1 Risale-i Nur Külliyatı ndan İman ve Küfür Muvâzeneleri (Hidâyet ve Dalâlet Mukayeseleri) Bediüzzaman Said Nursî İstanbul - 204
2 İMAN VE KÜFÜR MUVÂZENELERİ Copyright Şahdamar Yayınları, 204 Bu eserin tüm yayın hakları Işık Yayıncılık Ticaret A.Ş. ne aittir. Eserde yer alan metin ve resimlerin, Işık Yayıncılık Ticaret A.Ş. nin önceden yazılı izni olmaksızın, elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması yasaktır. ISBN Yayın Numarası 88 Basım Yeri ve Yılı Çağlayan A.Ş. TS EN ISO 900:2008 Ser No: Sarnıç Yolu Üzeri No: 7 Gaziemir / İZMİR Tel: (0232) Haziran 204 Genel Dağıtım Gökkuşağı Pazarlama ve Dağıtım Merkez Mah. Soğuksu Cad. No: 3 Tek-Er İş Merkezi Mahmutbey/İSTANBUL Tel: (022) Faks: (022) Şahdamar Yayınları Bulgurlu Mahallesi Bağcılar Caddesi No: Üsküdar / İSTANBUL Tel: (026) Faks: (026)
3 İçindekiler İman ve Küfür Muvâzeneleri... [Mühim Bir Suâle Cevap]...3 Birincisi...4 Bu Asırda İkinci Dehşetli Hâl...7 Birinci Söz...9 İkinci Söz...2 Üçüncü Söz...5 Dördüncü Söz...8 Beşinci Söz...20 Altıncı Söz...23 Yedinci Söz...28 Sekizinci Söz...33 On İkinci Söz...40 İkinci Esas...40 Üçüncü Esas...4 On Üçüncü Söz...42 İkinci Makam...42 Câzibedâr Bir Fitne İçinde Bulunan ve Daha Aklını Kaybetmeyen Bazı Gençlerle Bir Muhaveredir...42 Birkaç Bîçâre Gençlere Verilen Bir Tenbih, Bir Ders, Bir İhtardır...45 Risale-i Nur Mîzânlarından On Üçüncü Söz ün İkinci Makamı nın Hâşiyesidir...48 Leyle-i Kadir de İhtar Edilen Bir Mesele-i Mühimme...54
4 f - - İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ On Dördüncü Söz...56 Hâtime...56 On Yedinci Söz...58 [Birinci Makam]...58 İkinci Makam...62 Kalbe Fârisî Olarak Tahattur Eden Bir Münâcât...62 Birinci Levha...72 İkinci Levha...73 Yirmi Üçüncü Söz...74 Birinci Mebhas...74 Birinci Nokta...74 İkinci Nokta...75 Üçüncü Nokta...78 Dördüncü Nokta...79 Beşinci Nokta...80 İkinci Mebhas...84 Birinci Nükte...84 İkinci Nükte...86 Üçüncü Nükte...89 Dördüncü Nükte...93 Beşinci Nükte...95 Yirmi Dördüncü Söz...98 Beşinci Dal...98 Birinci Meyve...98 İkinci Meyve Üçüncü Meyve Dördüncü Meyve...03 Beşinci Meyve Yirmi Beşinci Söz...06 İkinci Cilve... 06
5 İÇİNDEKİLER g On Birinci Şuâ... 2 Onuncu Meseleye Bir Hâtime Olarak İki Hâşiye... 2 Birincisi... 2 İkinci Hâşiye... 3 Yirmi Altıncı Söz... 5 Üçüncü Mebhas...5 Dördüncü Mebhas...6 Hâtime... 7 Otuzuncu Söz... 9 Birinci Maksad... 9 Otuz İkinci Söz İkinci Nokta nın İkinci Mebhası...32 Birinci Lem a On Yedinci Lem a...46 Beşinci Nota Yirmi Dördüncü Lem a...53 Tesettür Hakkındadır...53 Birinci Hikmet...53 İkinci Hikmet...54 Üçüncü Hikmet...55 Dördüncü Hikmet...56 Birinci Mektup Dördüncü Suâl Dokuzuncu Mektup...60 Sâlisen Râbian Yirmi Dokuzuncu Mektup...64 Beşinci Risale Olan Beşinci Kısım...64 [Gençlik Rehberi]...68
6 h - - İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ Bir Zaman Eskişehir Hapishanesi nin Penceresinde Oturmuştum Birden İhtar Edilen Bir Mesele-i Mühimme On Birinci Şuâ İkinci Meselenin Hülâsası...72 Üçüncü Mesele Dördüncü Mesele...78 Sekizinci Meselenin Bir Hülâsası...80 Birincisi İkinci Meyvesi ve Hayat-ı Şahsiyeye Bakan Bir Faydası... 8 Hayat-ı Şahsiyeye Ait Üçüncü Bir Faydası... 8 Dördüncü Bir Faydası ki İnsanın Hayat-ı İçtimaiyesine Bakıyor On Beşinci Şuâ El-Hüccetü z-zehra nın İkinci Makamı...86 Yirmi Dokuzuncu Lem a...9 İkinci Bâb... 9 Birinci Nokta... 9 İkinci Nokta Üçüncü Nokta Dördüncü Nokta...95 Beşinci Nokta Altıncı Nokta Yedinci Nokta Sekizinci Nokta...98 Dokuzuncu Nokta Lemeât Bir Meclis-i Misâlîde Şeriatla Medeniyet-i Hâzıra, Dehâ-yı Fennî ile Hüdâ-yı Şer î Müvâzeneleri Hakikî Bütün Elem Dalâlette, Bütün Lezzet İmândadır
7 İman ve Küfür Muvâzeneleri
8 (On Beşinci Şuâ ın İkinci Makamı ndan) [Mühim Bir Suâle Cevap] ا ا ا و א ا ة و ا م و ا א ب ا ر 2 أ و ا و Gayet mühim bir suâle verilen çok ehemmiyetli bir cevabı burada yazmaya münasebet geldi. Çünkü kırk sene evvel Eski Said, o dersinde bir hiss-i kable l-vuku ile Risale-i Nur un harika derslerini ve tesiratını görmüş gibi bahsediyor. Onun için o suâl ve cevabı yazacağız, şöyle ki: Çoklar tarafından hem bana, hem bazı Nur kardeşlerime suâl etmişler ve ediyorlar ki: Neden bu kadar muârızlara karşı ve muannid feylesoflara ve ehl-i dalâlete mukabil, Risale-i Nur mağlup olmuyor? Milyonlar kıymettar hakikî kütüb-ü imaniye ve İslâmiyenin intişarlarına bir derece set çektikleri hâlde, sefâhet ve hayat-ı dünyeviyenin lezzetleriyle çok bîçâre gençleri ve insanları hakâik-i imaniyeden mahrum bıraktıkları hâlde, en şiddetli hücum ve en gaddarâne muamele ve en ziyade yalanlarla ve aleyhte yapılan propagandalarla Risale-i Nur u kırmak, insanları ondan ürkütmek ve vazgeçirmeye çalıştıkları hâlde; hiçbir eserde görülmediği bir tarzda Risale-i Nur un intişarı, hatta çoğu el yazması ile altı yüz bin nüsha risalelerin kemâl-i iştiyak ile perde altında intişar etmesi ve dâhil ve hariçte kemâl-i iştiyak ile kendini okutturmasının hikme ti nedir, sebebi nedir? diye bu meâlde çok suâllere karşı elcevap, deriz ki: 2 Ancak O ndan yardım dileriz. Âlemlerin Rabbi, Rahman ve Rahîm Allah a, üzerimizdeki hadd ü hesaba gelmez lütufları adedince hamd ü senâ.. bütün insanlığa rahmet ve kurtuluş vesilesi olarak gönderdiği habibi Hazreti Muhammed (aleyhissalâtü vesselâm) a, nezih aile fertlerine ve seçkin ashabına salât ü selam olsun.
