AMERĠKA BĠRLEġĠK DEVLETLERĠNĠN MĠSYONERLERĠ VE OSMANLI DEVLETĠ 1
Download "AMERĠKA BĠRLEġĠK DEVLETLERĠNĠN MĠSYONERLERĠ VE OSMANLI DEVLETĠ 1"
1 AMERĠKA BĠRLEġĠK DEVLETLERĠNĠN MĠSYONERLERĠ VE OSMANLI DEVLETĠ 1 Doç. Dr. H. Tahsin Fendoğlu2 I.GĠRĠġ: Tanzimat dönemine kadar Osmanlı Devletinin Protestan Sorunu yoktur. Bu sorun ABD misyonerleriyle ortaya çıkmış, diğer cemaatler, Babıali nezdinde bunu protesto etmiş, Protestan Kilisesinin gerçek Hristiyanlıkla ilgisinin olmadığını, Potestanların gerçekte birer suçlu (mücrim) olduklarını belirterek, bu mezhep mensupları hakkında cezai takibat yapılmasını istemişlerdir3. Babıali, sair Hristiyan Mezheplerinin bu istemlerine rağmen, ABD nin ama özellikle İngiltere nin artan baskıları karşısında Protestanların ayrı bir millet olduklarını tanımış, böylece Protestanlar kendi kiliselerini kurmuşlardır. Bu tanıma olayı, Protestan misyonerlerinin aktivitelerini artırmıştır. Misyonerliğin tarihi, Hıristiyanlığın doğuşuna kadar götürülür. Misyon (mission) kelimesi latince mittere (göndermek) fiilinden gelir. Amaçlı ve şuurlu bir din-yayıcılık ve temelde dünyanın Hristiyanlaştırılması hareketine misyonerlik denilmektedir. Hıristiyanlığa göre diğer milletler dinsiz ve kafirdir. Amaç Türkiye olduğunda üç hedef vardır; Türklerin Hristiyanlaştırılması, Rum-Ermeni ittifakının sağlanması ve bu iki Kilisedeki sapmaların düzeltilmesi.4. Misyonerliğin ilahi gerekçesi, Hz. İsa nın, Havarilerine, Gidiniz! Gerçeği (İncil i) onlara anlatınız! emrinde gizlidir. Dünyaya Hristiyanlığın anlatımı demek olan misyonerlik altı döneme ayrılır; (i) Havariler dönemi, (33-100), (ii) Kilise kurucuları dönemi, ( ), (iii) Ortaçağ dönemi, ( ), (iv) Reformasyon dönemi ( ), (v) Reformasyon sonrası dönemi ( ) ve (vi) Modern dönem (1793-Bugün). Modern dönem, 1793 de Hindistan a misyoner William Carey in ayak basmasıyla başlar. Casus kavramının öncüsü de sayılabilen misyoner, sadece din adamı değil, bulunduğu yerin tarihini, siyasi ve idari yapısını, sosyolojik ve kültürel durumunu da araştırabilecek düzeyde yetiştirilmiş bir kişidir. Görevlendirildikleri toplumun özelliklerini iyice tetkik edip 1 Bu makale yayımlanmıştır; Türkler, Yeni Türkiye Yayınları, Editörler: H. Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, Ankara, 2002, C. XIV, ss Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi. 3 Eren, M. Cevat, Tanzimat, Milli Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi, C.XI, ss , s Ama 1850 yılında Protestan Ermeniler ayrı bir cemaat olarak Babıali tarafından tanınmıştır; ibid, s Tozlu, Necmettin, Osmanlı Ġmparatorluğunda Misyoner Okulları, Yeni Türkiye, Osmanlı Özel Sayısı, Ankara, 1999, s. 329.
