10 Ocak 2019 12 Ağustos 2019 Gorgon Dergisi	0 yorum antik dünyada kediler, antik mısır'da kediler, çin kedisi, Hindistan'da kediler, iran kedisi, japonya kedisi, kedi ve şeytan, Kedilerin tarihi, Roma'da kediler, yazarların kedileri
Kedilerin ilk olarak 4000 yıl önce Mısır’da evcilleştirildikleri her ne kadar yaygın olarak kabul görüyor olsa da tarihte insanların arasındaki varlıkları çok daha eskiye dayanmaktadır. Vahşi kedilerin 100.000 yıldan daha uzun zaman önce, Mezopotamya’da insanların arasında yaşadıkları ve MÖ 12.000 civarı, köpekler, koyunlar ve keçilerle aynı zamanlarda evcilleştirildikleri bilinmektedir. Son 10 yılda yapılan arkeolojik kazılar, Yakın Doğu Vahşi Kedisinin, modern dünyadaki evcil kedilerin en yakın akrabası olduğu ve fareler gibi tahıl stoklarına dadanan haşeratların kontrolünü sağlamak için, Mezopotamyalı çiftçiler tarafından evcilleştirildiklerine dair kanıtlar ortaya koymuştur.
Yazar David Derbyshire, 2007 tarihli bir CE araştırma projesinden şöyle alıntı yapıyor: “Araştırmada, kedigil aile ağacındaki parçaları birleştirmek için 979 vahşi ve evcil kediden toplanan DNA örnekleri kullanılmıştır. Mitokondriyel DNA işaretlerini -anne kedilerden yavrularına geçen, vahşi ve evcil kedilerin soylarının arasındaki akrabalık ilişkilerinin ne zaman birbirine en yakın olduğunu gösterebilecek, bir çeşit genetik materyal- aramışlardır.” İskoçya Ulusal Müzeleri’nde Zoolog olarak çalışan ve araştırma ekibinin başında bulunan Dr. Andrew Kitchener şöyle yazmıştır: “Bu gösteriyor ki, evcil kedilerin kökeni -hâkim olan görüşteki gibi- Antik Mısır’a değil, düşünülenden daha eski zamanlara, Mezopotamya’ya dayanmaktadır. Vahşi ve evcil kedilerin yaşamış son ortak atası, 100.000 yıldan daha önce yaşamıştı. (Derbyshire)
Bastet ve Sekmeth
Bastet’in ayinlerinin merkezi yeri, Tell Basta (Bubastis) şehrinde bulunan (Bastet’in Evi”), Herodot’a (MÖ 484-425) göre, şehir merkezinde onun şerefine inşa edilmiş devasa bir tapınak kompleksiydi. Ayrıca Herodot, Mısırlılar kedilerini çok fazla önemsediklerini; öyle ki kedilerin güvenliği, insan hayatından ve mal mülkten daha öncelikli olduğunu söylemiştir. Bir ev yandığında, Mısırlıların her şeyden önce endişelendikleri şey kedileri kurtarmak olurdu; çoğu zaman yanan binanın içine geri koşar ya da alevlerin etrafını kedileri güvenli bir mesafede tutmak için çevrelerlerdi.
Bir kedi öldüğünde, Heredot’un yazdığına göre: “Evde ikamet eden herkes kaşlarını tıraş ederdi (derin bir yas döneminin ifadesi olarak). Ölen kediler mumyalanmak ve kutsal mahfazalarla gömülmek üzere Bubastis’e götürülürdü.” (Nardo 117). İnsanların kaşları tekrar uzadığında yas döneminin tamamlandığına inanılırdı. Bubastis’te veya Mısır’ın herhangi bir yerinde mumyalanmış kediler, kimi zaman sahipleriyle beraber ya da onların yanına gömülü olarak bulunmuştur. Mumyaların üzerindeki kimliklerine ilişkin mühürler bunu kanıtlamaktadır.
Mısırlıların kedilere olan bağlılıklarının en iyi örneği ise, Pers İmparatoru II. Kambises’in, Mısır’ı fethetmek amacıyla Mısır Firavunu III. Psametik’in (Psamtik veya Psemmtek) birliklerini yenilgiye uğrattığı Pelusium Savaşı’dır (MÖ 525). Mısırlıların kedilere olan sevgisini bilen Kambises, adamlarına başta kediler olmak üzere çeşitli hayvan türlerini toplatmış ve istilacı birliklerinden önce, Nil kenarındaki surlarla çevrili Pelusium şehrine, bu topladıkları hayvanları göndermişlerdir.
