YOLU UYARICI HİSSEDİLEBİLİR YÜZEY Şekil 6. Yaya kaldırımında ağaçlandırma. Ölçüler cm.dir. (El kitabı). 4 Yaya kaldırımının genişliğine bağlı olarak, taşıt yolu ile kaldırım kenarına dikilecek, ağaçlar TS 846 ya uygun olmalıdır. 0
22 Kök yayılma alanı üzerinde korunması gereken toprak yüzeyinin boyutları, ağacın gövde çapının merkezinden itibaren her yöne minimum m dir.(ts 846) Yaya kaldırımlarındaki ilân panosu, aydınlatma gibi kent mobilyaları ve ağaçlar; özellikle görme engelli kişiler tarafından fark edilebilmeleri açısından, kaldırım 0 cm yüksekteki bir platform üzerinde konumlanmalıdır (Şekil 7). 0 Şekil 7. Kaldırımdaki ağaç ve donatıların etrafındaki yükseltilmiş platformlar (BM, 004) Yaya kaldırımındaki bitki kasası, ağaççık gibi bir tasarım elemanlarının bitiminden itibaren 60 cm lik bir alanda doku farklılaşması oluşturularak duyumsanabilir yüzey oluşturulmalıdır (BM 004) (Şekil 8) HİSSEDİLEBİLİR YÜZEY Şekil 8. Kaldırımın etrafındaki duyumsanabilir yüzeyler (BM, 004)
23 Yaya kaldırımında, yolun genişliğine bağlı olarak yaya ve engelli dolaşımına engel olmayacak şekilde uygun yerlere dinlenme bankları konulmalıdır (TS 576)...6 Yaya Kaldırımında Güvenlik Yayaların yaya kaldırımını serbestçe kullanabilmeleri için kaldırım yüzeyinde engeller bulunmamalıdır. Tehlikeli olacak her türlü düzensizlikten kaçınılmalıdır (örnek; yer ızgaraları, yer mantarları, yola gerilmiş oto park zincirleri, yol sathındaki anormal döşeme farklılıkları, çukurlar, yoldaki gelişi güzel seviye farklılıkları ve yükseklikler vb.) (TS 576). Kaldırım üzerinde, görme engelliler açısından tehlike ve sorun teşkil edeceğinden mümkün olduğunca yer ızgarası konulmamalı; konulması gerektiğinde ise yürüyüş güzergâhına dik olacak şekilde konumlandırılmalıdır (Şekil 9). Şekil 9. Yaya kaldırımında ızgaraların konumlandırılması (BM, 004) Kaldırımların taşıtlar tarafından işgali engellenmelidir. Ayrıca kaldırımların bakım ve onarımı sırasında doğabilecek sorunları engellemek için; tamirat alanları yerden yaklaşık m yükseklikte barikatla çevrelenmeli, bunun altına da engelli bastonları için engel çubukları çekilmelidir. Çevrilmiş alanların bulunduğu yerlerde sesli uyarılar ve lambalar konulmalı, tekerlekli sandalye geçişine uygun alan ayrılmalıdır. Tadilat nedeniyle açılan geçici yaya yolları asla,5 m den daha dar olmamalı, mümkünse,8 m genişlik ayrılmalıdır (ÖZİDA, 008). Bir yaya yolu üzerine veya yanına yapı iskelesi veya diğer geçici yapıların dikilmesi hâlinde, bu yapıların görme engelliler tarafından fark edilecek şekilde işaretlenmesi önemlidir. Kaldırım üzerine iskele kurulmuşsa, en az, m genişlikte geçiş yolu bırakılmalıdır. İskelelerin köşe noktaları tamponla kapatılmalı ve bütün dikey destekler 5 cm kalınlıkta zıt renkli şeritler ile işaretlenmiş olmalıdır. Bu şeritler, alt kenarları yerden,5,7 m yüksekliğe gelecek şekilde sabitlenmelidir (ÖZİDA, 008). Yaya kaldırımı bitişiğinde bisiklet yolu düzenlendiğinde; güvenlik açısından bitkisel ya da yapısal düzenlemelerle bisikletlilerin yayalara ayrılmış alana geçişi engellenmelidir. Buna göre yaya kaldırımının bisiklet yoluna bitişen kısmında görme engellileri uyarıcı duyumsanabilir yüzey döşemesi bulunmalıdır (Şekil 0).
