Dünyayı değiştiren 50 şirket - Fortune Türkiye
Ana Sayfa Türkiye Piyasalar Dünya İş Dünyası Teknoloji LifeStyle Fortune Dijital Fortune 500 Dünyayı değiştiren 50 şirket
Eğer her şey planlandığı gibi giderse, Sir Andrew Witty dünyanın altıncı büyük eczacılık şirketi olan GlaxoSmithKline’daki dokuz yıllık CEO’luk görevinden ayrılacak. Ayrılırken de geride, bilimsel ilerleme, sosyal dokunuş ve kâr amacı arasında eşsiz bir denge sağlayabilmiş bir şirket bırakacak.
GSK fakir ülkelerde patent haklarında esnekliğe giderek, ilaçlar üzerindeki patent koruma hakkını kaldırdı ve böylece fiyatlarını indirdi. Bu durum satış gelirini aşağıya çekebilir ancak GSK bu tür faaliyette bulunduğu hiçbir pazarda para kaybetmediğini söylüyor. Ve zaman içinde bu tür yaklaşımlar tüm dünyada iyi niyet ve güçlü bir pazar varlığı sağlamış oluyor. Witty Fortune’a yaptığı açıklamada, “GSK 300 yıldan beridir var” diyor. ”Biz yalnızca gelecek yıl ya da iki yıl içinde değil gelecek 10, 15, 20, 30, 40 yıl içinde nasıl başarılı olabileceğimiz hakkında düşünüyoruz.” (Bununla birlikte, yakın geleceğin de parlak gözüktüğü aşikar: GSK’nın global satış geliri, yeni ürün satışlarının ilk kez 1,5 milyar dolarlık eşiği aşması sayesinde 2016 yılının ikinci mali çeyreğinde yüzde 4 oranında artış kaydetti.)
İsrailli şirket küçük Ortadoğu ülkesinin içilebilir suyunun yüzde 70’ini sağlıyor. Tel Aviv’in güneyinde yer alan en büyük yerli tesisi günde 625 bin metreküp temiz su sağlıyor. Borsaya açık olmayan IDE aynı zamanda aralarında Meksika, Çin, Şili gibi ülkelerin de yer aldığı yaklaşık 40 ülkede en büyük deniz suyu arıtma tesislerinden bazılarının inşası ve işletmesini gerçekleştirmiş durumda. 51 yaşındaki şirket kısa süre önce, ABD’de San Diego yakınlarında, Güney California’nın Carlsbad şehrinde, Batı yarıküresinin bu tür en büyük tesisini açtı. 1 milyar dolarlık bir girişim olan tesis yalnızca 45 dakikada deniz suyunu içilebilir suya çevirebiliyor ve San Diego’nun suyunun yüzde 8’ini sağlıyor. Carlsbad tesisinde 3,7 litre (1 galon) suyu üretmenin maliyeti 0,5 sentten düşük. Bu arada, hane halkının su faturasına da ayda 5 dolarlık bir ilave olacak. Bu rakam yine de deniz suyunu arıtmaya yönelik daha önceki çalışmaların yol açtığı harcamadan daha az.