2 hem bağlı bulunduğu devlete hem de dini merkezlere ulaştırırlar. Filozof Roger Bacon ( ), Papaya sunduğu bir raporda misyonerliğin yayılması için Arapça nın üniversite öğrenimine alınmasını ve Hıristiyanlığın zaferi için İslam ın da üniversitede öğretilmesini ister yılında İngiliz Parlamentosu, Hıristiyanlığın dünyaya yayılması için Londra nın merkez olduğunu belirterek bir Misyonerlik Cemiyeti kurmuş, bu Cemiyetin dünyadaki şube sayısı, XIX. Yıl sonunda yedi bine varmıştır. Fransızlar 1787 de Amerikalılar 1810 yılında misyonerlik örgütlerini resmen kurdular de Amerika da 6185 adet misyoner kurumu oluşmuştur yılında dünyada 150 Protestan örgütünde misyoner faaliyet göstermekteydi6. Protestan (Evangelical) Hareketler Osmanlı da, çalkantılı bir zaman olan 1831 yılında başladı7. Osmanlı İmparatorluğunun son yüzyıl eğitiminde en faal unsur Amerikan misyoner okullarıydı. Protestanlar, ruhsatlı veya ruhsatsız okul ve yetimhaneler kurdular ki bunun sayısı XX. yüzyılın başında 400 e ulaşmıştı. Amerikan misyoner okulları, İmparatorluğun diğer kesimlerine nisbeten, Ortodoksluğun egemen olduğu Balkanlar da tutunamadı. II. AMERĠKAN PROTESTAN MĠSYONER ÖRGÜTÜ VE OSMANLI DEVLETĠ: Misyonerlerin Anadolu topraklarındaki faaliyetleri 1218 yılında Rahip Saint Francesko nun bu amaçla İstanbul a gelmesiyle başlatılır. XVI. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunun belirli merkezlerinde misyoner merkezleri vardı tarihinde Katolik Kapusenler (Freres Mineurs) Osmanlı topraklarında faaliyete başlamışlardı. Misyonerler, doktor, seyyah, mühendis gibi unvanlar altında girmekte idiler.8 Amerikan misyonerlerinin Osmanlı Devleti ndeki ilk faaliyetleri 1820 lerin başına kadar uzanmaktadır yılında 3 kilisenin temsilcileri tarafından Massachussetts de kurulan9 ve Amerikan Protestanlarının misyoner örgütü olan American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) deki yıllık toplantısında Osmanlı 5 Tozlu, Osmanlı Ġmparatorluğunda Misyoner Okulları, s Kocabaşoğlu, Uygur, Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika, 19. yy.da Osmanlı Ġmparatorluğundaki Amerikan Misyoner Okulları, İstanbul, 1989, s Cyrus Hamlin, Among The Turks, New York, Robert Carter and Brothers Press, 1878, s Tozlu, Necmettin, Osmanlı Ġmparatorluğunda Misyoner Okulları, Yeni Türkiye, Osmanlı Özel Sayısı, Ank. 1999, s Köprülü, Orhan, Tarihte Türk-Amerikan Münasebetleri, Belleten, C. LI, Ağustos, 1987, Sayı, 200, s ABCFM konusunda detay için bk. Moore, John Hammond, America Looks At Turkey, , Yayınlanmamış Doktora Tezi (Doctorate Dissertation). Virginia University 1961, s
3 Devleti nde misyon istasyonları kurulması için çalışmalar yapılmasını kararlaştırmış ve 5 Ocak 1820 tarihinde Plinty Fisk ve Levi Parsons adlı iki misyoner, bu istasyonların açılması için gerekli hazırlık çalışmalarını yapmak üzere Osmanlı topraklarına gönderilmişti.11 Fisk, 1820 lerde Beyrut, Kudüs, Şam ve Antakya gibi bölgeleri gezerek Türkler, Araplar, Dürziler, Maruniler, Rumlar ve Ermeniler hakkında detaylı bilgi topladı de Malta ya gelen Fisk, bölgede dağıtılacak her türlü dini ve öğretici yayını basmak amacıyla bir matbaa kurdu. Beyrut u Osmanlı Devleti için misyon merkezi olarak kuran ABCFM nin kurduğu Protestan okullarının sayısı 1827 de 13 e yükseldi. Osmanlı da açılan ilk Amerikan Okulu 1824 yılında Syrian Protestant College dir; arasında 400 okul daha açıldı13. Osmanlı Devleti nde Protestanlaştırılmaya en müsait topluluğun Ermeniler olduğu sonucuna ulaşan ABCFM, 1830 dan itibaren çalışmalarını bu alanda yoğunlaştırdı. Osmanlı topraklarında faaliyette bulunan misyonerler, İmparatorluğa hayat veren ideallerin gaza ruhu ve yeniçerilerin eğitimi olduğunu ama devletin iki zayıf noktasını görmüşlerdi; Millet sistemi ve Kapitülasyonlar. Misyonerler bu dört konu üzerinde derinliğine inceleme yaptılar14. ABCFM Müslüman kitleyi Hıristiyanlaştırmak yerine, Kiliseleri, özellikle Ermenileri örgütlemeyi hedeflemiştir yılında Londra da basılan Missionary Researchers in Armenia adlı eserde şu sonuca ulaşılmıştır; Müslüman kitle Protestanlaştırılamaz ama düşman topraklarında bulunan Hıristiyanlar üzerinde çalışarak düşmanın kalbine girebiliriz te misyonerler Anadolu da faaliyet göstermeye başlamışlardı. Bu amaçla görevlendirilen H.G.O. Dwight ve Eli Smith, 1830 da İzmir e gelerek misyoner çalışmalarına başladılar. Osmanlı ülkesinde seyahat için gereken tezkere ve izin belgelerini aldılar. Dwight ve Eli Smith, Erzurum, Kars, Tiflis, Nahcıvan, Tebriz, Erzurum gibi bölgelerde gezerek, Kürtler, Ermeniler ve Nasturiler hakkında 700 sayfalık bir kitap hazırladılar. Bu kitap 11 Roger Reed Trask, The Relations of the United States and Turkey , A Thesis in History, The Pennsylvania State University, Submitted For The Degree of Doctor of Philosophy, 1959, s. 3; Köprülü, Tarihte Türk Amerikan Münasebetleri, s. 939; detay için bk. Vahapoğlu, M. Hidayet, Osmanlı dan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okulları, (Yönetimleri Açısından), Ankara 1990, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, No. 109, s Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika, s Vahapoğlu, M. Hidayet, Osmanlı dan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okulları, (Yönetimleri Açısından), Ankara 1990, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, No. 109, s Tozlu, Osmanlı Ġmparatorluğunda Misyoner Okulları, s Trask, The Relations of the United States and Turkey, s. 9; James L. Barton, Daybreak in Turkey, p Tozlu, Osmanlı Ġmparatorluğunda Misyoner Okulları, s. 331.
