LYS Şiir Bilgisi Konu Anlatımı
LYS - ŞİİR BİLGİSİ KONU ANLATIMI
ŞİİR BİLGİSİ (NAZIM BİLGİSİ)
ŞİİRİN BİÇİM ÖZELLİKLERİ
Bir şiirde mısraların hece sayılarının eşitliğine ve ses birliğine vezin (ölçü) denir. Türk edebiyatında üç türlü vezin kullanılır.
1. ARUZ VEZNİ:
Arap edebiyatından İran edebiyatına oradan da Türk edebiyatına geçmiştir. Kaynağını Arapçanın dil özelliklerinden almıştır. Hecelerin uzunluk, kısalık, açıklık, kapalılık özelliğine göre yazılan şiirlerin ölçüsüne aruz ölçüsü denir. Aruz vezninde heceler, açık hece ve kapalı hece şeklinde ikiye ayrılır. Ünlüyle biten hecelere açık hece, ünsüzle biten veya uzun okunan seslerle (â,î,û) biten hecelere kapalı hece denir.
Yukarıdaki dizelerde altı kırmızı çizgi ile işaretlenmiş heceler kapalı hecelerdir; çünkü bu heceler ya ünsüzle bitmekte ya da uzun ünlülerle bitmektedir. Altı mavi noktayla işaretlenmiş heceler ise açık hecelerdir; çünkü bu hecelerin tümü ünlü seslerle bitmektedir.
NOT: Bir dizenin son hecesi ünsüzlü veya ünlüyle bitip bitmemesine bakılmaksızın kapalı olarak kabul edilir.
Aruz Ölçüsünün Özellikleri:
d. Ulama: Sonu ünsüzle biten bir kelimenin kendisinden sonra ünlüyle başlayan bir kelime geliyorsa, ünsüzle biten kelimenin son harfi ünlüyle başlayan kelimeye eklenerek birinci kelimenin son hecesi kapalı durumdan açık duruma getirilir. Yukarıdaki dizede; “demir almak” sözcüklerinden birinci sözcüğün son hecesinin açık olması gerekmektedir. Bu durumda demir sözcüğünün son harfini almak sözcüğüne bağlarsak kapalı hece açık heceye dönüştürülür. (demi ralmak)
2. HECE VEZNİ
Mısralarda hece sayısın eşitliğine dayanan vezin çeşididir. Türk şiirinin milli ölçüsüdür. Üçten yirmiye kadar değişik ölçülerde bulunabilir.
Hece veznini iki temel özelliği vardır:
a. Şiirin bütün mısralarında hece sayısı eşit olmalıdır. Hece sayısı şiirin kalıbını gösterir. Mesela sekiz heceli mısralarla meydana gelen bir şiirin kalıbı “sekizli”dir.
b. Dizenin belli bölümlere ayrılmasına “duraklam” bu bölümlere “durak” denir. 4+4+3=11’li, 4+4=8’li, 6+5=11’li hece ölçüsü gibi…
Derinden derine + ırmaklar ağlar = 11’li
Uzaktan uzağa + çoban çeşmesi = 11’li
Karabağ’da + talan var = 7’li
Beni derde + salan var = 7’li
Çek sancakta + sancağı = 7’li
Gözü yolda + kalan var = 7’li
3. SERBEST VEZİN
Serbest vezinli şiirlerde mısraların sıralanışı veya hecelerin dizilişi herhangi bir kurala bağlı değildir. Mısralar değişik uzunlukta olabilir. Şiirde akıcılık ve ahenk unsurları bulunabilir. Ancak anlamın önüne geçemez. Edebiyatımızda Cumhuriyet’ten sonra 1940’lı yıllarda Garipçiler serbest vezinle şiirler yazmaya başlamışlardır.
Mısra sonlarında bulunup yazılış ve okunuşları aynı, anlam veya görevleri farklı olan kelime ve eklerin benzerliğine kafiye denir.
Kafiye, şiirin ahenk gücünün artmasını, hafızada kalmasını sağlar.
Nihayet ben ağlarken toprağın yüzü g-ül-dü
Sokaklardan caddeye doğru sesler dök-ül-dü
Yukarıdaki mısralarda –ül sesleri kafiye oluşturmuştur.
