Ender BOYAR » admin
Sosyal psikoloji, insan davranışının toplumsal boyutunu keşfeder.
yazar arşivi	Tükenmişlik Sendromu
Akşam / Brunch Mayıs 2007
Kendinizi daima sinirli, yorgun ve depresyonda mı hissediyorsunuz? İşinize karşı isteksizlik mi duyuyorsunuz? Bu sorulara evet cevabı veriyorsanız Tükenmişlik Sendrom’una yakalanmışsınız demektir. Kısaca bu sendromu, iş yaşamında yoğun baskı sonucu ortaya çıkan fiziksel ve duygusal bir çöküntü hali diye tanımlayabiliriz. Tükenmişlik düzeyi arttıkça iş doyumu düşer, ortaya çıkan depresyon, anksiyete sonucunda ise ruhsal veya bedensel sağlığımız bozulabilir. Çoğumuzun yaşadığı ‘Tükenmişlik Sendromu’ başarıda düşme, işe karşı ilgisizlik ve yeterlilik duygularında azalma ile
düşünüp yılgınlığa düşüyor. Biz de Tükenmişlik Sendromu konusunda Psikiyatr Prof. Dr. Kemal Sayar’ın görüşlerini aldık.
Prof. Dr. Kemal Sayar, Tükenmişlik Sendromu’nu “Kişilerin bir süre sonra işlerinden yeterli doyumu sağlayamamaları nedeniyle ruhsal enerjilerinde tükenme, hayattan keyif alamama, iş doyumuyla beraber hayattan aldıkları doyumun ciddi bir biçimde azalması olarak tarif edebiliriz” diyor. Bu rahatsızlığın daha çok yorucu meslekleri olan kişilerde özellikle hekimlikte, hemşirelikte, öğretmenlikte, iş adamlarında, ceolarda ve üst düzey yöneticilerde görüldüğünü belirtiyor Sayar. Uzmanımız, kişinin sosyal hayatının, arkadaş ilişkilerinin iyi olmaması, hayatın başka alanlarında kendini ifade edememesi, kişinin tek doyum kaynağının iş olması, bütün yaşam enerjisini sadece işten sağlıyor olması ve orada yaşadığı hayal kırıklıklarını tamponlayacak başka bir sistemin olmaması, mesela aile ve özel hayatın yoksunluğu konusundaki problemlerin Tükenmişlik Sendromunu tetikleyen faktörler olduğunu vurguluyor. İş ortamında çok fazla yorulan, kendisinden çok fazla bir şeyler vermesi gereken insanların bir süre sonra hem kendine hem işine yabancılaştığını belirten Sayar, iş ortamının yorucu ve tüketici etkilerinden dolayı insanın yaşam enerjisinin azaldığını sözlerine ekliyor. İnsanların yaptığı işten dolayı iltifat görmemesi sonucunda kişide yılgınlık duygusunun ortaya çıktığını anlatan Kemal Sayar, “Mesela çok büyük bir fedakarlıkla gece gündüz çalışan bir hemşire düşünün, fakat hiçbir şekilde bu kişi ödül almıyor, iltifat görmüyor dolayısıyla bu tür insanlar ‘Niçin bu kadar çok uğraşıyorum, niçin bu kadar çaba harcıyorum’ diye düşünmeye başlar ve bir süre sonra tükenmişlik duygusuyla birlikte iş veriminde azalma görülür” diyor. İş yerinde adaletsizlik duygusuna maruz kalmak ve birilerinin diğerlerine göre daha fazla kayırılması da tükenmişlik Sendromu’nu ortaya çıkaran nedenlerden.