Pers askerleri hayvanların arkasından, üzerine kedileri resmettikleri kalkanlarıyla beraber hücum ederken; kollarının arasında kedileri tutmuşlardır. Kedilere zarar vermekten (ve olasılıkla birini öldürmekten dolayı idam cezası almaktan) çekinen Mısırlılar, düşman kalkanlarında gördükleri Bastet resimleriyle demoralize olmuş ve şehri teslim ederek Mısır’ı Perslerin ellerine bırakmışlardır. Tarihçi Polyaenus’un (MS 2. yüzyıl) yazdığına göre; teslimiyetten sonra zaferini kutlamak için şehre giren Kambises, yenilgiye uğramış Mısırlıları aşağılamak adına suratlarına doğru kedileri fırlatmıştır.
Mısırlılar aynı zamanda, Kuzey Afrika Dilinde hayvan anlamına gelen “quattah” kelimesinden “cat” (kedi) isminin türemesinden de sorumlulardır ve kedi, Mısırla yakından ilişkili olarak görüldüğü için neredeyse bütün Avrupa toplumları bu kelimenin türevlerini kullanmışlardır: Fransızca “chat”, İsveçce “katt”, Almanca “katze”, İtalyanca “gatto”, İspanyolca “gato” ve dahası (Morris, 175). Kedi yerine günlük konuşma dilinde kullanılan “puss” veya “pussy” kelimeleri de yine aynı şekilde Mısır ile ilişkilidir ve Bastet’in bir diğer adı olan Pasht kelimesinden türemiştir (Çevirmenin Notu: Türkçede “pisi pisi” olarak geçtiğini düşünebiliriz.)
Muhammed Peygamber de kedileri çok seven biri olarak bilinirdi. Efsaneye göre, tekir kedilerin alnındaki “M” deseni, peygamberin en çok sevdiği kedinin alnına elini koyarak onu kutsamasının sonucu oluşturmuştur. Aynı kedi, ismi Meuzza, Hz. Muhammed’in bir başka ünlü hikayesinde de yer almaktadır; Hz. Muhammed ezan sesine uyandığında kediyi kolunda uyur vaziyette bulur. Kediyi rahatsız etmek yerine, kaftanının kolunu keser ve Meuzza’yı uyuması için bırakır. Kedilerin prestiji, ilahi bir figür ile olan bu bağlantısı nedeniyle daha da artmıştır.
Her ne kadar kediler Avrupa ülkelerinde eski yüksek konumlarının ilk başlarda keyfini çıkarmış gibi görünseler de, (örneğin, İskandinav mitolojisinde, ulu tanrıça Freya kediler tarafından çekilen bir arabada tasvir edilir ve hem İrlanda’da hem de İskoçya’da kediler olumlu anlamda büyülü olarak görülür) Hıristiyan Kilisesi, önemli pagan sembollerini şeytanlaştırdıktan sonra ilerledikleri yolda, kediler ile büyücülük arasında var olan ilişkiden yararlanarak, kedileri kötülük ile bağdaştırmış ve şeytanla özdeşleştirmiştir. Ortaçağ yazarı Walter Map (1140-1210) kendi çalışmasında (Map’in satirik olma olasılığına rağmen) kedileri şeytani güçlerle ilişkilendirmiş ve 13. yüzyılın başlarında İngiltere’de Cambridge’de kedilerin ritüel olarak öldürülmesine dair kayıtlar mevcuttur.
Desmond Morris, “Kediler uğursuz olarak görüldüğü için, zamanın yazarları tarafından bütün korkutucu güçler kedilere atfedilmiştir. Dişleri ve etinin zehirli, kıllarının ölümcül (yanlışlıkla bir kısmı yutulursa boğulmaya neden olacağı) ve nefesinin insanın ciğerlerini mahvedip tüketecek kadar hastalıklı olduğu söylenmekteydi.” demiş ve “Ancak, 1658’de Edward Topsel, doğa tarihi ile ilgili ciddi bir çalışmasında şöyle yazmıştır. ‘Cadıların hizmetkarları genellikle kedi şeklinde görünmektedir, bu da bu canavarların ruh ve beden için tehlike arz ettiği savını ortaya koymaktadır.” diye eklemiştir (158). Avrupalı yerleşik halklar kedilerin uğursuz olduğuna inanırlardı ve sadece hayvanı değil, aynı zamanda onları seven herkesi dışlarlardı. Özellikle kediler ile ilgilenen yaşlı kadınlar cadılık ile suçlanma ve cezalandırılma açısından çok kolay hedefler haline gelmişlerdi.
Kediler, bu çılgın batıl inançlardan insana yoldaşlık eden diğer tüm türlerden daha iyi şekilde kurtulmuş ve 18. yüzyıldaki Aydınlanma Çağı’nda daha önceki saygıdeğer konumlarına geri dönmüşlerdir. Bu, çağın ruhundan ve batıl inançların üstesinden gelmesine neden olan yeni paradigmadan ileri gelmektedir. Dikte eden popüler görüş içerisinde kilisenin gücü, protestan reformu (1517-1648) ile kırılmış ve Aydınlanma Çağı’nda insanlar kedi veya diğer bir konuda istediklerine inanmayı seçmişlerdi.
