Dahilerin Sırları | Deha, Dahilik ve Zeka Üzerine
« Dahi İncelemeleri 4: Hesap Makinesi – Truman Henry Safford
Türk Dahiler »
Mozart, Picasso, Einstein, Dali, Darwin gibi dünyayı etkilemiş olan dahiler nasıl daha farklı düşünebiliyor? Sırları nedir?
Yaratıcılıkta genetik yapıdan sezgiye kadar bir dizi etken rol oynuyor.
Calışkan başarılı öğrencilerin aksine dáhilerin aklında fikirlerin birdenbire ani bir şimşek çakması şeklinde ortaya çıktığı bilinir.
Arşimed banyoya girdiğinde Newton kafasına “elma” düştüğünde Einstein parlak bir ışını gördüğünde Mozart ise yemek sonrası gezintileri sırasında adeta birdenbire esinlenerek buluş ve yapıtlarını ortaya koydu. Günümüzde bilim dünyası teknolojinin de sunduğu olanaklarla dahilerin beyinlerinde neler olup bittiğini anlamaya çalışıyor.
Fransa’da Ulusal Bilimsel Araştırmalar Merkezi’nden Nathalie Tzourio Mazoyer ve Louvain Üniversitesi’nde bilişsel nöropsikoloji biriminden Mauro Pesanti en karmaşık matematik hesaplamalarını kafasından yapabilen Alman genci Rüdiger Gramm’ın beynini ve aynı zamanda ona yaşıt olan altı deneğin beyinlerini inceledi.
Deney sırasında hem Alman gencin hem de diğerlerinin hesap makinesi kullanmadan bazı matematik hesapları yapmaları istenerek kamera görüntüsüyle beyinlerindeki faaliyetler izlendi.
Bu karşılaştırmada Alman gencinin beyniyle diğer deneklerin beyinlerinde harekete geçen bölgeler arasında önemli farklılıklar olduğu gözlendi. Deney sonunda beyinde uzun süreli bellekte etkin olan beş bölge gözlendi.
Buna göre altı deneğin beyninde en çok on veriyi içerebilen sınırlı bir bellek ortaya çıkarken Alman gencinin çok daha fazla miktardaki veriyi aklında tutabildiği gözlendi. Araştırmacılar bu durumu bilgisayarların hard diskiyle karşılaştırılabileceğini kaydettiler.
Bu deneyde elde edilen sonuçlar Mauro Pesanti’nin birkaç ay önce yayınladığı Mathematical Cognition adlı çalışmasındaki verileri de doğruluyor. Pesanti burada psikolojik bir araştırmadan yola çıkarak Alman gencinin uzun matematik hesaplamalarını doğrudan belleğinde tutabildiğini gösteriyordu.
“Epizodik” olarak adlandırılan bu tür belleğin kişinin bireysel deneyimleriyle yakından bağlantılı bir özellik taşıdığı gözlendi
Bu deneyler uzun süreli bir egzersizin belli bir konuda beyinde harekete geçen bölgeleri değiştirebileceğini gösterdi. Buna göre bir mantık problemini çözmeleri istenen deneklerden yüzde 90’ının algılama hatası yaptıkları gözlendi.
Bu gruba daha sonra bu yanlışı düzeltmelerini öngören bir egzersiz programı uygulandı. Sonuçta kamera görüntüleri daha önceki problemleri yanlış yanıtlayanların yüzde 90’ının bu kez farklı beyin bölgelerini etkinleştirerek doğru yanıt verebildiklerini ortaya koydu. Bu veriler kişinin yoğun bir egzersiz programının ardından sadece bilişsel stratejilerini değil beynin faaliyetlerini de kökten değiştirebildiğini gösterdi.
Tüm bu deneylerden elde edilen sonuçlar da bilinen tüm dahilerin zamanının tümünü belli bir konuya ayırıp böylece farklı yetenekler ortaya koyabilen başka hiçbir şeyle ilgilenmeyen manyaklar olup olmadığı sorusunu gündeme getiriyor.
