Aysun Bayhan 27 Ağustos 2019 VİOP - Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası 23 Yorum
Fiyatların bir anda tersine dönme riskine karşı güvenle işlem yapma imkanı sunan vadeli işlemler, ülkemizde VİOP’ta yapılıyor. İşte bu piyasa hakkında detaylar;
Borsa İstanbul bünyesinde faaliyet gösteren Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası’nı kısaca VİOP olarak anıyoruz. Borsanın çatısı altına girmeden önce ise özel bir borsa olarak faaliyet gösteriyordu ve VOB adıyla anılıyordu. VOB nedir konusu için tıklayın.
VİOP, sermaye piyasası araçları üzerine düzenlenmiş vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin elektronik ortamda alınıp satıldığı yerdir. Vadeli işlem sözleşmeleri taraflara; belli bir miktar ve kalitedeki malı, belirlenen ileri bir tarihte, bugünden üzerinde anlaşılan fiyattan alma veya satma hakkı vermektedir.
Aynı zamanda az miktarda parayla işlem yapabilme, ürün çeşitliliği, çift yönlü işlem gibi avantajları da vardır. Farklı portföyler oluşturarak riskten korunma avantajını da elde edersiniz. Borsa bünyesinde olması nedeniyle de güvenilir bir ortamdır.
Kaldıraçlı bir piyasa olan VİOP, ülkemizde uzunca bir süredir faaliyet göstermesine karşın hem yurt içinde hem de küresel piyasalarda artan riskler sonrasında güvenilir işlemlere dönen yatırımcılarla popüler olmuştur.
5.4 Teminat Konusunda Bilinmesi Gerekenler
5.5 VİOP’ta Kar/Zarar Hesaplaması
Türkiye’de türev araçların alım – satımının yapılabildiği VİOP, kaldıraçlı bir piyasadır. Türev araçlar, hepimizin bildiği yatırım araçlarından türetilmiş ve değeri doğrudan bunlara bağlı olan araçlardır.
Yani altın, en bilinen yatırım aracı iken; altın kontratları kıymetli madenden türetilmiş ve değeri doğrudan ona bağlı olan bir sözleşmedir.
Sermaye piyasası araçları üzerinde düzenlenmiş olan sözleşmeler, yatırımcısına gelecekte teslim edilmek için anlaşılmış bir fiyattan bugünden alma ve satma hakkı vermektedir.
Bu hakların verildiği yer ise vadeli piyasalardır. Piyasanın kendine özgü bir yapısı olmakla birlikte belli bir yatırımcı kitlesine hitap ettiği de söylenebilir.
Ürün çeşitliliği avantajı bulunan piyasada; döviz, emtia, hisse senedi, endeks ve kıymetli madenlere dayalı sözleşmeler, mevcut risklerden korunarak alınıp satılabilmektedir.
Fiyatların bir anda değişmesine karşı, bugünden yatırım yapma imkanı veren sözleşmeler, piyasa risklerinin en yüksek olduğu dönemlerde daha fazla ilgi çekmektedir.
VİOP’un mantığını anlayabilmek için vadeli işlemin ne demek olduğunu bilmek gerekiyor. Teslimatı ve ödemesi ileri bir tarihte yapılacak türev aracın bugünden alınıp satılmasına vadeli işlem denmektedir.
Vadeli işlem sözleşmesi olarak anılan bu araçlar, belli özelliklere sahiptir. Nitelikleri, kalitesi, miktarı ve teslimat şekli gibi konuları önceden belirlenen sözleşmeler, elektronik ortamda alınıp satılırlar.
İşlem yapılan türev ürünler; pay, endeks, döviz, kıymetli madenler, emtia, enerji ve yabancı endeksler vadeli işlem sözleşmeleri isimleriyle anılırlar. Piyasaya bu gruplar altında işlem görecek yeni kontratlar eklenip çıkarılabilmektedir.
Tanımdan anlaşılacağı üzere 4 ana unsur bulunmaktadır ve bunlar; vade, miktar, nitelik ve fiyattır. Hangi vade sonunda alma ve satma hakkına sahip olunacağı sözleşmelerin ilk unsuru olarak görülür.
Daha sonra sözleşmeye konu olan dayanak varlığın miktarı ve niteliği belirtilir. Kontratlar, borsa tarafından belirlenen ve güncellenen başlangıç teminatı ile işleme başlar.
İşleme başlamadan önce hangi kontratın hangi koşullar çerçevesinde işlem gördüğü hakkında da bilgi sahibi olmalısınız.
