ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİ NDE ANLAMCA KAYNAŞMIŞ (DEYİMLEŞMİŞ) BİRLEŞİK FİİLLER
Download "ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİ NDE ANLAMCA KAYNAŞMIŞ (DEYİMLEŞMİŞ) BİRLEŞİK FİİLLER"
1 ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİ NDE ANLAMCA KAYNAŞMIŞ (DEYİMLEŞMİŞ) BİRLEŞİK FİİLLER Hazırlayan: Ahmet GÖZÜTOK Danışman: Yrd. Doç. Dr. F. Sibel BAYRAKTAR Lisansüstü Eğitim, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türk Dili Bilim Dalı için öngördüğü YÜKSEK LİSANS TEZİ OLARAK hazırlanmıştır. Edirne Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 2009
2 T.C. TRAKYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİ NDE ANLAMCA KAYNAŞMIŞ (DEYİMLEŞMİŞ) BİRLEŞİK FİİLLER YÜKSEK LİSANS TEZİ Ahmet GÖZÜTOK tarafından hazırlanan bu çalışma tarihinde aşağıdaki jüri tarafından oy birliği ile kabul edilmiştir. Başkan Prof. Dr. Recep DUYMAZ Üye Yrd. Doç. Dr. F. Sibel BAYRAKTAR (Danışman) Üye Yrd. Doç. Dr. Nesrin GÜNAY
3 I ÖN SÖZ Orhun abidelerinden itibaren varlığını gösteren deyimler(sav, mesel, darb-ı mesel ) milli kültürümüzün önemli bir parçası olduğu gibi hem edebiyat hem de dil açısından tartışılmaz bir önem arz etmektedir. Türkçe Sözlük te gerçek anlamından az çok ayrı, ilgi çekici bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeği 1 biçiminde tanımlanmıştır. Deyim 2 sözcüğü, söylemek, dile getirmek, açık etmek anlamlarına gelen de- kökünden türemiş bir isimdir. Bu sözcük Osmanlıcadan Türkçeye Cep Kılavuzu nda 3 Osmanlıca ta bir kelimesi yerine kullanılmaktadır. Ebüzziya Tevfik, Şinasi nin Durûb-ı Emsali Osmaniyye sini üçüncü kez bastırırken sonuna yazdığı Mülahaza-i Tâbı atasözünü tarif ettikten sonra bizde ilk kez deyimin tarifine geçer: Her lisanda atasözleri ile atasözleri kuvvetinde bir takım tabirler vardır diyerek dilimizde bunlara yerine göre ıstılah (terim), yerine göre tabir(deyim) denildiğini ifade eder ve deyimin tarifini yapar: Deyim, bir duyguyu veya hususi bir düşünceyi tercüme etmek ve tarifini yapmaktan ibarettir. Devamında Meşhur tabirlerdendir sözünü, halkın dilinde söylenilegelen bir deyim olduğunu örnek olarak verir. Deyimle ilgili Ebüzziya Tevfik in ilk bilgilere dayalı olarak şöyle bir tarif yapılabilir: Deyim, bir duyguyu, düşünceyi, durumu anlatan, bir hüküm ifade etmeyen, çoğu mecazlı olan kalıplaşmış sözlerdir. 4 Yukarda ifade ettiğimiz şekilde deyimler etkili anlatımıyla asırlardan beri varlığını sürdüren ve eşsiz olan Türkçemize zenginlik katan kıymetli değerlerimizdendir. Bu nedenle üzerinde durulup incelenmesi gereken bir hazine niteliğindedir. 1 Türkçe Sözlük, TDK yayınları, Ankara Deyim (Osm. Ta bir, ifade, İng. idiom / expression, Fr. locution / expression, Alm. redensart) 3 T.D.T.C. Osmanlıcadan Türkçeye Cep Kılavuzu, İstanbul Doç. Dr. Recep Duymaz, Atalar Sözü, Gökkubbe yayınları, İstanbul s. 33,34
4 II Biz de bu hazinelerden daha farklı neler bulabiliriz düşüncesiyle Eski Anadolu Türkçesi nin önemli dil yadigârlarından olan Dânişmend-nâme, Yunus Emre nin Divanı, Dede Korkut ve Ahmed-i Dâ i Divanında yer alan deyimleşmiş birleşik fiiller üzerinde durup ve bunları şekil özelliklerine göre tasnif etmeye çalıştık. Çünkü deyimler üzerine yapılan çalışmaların çoğu, deyimlerin anlam özellikleriyle ilgilidir. Bunların önemli bir kısmını da sözlükler 5 oluşturmaktadır. Bu çalışmalarda elde edilen bilgiler deyimleri anlamamız ve bu sözlerle ilgili genel yargılara ulaşmamız için yeterli olmamaktadır. Deyimlerin yapısal özellikleri ve bu yapılar üzerindeki deyimleşme sıklığı da araştırılmalıdır. 6 Dilimiz anlam kaymasına uğrayarak deyimleşmiş birleşik fiiller açısından çok zengindir. Dildeki sayıları altı binin üzerindedir. Ancak gramerlerimizde bu konunun pek ele alınmadığının sadece birleşik fiiller başlığı altında çok kısa bilgilerle geçiştirildiğini görmekteyiz. Bu da gramerimizde bir eksiklik olarak karşımıza çıkmaktadır. Deyimleşmiş birleşik fiiller gramer yapıları bakımından öteki birleşik fiillerden ayrılan bazı özellikler taşır. Bunların belirli şekil kalıpları vardır. Şekilce, bir isim ve bir yardımcı fiille kurulan birleşik fiillere benzerler. Ancak, onlardan ayrılan yanları fiilden önceki isim öğesinin sabit kalmaması, yalın olarak kullanılabildiği gibi bir isim gurubu halinde de bulunabilmesi ve işletme ekleri ile genişletilebilmesidir. Bu özelliğinden dolayı, fiilden önce gelen isim öğesi fiile bir özne, bir nesne, bir yer tamlayıcısı veya zarf görevi ile bağlanabilmektedir. Ayrıca fiilden önceki isim öğesi birden fazla da olabilmektedir. 7 Ör: İçi kan ağla- belli edilmeyen derin bir üzüntü içinde olmak, İş (işi) baştan aş- çok işi olmak, Gözü fal taşı gibi açıl- hayret etmek, hayretten donakalmak. Çalışmamızda Eski Anadolu Türkçesi dil özelliğini taşıyan XIII. yüzyıldan Dânişmend-nâme ve Yunus Emre Divanı, XIV. yüzyıldan Dede Korkut, XV. yüzyıldan 5 E. Kemal Eyüpoğlu, Şiirde ve Halk Dilinde Atasöleri ve Deyimler, İstanbul Sabahat Emir, Deyimler Sözlüğü, Emir Yayınları İstanbul Celal Demir, Türkçede Deyimlerin Söz Dizimsel Özellikleri, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, Mayıs/2008 Sayı: Zeynep Kokmaz, Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi) s.838 Ankara TDK 2003.
5 III Ahmed-i Dâ i Divanı eserlerinde yer alan deyimleşmiş birleşik fiilleri incelemeye gayret ettik. Çalışmamızı, Önsöz ve Giriş ten sonra dört bölüm halinde düzenledik. çalıştık. Giriş te eserlerin dil açısından taşıdıkları önem hakkında kısa bilgiler vermeye I.Bölümde Dânişmend-nâme, II. Bölümde Yunus Emre Divanı, III. Bölümde Dede Korkut, IV. Bölümde Ahmed-i Dâ i Divanı da geçen deyimleri geçtiği beyit ve cümlelerle beraber verdik. Deyimlerin tespiti ve tasnifinde alfabetik sıraya uymaya çalıştık. Metinlerde geçen deyimleri koyu harfle belirterek daha rahat bulunmasını sağladık. Özellikle Yunus un Divan ında birbirine çok yakın kelimeler kullanılmakla birlikte çok farklı anlamlar üstlenmiş deyimlere rastladık. Ör: ele gir-: Elle tutulabilir olmak. (162-3), ellere gir-: Elinden kaçırmak, yakalayamamak. (353-1). Dânişmend-nâme de benzer örneklerden, Ör: ayağa düş- : Acz içinde kalmak, kuvvetten düşmek. 131b-9, 151b-4 ayağına düş- : Birine muhtaç olmak. 47a-6 K. Eyüpoğlu sözlüğünde ve diğer sözlüklerde karşılığını bulamadığımız ama deyim olduğundan tereddüt etmediğimiz bu tip durumları beyitin içindeki anlamından hareketle anlamlandırmaya çalıştık. Biz daha çok deyimlerin yapı özellikleriyle ilgilendik. Bu açıdan bakıldığında deyimler konusunun öncede ifade ettiğimiz gibi daha pek çok açıdan araştırılmaya muhtaç olduğunu gördük.
