Ars Moriendi , Cahit Irmak - Fiyatı & Satın Al | idefix
Yazar: Cahit Irmak
Dasein İçin Kaygılık..."Ben ölürsem, ne yaparsın Tanrım?Ben ki senin testin, bir kırılırsam?İçtiğin içkiyim hem, ya bozulursam?Ben senin esvabın, işin, meşgale ... Tamamını gör
Dasein İçin Kaygılık...
"Ben ölürsem, ne yaparsın Tanrım?
Ben ki senin testin, bir kırılırsam?
İçtiğin içkiyim hem, ya bozulursam?
Ben senin esvabın, işin, meşgalen,
bensiz anlamını yitirirsin sen.
Ne evin kalır ben gidince, ne barkın,
ne de içten sözcükler seni esenleyen.
Kalır çırçıplak yorgun ayakların,
gidince yumuşacık terlikler: Ben.
Kayar omuzlarından o geniş harmani.
Sıcacık bir yastığa baş kor gibi
yanağımda onca dinlenmiş bakışların,
aranır upuzun, merakla beni-
ve bırakır kendini günbatımıyla
taşların yabanıl, soğuk koynuna.
Tanrım, kaygıdayım. Ne yapacaksın?"
Kitap Adı: Ars Moriendi
Yeni bir sezginin eşiğinde
Nurdan Gürbilek, Yıldırım Türker’in Türkiye Sizinle Gurur Duyuyor adlı kitabı üzerine Virgül’e yazdığı “Türkiye’nin Ruhu” başlıklı yazıda (bkz. sayı 16, Şubat 1999), deneme türünün geçtiğimiz otuz yıl boyunca geçirdiği dönüşümlere de kısaca değinme ihtiyacını hissetmişti. “Yazınsal bir tür olarak deneme”den çok, “bir dünya görüşünü (sosyalizmi) temellendirme açısından deneme”nin altını çiziyordu Gürbilek. Murat Belge’nin 1975ten 80’li yılların ortasına kadar yazdığı, Tarihten Güncelliğe adıyla kitaplaşan denemelerini ve 90’lı yılların ikinci yarısına kadar kitapları yayımlanan bir dizi sosyalist deneme yazarının adını andıktan sonra, sosyalist deneme yazmanın zorluklarına değiniyordu..
Yeni bir sezginin eşiğinde<?xml:namespace prefix = o ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:office" />
Nurdan Gürbilek, Yıldırım Türker’in Türkiye Sizinle Gurur Duyuyor adlı kitabı üzerine Virgül’e yazdığı “Türkiye’nin Ruhu” başlıklı yazıda (bkz. sayı 16, Şubat 1999), deneme türünün geçtiğimiz otuz yıl boyunca geçirdiği dönüşümlere de kısaca değinme ihtiyacını hissetmişti. “Yazınsal bir tür olarak deneme”den çok, “bir dünya görüşünü (sosyalizmi) temellendirme açısından deneme”nin altını çiziyordu Gürbilek. Murat Belge’nin 1975ten 80’li yılların ortasına kadar yazdığı, Tarihten Güncelliğe adıyla kitaplaşan denemelerini ve 90’lı yılların ikinci yarısına kadar kitapları yayımlanan bir dizi sosyalist deneme yazarının adını andıktan sonra, sosyalist deneme yazmanın zorluklarına değiniyordu. Gürbilek’in buradaki en önemli vurgusu, özelde sosyalist, genelde yazınsal tür olarak deneme yazmanın taşıdığı en büyük sıkıntının, deneyim kavramı ile ilişkili olduğuydu. 70’li yıllarda yazan yazarlar için, “genel doğrulara varsa da bunu daima tekil yaşantıların içinden geçerek” yapan deneme verimli bir alan değildi Gürbilek’e göre. 70’li yılların politik-kültürel algısında kişisel deneyim konu dışı kabul ediliyordu.