Gerçekten de biraz kaba bir tabirle “Ebelek bilim adamları” görüşü bu deneylerden elde edilen verilerle örtüşüyor. Bu kişiler müzik matematik resim v.b. alanda olağanüstü bir yetenek sergilerken diğer konularda vasat bir zeka düzeyine ulaşabiliyorlar.
Hatta tek bir konuya odaklanmak (örneğin otistlerde görülen takvimlerdeki günleri ezberleme gibi) bir organın yetersizliği sonucu dış dünyayla ilişkilerini geliştirememekten de kaynaklanabiliyor. Buradan yola çıkarak dünyada iz bırakmış kişilerin dehaları bazı kapasitelerindeki eksiklikleri gidermeye yönelik bir telafi mekanizması şeklinde açıklanabilir mi?
Nitekim Einstein’ın çok geç konuşmaya başladığı hatta olgun yaşta bile düşüncelerini sözcüklerle ifade etmede zorlandığı bilinen bir gerçek.
College de France’dan nörobiyolog Jean Pol Tassin entelektüel kapasitenin gelişmesinde psikolojik ve çevresel faktörleri inkár etmemekle beraber “zeká”nın oluşumunda genetik yapının belirlediği organik özelliklerin altını çiziyor. Tassin zekánın işleyişinde iki farklı yöntemin rol oynadığına dikkat çekip bunları örneksemeli ve bilişsel olarak açıklıyor.
Örneksemeli yöntemde bilgi örneğin bir yüz kişinin farkına varamayacağı kadar son derece hızlı bir şekilde işleniyor. Bilişsel yöntemde ise tam tersine bilgi kalıcı olup bilinçli bir şekle bürünüyor. Bilişsel yöntem prefrontal korteksten kaynaklanıp bu bölgenin olgunlaşmasıyla gelişiyor.
Zeká aynı zamanda yavaş ve bilinçli bilişsel yöntemden örneksemeli yönteme ya da tersine bir geçişi de kapsıyor. Nitekim Alman gencinin kendisine verilen matematik hesaplarını kafasından hemen yapması diğerlerinin ise bilişsel yöntemle uzun uzun düşünmesi buradan kaynaklanıyor. Bu örneksemeli yöntemdeki gelişme de uzun süreli bilişsel çalışma sonucu sağlanabiliyor.
Schumann Van Gogh Virginia Woolf Edgar Poe Gustav Mahler Alexandre Dumas Hemingway Paul Gauguin….. Bu ünlülerin hepsinin dehaları dışında ortak noktaları manikdepresif psikoz hastalığına sahip olmalarıydı. Bu hastalık çok büyük heyecanlar (MANYAKLIK EVRELERİ) ve aşırı ruhsal çöküntü (depresyon evreleri) dönemlerini içerir. Sıradan insanlarda yüzde 1 oranında görülen bu hastalık sanatçılarda oldukça yüksek bir oran olan yüzde 10’lara varabilir.
Manyaklık evresinde kişiler kendilerini mutlu hissedip yoğun bir entelektüel aktivite sergileyebiliyor. Bu süreçte büyük miktarda noradrenalin salgılanmasına tanık olunur.
Sağlıklı bir kişide manyaklık evresinde eşdeğer bir evre yapay yollardan anfetamin aşılanarak da yaratılabilir. Böylece bilişsel kapasiteleri iyileştiren noradrenalin salgısı sağlanır. Ancak bu yoğun uyarı sürecinin ardından nöronlar hemen hemen etkisizleşir ve kişinin entelektüel faaliyetlerinin neredeyse tamamen durduğu depresyon süreci ortaya çıkar. Ayrıca anfetaminin etkisi altında bilişsel kapasitenin iyileşmesi yapay bir durumdur.
Nitekim Alman gencinin matematikteki Chopin’in müzikteki dehası da buradan kaynaklanıyor. Bu nedenle de doğuştan gelen ya da sonradan edinilen yetenekler arasında ayrım yapmak zorlaşıyor.