9 4 - - İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ Kur ân-ı Hakîm in sırr-ı i câzıyla hakikî bir tefsiri olan Risale-i Nur; bu dünyada bir mânevî cehennemi, dalâlette gösterdiği gibi; imanda dahi, bu dünyada mânevî bir cennet bulunduğunu isbat ediyor. Ve günahların ve fenalıkların ve haram lezzetlerin içinde mânevî, elîm elemleri gösterip hasenât ve güzel hasletlerde ve hakâik-i şeriatın amelinde cennet lezâizi gibi mânevî lezzetler bulunduğunu isbat ediyor. Sefâhet ehli ve dalâlete düşenlerin o cihetle aklı başında olanlarını kurtarıyor. Çünkü bu zamanda iki dehşetli hâl var: Birincisi Âkibeti görmeyen ve bir dirhem hazır lezzeti, ileride bir batman lezzetlere tercih eden hissiyât-ı insaniye, akıl ve fikre galebe ettiğinden; ehl-i sefâheti sefâhetinden kurtarmanın yegâne çaresi, aynı lezzetinde elemini gösterip hissini mağlup etmektir. Ve ة ا א ا ة ا ن âyetinin işaretiyle bu zamanda âhiretin elmas gibi nimetlerini, lezzetlerini bildiği hâlde, dünyevî kırılacak şişe parçalarını ona tercih etmek, ehl-i iman iken ehl-i dalâlete o hubb-u dünya ve o sır için tâbi olmak tehlikesinden kurtarmanın çare-i yegânesi, dünyada dahi cehennem azabı gibi elemlerini göstermekle olur ki; Risale-i Nur o meslekten gidiyor. Yoksa bu zamandaki küfr-ü mutlakın ve fenden gelen dalâletin ve sefâhetteki tiryakiliğin inadı karşısında, Cenâb-ı Hakk ı tanıttırdıktan sonra.. ve cehennemin vücudunu isbat ile.. ve onun azâbı ile insanları fenalıktan, seyyiâttan vazgeçirmek yoluyla onda, belki yirmide biri ders alabilir. Ders aldıktan sonra da Cenâb-ı Hak, Gafûr-u Rahîm dir, hem cehennem pek uzaktır. der, sefâhetine devam edebilir. Kalbi, ruhu, hissiyâtına mağlup olur... İşte Risale-i Nur, ekser muvâzeneleriyle küfür ve dalâletin dünyadaki elîm ve ürkütücü neticelerini göstermekle, en muannid ve nefis-perest insanları dahi o menhus, gayr-i meşrû lezzetlerden ve sefâhetlerden bir nefret verip aklı başında olanları tevbeye sevkeder. O muvâzenelerden Altıncı, Yedinci, Sekizinci Sözler deki kısa muvâzeneler ve Otuz İkinci Söz ün Üçüncü Mevkıfı ndaki uzun muvâzene, en sefih ve dalâlette giden adamı da ürkütüyor, dersini kabul ettiriyor. Meselâ âyet-i nûrdaki 2 seyahat-i hayaliye ile hakikat olarak gördüğüm vaziyetlere gayet kısaca işaret edeceğiz. Tafsilini isteyen Sikke-i Gaybiye nin âhirine baksın. 2 Bile bile dünyayı (âhirete) tercih ederler. (İbrahim sûresi, 4/3). Nûr sûresi, 24/35.
10 ON BEŞİNCİ ŞUÂ / İkinci Makamı ndan - 5 Ezcümle: O seyahat-i hayaliyede, rızka muhtaç hayvanât âlemini gördüğüm vakit, maddî felsefe ile baktım. Hadsiz ihtiyacat ve şiddetli açlıklarıyla beraber zaaf ve aczleri, o zîhayat âlemini bana çok acıklı ve elîm gösterdi. Ehl-i dalâlet ve gafletin gözüyle baktığımdan feryat eyledim. Birden hikmet-i Kur âniye ve imanın dürbünü ile gördüm: Rahmân ismi Rezzâk burcunda, parlak bir güneş gibi tulû etti. O aç, bîçâre zîhayat âlemini rahmet ışığıyla yaldızladı. Sonra hayvanât âlemi içinde, yavruların zaaf ve acz ve ihtiyaç içinde çırpındıkları hazin ve elîm ve herkesi rikkat ve acımaya getirecek bir karanlık içinde diğer bir âlemi gördüm. Ehl-i dalâletin nazarıyla baktığıma eyvah dedim. Birden iman bana bir gözlük verdi, gördüm ki: Rahîm ismi şefkat burcunda tulû etti. O kadar güzel ve şirin bir surette o acı âlemi, sevinçli âleme çevirip ışıklandırdı ki; şekvâ ve acımak ve hüzünden gelen göz yaşlarımı, sevinç ve şükrün lezzetlerinden gelen damlalara çevirdi. Sonra sinema perdesi gibi insan âlemi bana göründü. Ehl-i dalâletin dürbünü ile baktım. O âlemi o kadar karanlıklı, dehşetli gördüm ki; kalbimin en derinliklerinden feryat ettim. Eyvah! dedim. Çünkü insanlarda ebede uzanıp giden arzuları, emelleri.. ve kâinatı ihata eden tasavvurat ve efkârları.. ve ebedî bekâ ve saadet-i ebediyeyi ve cenneti gayet ciddî isteyen himmetleri ve fıtrî istidatları.. ve fıtrî had konulmayan, serbest bırakılan kuvveleri.. ve hadsiz maksatlara müteveccih ihtiyaçları.. ve zaaf ve aczleriyle beraber, hücumlarına maruz kaldıkları hadsiz musibet ve âdaları ile beraber gayet kısa bir ömür, hergün ve her saat ölüm endişesi altında, gayet dağdağalı bir hayat yaşamak için gayet perişan bir maîşet içinde; kalbe, vicdana en elîm ve en müthiş hâlet olan mütemâdî zeval ve firak belasını çekmek içinde ehl-i gaflet için zulümât-ı ebediye kapısı suretinde görülen kabre ve mezaristana bakıyorlar. Birer birer ve tâife tâife o zulümât kuyusuna atılıyorlar. İşte bu insan âlemini bu zulümât içinde gördüğüm anda, kalb ve ruh ve aklımla, bütün letâif-i insaniyem, belki bütün zerrât-ı vücudum feryat ile ağlamaya hazır iken, birden Kur ân dan gelen nur ve kuvvet-i iman o dalâlet gözlüğünü kırdı, kafama bir göz verdi; gördüm ki: Cenâb-ı Hakk ın Âdil ismi Hakîm burcunda, Rahmân ismi Kerîm burcunda, Rahîm ismi Gafûr burcunda, yani manasında; Bâis ismi, Vâris burcunda, Muhyî ismi Muhsin burcunda, Rab ismi Mâlik burcunda birer güneş Bkz.: Nisâ sûresi, 4/28; Fâtır sûresi, 35/5.
11 6 - - İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ gibi tulû ettiler. O karanlıklı ve içinde çok âlemler bulunan insan âleminin umumunu ışıklandırdılar, şenlendirdiler. Cehennemî hâletleri dağıtıp, nuranî âhiret âleminden pencereler açıp o perişan insan dünyasına nurlar serptiler. Zerrât-ı kâinat adedince, 2 כ ا ا dedim. Ve aynelyakîn gördüm ki; İmanda mânevî bir cennet ve dalâlette mânevî bir cehennem bu dünyada da vardır. yakînen bildim. Sonra küre-i arzın âlemi göründü. O seyahat-i hayaliyemde dine itaat etmeyen felsefenin karanlıklı kavânîn-i ilmiyeleri, hayalime dehşetli bir âlem gösterdi. Yetmiş defa top güllesinden daha süratli hareketiyle, yirmi beş bin sene mesafeyi bir senede gezip devreden.. ve her vakit dağılmaya ve parçalanmaya müstaid (kabil).. ve içi zelzeleli, çok ihtiyar ve çok yaşlı küre-i arz içinde ve o dehşetli gemi üstünde kâinatın hadsiz boşluğunda seyahat eden bîçâre nev-i insan vaziyeti, bana vahşetli bir karanlık içinde göründü. Başım döndü, gözüm karardı. Felsefenin gözlüğünü yere vurdum, kırdım. Birden hikmet-i Kur âniye ve imaniyeyle ışıklanmış bir göz ile baktım, gördüm ki: Hâlık-ı arz ve semâvât ın Kadîr, Alîm, Rab, Allah ve Rabbü s-semâvâti ve l-ard ve Müsahhirü ş-şemsi ve l-kamer isimleri rahmet, azamet, rubûbiyet burçlarında güneş gibi tulû ettiler. O karanlıklı, vahşetli, dehşetli âlemi öyle ışıklandırdılar ki; o hâlette, benim imanlı gözüme küre-i arz gayet muntazam, musahhar, mükemmel, hoş, emniyetli, herkesin erzakı içinde bir seyahat gemisi.. ve tenezzüh ve keyif ve ticaret için müheyya edilmiş ve zîruhları güneşin etrafında, memleket-i rabbâniyede gezdirmek ve yaz ve bahar ve güzün mahsulatını rızık isteyenlere getirmek için bir gemi, bir tayyare, bir şimendifer hükmünde gördüm. Küre-i arzın zerrâtı adedince ا אن 3 ا dedim. İşte buna kıyasen, Risale-i Nur da pek çok muvâzenelerle isbat edilmiştir ki; ehl-i sefâhet ve dalâlet, dünyada dahi mânevî bir cehennem içinde azap çektiklerini.. ve ehl-i iman ve salahat, dünyada dahi mânevî bir cennet içinde, İslâmiyet ve insaniyet midesiyle ve imanın tecelliyât ve cilveleriyle, mânevî bir cennet lezzetleri tadabilirler. Belki derece-i imanlarına göre istifade edebilirler. Fakat, bu fırtınalı zamanın hissi ibtal eden ve beşerin nazarını âfâka dağıtan 2 3 Bütün hamdler, övgüler Allah adır. Her türlü şükran ve minnet Allah adır. İman nimetini bahşeden Allah a hamdolsun..