Sözleşmelerin her birinin belli bir başlangıç teminatı ile işlem gördükleri bilinmektedir. Örneğin; 2019 Şubat vadeli bir USD/TRY kontratının 410 liralık başlangıç teminatı vardır. Bu oran ise sabit olmamakla birlikte spot fiyat, faiz oranı, vadeye kalan gün sayısı gibi faktörlere göre belirlenmektedir.
Kontratların başlangıç teminatları hakkında buradan bilgi alabilirsiniz.
Forex piyasasından farklı olarak yaptığınız işlemler için belli komisyonlar ödersiniz. Bu komisyonlar on binde 5 gibi küçük oranlara denk gelse bile aracı kurumlarda farklılık gösterebilmektedir.
Aracı kurumların güncel komisyon oranları hakkında bilgileri web sitelerinden ve buradan öğrenebilirsiniz.
Hesap açılış işlemlerini direkt internet üzerinden yapabiliyorsunuz. Aracı kurumun web sitesi üzerinden ilgili formları doldurarak basit bir şekilde üyelik işlemlerini tamamlayabilirsiniz.
Daha sonra ne kadarlık bir teminatla işlem yapmak istediğinizi belirlediyseniz hesabınıza yatırarak hemen işleme girebilirsiniz.
Piyasada işlem öncesi ve sonrası olmak üzere iki katmanlı bir risk yönetimi yapısı bulunmaktadır. İşlem öncesi risk yönetimi, PTRM tarafından yapılmaktadır.
PTRM, işlem öncesi risk yönetimi uygulaması olarak bilinir ve sisteme girilen emirler ile gerçekleştirilen işlemlerden dolayı karşılaşılabilecek olası riskleri kontrol etmeye yarar.
Aynı zamanda söz konusu riskleri izlemeye yönelik olarak işlem ve takas platformları ile entegre olarak geliştirilmiş bir risk yönetimi uygulamasıdır.
PTRM ile işlem terminali, FixAPI ve OUCH protokollerinden sisteme gönderilen emirlerin ve gerçekleşen işlemlerin riskleri kontrol edilmektedir.
Risk kontrolleri emir sisteme kabul edilmeden önce, kabul edildikten sonra ve işlem anında olmak üzere 3 farklı aşamada yapılmaktadır.
İşlem sonrası risk yönetimi ise Takasbank tarafından yapılmaktadır. Piyasada yapılan işlemler için portföy bazında teminatlandırma yönetimi olan SPAN uygulanır.
Portföy bazında teminat hesaplamasına ilişkin parametreler, Takasbank tarafından belirlenir ve duyurulur. Risk yönetimi ve teminatlandırma yönetimine ilişkin olarak Takasbank Merkezi Karşı Taraf Mevzuatı hükümleri uygulanmaktadır.
Bir işlem gerçekleştikten sonra, hesabın son pozisyon bilgisi ile gün içinde yeni fiyatlara göre güncellenmiş parametreler dikkate alınarak bulunan teminat ve kullanılabilir teminat hesaplamaları yapılır.
Kullanılabilir teminatın negatif olması halinde, hesap riskli duruma geçmektedir. Bu hesabın bekleyen tüm emirleri iptal edilmektedir.
İşlemlerde sözleşmelerin fiyatının değişmesiyle birlikte yatırımcı hesabında kar veya zarar oluşmaktadır. Zarar sonucunda hesap bakiyesinde yaşanan düşüş ile ilave teminata ihtiyaç duyulur.
Yatırımcının hesabındaki teminat miktarı, başlangıç teminatının altına düşmesiyle birlikte Teminat Tamamlama Çağrısı (Margin Call) yapılmaktadır. Bu durumda yatırımcı teminatını yeniden en az başlangıç teminatı seviyesine kadar yükseltmelidir.
Başarılı bir vadeli işlem yatırımcısı olmak istiyorsanız önce yaptığınız işin mantığını öğrenin. Eğer bu konuda eksiklik hissederseniz başarılı bir şekilde hareket etmeniz mümkün olmayacaktır.
Kontratların dilini öğrendikten sonra piyasanın nasıl hareket ettiğini bir süre inceleyin. Bunun için de demo hesapları mutlaka kullanın. Deneme hesapları, paranızı riske etmeden deneyim kazanabileceğiniz platformlardır.
Hem kontratları hem de piyasayı yakından öğrenme imkanı bulursunuz. Risklerin ne olduğunu, fiyatların nasıl değiştiğini öğrenin. Pozisyon almayı ve kapatmayı öğrenin. Çünkü burada ve benzer şekilde yazıları okuyarak belli şeyler hakkında bilgi sahibi olursunuz.