NOT: Kafiye, daima kelimenin kökünde veya gövdesinde aranır. Mısra sonlarındaki Kelimelerin kök veya gövdesi bulunduktan sonra burada bulunan ses benzerlikleri kafiyeyi verir.
Mısra sonlarındaki yazılışları, okunuşları, anlamları ve görevleri aynı olan eklerin veya kelimelerin tekrarına denir. Redif bir ek, bir kelime grubu veya bir cümlecik olabilir. Rediften geriye kalan kısım bir kelime ise anlamlı olmalıdır. Redif genellikle kafiyeden sonra gelir. Kafiyeden sonra redif olmayabilir.
Her sabah başka bahar olsa da ben uslan-dım
Uğramam bahçelerin semtine gülden yan-dım
Yukarıdaki dizelerde “–dım” ekleri aynı görevli odluları için rediftir. “-an” sesleri ise kafiyedir. Dikkat edilirse redif kafiyeden sonra gelmişti.
Tek ses benzerliğine dayanan kafiye çeşididir. Genellikle bir sessiz harf benzerliğine dayanır. En çok Halk edebiyatında kullanılır.
Döndüm dolaştım ben gurbet i-l-leri
Dünyaya çıkmaya yo-l bulamadım
Bahçelerde gördüm birçok gü-l- leri
Sevdiğime benzer gü-l bulamadım
Yukarıdaki dizelerde “-l” yarım kafiye, “-leri” ve “bulamadım” lar rediftir.
Mısra sonlarında bir ünlü harf ile ünsüz harfin benzeşmesi sonucu meydana gelen kafiye türüdür.
Birçok gidenin her biri memnun ki y-er-inden
Birçok seneler geçti dönen yok sef-er-inden
Yukarıdaki mısralarda “-er” sesleri tam kafiye “-inden” ekleri ise rediftir.
NOT: Mısra sonlarında bulunan, uzun hece oluşturan sesler de tam kafiye olur.
Ya Rab belâ-yı aşk ile aşinâ beni
Bir dem belâ-yı âşktan etme cüdâ beni
Yukarıdaki mesralarda “-â” sesleri tam kafiye “beni” sözcükleri de rediftir.
3. ZENGİN KAFİYE
Mısra sonlarında üç veya üçten fazla sesin benzerliği ile oluşan kafiye türüdür.
Küçükken derdi ki da-dım
Büyüdüm ihtiyarla- dım
Yukarıdaki mısralarda “-dım” sesleri zengin kafiye, “Çoğu gitti azı kaldı” mısraları da rediftir.
4. TUNÇ KAFİYE
Kafiye oluşturan kelimelerden birinin diğer mısradaki son kelimenin içinde geçmesiyle meydana gelen kafiye türüdür.
Çınla ey coşkun deniz, kayalıklarda çınla
Ser bütün kumsalları o dolaşık saçınla
O dolaşıkla sar bütün kumsalları
Batır bütün yelkenlileri, parçala hep salları
5. CİNASLI KAFİYE
Yazılışları ve okunuşları aynı oldukları halde anlam ve görevleri farklı olan kelimelerin tekrarı ile oluşan kafiye türüdür.
Bir nefeste girdik yüz bin günah
DİZİLİŞLERİNE GÖRE KAFİYE ÇEŞİTLERİ (KAFİYE DÜZENİ)
Mısraların son seslerine bakılarak şiirin kafiye düzeni çıkarılır. Kafiye düzeninin çeşitleri vardır.
Alt alta gelen mısraların birbiriyle kafiyeleşmesine düz kafiye denir. Her iki mısranın kendi arasında kafiyeleşmesi de düz kafiyeyi oluşturur.
(aa,bb,cc,çç…) Buna mesnevi tipi denir.
(aaab,cccb…) Buna koşma tipi denir.
Cihana bir daha gelmez hayal edilse bile – a
Avunmak istemeyiz böyle bir teselliyle – a
Geniş kanatları boşlukta simsiyah açılan – b
Ve arkasında güneş doğmayan büyük kapıdan – b
Bir dörtlükte, birinci mısra ile üçüncü mısranın, ikinci mısra ile dördüncü mısranın kafiyeli olmasıdır. (abab) şeklinde gösterilir.