12 ON BEŞİNCİ ŞUÂ / İkinci Makamı ndan ve boğan cereyanlar, ibtal-i his nev inden bir sersemlik vermiş ki; ehl-i dalâlet, mânevî azabını muvakkaten tam hissedemiyor. Ehl-i hidayete dahi gaflet basıyor, hakikî lezzetini takdir edemiyor. Bu Asırda İkinci Dehşetli Hâl Eski zamanda küfr-ü mutlak ve fenden gelen dalâletler ve küfr-ü inadîden gelen temerrüt, bu zamana nisbeten pek azdı. Onun için eski İslâm muhakkiklerinin dersleri, hüccetleri o zamanlarda tam kâfi olurdu. Küfr-ü meşkûku çabuk izale ederlerdi. Allah a iman umumî olduğundan, Allah ı tanıttırmakla ve cehennem azabını ihtar etmekle çokları sefâhetlerden, dalâletlerden vazgeçebilirlerdi. Şimdi ise eski zamanda bir memlekette bir kâfir-i mutlak yerine, şimdi bir kasabada yüz tane bulunabilir. Eskide, fen ve ilim ile dalâlete girip inat ve temerrüt ile hakâik-i imana karşı çıkana nisbeten şimdi yüz derece ziyade olmuş. Bu mütemerrid inatçılar, firavunluk derecesinde bir gurur ile ve dehşetli dalâletleriyle hakâik-i imaniyeye karşı muâraza ettiklerinden, elbette bunlara karşı atom bombası gibi bu dünyada onların temellerini parça parça edecek bir hakikat-i kudsiye lâzımdır ki; onların tecavüzatını durdursun ve bir kısmını imana getirsin. İşte, Cenâb-ı Hakk a hadsiz şükürler olsun ki; bu zamanın tam yarasına bir tiryak olarak Kur ân-ı Mu cizü l-beyan ın bir mucize-i mâneviyesi ve lemeâtı bulunan Risale-i Nur, pek çok muvâzenelerle en dehşetli muannid mütemerridleri, Kur ân ın elmas kılıncı ile kırıyor. Ve kâinat zerreleri adedince vahdaniyet-i ilâhiyeye ve imanın hakikatlerine hüccetleri, delilleri gösteriyor ki; yirmi beş seneden beri en şiddetli hücumlara karşı mağlup olmayıp galebe etmiş ve ediyor. Evet Risale-i Nur da iman ve küfür muvâzeneleri ve hidayet ve dalâlet mukayeseleri, bu mezkûr hakikatleri bilmüşâhede isbat ediyor. Meselâ, Yirmi İkinci Söz ün İki Makamı nın Burhanları ve Lem aları na.. ve Otuz İkinci Söz ün Birinci Mevkıfı na.. ve Otuz Üçüncü Mektup un Pencereleri ne.. ve Asâ-yı Mûsâ nın On Bir Hücceti ne, sâir muvâzeneler kıyas edilse ve dikkat edilse, anlaşılır ki; bu zamanda küfr-ü mutlakı ve mütemerrid dalâletin inadını kıracak, parçalayacak Risale-i Nur da tecellî eden hakikat-i Kur âniye dir. İnşaallah nasıl Tılsımlar Mecmuası nda, dinin mühim tılsımlarını ve hilkat-i âlemin muammalarını keşfeden parçalar, o mecmuada toplanmış.
13 8 - - İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ Aynen öyle de, ehl-i dalâletin dünyada dahi cehennemlerini ve ehl-i hidayetin dünyada dahi lezâiz-i cennetlerini gösteren.. ve imanın, cennetin mânevî bir çekirdeği ve küfrün ise cehennem zakkumunun bir tohumu olduğunu gösteren Nur un o gibi parçaları, kısacık bir tarzda bir mecmuacık olarak yazılacak ve inşaallah neşredilecek. Said Nursî
14 Birinci Söz ا ا ا Bismillâh her hayrın başıdır. Biz dahi başta ona başlarız. Bil ey nefsim! Şu mübarek kelime, İslâm nişanı olduğu gibi, bütün mevcudâtın lisân -ı hâl ile vird -i zebân ıdır. Bismillâh ne büyük tükenmez bir kuvvet, ne çok bitmez bir bereket olduğunu anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeciğe bak, dinle. Şöyle ki: Bedevî Arap çöllerinde seyahat eden adama gerektir ki, bir kabile reisinin ismini alsın ve himâyesine girsin. Tâ, şakîlerin şerrinden kurtulup hâcâtını tedarik edebilsin. Yoksa tek başıyla hadsiz düşman ve ihtiyacâtına karşı perişan olacaktır. İşte böyle bir seyahat için iki adam sahraya çıkıp gidiyorlar. Onlardan birisi mütevâzi idi, diğeri mağrur. Mütevâzii, bir reisin ismini aldı, mağrur almadı. Alanı her yerde selâmetle gezdi. Bir kâtıu t-tarîka rast gelse, der: Ben, filân reisin ismiyle gezerim. Şakî def olur, ilişemez. Bir çadıra girse, o nâm ile hürmet görür. Öteki mağrur, bütün seyahatinde öyle belâlar çeker ki, tarif edilmez. Dâima titrer, dâima dilencilik ederdi. Hem zelîl, hem rezîl oldu. İşte ey mağrur nefsim! Sen o seyyahsın. Şu dünya ise, bir çöldür. Aczin ve fakrın hadsizdir. 2 Düşmanın, hâcâtın nihayetsizdir. Madem öyledir; şu sahranın Mâlik- i Ebedî si ve Hâkim- i Ezelîsi nin ismini al.. tâ, bütün kâinatın dilenciliğinden ve her hâdisâtın karşısında titremeden kurtulasın. Evet, bu kelime öyle mübarek bir definedir ki; senin nihayetsiz aczin ve 2 Cenâb-ı Hakk ın ismi zikredilmeyen bir işin eksik kalacağına dair bkz.: İbni Mâce, nikâh 9; Ahmed İbni Hanbel, el-müsned 2/359; en-nesâî, es-sünenü l-kübrâ 6/ Bkz.: Nisâ sûresi, 4/28.
15 0 - - İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ fakrın, seni nihayetsiz kudrete, rahmete raptedip Kadîr -i Rahîm in dergâhında aczi, fakrı en makbul bir şefaatçi yapar. Evet, bu kelime ile hareket eden, o adama benzer ki; askere kaydolur, devlet nâmına hareket eder. Hiçbir kimseden pervâsı kalmaz. Kanun nâmına, devlet nâmına der, her işi yapar, her şeye karşı dayanır. Başta demiştik: Bütün mevcudât, lisân -ı hâl ile Bismillâh der. Öyle mi? Evet, nasıl ki görsen; bir tek adam geldi. Bütün şehir ahâlisini cebren bir yere sevk etti ve cebren işlerde çalıştırdı. Yakînen bilirsin; o adam kendi nâmıyla, kendi kuvvetiyle hareket etmiyor. Belki, o bir askerdir. Devlet nâmına hareket eder, bir padişah kuvvetine istinad eder. Öyle de her şey, Cenâb-ı Hakk ı n nâmına hareket eder ki; zerrecikler gibi tohumlar, çekirdekler başlarında koca ağaçları taşıyor, dağ gibi yükleri kaldırıyorlar. Demek her bir ağaç Bismillâh der; hazine-i rahmet meyvelerinden ellerini dolduruyor, bizlere tablacılık ediyor. Her bir bostan Bismillâh der; matbaha-yı kudretten bir kazan olur ki, çeşit çeşit, pek çok, muhtelif lezîz taamlar, içinde beraber pişiriliyor. Her bir inek, deve, koyun, keçi gibi mübarek hayvanlar, Bismillâh der; rahmet feyzinden birer süt çeşmesi olur. Bizlere, Rezzâk nâmına en latîf, en nazif, âb-ı hayat gibi bir gıdayı takdim ediyorlar. Her bir nebat ve ağaç ve otların ipek gibi yumuşak kök ve damarları, Bismillâh der; sert olan taş ve toprağı deler geçer. Allah nâmına, Rahmân nâmına der, her şey ona musahhar olur. Evet, havada dalların intişârı ve meyve vermesi gibi, o sert olan taş ve topraktaki köklerin kemâl-i suhûletle intişâr etmesi ve yer altında yemiş vermesi, hem şiddet-i hararete karşı aylarca nâzik, yeşil yaprakların yaş kalması, tabiiyyûn un ağzına şiddetle tokat vuruyor. Kör olası gözüne parmağını sokuyor ve diyor ki: En güvendiğin salâbet ve hararet dahi, emir tahtında hareket ediyorlar ki; o ipek gibi yumuşak damarlar, birer asâ -yı Mûsâ (aleyhisselâm) gibi; ا אك ب ا א emrine imtisâl ederek, taşları şakk eder. Ve o sigara kâğıdı gibi ince nâzenîn yapraklar, birer âzâ-yı İbrahim (aleyhisselâm) gibi ateş saçan hararete karşı, 2 إ א כ אر okuyorlar. א âyetini د ا و 2 (Bir zaman da Mûsâ, kavmi için su arayıp Allah a yalvarmıştı.) Biz de: Asânı taşa vur! demiştik. (Bakara sûresi, 2/60 ). (Ateşe şöyle ferman ettik Biz:) Ey ateş! Dokunma İbrahim e! Serin ve selâmet ol ona! (Enbiyâ sûresi, 2/69 ).