Gürbilek’in tarihselleştirerek anlatmaya çalıştığı sosyalist deneme türü, kendisinin de dediği gibi bir ara dönemdi, “geldi, Türkiye’de solun ilgi alanını genişleten, dilini zenginleştiren ürünlerini verdi ve geçti”. Öte yandan, farklı bir alandan gelen ve daha geç ortaya çıkmasına karşılık Gürbilek’in denemeye ilişkin açımlamaya çalıştığı süreci bütünleyen ikinci bir dönemselleştirme daha yapmak mümkün: Özelde sosyalist genelde ise “bir yazınsal tür olarak deneme”ye yapılan bu müdahale bu kez şiirin (ve maalesef daha çok da şiirselin) alanından geliyordu. Hatırlanacağı gibi 90’lı yılların ilk yarısından itibaren ağırlıklı olarak mizah dergilerindeki düzyazılarıyla popüler anlamda çıkış yapan küçük İskender, Cezmi Ersöz, Metin Üstündağ gibi pek çok şair-yazar peş peşe deneme kitapları yayımladı. Aslında tam manasıyla deneme de denemezdi ortaya çıkanlara: Gücünü deneyimin yerine, yarı fiktif yarı otobiyografik ayrıntılardan alan, düzyazıya karışınca tuhaf, kimi zaman da ağdalı bir şiirsellik kazanan bir üslupla kotarılmış bir türdü bu. Süreç sırf şairlerin yayımladığı kitaplarla da sınırlı kalmadı: Haftanın bir günü (çoğunlukla pazarları), köşesini bu türden denemelere ayıran gazete yazarlarından, hayat hikâyesini şiir kasetlerine okuyanlara kadar farklı toplumsal katmanlardan birçok grup, şiirsel deneme olarak adlandırılabilecek bu türe karınca kararınca katkıda bulundu.
Edebiyat ortamı şimdilerde biraz da bu söz bolluğunun, bu imge savurganlığının sıkıntısını yaşıyor gibi geliyor bana. Bir yanda türlerarası sınırların kalkması ve metnin öne çıkmasının getirdiği yadırgama duygusu varsa, öte yanda da dile ilişkin özgün ve özgül tasarruflarda bulunan kalemlerin bu söz ve imge bolluğunda gümbürtüye gitme tehlikesi var. Has okur için deneme adına yazılanların bugün daha çok yanılma duygusu uyandırması da bundan. Basit bir kelime oyunu değil söylediğim: Deneme türünde yazılan yazılarda şiirsellik adına kaybedilenleri, başka bir deyişle deneyimi, telafi edecek yeni bir dil algısı belir(e)miyor maalesef okuduklarımızda. Cahit Irmak’ın Ars Moriendi’si işte böylesi sıkıntılı bir dönemin içinde, okurun kaybettiği deneyim ile yazarın (denemecinin) kaybettiği tasarruf arasındaki bağı yeniden tanzim etmek üzere beliriyor.
Irmak’ın kitabını, çığırından çıkmış bir şiirselliğin savunusunu yapan şair-denemecilerin, köşe yazarlarının yazdıklarının bir alternatifi olarak görmek, kitabın çok boyutluluğunu reddetmek olur. Zira, Nurdan Gürbilek’in mezkur yazısında adlarını andığı, şiirin dışından gelen sosyalist deneme yazarları ile de bir göbek bağı var Irmak’ın: Ars Moriendi ile Irmak, yalnızca yapay şiirselliklerin kokuşmuş uslubuna alternatif bir soluk getirmekle kalmıyor, tıpkı sosyalist deneme yazarları gibi erkin kokuşmuş dilini de amansızca eleştiriyor.