6 IV Çalışmalarım esnasında yazı işlerinde bana yardımcı olan değerli dostum Halil İbrahim DEDE ye teşekkür ederim. Ayrıca karşılaştığım güçlükler, anlamlandırma ve tasnifte zorluk çektiğim deyimler konusunda beni aydınlatan, bilgi ve tecrübelerini ve kıymetli vaktini benden esirgemeyen değerli Yrd. Doç. Dr. Fatma Sibel BAYRAKTAR hocama teşekkürlerimi ve saygılarımı sunarım. Ahmet GÖZÜTOK Şubat 2009
7 V ÖZET Tezin Adı: Eski Anadolu Türkçesi nde Anlamca Kaynaşmış (deyimleşmiş) Birleşik Fiiller Hazırlayan: Ahmet GÖZÜTOK Çalışmamızda Eski Anadolu Türkçesi dönemi özelliklerini ihtiva eden Yunus Emre nin Divanı, Dânişmend-nâme, Dede Korkut ve Ahmed-i Dâ i Divanı eserleri esas alınmıştır. Bu eserlerin her biri ayrı bir yüzyıla ait olduğu için Eski Anadolu Türkçesi nin tüm ses ve şekil özellikleri hakkında bizlere bilgi vermektedir. Yaptığımız bu çalışma; Ön Söz, Giriş, Bölüm I, Bölüm II, I. Bölüm, II. Bölüm, III. Bölüm, IV. Bölüm, Sonuç ve Kaynakça kısımlarından oluşmaktadır. Tezimizde adı geçen eserlerdeki anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiiller tespit edilerek tasnifleri yapılmıştır. Metinlerdeki deyimler tespit edildikten sonra çalışmanın başından sonuna kadar elde edilen tespitler neticesinde bir sonuca varılmıştır. Kaynakça kısmında ise tez için yararlanılan eserlerin künyeleri verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Yunus Emre, Dânişmend-nâme, Dede Korkut ve Ahmed-i Dâ i, divan, birleşik fiil, deyim.
8 VI ABSTRACT Name of the Thesis: Compound verbs which had been welded in meaning (which became idioms) in Old Anatolian Turkish. Prepared by: Ahmet GÖZÜTOK In our study, Yunus Emre s Divan, Danişmend-name, Dede Korkut s Divan and Ahmed-i Dai s Divan that comprise Turkish characteristics in old Anatolian period of time, have been taken as bases. Since each of them belongs to different centuries, these works inform us about all sound and manner characteristics of old Anatolian Turkish. This study consists of Foreword, Introduction, Section I. Section II, Section III, Section IV, Conclusion, References. Compound verbs used in mentioned works, which had been welded in meaning, have been determined and classified. After determined idioms in texts, we reached a conclusion in the basis of the results that we determined from the beginning through the end of our study. The works identification tags which have been utilized in this thesis, have been given in references section. Key Words: Yunus Emre, Danişmend-name, Dede Korkut and Ahmed-i Dai, divan, compound verb, idiom.
9 VII İÇİNDEKİLER Ön Söz I Özet..V Giriş...1 Bölüm I 8 Problem.8 Amaç.8 Önem.8 Sınırlılıklar.9 Tanımlar..9 Bölüm II...10 Yöntem 10 Araştırma Modeli 10 Evren ve Örneklem.10 Verilerin Toplanması...10 I.Bölüm 11 Yunus Emre Divanı Tek Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller Özne+fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+fiil bağlantısı ile birleşenler Yer tamlayıcısı+ Fiil bağlantısı ile birleşenler Zarf+ Fiil bağlantısı ile birleşenler İki Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller...59
10 VIII Özne+ nesne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Özne+ yer tamlayıcısı+ fiil bağlantısı ile birleşenler Özne+ zarf+ fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+ özne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+ yer tamlayıcısı+ fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+ zarf+fiil bağlantısı ile birleşenler Yer tamlayıcısı+ özne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Yer tamlayıcısı+ nesne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Yer tamlayıcısı+ yer tamlayıcısı+ fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+nesne+fiil bağlantısı ile birleşenler Üç Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller 63 II.Bölüm...64 Dânişmend-nâme Metni Tek Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller Özne+fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+fiil bağlantısı ile birleşenler Yer tamlayıcısı+ Fiil bağlantısı ile birleşenler Zarf+ Fiil bağlantısı ile birleşenler İki Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller Özne+ nesne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Özne+ yer tamlayıcısı+ fiil bağlantısı ile birleşenler 106
11 IX Özne+ zarf+ fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+ yer tamlayıcısı+ fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+ zarf+fiil bağlantısı ile birleşenler Yer tamlayıcısı+ özne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Yer tamlayıcısı+ nesne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+nesne+fiil bağlantısı ile birleşenler Üç Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller..109 III. Bölüm..110 Dede Korkut Metni Tek Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller Özne+fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+fiil bağlantısı ile birleşen Yer tamlayıcısı+ Fiil bağlantısı ile birleşenler Zarf+ Fiil bağlantısı ile birleşenler İki Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller Özne+ nesne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Özne+ yer tamlayıcısı+ fiil bağlantısı ile birleşenler Özne+ zarf+ fiil bağlantısı ile birleşenler Zarf+ nesne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+ yer tamlayıcısı+ fiil bağlantısı ile birleşenler 146
12 X 2.6- Yer tamlayıcısı+zarf+fiil bağlantısı ile birleşenler Yer tamlayıcısı+ nesne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+ nesne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Üç Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller..147 IV. Bölüm 148 Ahmed-i Dâ i Divanı Tek Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller Özne+fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+fiil bağlantısı ile birleşen Yer tamlayıcısı+ Fiil bağlantısı ile birleşenler Zarf+ Fiil bağlantısı ile birleşenler İki Öğeli Kalıplaşmış Birleşik Fiiller Özne+ yer tamlayıcısı+ fiil bağlantısı ile birleşenler Nesne+ zarf+ fiil bağlantısı ile birleşenler Yer tamlayıcısı+ nesne+fiil bağlantısı ile birleşenler Yer tamlayıcısı+ yer tamlayıcısı+ fiil bağlantısı ile birleşenler Özne+ zarf+ fiil bağlantısı ile birleşenler Özne+ nesne+ fiil bağlantısı ile birleşenler Sonuç Kaynakça...179
