Osmanlı'dan günümüze Türkiye'de siyasal hayat (*) - 1 | Ümit Kaynar
Kitabı okuyup notlarımızı kendi arşivimize kaldırdıktan bir süre sonra yoldaşlarımın isteği ve anımsatması üzerine yazılı hale getirmeye karar verdik. Öncelikle bu notların bireysel olduğu ve yazılıp yayınlanmasının aynı bireyselliği taşıdığını belirtelim. Bu nedenle bir başkası konular ve içeriğini farklı seçip değerlendirebilir. Aynı bireysellik nedeniyle kimi yerlerde döneme değin göndermelerde kolaylık olması nedeniyle kitabın tarafımızdan okunuş tarihini de belirttik. Kitaptan aktarım işleminde farklı bölümlerdeki aynı konuları ayrı başlıklarda sunmak belirli zorlukları da taşıdığı için kitabın kendi bölüm başlıklarına sadık kaldık.
Bu bağlamda bir genel değerlendirme tümcesiyle kitap, bölümlerinin genel doğrultusu uyumlu, ansiklopedik özelliği de olan kapsamlı bir incelemedir. Bu konuda yazarlar ve yayınevi kutlanmalıdır. Ancak “muallimlik hastalığı”yla kitabın her bölümünde aynı anlatım ve yazım performası bulamadığımızı belirtelim.
Kuruluşundan 18. Yüzyıla Dek Osmanlı İmparatorluğu
Başlangıç Nağmesi (E. Attila Aytekin)
Doğrusu “Osmanlı Üretim Tarzı”nın değerlendirmesinde büyük bir isabet var. Ayrıca belirlemelerin neredeyse kelimesi kelimesine bizimkilerle aynı olması ayrı bir hoşnutluk da vermedi değil. ATÜT (Asya Tipi Üretim Tarzı) konusu özellikle M-L hareketin yenilgi ve gerileme dönemlerinde revaç bulan ve özellikle kökeni Marx’a dayanan bir konudur. Somut pratikte çoktan çürütülüp atılmasına rağmen zaman zaman CIA tarafından da köpürtülür. Devrimci Yol saflarında Taner Akçam şürekasınca sınıf ve devrim-demokrasi mücadelesine yan çizmesinin ideolojik/teorik gerekçelerinden biri olarak dile getirilmişti. Sonrasında adı konmadan “ağır abi” rolü oynayan birisi de “sol eskiden olduğu gibi sınıf ilişkilerini esas almamalıdır….” (mealen) demişti. Temsili olan ATÜT ayrı bir konu ve Marx’ın kendi diyalektik ve tarihi materyalist yöntemini uygulayamadığı ender konulardandır. Yazar da bunu siyasi duyarlılık gereği “üretim ve el koyma biçimi dışlanarak“ diye ifade etmiş “Batı Avrupa feodalizmiyle farklarına dayalı ATÜT olarak belirlenmesi M-L’in maddeyi esas alan yöntemine aykırı olarak” nitelenmesiyle devam ediyor. Nihayet Batı Avrupa toplumlarının farklarının gözardı edildiğini ekliyor. (13/14) Biz daha da somutlayalım: Aynı mantıkla Almanya’nın da ATÜT’nda olduğu iddia edilip kanıtlanabilir…
Feodallerin en büyüğü haline gelerek padişah olan toprak beyi, diğerlerini etkisizleştirmek için onların askeri gücünden bağımsız olmak, padişah olmaya kalkışmalarını engellemek için hemen 1. Murat döneminde çok erkenden kul-ordu/Yeniçerilik sistemine geçti. (19) Aynı anlayışın parçası olarak kendilerine yeni akraba-dayanak yaratmak için Türk-Müslüman olmayan kadınlarla evlenmek daha Orhan Bey zamanında başlamıştı. Bunları İ. Beyazıt (Yıldırım)’in merkezileşme çabalarının izlemesi son derece tutarlıdır. (20) Bu çabalar, Anadolu Türk/İslam beyleri ve çıkarlarını bunların yanında gören Yıldırım’ın oğulları Süleyman Mehmet’in Timur saflarında yer almalarına neden oldu. Hıristiyan/Sırp birlikleri ve devşirme/kul/yeniçeriler Yıldırım’ın yanında yer aldılar. (21) Günümüz Osmanlıcılar’ı hangisini savunurlar? Kendilerinin de aslında çok iyi bilip uyguladıkları gibi sorun din ve etnisite değil ekonomik-siyasal çıkar kavgasıdır.