16 BİRİNCİ SÖZ Madem her şey mânen Bismillâh der. Allah nâmına, Allah ın nimetlerini getirip bizlere veriyorlar. Biz dahi Bismillâh demeliyiz. Allah nâmına vermeliyiz, Allah nâmına almalıyız. Öyle ise, Allah nâmına vermeyen gafil insanlardan almamalıyız. Suâl: Tablacı hükmünde olan insanlara bir fiyat veriyoruz. Acaba asıl mal sahibi olan Allah, ne fiyat istiyor? Elcevap: Evet, o Mün im-i Hakiki, bizden o kıymettar nimetlere, mallara bedel istediği fiyat ise; üç şeydir: Biri zikir, biri şükür, biri fikirdir. Başta Bismillâh zikirdir. Âhirde Elhamdülillâh şükürdür. Ortada, Bu kıymettar harika-yı sanat olan nimetler; Ehad -i Samed in mucize-i kudreti ve hediye- i rahmeti olduğunu düşünmek ve derk etmek fikirdir. Bir padişahın kıymettar bir hediyesini sana getiren bir miskin adamın ayağını öpüp, hediye sahibini tanımamak ne derece belâhet ise, öyle de; zâhirî mün imleri medih ve muhabbet edip, Mün im-i Hakiki yi unutmak ondan bin derece daha belâhettir. Ey nefis! Böyle ebleh olmamak istersen; Allah nâmına ver.. Allah nâmına al.. Allah nâmına başla.. Allah nâmına işle.. 2 vesselâm. 2 Bkz.: Allah adına kesilmeyen hayvanın etini yemeyin! (En âm sûresi, 6/2); Ey iman edenler! Sadaka verdiğiniz kimselere minnet etmek, incitmek suretiyle o sadakalarınızı boşa çıkarmayın. Allah a da, ahirete de inanmadığı hâlde sırf insanlara gösteriş yapmak için malını harcayan kimsenin durumuna düşmeyin. (Bakara sûresi, 2/264 ). Bu tür fiilleri Allah için yapanın, kâmil imanı elde edeceğine dair bkz.: Tirmizî, sünnet 5; Ebû Dâvûd, kıyâmet 60; Ahmed İbni Hanbel, el-müsned 3/438, 440.
17 İkinci Söz ا ا ا ا ن א İmanda ne kadar büyük bir saadet ve nimet ve ne kadar büyük bir lezzet ve rahat bulunduğunu anlamak istersen, şu temsilî hikâyeciğe bak, dinle: Bir vakit iki adam; hem keyif, hem ticaret için seyahate giderler. Biri hodbin, tâlihsiz, bir tarafa; diğeri, hudâbîn, bahtiyar, diğer tarafa sülûk eder, giderler. Hodbîn adam, hem hodgâm, hem hodendîş, hem bedbin olduğundan, bedbinlik cezası olarak nazarında pek fenâ bir memlekete düşer. Bakar ki; her yerde âciz bîçâreler, zorba müthiş adamların ellerinden ve tahribatlarından vâveylâ ediyorlar. Bütün gezdiği yerlerde böyle hazîn, elîm bir hâli görür. Bütün memleket bir mâtemhâne-i umumî şeklini almış. Kendisi, şu elîm ve muzlim hâleti hissetmemek için sarhoşluktan başka çâre bulamaz. Çünkü herkes ona düşman ve ecnebi görünüyor. Ve ortalıkta dahi, müthiş cenazeleri ve me yûsâne ağlayan yetimleri görür. Vicdanı, azab içinde kalır. Diğeri; hudâbîn, hudâ-perest ve hakendîş, güzel ahlâklı idi ki; nazarında pek güzel bir memlekete düştü. İşte bu iyi adam, girdiği memlekette bir umumî şenlik görüyor. Her tarafta bir sürûr, bir şehrâyîn, bir cezbe ve neşe içinde zikirhâneler... Herkes ona dost ve akraba görünür. Bütün memlekette yaşasınlar ve teşekkürler ile bir terhisât-ı umûmiye şenliği görüyor. Hem tekbir ve tehlil ile mesrûrâne ahz-ı asker için bir davul, bir mûsikî sesi işitiyor. Evvelki bedbahtın, hem kendi hem umum halkın elemi ile müteellim olmasına bedel; şu bahtiyar, hem kendi hem umum halkın sürûru ile mesrur ve müferrah olur. Hem güzelce bir ticâret eline geçer, Allah a şükreder. O müttakîler ki görünmeyen âleme inanırlar. (Bakara sûresi, 2/3 ).
18 İKİNCİ SÖZ Sonra döner, öteki adama rast gelir, hâlini anlar. Ona der: Yahu sen divâne olmuşsun. Bâtınındaki çirkinlikler, zâhirine aksetmiş olmalı ki; gülmeyi ağlamak, terhisâtı soymak ve talan etmek tevehhüm etmişsin. Aklını başına al, kalbini temizle. Tâ, şu musibetli perde senin nazarından kalksın. Hakikati görebilesin. Zira nihayet derecede âdil, merhametkâr, raiyet-perver, muktedir, intizam -perver, müşfik bir melikin memleketi, hem bu derece göz önünde âsâr-ı terakkiyât ve kemâlât gösteren bir memleket, senin vehminin gösterdiği surette olamaz. Sonra o bedbahtın aklı başına gelir; nedamet eder. Evet, ben işretten divâne olmuştum. Allah senden razı olsun ki, cehennemî bir hâletten beni kurtardın. der. Ey nefsim! Bil ki; evvelki adam kâfirdir veya fâsık, gafildir. Şu dünya onun nazarında bir mâtemhâne-i umûmiyedir. Bütün zîhayat, firak ve zevâl sillesiyle ağlayan yetimlerdir. Hayvan ve insan ise, ecel pençesiyle parçalanan kimsesiz başıbozuklardır. Dağlar ve denizler gibi büyük mevcudât; ruhsuz, müthiş cenazeler hükmündedirler. Daha bunun gibi çok elîm, ezici, dehşetli evham, küfründen ve dalâletinden neşet edip, onu mânen tâzib eder. Diğer adam ise mümindir. Cenâb-ı Hâlık ı tanır, tasdik eder. Onun nazarında şu dünya bir zikirhâne-i Rahmân, bir tâlimgâh-ı beşer ve hayvan ve bir meydan-ı imtihân-ı ins ü cândır. Bütün vefiyât-ı hayvaniye ve insaniye ise terhisattır. Vazife-i hayatını bitirenler bu dâr-ı fâniden, mânen mesrûrâne, dağdağasız diğer bir âleme giderler. Tâ, yeni vazifedârlara yer açılsın, gelip çalışsınlar. Bütün tevellüdât-ı hayvaniye ve insaniye ise, ahz-ı askere, silâh altına, vazife başına gelmektir. Bütün zîhayat birer muvazzaf mesrur asker, birer müstakîm memnun memurlardır. Bütün sadâlar ise, ya vazife başlamasındaki zikir ve tesbih ve paydostan gelen şükür ve tefrîh veya işlemek neşesinden neşet eden nağamâttır. Bütün mevcudât, o müminin nazarında, Seyyid-i Kerîm i nin ve Mâlik-i Rahîm i nin birer mûnis hizmetkârı, birer dost memuru, birer şirin kitabıdır. Daha bunun gibi pek çok latîf, ulvî ve lezîz, tatlı hakikatler, imanından tecelli eder, tezahür eder.
19 4 - - İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ Demek, iman bir mânevî tûbâ- yı cennet çekirdeğini taşıyor. Küfür ise mânevî bir zakkum -u cehennem 2 tohumunu saklıyor. Demek selâmet ve emniyet, yalnız İslâmiyet te ve imandadır. Öyle ise, biz dâima: אن 3 ا م و כ אل ا د ا demeliyiz Tûbâ nın, cennetteki bir ağaç olduğuna dair bkz.: Ahmed İbni Hanbel, el-müsned 4/83; İbni Hibbân, es-sahîh 6/429, 430; et-taberânî, el-mu cemü l-kebîr 7/27, 28. Zakkum ağacı için bkz.: İsrâ sûresi, 7/60; Sâffât sûresi, 37/62-65; Duhân sûresi, 44/43-44; Vâkıa sûresi, 56/ 5-53; Buhârî, menâkıbü l-ensâr 42, kader 0; Tirmizî, tefsîru sûre (7) 4. Bize ihsan ettiği İslâm Dini ve tam, yüksek iman nimeti sebebiyle Rabbimize hamd olsun.