13 1 GİRİŞ Yunus Emre Divanı 8 XIII. yüzyıldan günümüze kadar gelen zaman içinde Anadolu Türk Edebiyatının en önemli şâirlerinden birisi Yunus Emre dir. Türk Dili İçinde Yunus Emre: Yunus Emre nin yaşadığı çağ, Türkçenin tasnifini yapan dil âlimlerine göre Eski Anadolu Türkçesi dönemidir. XIII.-XV. yüzyıllar arasındaki bu dönem, Batı Türkçesi dediğimiz ve günümüze kadar gelen Türkçe nin temelini teşkil eder. Eski Anadolu Türkçesi, Orta Asya Türkçesi (Eski Türkçe) ile Osmanlıca dediğimiz imparatorluk Türkçesi arasında bir köprü vazifesi görür. Bu dönem, Anadolu Türkçesinin Arapça, Farsça tesirinden uzak olduğu bir dönemdir. Eski Anadolu Türkçesi içerisinde Yunus Emre nin iki eseri önemli yer tutar. Divan ve Risaletü n-nushiyye, her şeyden önce, 600 yıl önceki Türkçe nin kök, ek, imlâ, ses ve cümle kuruluşu açısından iki eşsiz örneğidir. Türkçenin gelişme seyrini araştıranlar için her zaman başvurulabilecek iki kaynaktır. Yani Türkçenin tarihi içinde Yunus Emre nin bu büyük hizmeti unutulmamalıdır. İkinci olarak Yunus Emre, kendinden sonra gelen şairlere bir yol göstermiştir. Türkçe ile Türkçenin en güzel şiirlerinin yazılabileceğini ispat etmiştir. Günümüze kadar gelen halk şiirine, tekke şiirine dilin kapısını açmış, hiç değilse bir geleneğin sağlam bir şekilde devam etmesine yardımcı olmuştur. 8 Yunus Emre Divanı haz. N. Ziya Bakırcıoğlu Ötüken Yayınları, İstanbul, 2006
14 2 Kendi tabiî akışı içinde gelişen, bir yandan da Arapça ve Farsça dan gelen kavramlarla zenginleşen Türkçe, Yunus un şiirinin gücü ve halk üzerindeki tesiriyle, sağlam bir şiir dili olma yolunu tutmuştur. Çağdaşı Mevlânâ nın baştanbaşa Farsça yazdığı bir ortamda Yunus, ne kadar Türkçe yazılabilirse o kadar Türkçe yazmıştır. Diyebiliriz ki sağlam bir dil şuuruyla, Türkçe nin yeniden tabii bünyesine kavuşmasını sağlayan Yahya Kemal in zaman ve mekan ötesinden üstadı Yunus dur. Dânişmend-nâme 9 Anadolu nun iç ve kuzey bölgelerinin fethini menkıbevi olarak anlatan Dânişmend-nâme, ilk kez 1245 yılında Mevlana ibn-i Alâ tarafından kaleme alınmıştır. Arif Ali, eseri sadeleştirerek 1361 yılında ikinci kez yazmıştır. Günümüze ulaşan en eski nüshalar ise 1570 ve 1605 tarihlerini taşımaktadır. Eserimiz kelime hazinesi ve örneklerin çokluğu açısından Eski Türkiye Türkçesinin önemli dil yadigârlarından biridir. Ayrıca yazıldığı devrindeki Türklerin yaşayış tarzı hakkında önemli bilgileri bünyesinde bulundurmaktadır. Eser türünün diğer örnekleri Battâl-nâme ve Saltuk-nâme ye göre tarihî bilgilere daha uygun olduğundan ve abartmalara fazla yer vermemesinden dolayı birçok tarihçi tarafından kaynak olarak kabul edilmiştir. Eser, tarihi özellikleriyle beraber, XIV. ve daha önceki yüzyıllarda Anadolu nun coğrafik durumu ile Türklerin, gelenek, görenek, hayat tarzının incelenmesi açısından önemli bir kaynaktır. Dede Korkut Hikâyeleri nin coğrafyasına yakın bir yerde, Tokat ta yazılmış olan destan, çeşitli konularda mukayese için de kıymetli bir belgedir. 9 Dânişmend-namenin Dil Özellikleri, Necati Demir, Konya-1996
15 3 Dânişmend-nâme, bütün bunlarla beraber Eski Türkiye Türkçesi nin önemli bir dil yadigârıdır. Mevzuların halk ağzından derlenerek yazıya geçirilmesi yanında Tokat ta yazılması ve bu bölgenin mahalli kelimelerine az da olsa yer vermesi, eseri dil açısından daha da kıymetli duruma getirmektedir. Dede Korkut Hazreti Resul Aleyhisselam zamanına yakın Bayat boyundan Korkut Ata derler bir er kopdu, Oğuz un ol kişi tamam bilicisiydi, Oğuz un içinde tamam velayeti zahir olmışıdı, ne derse olurdu, gayipden dürlü haber söylerdi, Hak Taâla anun gönlüne ilham ederdi Kitab-ı Dedem Korkut âlâ Lisan-ı Taife-i Oğuzan böyle başlar. Sonra 12 hikâyede, Türk boylarının komşularıyla münasebetlerini, kâfir lerle mücadelesini, konup göçmelerini, evlenip çoğalmalarını, aile hayatlarını, ölümlerini, doğumlarını, çocuklarına isim vermelerini anlatır. Ve tabii ki her hikâyede Korkut Ata mız sahneye çıkıp boy boylar, soy soylar, alıp sazı eline, Hani dediğim bey erenler / Dünya benim diyenler / Ecel aldı yer gizledi / Fâni dünya kime kaldı? Gelimli gidimli dünya / Ahir son ucu ölümlü dünya diye şiir söyler. Dede Korkut, belirsiz bir zamanda, masalla gerçek arası olaylar zinciri içinde, hayal meyal bir coğrafyada, şiirle hikâye arasında akıp giden bir metinle yapılan doyumsuz bir yolculuktur. Her şey biraz buğulu, biraz hayal meyâldir; çünkü hikâyelerin ne zamanı ne mekânı ne de yazıya geçiriliş tarihi tam olarak bellidir. Evet, hikâyeler hâkim kabule göre Oğuz beylerinin hayatını anlatır ve VI. yüzyılda Çin den Karadeniz e kadar uzanan bir alanı içine alan Oğuz coğrafyasında geçer. Boğaç Han, Salur Kazan, Bamsı Beyrek, Uruz Bey gibi kahramanlar da Oğuz beylerinden başkası değildir. Hikâyelerin kahramanları, Oğuz ili denen Doğu Anadolu ve Azerbaycan bölgesinde Rum İmparatorluğu, Gürcüler, Abhazlar gibi komşularıyla savaşmaktadır. Yine hâkim kanaate göre olaylar, Oğuz Türklerinin İslamiyet le tanıştığı; fakat İslam ın henüz hayata bütünüyle hâkim olmadığı zamanlarda geçer. Kahramanlarımız duru sudan abdest alıp adı güzel Muhammed e salâvat getirip iki rekât namaz kılarlar
16 4 Bütün bunlara rağmen hikâyelerin daha eski çağlara ait olduğunu, İslamiyet le ilgisinin bulunmadığını, kahramanlarının Oğuz beyleri de olmadığını iddia edenler vardır. Zaten ne derleyen ne de yazıya geçiren bellidir. Dede Korkut un kimliği de adamakıllı meçhuldür. Dede Korkut Kitabının bugün elde, biri Dresden de, öbürü Vatikan da olmak üzere, iki yazma nüshası vardır. Dil özellikleri: Dede Korkut u edebiyatın doruğuna yükselten yanı, dilindeki güzellik ve üslûbundaki mükemmelliktir. Göçebe Oğuz boylarının bir hanlık düzeni içinde IX.-XI. yüzyıldan XV. yüzyıla, Sirderya boylarından Doğu Anadolu ve Azerbaycan'a kadar uzanan mücadele ve yaşayışlarının ifadesi olan Dede Korkut Kitabı, bilindiği üzere, XV. yüzyıl sonlarında yazıya aktarılmıştır. Dil yapısı Eski Anadolu Türkçesini temsil eder. Dede Korkut hikâyelerinin dili, Eski Anadolu Türkçesinin öteki eserleri ile karşılaştırıldığında, aralarında tam bir koşutluk olduğu görülür. Dede Korkut hikâyelerinin genel dil yapısı, Muharrem Ergin ve Ahmet Caferoğlu nda işaret ettikleri gibi, Eski Anadolu Türkçesinin Doğu Anadolu ve Azerbaycan ağızlarına dayanmaktadır. Dede Korkut hikâyeleri, günümüze kadar uzanan yazılı metni ile nazım-nesir karışımı bir görünümdedir. Hikâyeler nesir dili; kahramanların konuşmaları (soylamalar) nazım dili ile anlatılmıştır. Eserin manzum bölümleri ile mensur bölümleri birbirinden ayrılmış değildir. Aksine iç içe girmiştir. Manzum bölümlerde çok kez düzenli bir nazım tekniği de göze çarpmaz. Dede Korkut taki deyimler, yüzyılların hayat tecrübesinden süzülerek oluşmuş bulunan uyumlu söz kalıplarıdır. Bunlar esere yalnız üslûp güzelliği katmakla kalmamış, hayat felsefesi ve dünya görüşü açısından bir anlam derinliği de katmıştır. Eserde fiil cümlelerinin bolluğu da ayrı bir üslûp özelliği oluşturmuştur. Orhan Şaik Gökyay Dede Korkut'ta 2250 cümle tespit etmiştir. Bunlardan yalnız 250'si isim
