HADİS: Tarih Boyunca Hadis Tartışmaları - rahle.org
Asırlar boyu devam edecek olan hadislerin delil olması veya ahad haberlerle amel konusunda polemik eserler yazılmıştır. İmam Şeybanî’nin el-Hucce ala ehli’l-Medine adlı eseri Irak bölgesindeki Hanefî anlayışın Hicaz bölgesindeki hadisçi anlayışa eleştirilerini içermektedir. Aynı şekilde İmam Şafiî’nin kaleme aldığı er-Risale adlı eseri başta olmak üzere, İhtilafu’l-hadis, Cimau’l-ilm ve el-Umm’ün son bölümleri onun Irak ve Hicaz bölgesindeki kimi anlayışlara yönelttiği tenkitleri kapsar.
Genelde İmam Şafii’ye kadar hadisle sünnet farklı anlaşılırken, İmam Şafii ile beraber hadisler (eşittir) sünnet olarak anlaşılmaya başlanmıştır. Bugün bile tazeliğinden bir şey kaybetmeyen bu konu, ilk yüzyılların en hararetli tartışma konusu olmuştur. İkinci asırdan günümüze intikal eden eserlerin ağırlıkla ele aldıkları konuların başında sünnetin ne olduğu konusu gelmektedir.
Mesela hicrî üçüncü asrın başlarında vefat eden Ebu Cafer et-Tahavî, Şerhu Maani’l Asar adlı eserinde Hanefilerin, beşinci asırda vefat eden Beyhakî, Sünen-i Kebir adlı eserinde Şafiîlerin yaklaşımını ortaya koymuşlardır. Abdulgani el-Makdisi, Şerhu’l-Muğni adlı eserindeki yaklaşımı ile Hanbelilerin, el-Muhalla bi’l-Asar’daki değerlendirmeleri ile İbn Hazm Zahirîlerin yaklaşımını örneklendirmiştir. Ayrıca Hattabî, Kadı İyaz, Nevevî, İbn Hacer ve Bedreddin Aynî gibi hadis şarihleri hadislerin yorumlanmasındaki müşterek ve farklı tavrın örneklerini vermişlerdir.
Hadis tarihinin en çok dikkat çeken tartışmaları arasında Endülüs bölgesinde hicrî beşinci asırda cereyan eden Malikî – Zahirî tartışmaları; hicrî sekizinci asırda Suriye – Mısır bölgesinde başını İbn Teymiyye ve İbnu’l-kayyım el-Cevziyye’nin çektiği Hanbelî, Şafii, Hanefi ve diğer fırkalar arasındaki tartışmaları anmak gerekir. Bilhassa talak, Hz Peygamber’in kabrini ziyaret gibi konular başat tartışma konuları olmuştur.
Ancak, etkileri modern zamanlara kadar süren hadis tartışmalarının önemli bir aşaması hicrî 12. asırda Hind bölgesinde Şah Veliyullah ed-Dehlevî’nin şahsında somutlaşmıştır. Bu anlayış Yemen bölgesinde Şevkanî ile gelişmiş, yine Hind bölgesinde Kannuci ile temsil edilmiş ve nihayet modern dönemlerin yeni hadis fenomeni olarak ortaya çıkmıştır.
On dokuzuncu asırda Hind bölgesinde Seyyid Ahmed Han (Aligarh Üniversitesinin kurucusu), Çerağ Ali ve benzeri simalarla hadislerin sübut ve bilgi değerinin bütünüyle reddedilmesi gibi yeni bir tartışma süreci başlamıştır. Kendilerine Ehl-i Kur’an adı veren bu zümre hadislerin tamamını red edilmesi gerektiği fikrini dillendirmiştir.