Tükenmişlik Sendromu, insanların sosyal ilişkilerinden giderek uzaklaşıp kariyerizme yönelmesiyle de ortaya çıkıyor. Çabaların karşılığı alınamadığında ise büyük bir hayal kırıklığı yaşanıyor. Kemal Sayar, “İnsanlar kariyerizmin duygusuyla hep yukarılara tırmanmak istiyorlar ve tırmandıkları yerde durabilmek bile çok büyük bir sıkıntı yaratıyor. Orada durabilmek için çok büyük bir uğraşı vermek zorundalar. Biraz ayakları kaysa biraz sendeleseler hemen büyük bir üzüntü içine giriyorlar. İnsanın bir hevesi olması çok güzel bir şey fakat bunu da aşırı bir hırs haline getirmemek lazım” diyor. Ve uzmanımız sözlerine şöyle devam ediyor. “İnsan ilişkilerine, insan sıcaklığına, parayla satın alınamayacak şeylere biraz daha fazla önem verilmeli ve herkes yüklenebileceği kadar yüke sahip olmalı. Bazılarımız kurtarıcı kahraman rolüne soyunuruz ve pek çoğumuzun içinde böyle bir kahraman gizlidir. Bazen açığa çıkar bazen çıkmaz. Fakat bu tür kahramanlar kendilerini çok fazla hırpalar, çok yorarlar. Aşırı derecede kurtarıcılık yapan, kendinden hep feda edenler çoğu zaman insanlara karşı çok iyi olurlar hatta bazen aşırı iyi davranırlar. Bu tip insanlar genellikle yardım mesleklerine girerler. Bu da onlara bir tür güç ve diğerleri üzerinde kontrol duygusu sağlar. Fakat bir süre sonra bu kişilerde de aşırı yılgınlık ve tükenmişlik belirtileri görülür. Çünkü netice itibarıyla sonsuza kadar herkese evet demek istemezler. Çevrenizdeki insanlar sizin yardımseverliğinize bir şekilde cevap vermezlerse tükenmişlik daha kolay gerçekleşir. Kurtarıcı kahramanlar tükenmişliğe, yılgınlığa ve başka insanlara karşı hissettikleri olumsuz duyguları saklamaya eğilimli insanlardır. Kendi arzu ve tutkularını ifade etmekte zorlanabilirler ve çok anlayışlı olma gibi arzuları ve telaşları vardır. Bazen bazı davranışlarının karşıdaki insanlardan sevgi, takdir görmek ve iyi bir insan olarak bilinmek çabasından kaynaklandığını fark etmezler. Özellikle çok fazla seven, çok fazla bakım gösteren insanların depresyona çok yatkın oldukları bilinmektedir. Bazı insanlar dert mıknatısı olabilir, dertleri kendi üzerlerine çok çekebilirler ve diğerlerine iyi görünebilmek için herkesin derdini üstlenirler bir süre sonra bu dertler onların sırtlarına çok fazla gelir ve tükenmişliğe sebep olur.”
Peki tükenmişlik Sendromu’na yakalanmamak için ne yapmalıyız? Bu sorumuzu uzmanımız şöyle cevaplıyor: “Ruhu beslemek, kendine ve sevdiklerine vakit ayırmak, deniz kenarında simit yiyerek martıları seyretmek, hayat akışının bazen tersine gitmek. Paranın izini sürmektense özgürlüğü tercih etmek. Para için eğilip bükülmemek, kendi ilkelerinden feragat etmemek insanın kendisini tükenmişliğe karşı koruyan şeyler.”
Depresyondan farkı nedir diye sorduğumuzda ise Kemal Sayar, “Depresyonu olan bir insanı tatile gönderirseniz, iş ortamından uzaklaştırırsanız depresyon iyileşmez ama tükenmişlik sendromu içinde olan bir insanı o ortamdan alıp mutlu olabileceği bir ortama koyduğunuz zaman her şey değişir. Tükenmişlik şartlara bağlı bir durum. Şartların getirdiği bir şey” diyerek sorumuzu cevaplıyor.
admin	Tukenmislik	Tükenmişlik sendromu
Bir terazinin iki kefesine değişik taşlar koyun, mutlaka bir taraf ağır basacaktır; eğer uygun ufak taşlar ekleyip çıkarırsanız, terazi tam ortada dengelenecektir. İşte buna statik denge durumu veyaequilibrium denir. Bu mekanik, termodinamik veya kimyasal şekilde olabilir.
Ne kadar sofistike olursa olsun (malûm, sofistike kelimesi hem “çok gelişmiş ve karmaşık” hem de “işin içine hile ve desise katılmış olan” demektir), bütün buzdolaplarının çalışma ilkesi ise dahadinamik bir denge durumunu bize gösterir: İçerisindeki ısı ölçer -1 C° dereceye ayarlıdır ve buzdolabının iç harareti -1 C°’nin üzerine çıkınca soğutma motoru çalışmaya başlar, -1 C°’nin azıcık altına inince ise durur. Yâni buzdolabının ısısı sürekli olarak -1 C°’nin biraz altıyla biraz üstü arasında sürekli olarak değişir. İnsan vücudunda da kan şekeri 70 ilâ 110 arasında, nabız 60 ilâ 110 arasında… sürekli olarak değişir… Buradaki denge durumu statik olana göre daha karmaşık ve kırılgandır (bunlardan daha tafsilâtlı olarak bahsedeceğiz).