Osmanlı Toprak Sistemi’nin temel belirleyeni olan tımar sisteminin değerlendirmesine geçmeden “biz bize benzeriz” ırkçı menkıbesinin bir örneği olan tımar’ın salt Osmanlı’da olduğu, hatta Osmanlı’nın bulup uyguladığı bir toprak düzeni olduğu iddiasına değinmek gerekir. Oysa tımarlı toprak Avrupa feodalizminde de olduğu gibi Bizans’ta da pronoia adıyla vardı ve Osmanlı da buradan almıştı. (31) Kaldı ki Osmanlı salt Müslüman-Türk zengin soylulara değil, Hıristiyan zengin-soylulara da tımar vermiştir. (31)
Hemen buradan Osmanlı’nın bütün din ve inançlara sonsuz özgürlük tanıyıp uyguladığı, bunu da bir zamanlar “Belgeli Murat”ın günümüze uygulamak için büyük çaba gösterdiği “Medine Sözleşme”ne dayandırdığı uydurmasına değinelim. Bir kez Medine Sözleşmesi hiç de özgürlükler bahşetmiyordu. Yahudiler’e yaşamak için dayatılan zorlamalardan oluşuyordu. İkincisi Osmanlı Kızılbaşlık/Alevilik gibi diğer İslam mezeplerine varolma hakkı tanımadığı bir yana gayri-müslimlere giyim kuşam, ev, bina, ibadethane, çan çalma, silah taşıma, ata binme ve de pek çok konuda kısıtlama ve mecburiyetler koymuştur. (33) Daha önce yeri geldikçe bir kaç yazımızda değinmiş olduğumuzu hatırlıyoruz. Ege bölgesinde geçen çocukluğumuzda kafir (gavur) anlamında küfür sözleri olarak “geçmişi kandilli” denildiği bilinir. Çünkü Osmanlı’da gayri müslimler gece vakti dışarı çıkamaz, zorunlu olarak çıkarlarsa ellerinde aydınlatma aracı olarak kandil taşımak zorundaydılar. Böylece eşgal ve yüzleri görülebilecekti. Buna rağmen kısıtlama ve zorlamalar kesinlikle sınıfsal temele dayalı olarak uygulanırdı. Zengin gayri müslimler de zengin müslümanlar gibi davranıp giyinebilirlerdi. (33)
Sınıfsızlığın ve eşitliğin temeli olarak gösterilen “tımar sistemi” ATÜT nitelemesinin dayanağı/kanıtı olarak gösterilmekle kalmadı, Dr. Hikmet Kıvılcımlı Osmanlı düzenini “komünar” nitelemesine de neden oldu. O’na göre tımarlı sipahiler “komünar”, en büyükleri de padişah namıyla maruf “komünar beg” idi. Geçiniz…
Padişahın bütün topraklara sahip olması mutlak sahiplik değil, kurgusal ve hukuksal bir nosyondur. (31) Her şeyden önce tımarlı sipahi salt ve mutlak bir devlet memuru değil, yerel egemen ve iktidar ortağıydı. (31) Padişah değişikliği ya da tımarlı ölümünde tımar sahipliği genellikle sabit kalır ya da mirasçıya-oğul geçerdi. Bunlar, hassa çiftçiliği, konağı, cebelisiyle “soylu” bir kökene ve özelliğe sahipti. Bu ise Osmanlı Toprak Düzeni’ni feodalizm olmasından başka bir şey değildir.