20 Üçüncü Söz ا ا ا ا אس ا وا א أ א İbadet, ne büyük bir ticaret ve saadet; fısk ve sefâhet, ne büyük bir hasâret ve helâket olduğunu anlamak istersen, şu temsilî hikâyeciğe bak, dinle: Bir vakit iki asker, uzak bir şehire gitmek için emir alıyorlar. Beraber giderler, tâ yol ikileşir. Bir adam orada bulunur. Onlara der: Şu sağdaki yol, hiç zararı olmamakla beraber, onda giden yolculardan ondan dokuzu büyük kâr ve rahat görür. Soldaki yol ise, menfaati olmamakla beraber, on yolcusundan dokuzu zarar görür. Hem ikisi, kısa ve uzunlukta birdirler. Yalnız bir fark var ki; intizamsız, hükûmetsiz olan sol yolun yolcusu çantasız, silâhsız gider. Zâhirî bir hiffet, yalancı bir rahatlık görür. İntizam-ı askerî altındaki sağ yolun yolcusu ise, mugaddî hülâsalardan dolu dört okkalık bir çanta ve her adüvvü alt ve mağlûp edecek iki kıyyelik bir mükemmel mîrî silâhı taşımaya mecburdur. O iki asker, o muarrif adamın sözünü dinledikten sonra, şu bahtiyar nefer sağa gider. Bir batman ağırlığı omuzuna ve beline yükler. Fakat kalbi ve ruhu binler batman minnetlerden ve korkulardan kurtulur. Öteki bedbaht nefer ise askerliği bırakır. Nizama tâbi olmak istemez. Sola gider. Cismi, bir batman ağırlıktan kurtulur. Fakat kalbi, binler batman minnetler altında ve ruhu, hadsiz korkular altında ezilir. Hem herkese dilenci, hem her şeyden, her hâdiseden titrer bir surette gider. Tâ mahall-i maksuda yetişir. Orada âsî ve kaçak cezasını görür. Ey insanlar! (Hem Sizi hem de sizden önceki insanları yaratan) Rabbinize ibadet ediniz. (Bakara sûresi, 2/2 ).
21 6 - - İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ Askerlik nizamını seven, çanta ve silâhını muhafaza eden ve sağa giden nefer ise; kimseden minnet almayarak, kimseden havf etmeyerek, rahat -ı kalb ve vicdan ile gider. Tâ o matlup şehire yetişir. Orada, vazifesini güzelce yapan bir nâmuslu askere münâsib bir mükâfat görür. İşte ey nefs -i serkeş! Bil ki: O iki yolcu, biri; mutî-i kanun-u ilâhî, birisi de; âsî ve hevâya tâbi insanlardır. O yol ise, hayat yoludur ki; âlem-i ervâhdan gelip kabirden geçer, âhirete gider. O çanta ve silâh ise, ibadet ve takvâdır. İbadetin çendan zâhirî bir ağırlığı var. Fakat, mânâsında öyle bir rahatlık ve hafiflik var ki, tarif edilmez. Çünkü; âbid, namazında der: ا إ إ أ ن أ Yani; Hâlık ve Rezzâk, O ndan başka yoktur! Zarar ve menfaat, O nun elindedir. 2 O hem Hakîm dir; abes iş yapmaz. Hem Rahîm dir; ihsanı, merhameti çoktur. diye îtikat ettiğinden, her şeyde bir hazine-i rahmet kapısını bulur, dua ile çalar. Hem her şeyi kendi Rabbisinin emrine musahhar görür. Rabbisine iltica eder. Tevekkül ile istinad edip, her musibete karşı tahassun eder. İmanı, ona bir emniyet-i tâmme verir. Evet, her hakiki hasenât gibi cesâretin dahi menbaı imandır, 3 ubûdiyettir. Her seyyiât gibi cebânetin dahi menbaı dalâlettir! 4 Evet, tam münevverü l-kalb bir âbidi, küre-i arz bomba olup patlasa, ihtimâldir ki onu korkutmaz. Belki harika bir kudret- i samedâniyeyi, lezzetli bir hayret ile seyredecek. Fakat, meşhur bir münevverü l-akl denilen kalbsiz bir fâsık feylesof ise; gökte bir kuyruklu yıldızı görse, yerde titrer. Acaba bu serseri yıldız arzımıza çarpmasın mı? der, evhama düşer. (Bir vakit böyle bir yıldızdan koca Amerika titredi. Çokları gece vakti hâne lerini terk ettiler.) Evet, insan nihayetsiz şeylere muhtaç olduğu hâlde, sermayesi hiç hükmünde... Hem nihayetsiz musibetlere maruz olduğu hâlde, iktidarı hiç hükmünde bir şey... Âdeta sermaye ve iktidarının dâiresi, eli nereye yetişirse o kadardır. Fakat emelleri, arzuları ve elemleri ve belâları ise; dâiresi, gözü, hayâli nereye yetişirse ve gidinceye kadar geniştir Şehadet ederim ki Allah tan başka ilâh yoktur. (Müslim, salât 60; Tirmizî, salât 26; Ebû Dâvûd, salât 78; Ahmed İbni Hanbel, el-müsned /292) Bkz.: Bakara sûresi, 2/02; Âl-i İmran sûresi, 3/26; A râf sûresi, 7/88; Fetih sûresi, 48/; Mücadele sûresi, 58/0; Ayrıca bkz.: Tirmizî, kader 0; Ahmed İbni Hanbel, el-müsned 6/44. Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/73. Bkz.: Âl-i İmran sûresi, 3/5; Enfâl sûresi, 8/2.
22 ÜÇÜNCÜ SÖZ İşte bu derece âciz ve zayıf, fakir ve muhtaç olan ruh-u beşere ibadet, tevekkül, tevhid, teslim; ne kadar azîm bir kâr, bir saadet, bir nimet olduğunu, bütün bütün kör olmayan görür, derk eder. Malûmdur ki; zararsız yol, zararlı yola velev on ihtimâlden bir ihtimâl ile olsa tercih edilir. Hâlbuki meselemiz olan ubûdiyet yolu, zararsız olmakla beraber, ondan dokuz ihtimâl ile bir saadet-i ebediye hazinesi vardır. Fısk ve sefâhet yolu ise hatta fâsıkın itirafıyla dahi menfaatsiz olduğu hâlde, ondan dokuz ihtimâl ile şekâvet-i ebediye helâketi bulunduğu, icmâ ve tevâtür derecesinde, hadsiz ehl-i ihtisası n ve müşâhedenin şehâdetiyle sabittir ve ehl-i zevk in ve keşfin ihbarâtıyla muhakkaktır. Elhâsıl: Âhiret gibi dünya saadeti dahi, ibadette ve Allah a asker olmaktadır. Öyle ise, biz dâima 2 و ا ا א ا demeliyiz ve Müslüman olduğumuza şükretmeliyiz. 2 Bkz.: Fâtır sûresi, 35/5. Bize yardımını ve kendisine itaat etmeyi nasip eden Rabbimize hamd olsun.
23 Dördüncü Söz ا ا ا ا ة אد ا Namaz, ne kadar kıymettar ve mühim, hem ne kadar ucuz ve az bir masraf ile kazanılır; hem namazsız adam, ne kadar divâne ve zararlı olduğunu, iki kere iki dört eder derecesinde kat î anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeciğe bak, gör: Bir zaman bir büyük hâkim, iki hizmetkârını her birisine yirmi dört altın verip iki ay uzaklıkta has ve güzel bir çiftliğine ikamet etmek için gönderiyor. Ve onlara emreder ki: Şu para ile yol ve bilet masrafı yapınız. Hem oradaki meskeninize lâzım bazı şeyleri mübâyaa ediniz. Bir günlük mesafede bir istasyon vardır. Hem araba, hem gemi, hem şimendifer, hem tayyâre bulunur. Sermayeye göre binilir. İki hizmetkâr; ders aldıktan sonra giderler. Birisi bahtiyar idi ki, istasyona kadar bir parça para masraf eder. Fakat o masraf içinde, efendisinin hoşuna gidecek öyle güzel bir ticaret elde eder ki, sermayesi birden bine çıkar. Öteki hizmetkâr; bedbaht, serseri olduğundan istasyona kadar yirmi üç altınını sarf eder. Kumara-mumara verip zâyi eder. Bir tek altını kalır. Arkadaşı ona der: Yahu, şu liranı bir bilete ver. Tâ bu uzun yolda yayan ve aç kalmayasın. Hem bizim efendimiz kerîmdir; belki merhamet eder, ettiğin kusuru affeder. Seni de tayyâreye bindirirler. Bir günde mahall-i ikametimize gideriz. Yoksa, iki aylık bir çölde aç, yayan, yalnız gitmeye mecbur olursun. Acaba şu adam inad edip, o tek lirasını bir define anahtarı hükmünde olan bir bilete vermeyip, muvakkat bir lezzet için sefâhete sarf etse; gayet akılsız, zararlı, bedbaht olduğunu, en akılsız adam dahi anlamaz mı? Namaz, dinin direğidir. el-hakîm et-tirmizî, Nevâdiru l-usûl 3/35, 36; el-beyhakî, Şuabü l-îmân 3/39; ed-deylemî, el-müsned 2/404.