Viktorya Dönemi’nde (1837-1901) kediler, daha önce antik Mısır’daki gibi yüksek standartlarına yeniden yükselmişlerdi. Büyük Britanya’da Kraliçe Victoria, önceleri evcil hayvan olarak hep köpeklere sahipken, Mısır’daki arkeolojik araştırmalardan sonra ortaya çıkan ve İngiltere’de düzenli olarak yayınlanan kedilere ilişkin hikâyeler sonucunda kediler ile ilgilenmeye başlamıştır. Bu hikâyelerin çoğu, kedilerin Mısır’da gördüğü saygı, Bastet’in heykelleri ile kedilerin monarşi ve tanrılarla olan ilişkilerini konu almaktaydı. Kraliçe’nin kedilere olan bu ilgisi, kendisinin sarayın mensupları olarak gördüğü iki adet Mavi İran Kedisini sahiplenmesine neden olmuştur. Kraliçenin hikâyesi zamanın gazetelerinde yayınlanmış ve Kraliçe Victoria oldukça popüler bir hükümdar olduğundan, gittikçe daha fazla insan kendi kedilerine sahip olmayı heveslendi.
1836 yılında, parlak bir editör ve yazar olan Sarah Joseph Hale, Godey’s dergisine katılmış derginin itibarını ve tirajını fazlasıyla arttırmıştır. 1860’da yayımlanan bir yazıda, Hale kedilerin yalnızca yaşlı kadınlar ve kraliyet mensupları için olmadığı ve herkesin onların “sevgi ve faziletlerini” kucaklama konusunda kendilerini rahat hissetmeleri gerektiğini yazmıştır. Godey’s dergisindeki yazısının ardından Birleşik Devletlerde kedilerin popülerliği fark edilir şekilde artmıştır. Kedilerin ilk kez 1749’da İngiltere’den Kuzey Amerika’ya fare ve sıçan kontrolünü sağlamak amacıyla getirildiği düşünülmektedir ancak sevilen bir evcil hayan oldukları Victoria Dönemi’ne kadar büyük bir ölçekte yalnızca işe yarar canlılar olarak görülmüşler ve Amerika’da Godey’s Lady’s Book dergisinin etkisi ve Sarah Hale’in katkılarıyla bu daha büyük bir boyut kazanmıştır.
Dönemin çoğu yazarı kedi sahibiydi ve kedilere bayılırlardı. Charles Dickens kedilerine o kadar bağlıydı ki, çalışma odasına girmelerine ve hatta içlerinden favorisi olanın (Efendi’nin Kedisi -Master’s Cat- olarak bilinen) Dickens’ın çalışma masasına çıkarak o iş yaparken mumunu söndürmesine de izin verdiği biliniyordu. Açıkça kedi, Dickens’ın kendisiyle ilgilenmek ve onu sevmek yerine sürekli olarak kâğıda odaklı olmasından dolayı sıkılıyordu (Morris, 167). Mark Twain, William Wordsworth, John Keats ve Thomas Hardy de yine kedilere hayran kişilerdi ve tabii ki Lewis Carroll “Alice Harikalar Diyarında” adlı eserinde gelmiş geçmiş en kalıcı kedi figürlerden biri olan Cheshire Kedisini yaratmıştı.
Feline Forever: Mythology – cats in ancient Greece. Erişim: http://felineforever.com/cat-mythology-greece.html
Humphries, R. Ovid’s Metamorphosis. (Indiana Univ. Press, 2012).
Nardo, D. Exploring Cultural History – Living in Ancient Egypt. (Thomson, 2012).
Rabii, A. Folk Tales From Persia. (Book Surge Publishing, 2009).
 CE(Creative Europe) Yaratıcı Avrupa projesi, kültür,medya vb. alanlardaki projeleri kapsayan ve Avrupa Komisyonu tarafından desteklenen bir oluşumdur.
 Pelusium, Mısır’ın kuzeydoğusunda Dimyat şehrinin doğusunda yer alan antik bir liman şehridir. Günümüzde antik şehir Port Said şehrinin 30 km güneydoğusunda bulunmaktadır. Şehrin Arapça ismi Tell el-Farama’dır. (edn)
 Polyaenus, Bitinya doğumludur. İmparator Marcus Aurelius (161-180) ve kardeşi Lucius Verus (161-169) döneminde, Roma mahkemelerinde avukat ve hatip olarak kariyer yapmıştır. (edn)
← Kallikantzaros, Karakoncolos veya Yaban Adamı