24 Şekil 0. Bisiklet yoluna bitişik yaya kaldırımında uyarıcı yüzey döşemesi (TS 576).. RAMPALAR Rampalar tasarlanırken temel hedef, tekerlekli sandalye kullanıcıları, bebek arabalılar, görme engelliler açısından yükseklik farkını aşarken ergonomik açıdan gerekli koşulları sağlamak olmalıdır. Engellilerin yaya kaldırımında bulunan yükseklik farklılıklarını aşmaları için uygun eğimler verilmelidir (TS 576).... Rampaların Boyutları Rampaların boyutları kullanım yoğunluğuna, aşılması gereken yükseklik farkına ve seçilen rampa tipine göre değişmektedir. Ancak BM (004) minimum rampa genişliğini düz rampalarda 90 cm, 90 dönüşlü rampalarda,4 m, 80 dönüşlü rampalarda 90 cm olarak belirtmiştir. ADA tarafından ise rampa genişliği rampanın tipi belirtilmeden 9,5 cm olarak önerilmektedir. TS 576 da rampaların tasarımına ilişkin standartlar ve tasarım ilkeleri şu şekildedir: Rampalar tekerlekli iki sandalyenin iki yönlü geçişinin gerekli olduğu durumlarda minimum net genişlik,8 m olmalıdır. 0 m den uzun rampalarda veya bir rampadan ikinci bir rampaya geçiş varsa en az,5 m lik düz dinlenme alanları yapılmalıdır (Şekil ) Şekil. Rampada eğim ve dinlenme alanı. Ölçüler cm.dir ( El kitabı) Rampa sahanlıkta yön değiştiriyorsa, tekerlekli sandalyeli engellinin manevrası için gerekli sahanlık alanı en az,5 m x,5 m olmalıdır (Şekil ).
25 A ± 0.00 A ± 0.00 Şekil. Sahanlıkta rampanın yön değiştirmesi. Ölçüler cm.dir (El kitabı).... Rampalarda Eğim Eğimler, tekerlekli sandalye kullanıcıları ve bastonlu kişilerin rahat ve güvenli geçişini sağlamalıdır.döşeme seviyesinden cm den daha fazla bir kot farkı varsa rampa düşünülmelidir. Rampa uzunlukları 0 m ye kadar olan rampaların en fazla eğimi %8 olmalıdır. 0 m den daha uzun rampalarda en fazla eğim %6 olmalıdır.(ts 576). Rampaların eğimi, kullanan kişilerin güvenliği açısından büyük önem taşımaktadır. BM standartlarına göre rampa eğimi ölçüleri Şekil teki gibi olmalıdır. /0 /0 /0 Şekil. Rampalarda güvenli eğim aralıkları (BM, 004)... Rampaların Yüzeyleri Rampaların yüzeylerine ve kullanılan malzemelere ilişkin özellikler şu şekilde olmalıdır: Görme engelliler için rampaların başında ve sonunda,5 m uzunluğunda düz ve farklı dokuda bir alan bulunmalıdır (TS 576). Rampaların yüzeyleri sert, stabil, kaymaz ve çok az pürüzlü malzeme ile kaplanmalıdır. Yüzeydeki pürüzlülük yüksekliklerinde cm den büyük farklılık olmamalıdır (TS 576). 4
26 ..4. Rampalarda Güvenlik ve Konfor Dış mekânlardaki küpeşteler, emniyet bakımından rampa başlangıç ve bitiminde 45 cm daha devam etmelidir. 0 cm yüksekten fazla bir kot farkını geçerken rampanın bir veya iki tarafına küpeşte yapılmalıdır. Tekerlekli sandalye kullanan engelliler için rampaların korumasız taraflarına en az 5 cm yüksekliğinde koruma bordürü yapılmalıdır. Yaya yolundaki rampalarda dinlenme alanları ve oturma bankları yapılmalıdır (Şekil 4 ) (TS 576). OTURMA BANKI 00m OTURMA BANKI 5m 5m <:0 <:0 <:0 Şekil 4. Rampalarda dinlenme ve oturma alanları (El kitabı)..5. Rampa Çeşitleri Dış mekândaki rampaları açılarına göre düz rampalar, 90 dönüşlü rampalar, 80 dönüşlü rampalar olmak üzere üç şekilde gruplamak mümkündür (Şekil 5). A B C Şekil 5. Rampa çeşitleri a-düz, b 90, c 80 dönüşlü rampa Yaya geçitlerinin olduğu yerlerde, kaldırımlara yapılacak rampa çeşitleri Şekil 6 da verilen örneklere uygun olmalıdır (TS576). 5