Beyaz beyazdı bulutlar – a
Gölgeler buğulu derin – b
Ah hiç dinmeyen rüzgar – a
Ve uykusuz çiçeklerin – b
3. Sarmal Kafiye
Bir dörtlükte; birinci mısra ile dördüncü mısranın ikinci mısra ile üçüncü mısranın kafiyeli olmasıyla oluşan kafiye düzenidir. (abba, cddc…) şeklinde gözterilir.
Bir dolap gıcırdıyor uzaklarda, durmadan – b
Eşya aksetmiş gibi tılsımlı bir uykudan – b
Sarmaşıklar ve böcek sesi sarmış evi – a
Şiirler işlenilen konularına ve söyleniş biçimlerine göre türlere ayrılır.
İçten gelen heyecanları, coşkulu bir dille anlatan duygusal şiir türüdür. İnsanlarda güzellik duygusu uyandırmayı amaçlarlar. Akıldan çok, içe doğan türlü duyguları anlatan şiirlere lirik şiir denir. Adını Eski Yunan’da lir adlı saz eşliğinde söylenen şiirlerden almıştır.
Lirik şiirde bir coşku, içtenlik ve feryat vardır. Ayrılık, aşk, hasret, sevgi gibi konuları etkili ve coşkulu şekilde anlatılmaya çalışılır. Edebiyatımızda özellikle gazeller, murabbalar, şarkılar, koşmalar, semailer lirik şiir türüne örnektir.
Lirik şiir tarzında örnek veren şairler:
Divan edebiyatında: Fuzûlî, Nedîm…
Halk edebiyatında: Yunus Emre, Karacaoğlan…
Modern edebiyatta: Yahya Kemal, Ahmet Haşim…
Doğa güzelliklerini, orman, yayla, dağ, köy ve çoban yaşamını, çobanların hayatındaki ilginç olayları ve bunlara karşı duyulan özlemleri anlatan şiir türüne denir.
Pastoral şiirler, süsten ve özentiden uzak bir dile sahiptir. Edebiyatımızda, Faruk Nafiz Çamlıbel (Çoban Çeşmesi), Kemalettin Kamu (Bingöl Çobanları) pastoral şiire örnek veren birkaç şairimizdir.
Belli bir düşünceyi aşılama ya da belli bir konuda öğüt, bilgi vermek; ahlakî bir ders çıkarmak amacıyla öğretici nitelikte yazılan, duygu yönü zayıf şiir türüdür. Manzum hikayeler, fabllar, hicivler, tekke ve tasavvuf şairlerinin öğretici nitelikteki şiirleri bu şiir türüne örnektir. Tevfik Fikret’in “Haluk’un Defteri” ve Mehmet Akif’in manzum hikayeleri bu şiir türünün edebiyatımızdaki birkaç örneğidir.
4. Epik Şiir
Konusu savaş, kahramanlık, yiğitlik ve vatan sevgisi olan ya da tarihsel bir olayı coşkulu bir anlatımla işleyen şiirlere denir. Bunlara kahramanlık şiirleri adı da verilir. Epik şiirler, “doğal epik” ve “yapay epik” olmak üzere ikiye ayrılır.
a. Doğal Epik: Milletin hayatını etkileyip derin izler bırakan tarihi olayları, kahramanlık yönü ile işleyen manzum hikayelerdir. Bu manzum hikayeler o milletin halk şairleri tarafından söylenir. Destanlar bu türe örnek olarak gösterilebilir.
b. Yapay Epik: Yakınçağdaki milletlerin hayatlarına ait tarihi ya da toplum olaylarını anlatan şiirlerdir.
İnsan ve toplum hayatının aksayan yönlerini, insanların çeşitli konulardaki zayıflıklarını güldürücü ögelerden yararlanarak dile getiren şiir türüdür. Satirik şiirde zekice, ince bir alay tarzı ile kişileri ve olayları eleştirme vardır.
Divan edebiyatındaki karşılığı “hiciv” dir. Şeyhi’nin 15. Yüzyılda yazdığı Harname, Fuzuli’nin 16. Yüzyılda yazdığı Şikayetname, Nefi’nin 17. Yüzyılda yazdığı Siham-ı Kaza bu türün divan şiirindeki en meşhur örnekleridir.
Halk edebiyatındaki karşılığı “taşlama” dır. Dertli, Seyrani gibi halk şairleri taşlamalarıyla ünlüdürler.
Acıklı ve üzüntü verici olayları konu alan manzum tiyatrolardır.