Türkiye'deki Suriyeliler halen sınır dışı edilme tehlikesi altında
Türkiye’deki Suriyeli mülteciler halen sınır dışı edilme tehlikesi altında bulunuyor. Türkiye yetkilileri, Suriyeli mültecileri toplu halde Suriye’nin kuzeyinde “güvenli bölge” olarak adlandırılan bölgeye zorla geri gönderme planlarını uygulayabilir. Bu bölge, Türkiye’nin Ekim 2019’da Suriye’nin kuzeydoğusunda gerçekleştirdiği askeri harekatın da gösterdiği gibi aktif çatışma bölgesidir.
3 milyon 600 binden fazlası Suriyeli olmak üzere toplamda yaklaşık 4 milyon mülteciye ev sahipliği yapan Türkiye, dünyanın en yüksek sayıda mülteciyi barındıran ülkesidir. Teoride, Türkiye’deki tüm Suriyeli mültecilere “Geçici Koruma” statüsü verilmiştir, ancak Suriyeli mültecilerin sağlık ve eğitim de dahil olmak üzere temel hizmetlere erişebilmek için kayıtlı olmaları ve geçici koruma kimlik belgelerini almaları gerekiyor. Türkiye yetkilileri mültecilere barınma sağlamak için şimdiye kadar milyarlarca Avro harcadı, bunun için Avrupa Birliği’nden (AB) sınırlı miktarda mali destek aldı.
Türkiye’nin ve AB’nin iddialarının aksine, Türkiye mülteciler ve sığınmacılar için güvenli bir ülke değildir. Uluslararası Af Örgütü ve diğer insan hakları örgütleri, 2014 ile 2018 yılları arasında ve en son 2019 yılı ortalarında mültecilerin Suriye’ye sınır dışı edildiğine ilişkin güvenilir ve tutarlı kanıtlar topladı. Kişilerin ağır insan hakları ihlallerine uğrayabileceği bir yere sınır dışı edilmesi (refoulement), Türkiye’nin iç hukuku ve imzaladığı uluslararası hukuk normları gereğince yasaktır.
İnsan haklarına yönelik tehlikelerin niteliği ve boyutları düşünüldüğünde mevcut durumda Suriye’ye yapılacak tüm sınır dışı uygulamaları hukuka aykırıdır. 2011’den bu yana Suriye’yi enkaza çeviren iç savaş haddi hesabı olmayan bir tahribat yarattı ve milyonlarca kadın, erkek ve çocuğun yerinden edilmesine sebep oldu. Bu kişilerden 5 milyon 600 bini ülkeyi terk etmek zorunda kaldı, 6 milyonun üzerinde kişi ise Suriye içinde yerinden edildi. 3 milyonun üzerinde Suriyeli ülkenin diğer bölgelerinde yerinden edilerek ülkenin kuzeybatısında yer alan İdlib eyaletine geldi. İnsani yardım grupları, Eylül 2019’da İdlib’deki durumu “insanlık açısından bir kabus” olarak tanımladı. Uluslararası Af Örgütü, Rusya destekli Suriye hükümetinin Ocak ile Haziran 2019 arasında İdlib’de hastanelere, okullara, fırınlara ve konutlara yönelik çok sayıda hukuka aykırı saldırı gerçekleştirdiğini belgeledi.
Türkiye de Suriye’de askeri harekatlar düzenledi. 2016’da Halep’in kuzeyinde “Fırat Kalkanı,” 2018 başında ise Afrin’de “Zeytin Dalı” olarak isimlendirdiği askeri harekatları gerçekleştirdi. Türkiye en son 9 Ekim 2019’da Suriye’nin kuzeydoğusunda “Barış Pınarı” ismini verdiği askeri harekatı yürüttü. Türkiye ile ona bağlı Suriyeli silahlı gruplar, Kürtlerin öncülük ettiği ve daha önce ABD’nin ittifak yaparak destek verdiği silahlı güçlerin kontrolündeki bölgeye girdi. BM İnsani Yardım Koordinasyon Ofisi, 15 Ekim’de, sadece son altı günde Suriye’nin kuzeydoğusunda 160 binin üzerinde kişinin askeri güçlerin ilerleyişinden ve çatışmalardan korunmak için yerinden edildiğini bildirdi. Uluslararası Af Örgütü, Türkiye güçlerinin ve Türkiye destekli Suriyeli silahlı grupların yargısız infazlar ve hukuka aykırı saldırılar gerçekleştirdiğini belgeledi. Türkiye yetkilileri hiç kimsenin isteği dışında Suriye’ye geri gönderilmediğini, 365 bin Suriyelinin dünyanın en tehlikeli ülkelerinden birine gönüllü bir şekilde geri döndüğünü öne sürüyor.