Ars Moriendi Latince bir ifade; “ölüm sanatı” anlamına geliyor. XV. yüzyıl Avrupa’sında ölülerin başında okunan, aziz kıssalarının, ölüme ilişkin ritüellerin anlatıldığı gravürlü kitaplara ars moriendi denildiğini biliyoruz. Irmak yapıtına “ölüm sanatı” adını vererek hem okuru bu kitaplarda tasvir edilen apokaliptik düzleme çağırıyor, hem de ölümün hangi çağda, hangi toplumda olursa olsun insanoğlunun ebedî meselesi olduğunu bir kez daha hatırlatıyor. Kitabın içeriğine gelecek olursak; yazıların hemen tümüne sinen duygunun da ölüm fikri olduğu söylenebilir. Ancak bu ölüm, “insan vücudunun tüm biyolojik fonksiyonlarının durması” ile gelen türden bir ölüm değil. Daha çok, gündelik yaşamda kişioğluna dayatılan, iktidar, devlet ya da erk tarafından örgütlenerek tedavüle sokulan, adeta hayatın kendisinden gelen bir ölme biçimi bu. Irmak bu fasit daireden çıkmanın olanaksızlığının da bilincinde: Tek çare, bireyin bu olanaksızlığı varoluş sebebi olan alan neyse orada dönüştürmesi. Bedeli yok olmak, alay edilmek, güçsüz düşmek olsa da. Resmî tarihin kayıtlarından silinenlerin, Ece Ayhan ile Osip Mandelştam’ın, yeldeğirmenlerine karşı amansız bir mücadele veren Manchalı ile “hayatın, kâğıtlarda kurduğu eşitliği doğrulayacağını uman” ünlü matematikçi Évariste Galois’nın bu yazılarda bir araya gelmesi de bundan. Irmak, kaçınılmaz olan ölümün karşısına, insanoğlunun ölümsüz kılabildiği yegâne şey olan sanat ile çıkıyor. Bu sayede ölmek fiilini de sanata dönüştürüyor. “Hayat Yok Bu Gezegende” adlı yazıda da dediği gibi:
... cennet... uzamda değil. Belki ancak düşlerimizde gizli. Bir ilk bakışta, bir çocukluk anısında. Hecekelebeğinin kanat çırpışları kadar süren bir büyülü sınırsız anda. Masallarda; dizlerine uzanıp durulduğumuz, saçlarımızı okşayıp geçen anaç parmaklarıyla... Artık çoktan unuttuğumuz babaların, göğsümüzü birden ışık ve kıvançla zorlayan umulmadık kucaklayışlarında... Boyna avuçlarımız arasından akıp gidişini seyrettiğimizin, bir sabah gözlerimize apansız kondurduğu kuşta...
Ölümün hem biyolojik hem de gündelik anlamda kaçınılmazlığının farkında olma duygusu ve buna rağmen yaşamanın verdiği kaygının kitabın ana teması olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bu, Irmak’ı bir noktada sosyalist denemecilerden de ayırıyor aslında: Hayat içerisindeki ölümün çeşitli dışsallıklardan (toplum, devlet, aile, iktidar) geleceğini sezen ve bu kurumların örgütlü zulmüne karşı mücadele eden sosyalistler kadar, ölümün belirsizliklerden de kaynaklanabileceğinin farkında Irmak. Korkularımızın nesnesi bellidir; oysa Ars Moriendi’nin getirip önümüze koyduğu kaygı, müsebbibinin kim olduğunu bilemediğimiz bir nesnesizlik içeriyor. İşte bu nedenle kendine kaygılı bir “yeryüzü duruşu” seçen, otobiyografik teferruatın köşelerinden sızan birçok insan, kaygı ile örülmüş şiirler yazan birçok şair ve yazardan alıntılar-bahisler var Ars Moriendi’de. Kitabın “Dasein İçin Kaygılık” başlığını taşıyan ilk yazısında alıntıladığı, Rilke’nin Ben Ölürsem’i ile Irmak yalnızca şiiri çevirmekle kalmıyor, bütün müzmin kaygılıların haletiruhiyesini de tercüme etmiş oluyor.