Bütün sistemlerde yapıcı ve yıkıcı eğilimler gerek hâriçten, gerekse sistemin kendi içerisinden sürekli olarak işleyişe müdahale eder. Meselâ terazinin bir tarafına konacak bir tüy dahi dengeyi bozabilir yahut buzdolabının motorunun soğutmaya yetersiz kalacağı kadar aşırı ısınma ârızaya yol açabilir…
Bir de insan vücudunun neredeyse sonsuz sayıdaki sistemlerinin iç içe, âhenk (harmony) ve uyum (accomodation) içerisinde ve hayatta kalmayı da, sıhhatli olmayı da sağlayacak şekilde birbirleriyle etkileşerek sürekli olarak çalıştıklarını düşünün…
Buradan doğan bir terim de bilim dünyasına girivermiştir: Stres(zorlanma).
Ünlü fizyolog Walter Bradford Cannon, meslekdaşı Claude Bernard’dan ilhamla bu duruma (situation) homeostazis(Yunanca: ὅμοιος, hómoios, “tıpkı”ve στάσις, stásis, “sâbit duran” adını verir.
Aynı şey vücudun imparatoru olan tiroid bezi için de geçerlidir. Kandaki serbest T3 (aktif formdaki tiroid hormonu) hipotalamustaki almaçlar (receptors) tarafından sürekli olarak algılanır ve düştüğü takdirde hipofize tirod salıverici (TRH) faktördenen maddeyi salgılar, hipofiz de harekete geçerek tiroid bezinetiroid stimülan hormonu (TSH) yollar, tiroid bezi de çalışarak tiroid hormonunu arttırır. Tersinde ise tam aksine mekanizma devreye girer.
1) Alarm safhası: Stres hormonları da dediğimiz kotizol, adrenalin ve benzeri maddelerin kanda yükselerek organizmayı “dövüş, kaç, kork veya donakal” (İngilizce 5 F: Fight, Flight, Fright or Freeze). Eğer bu tepkiler sorunu çözerse homeostazise geri dönülür…
2) Direnç safhası: Alarm tepkileri yetersiz kalırsa, bir seri adaptif tepki ortaya çıkar: Kan basıncında yükselmeler, kan şekeri yükselmeleri, midedeki koruyucu mukozada çatlaklar, bağışıklık sisteminde gelip geçici ârızalar…
3) Tükenme safhası: Eğer direnç de yetersiz kalırsa, organizma (yâni sistem) çöker ve her türlü hastalık ortaya çıkabilir…
Tükenmişlik Sendromu’nu târif etmek, sebeplerini tesbit etmek ve oluşum aşamalarını göstermek için birçok model geliştirilmiştir.
İşte, evrendeki her şeyin daha fazla düzensizliğe gitme, dağılma eğilimine en­tropi (en­t­ropy) de­nir. Gene her şeyin daha düşük enerji düzeyine doğru gerileme eğilimi­ne de entalpi (enthal­py) adı ve­rilir.Ev­ren­deki bütün sistemler ve hâtta evrenin kendisi de entropi kanununa uyar. Yâni, bütün sis­temler eninde sonunda yapısal bütünlüklerini kaybederek yıkılırlar ve sâhip ol­dukları enerji evrene da­ğı­larak yayı­lır. Evrendeki entropi sürekli artmaktadır. Genel Sistemler Teorisi’ne göre düşünürsek, entropinin sürekli arttığı evren içerisinde, adacıklar hâlinde kümelenmiş ve entropiye karşı koyan (negentropi yapan) açık sistemler o­luşur; tıpkı ilk Büyük Patlama’dan (Big Bang) sonra uzayda yıldız kümelerinin ve galâksilerin teşek­külü gibi. Bu açık sistemler kendi içlerindeki entropiyi azaltırken, çevrelerindeki entropiyi arttırırlar. Fakat eninde so­nunda, açık sistemler de entropiye mağ­lûp olurlar:
İlginçtir ki, bütün varlıklar için geçerli bu temel doğa kanununa karşı çıka­bilen ve her şeye rağmen var oluşunu nispeten değişmeden sürdüren varlıkların başında canlı orga­nizma­lar gelir ve açık sistemlerin en iyi örneklerini teşkil ederler. Hepimizin vücu­dunda her an milyonlarca hücre ölmekte, bir o kadarı da yenilenmekte­dir.Katabo­liz­ma­mızı dengeleyen ana­bo­lizmamız (genel olarakmetabo­lizmamız) sâyesinde be­den­sel bütün­lü­ğümüzü ve sağlığımızı korumaktayız. İşte, bu noktada, stres ve ho­meos­ta­ziskavramlarını açıklamakta fay­da var.