24 DÖRDÜNCÜ SÖZ İşte ey namazsız adam! Ve ey namazdan hoşlanmayan nefsim! O hâkim ise; Rabbimiz, Hâlık ımızdır. O iki hizmetkâr yolcu ise; biri mütedeyyin, namazını şevk ile kılar. Diğeri gafil, namazsız insanlardır. O yirmi dört altın ise yirmi dört saat her gündeki ömürdür. O has çiftlik ise cennett ir. O istasyon ise kabirdir. O seyahat ise kabre, haşre, ebede gidecek beşer yolculuğudur; amele göre, takvâ kuvvetine göre, o uzun yolu mütefâvit derecede kat ederler. Bir kısım ehl-i takvâ berk gibi, bin senelik yolu bir günde keser. Bir kısmı da hayâl gibi, elli bin senelik bir mesafeyi bir günde kat eder. Kur - ân- ı Azîmüşşân şu hakikate iki âyetiyle işaret eder. O bilet ise namazdır. Bir tek saat, beş vakit namaza abdest le kâfi gelir. Acaba, yirmi üç saatini şu kısacık hayat -ı dünyeviyeye sarf eden ve o uzun hayat-ı ebediyeye bir tek saatini sarf etmeyen; ne kadar zarar eder, ne kadar nefsine zulmeder, ne kadar hilâf-ı akıl hareket eder! Zira, bin adamın iştirak ettiği bir piyango kumarına yarı malını vermek akıl kabul ederse hâlbuki kazanç ihtimâli binde birdir sonra yirmi dörtten bir malını, yüzde doksan dokuz ihtimâl ile kazancı musaddak bir hazine-i ebediyeye vermemek; ne kadar hilâf-ı akıl ve hikmet hareket ettiğini, ne kadar akıldan uzak düştüğünü, kendini âkıl zanneden adam anlamaz mı? Hâlbuki namazda ruhun, kalbin, aklın büyük bir rahatı vardır. Hem cisme de o kadar ağır bir iş değildir. Hem namaz kılanın diğer mübah dünyevî amelleri, güzel bir niyet ile ibadet hükmünü alır. Bu surette bütün sermâye-i ömrünü âhirete mâl edebilir. Fânî ömrünü bir cihette ibkâ eder. Bkz.: Gökten yere kadar her işi düzenleyip yönetir. Sonra bütün bu işler, sizin hesabınıza göre bin yıl tutan bir günde O na yükselir. (Secde sûresi, 32/5 ); Melekler ve Ruh, O nun Arş ına; miktarı elli bin sene olan bir günde yükselirler. (Meâric sûresi, 70/4 ).
25 Beşinci Söz ا ا ا ن وا إ ن ا ا ا ا Namaz kılmak ve büyük günah ları işlememek, 2 ne derece hakiki bir vazife-i insaniye ve ne kadar fıtrî, münâsib bir netice-i hilkat- i beşeriye olduğunu görmek istersen; şu temsilî hikâyeciğe bak, dinle: Seferberlikte bir taburda, biri muallem vazife-perver; diğeri acemi nefisperver iki asker beraber bulunuyordu. Vazife-perver nefer, tâlime ve cihada dikkat eder, erzak ve tâyinâtını hiç düşünmezdi. Çünkü anlamış ki; onu beslemek ve cihâzâtını vermek, hasta olsa tedavi etmek, hatta inde l-hâce lokmayı ağzına koymaya kadar devletin vazifesidir. Ve onun asıl vazifesi tâlim ve cihaddır. Fakat bazı erzak ve cihâzât işlerinde işler. Kazan kaynatır, karavanayı yıkar, getirir. Ona sorulsa: Ne yapıyorsun? Devletin angaryasını çekiyorum. der. Demiyor: Nafaka m için çalışıyorum. Diğer şikem-perver ve acemi nefer ise, tâlime ve harbe dikkat etmezdi. O devlet işidir. Bana ne! derdi. Dâim nafakasını düşünüp onun peşinde dolaşır, taburu terk eder, çarşıya gider, alışveriş ederdi. Bir gün muallem arkadaşı ona dedi: Birâder, asıl vazifen tâlim ve muharebedir. Sen onun için buraya getirilmişsin. Padişaha itimat et. O seni aç bırakmaz. O, onun vazifesidir. Hem sen âciz ve fakirsin, her yerde kendini beslettiremezsin. Hem mücâhede ve seferberlik zamanıdır. Hem sana âsidir der, ceza verirler. Evet, iki vazife peşimizde görünüyor. Biri; padişahın vazifesidir. Bazen biz onun angaryasını çekeriz ki, bizi beslemektir. Diğeri, bizim vazifemizdir. Padişah bize teshîlât ile yardım eder ki, tâlim ve harptir. 2 Allah fenâlıktan korunanlar ve hep güzel davrananlarla beraberdir. (Nahl sûresi, 6/28 ). Bkz.: Nisâ sûresi, 4/3; Şûrâ sûresi, 42/37; Necm sûresi, 53/32.
26 BEŞİNCİ SÖZ Acaba o serseri nefer, o mücâhid mualleme kulak vermezse ne kadar tehlikede kalır, anlarsın! İşte ey tembel nefsim! O dalgalı meydan-ı harb, bu dağdağalı dünya hayatıdır. O taburlara taksim edilen ordu ise, cemiyet-i beşeriyedir. Ve o tabur ise, şu asrın Cemaat-i İslâmiye sidir. O iki nefer ise; biri, ferâiz-i diniyesini bilen ve işleyen ve kebâiri terk ve günahları işlememek için, nefis ve şeytanla mücâhede eden müttakî Müslüman dır. Diğeri, Rezzâk-ı Hakiki yi itham etmek derecesinde derd-i maîşete dalıp, ferâizi terk eden ve maîşet yolunda rast gele günahları işleyen fâsık-ı hâsirdir. Ve o tâlim ve talimat ise başta namaz, ibadettir. Ve o harb ise, nefis ve hevâ, cin ve ins şeytan larına karşı mücâhede edip, günahlardan ve ahlâk- ı rezîle den, kalb ve ruhunu helâket-i ebediyeden kurtarmaktır. Ve o iki vazife ise birisi, hayatı verip beslemektir. Diğeri, hayatı verene ve besleyene perestiş edip yalvarmaktır. O na tevekkül edip emniyet etmektir. Evet, en parlak bir mucize-i sanat -ı samedâniye ve bir harika-yı hikmet - i rabbâniy e olan hayatı kim vermiş, yapmış ise, rızıkla o hayatı besleyen ve idâme eden de O dur. O ndan başka olmaz! Delil mi istersin? En zayıf, en aptal hayvan, en iyi beslenir, meyve kurt ları ve balıklar gibi.. hem en âciz, en nâzik mahlûk, en iyi rızkı o yer, çocuklar ve yavrular gibi. Evet, vâsıta-yı rızk-ı helâl, iktidar ve ihtiyar ile olmadığını; belki, acz ve zaaf ile olduğunu anlamak için balıklar ile tilkileri, yavrular ile canavarları, ağaçlar ile hayvanları muvâzene etmek kâfidir. Demek derd-i maîşet için namazını terk eden, 2 o nefere benzer ki; tâlimi ve siperini bırakıp çarşıda dilencilik eder. Fakat, namazını kıldıktan sonra Cenâb-ı Rezzâk-ı Kerîm i n matbaha-yı rahmetinden tâyinâtını aramak, başkalara bâr olmamak için kendisi bizzat gitmek güzeldir, mertliktir; o dahi bir ibadettir. Hem insan ibadet için halk olunduğunu, 3 fıtratı ve cihâzât-ı mâneviyesi gösteriyor. Zira, hayat -ı dünyeviyesine lâzım olan amel ve iktidar cihetinde en ednâ bir serçe kuşuna yetişmez. Fakat, hayat-ı mâneviye ve uhreviyesine lâzım olan ilim ve iftikar ile tazarrû ve ibadet cihetinde hayvanâtın sultânı ve kumandanı hükmündedir. 2 3 Bkz.: Yûnus sûresi, 0/3; Hûd sûresi, /6. Bkz.: Tâhâ sûresi, 20/32. Bkz.: Zâriyât sûresi, 5/56.
27 İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ Demek ey nefsim! Eğer hayat -ı dünyeviyeyi gaye-i maksad yapsan ve ona dâim çalışsan, en ednâ bir serçe kuşunun bir neferi hükmünde olursun. Eğer hayat-ı uhreviyeyi gaye-i maksad yapsan ve şu hayatı dahi ona vesile ve mezraa etsen ve ona göre çalışsan, o vakit hayvanâtın büyük bir kumandan ı hükmünde ve şu dünyada Cenâb-ı Hak k ın nazlı ve niyazdar bir abdi, mükerrem ve muhterem bir misafiri olursun. İşte sana iki yol. 2 İstediğini intihâb edebilirsin. Hidâyet ve tevfiki Erhamürrâhimîn den iste... 2 Dünya, âhiretin tarlasıdır. mânâsındaki hadis için bkz.: el-gazâlî, İhyâu ulûmi d-dîn 4/9; es- Sehâvî, el-makâsıdü l-hasene s.497; Aliyyülkârî, el-esrâru l-merfûa s.205. Bkz.: Şükür ya da küfür yolu (Dehr sûresi, 76/3); iki yol (hayır ve şer yolu) (Beled sûresi, 90/0); kötülük ya da takvâ yolu (Şems sûresi, 9/8); en kolay yol ya da en güç yol (Leyl sûresi, 92/5-0).
