17. YÜZYIL İÇ ÇALKANTILAR VE İSYANLAR
Genel Nedeni uraklamaya sebep olan iç ve dış nedenlerin etkileri
Hedefi:Yöneticilerin değiştirilmesini sağlamak
Bu isyanların başlıca nedenleri şunlardır;
1) 17. yüzyılda göreve gelen bazı padişahların ve devlet adamlarının yeteneksiz ve güçsüz olmaları
2) Devlet memurlarının seçiminde yeterliliğe bakılmayarak rüşvet ve iltimasın rol oynaması ve yetersiz kimselere görev verilmesi
3) Devletin temel yapısını oluşturan toprak yönetiminin ve askerî teşkilâtın bozulması
4) Tımarlı sipahilerin ihmal edilmesi, Tımar sisteminin bozulması ve buna bağlı olarak tarım ve hayvancılığın gerilemesi
5) Uzun süren savaşların, güvenliğin bozulmasına ve bunun, çiftçinin toprağını terk etmesine sebep olması.
6) Üretimin azalması sonucu gıda maddelerinin fiyatlarının artması, halktan ve tüccardan yeni vergiler alınmaya başlanması
7) Savaşların uzun sürmesi, Anadolu'daki beylerbeyi, sancakbeyi ve tımarlı sipahilerin savaşta bulunmaları sonucu merkez ve taşra yönetiminin bozulması,
8) yeniçerilerin ve süvarilerin disiplinsizliği, haksızlıkların önlenememesi, tüm bunların da halkın devlete olan güvenini zedelemesi,
9) Avrupa'nın bilim ve teknik alandaki gelişmesine ayak uydurulamaması,
10) Paranın değer kaybetmesi sonucunda halkın ve askerin satın alma gücünün azalması.
1- İSTANBUL İSYANLARI
İstanbul isyanları kapıkulu askerlerinin özellikle yeniçeriler ve sipahiler tarafından çıkarılmıştır.Askeri isyanlarda denilen bu isyanlara bazen ulema, halk ve medrese öğrencilerinin de katıldığı görülmüştür.
Aynı ayaklanma Yavuz Sultan Selim zamanında da tekrarlanmıştır.
Bundan sonra, padişah değiştikçe cülus bahşişi almak bir gelenek durumuna geldi.
17. Yüzyılda Önemli İstanbul Ayaklanmaları
Bu isyanların en önemlileri, III. Murat, II. Osman (Genç Osman), IV. Murat ve IV. Mehmet zamanında çıkanlardır.
III. Murat döneminde Yeniçerilerin ayaklanarak defterdar ve Beylerbeyi’ni öldürmeleri (1589). III. Murat zamanında, hazinede yeterli para olmadığından, yeniçerilerin aylıklarını (ulufe) vermek için, ayarı düşük akçe sağlanmasına çalışılıyordu. Bunu duyan yeniçeriler isyan ettiler. İsteklerinin yerine getirilmesi, onların, daha sonraki dönemlerde yeni isteklerde bulunmalarına ve sık sık ayaklanmalarına neden oldu. Yine III. Murat zamanında saraya saldıran sipahiler, saray bostancılarının karşı koymaları sonucu dağıldılar.
Yeniçeriler, Genç Osman'ın kendi haklarındaki düşüncelerini öğrenince onun bu ziyarete gitmesine engel olmak istediler. Buna ulemadan da destek gelince yeniçeriler isyan ederek Genç Osman'ı destekleyen sadrazamın, padişahın hocası Ömer Efendinin ve daha bazı kimselerin idamını istediler. Padişah hacca gitmekten vazgeçti. Ancak istenilen kimseleri vermedi. Asiler saraya yürüyerek Deli Mustafa'yı padişah yaptılar. Genç Osman'ı ise öldürdüler. Bu olaydan sonra ülkede on yıl anarşi ve ihtilâl devam etti.
IV. Murat zamanında da iki kez saraya yürüyen isyancılar, padişahı ölümle tehdit ettiler.
Saray kadınları ve devlet adamlarının etkisiyle Yeniçerilerin isyan ederek Veziri Azam Hafız Ahmet Paşayı öldürmeleri (1632). IV.Murat daha sonra aldığı sert önlemlerle otoriteyi sağlamıştır.
IV. Mehmet döneminde:
Devlet yönetiminin iyice bozulması, maaşların eksik ödenmesi veya zamanında ödenmemesi gibi nedenlerin yanında, harem ağalarının da devlet işlerine karışmaları üzerine sipahiler ayaklandılar.
Padişahı Alay Köşkü'ne çağırarak durumdan şikâyetçi oldular. Saraydan bazı kişilerin (30 saray görevlisini) öldürülmesini istediler. İstekleri yerine getirildi. Öldürülenler Sultan Ahmet Meydanı'nda bir çınara asıldı (1656). Bu olaya Vakayi Vakvakiye (Çınar Vak'ası) denir.