Günümüzde kişinin yaratıcılığını fiziksel olarak ölçmek mümkün olmasa da dahilerin deneyimleri bilim adamlarına bu konuda önemli ipuçları sağlıyor. Nitekim Einstein ve Poincare yaratıcılık süreçlerini anlatan pek çok metni kaleme aldılar. Her ikisi de her şeyden önce yaratıcılığın ani bir şimşek çakması şeklinde ortaya çıktığına vurgu yaptı. Dehanın bilinçli ve uzun bir çözümleme sürecinden çok her tür mantık ve rasyonalizmden uzak ani bir bilişsel atak ve aydınlanma anının ürünü olduğunu dikkat çekildi.
Sindirme kişinin bilinçli olarak sorunu özümseyeceği dönemi kapsıyor. Daha sonra ise önceden edinilmiş olan veriler bilinçsiz bir şekilde ilerlerken kişinin bunları “ele aldığı” evre geliyor. Üçüncü aşama olan “aydınlanma” süreci ise çözüm aniden beklenmedik bir anda ortaya çıktığı için en çarpıcı evre olarak tanımlanıyor.
Son evre olan “açıklama – doğrulama” ise belli bir mantık çerçevesinde fikirlerin birbirlerine eklemlenmesiyle “aydınlanma” evresindeki içeriğin rasyonel terimlerle ortaya konulmasını sağlıyor.
Scienve et Vie dergisinde yayımlanan araştırmaya göre tüm bu süreç de ani çözümleme olarak tanımlanan olgunun gerçekte bilginin uzun süreli bilinçsiz işlenmesinin ürünü olduğunu gösteriyor.
Yaratıcılık sürecinde “sezgi”yi de bilimsel olarak tanımlamak gerekiyor. Nörobilim uzmanı Claire Petitmengin L’Experience intuitive adlı yapıtında bazı sorunların çözümünde bilinçsiz bilişsel mekanizmaların rasyonel bilinçli düşünceden çok daha etkili olduğunu belirtiyor.
Bilinçli düşünce daha çok önceden belirlenmiş bir dizi algoritma uygulaması gerektiğinde etkili olabiliyor. Örneğin bir dizi rakamın olduğu sayılarla uzun bir toplama işlemi gerçekleştirebilmek için bu unsurdan yararlanılıyor.
Ancak yaratmak gerektiğinde salt bilinç yeterli olmuyor. Anglo Saksonlar belli bir mantık zinciri çerçevesinde çözümlenemeyecek düşüncelerde süreklilik gerektirmeyen sorunları “insight problems” olarak adlandırıyorlar. Saf mantık ve kesin kurallar gerektirmeyen bilinçsiz düşünce bu süreksizliğe olanak tanıyor.
Darwin Arşimed’den farklı olarak ani bir şimşek çakması sonucu değil fikirlerinin uzun bir olgunlaşma sürecini tamamlamasının ardından doğal seleksiyon teorisini açıkladı. 1831Ğ1836 yılları arasında Beagle gemisiyle Galapagas adalarına giden Darwin kendi selefleri Lamarck ve dedesi Erasmus özellikle de İngiliz ekonomist Malthus”un toplulukların çoğalmasıyla ilgili görüşlerini de katarak yeni türleri inceledi. Sonunda 1859 yılında insanın kendi türüne bakış açısını kesin olarak değiştirecek teorisini ortaya koydu.
Arşimed ağzına kadar suyla dolu hamamında nesneleri batırırırken aniden kafasında bir şimşek çakar: Batırılan cisimler yukarıya doğru yönelen ve hamamdan taşan suyun ağırlığına eşdeğer dikey bir kuvvete maruz kalmaktadır. Arşimed o andan itibaren buluşunu duyurmak için hamamından fırlayıp çırılçıplak ve ıslak bir şekilde Sirakuza’nın sokaklarında koşmaya başlar. Bu hikayenin doğru olup olmadığını kimse bilmese de Arşimed’in çığlığı yeni buluşların peşinde koşan araştırmacıların kulaklarında çınlamaya devam ediyor.
This entry was posted on Ağustos 20, 2009 at 7:21 pm and is filed under Deha ve Zeka Üzerine. You can subscribe via RSS 2.0 feed to this post's comments.
Etiketler: Bilişsel yöntem, Epizodik bellek, Nathalie Tzourio Mazoyer