Geri-bildirim iki türlü olabilir: Pozitif veya negatif. Biyosibernetik bir yaklaşımla, canlıyı veya onu oluşturan sisteminin herhangi bir birimini bir kara kutu gibi düşünebiliriz; kara kutuya giren bilgiler(input: girdi) gerekli işlemler ve değerlendirmelerden sonra bircevaba yol açarlar (output: çıktı). Organizmanın çıktısı geri dönerek girdisini etkileyebiliyorsa, burada bir geri-bildirim söz konusudur.
Meselâ, yazının başında da bahsettiğim gibi, uygun şekilde ayarı yapılmış bir buzdolabının iç ısısı -1°C ilâ +1 °C arasında sâbit tutulur. Aslında buzdolabının ısısı asla tam olarak belli bir derecede kalmaz. Isı +1° C’ye çıktığında, içerideki termometreye bağlı olan termostattaki devre kapanır ve akım geçer hâle geldiği için soğutucu motor çalışmaya başlar; ısı -1° C’ye düşünce de devre açılır, akım durur ve soğutma iptâl edilmiş olur. Kısacası, belli maksimum ve minimum değerler arasında devamlı oynayan ama bunları artı veya eksi yönde geçmeyen dinamik bir denge durumu söz konusudur.
Kan pH’ımız düştüğü zaman gelişen asidozu yenmek içinsolunumumuz hızlanır ve organizmamız aktive olur; aksine, ortam kalevî (bazik) oldukça, pH’ı yükseltici metabolik mekanizmalar devreye girer ve pH’ımız makûl sınırlar içerisinde sâbit tutulur.
Bir sistemin homeostazisini bozucu yöndeki her türlü etkiye karşı o sistemde meydana gelen değişikliklerin tamamına stres ismi verilir. Başka bir ifâdeyle, bir sistemdeki zorlanmaya stres denmektedir. Çeşitli yerli ve yabancı eserlerde sistemi tehdit eden etkilere de stres ismi verildiğini görüyoruz; aslında strese sebep olan her türlü etkiyestresör (stressor) denmesi, sonuçta ortaya çıkan adaptasyon iyi ve hayırlı ise östresten (eustress), kötü ve bozucu ise distresten(distress) bahsedilmesi en doğrusudur.
Çevre şartları hayatı tehdit edecek şiddetteyse vücudun bütün imkânları yardıma çağrılır ve sür’atli, kütlesel bir cevap ortaya çıkar ki, sempatik sinir sistemi aktive olmuştur; bol miktarda adrenalin deşarjı sonucunda iç organlardaki ve ciltteki damarlarda kasılma, kâlb ve iskelet adalelerinde kanlanma artışı, kâlbin hızlı atması, kan basıncında yükselme, tüylerin diken diken olması, kan şekerinde yükselme, göz bebeklerinde büyüme gibi değişiklikler olur… Bu fizyolojik değişikliklerin hepsinin organizmayı savaş veya kaç veya kork veya donakal prensibine göre hazırladığını fark edersiniz: İster dövüşecek ister kaçacak olunuz, iç organlarınızın yaralanması durumunda fazla kan kaybetmemeleri, adalelerin bol kanla beslenmesi için rezervlerin bunlara yöneltilmesi, etrafta olan bitenlerin âzamî derecede görülebilmesi için göz bebeklerinizin büyümesi, artan enerji ihtiyacını karşılamak için gereken yakıtın (glükoz) temini…
Selye’nin tanımladığı GenelAdaptasyon Sendromu’na göre, organizma yeterince kuvvetli bir uyarana (stimulusa veya stimuluslara) ve onun meydana getirdiği strese mâruz kaldığında, spesifik ve nonspesifik tepkiler diyebileceğimiz iki tür tepki ortaya çıkar. Meselâ, bir yerimize iğne battığında o bölgedeki yaralanma ve lokal enflamatuar cevabın yanı sıra (spesifik cevap veya spesifik adaptasyon sendromu), genel uyarılma, hâtta şok tablosu gelişir (nonspesifik cevap).