27 Şekil 6. Yaya geçitlerinde rampa örnekleri (ADA 994).. MERDİVENLER Merdivenler, engellilerin hareketliliğini engeller nitelikte olduğundan, farklı kotların birbirine rampa ile bağlanması ulaşılabilirliğin sağlanması açısından önemlidir. Ancak zorunlu olarak merdiven yapılması halinde her iki tarafa küpeşte yapılmalıdır.... Merdivenlerin Boyutları Maksimum bir rıht yüksekliği 5 cm olmak üzere x rıht yüksekliği + x Basamak genişliği = 6 cm formülü kullanılmalı ve TS 9 e uygun olmalıdır (TS 576).... Merdivenlerin Yüzeyleri Merdivenlerin yürüme yüzeylerinde pürüzlü, kaymayı önleyen kaplama kullanılmalıdır. Gerekiyorsa merdivenin üzeri hava etkilerine karşı kapatılmalıdır (TS 576).... Merdiven Basamakları ve Renk Seçimi Basamak ve rıhtlar ayrı renkte gösterilmelidir. Basamak ucunda,5 cm eninde koruyucu kaymaz bir şerit bulunmalı, koruyucu malzeme, takılıp düşmeyi önleyecek, çıkıntı yapmayacak, basamak yüzeyi ile düz olacak şekilde monte edilmelidir (TS 576) (Şekil 7). 45 DUYUMSANABİLİR YÜZEY Şekil 7. Merdivende rıht ve basamaklar ile basamak ucundaki koruyucu kaymaz şerit ve tırabzanlar. Ölçüler cm.dir. (El kitabı).5 5 Eğik bordür taşı ile yapılan rampa düzenlemeleri TS 576 da verilen eğim ve döşeme standartlarına uygun olmalıdır. 6
28 DIN 804 te kaymaz şeritlerin basamağa kadar olan merdivenlerde tüm basamaklarda; basamak sayısı ten fazla olan merdivenlerde ise ilk ve son basamakta olması gerektiği belirtilmektedir...4. Merdivenli Yolda Sahanlık Aynı yönde devam eden merdivenli yollarda; arazinin topografik yapısına bağlı olarak yükseklik farkı,8 m üstünde ise merdivenler arasında m lik sahanlık olmalıdır. Merdivenlerin başlangıcında ve sonunda görme engelliler için, m uzunluğunda düz ve farklı dokuda kaplama malzemesi ile döşenmiş sahanlık olmalıdır (TS 576) (Şekil 8). Merdiven, merdiven sahanlığında yön değiştiriyorsa sahanlık alanı en az,8 m x,8 m olmalıdır. Merdivenlerde temiz genişlik küpeşteden küpeşteye en az,8 m olmalıdır. Merdiven yanlarında su tahliye olukları yapılmalıdır (TS 576) ZEMİN Şekil 8. Aynı yönde devam eden merdivende sahanlık ölçüsü. Ölçüler cm.dir. (El kitabı)...5. Merdivenlerde Güvenlik ve Uyarılar Merdivenlerin iki yanındaki küpeşteler ve merdivenlerin başlangıç ve bitimindeki duyumsanabilir yüzeyler tüm kullanıcıların güvenliği açısından önem taşımaktadır. Ayrıca küpeştelerde doku farklılaşması ile merdivenlerin başlangıç ve bitiminin hissedilmesi sağlanmalıdır (DIN 804-)...6. Merdivenlerde Duyumsanabilir (Hissedilebilir) Yüzeyler Görme engelli kişilerin merdivenleri bulabilmeleri ve algılayabilmeleri için duyumsanabilir (hissedilebilir) yüzeylerden faydalanılmalıdır. Duyumsanabilir yüzey, ilk basamaktan hemen önce başlamalı, merdiven bitiminde ise merdiven genişliği kadar boşluktan sonra yer almalıdır (Şekil 9). Duyumsanabilir yüzey en az 60 cm genişliğinde ve renk ve doku bakımından farklı ve algılanabilir olmalıdır (DIN 804). 7
ÖNSÖZ Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi; tüm engelli kişilerin mevcut olan tüm insan hakları ve temel özgürlüklerden tam ve eşit bir şekilde faydalanmasını desteklemek ve doğumla beraber kazandıkları
ERİŞİLEBİLİR ŞEHİR YÖNETMELİÐİ TASLAK ACCESIBLE CITY REGULATION DRAFT ------------------------------------------------ Necdet Öztürk / Vice President (Coordinator) / Başkan Yardımcısı (Koordinatör) Yrd.
Adana Kuzeybatı Üst Kentsel Gelişme Alanında Bisikletli Bağlantı Olanaklarının Değerlendirilmesinde Çözümlemeli Bir Yaklaşım
Ekoloji 18, 70, 57-66 (2009) ARAŞTIRMA NOTU Adana Kuzeybatı Üst Kentsel Gelişme Alanında Bisikletli Bağlantı Olanaklarının Değerlendirilmesinde Çözümlemeli Bir Yaklaşım Cengiz USLU*, Mehmet Faruk ALTUNKASA,