Köriçege - Wikipediıa
Gurçuk görnüşli ösüntginiň (appendiks) (lat. appendicitis) yagdaılaryny beıan edıän maglumatlar XVI asyrda Leonardo da Winçiniň hem-da Andreasa Wezaliniň ylmy işlerinde hem duş gelıär.
Birnäçe wagtdan soň İewropa lukmanlary hem jesetleri kesip açan halatlarynda, gurçuk görnüşli ösüntginiň sowuklama ıagdaılaryna duş gelıändiklerini beıan edipdirler. Köriçege (appendisit) kör içegäniň sowuklamagynyň netijesi saıylyp, ol ıagdaıa kän bir üns hem berilmändir. (Kör içegäniň sowuklamagyna "typhlitis" diıilıär). XIX asyrda iňlis hirurglary Braıt we Addison ıiti köriçegäniň alamatlaryny has takyk beıan edip, ony aıratyn kesel hökmünde häsiıetlendiripdirler. Bu bolsa ıiti köriçegeli näsaglaryň bejergisinde operatiw usuly birinji orna çykarmaga itergi beripdir.
Birinji appendektomiıany (gurçuk görnüşli ösüntgini aıyrmak operasiıasyny) Keramatly Georgiı hassahanasyny esaslandyryjy londonly hirurg K.Amıand 1735-nji ıylda geçirdi. Ol 11 ıaşly oglanjyga operasiıa edip, onuň sagalmagyny gazandy. 1886-njy ıylda R. Fitz "köriçege" diıen düşünjäni girizip, onuň bejergisinde, hirurgiki usulyň möhümdigini belläp geçdi.
Appendektomiıany birinji gezek Germaniıada 1888-nji ıylda geçirdiler. Keseliň alamatlaryny 1889-njy ıylda A. Mak-Burneı (keseliň bir alamaty onuň adyny göterıär) beıan edıär.
Gurçuk görnüşli ösüntgä ıetmek üçin hirurglar tarapyndan ulanylıan gyıak kesim hem onuň adyny göterıändir. İöne birinji gezek ol kesimden Makartur peıdalandy.
Russiıada appendektomiıa operasiıasy birinji gezek 1988-nji ıylda Petropawlowsk keselhanasynda lukman K. P. Dombrowskiı tarapyndan geçirildi. Bu operasiıa has giňişleıin, 1909-nji ıylda rus hirurglarynyň gurultaıyndan soň geçirilip başlandy.
1961-nji ıylda Nowolazarew antraktida stansiıasynyň lukmany L. Rogozow öz-özüne appendektomiıa operasiıasyny geçirdi.
Köriçege (appendisit) – kör içegäniň gurçuk görnüşli ösüntgisiniň sowuklamagy bolup, garyn boşlugynyň agzalarynyň ıiti keselleriniň içinde iň giňden ıaıran keseldir.
Ortaça her ıyl her 250 adamyň biri ıiti köriçege bilen keselleıändir. Bu kesel dürli ıaşly adamlarda duş gelip biler, ylaıta-da ol 10-30 ıaş aralygynda ıygy duş gelıändir.
Çagalarda duş gelme ıygylygy 1-3%-den köp däldir. Erkek adamlarda hem, aıallarda hem deň derejede duş gelıändir. İiti köriçegäniň ıarylmadyk ıagdaıynda ölümçilik 0,1%, ıarylan ıagdaıynda 3%-e ıetıändir. Keselhana keseliň birinji gününde gelen näsaglaryň arasynda ölümçilik ıagdaıy, giç ıüz tutanlar bilen deňeşdirlende 5-10 esse azdyr. Görkezilen maglumatlar keseli başlangyç döwründe anyklap,tiz hirurgiki kömegi bermegiň möhümdigini nygtaıar.
Köriçegäniň ıüze çykmagy birnäçe sebäplere görä bolup biler:
1. Mehaniki teoriıa – ıiti köriçege içegäniň dürli zatlar bilen dykylmagy netijesinde içege florasynyň (içegede ıaşaıan mikroblar) işjeňleşmegi sebäpli döreıär. Ösüntginiň içinde gatan täret bölekleri (täret daşlary – koprolitler), gurçuklar, başga del jisimler, täze dörän çiş zerarly dykylma ıüze çykyp biler. Bu ıagdaılar ösüntginiň içinde köp mukdarda nemiň ıygnanyp, ıokançlyklaryň köpelmegine getirıär. Netijede ösüntginiň hemme diwarlaryna sowuklama ıaırap, diwarlarda gan lagtalary emele gelıär. Ösüntginiň diwarlarynda dargama ıagdaıy döreıär. Ösüntginiň içindäki del jisim onuň diwarlaryna täsir edip, baş emele getirıär. Emele gelen dargama ıagdaıy ıogyn içegäniň mikroblar toplumynyň täsirine sezewar bolup, dargama hemme diwarlaryna ıaıraıandyr.
İogyn içegede bakteriıalaryň we kömelekleriň 500-e golaı görnüşi toplanandyr. Onda duş gelıän mikroblar toplumy paılanıan bolsa, adam bedeniniň her gramyna 10 mln. mikrob bedenjikleri düşerdi. Köriçegäniň şu tapgyrynda ösüntginiň içinde goıy agymtyl-gülgüne öwüsıän, porsy ysly iriň emele gelıär.