17 5 cümlesi, kalanların hepsi fiil cümlesidir. Bu durum, eserdeki üslûp akıcılığının ve kıvraklığının bir başka tanığıdır. Dede Korkut, dil ve üslûp özellikleri bakımından, zamanın getirdiği bütün aşınma ve bozulmalara rağmen, yine de bir yandan göçebe Oğuz boylarının yaşayış biçimine ayak uyduran akıcı, kıvrak söyleyiş temposu öte yandan da Türkçenin anlatım gücündeki derinlik ve estetik değerler ile mükemmelliğe ve doruğa ulaşmış bir şaheserdir. 10 Sonuç olarak diyebiliriz ki; Dede Korkut Kitabı Türk çocuklarının ruh ve kafa yapısını tek başına sağlam tutacak kudrete ve karakterde bir eserdir. Bu kitabı okuyan ve hazmeden bir Türkün kolay kolay yolunu şaşırmayacağı emniyetle söylenebilir. Her Türk ün evinde bulunması gereken bir aziz ve yüce kitabın millî kültürün ruhlara sindirilmesinde açacağı çığır milletimizin geleceği için büyük bir teminat olacaktır. 11 Ahmed-i Dâ i Divanı 12 XIV. yüzyılın sonu ile XV. yüzyılın başlarında yaşamış olan, Divan Edebiyatı nın büyük şâiri Ahmed-i Dâ i nin hayatı ve eserleri hakkındaki bilgilerimiz, yüzyılımızın ikinci yarısının başlarına kadar oldukça sınırlı ve eksikti. Bugün, Ahmed-i Dâ i nin eserleri ile ilgili, oldukça geniş bir malzemeye sahip olmakla birlikte, hayatı hakkında yeterli bilgiye sahip değiliz. Elimizde, doğum yeri, ailesi, doğum ve ölüm tarihleri, yetişme tarzı, eğitimi ve hayatının çeşitli dönemleri hakkında yeterli bilgi yoktur; ancak, Osmanlı ve kesin olmamakla birlikte Germiyan sarayı çevresinde yaşadığını, Germiyan hükümdarı II. Yakup Bey, Yıldırım Bayezit in oğullarından Emir Süleyman, Musa Çelebi ile Çelebi Mehmet zamanında ve II. Murat ın saltanatının ilk yıllarında yaşadığını biliyoruz. Ayrıca yazdığı eserlerden iyi 10 Zeynep Korkmaz, Dede Korkut Hikayelerinde Dil-Üslup Bağlantısı 11 Dede Korkut Kitabı, Prof. Dr. Muharrem Ergin, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, Ahmed-i Dâ i Divanı, Prof. Dr. Mehmet Özmen, TDK, Ankara, 2001
18 6 bir eğitim gördüğünü, Arapça ve Farsça bildiğini, zamanın bilgilerine geniş ve zengin bir şekilde sahip olduğunu anlıyoruz. Dâ i nin Türk Edebiyatındaki Yeri: Dâ i nin sanatı ve edebî kişiliği hakkındaki bilgilerimiz, Ahmet Ateş, divanı ile Çengnâme yi, Burdur Kitaplığı nda buluncaya kadar, oldukça sınırlı idi. Gerek tezkirecilerin, gerekse edebiyat tarihçilerinin birçoğu şu arâ tezkirelerindeki ve şiir mecmualarındaki üç beş şiirine dayanarak Dâ i hakkında yanlış hükümler vermişlerdir. Bu yanlışların birçoğu da yıllar boyu, kaynaktan kaynağa aktarılıp durmuştur. Dâ i, eserleri bulunduktan sonra, Divan Edebiyatı nın kurucularından ve XIV.- XV. yüzyılın en önde gelen şâirlerinden biri olarak kabul edilmiştir. İsmail Hikmet Ertaylan a göre Dâ i nesir alanında Hamzavî den nazım alanında da Ahmedî ve Şeyhî den üstündür. Türkçeye hâkim vezin ve kafiyede başarılı, çok ince, çok hassas ve çok derin bir şiir kabiliyetine sahip büyük bir şâirdir (Ertaylan,1952, 29-62), Faruk K. Timurtaş, Dâ i için Gerek şâir gerek sanatkâr olarak Ahmedî den çok üstün ve büyük olan ve Şeyhî den önce gelen Dâ i, klâsik edebiyatımızın ilk üstadı denmeğe değer bir şahsiyettir. demektedir (Timurtaş, 1954, ). Fuat Köprülü gibi Nihat Sami Banarlı da Dâ i nin İran şiirini iyi kavradığı kanaatindedir: Bir şâir olarak Ahmed Dâ i, Farisî şiirleri iyi kavramış; bu şiirin âheng ve söyleyiş inceliklerine varmış; İran şiirini veya İrankârî şiiri Türkçe söyleyişte ciddi bir başarı elde etmiştir. Bu bakımdan Anadoludaki Türkçe şiirin kurucuları arasında sayılacak bir başarı sağlamıştır. (Banarlı, 1971, ). Dâ i XIV. ve XV. yüzyılın önde gelen şâirlerindendir. Türkçesi düzgün, dili akıcı ve rahattır. Şiirlerinde, Divan Edebiyatı nın kuruluş yıllarında görülen aksaklıklar ve sıkıntılar görülmez. Aruzu başarıyla uygular. Dâ i, din dışı konuların şâiridir. Şiirlerinde yer yer tasavvufi motifleri işlemekle birlikte asıl olarak din dışı konuları ele alır. Geniş kültürü, derin bilgisiyle devrinde saygı uyandırmış ve ün yapmış bir kimse olan Dâ i Divan Edebiyatı nın kurucuları arasında önemli bir yere sahiptir.
19 7 Dâ i, kendi çağının dil ve üslûbunun bütün inceliklerini bilen usta bir sanatçıdır. Kendisi Türkçeye yeni anlatım imkânları kazandırdığı gibi, mevcut imkânları da en iyi bir şekilde kullanmıştır. Bu arada deyimlerin anlatım gücünden de yararlanmıştır. Divan da Eski Anadolu Türkçesi döneminde kullanılan, fakat bugün kullanıştan düşmüş olan kelimeler oldukça fazladır. (bay, birle, budak, etmek ekmek, kanı, kandan, kimesne..)
20 8 BÖLÜM I a. Problem: XIII. ve XV. yüzyıllar arasında Anadolu da Oğuzca ya dayalı olarak kurulup gelişen yazı diline Eski Anadolu Türkçesi denmektedir. Eski Anadolu Türkçesi, Oğuz şivesinin ilk olarak yazıya geçirilmiş biçimidir. Bir başka deyişle Oğuzca, ilk olarak adlandırdığımız dönemde yazıya geçirilmiştir. Oğuzcaya dayalı ilk yazı dili olması sebebiyle Türk dili tarihinde önemli bir yer tutar. Daha önceki devirlerde yazı dillerine etkide bulunabilecek kadar güçlü bir ağız olmasına rağmen Oğuzca nın yazı dili konumuna gelebilmesi ancak XIII. yüzyıldan sonra gerçekleşmiştir. Bu dönem eserlerinde oldukça temiz bir dil ve Türkçeye dayanan zengin bir kelime hazinesi vardır. Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller kelime guruplarındaki unsurlar gibi manaca bir bütünlük teşkil etmek için bir araya gelmektedirler. Eski Anadolu Türkçesi nde de bu manaca bütünlüğü görmek ve ortaya çıkarmak ayrıca söz varlığımıza kattığı büyük zenginliği ortaya koymak sebebiyle bir çalışma yapmaya karar verdim. b. Amaç: Eski Anadolu Türkçesi ndeki anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiilleri belirlemek ve bu sahanın özelliklerini taşıyan bazı eserlerde bu fiilleri tespit etmek ve incelemek. c. Önem: Eski Anadolu Türkçesi ndeki söz varlığımıza kattığı büyük zenginliği ortaya koymak ve Eski Anadolu Türkçesi ndeki anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiilleri belirlemek.