28 Altıncı Söz ا ا ا ا ن ا أ و إ ن ا ا ى ا أ Nefis ve malını Cenâb-ı Hakk a satmak ve O na abd olmak ve asker olmak; ne kadar kârlı bir ticaret, ne kadar şerefli bir rütbe olduğunu anlamak istersen, şu temsilî hikâyeciği dinle: Bir zaman bir padişah, raiyetinden iki adama, her birisine emaneten birer çiftlik verir ki; içinde fabrika, makine, at, silâh gibi her şey var. Fakat fırtınalı bir muharebe zamanı olduğundan, hiçbir şey kararında kalmaz. Ya mahvolur veya tebeddül eder gider. Padişah, o iki nefere kemâl-i merhametinden bir yâver-i ekremini gönderdi. Gayet merhametkâr bir ferman ile onlara diyordu: Elinizde olan emânetimi bana satınız. Tâ sizin için muhafaza edeyim. Beyhûde zâyi olmasın. Hem muharebe bittikten sonra, size daha güzel bir surette iade edeceğim. Hem güya o emânet malınızdır, pek büyük bir fiyat size vereceğim. Hem, o makine ve fabrikadaki âletler, benim nâmımla ve benim tezgâhımda işlettirilecek. Hem fiyatı, hem ücretleri birden bine yükselecek. Bütün o kârı size vereceğim. Hem de siz âciz ve fakirsiniz. O koca işlerin masârifâtını tedârik edemezsiniz. Bütün masârifâtı ve levâzımâtı ben deruhte ederim. Bütün vâridâtı ve menfaati size vereceğim. Hem de terhisât zamanına kadar elinizde bırakacağım. İşte beş mertebe kâr içinde kâr!.. Eğer bana satmazsanız, zaten görüyorsunuz ki, hiç kimse elindekini muhafaza edemiyor. Herkes gibi elinizden çıkacak. Hem beyhûde gidecek, hem o yüksek fiyattan mahrum kalacaksınız. Hem o nâzik, kıymettar âletler, Allah, karşılık olarak cenneti verip müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. (Tevbe sûresi, 9/ ).
29 İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ mîzânlar istîmal edilecek şâhâne mâdenler ve işler bulmadığından, bütün bütün kıymetten düşecekler. Hem idare ve muhafaza zahmeti ve külfeti başınıza kalacak. Hem emânette hıyanet cezasını göreceksiniz. İşte beş derece hasâret içinde hasâret!.. Hem de bana satmak ise, bana asker olup benim nâmımla tasarruf etmek demektir. Âdi bir esir ve başıbozuğa bedel, âli bir padişahın has, serbest bir yâver-i askeri olursunuz. Onlar, şu iltifâtı ve fermanı dinledikten sonra, o iki adamdan aklı başında olanı dedi: Baş üstüne, ben maaliftihâr satarım. Hem bin teşekkür ederim. Diğeri mağrur, nefsi firavun laşmış, hodbin, ayyaş, güya ebedî o çiftlikte kalacak gibi, dünya zelzele ve dağdağalarından haberi yok. Dedi: Yok, yok!.. Padişah kimdir? Ben mülkümü satmam, keyfimi bozmam!.. Biraz zaman sonra birinci adam, öyle bir mertebeye çıktı ki, herkes hâline gıpta ederdi. Padişahın lutfuna mazhar olmuş, has sarayında saadetle yaşıyor. Diğeri, öyle bir hâle giriftar olmuş ki; hem herkes ona acıyor, hem de Müstehak! diyor. Çünkü; hatasının neticesi olarak, hem saadeti ve mülkü gitmiş, hem ceza ve azap çekiyor. İşte ey nefs -i pürheves! Şu misalin dürbünü ile hakikatin yüzüne bak. Amma o padişah ise; ezel- ebed Sultân ı olan Rabb in, Hâlık ındır. Ve o çiftlikler, makineler, âletler, mizanlar ise; senin dâire-i hayatın içindeki mâmelekin ve o mâmelekin içindeki cisim, ruh ve kalbin ve onlar içindeki göz ve dil, akıl ve hayâl gibi zâhirî ve bâtınî hâsselerindir. Ve o yâver-i ekrem ise, Resûl-i Kerîm dir. Ve o fermân-ı ahkem ise, Kur ân- ı Hakîm dir ki; bahsinde bulunduğumuz ticaret -i azîmeyi şu âyetle ilân ediyor: ا ن ا وأ إ ن ا ا ى ا أ Ve o dalgalı muharebe meydanı ise, şu fırtınalı dünya yüzüdür ki; durmuyor, dönüyor, bozuluyor ve her insanın aklına şu fikri veriyor: Madem her şey elimizden çıkacak, fânî olup kaybolacak; acaba bâkîye tebdil edip ibkâ etmek çâresi yok mu? deyip düşünürken birden semâvî sadâ-yı Kur ân Allah, karşılık olarak cenneti verip müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. (Tevbe sûresi, 9/ ).
30 ALTINCI SÖZ işitiliyor. Der: Evet var. Hem beş mertebe kârlı bir surette, güzel ve rahat bir çâresi var. Suâl: Nedir? Elcevap: Emaneti sahib-i hakikisine satmak. İşte o satışta beş derece kâr içinde kâr var. Birinci Kâr: Fânî mal bekâ bulur. Çünkü Kayyûm-u Bâkî olan Zât-ı Zülcelâl e verilen ve O nun yolunda sarf edilen şu ömr-ü zâil, bâkîye inkılâb eder. Bâkî meyveler verir. O vakit ömür dakikaları; âdeta tohumlar, çekirdekler hükmünde zâhiren fenâ bulur, çürür. Fakat, âlem- i bekâda saadet çiçekleri açarlar ve sünbüllenirler. Ve âlem-i berzâh ta ziyâdâr, mûnis birer manzara olurlar. İkinci Kâr: Cennet gibi bir fiyat veriliyor. Üçüncü Kâr: Her âzâ ve hâsselerin kıymeti, birden bine çıkar. Meselâ akıl bir âlettir. Eğer Cenâb-ı Hakk a satmayıp, belki nefis hesabına çalıştırsan; öyle meş um ve müz iç ve muacciz bir âlet olur ki, geçmiş zamanın âlâm-ı hazînânesini ve gelecek zamanın ehvâl-i muhavvifânesini senin bu bîçâre başına yükletecek yümünsüz ve muzır bir âlet derekesine iner. İşte bunun içindir ki; fâsık adam, aklın iz âc ve tâcizinden kurtulmak için, gâliben ya sarhoşluğa veya eğlenceye kaçar. Eğer Mâlik -i Hakiki sine satılsa ve O nun hesabına çalıştırsan; akıl öyle tılsımlı bir anahtar olur ki, şu kâinatta olan nihayetsiz rahmet hazinelerini ve hikmet definelerini açar. Ve bununla sahibini, saadet-i ebediye ye müheyyâ eden bir mürşid -i rabbânî derecesine çıkar. Meselâ göz bir hâssedir ki; ruh, bu âlemi o pencere ile seyreder. Eğer Cenâb-ı Hakk a satmayıp belki nefis hesabına çalıştırsan; geçici, devamsız bazı güzellikleri, manzaraları seyr ile şehvet ve heves-i nefsâniyeye bir kavvad derekesinde bir hizmetkâr olur. Eğer gözü, gözün Sâni-i Basîr i ne satsan ve O nun hesabına ve izni dâiresinde çalıştırsan; o zaman şu göz, şu kitab-ı kebîr-i kâinatın bir mütâlaacısı ve şu âlemdeki mucizât-ı sanat-ı rabbâniyenin bir seyircisi ve şu küre-i arz bahçesindeki rahmet çiçeklerinin mübarek bir arı sı derecesine çıkar. Meselâ dil deki kuvve-i zâikay ı, Fâtır-ı Hakîm ine satmazsan, belki nefis hesabına, mide nâmına çalıştırsan; o vakit, midenin tavlasına ve fabrika sına bir kapıcı derekesine iner, sukut eder. Eğer Rezzâk-ı Kerîm e satsan; o zaman,
31 İMAN ve KÜFÜR MUVÂZENELERİ dildeki kuvve-i zâika, rahmet -i ilâhiye hazinelerinin bir nâzır-ı mâhiri ve kudret -i samedâniye matbahlarının bir müfettiş -i şâkiri rütbesine çıkar. İşte ey akıl! Dikkat et! Meş um bir âlet nerede? Kâinat anahtarı nerede? Ey göz! Güzel bak! Âdi bir kavvad nerede? Kütüphâne-i ilâhînin mütefennin bir nâzırı nerede? Ve ey dil! İyi tad! Bir tavla kapıcısı ve bir fabrika yasakçısı nerede? Hazine-i hâssa-yı rahmet nâzırı nerede?.. Ve daha bunlar gibi başka âletleri ve âzâları kıyas etsen anlarsın ki; hakikaten mümin cennet e lâyık ve kâfir cehennem e muvâfık bir mâhiyet kesbeder. Ve onların her biri öyle bir kıymet almalarının sebebi; mümin, imanıyla Hâlık ının emânetini, O nun nâmına ve izni dâiresinde istîmal etmesidir. Ve kâfir, hıyanet edip nefs -i emmâre hesabına çalıştırmasıdır. Dördüncü Kâr: İnsan zayıftır, belâları çok.. fakirdir, ihtiyacı pek ziyâde.. âcizdir, hayat yükü pek ağır... Eğer Kadîr-i Zülcelâl e dayanıp tevekkül etmezse ve itimat edip teslim olmazsa, vicdanı dâim azab içinde kalır. Semeresiz meşakkatler, elemler, teessüfler onu boğar. Ya sarhoş ya canavar eder. Beşinci Kâr: Bütün o âzâ ve âletlerin ibadeti ve tesbihâtı ve o yüksek ücretleri, en muhtaç olduğun bir zamanda, cennet yemişleri suretinde sana verileceğine, ehl-i zevk ve keşif ve ehl-i ihtisas ve müşâhede ittifak etmişler. İşte bu beş mertebe kârlı ticareti yapmazsan, şu kârlardan mahrumiyetten başka, beş derece hasâret içinde hasârete düşeceksin. Birinci Hasâret: O kadar sevdiğin mal ve evlât.. ve perestiş ettiğin nefis ve hevâ.. ve meftûn olduğun gençlik ve hayat zâyi olup kaybolacak. Senin elinden çıkacaklar. Fakat günahlarını, elemlerini sana bırakıp boynuna yükletecekler. İkinci Hasâret: Emânette hıyanet cezasını çekeceksin. Çünkü en kıymettar âletleri, en kıymetsiz şeylerde sarf edip nefsine zulmettin. Üçüncü Hasâret: Bütün o kıymettar cihâzât-ı insaniyeyi hayvanlıktan çok aşağı bir derekeye düşürüp, hikmet -i ilâhiye ye iftira ve zulmettin. Dördüncü Hasâret: Acz ve fakrın ile beraber, o pek ağır hayat yükünü, zayıf beline yükleyip zevâl ve firak sillesi altında dâim vâveylâ edeceksin. Bkz.: Fâtır sûresi, 35/5.