IDE’nin sırrı mı? Yıllar içinde İsrail merkezli araştırmacılar enerji ve maliyet tasarruflu bir dizi deniz suyu arıtma yöntemi geliştirdi; bunlar arasında, elektrik üretmek üzere atık buhar kullanımı ve büyük tesislerin internet aracılığıyla bakımının sağlanması için “basınç merkezi” yer alıyor. Bir diğer önemli inovasyon da, kimyasal yoğunluklu temizlik gerektirmeyen şirketin membranları (suyu büyük tuz moleküllerinden ayıran özel borular). Bu gelişme, daha hızlı, daha düşük maliyetli ve çevre dostu arıtma işlemi sağlıyor. Dünyanın bazı bölgelerinde, sıcaklık artışı ve iklim değişikliği gibi nedenlerle daha da ciddi hale gelen yakın zamandaki su kıtlığı gibi sorunlar göz önüne alındığında, bu tür ilerlemeler altın kadar değerli. GENERAL ELECTRIC/ABD
Gıdalar besin maddeleriyle takviye edildiklerinde, salt yiyecek olmanın ötesine geçip, milyarlarca insanın normal şartlarda sahip olamayacağı bir şeylere dönüşür. Nestle mükemmel değil; her şeyden önce, dünyada şişelenmiş suyun lider satıcılarından. Ancak 150 yıllık İsviçreli şirket pek çok doğru şey de yapıyor. Tedariğini yerel pazardan gerçekleştirip, gelişmekte olan ülkelere ve 50’den fazla ülkede küçük çiftçilerin geçimine katkıda bulunuyor. “Beslenme, sağlık ve bakım” şirketine dönüşmek üzere 16 yıl önce çıktığı yolda epey ilerleme sağladı: Binlerce üründe yağı, şekeri ve sodyumu keserken gıda ürünlerini, özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde eksik olan temel mineraller ve besin maddeleriyle takviye etti. Bu tür çabalar araştırmaya dayanır ve her bir pazarın gereksinimleri ve tatları doğrultusunda şekillenir. Örneğin, Afrika’nın büyük bir bölümünde anemiyle mücadele için Nestle demirle takviye edilmiş çorba bulyonları üretiyor. Ve araştırma ortaklarıyla çalışarak, biyolojik açıdan güçlendirilmiş ekinler geliştirmek suretiyle, besin zincirine daha fazla yarar sağlıyor. Dünyanın en büyük gıda ve içecek şirketinin geniş erişim sahası düşünüldüğünde tüm bunlar -Nestle “Ortak değer yaratmak” adlı yıllık raporunda anlatıyor (2015’te 351 sayfa)- bir fark oluşturuyor. NIKE/ABD
Gökyüzü gittikçe daha kalabalık hale gelirken, bilim adamları da ticari uçakların çevre üzerinde yol açtığı zararlara daha fazla odaklanıyor. 2010 yılında MIT tarafından yapılan bir araştırmaya göre, akciğer ve kalp hastalığına yol açan partiküller de dahil olmak üzere uçak emisyonları yılda yaklaşık 10 bin kişiyi öldürüyor; bu da uçak kazalarının yol açtığının 10 katı. Ticari uçaklar global karbon emisyonunun yalnızca yaklaşık yüzde 2’sinden sorumluyken bilim adamları, üst atmosferde salındıkları için bunların iklim değişikliği üzerinde çok daha geniş çaplı bir etki oluşturduklarını düşünüyorlar. 2030 yılına kadar ticari uçak sayısının yüzde 77 oranında artıp 46 bine çıkacağı öngörüldüğünden, bu sorun daha da vahim hale gelecek.United Technologies bu yıl Pratt & Whitney birimi aracılığıyla, pek çok alanda rahatlama sağlayan yeni bir ticari uçağı lanse etti. Şirketin kendi geleneksel uçak motoruyla kıyaslandığında, bu yeni model yakıt tüketimini ve CO2 emisyonunu yüzde 16 oranında, partikül salımını yarı yarıya azaltıyor ve gürültüde de ciddi bir düşüş sağlanmış durumda. Her bir uçak için bu da yılda 3 bin 600 ton daha az CO2 emisyonu, yakıtta 1 milyon dolarlık tasarruf ve havaalanına komşu olup, her bir uçağın havalanma gürültüsünü duyan insan sayısında 500 binlik azalma anlamına geliyor.
Yeni motor dişli bir turbofan olarak adlandırılıyor; iç tarafa bir vites kutusunun eklenmesiyle, pervane kanatları ve bunları çeviren türbin farklı ve optimal hızlarda dönüyor. UT teknolojiyi geliştirmek için 20 yıl ve 10 milyar dolar harcadığını belirtiyor. Motorlar halihazırda Avrupa ve Asya’da orta büyüklükte, tek koridorlu jetlerde kullanılıyor. UT, 30’u aşkın ülkede 70 müşteriden 4 bin 100 uçağı bu motorla donatmak için sipariş aldıklarını söylüyor. Bir GE ortaklığı Leap adlı, görece verimli konvansiyonel bir motor geliştirdi. Ancak UT’nin dişli turbofan motorunun gelecekteki yeni versiyonlarının, hem gezegen hem havayolları ve aynı zamanda ciğerlerimiz ve kulaklarımız için görece çok daha büyük tasarruflar sağlaması bekleniyor. Nitekim UT şimdiden 2021 yılı için mütevazı bir iyileştirme vaadinde bulundu ve diğer üreticilerin de (Rolls Royce dahil) dişli turbofan motorları üzerinde çalıştıkları biliniyor. Teal Group’tan uçak endüstrisi analisti Richard Aboulafia, “Bu önemli bir dönüm noktası” diyor; “Pek çok bakımdan, gelecek bu.”