21 9 d. Sınırlılıklar: Eski Anadolu Türkçesi ndeki anlamca kaynaşmış birleşik fiilleri dönem eserlerinden Yunus Emre nin Divanı, Dânişmend-nâme, Dede Korkut ve Ahmed-i Dâ i Divanı çalışmalarından faydalanılmıştır. e. Tanımlar Birleşik fiil: Birleşik fiiller, bir isim veya isim soylu Türkçe veya yabancı kökenli bir kelime ile etmek, edilmek, olmak, olunmak, eylemek, kılmak, kılınmak, yapmak yardımcı fiillerinin birleşmesinden ya da belirli kurallar içinde bir araya gelmiş iki ayrın fiilin anlamca kaynaşmasından oluşmuş birleşik yapıdaki fiil türleridir: affet-, kabul et-, yardım et-, ilân edil-, gitmiş ol-, namz kıl- vb. Deyim: Çekici bir anlatım kılığı taşıyan ve çoğunun gerçek anlamından ayrı bir anlamı bulunan kalıplaşmış sözcük toplulukları deyim adı verilir. İlham al-, yüreği hopla-, akıl al-, etliye sütlüye karış- vb.
22 10 BÖLÜM II YÖNTEM a. Araştırma Modeli: Araştırma ve tarama modelindedir. b. Evren ve Örneklem: Araştırmada bu konuda incelenmesi yapılmamış bütün eserler genel evrendir. Tümüyle genel evrene ulaşmanın imkânsızlığı nedeniyle çalışma evreni her yüz yıldan bir eser seçilerek sınırlandırılmıştır. c. Verilerin Toplanması: Eski Anadolu Türkçesi ndeki Yunus Emre nin Divanı, Dânişmend-nâme, Dede Korkut ve Ahmed-i Dâ i nin Divanı eserleri temin edilip anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiiller tespit edilerek tasnifleri yapılmıştır.
23 11 I.BÖLÜM Yunus Emre Divanı
24 12 Su getireler yumağa kefen saralar komağa Ağaç ata bindireler teneşire düştü gönül ağaç ata bin- : Tabuta bindirilip götürülmek Kime kim dost kapı aça düşmanı elinden kaça Yunus ağzı güher saça değme arif deremeye ağzı güher saç- : Ağzından güzel sözler söylemek Bu göz kend özün görmez nişan nişanın vermez Yunus un aklı ermez igen oldu divane aklı erme- : 1.Olanı biteni anlayamamak, 2. Akılca olgunlaşmak 44-9, , Oğlan iken sultan kopar kim elin kim yüzün öper Aklı bana yoldaş oldu sultanığa düştü gönül aklı bana yoldaş ol- : Akıl vermek, yol gösterici olmak Bir gün senin defterini dürerler bir eyyam gelir Kamu aklını başına dereler bir eyyam gelir aklını başa der-: Mantıksız, ölçüsüz davranışlarda bulunmaktan kendini kurtararak akıllıca bir yola girmek
25 13 Esritti aşka düşürdü ben ham idim aşk pişirdi Aklımı başa devşirdi hayrı şerde seçer oldum aklı başa devşir-: Akılsızca düşünce ve davranışlardan vazgeçmek Aklım başıma gelmedi aşk şarabını tatmayınca Kandalığım bilemedim gerçek ere yetemeyince aklı başa gel- : Davranışlarının yanlışlığını sezerek doğru yolu bulmak. 2-1, Teşbihleri çini taştan gördüm aklım gitti baştan Gözler görmez oldu yaştan huriler indi sohbete aklı başından git-: 1. Çok korkudan veya çok sevinçten ne yapacağını şaşırmak. 2. Kafası çok yorulmuş olduğundan iyi düşünememek. 54-4, 187-2, Yunus bu tevhide garkoldu gitti Geri gelmekliğe aklı derilmez aklı deril-: Aklı yetmez, anlamaz olmak Dostum beni deli kıldı aklımı fikrimi aldı Hayali gözümde kaldı dostun cemalin arzular aklı fikri alma-: Kendini kaybetmek, tutarlı düşünememek
26 14 Münafıkın aklı şaşa Rabbim bilmem diye haşa Kabir dar ola kavuşa Hak buyurdu kır diyeler aklı şaş-: Ne yapacağını bilememek , Ya Rabbena eşimden eşimden yoldaşımdan Aklım alma başımdan kabre vardığım gece aklını başından al- : Düşünemez durma getirmek Ey yarenler ey arkadaşlar sorun bana kanda idim Aşk denizine daluban derya-yı ummanda idim aşk denizine dal-: Aşık olmak Noldu şu Yunus a noldu aşkın deryasına daldı Yine baharistan oldu niçin ağlarsın bülbül hey aşk deryasına dal-: Aşık olmak Yunus Emre bunu söyler aşkın deryasını boylar Şol nice köşkler saraylar viran olur kalır bir gün aşk deryasını boyla-: Koyu aşık olmak
27 15 Bu dünyada ne ola kim ahirette ol almaya Hur ile Gılman gelecek aşk elin uzatmaya aşk elin uzat- :Aşık olmak Aşk eteğin tutmak gerek akibet zeval olmaya Aşktan bir elif okursan kimseden sual olmaya aşk eteğin tut- : Aşık olmak. 23-1, Kimseler bilmez halimi aşk odu yaktı canımı Seçmezsem soldan sağımı namus ü ar olmaz bana aşk odu canı yak- : Aşık olmaktan dolayı sıkıntı çekmek. 9-4 Yedi Tamu bir aha katlamaya Yedi deniz aşk odun söndürmeye aşk odun söndür- : Aşk ateşini söndürmek, sevgisini azaltmak Ümmi benim Yunus benim dokuz atam dörtür anam Aşk oduna düşüp yanam suk u bazan nemdir benim aşk oduna düş-: Aşık olmak , 178-7, 211-2
28 16 Kişi âşık olmak gerek ma şukunu bilmek gerek Aşk oduna yanmak gerek ayrık oda yanmaz ola aşk oduna yan- : Aşk ateşine yanmak. 7-5, 162-9, Aşk şarabından içtim on sekiz ırmak geçtim Denizler bendin deştim ummandan taşıp geldim aşk şarabından iç-: Aşık olmak Gör ne yuvadan uçtum ne halka razım açtım Aşk tuzağına düştüm tutuldum ele geldim aşk tuzağına düş-: Aşka yakalanmak Esritti aşka düşürdü ben ham idim aşk pişirdi Aklımı başa devşirdi hayrı şerde seçer oldum aşka düşür-: Aşık etmek Ben aşksızın olumazam aşk olucak ben olmazam Aşktır canımın hasılı aşka kul oldum bilmezem aşka kul ol-: Aşka müptela olmak, aşka tutulmak
29 17 Ey dost senin aşkın odu ciğerim pare baş gelir Aşkından yanar yüreğim yandığım bana hoş gelir aşktan yürek yan-: Acı çekmek, sıkıntı içinde kalmak Canım bu tene gireli nazrım yoktur altına Düştüm ayaklar altına topraklayın tozar oldum ayaklar altına düş-: 1. Hor görülüp aşağılanmak, değer verilmemek. 2. İnsanların sık gelip geçtiği yerde, kalabalık içinde kalmak Geliniz gidelim gelin ki Yunus göçtü gönüldü Ayaklara düşer Yunus bu yola baş olan kimdir ayaklara düş-: Muhtaç olmak, gülünç duruma düşmek Bir gün görünür gözüme ayıbım vuralar yüzüme Endişeden del olmuşum nidem ben ne kılam diye ayıbını yüze vur- : Ayıbını, suçunu yüzüne karşı söylemek Ol Çalabımın aşkı bağrımı baş eyledi Aldı benim gönlümü sırrımı faş eyledi bağrı baş eyle- : Çok büyük olmak 67-1
30 18 Yandı yüreğim tutuştu bağrım ciğerim kebabdurur Âşıkların şerbetleri bu derdime sebebdurur bağrı tutuş-: 1. Çok fazla acımak. 2. Bir felakete uğramak Aşıklar Tamusu yandırmaya Uçmağına bular baş indirmeye baş indir- : Hürmet etmek Geceye eresini kimse bilmez Tul-i emel başın uzatmış ben baş uzat-: Ortaya çıkmak Aceb gene miskin Yunus aşktan artık sevdi meğer Zira ki bu aşktan yeğrek hiç yokdurur başa gelir başa gel-: Olayı yaşamak , Ümmetim oda yakmayam suçun başına kakmayam Senin sözünden çıkmayam bağışladım ümmetini başına kak-: Suçunu, hatalarını yüzüne vurmak