32 ALTINCI SÖZ Beşinci Hasâret: Hayat-ı ebediye esâsâtını ve saadet-i uhreviye levâzımatını tedarik etmek için verilen akıl, kalb, göz, dil gibi güzel hediye- i rahmâniyeyi cehennem kapılarını sana açacak çirkin bir surete çevirmektir. Şimdi satmaya bakacağız... Acaba o kadar ağır bir şey midir ki, çokları satmaktan kaçıyorlar. Yok!.. Kat â ve asla! Hiç öyle ağırlığı yoktur. Zira helâl dairesi geniştir, keyfe kâfi gelir. Harama girmeye hiç lüzum yoktur. Ferâiz-i ilâhiye ise hafiftir, azdır. Allah a abd ve asker olmak, öyle lezzetli bir şereftir ki tarif edilmez. Vazife ise; yalnız bir asker gibi Allah nâmına işlemeli, başlamalı.. ve Allah hesabıyla vermeli ve almalı.. ve izni ve kanunu dairesinde hareket etmeli, sükûnet bulmalı.. kusur etse istiğfar etmeli: Yâ Rab! Kusurumuzu affet. Bizi, kendine kul kabul et. Emânetini kabzetmek zamanına kadar, bizi emanette emin kıl, âmîn... demeli ve O na yalvarmalı... Allahım, haramına karşı helâlinle beni doyur! anlamındaki duâ için bkz.: Tirmizî, deavât 0; Ahmed İbni Hanbel, el-müsned /53.
33 Yedinci Söz ا ا ا Şu kâinatın tılsım-ı muğlakını açan م ا و א א ا ruh-u beşer için saadet kapısını fetheden, ne kadar kıymettar iki tılsım-ı müşkül-küşâ olduğunu.. ve sabır ile Hâlık ı na tevekkül ve iltica ve şükür ile Rezzâk ından suâl ve dua, ne kadar nâfi ve tiryak gibi iki ilaç olduğunu.. ve Kur ân ı dinlemek, hükmüne inkıyâd etmek, namazı kılmak, kebâiri terk etmek; ebedü l-âbâd yolculuğunda ne kadar mühim, değerli, revnakdâr bir bilet, bir zâd-ı âhiret, bir nur- u kabir olduğunu anlamak istersen, şu temsîlî hikâyeciğe bak, dinle: Bir zaman bir asker, meydan-ı harb ve imtihanda, kâr ve zarar deverânında pek müthiş bir vaziyete düşer. Şöyle ki: Sağ ve sol iki tarafından dehşetli derin iki yara ile yaralı ve arkasında cesîm bir arslan, ona saldırmak için bekliyor gibi duruyor. Ve gözü önünde bir darağacı dikilmiş, bütün sevdiklerini asıp mahvediyor. Onu da bekliyor. Hem bu hâli ile beraber uzun bir yolculuğu var, nefyediliyor. O bîçâre, şu dehşet içinde me yusâne düşünürken; sağ cihetinde Hızır gibi bir hayırhâh, nurânî bir zât peydâ olur. Ona der: Me yûs olma! Sana iki tılsım verip öğreteceğim. Güzelce istîmal etsen, o arslan sana musahhar bir at olur. Hem o darağacı sana keyif ve tenezzüh için hoş bir salıncağa döner. Hem sana iki ilaç vereceğim. Güzelce istîmal etsen, o iki müteaffin yaraların, iki güzel kokulu Gül-ü Muhammedî (aleyhissalâtü vesselâm) denilen latîf çiçeğe inkılâb ederler. Hem sana bir bilet vereceğim. Onunla uçar gibi bir senelik bir yolu, bir günde kesersin. İşte eğer inanmıyorsan bir parça tecrübe et. Tâ doğru olduğunu anlayasın. Hakikaten bir parça tecrübe etti. Doğru olduğunu tasdik etti. Allah a ve âhiret gününe iman ettim. Allah a ve âhiret gününe iman ile ilgili bazı âyetler için bkz.: Bakara sûresi, 2/8, 62, 26, 77, 228, 232, 264; Âl-i İmran sûresi, 3/4; Nisâ sûresi, 4/38, 39, 59, 36, 62.
34 YEDİNCİ SÖZ Evet ben, yani şu bîçâre Said dahi bunu tasdik ederim. Çünkü biraz tecrübe ettim. Pek doğru gördüm. Bundan sonra birden gördü ki; sol cihetinden şeytan gibi dessâs, ayyaş, aldatıcı bir adam; çok zînetler, süslü suretler, fantaziyeler, müskirler beraber olduğu hâlde geldi. Karşısında durdu. Ona dedi: Hey arkadaş! Gel gel, beraber işret edip keyfedelim. Şu güzel kız suretlerine bakalım. Şu hoş şarkıları dinleyelim. Şu tatlı yemekleri yiyelim. Suâl: Ha ha!.. Nedir ağzında gizli okuyorsun? Cevap: Bir tılsım. Bırak şu anlaşılmaz işi!.. Hazır keyfimizi bozmayalım. Suâl: Ha!.. Şu ellerindeki nedir? Cevap: Bir ilâç. At şunu. Sağlamsın. Neyin var. Alkış zamanıdır. Suâl: Ha!.. Şu beş nişanlı kâğıt nedir? Cevap: Bir bilet. Bir tâyinat senedi. Yırt bunları. Şu güzel bahar mevsimind e yolculuk bizim nemize lâzım.. der. Her bir desîse ile onu iknâa çalışır. Hatta o bîçâre ona biraz meyleder. Evet, insan aldanır. Ben de öyle bir dessâsa aldandım. Birden sağ cihetinden, ra d gibi bir ses gelir. Der: Sakın aldanma! Ve o dessâsa de ki: Eğer arkamdaki arslanı öldürüp, önümdeki darağacını kaldırıp, sağ ve solumdaki yaraları defedip, peşimdeki yolculuğu men edecek bir çâre sende varsa, bulursan; haydi yap, göster, görelim. Sonra de: Gel keyfedelim. Yoksa sus hey sersem!.. Tâ Hızır gibi bu zât-ı semâvî dediğini desin... İşte ey gençliğinde gülmüş, şimdi güldüğüne ağlayan nefsim! Bil!.. O bîçâre asker ise sensin ve insandır. Ve o arslan ise eceldir. Ve o darağacı ise ölüm ve zevâl ve firaktır ki; gece-gü ndüzün dönmesinde her dost vedâ eder, kaybolur. Ve o iki yara ise; birisi, müz iç ve hadsiz bir acz-i beşerî; diğeri, elîm, nihayetsiz bir fakr-ı insanîdir. Ve o nefy ve yolculuk ise; âlem-i ervâhtan, Bkz.: Fâtır sûresi, 35/5.