Çoğu fakir olan 5 milyon kadını 10 yılda girişimci kılmak... Bu, 2010 yılında Coca-Cola CEO’su Muhtar Kent’in ortaya koyduğu amaç; ancak Kenya’daki mango çiftçisinin Filipinli sari kıyafetlerine sahip birisinden finans ve eğitim açısından çok daha farklı gereksinimleri olduğundan bu oldukça zorlu bir süreç.
Bununla birlikte 2015 yılı sonu itibariyle, şirketin 5by20 girişimi 60 ülkede 1,2 milyon kadına erişti. Coca-Cola, umut verici sonuçlar ortaya koyan pazara özgü programlar geliştirebilmek için hükümetler ve STK’larla işbirliği yapıyor: Örneğin, Güney Afrika’da bu tür bir program satışlarda ortalama yüzde 44’lük büyüme sağladı.
Intel'in Moore yasasıyla -ortalama iki yılda bir çiplerin gücünün artırılması-uyumlu olabilmesi için gereken ileri teknoloji becerilerine sahip yetenekler bulabilmesi gerekiyor. Bilim, teknoloji, mühendislik ve matematikte (STEM) gerekli altyapıya sahip yeterince aday bulunamamasıyla mücadele etmek amacıyla, Intel pek çok projeye, özellikle de K-12 öğretmenlerinin teknolojiyi sınıflara entegre etmelerine ve kritik STEM becerilerini uygulamalarına yardımcı olacak Intel Teach’e yatırım yaptı. Şimdiye kadar bu program kapsamında tüm dünyada 15 milyonu aşkın öğretmen eğitildi. STEM becerilerine sahip öğrencileri küresel düzeyde artırmak suretiyle, tüm dünyaya devasa yararlar sağlayacak, çok önemli bir gereksinimi yerine getirmiş olacak.
Bir konuda kamuoyunun bilinçlenmesinden yıllar önce tetikte olmak çok ender rastlanan bir durum ama Munich Re bunu başardı: Hem reasürans hem de rutin sigortacılık hizmetleri sunan şirket, ilk kez 1973 yılında dünyada iklim değişikliği konusunda uyarıda bulundu ve konuyu araştırmak için bir yıl sonra Geo Risk Araştırma Departmanı’nı kurdu. Munich Re yenilenebilir enerji projelerine sigorta hizmeti sunan şirketler arasında başı çekiyor. Kısa süre önce de, ERGO birimi “mikro sigorta”da yenilikçi oldu; bu birim yılda birkaç dolar karşılığında, dünyanın en kırılgan topluluklarını -örneğin, Hindistan’daki çiftçileri- hava muhalefetinden kaynaklanan zararlara karşı sigortalıyor. FIBRIA/BREZİLYA
Dünyanın en büyük kağıt hamuru üreticilerinden biri olan Fibria, Brezilya’nın ormansızlaştırılma sürecini hafifletmek konusunda epey mesafe kat etti. Halen faaliyetlerinin büyük bir bölümü, çam gibi diğer kağıt hamuru kaynaklarına göre çok daha hızlı büyüyen okaliptüse odaklanmış bulunuyor. Fibria’nın sahip olduğu 285 bin hektarlık alanın üçte biri koruma altına alınan ormanlık alan kapsamında. Geçen yıl 25’inci yılını kutlayan Ormanları Kurtarma Programı da Espirito Santo eyaletine yerel işçiler sağladı; söz konusu eyalette, sürdürülebilir hasat konusunda yaklaşık 900 bin saatlik eğitime tabi tutulmuş çalışanların bulunduğu Fibria’nın devasa Aracruz tesisi yer alıyor. WALMART/ABD
ABD Seçimlerinde, durağan bir seyir izleyen çalışan maaşlarından daha hassas bir konu yok. Hillary Clinton ve Donald Trump seçmenleri bu konudaki planlarıyla cezbetmeye çalışırken, Walmart harekete geçmiş durumda. Dünyanın en büyük perakendecisi 20 Şubat’ta, işgücüne yatırımı amaçlayan 2,7 milyar dolarlık kampanyasının bir parçası olarak 1,1 milyon çalışanının maaşlarında artışa gitti. Aynı ay, 500 bin çalışanın ilk yılında iş becerileriyle ilgili ücret skalasının basamaklarını çıkmasını sağlayacak Pathways adlı programı lanse etti. Bu yatırım meyvelerini vermeye başladı bile: Walmart müşteri memnuniyet puanlarında art arda 90 hafta boyunca yıllık bazda artış bildirdi. BANK OF AMERICA/ABD