31 19 Bülbül olubanı ötem gönül olam ceset tutam Başımı elime alıp yoluna verem yürüyem başını ele al-: Akılla hareket etmek Ferhad bu aşk yolunda başın külünge tuttu Husrev Şirin derdinden dosta verdi canını başın külünge tut- : Zahmet çekmek Ol kadehin içi dolu onun içen olur deli Ol hocanın talibleri bel bağlamış yollarına bel bağla- : Güvenmek, birisinin kendisine yardım edeceğine inanmak, inanıp arkasından gitmek. 45-3, Ben benliğimden geçtim gözüm hicabın açtım Dost vaslına eriştim gümanım yağma olsun benlikten geç-: Kendinden vazgeçmek İçimde yanar aşk odu gönlümde onun cesedi Aşk onunun tütününden Yunus un benzi sarara benzi sarar-: Korku ya da heyecandan yüzünün rengi değişmesi, sararmak. 19-6, 214-4
32 20 Öğer onun kaadirliğin herbir işe hazırlığın İlla ömrü kaasırlığı anıcağız benzi solar benzi sol-: Bir sebepten dolayı ansızın yüzünün rengi sararmak, solmak Uş yine nazar kıldı bu bizim canımıza Muhammed bünyad urdu din ü imanımıza bünyad ur- : Sağlamlaştırmak Ben dost ile dost olayım canım feda kılayım Ölmezden öndün öleyim dünya baki kalmaz bana can feda kıl- : Hayatının uğruna ölümü bile kabul etmek. 9-2, 155-5, Can gözü onu gördü dil ondan haber verdi Can içinde oturdu içimde gönlümü arş eyledi can gözü gör- : Gönül gözünün açılması, hissetmek Can gözüyle bakan görür Yunus gözüyle gördüğün Yoksa yaban gözü ile kimesneye ne söyleyem can gözüyle bak-: Samimi bakmak
33 21 Kaf nun a ulaşmadan can kalbe düşmeden Aşk darına mest geldim hem mest giderim hayran can kalbe düş-: Hayata kavuşmak Âdem yaradılmadan can kalıbına girmeden Şeytan lanet olmadan arş idi seyran bana can kalıbına gir- : Ruhun yaratılıp vücuda geçmesi Şeyhim andadır ben bunda canım karar kılmaz tende Zarılığım dün ü günde söyle bülbülcüğüm söyle can tende karar kıl- : Hayatta kalmak, yaşamak Âşık mı derim ben ana Tanrı nın uçmağın seve Uçmak hod bir tuzakdurur eblehler canın tutmağa can tut- : Cezp etmek. 4-7 Bir acayip aşk geldi bende bu hal üstüne Göğsümde taht edindi oturdu can üstüne can üstüne otur- : Hayat bulmak, gerçekleşmek. 47-1
34 22 Gah ola odlar yakam diller yıkam canlar yakam Gah varam arşa çıkam geh şahu geh sultan olam can yak- : Karşısındakini üzmek Hoştur eğer yürür isem aşk oduna yana yana Pes yanmadan nice olam çün aşk odu düştü cana cana düş- : Başına gelmek Bu ummanda delim gevher eğerçi var ele girmez Bahası candır alınmaz bugün cana kıyan gelsin cana kıy-: Ölmek Bir korku düştü canıma acep nola benim halim Derman olmaz ise bana acep nola benim halim cana korku düş-: Şüphelenmek, endişelenmek Cana tuzak kuralım şayed aşk ele gire Aşkı nice olurlar soralım tutmuşlara cana tuzak kur- :Öldürmeye çalışmak. 49-5
35 23 Mukarreb idim ben ol Hakk ın dergahında bol Götürdü urdu yere candan bizar eyledi candan bizar eyle- : Canından usanmak, bıkmak Sürdüm ömrümü geçirdim canım hazrete uçurdum Ecel şerbetin içirdim esenledim dünyam seni canı hazrete uç- : Güle güle gitmek Ferhad bu aşk yolunda başın külünge tuttu Husrev Şirin derdinden dosta verdi canını canı dosta ver-: Dost için ölmek. 2. Diriltmek, canlandırmak Bunda el ayak öpülür görenin canı kapılır Garib müsafir yapılır zevye vü mescid hanedan canı kapıl-: Canı çekmek, canı istemek Kim senin lezzetinden canı tad almaz ise Yürür cansız bir suret alem halinde bigam canı tad alma- : Hayattan zevk almamak
36 24 Gördüm oğlancıkları uçmaktadır canları Ne soru var ne hesab girmiş gülistanlara canı uç- : Cennete gitmek Sert söz ile gönül yıktım od oldum canları yaktım Sırrını bu halka çaktım aleme temaşa geldim canı yak-: 1. Fiziki acı vermek. 2. Bir kimseyi zarara ya da sıkıntıya sokmak; üzmek, kaygılandırmak Sabırla benim işim nasıl varısar başa Canıma can bağışlar şol dostumun nüvahtı canına can bağışla-: Canına can katmak Eyyup oldum tenime cefa kıldım canıma Çığırdım Sübhan ıma kurtlar dürüyüp geldim canına cefa kıl-: Canına sıkıntı vermek Her kim aşk eri ise aşka müşteri ise Aşk onun yâri ise canına od urmuşlar canına od ur-: Canına ateş düşmek, aşkın acısını hissetmek
37 25 Ayruksı nesne tutmuşam bildiklerim unutmuşam Canımı aşka atmışam anda ne buldum bilmezem canını aşka at-: Aşık olmak Ferhad bu aşk yolunda başın külünge tuttu Husrev Şirin derdinden dosta verdi canını canını dosta ver-: Dost için ölmek. 2. Diriltmek, canlandırmak İkiliği terketgil birlik makamın tutgıl Canlar canın bulasın işbu dirlik içinde canlar canın bul- : Vahdete ermek Ahd ile vefalar zevk ile safalar Bu yolda cefalar çekmeye kim gelir cefa çek-: Sıkıntı çekmek, zorluklarla karşılaşmak Uş yürürüm yana yana ciğerim gark oldu kana Tap aşk eser etti cana nice zarı kılmayayım ciğerim yana yana gark ol-: Çok üzülmek
38 26 Kimin ne zehresi var sana kılıç yürütmeğe Cümle alem elindedir kim ne bilir katmağa cümle alem elinde ol- : Bütün kainatı kontrol etmek,( Allah) 38-1 Bir gün senin defterini dürerler bir eyyam gelir Kamu aklını başına dereler bir eyyam gelir defteri dürül-: 1. İşine son verilerek bir yerden uzaklaştırılmak. 2. Ölmek ya da öldürülmek Yunus imdi her derde Eyyub gibi sabreyle Derde katlanamazsın derman arzu kılarsın derde katlan-: Sıkıntıyı çekmek Bakışın bin can alır derdin yürekte kalır Gören kendiden varır uşşaka Kur an mısın derdi yürekte kal-: Sıkıntının hiç unutmamak Miskin Yunus aydur sözü kan yaş ile dolu gözü Dergahına tutar yüzü acep nola benim halim dergahına yüzü tut-: Allah a yalvarmak, ona yönelmek
39 27 Devlet tacı başa kondu aşk kadehi bana sundu Canım içti aşktan kandı karay aktan seçer oldum devlet tacı başa kon-: Beklenmedik bir talihle karşılaşmak Benim değil bu keleci devlet senin Yunus neci Çün dilimde kaadir sensin sensiz dilim uzatmayam dil uzatma-: Bir kimse veya bir şey için kötü söz söylememek Gah ola odlar yakam diller yıkam canlar yakam Gah varam arşa çıkam geh şahu geh sultan olam dil yık- : Gönül kırmak, incitmek Bu ah ile bu zar ile bu hikmeti kim ne bile Bilse dahi gelmez dile tuttum yüzüm senden yana dile gel- : Söylemek. 12-8, Üstüne çün çöker dağlar ecel gelir dilin bağlar Kalır bu bahçeler bağlar anadur ölümün zinhar dili bağlan-: Konuşamaz hale gelmek