Sonuçları:İstanbul isyanları devlet düzeni değiştirmeye olmayıp, şahıslara karşı yapılmıştır.
4) 17. yüzyılda birbirini izleyen bu isyanlar, devletin huzur ve güveninin bozulmasına ,merkezi otoritenin zayıflamasına neden oldu.
2- CELÂLİ (ANADOLU ) İSYANLARI
Celâlî isyanlarının başlangıcı Yavuz Sultan Selim zamanında Bozoklu Celâl adında bir eşkiya, çevresine topladığı kişilerle devlete karşı ayaklandı. Ayaklanma bastırılmakla beraber, Bozoklu Celâl, halk arasında büyük ün kazandı. Bu olaydan sonra Anadolu'da çıkan isyanlara Celâlî İsyanları denilmiştir.
Anadolu'da 16. yüzyıldan 17. yüzyılın başlarına kadar devam eden bu isyanlar, bazı yönlerden diğerlerine göre, daha önemli ve çeşitli özellikler gösterir.
11) Osmanlı – İran ve Osmanlı – Avusturya savaşlarının etkisi
12) Savaşlar nedeniyle tımarlı sipahilerin orduya katılmaları ile Anadolu’da asker kalmaması
13) Haçova Meydan Savaşı’ndan kaçan askerlerin Anadolu’da isyan çıkarmaları
14) Çoğunluğu sekbanlardan oluşan, işsiz kalan ve geçim darlığına düşenler, valilerin ya da sancak beylerinin hizmetine girdiler.
Savaşlar nedeniyle Tımarlı Sipahilerin orduya katılmaları, isyancılara bekledikleri olanağı verdi.
Bunlardan Karayazıcı (Abdülhalim), Haçova Savaşı'ndan kaçmış ve ocaktan kaydı silinmişti. Urfa taraflarında isyan eden Karayazıcı, etrafına, hükümete kırgın olan devlet adamlarını ve asker kaçaklarını topladı. Kuvvetlerinin sayısı kısa zamanda artıran Karayazıcı, Sokulluzade Hasan Paşaya yenildi, Samsun'a kaçtı ve yakalanarak öldürüldü. Kardeşi Deli Hasan isyana devam etti. Devleti uzun süre uğraştıran Deli Hasan affedildi ve Bosna valiliğine atandı. Ancak burada da rahat durmayan Deli Hasan, sonunda idam edildi.
I.Ahmet zamanında, Celâli İsyanları giderek yaygınlaşıp tehlikeli olmaya başladı. İsyancılar, Anadolu'nun büyük bir bölümünü ele geçirdiler. 1606'da Avusturya ile olan savaşların sona ermesi üzerine, Sadrazam Kuyucu Murat Paşa ve Kanije kahramanı Tiryaki Hasan Paşa, isyancılar üzerine gönderildiler. Önce Canbolatoğlu, daha sonra Kalenderoğlu isyanları bastırıldı. Bunlardan Kalenderoğlu, adamları ile birlikte İran'a sığındı. Anadolu'da çok sayıda Celâlinin öldürülmesi sonucu devletin otoritesi yeniden sağlandı.
I. Mustafa zamanında, Erzurum beylerbeyi olan Abaza Mehmet Paşa, II. Osman'ın yeniceliler tarafından öldürülmesini bahane ederek isyan etti. Abaza Mehmet Paşa, eline geçirdiği yeniçerileri öldürttü. Sonunda, Hüsrev Paşaya yenilerek onunla birlikte İstanbul'a geldi. Padişah tarafından affedildi ve Bosna valiliğine atandı.
5) Güvenlik nedeniyle köylünün toprağını terk etmesi sonucu üretim azaldı, tarım ve hayvancılık geriledi, bunun sonucu ekonomi bozuldu , devlet gelirleri azaldı.
3- EYALET İSYANLARI
Bu isyanların en önemli özelliği, önderliğini yerli hanedanların yapmış olmasıdır
İsyanlarda Kesin bir Çözümün Bulunamamasının Nedenleri :
2) Sorunların asıl sebeplerine inilmemesi
3) İsyanların, sosyal ve ekonomik nedenlerine inilmemesi
semih43 Misafir Ziyaretçi
hocam bu şimdi nedenlerimi ??? hemen cevap lütfen acelem war!! : 8
Sanırım anlamışssındır. Sosyal Bilgiler öğretmeni
semih43, 6 Mart 2007
Kılıç Kuşanma (Töreni Muhteşem Yüzyil Dizisi)
Cumali Güler, 4 Mart 2012, Forum: Türk Tarihinde Yolculuk Videoları
Elektronik Yüzyıl: Sağlık İçin Dayanışma
erkanisanmaz, 28 Mayıs 2008, Forum: Elektronik Yüzyıl