4 ABCFM tarafından bastırıldı ve bölgeye gelen tüm misyonerler için temel bir başvuru kitabı oldu17. Bir misyonerin nasıl yetiştirileceği, alacağı dersler, yapacağı işler tüm detaylarıyla belirlenmişti.18 Bir misyonerin nasıl çalışma yapacağı,19 misyoner hücresinde kaç misyonerin ve kimlerin bulunacağı belirlenmişti20. Misyonerlik, tüzüğü, programı olan sistemli, organizeli bir örgüttür. Bir misyonerin örgütüne karşı ahitnamesi (taahhüdü) olduğu gibi misyonlar arasında doğal olarak işbölümü bulunmaktadır. Gittikleri bir yörede önce sosyolojik araştırma yaparlar, yöreyi iyice tanımaya başlarlar, bu nedenle geziler düzenlerler de ABD misyonerlerine yardım için İngiliz Kilisesi harekete geçmiş ve Turkish Missions Aid Society isimli cemiyeti kurmuştu22. Misyonerler 1850 lerde Osmanlı İmparatorluğunda okullar ve hastaneler açmaya başladılar.23: Misyonerler, siyasi davranıyorlar, Ermeni ve Bulgar larla özel olarak ilgileniyorlardı. Amaçları dinsizleri (heathen) doğru yola getirmek, Osmanlı despotizmine karşı, onları özgürlüğüne kavuşturmaktı senesinde ABCFM nin kurduğu merkezler ve 15 ayrı aktivite merkezi vardı25. Okulları, ilkokuldan başlayarak, üniversiteye kadar uzanıyordu ile 1900 yılları arasında İncil, Osmanlı ülkesinin hemen tamamına yayıldı; dili olan her bölgeye İncil gönderildi; İncil, Türkçe, Arapça, Yunanca, Ermenice, Bulgarca, Kürtçe ve Yahudi ce gibi dillere çevrildi tarihli Barlett Raporu, ABCFM nin Osmanlı topraklarındaki faaliyet ve hedeflerini şöyle özetler; Misyoner faaliyetleri açısından Türkiye, Asya nın anahtarıdır 27. Osmanlı Devleti, Amerikan okullarını kapatmak isteyince, Türk-Amerikan çatışması çıkmış ve bu çatışma, ilişkilerin kesildiği Birinci Dünya Savaşına kadar sürmüştür ( ) Kocabaşoğlu, s. 39; detay için bk. Detay için bk. Polat, İlknur, Osmanlı Ġmparatorluğunda Yabancı Okullar, Ankara, 1990; a. mlf., Osmanlı Ġmparatorluğunda Açılan Amerikan Okulları Üzerine Bir Ġnceleme, Belleten, Sy. 203, C.II, ss. 627 vd. 18 Kırşehirlioğlu, Ali, Türkiye de Misyoner Faaliyetleri, İst. 1963, Bedir Yayınevi.s Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika, s Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika, s Tozlu, Osmanlı Ġmparatorluğunda Misyoner Okulları, s Türk Misyonlarına Yardım Derneği için bk. Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika, s Moore, America Looks At Turkey, , s Moore, America Looks At Turkey, , s Harita için bk. Moore, America Looks At Turkey, , s Hamlin, Among The Turks, s Tozlu, Osmanlı Ġmparatorluğunda Misyoner Okulları, s Ülman, Haluk, Ġkinci Dünya SavaĢının BaĢından Truman Doktrinine Kadar Türk-Amerikan Diplomatik Münasebetleri ( ), AÜSBF Yayını, Ankara, 1961, s. 5.