Hind yarımadasındaki bu tartışmalar Mısır’a intikal etmiş, orada farklı bir mahiyet kazanmıştır. Bilhassa Afganî ve Muhammed Abduh’la Kur’an merkezli yeni-dünya görüşü, hadisler konusunda çekimser bir tavır takınmıştır. Tevfik Sıdkî isimli tıp doktorunun “İslam Kur’an’dan ibarettir” başlıklı yazısı Mısır'da hararetli tartışmalara yol açmıştır. Tevfik Sıdkî konuyla ilgili olarak “Sadece Allah’ın kitabı ile yetinmeliyiz. Diğer bir tabirle Kitap ve kıyas bize yeterlidir. Sünnete gelince Kur’an’a yeni bir şey ilave etmiş ise onu ister alır, isterse bırakırız.” der.
Abduh’un talebesi Reşit Rıza’nın yazılarıyla Hadis ve Sünnet’i reddeden tutumda biraz yumuşama olmuştur. Ancak Mahmud Ebu Reyye, Ahmed Emin ve benzeri simaların hadisler konusundaki menfi tutumu hadis tartışmalarını hep diri tutmuştur. Mısır merkezli tartışmalar dalga dalga diğer Müslüman toplumlarda da kendini hissettirmiştir. Tartışılan konular arasında Sünnetin delil oluşu, hadislerin anlaşılması, kadınlarla ilgili hadisler, bilim ve aklî gerçeklikler karşısında hadis, fiten hadisleri, zühdle ilgili hadislerin değeri, hadis kitaplarının bilgi değeri ve benzeri konular yer almaktadır.
Hadis tarihinin erken dönem tartışma konularını modern zamanlarda gündeme taşıyan bir diğer polemik Selefi hadis çevreleriyle Hanefi hadis çevreleri arasındaki tartışmadır. Bunun en çarpıcı örnekleri arasında Zafer Ahmed et–Tahanevi’nin İ’lau’s-sünen adlı eserini anmak gerekir.
Örneğin; D.S.Margoriouth (1858-1940), Eaerly Development of İslâm (İslâm’ın İlk Devirlerindeki Gelişimi) adlı eserinde, Hz. Peygamber’in Kur’an’ın dışında geriye hiçbir sünnet ya da hadis bırakmadığını; Hz. Muhammed’den sonra ilk İslâm toplumunun uyguladığı sünnetin Hz. Peygamber’in sünneti olmayıp Kur’an vasıtasıyla tâdile uğrayan İslâm öncesi Arap örfü olduğunu; sonraki nesillerin bu örfe otorite ve normatiflik sağlamak amacıyla “Hz. Peygamber’in sünneti” kavramını geliştirip hadis mekanizmasını uydurduklarını, dolayısıyla hukukun ikinci kaynağının Peygamberle bir araya gelmiş otorite şahısların onay ve adeti olduğunu belirtmektedir. Bu görüş daha birçok oryantalist tarafından da benimsenmiş ve İslam dünyasında çeşitli yankılar oluşturmuştur.
XIX. yüzyılın ortalarından itibaren, Batılı araştırmacıların öncülük ettiği, daha sonra bazı Müslümanların da kısmen sürdürdüğü tenkit faaliyetleri sebebiyle, İslâm dininin Kur’ân-ı Kerîm’den sonra ikinci kaynağı olan sünnet, yeni bir seviyede tartışılmaya başlanmıştır.
İslâm dünyasında kültürel anlamda Batı ile karşılaşmadan önce, toplumda görülen dinden uzaklaşmalara karşı tek çarenin, Kur’ân ve Sahîh Sünnete dönmek olduğu düşüncesi yaygın bir şekilde kabul görmekteydi. Bu karşılaşma sonrası ise İslâm âleminin farklı bölgelerinde, problemlerin aşılamaz hale gelmesinin, temel kaynakların tarih boyunca yanlış anlaşılmasının sonucu olduğu gündeme getirilerek, Kur’ân ve sünnetin yeni durumlara cevap verecek şekilde yeniden yorumlanması düşüncesi, gittikçe sistemleşen bir şekilde savunulmaya başlandı.