Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti | Statistik gözegçilikler
Türkmenistanyň we onuň sebitleriniň ykdysady-geografik häsiıetnamasy
2017-njy ıyl üçin statistika işleriniň sanawy
YIGDK rev2 nusgasy boıunça kärhanalaryň ykdysady işleriniň esasy we goşmaça görnüşlerini kesgitlemegiň usuly
Döwlet statistik hasabatynyň formalary
Statistika boıunça pudagara geňeşiň mejlisleri
Türkmenistanyň statistika ulgamynyň ösüşindäki möhüm waka
2012–2016 ı.ykdysady, maliıe we bank ulgamlaryny ösdürmek boıunça ıerine ıetirilen işler
Milli Statistikanyň ösüşinde täze sepgit
Usulyıet geňeşi hakynda düzgünnama
2017-njy ıyl üçin döwlet statistiki hasabat görnüşleriniň sanawy
Öı hojalyklarynyň seçimleıin gözegçiligi
Usuly we usulyıet işleriniň sanawy
Geljekki ilat ıazuwyny halkyň arasynda wagyz etmek onuň bilen bagly bolan taııarlyk çäreleriniň toplumynda aıgytlaıjy orun eıeleıän işleriň biridir. Bu ilatyň hut özüniň ıazuwda iň esasy gatnaşyjysy hökmünde çykyş edıänligi bilen baglanyşyklydyr. Şol sebäpli-de bu çäräniň üstünlikli amala aşyrylmaklygy üçin ilkinji nobatda oňa ilatyň işjeň gatnaşmagyny gazanmak zerurdyr. Ilatyň ıazuwa işjeň gatnaşmagyny üpjin etmeklik bolsa öz gezeginde onuň ıazuwyň nämeüçin geçirilıänligine, onuň peıdasyna we zerurlygyna doly düşünmekligini gazanmak bilen baglanyşyklydyr. Ilat ıazuwy hakyndaky wagyz işleriniň esasy maksady halk köpçüligini we jemgyıetçiligi ilat ıazuwy we onuň maksatlary barada habardar etmeklikdir.
Ilat ıazuwyny geçirmeklik näme üçin gerek?
Ilki bilen ol ıurduň ilatyny hasaplamak üçin gerek. Ilatyň sany barada gündelik ıöredilıän maglumatlar, nebsimiz agyrsa-da, ilatyň takyk hasabyny anyklamaklyga doly mümkinçilik berip bilmeıär. Mysal üçin, hasaba alynmadyk migrasiıa. Bziň sanymyzyň hakykatdan naçeligi baradaky has takyk maglumaty diňe ilat ıazuwy berip bilıär. İa-da aıdaly, biziň ıurdumyzda haısy milletleriň wekilleriniň ıaşaıanlygy we olaryň sany baradaky maglumatlary toplap almaklyk üçin ilat ıazuwy ıeketäk çeşme bolup hyzmat edıär. Bu babatda biz entek köplenç halatlarda 1995 -nji ıylda geçirilen ilat ıazuwynyň maglumatlaryna daıanmaklyga mejbur bolıarys, emma ıagdaıyň welin, ol döwürden bäri ep-esli üıtgänligi ikiuçsyz.
Onsoňam, ykdysady we sosial ösüşiň uzak möhletlere niıetlenilen maksatnamalaryň hemmesiniň esasyny ilat baradaky maglumatlar düzıär. Ilat ıazuwynyň netijeleri esasynda biz diňe kabul edilen maksatnamalaryň ıerine ıetirlişiniň monitoringini amala aşyrmaklyk üçin mümkinçilik alman, eısem degişli döwlet strukturalaryna olara käbir zerur üıtgeşmeleri girizmek hakynda hem teklipler berip bilıäris.
Ilat ıazuwlary häzirki döwürde umumyadamzat siwilizasiıasynyň elementi bolmak bilen olar BMG-niň çözgüdi esasynda onıyllyklaıyn raundlaryň (tapgyrlaryň) çaginde bütin dünıäde geçirilıär.
Sosial statistikanyň maglumatlarynyň derwaıyslygy
Alymlaryň aıtmagyna görä statistikada ıazuw görnüşinde geçirilıän ıöriteleıin çäreler esasan hasabatda ıetmezçilik edıän maglumatlary toplamak ıa-da bar bolan maglumatlary goşmaça barlap görmek üçin ulanylıan synlama häsiıetli derňewleriň biridir. Köplenç halatlarda ıazuwlar statistiki taıdan synalıan obıektiň göwrümi, düzümini we ıagdaıyny belli bir alamatlar arkaly şol bir wagtlar aralygynda geçirilıär.