Ama kendiniz denemeler yaparak çok daha iyi bilgiler edinebilirsiniz.
Piyasada pozisyon oluştururken, uzun ve kısa şeklinde tanımlandıklarını görürsünüz. Uzun pozisyon, alım yapma anlamına gelirken, kısa pozisyon satışı tanımlamaktadır.
Bir uzun pozisyon aldığınızda işlemi kapatmak için mutlaka kısa pozisyon alırsınız. Aynı şekilde kısa pozisyon aldığınız zaman da uzun pozisyon ile kapatabilirsiniz.
Çift yönlü işlem yapma olanağına da sahip olduğunuz piyasada, hem yükselen hem de düşen fiyatı değerlendirebilirsiniz. Fiyatın yükseleceğini öngörüyorsanız uzun pozisyon alır (alım) ve beklentinizin gerçekleşmesini veya vade sonunu beklersiniz.
İşlemi kapatmak istediğinizde de kısa pozisyon alırsınız (satım). Fiyatın düşeceğini tahmin ettiğinizde de kısa pozisyon ile işlemi başlatır ve uzun pozisyon ile sonlandırırsınız.
Kaldıraçlı işlem yapabilme özelliğinin bulunduğu piyasada, daha az teminat ile daha büyük pozisyon oluşturursunuz. Bu sayede de normal bir işleme göre daha yüksek bir kazanç elde edersiniz. Ama aynı oranda zararınızı da artırırsınız.
Kaldıraç oranları hakkında bilgi almak için tıklayın.
Teminat Konusunda Bilinmesi Gerekenler
VİOP’ta temel olarak iki farklı işlem teminatı bulunmaktadır. Bunlardan birincisi başlangıç teminatıdır.
Başlangıç teminatı, VİOP’ta pozisyon açmak için gerekli olan işlem teminatıdır. Initial margin ismiyle de anılan bu teminatlar için Takasbank tarafından sözleşme bazında değil, portföy bazında teminatlandırma yöntemi uygulanmaktadır.
Diğer tür ise sürdürme teminatıdır. Oluşan zararlar sonucunda mevcut teminatınızda görülen düşüş bir noktaya kadar gerçekleşir. Düşüşe izin verilen en düşük seviye sürdürme teminatıdır.
Bu seviye, hesabınızda bulunması gereken minimum teminatı da ifade etmektedir. Gün sonunda açık kalan pozisyonların ve müşteri hesabının güncellenmesi için günlük uzlaşma fiyatı hesaplanır.
Günlük uzlaşma fiyatı, kar-zarar hesabının yapılması, teminat gereksiniminin belirlenmesi ve eksik olması durumunda tamamlama çağrısının gönderilmesinde kullanılmaktadır.
Eğer yatırımcının açık pozisyonunda zarar yani sürdürme teminatında eksilme varsa bu açığın kapatılması için bir çağrı yapılır. Yatırımcı ise aynı gün içinde saat 13:30’a kadar bunu tamamlamalıdır.
Yatırımcı teminatını tamamlamadığında bakiye yetersizliği nedeniyle işlem otomatik olarak kapanır. Buna ise temerrüt durumu denir.
Temerrüt; borsada gerçekleşen işlemler ve açık pozisyonlar nedeniyle Takasbank’a yatırılması gereken tutar ile diğer yükümlülüklerin verilen süre içinde yatırılmaması ve yerine getirilmemesi durumudur.
Eğer zarar miktarı teminatın altına inmeye başlarsa sistemden teminat tamamlama çağrısı alırsınız. Bu durumda ya teminatınızı tamamlarsınız ya da işlemi sonlandırırsınız. Eğer bu çağrıyı dikkate almazsanız işleminiz otomatik olarak kapatılacaktır. Bu nedenle hesabınızda her zaman fazladan para bulundurun ve zararı kara çevirmek için imkan yaratın.
Vadeli işlemi yapmak, günümüzde Borsa İstanbul’un geliştirilen sistemleri ile oldukça basit bir şekilde yapılmaktadır. Elbette bu işlemlerin mantığını öğrenmek de bir yatırımcı olarak sizlerin görevidir.
Sonuçta birikimlerinizi değerlendirerek para kazanmak amacıyla yatırım yapacaksınız. Bilgi edinmeden hareket ederseniz hem para kazanamazsınız hem de birikimlerinizi kaybedersiniz. Bu nedenle mutlaka belli bir bilgi seviyesine ulaştıktan sonra işlemlere başlamanızı öneririz.