40 28 Bir dem gelir söyleyemez bir sözü şerh eyleyemez Bir dem dilinden dür döker derdlilere derman olur dilinden dür dök-: Güzel sözler söylemek Gözlerim ğöğe süzüldü canım göğüsden üzüldü Dilim tetiği bozuldu Allah sana sundum elim dilinin tetiği bozul-: Konuşamaz hale gelmek Ezan okur müezzin çağırır Allah adın Yıkma dinin bünyadın dur erte namazına dinin bünyadın yık-: Dinin emirlerini terk etmek Açtım Mekke kapısın duydum ol dost kokusun Erenlerin hepsin gördüm bir da içinde dost kokusu duy- : Dostun varlığını hissetmek Nice bir bekleyesin bu kadd ile kameti Düştün dünya zevkine unuttun kıyameti dünya zevkine düş-: Dünya sevgisine bağlanmak. 93-1
41 29 Bu Yunus aydur ma budum fena dünyadan el yudum İki cihanda muradım get varalım Muhammed e dünyadan el yu- : Bir kenara çekilip toplum ile ilişkisini kesmek, toplumun yaşayışına karışmaz olmak, daha çok ibadetle meşgul olmak ve dünya işleriyle ilgilenmez olmak Dünyadan gönlünü çeke eli ile arpa eke Unına yarı kül kata güneşte kurutmak gerek dünyada gönlünü çek- : dünya zevklerinden vazgeçmek Hey Yunus Emre ölünce var yürü doğru yolunca Dünyasını terk edenler yarın Hazrette ölmeye dünyasını terk et- : Dünya işlerini bırakmak Sürdüm ömrümü geçirdim canım hazrete uçurdum Ecel şerbetin içirdim esenledim dünyam seni dünyayı esenle-: Allah a ısmarlamak Düşman bana nidebile işim gücüm dosttan yana Dost makamı can içinde düşman eli eremeye düşman eli er- : Düşmanın zarar vermesi, düşmandan kötülük görmek. 21-3
42 30 Sürdüm ömrümü geçirdim canım hazrete uçurdum Ecel şerbetin içirdim esenledim dünyam seni ecel şerbetin iç- : Ölmek. 76-2, Ben bir derviş idim dostum Hak tan yana oldu kastım Ecel tuzağına bastım esenledim dünyam seni ecel tuzağına bas- : Ölüme yaklaşmak, ölüm tehlikesi yaşamak Derviş Yunus bu sözü eğri büğrü söyleme Seni sigaya çeker bir Molla Kasım gelir eğri büğrü söyle-: Net konuşmak, ifade edeceğini doğrudan söylemek Zahir suya banmadan el ayak depretmeden Baş sücuda varmadan kılınır taatımız el ayak depret-: Çırpınmak Uram yıkam nefs evini oda yana hırs u heva El götüren şimden geri nefs ile savaş eylerim el götür-: Yardımcı olmak
43 31 El tutmaz ayak dirmez cihana düştüm Ne karar ne mekan ne hod tefrikım el tutma-: İş yapacak gücü olmamak Cümle hazneler senindir kime dilersen verirsin Kimin ne zehresi vardır desturduz el uzatmağa el uzat-: 1.Birine yardım etmek. 2. Dokunmaya, almaya çalışmak Bu nesneyi terk eyledim yürümeye azm eyledim On ki sünüğün yazarlar elden ele düştü gönül elden ele düş- : Bir çok kimsece alınıp bakılmak ya da kullanılmak Atam anam istemezem dünya kaygusun yemezem Ümmetim elden komazam senden dilerim ümmetim elden koma-: Bırakmak, terk etmek Gör ne yuvadan uçtum ne halka razım açtım Aşk tuzağına düştüm tutuldum ele geldim ele gel-: Elle tutulabilir olmak , 336-3
44 32 Bu ummanda delim gevher eğerçi var ele girmez Bahası candır alınmaz bugün cana kıyan gelsin ele gir-: Ele geçmek , 49-5 Hay gel amel edelim elimiz ereriken Ecel erer ansızın ermeyi sanımıza eli er- : Gücü yetmek Ya ni az koptu erden elin çekmez murdardan Deccal kopısar yerden onlar uyan olısar elin çek-: Her şeye müdahale etmek Kime kim dost kapı aça düşmanı elinden kaça Yunus ağzı güher saça değme arif deremeye elinden kaçır- : Fırsatı değerlendirememek Çün elini aşka vura aşk oduna kimdir dura Gökyüzünde Melaiki aşk onu indire elini aşka vur- : Aşık olmak. 19-2
45 33 Zikrullah eyleyip tevhid etmeye Geçer bu eyyamlar ellere girmez ellere gir-: Elinden kaçırmak, yakalayamamak Ak sakallı pir koca bilmez hali nice Emek yemesin hacca bir gönül yıkar ise emek ye- : Boşuna uğraşmak Kendi bilişiyle kişi hiç erişe mi menzile Allah a eremez kalır er eteğin tutmayınca er eteğin tut- : Bir Allah dostunun bağlanmak. 2-2, 138-4, , 163-2, Ölüm haktır bilirsin niçin gafil olursun Azrail kasd ediser günahlı canımıza gafil ol- : Habersiz ve hazırlıksız bir vaziyette olmak Bildim dersin niçin gafil gezersin Geçer bu eyyamlar ellere girmez gafil gez-: Habersiz, hazırlıksız dolaşmak
46 34 Can gözü onu gördü dil ondan haber verdi Can içinde oturdu içimde gönlümü arş eyledi gönlü arş eyle-: Terakki etmek, yükselmek, gönlünde yer etmek Eya gönül açgıl gözün fikrin yavlak uzatmagıl Bakgıl kendi dirliğine kimse aybın gözetmegil gönül aç- : Neşelendirici şeylerle sıkıntıyı gidermek Her yere baktım ise er oturur Gönlün aldım yüz yere sürmek ile gönül al- : 1.Sevindirmek, hoşnut ettirmek. 2.Kırılan, gücenen bir kimseyi güzel söz ve davranışlarla yeniden hoşnut etmek. 39-3, 235-1, 278-4, Ecel selam iklimlere vasyet kılam âşıklara Ma şukadan diyem sakın oynar âşık gönlün atar gönül at-: Aşıkın sevgilisini arzulaması, özlem duymak Girdim gönül şehrine daldım onun bahrine Aşk ile gider iken iz buldum can içinde gönül bahrine dal- : Gönlünün derinlerine girmek
47 35 Aşkım beni yakıpdurur gönlüm dosta akıpdurur Devşiremezem ben beni dembeste kaldım bilmezem gönül dosta ak-: Gönlün dostunu görmek istemesi Uçmak uçmak dediğin kulları yeltediğin Uçmağın sermayesi bir gönül etmek gerek gönül et- : Birini sevindirmek, hoşnut etmek Yunus imdi sen Hakk a er dün ü gün gönlün Hakk a ver Gönül gözü görmeyince hiç baş gözü görmeyiser gönül gözü görme-: Kalp gözü görmemek, hisleri körelmiş olmak Üçüncüsü ma rifet can gönül gözün açar Bak ma na sarayına arşa değin yücesi gönül gözün aç- : Gönül gözün açmak. 84-5, Canlar anda bilişti ol dem gönül ilişti Âlem halkı karıştı denizler kaynar iken gönül iliş-: Aşık olmak
48 36 Nefis yolundan geçmezin aşk şarabını içmezin Gönülüm kara açmazın derviş olabilsem derviş gönülün kara(sını) aç-: Gönlünü temizlemek Bir acaib sevda düştü gönlüm karar kılmaz benim Bildim işim cümle hata derviş olabilsem derviş gönül karar kıl-: Bir şeye bağlanmak Bir kez hacca vardın ise bin kez gaza kıldın ise Bir kez gönül kırdın ise gerekse var yollar doku gönül kır- : Birini çok üzecek, gücendirecek davranışta bulunmak Ey yarenler siz bu sözü dinlen gönül kulağıyla Can dudağı halis gerek aşk şarabını tatmağa gönül kulağıyla dinle- : Samimiyetle dinlemek Gönüllerin pasını ger sileyim der isen Şol sözü söylegil kim sözün hulasasıdır gönül pası sil-: Gönlünü temizlemek, kötü duygulardan arındırmak
