Eski Uygarlıklar ve Gizemli Çöküşleri
Muhtemelen Yeni Dünyanın en gelişmiş Kolomb öncesi uygarlığı olan Mayalar Güney Meksika ve Orta Amerika ormanlarına büyük plazalar, saraylar, piramit tapınakları ve balo salonları büyük taş şehirler inşa ettiler. Hiyeroglif yazımlarının yanı sıra takvim oluşturma, matematik, astronomi ve mimarlık becerileri ile tanınan Mayalar, Klasik Dönem boyunca, MS 250’den MS 900’e kadar olan etkilerinin doruğuna ulaştı. Klasik Dönemde tarihin en büyük gizemlerinden biri yaşanarak şehirler terk edildi ve teknolojik gelişmeler durdu.
Olanları açıklamak için düzinelerce teori ortaya atıldı. Örneğin, bazı tarihçiler, ormanların azalması ve toprak erozyonu ile şiddetli bir kuraklığa işaret ederken, diğerleri de salgın hastalıklardan bahsetmektedir. Yıllar geçmesine rağmen Maya asla kaybolmadı. Mayaca konuşan onların soyundan gelen milyonlarca kişi bölgede bu güne kadar yaşamaya devam ediyor.
İndus, günümüz Hindistan ve Pakistan’ında 8000 yıl öncesinin başlarında yerleşimler inşa etmeye başladı ve bu da onları en eski uygarlıklardan biri haline getirdi. M.Ö. 3000 yıllarına kadar, Mısır ve Mezopotamya’daki daha iyi bilinen çağdaşlarından çok daha fazla, 386.000 kilometrekarelik bir alana yayılmış ve dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 10’unu oluşturuyordu. Ayrıca, henüz çözülmemiş olan bir yazı senaryosu geliştirdiler ve şehirleri, Roma dönemlerine kadar eşi benzeri görülmemiş temizlik sistemleri içeriyordu.
MÖ 1900’lerde, aynı zamanda İndus Vadisi veya Harappa uygarlığı olarak da bilinen İndus düşüşe geçti. Nüfus şehirleri terk etti ve iddiaya göre güneydoğuya göç etti. Başlangıçta, alimler kuzeyden bir Aryan istilasının İndus çöküşünü yarattığına inanıyordu, ancak bu teori artık pek inandırıcı değildir. Son araştırmalar, muson döngüsünün aslında iki yüzyıl boyunca durduğunu ve tarımı neredeyse imkansız hale getirdiğini gösteriyor. Depremler, sıtma ve kolera salgınları gibi diğer faktörler de rol oynamış olabilir.
Anasaziler, günümüz ABD’sinin Dört Köşe bölgesinde, bazıları yüzlerce oda içeren 12. ve 13. yüzyıllarda uçurumların kenarlarına muhteşem taş konutlar inşa etti. 1880’lerde ilk gökdelenlerin inşasına kadar hiçbir ABD binası daha uzun olmamıştı. Yine de uçurumdaki konutlar uzun süre dayanamadılar ve sonuç pek de hoş olmadı.
Araştırmacılar, katliam ve yamyamlık belirtilerinin yanı sıra ormanların yok olması, su sorunları, uzun vadeli bir kuraklık belirtisi olduğunu belirttiler. Protestan Reformu sonrasında Avrupa’nın karşılaştığı şeye benzer olan dini ve siyasi ayaklanma, sonuçta Anasazi’yi MS 1300’e kadar ana vatanını terk etmeye ve güneye kaçmaya zorlayan sebep olabilir.
Meksika’dan mısır ekiminin yaygınlaşması sayesinde, yerli köyler yaklaşık 1.200 yıl önce Amerikan Güneydoğu ve Orta Batı’nın bereketli nehir vadilerinde ortaya çıkmaya başladı. Bunlardan en büyüğü, günümüzde St. Louis, Missouri’den birkaç mil uzakta bulunan yaklaşık 20.000 nüfusa ev sahipliği yapan Cahokiaydı. ABD şehri, en fazla Monks Höyüğü olarak bilinen ve 100 metre yüksekliğinde olan ve yaklaşık 14 milyon toprak ile inşa edilmiş, 120 toprak höyüğüne sahipti.