Anlam katmanları yoğun, metinlerarası atıflarla örülü, kendini kolay ele vermeyen bir kitap Ars Moriendi: Anlatıcı-ben, okuru yıkmak, onu kaygının avuçlarına çekebilmek için her yazıda kendini yeniden kuruyor adeta. Bir yazıya bir Çin kıssasının anlatıcısı ile başlıyor; bir diğerini bir söylen kahramanına söylettiği sözlerle bitiriyor. Öte yandan yalnızca öznenin ele avuca gelmezliği ile de açıklanamaz bu durum: Irmak, yazılarının birçoğunda kaygıyı biçimlendirmek, daha doğrusu, okura sezdirmek için, kaygıyı bir izleğe, bir eşyaya ya da bir kavrama dönüştürüyor. Örneğin kanser ve yengeç, şiir ve sara nöbeti birbirine dönüşen, hiç değilse birbirini çağıran kavramlar olarak çıkıyorlar okurun karşısına. Şairin şiir yazarken yaşadığı esrimeyi bir sara nöbetine benzetiyor sözgelimi. İstençdışı dalınçlar yaşayan “düş avcısı” ile gerilme, çırpınma, gevşeme eşiklerini atlayan lapsus’lu, aynı ağrıyı paylaşan iki “uzak ortak”. Söz ve iktidar arasında kurduğu bağıntıda daha da sert bir ton kazanıyor bu:
Konuşma hakkını elinde tutmak, meşru şiddetin kaynağı olan gücü (iktidarı) da elinde tutmaktır; ve tersi. Sözün ağababaları için aslolan iletinin içeriği veya ilet-iş-im değil; emreden ve itaat eden olarak, efendi ve kölenin konumlarının teyididir. İşte uygarlık/lar, birbirlerinin “lâzım-ı gayrı mufârık”ı kılınmış söz ile güç arasındaki bu organik bağıntı üzerine temellenmiştir; arkaik cumhuriyetlerden modern tiranlıklara dek.
Kitabın bir diğer özelliği de, daha önce belirttiğim gibi, dile yönelik özgün tasarruflarda bulunuyor oluşu. Son yıllarda etrafı kaplayan şiirsel ifadeleri şiir sanma hastalığına karşı da savaş açıyor Ars Moriendi: Bütün bunların karşısına, ancak dil erbabının anlayacağı, inceliklerle dolu bir üslupla çıkıyor; bununla da yetinmeyip, hüzün ve çocukluk gibi ırzına geçilmiş duyarlılıkları ait oldukları itibarla yeniden buluşturarak taçlandırıyor denemelerinde. Kitapta iktibas edilen onca şiirden de anlaşılacağı gibi Irmak verili duyarlılıklar yerine, dilin en iptidai hali olarak yöneliyor şiire.
İçinde taşıdığı bunca şiir yükünden ötürü, Ars Moriendi’yi yalnızca bir deneme kitabı olarak değerlendirmenin yetersizliği ortada: Daha önce bu türde yayımlanmış bir kitap yok. Yine de Cahit Zarifoğlu’nun Yaşamak kitabı ile Gündüz Vassaf’ın Cehenneme Övgü’sünün bir anlamda Ars Moriendi’nin incelikli ve tasvirli söyleyiş biçimine yakın durduğunu söyleyebiliriz. Yayınevinin “Düş bakışı” başlıklı dizi içinde yayımladığı kitap, bu titre’in altında denemeye özgü taraflarını pek üstüne almamış görünüyorsa da kitabın tür dışılığı açısından bakıldığında, belki de bulunacak en uygun başlık bu.
Oscar Wilde “sanat kazanırsa hayat kaybeder” demişti: Ars Moriendi, eninde sonunda ölümün kazanacağını bilen, ancak ona sanatla dil çıkarmayı da ihmal etmeyen bir yapıt. Tüm özellikleri bir arada düşünüldüğü vakit, Adem (yokluk, ölüm) ile Âdem’in (insan) arasındaki farkın kâğıt üzerinde yalnızca bir uzatma işaretinden ibaret olduğunu bilen, kaygıdan mustarip, kaybeden bütün ruhlar için birebir olduğu söylenebilir. Ayrıca türlerarası geçişliliğin nitelikli bir örneğini okumak isteyen okur için de Irmak’ın kitabı verimli bir eşik sezgisi.