2) Direnç döneminde alârm safhasındaki bedensel değişiklikler daha kalıcı ve zarar verici nöroendokrin ve motor-viseral (iç organlarda) değişikliklere yol açar. Stres hormonları da denen adrenalinin (epinefrinin), kortizolün ve prolaktinin sürekli yüksek kalması, serbest yağ asidlerinin artması sonucunda kardiyovasküler, gastrointestinal, genitoüriner sistemlerde çeşitli hastalıkların oluşması için zemin teşekkül eder. Meselâ mide asiditesi artarken, mukoza seddinde de çatlaklar meydana gelir ve ilerdeki ülserasyona vasat hazırlanır. Atherosklerotik süreç hızlanır. Zaman zaman ortaya çıkan kan basıncı yükselmelerinin süre ve şiddeti artar. Bağışıklık sistemi bozulur, T lenfositi işlevi zayıflar. Akut dönemde endojen opiatların yükselmesiyle, hâttâ doğrudan kortikal inhibisyon sonucunda ortaya çıkan genel analjezi ve enerjinin yerini, kronik dönemde bunların azalmasına bağlı bir hiperaljezi (aşırı ağrı yaşama) ve anerji (enerji kaybı) hâli almaya başlar. Çünkü bir yandan, serotonin düzeyinde azalma ortaya çıkmıştır ve Merkezî Sinir Sistemi’nde serotonin azalmasının saldırganlığı arttırıcı tesiri olduğu artık bilinmektedir. Kronik stres altındaki kişilerin öfkeli, kolay sinirlenir ve parlamaya hazır hâllerinin altında, en azından kısmen, bu mekanizma yatmaktadır. Uykuya dalamama, sık sık uyanma, sabaha karşı erken uyanma, kâbuslar görme gibi uyku bozukluklarının görülmesinde serotonerjik düzensizliğin yanı sıra asetilkolin düzeyindeki yükselme de rol oynamaktadır.
“Serbest dolaşan anksiyete” (neden olduğunu bilmeksizin sürekli bir korku ve sıkıntı içerisinde bulunmak
Kazalara yatkın hâl alma…
Lokal Adaptasyon Sendromunda (LAS) ise bilinçdışı anksiyete veya diğer psişik çatışmalar belli bir beden bölgesine veya organa “yatırılır (kateksis)” veya “bağlanır”, ortaya bir psikosomatik belirti yâhut hastalık çıkar. Bu arada da anksiyete geçici veya kalıcı olarak ortadan kalkar. Bilhassa psikosomatik cilt hastalıklarında bu çok tipiktir; döküntünün ortaya çıkmasıyla ruhsal gerilim düşer ama organik hastalığın problemleri yaşanmaya başlanır.
İnsanın, tıpkı bedensel homeostazisi gibi, ruhsal bir homeostazisi de vardır. Hepimizin başından her an pek çok olay gelip geçmektedir: Telefonda düşmek bilmeyen numara, trafikte sizi sıkıştıran arabanın şoförü, yeni zamlar, patronun öfkeliliği, evlâdınızın karnesindeki kırıklar, suların kesilmesi, çeşitli saldırganca veya cinsel mâhiyette dürtülerinizi bastırmak zorunda kalmanız… Bu tip uyaranların uyandırdığı tepkiler sâdece ruhsal olmakla kalmaz, bedensel değişiklikler de ortaya çıkar: Kan şekeri fırlar, kâlb hızlanır, kan basıncı yükselir, terleme artar vs… Genellikle bunlar bizi pek fazla etkilemez, etkilese bile kısa sürede aşarız ve alevleri söner.
İşte, somatik dengenin yanı sıra psişik dengeyi de sağlayan, kişinin bütün bu iç veya dış dünyadan gelen ruhsal uyaranlarla başa çıkabilmek için kullandığı ego savunma mekanizmaları, tıpkı kan şekerini ayarlayan hormonlar gibi, belli üst ve alt sınırlar içindeki ruhsal homeostazisi korurlar, bozulmamasını sağlarlar. Bütün bu eylemler Merkezî Sinir Sistemi’nin, organizmanın bütünüyle âhenk içerisinde çalışması sâyesinde mümkün olur. Kartezyen ruh (psişe) – beden (soma) ayrımı da esasen yapay ve indirgeyicidir.
admin	Tukenmislik	eski yazılar
Son Yazılar	Tükenmişlik Sendromu Tükenmişlik sendromu Anket Tükenmişlikten Üretime Merhaba… Bağlantılar
Copyright © 2009-2013 Ender BOYAR