Bir de, duvarın hemen dışında, “Woodhenge” adı verilen ve bir tür güneş takvimi görevi gören kırmızı sedir halkası bulunuyor. Mississippi, Illinois ve Missouri nehirlerinin birleşimine yakın konumundan dolayı doğal bir ticaret merkezidir. Ancak iddiaya göre, MS 1200 civarında, felaket bir selden dolayı Columbus’un gelişiyle birlikte terk edilmiş olduğu iddia ediliyor. Sele ek olarak, araştırmacılar doğal kaynakların aşırı kullanımı, siyasi ve sosyal huzursuzluk, hastalıklar. Cahokia’nın düşüşünün olası nedenleri olarak düşünülüyor.
Zaman zaman MS 300 ile MS 1200 arasında kanoyla yola çıkan Polinezyalılar, bir şekilde Şili’nin yaklaşık 3700 km batısında bulunan dünyanın en uzak yerlerinden biri olan Paskalya Adası’nı bulup yerleşti . Daha da dikkat çekici olan, tekerlekleğin bulunmamış olması ve hayvanlarının olmamasına rağmen moai adı verilen ve eni 9.75 m yüksekliğinde ve 82 ton ağırlığında olan yüzlerce dev taş heykel yapmayı başardılar.
Kömür parçalarını ve tortu çekirdeğindeki poleni analiz ederek, bilim adamları Paskalya Adalılarının neredeyse her ağacı kestiğini ve ormandaki çimlenme başlamadan önce farelerin ağaçların tohumlarını yediklerini keşfetti. Bu ekolojik felaket, daha sonra kitlesel açlık ve iç savaş dönemini başlatmış olabilir. Avrupalıların gelişi, yalnızca 1722’den başlayarak Paskalya’ya ayak basan ilk Avrupalıların birkaç adalıya ateş açtmaları 1775’den başlayarak bu düşüşe sebep oldu. 1870’lerde, büyük bir Perulu köle saldırısı ile birlikte birkaç çiçek hastalığı dalgası, yerlilerin sayısını yaklaşık 100’e düşürdü.
İzlandalı sagalara göre, Bazı insanlar İzlanda’da adam öldürme nedeniyle geçici olarak sürgün edilmesinden çok kısa bir süre sonra, MS 985 civarında Grönland’ı kolonileştirmek için 25 tekneden oluşan bir filo oluşturuldu. Vikingler keçi, koyun ve sığır sürüsü avladılar, bugün hala görülebilen taş kiliseler, karibu ve mühürler inşa ettiler. Yüzlerce yıldır gelişen ve en azından hayatta kalanların nüfusu yaklaşık olarak 5.000 civarındaydı. Ancak, bir misyoner keşif gezisi 1721’de Protestanlığı yayma niyetiyle geldiğinde, harabeler dışında hiçbir şey bulamadı.
Arkeologlar o zamandan beri Batı İskânının MS 1400 civarında yok olduğunu ve Doğu İskanının on ila yirmi yıl sonra terk edildiğini belirlediler. Küçük Buzul Çağı’nın 14. yüzyılda başlaması, Grönland’ın geçim kaynağı olan toprakçılığı buzullar mevsimleri kısalttığı için toprak üzerindeki ekimi imkansız hale getirdi. Fakat sonlarının gelmesinin tam sebebini hiç kimse bilmiyor.
Bazı uzmanlar, basitçe toplandıklarına ve İzlanda ya da İskandinavya’ya geri döndüklerine inanırken, diğerleri ölümüne aç kaldıklarını, Kara Veba’ya yenildiklerini veya Grönland’ da MS 1200 civarında gelen Inuit (Eskimo) tarafından imha edildiklerini düşünüyorlar.