Organik mimarinin zirvelerinden sayılan Haydar Aliyev Merkezi, Azerbaycan’ın kültür tarihine geçecek nitelikte bir yapı. İçerisinde bulunan konser salonunun akustik niteliğini arttırmak için beyaz meşe kullanılan kültür merkezinde ayrıca konferans salonu, kütüphane, medya merkezi, müze, ortak kullanım alanı, kapalı otopark, sanat galerileri, yapay göl ve göl kafeteryası yer alıyor.
Zaha Hadid Architects sunar...
Hazar Denizi’nin batı kıyısında yer alan Azerbaycan’ın başkenti Bakü’nün şehircilik ve mimarisi, eski Sovyetler Birliği’nin bir parçası olarak dönemin planlamasından yoğun olarak etkilenmiştir. Azerbaycan, bağımsızlığını kazandığı 1991 yılından bu yana normatif Sovyet modernizmi mirasından uzaklaşarak Bakü’nün altyapı ve mimarisini modernleştirip geliştirmek için büyük yatırımlar yapmakta.
Zaha Hadid Architects, 2007 yılında düzenlenen yarışmanın ardından Haydar Aliyev Merkezi’nin tasarım mimarı olarak belirlendi. Ulusun kültürel programları için öncelikli binası olarak tasarlanan merkez, Bakü’de oldukça yaygın olan katı ve genellikle anıtsal Sovyet mimarisini terk ederek yerine Azeri kültürünün hassasiyetlerini ve geleceğe bakan bir milletin iyimserliğini ifade etmeyi amaçlıyor.
Haydar Aliyev Merkezi’nin tasarımı, kendisini çevreleyen meydan ve binanın içi arasında sürekli ve akışkan bir ilişki kuruyor. Binanın konumlandığı meydan, Bakü’nün kentsel dokusunun bir parçası olarak herkesin erişimine açık ve aynı derecede kamuya açık iç hacmi sarıp sarmalayarak yükselir, çağdaş ve geleneksel Azeri kültürünün ortaklaşa kullanımına adanmış bir dizi etkinlik alanı yaratır. Dalgalanmalar, iki kola ayrılmalar, katlanmalar ve dönüşler gibi özenle detaylanmış biçimlendirmeler bu meydan yüzeyini; ziyaretçileri karşılama, kucaklama ve binanın farklı katlarına yönlendirme gibi işlevleri yerine getiren bir mimari alana dönüştürür. Bu şekilde bina; mimari obje ile kentsel yeşil alan, bina yüzeyi ile kent meydanı, biçim ve arazi, iç ve dış mekân arasındaki geleneksel ayrımı belirsizleştirmektedir.
Mimarideki akışkanlık bu bölge için yeni bir şey değildir. Tarihi İslam mimarisinde sütunların sıraları ve dizilimleri bir ormandaki ağaçlar gibi sonsuzluğa akar ve hiyerarşik olmayan bir mekân yaratır. Kesintisiz kaligrafik ve işlemeli desenler halılardan duvarlara, duvarlardan tavana, tavandan kubbeye akarak mimari elemanlarla bulundukları yerin kesintisiz ilişkisini kurar ve aralarındaki ayrımı belirsizleştirir. Niyetimiz, taklitçilik veya geçmişin görselliğine kısıtlayıcı bir bağlılıkla değil de daha çok çağdaş bir yorum geliştirerek, daha incelikli bir yaklaşımı yansıtarak bu tarihsel mimari anlayışla ilişki kurmaktı.
Daha önce araziyi ikiye bölen topografik eğime karşılık olarak proje, kamuya açık meydan, bina ve yeraltı otopark alanı arasında alternatif bağlantı ve yollar oluşturan çok düzenli teraslanmış bir arazi sunuyor. Bu çözüm sayesinde ek hafriyat ve arazi doldurma işlerinden kaçınıldığı gibi alanın başlangıçtaki dezavantajı başarılı bir şekilde kilit tasarım özelliğine dönüştürüldü.
Projenin en kritik ama meydan okuyucu öğelerinden birisi de mimari açıdan binanın dış kabuğunun geliştirilmesi idi. Öylesine kesintisiz bir yüzey geliştirmeyi istiyorduk ki homojen görünsün, geniş bir aralıktaki farklı işlevleri, inşaat mantığını ve teknik sistemleri bir araya getirsin ve binanın dış cephesi ile entegre olsun. İleri bilgisayar teknikleri, sayısız proje çalışanları arasında bu karmaşıklığı sürekli olarak kontrol etme ve iletişim imkanı verdi.
Haydar Aliyev Merkezi esas olarak birlikte çalışan iki ortak sistemden oluşmaktadır: bir uzay kafes sistemi ile birleşik beton bir yapı. Ziyaretçilerin içerinin kesintisiz akışkanlığını tecrübe etmesine izin veren sütunsuz büyük ölçekli hacimler yaratabilmek amacıyla dikey yapısal elemanlar dış kaplama ve perde duvar sistemi tarafından absorbe edilmiştir. Özel yüzey geometrisi, binanın batısına doğru zeminin iç taraftan tabakalar halinde soyulmasını sağlamak için kıvrımlı çizme kolonların sunumu, doğuya doğru binanın kabuğunu destekleyen çıkıntılı kirişlerin ‘kırlangıç kuyruğu’ şeklinde incelerek sonlanması gibi alışılmadık yapısal çözümleri beslemektedir.
Uzay kafes sistemi binanın serbest formlu olmasına imkân verdi ve yapım süreci boyunca önemli ölçüde zaman kazandırdı; bu arada altyapı, uzay kafes sisteminin katı örgüsü ile serbest formlu dış kaplama birleşme yerleri arasında esnek bir ilişki sağlamak üzere geliştirildi. Bu birleşme çizgileri projenin karmaşık geometrisi, estetiği ve kullanımının rasyonalizasyonu sürecinden türetildi. Kaplama malzemesi olarak meydan, geçiş bölgeleri ve dış kabuk arasında çeşitli durumlara ilişkin çok değişik işlevsel taleplere cevap verirken aynı zamanda tasarımın güçlü esnekliğine izin veren ideal kaplama malzemesi olarak Cam Elyaf Takviyeli Beton ve Cam Elyaf Takviyeli Polyester seçildi.
Tüm çalışmalarımızda olduğu gibi Haydar Aliyev Merkezi’nin tasarımı arazinin topografyası üzerine yaptığımız araştırma ve incelemeler ile merkezin daha geniş ölçekteki kültürel manzara içindeki rolünden evrimleşerek gelişti. Tasarım, bu anlaşılabilir ilişkileri kullanarak içinde bulunduğu bağlama gömülü halde Azeri ulusu için gelecekteki kültürel olanakları ortaya çıkarıyor. ■
Project Design and Architect: Saffet Kaya Bekiroğlu
Project Team: Sara Sheikh Akbari, Shiqi Li, Phil Soo Kim, Marc Boles, Yelda Gin, Liat Muller, Deniz Manisalı, Lillie Liu, Jose Lemos, Simone Fuchs, Jose Ramon Tramoyeres, Yu Du, Tahmina Parvin, Erhan Patat, Fadi Mansour, Jaime Bartolome, Josef Glas, Michael Grau, Deepti Zachariah, Ceyhun Baskın, Daniel Widrig, Murat Mutlu, Charles Walker