49 37 Girdim gönül şehrine daldım onun bahrine Aşk ile gider iken iz buldum can içinde gönül şehrine gir- : Gönlünün derinlerine girmek Onun gibi ma şukuna kim gönül verdiyse Tertibden geçmek gerek ol ondan-bundan farig gönül ver- : Sevgi ile bağlanmak, aşık olmak. 59-9, 94-1, Huri gelip aydur ise gönül bana vergil diye Dostan artık kimesneye ben gönlümü veremezem gönül vereme- : Sevgisini verememek, aşık olamamak Çün bülbül âşıktır güle nazar Hak tan olur kula Bir keleci gelmez dile gönüllerde yanmayınca gönül yan- : Gönülden sevmek. 2-4 Ben gelmedim da va için benim sevi için Dostun evi gönüllerdir gönüller yapmağa geldim gönül yapmaya gel-: Birinin dargınlığını, olumlu davranışlarla sona erdirmek
50 38 Âşık olan miskin olur Hak yolunda teslim olur Her ne dersen boyun tutar çare yok gönül yıkmağa gönül yık- : Davranışlarıyla birini incitmek. 4-8, Dilden nesne ne gelmez su ile gönül yunmaz Gerçeğin gelenleri yederler bir kıl ile gönül yu- : Gönül yıkamak, temizlemek. 40-5, Gönülde pas oturur onda seni yitirir İçeri şah oturur giremezsim göresin gönülde pas otur-: Gönül gözü kapanmak Âşık oduna yan der isen gönüllere gir der isen Karanlık aydın ola ne kandil ü çerağ bana gönüle gir-: Sevgisini kazanmak. 10-3, , 297-6, Ben o yarimi sevdiğimi nice bir gizliyebilem Gönlüme sığmaz nideyim meğer razım ile diyem gönüle sığma- : Heyecanın çok arttırmak
51 39 Garib bülbülleyin zarı kılırım Akar gözden selim bu aşk elinden gözden sel ak-: Çok ağlamak Ağzına şeker aluban gözleri sana tuş olan Unuda ol şekerlerini artık çiğneyip yutmaya gözleri sana tuş ol- : Gözü başkasını görmemek Miskin Yunus aydur sözü kan yaş ile dolu gözü Dergahına tutar yüzü acep nola benim halim gözü kan yaş ile dol-: Çok ağlamak, çok üzülmek Gözüm pınar olmuş akar şol zarım ki Arş a çıkar Mahv eyleyip varın yakar masivayı koyan kişi gözü pınar ol- : Çok ağlamak 89-6 Dahı Elest belirmeden ben aşık idim ol ma şuk Gözümü yüzüne tutam yüz bin kaba girer isem gözü yüzüne tut-: Net olmak, samimi olmak
52 40 Ya Rabbena yandırma günahlara bandırma Çerağımı söndürme kabre vardığım gece günaha ban- : Dince suç sayılan işler yapmak Bir acayip aşk geldi bende bu hal üstüne Göğsümde taht edindi oturdu can üstüne ğöğsünde taht edin- : Kendisine yer edinmek Oğul aydur bunad ölmez kız aydur yerinden durmaz Hiç kendi halimden bilmez halden hale düştü gönül halden hale düş- : Şekilden şekle girmek; Düşünceden düşünceye girmek Circis olup basıldım Mansur olup asıldım Hallaç pamuğu gibi bunda atılıp geldim hallaç pamuğu gibi atıl-: Bir arada, toplu bulunan şeyleri ya da kimseleri dağıtmak, parçalamak; bu yolla sağa sola, her birini bir yana atmak Kesgil haramdan elin çekgil gaybetten dilin Azrail el ermeden bu dükkân der gider haramdan elin kes-: Günahlardan vazgeçmek
53 41 Dostum beni deli kıldı aklımı fikrimi aldı Hayali gözümde kaldı dostun cemalin arzular hayali gözümde kal-: Sevdiğini bir unutamamak Cümle alemin üstüne hayr u şerri saçan sensin Hışım u rahmet havaledir kendi aslına katmağa hayr u şerri saç- : İyilik kötülük dağıtmak Kara donun heybet oldu yüreğime korku doldu Gönlümün hasretin geldi güzel Ka betullah sana heybet ol- : Gözüne büyük gözükmek İlm okumak ma nası ibret almaktır ancak Çün ibret almadın sen görmeden taş atarsın ibret al-: Ders almak , Hakk a aşık olan kişi akar gözlerinin yaşı Pürnur olur içi dışı söyler Allah diye diye içi pürnur ol- : İçinin aydınlanmak. 34-6
54 42 Yunus un yanar içi kamudan gönlü kiçi Suya sayılmaz suçu erenin himmetidir içi yan-: 1. Çok susamak. 2. Büyük bir acı sebebiyle çok fazla üzülmek Derviş Yunus un sözü kan ağlar iki gözü Mahrum eyleme bizi kabre vardığım gece iki gözü kan ağla-: Büyük bir üzüntü içinde olup yakınmak Bir kadeh sundu cana can içti kana kana Dolu geldi peymane canı sarhoş eyledi kana kana iç- : Doya doya içmek Her kaçan anarsam seni kararım kalmaz Allah ım Senden gayrı gözüm yaşın kimseler silmez Allah ım kararı kalma-: Kendinden geçmek Dün ü gün kaygular yersin nideyim yoksulum dersin Ol cömerttir rızkın verir kaygı yemek nendir senin kaygı ye-: Endişelenmek
55 43 Sensin ismi baki olan sensin dillerde okunan Senin aşkına dokunan kendini bilmez Allah ım kendini bilme-: Dengeli davranamamak İzzet kalmış iken aşıklık nemdir benim Ben kendi elim ile yüzüme kara yaktım kendi eli ile yüzüne kara yak-: Kendi başına hata yapmak Bir kılı kırk yardılar birin yol gösterdiler Bu mülke gönderdiler ol yola düşüp geldim kılı kırk yar-: En ince ayrıntısına kadar incelemek Kimin ne zehresi var sana kılıç yürütmeğe Cümle alem elindedir kim ne bilir katmağa kılıç yürüt- : Kafa tutmak, karşı gelmek İki cihanın varlığı kudret eli tutupdurur Yol yokdurur hiç kimseye sensiz bir adım atmağa kudret eli tut- : İki cihanı kontrol edebilmek. 38-4
56 44 Okunan Kur an a kulak tutulmaz Şeytanlar semirdi kuvvetli oldu kulak tut-: Dinlemek Okuna Kur an u Yasin kulak urup dinleyesin Dağca günahlar yuyasın tanla seher vaktinde dur kulak ur-: Dinlemek Alem halkı zebun emrin içinde Kimdir ki kulluğa boynu burulmaz kulluğa boynu burul-: Kulluktan çıkamamak, kaçamamak Esrik doldu canımız dür döker lisanımız Ol Çalabımın aşkı beni sarhoş eyledi lisanı dür dök- : Güzel sözler söylemek Ol nazı dergahta geçer ma na şarabından içer Hicapsız can gözün açar kendi siler dost gözümü ma na şarabından iç-: Gerçeği daha iyi anlamak. 98-3
57 45 Bir dem varır mescidlere yüz sürer anda yerlere Bir dem varır deyre girer İncil okur kurban olur mescide yüz sür-: Namaz kılmak, ibadet etmek Vardım bunların katına baktım ecel heybetine Nice yiğit muradına erememiş ölmüş yatar murada er-: İsteğinin yerine gelmesi Yunus imdi hoş söylersin dinleyene şerh eylersin Halka nasihat satınca er ol yolunca koş yürü nasihat sat-: Öğüt vermek Yunus tan bir nasihat tutan yavuz olmaya Bil kim iyi söz ile her bir iş gelir başa nasihat tut-: Birinin öğüdünü dinlemek Uram yıkam nefs evini oda yana hırs u heva El götüren şimden geri nefs ile savaş eylerim nefs evi yık-: Kötü alışkanlıkları bırakmak, nefsi terbiye etmek