Ilat ıazuwlarynyň maksady ıurduň ilatynyň sanyny we onuň sebitler boıunça paılanylşyny, adamlaryň jyns, ıaş, iş bilen meşgullygynyň görnüşleri hem-de beıleki alamatlara görä bölünşini kesgitlemekden ybaratdyr.
Alymlaryň aıtmaklaryna görä islendik sosial prosessi öwrenmek ilatyň bu prosese gatnaşıan toparlarynyň sanyny we düzümini anyklamazdan mümkin däldir. Sebäbi ilatyň dürli toparlarynyň islegleri biri-birleriniňkiden tapawutlydyr.
Munuň şeıledigini, mysal üçin, dürli ıaşdaky, jynsdaky adamlaryň şeıle hem saglyk ıagdaıy we zähmet şertleri boıunça tapawutlanıan adamlaryň azyk harytlaryny sarp ediş modelleriniň biri-birleriniňkä gabat gelmeıänligi hem subut edıär. Oba we şäher ıerleriniň ilatynyň, dürli sosial we etniki toparlaryň durmuş obrazlary hem biri-birlerinkiden düıpgöter tapawutlanıar.
Mundan başga-da, ilatyň gurplylyk derejesi pes bolan gatlaklarynyň (pensionerleriň, köp çagaly maşgalalaryň, çagasyny ıeke özi ekleıän eneleriň, maddy üpçinçiligi kemter bolan maşgalalaryň) sosial goragynyň döwlet tarapyndan amala aşyrylıanlygy üçin ıurduň statistiki gulluklary bu meseleler dogrusynda zerur bolan maglumatlary yzgiderli toplap durmaklyga borçlydyrlar.
Şeıle maglumatlar üçin bolsa degişlilikde ilatyň demografik, etniki, sosial, hünär we kär aıratynlyklary hem-de sebitler boıunça bölünişi hakynda maglumatlar hökmanydyr. Sosial prosesleri öwrenmeklik üçin ilatyň bilim derejesi, eıeleıän wezipeleri, ykdysady işleriň görnüşleri boıunça bölünişi hakyndaky maglumatlar hem zerurdyr. Sosial statistikanyň maksatlary üçin ilatyň gazanç çeşmeleriniň görnüşleri boıunıa bölünişi hakynda, eıeçilik gatnaşyklary, maşgaladaky ykdysady ıüküň agramy ıaly häsiıetnammalar boıunça toparlandyrylşy hem uly ähmiıete eıedir.
Ilatyň sosial toparlara bölünşinde demografiki (jynsy, ıaşy, nika ıagdaıy, çagalylygy, maşgalanyň düzümi) we etniki (milleti, ene dili we gepleşik dili) häsiıetnamalar aıratyn orun eıeleıär. Sosial meseleleriň köpüsiniň oňyn çözgüdini tapmaklyk üçin ilatyň oba we şäher ıaşaıjylaryna, kiçi we uly şäherleriň ıaşaıjylaryna bölünişi hakyndaky maglumatlar hem gerekdir.
Ilat ıazuwlary häzirki döwürde dünıäniň beıleki ıurtlarynda nähili geçirilıär?
Statistik barlaglaryň häzirkizaman alternatiw usullarynyň barlygyna garamazdan, dünıäniň köp ıurtlary üçin ilatyň demografik we sosial görkezijiler boıunça ıagdaıyny öwrenmeklikde maglumatlaryň ıeketäk we iň ygtybarly çeşmesi hökmünde ilatyň her bir adam bilen aıratynlykdaky söhbetdeşligine esaslanan däpleıin uly göwrümli ıazuwlary hyzmat edıär.
Birleşen Milletler Guramasy ilatyň şeıle «fotoportretlerini» iň azyndan her on ıyldan bir gezek alyp durmaklygy maslahat berıär. Munuň sebäbi, bir tarapdan, geçen ıazuwdaky toplanylan maglumatlaryň ıyllaryň geçmegi bilen könelıänligi, ikinji tarapdan bolsa, öňki ıazuwdaky ulanylan usullaryň täzelendirilmeginiň zerurlygynyň ıüze çykıanlygy bilen baglydyr.