Emele gelen başyň daşky gatlaga ıaıramagyndan soň, ösüntginiň içinde basyş ıokarlanyp, dargama bölekleri "itip çykarylıandyr". Netijede gurçuk görnüşli ösüntginiň deşilmegi (perforasiıa) bolup geçıär. Bu ıagdaıa halk arasynda "köriçege içine ıarylypdyr" hem diııärler. Garyn boşlugynda bolup geçıän bu heläkçilik uly mukdarda ıokançlyk saklaıan iriňiň arassa garyn boşlugyna dökülmeginiň sebäbi bolıar. İokançlyklaryň garnyň ıylmanak bardasyna täsir edip, peritonitiň döremegine getirip biler.
2. Garyn boşlugynyň agzalarynyň dowamly keselleri netijesinde sepleşme ıagdaıy döräp, ösüntginiň epilmegi köriçegä getirip biler. Bu ıagdaıa dowamly kolit (ıogyn içegäniň sowuklamagy), dowamly holesistit (öt haltanyň sowuklamagy), dowamly adneksit (ıatgynyň goşundylarynyň sowuklamagy), garyn boşlugynyň sepleşme keselleri sebäp bolup biler.
3. Ösüntginiň dykylmagynyň seırek duş gelıän sebäpleri:
İuwdulan del zatlar (üzüm şänijegi, balyk gylçygy, towugyň kiçijik süňkleri, günebakar çigidiniň şulhasy, hat-da emeli diş koronkalary we başga ownuk zatlar) – bu ıagdaılar seırek duş gelıändir;
XX asyryň başynda lukmançylyk edebiıatynda, üıtgän gurçuk görnüşli ösüntgide gurçuklaryň, esasan hem askaridalaryň tapylandygy barada maglumat bardyr. Häzirki wagtda şunuň ıaly ıagdaılar juda seırek duş gelıär;
İiti köriçege ösüntginiň çiş kesellerinde, esasan hem karsinoid emele gelende duş gelip biler.
4. Käbir hasaba alyş maglumatlara görä, ıiti köriçege geçiren näsaglar üçin köpıyllyk, dowamly iç gatama ıagdaılary mahsusdyr. Täret bölekleriniň içegäniň sag böleginde saklanyp durmagy, täret daşlarynyň emele gelmegine sebäp bolıar. Dünıä edebiıaty ilatyň köriçege bilen kesellemedik böleginde ıogyn içegäniň rak keseliniň, mäzli polipleriň seırek duş gelıändigini belleıär.
5. İiti köriçege keselçiligi bilen iımitde ösümlik kletçatkasynyň azlyk etmeginiň arabaglanşygynyň bardygy subut edildi. Dogrudan hem, ösümlik kletçatkasy içegäni işledip, ondan täret bölekleriniň çalt çykmagyna kömek edıändir.
6. İokançlyklar teoriıasy – garyn garahassalygy, inçekesel, amebiaz ıaly ıokanç keseller hem ıiti köriçegä getirip bilıärler.
7. Endokrin teoriıasy – gurçuk görnüşli ösüntginiň nemli bardasynda köp öıjükleriň sowuklama dörediji serotonin gormonyny işläp çykarıanlygy barada ylmy maglumatlar bar. Ol ıagdaı hem ıiti köriçegäni döredip biler.
Köriçegäniň ıüze çykyşynda iň esasy alamat – dürli derejede ıüze çykıan agyrydyr. Agyry ilkibaşda sepirjikde, göbegiň töwereginde ıüze çykıar. Köplenç ol garynda ıaıran ıagdaıa eıe bolup, birnäçe sagatdan soň garnyň sag aşak gapdalyna geçip bilıändir. Has seırek ıagdaılarda agyrylar diňe garnyň sag aşak gapdalynda ıüze çykyp bilıändir. Agyrylar ilki birsydyrgyn bolup, keseliň güıjemegi bilen güıçlenip hem biler. İöreme, üsgürme,näsag düşekde ıatyşyny üıtgedende hem agyrylar güıçlenip biler. İöne gurçuk görnüşli ösüntginiň nerw öıjükleriniň dargamagy netijesinde agyrynyň azalmagynyň mümkinligini hem belläp geçmelidir.
Näsagda işdäsizligiň ıüze çykmagy, ıürek bulanma, gaıtarma hem bolıar. İürek bulanmanyň, gaıtarmanyň agyrylardan öň ıüze çykmagy ıiti köriçege üçin mahsus däldir. Bedeniň gyzgyny 37-38 Cº çenli galyp bilıändir.
Köriçegäniň, ösüntginiň ıerleşıän ıerine baglylykda adaty bolmadyk alamatlar bilen geçmegi hem mümkindir. Şunuň ıaly ıagdaılar kiçi çagalarda, gartaşan adamlarda we göwrelilerde ıüze çykyp biler.
Köriçegäniň çanaklykda ıerleşen ıagdaıynda buşukma, suwuk görnüşli täretlenme ıüze çykyp biler.
Ösüntginiň köriçegäniň yzynda ıerleşen wagtynda umumy alamatlar agdyklyk edıär(gyzdyrma, gaıtarma, kelle agyry). İerli alamatlar onçakly bilinmeıär.
Göwrelilerde köriçegäniň öz geçiş aıratynlyklary bardyr. Bedendäki gormonal üıtgeşmeler, garnyň myşsalarynyň ulalan ıatgy arkaly süındiril