VİOP’ta Kar/Zarar Hesaplaması
VİOP’ta bir seans boyunca elde edilen kar veya zarar oranları, her 10 dakikada bir geçici uzlaşma fiyatları üzerinden güncellenmektedir.
Her günün sonunda ise Borsa İstanbul tarafından sözleşme bazında günlük olarak hesaplanarak ilan edilen uzlaşma fiyatları üzerinden kar/zarar hesabı yapılmaktadır. Yani seans bitişinin ardından gün sonu uzlaşma fiyatları kullanılarak, tüm hesaplar güncellenmiş olur.
Günlük uzlaşma fiyatı, bir önceki günün günlük uzlaşma fiyatından yüksekse;
Uzun pozisyon sahipleri yani alıcılar kardadır.
Kısa pozisyon sahipleri yani satıcılar zarardır.
Günlük uzlaşma fiyatı, bir önceki günün günlük uzlaşma fiyatından düşükse;
Uzun pozisyon sahipleri zarardadır.
Kısa pozisyon sahipleri kardadır.
Hesap güncelleme işlemlerinde zararlar, işlem günü yani T süresinde tahsil edilir.
Günlük uzlaşma fiyatının hesaplanması konusunda ise birçok detay bulunmaktadır. Bunları şu şekilde sıralayabiliriz:
İlk işlem, gün sonunda son 10 dakikada gerçekleşen 10’dan fazla işlemin ağırlıklı ortalama fiyatıdır.
Ama son 10 dakikada 10’dan az işlem gerçekleşmişse geriye dönük 10 işlemin ağırlıklı ortalama fiyatı, günlük uzlaşma fiyatı olur.
Eğer seansta 10 işlem gerçekleşmediyse seans içindeki bütün işlemlerin ağırlıklı ortalaması alınır.
Seans içinde hiç işlem yapılmamışsa bir önceki günün uzlaşma fiyatı günlük uzlaşma fiyatı olur.
Bu dört yönteme göre günlük uzlaşma fiyatı hala belirlenememişse veya hesaplanan fiyat piyasa gerçeklerini yansıtmıyorsa başka yöntemler kullanılır. Bu yöntemler;
Dayanak varlığın spot fiyatı veya sözleşmenin diğer vade ayları için geçerli olan günlük uzlaşma fiyatı dikkate alınarak hesaplanacak teorik fiyatlar şeklindedir.
Bu yöntemler ya tek başına ya da birlikte kullanılarak günlük uzlaşma fiyatı belirlenmiş olunur.
Vadeli işlemlerde yatırım stratejilerinin temeli, yatırımların korunmasına, risk yönetimine ve kazançların artırılmasına odaklanılmış sistemleri kapsamaktadır.
Genel olarak spekülatif amaçlı işlemler üzerine kurulu olan VİOP, farklı düzeyler için farklı stratejileri içermektedir. Bu stratejiler, her ürüne uygulanabilir olması ile optimal bir özelliğe de sahiptir.
Pay, döviz, emtia ve kıymetli maden sözleşmeleri için aynı yatırım stratejileri uygulanabilmektedir. Önemli olan nokta ise stratejinin sağlıklı işleyebilmesi için işlem gören sözleşmelerde derinlik olmasıdır.
Temel yatırım stratejilerini uzun/kısa pozisyonlar oluşturmaktadır. Vadeler ve ürünler arasında yayılma stratejilerini ise ileri seviye stratejiler meydana getirmektedir. Bunlar yapılırken nakit koruma stratejisi de mutlaka uygulanmalıdır.
Yükseliş yönünde uygulanan stratejilerin mantığı, sözleşmeyi düşük fiyattan almak ve yüksekten satmaktır. Ana strateji ise alım (long) pozisyonudur.
Alım stratejisinde pozisyon oluşturulan ürünün farklı vadesinde, satım pozisyonu açılır. Örneğin; BIST 30 endeksine dayalı sözleşmede uzun pozisyon açıldığını varsayalım.
Fiyatın düşme riskine karşılık, farklı vadede BIST 30 sözleşmesi için bir satım pozisyonu daha açılır. Bu şekilde fiyatın düşme riskine karşı korunma sağlanmış olunur.
Fiyatın yukarı yönde gittiği durumda satım pozisyonu kapatılırken, fiyatın aşağı yönde ilerlediği durumda ana pozisyon kapatılır. Aynı zamanda ikinci pozisyon devam edebilir veya yakın vadeye çekilebilir.