Yenilenebilir enerji kaynakları hız kazanırken, kirli enerjinin en büyük destekçilerinden bazıları da taraf değiştiriyor. 2012 yılına kadar ABD kömür endüstrisinin baş finansörü olan Bank of America geçen yıl yenilenebilir enerji, enerji verimliliği ve sürdürülebilirliği destekleyen projelere 14,5 milyar dolar ayırdı. Bu da, bankanın 2013 yılında çevre girişimini başlatmasından beri toplam yeşil yatırımını 31,8 milyar dolara taşıdı. “Yeşil bono”ları kömüre bağımlı Southern Co tesisinde 1 milyar dolar değerinde temiz enerji projelerini finanse ederken, Catayltic Finance Initiative de düşük gelirli topluluklarda sürdürülebilir projelere 8 milyar dolarlık bir kaynak aktarımını yönetti. CRYSTAL GROUP/HONG KONG
Japonya’nın en büyük yeşil çay üreticisi 2001 yılından beri hareketsiz olan çiftçilik sektörünü canlandırmak için çaba harcıyor. Çay plantasyonları oluşturmak için yerel yönetimlerle işbirliği yaparken, 3,9 milyar dolarlık şirketin çay yapraklarının yüzde 40’ını üreten proje kapsamında da teknolojik yardım ve yeni istihdam olanakları sağlıyor. Bu yeşil çalışmanın bir bonusu da var: Ito En kullanılmış yapraklardan karton kutular üretip, bunları ürünlerinin sevkiyatında kullanıyor. PAYPAL/ABD
Global tarım şirketi 345 bin küçük çiftçiyle olan ilişkisini baştan yazıyor. KAJU FISTIĞI ticaretiyle iş dünyasına adım atan Olem, General Mills, Nestle ve Unilever gibi çok uluslu devlere tedarikte bulunan 14 milyar dolarlık bir tarım devine dönüştü. 2010 yılında ise şirket, Olam Geçim Sözleşmesi’ni ortaya koyarak en büyük dönüşümlerinden birine imza attı; söz konusu manifesto “küçük ölçekli” tarım üreticilerinin yatırımlarını artırmalarını amaçlıyordu. Olam’ın kurumsal sorumluluk ve sürdürülebilirlik biriminin global sorumlusu Chris Brett söz konusu manifestoyla ilgili olarak, “Bu, ortaklıklar oluşturulması için bir fırsattı” diyor. Halen Asya, Afrika ve Güney Amerika’da 345 bin küçük çiftçi OLC statüsüne sahip; bu statü, daha iyi bir iş ortamı oluşturmaya yönelik kuralları yerine getirdiklerini ve Olam’ın desteğiyle hasat verimini artırdıklarını gösteriyor. Ayrıca Olam’ın adil fiyatlandırma politikası da küçük çiftçilerin bu işbirliğinden daha fazla kazanç elde etmelerini sağlıyor. SCHNEIDER ELECTRIC/FRANSA
Devasa tüketici markalarının tonlarca atık çıkarması gerekmiyor. CEO Paul Polman bu yıl yaptığı açıklamada, Unilever’in depoları ve dağıtım merkezlerinin çöp toplama yerlerine sıfır atık gönderdiğini belirtti. Sürdürülebilir politikaları savunan Ceres’in başkanı Mindy Lubber’a göre, geçen yıl şirketin Sürdürülebilir Yaşam Planı’ndaki markaları geri kalanına kıyasla yüzde 30 daha hızlı büyüyüp, çevre dostu olmanın “hissedarlar için iyi bir şey” olduğunu ortaya koydu. CVS HEALTH/ABD
Bu perakendeci 2014 yılında adına “sağlık” sıfatını ekledi; bu değişiklik, 2006’dan beri 30 milyon hasta ziyaretçisiyle ülkenin en büyük klinik işletmecisine dönüşen bir yapı için son derece uygun. Şirket bünyesindeki MinuteClinics, bin 100 kadar sağlık ürünleri mağazasında stajyer hemşireleri ve asistan doktorlarıyla ulaşılabilir, uygun fiyata hizmet sunmak ve ülkenin doktor açığına çözüm geliştirmek suretiyle, ülkenin sağlıktaki en önemli açığına el atmış oluyor. ACCENTURE/İRLANDA