Bazı mültecilerin yaşı ilerlemiş olan yakınlarını getirmek veya pasaportlarını yeniletmek gibi amaçlarla Suriye’ye gerçekten de gönüllü bir şekilde geri döndüğü oldu. Ancak bu kişiler, Türkiye’den ayrılmanın sonuçları hakkında bilgilendirilmedi ve tekrar giriş yaptıklarında Geçici Koruma Statüleri’nin iptal edildiğini öğrendi. Bir kez kaybedildikten sonra Geçici Koruma Statüsü’nün yenilenmesi, statünün nasıl kaybedildiği (örneğin geri dönüşün zorunlu mu gerçekten gönüllü mü olduğu ya da sadece kimlik belgesinin süresinin mi dolduğu) fark etmeksizin imkansız görünüyor. Buna karşılık Türkiye yasaları (Göç İdaresi Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan 7 Ocak 2019 tarihli Genelge), Geçici Koruma Kimlik Belgesi olup statüsünü kaybeden mültecilerin statülerini yenilemelerini mümkün kılıyor.
Size, Türkiye’deki Suriyeli mültecilere son zamanlarda yapılan muameleden ötürü ciddi kaygı duyduğumu ifade etmek üzere yazıyorum. Suriyelilerin Suriye’nin kuzeydoğusunda “güvenli bölge” olarak adlandırılan bölgeye hukuka aykırı bir şekilde yeniden yerleştirilmesini öngören uzun vadeli planların uygulamaya konması ihtimali de aynı ölçüde kaygı vericidir.
Ülkenizin yaklaşık 4 milyon mülteciye barınma sağladığını ve bu nedenle dünyanın en yüksek sayıda mülteciye barınma sağlayan ülkesi olduğunu biliyor ve bu durumu takdirle karşılıyorum. Ancak hayranlık uyandıran bu cömertlik, hükümetinizi uluslararası hukuka saygı gösterme ve Suriyeli mülteciler de dahil olmak üzere yetki alanındaki herkesin haklarını koruma yükümlülüğünden muaf kılmıyor.
Uluslararası Af Örgütü’nün 25 Ekim 2019’da yayımladığı kapsamlı brifing, 2019 yılı ortalarında Türkiye’nin dört bir yanında muhtemelen yüzlerce Suriyeli mültecinin yakalandığını, gözaltına alındığını ve çoğunlukla “gönüllü geri dönüş” belgeleri denen belgeleri imzalamaya zorlandıktan veya bu belgeleri imzalamaları için yanlış yönlendirildikten sonra, istekleri dışında sınır dışı edildiğini gösterdi. Türkiye’ye tekrar giriş yapabilen Suriyeliler, geçici koruma kimlik belgelerinin iptal edildiğini öğreniyor. Geçerli kimlik belgesi olmadığı için temel hizmetlerden faydalanamayan Suriyelilerin sınır dışı edilme veya yeniden sınır dışı edilme tehlikesi de artıyor. Bir kere iptal edildikten sonra Suriyelilerin kimlik belgelerini yeniletmeleri, Türkiye yasaları buna izin verdiği halde imkansız görünüyor. Suriyeli mülteciler sıklıkla sınır dışı edilmeye karşı koruma altında olmalarını sağlayacak yasal başvuru hakkından veya hukuki çözüm yolundan yoksun bırakılıyor.
Ayrıca, Türkiye yetkililerinin, kuzey Suriye’nin artık güvenli olduğu gibi gerçeği yansıtmayan bir gerekçeyle çok sayıda Suriyeli mülteciyi toplu halde bu bölgeye yeniden yerleştirmeyi öngören uzun vadeli planlarından da derin kaygı duyuyorum. Suriye halen dünyanın en tehlikeli ülkelerinden biridir. Örneğin, Türkiye yetkililerinin 9 Ekim 2019’da Suriye’nin kuzeydoğusunda başlattığı askeri harekat, 160 bin kişinin çatışmalardan korunmak için bulunduğu yeri terk etmesine neden oldu. Ülkenin kuzeybatısı yakın zamanda “insanlık açısından bir kabus” olarak tanımlandı.
İnsanların Suriye’ye geri gönderilmesi, onları ağır insan hakları ihlallerine uğrama tehlikesi altına soktuğundan, uluslararası hukuk gereğince geri göndermeme (non-refoulement) ilkesinin ihlalidir.
Sizden, Suriyeli mültecilerin sınır dışı edilmesine acilen son vermenizi, mültecilerin süresi dolan veya iptal edilen geçici koruma kimlik belgelerini yeniletebilmelerini sağlamanızı ve mültecilerin Suriye’ye sınır dışı edildiğine ilişkin tüm iddiaları soruşturmanızı talep ediyorum. Ayrıca size, Suriyeli mültecilerin “güvenli bölge” adı verilen bölgeye yeniden yerleştirilmesini öngören tüm planları durdurmanız çağrısında bulunuyorum.