Mundan başga-da, BMG tarapyndan ilat ıazuwlaryna jemgyıetiň demokratiıaşmagyna itergi berıän çäre hökmünde hem aıratyn ähmiıet berilıär. Munuň sebäbi ilat ıazuwlarynyň maglumatlarynyň demokratik saılawlaryň geçirilmegi üçin, jemgyıetçilik resurslarynyň adalatly paılanylmagy üçin ygtybarly çeşme bolup durıanlygy bilen baglanyşyklydyr.
Dünıäniň tas hemme ıurtlarynda diıen ıaly statistika barada ıörite kanunlar hereket edip, olara laıyklykda ilat ıazuwynyň dowamynda toplanylan maglumatlaryň diňe statistik maksatlar üçin ulanylyp, olaryň hökmany suratda gizliginliginiň üpjin edilıänligi kepillendirilıär. Her bir adam hakyndaky alynan maglumatlar hiç bir gurama ıa-da başga bi adama berilmeıär.
Dürli ıurtlarda ilat ıazuwynda ulanylıan sowalnama kagyzlary esasan birmeňzeşdir. Käbir ıurtlarda ilat ıazuwynyň sowalnama kagyzllaryna amala aşyrylıan sosial programmalar üçin zerur bolan maglumatlary almaklyga niıetlenilen sowallar girizilıär. Mysal üçin, adamlaryň öz iş ıerlerine nähili baryp gaıdıandyklary we ıola näçe wagt sarp edıändikleri hakyndaky sowalyň üsti bilen alynan maglumatlar jemgyıetçilik ulaglary bilen baglanyşykly programma üçin zerur.
Ilat ıazuwy geçirilende her bir ıuruň milli däplerdir dessurlary, ıerli aıratynlyklary hem göz öňünde tutulıar. Dünıäniň köp ıurtlarynda ilatyň her on ıyldan bir gezek geçirilıän ilat ıazuwlaryndan başga-da hasaby ıöredilıär. Mysal üçin, käbir ıurtlarda ol ilat ıazuwyndan indiki ilat ıazuwynyň ortalygynda ilatyň seçimleıin görnüşli kiçi ıazuwlary (miniıazuw) geçirilıär, ilatyň registri girizilıär.
Ilat ıazuwlarynyň esasy ıörelgeleri
Olara şu aşakdakylar degişlidir:
Ilatyň ıazuw bilen uçdantutma gurşalyp alynmagy., ıagny her bir ıaşaıjynyň ıazgy döwründe hasaba alynmaklygynyň üpjin edilmekligi;
Maglumatlaryň her bir adamdan aıratynlykda söhbetdeşlik esasynda alynmaklygy;
Sowallara nähili jogap bermelidigini her bir adamyň diňe özüniň kesgitlemekligi. Bu bolsa adamlardan beren jogaplaryny tassyklaıan resminamalaryň talap edilmeıänliggini aňladıar;
Ilatdan alynan maglumatlaryň gizliginliginiň kepillendirilmegi. Bu barada ıazuw kagyzlarynda ıörite «Gizligin» diıen bellik edilıär.
Ilat ıazuwy arkaly alynan maglumatlaryň takyklygy we deňeşdirmeklik üçin laıyk bolmaklygy şu aşakdaky şertleriň ıerine ıetirilmegi esasynda gazanylıar:
Ilat ıazuwynyň ıurduň bütin çäginde şol bir ıeke täk programma we düzgünler esasynda geçirilmekligi;
Maglumatlaryň şol bir senä, şol bir anyk kesgitlenilen sagada görä geçirilmekligi.
Ilat ıazuwynyň netijeleri statistiki maglumatlaryň toplumy görnüşinde neşir edilıär. Her bir aıratyn adam, maşgala we öı hojalygy baradaky maglumatlar aıratynlykda neşir edilmeıär. Türkmenistanyň «Döwlet statistikasy hakyndaky» Kanunynyň 13-nji maddasyna laıyklykda ıazuwa jogapkär adamlaryň hiç biri (sanaıjydan başlap Türkmenistanyň Statistika baradaky komitetiniň başlygyna çenli) şahsy maglumatlary mälim etmeklige haksyzdyr.
©2008–2017, Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komiteti
744000, Türkmenistan, Aşgabat ş., Magtymguly şaıoly, 72