Aynı ürünün farklı vadelerinde ters pozisyon açıldığı zaman, sonraki pozisyon daha az teminat ile bağlama avantajına sahiptir.
Vadeler arası yayılma stratejisinde yatırımcılar, takvim yayılma pozisyonu spekülasyonu yani outright speculation ile aynı ürünün farklı vadeleri arasında piyasadan farklı fiyatlar olacağı düşüncesiyle pozisyon oluşturabilirler.
Yani piyasalar arasında arbitraj olacağı beklentisi ile işlem yapabilirler. Bu stratejide kar oranı düşük olmasına karşın çok risklidir. Bu nedenle fazla tercih edilmemektedir.
Vadeli işlemlerin 3 temel kullanım nedeni bulunmaktadır. Bunlardan ilkini, yazımızın başında riskten korunma olarak söylemiştik.
2008 Mortgage krizinde, borsaların bir bir çöküşe geçmesi ve küresel krize sürüklenilmesi ile dünya genelinde riskler hat safhaya ulaşmıştır. Ülkemizde de vadeli işlem ve opsiyon piyasasının neden önemli bir yer olduğu bu şekilde anlaşılmıştır.
Vadeli işlemler korunma amacı taşımaktadır. Yani piyasalardaki risklere karşı parasını hedge etmek isteyen yatırımcılar, aradıklarını burada bulabilirler.
Spot piyasalarda meydana gelebilecek dalgalanmalardan ve kur risklerinden dolayı oluşacak zararlar, bu işlemler ile minimum düzeye indirilebilir.
Spot piyasalarda oluşan riskler, her yatırımcı için kötü algılanmaz ve iyi bir kar fırsatı olarak değerlendirilir. İşte bu kişiler, spekülasyonlardan yararlanarak karını maksimize eden yatırımcılardır.
Korunma amacı taşımaksızın, yatırımcıların gelecekteki piyasa beklentilerinin yükselmesi veya düşmesi yönünde kar amacı güderek işlem yapmalarını, vadeli işlemler mümkün kılmaktadır.
Arbitraj konusu, iyi bir deneyim gerektiren yatırım şekillerindendir. Yatırım yapmadan, aynı anda bir ürünü yüksek fiyattan satıp, diğer ürünü düşük fiyattan alarak (veya tam tersi yapılarak) gerçekleştirilen risksiz işlemlere arbitraj denmektedir.
Bir ürünü, spot piyasa fiyatı ile vadeli piyasa fiyatı arasında taşıma maliyeti modeline göre oluşan fiyat farkları ise bu imkanı yaratmaktadır. Dolayısıyla bu imkanı bir tek vadeli piyasalar sağlamaktadır.
Kaldıraç kullanmak istemeyen yatırımcının pozisyon büyüklüğü, 10.000 lira olacaktır. Bu miktar ise endeks vadeli sözleşmelerinde alım yönünde pozisyon aldığı zaman; tarihi, endeksin spot piyasa değerini ve vadesine göre sözleşmenin fiyatını bilmesi gerekmektedir.
Bu verileri aşağıdaki şekilde tamamen örnek olarak veriyoruz:
Vadeli işlemleri anlatan videolar, daha önce bir yatırım deneyimi olan kişi için en kolay bilgi edinme yoludur. Örnek işlemlerle anlatılan konular sayesinde spot piyasa ile arasındaki farkı anlamasını kolaylaştıracaktır.
Aynı zamanda daha önce hiç yatırım deneyimi olmamış bir kişi için de videolar iyi bir başlangıç olacaktır. Videolardan edinilen bilgileri, daha sonra derinlemesine araştırarak nasıl bir yol izlemeniz gerektiğini öğrenebilirsiniz.
VİOP eğitimleri ülkemizde gün geçtikçe yaygınlaşmaktadır. Borsa İstanbul kapsamında verilen eğitimlere ek olarak, birçok aracı kurum kendi eğitim programını oluşturmaktadır. Bu eğitimlerin bir kısmı ücretsiz verilmektedir ve oluşturacağınız üyelikler sayesinde demo hesap gibi olanaklardan da faydalanmak mümkündür.
Demo hesaplar sayesinde vadeli işlemlerin mantığını risk almadan uygulamalı bir şekilde öğrenebilir, deneyim kazanabilir ve stratejiler geliştirebilirsiniz.
mehmet cetinkaya için bir cevap yazın Cevabı iptal et