Bankanın Nace programı (İspanyolca’da “doğmuş olan” demek) Şili’de daha geniş çaplı bir büyümeye katkıda bulunabilecek startupları destekliyor. 2006 yılından beri 13 bin girişimciye 300 milyon dolar kredi veren banka tahmini 45 bin istihdam yarattı. Ancak destek fonlamayla bitmiyor: Banka şimdi de kuluçka benzeri hizmetler sunuyor; bunlar arasında, startupların iflas etmesini engellemek için girişimcilere yönelik koçluk ve iş eğitimi programları yer alıyor. COMPASS GROUP/İNGİLTERE
COMPASS GROUP, dünya ve sağlığınız için yeme alışkanlığınızı sessizce değiştirdiğinden haberdar olmadığınız gıda hizmeti şirketi. Compass’ın Kuzey Amerika’da, okul kafeteryalarından Oscar törenlerine kadar geniş kapsamlı mekanlara servis ettiği günde 8,5 milyon yiyecek, endüstriyi belirliyor. 2009 yılında gündeme getirdiği “yarı vejetaryen” kampanyası Amerikalıları haftanın bir günü salt sebze yemeye teşvik etmeyi amaçlıyor; ayrıca 2020 yılında kırmızı et alımını yüzde 30 azaltmayı hedefliyor. 27 milyar dolarlık satış geliri olan Compass geçen yıl, bir önceki yıla göre yüzde 14,8 oranında daha fazla meyve/sebze ve yüzde 4,3 oranında daha fazla tahıl servis etti. Ayrıca et arzında antibiyotik kullanımını azaltmada öncü oldu ve “hızlı büyüyen” tavukların karşı karşıya kaldıkları sağlık sorunlarının bilincinde olduğundan, hayvan sağlığı konusunda da önderlik ediyor. MPEDIGREE GANA
Perakende devinin dokuz yıl önce arz zincirindeki kadın terziler için lanse ettiği bir yaşam becerisi programı olan P.A.C.E, şimdiye kadar 12 ülkede 40 bin kadına ulaştı; GAP 2020 yılında bu rakamı 1 milyona çıkarmayı umuyor. Ders konuları ise sorun çözme ve karar vermeden finansal okur yazarlığa kadar uzanıyor. Çalışanlar güven kazandıklarını söylüyorlar. Fabrika sahipleri de memnun; üretimin arttığını, zayiatın azaldığını belirtiyor. TRIBANCO/BREZİLYA
Çalışanlarının baskısı üzerine, Starbucks 2012 yılında 50 milyon öğün servis edebilecek yiyecek bankaları kurmak amacıyla Feeding America’yla ortaklığa gitti; bu yiyeceklerin büyük bir bölümü zincirin 7 bin 600 mağazasında artan yemeklerden oluşacak. Bu, Starbucks’ın zor durumdaki topluluklara erişiminin yalnızca bir yolu. Ayrıca ABD’de düşük ve orta gelirli yerleşim yerlerinde 15 mağaza açarak, maddi açıdan zor durumdaki gençlere yaşadıkları yerlerde iş sunmayı amaçlıyor. CIPLA/HİNDİSTAN
Eczacılık şirketi 1990’larda küresel çapta bir iyilik hareketine soyunarak, diğer şirketlerin ilaçlarını AIDS ve sıtmayla mücadelede kullanılabilecek son derece uygun fiyatlı kokteyllere dönüştürdü. Cipla aynı zamanda bazı pahalı onkoloji ilaçlarının “biyobenzer” türlerine yatırım yapmak suretiyle kanser hastalığına da el attı. Bu girişimin patent hakkı ve ucuz ilaç tartışmalarını daha da alevlendirmesi bekleniyor. IBM/ABD
Temiz yakıt vizyoneri bir dizi iddialı hedefi listesine almış durumda.
Hiçbir şirket Elon Musk’ın Tesla Motors’u kadar sürdürülebilirlik konusunda özel ve anlamlı işler yapmadı. Musk’ın en büyük hissedar olduğu güneş paneli şirketi SolarCity’nin Tesla tarafından satın alınması bu ideali daha da güçlendiriyor. İki şirket bu işbirliğiyle güneş enerjisini depolayacak piller geliştirerek, temiz enerjinin taraftarlarının canını sıkan bir sorunu çözmüş oldu. Ancak daha yapacak çok şey var ve en önemlisi de kâr sağlayabilmek.