5 III. AMERĠKAN MĠSYONERLERĠNĠN OSMANLI ÜLKESĠNDE KĠLĠSE VE EĞĠTĠM KURUMLARI HEDEFĠ: A.OSMANLI EĞĠTĠM SĠSTEMĠ: Osmanlı İmparatorluğunda adalet, savunma ve maliye dışındaki alanlara devlet doğrudan girmemiş, sadece devlet olarak denetim görevini üstlenmiştir. Toplumsal hayatı derinden etkileyen eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik gibi hizmetler, bugün üçüncü sektör denilen vakıflar tarafından yerine getirilmiştir. Osmanlı da eğitim-öğretim özel vakıflar tarafından yürütülüyordu. İmparatorluğun geri kalmasında ilmiyenin ve eğitim sisteminin önemli rolü olduğu da kuşkusuzdur.29. Osmanlı Eğitim sisteminin devlet tekelinde olmayıp özel alan içerisinde mütalaa edilmesi, devlet denetiminin dahi yetersiz olması, tehlike sezildiğinde ise gerek dış baskının varlığını hissettirmesi gerekse geç kalınmış olduğu görülmektedir. Tanzimat döneminde eğitim, adeta yabancıların eline teslim edilmiştir. B. GENEL OLARAK YABANCILARIN OKUL AÇMALARI: Fransızlar30, İngilizler ve diğer gelişmiş ülkeler Osmanlı İmparatorluğunda okul açmaya büyük önem vermişlerdi. 3 kasım1819 da Levi Parsons (ö. 1825) ve Pliny Fisk (ö. 1822), Boston dan Suriye ye geldiler31. Asıl görev yerleri Filistin idi. İlk misyon Kudüs te 1823 de açıldı de bir misyon Beyrut ta, bir diğeri İzmir de (1828 de) açıldı. C.SURĠYE PROTESTAN KOLEJĠ: Kolejler konusunda ilk adım Suriye misyonu tarafından atıldı ve Beyrut da Suriye Protestan Koleji açıldı. 29 Unan Fahri, Osmanlılarda Medrese Eğitimi, Yeni Türkiye, Osmanlı Sayısı, Ankara, 1999, ss , s. 151; ayrıca bk. Kazıcı, Ziya, Osmanlı Eğitim ve Öğretim Sisteminde Genel Medreseler, Yeni Türkiye, Osmanlı Sayısı, Ankara, 1999, ss ; Çelebi, İlyas, Osmanlı Medreselerinin KuruluĢu, YükseliĢ ve ÇöküĢ Nedenleri, Yeni Türkiye, Osmanlı Sayısı, Ankara, 1999, ss ; Akkutay, Ülker, Osmanlı Eğitim Sisteminde Enderun Mektebi, Yeni Türkiye, Osmanlı Sayısı, Ankara, 1999, ss ; Deguilhem, Habil Randi, ġam Eyaleti Örneğinde Osmanlı Ġmparatorluğunda Eğitimin LaikleĢtirilmesi, ss İstanbul da yılları arasında açılan Fransız okulları için bk. Vahapoğlu, Osmanlı dan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okulları, (Yönetimleri Açısından), s ; Salahi R. Sonyel, Tanzimat and its Effects on the non-muslim Subjects of the Ottoman Empire, Tanzimat ın 150. Yıldönümü Uluslar arası Sempozyumu, Ankara, 31 Ekim-3 Kasım 1989, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, XXVI.Dizi, -Sa.5, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1994, s Moore, America Looks At Turkey, , s. 24.
6 D. ROBERT KOLEJĠ: Osmanlı İmparatorluğunda daha 1836 yılında Evangelical Union (Protestanlık Birliği) kurulmuştu. İngilizce tedrisat yapan Amerika ilkokulları Osmanlı İmparatorluğu dahilinde daha 1830 lu yıllarda kurulmuştu lardan itibaren daha üst düzeyde eğitim verecek, ABD deki üniversitelerin benzerleri olan kolejlerin (college) kurulmasına ağırlık verildi yılında bu misyonerler, Anadolu da faaliyette bulunmaya başladılar. Robert College in ilk müdürü olan Cyrus Hamlin, 1839 da Ermeniler arasında Protestanlık lehine çalışmaya başlamıştı32. Misyonerlerinin yayılmasının iki temel direği, kilise ve okulların açılmasıydı. Cyrus Hamlin 1840 da Bebek te misyoner seminerini açtı yıl sonra Hamlin, bu görevden istifa etti ve yeni Protestan koleji olan Robert Kolej i kurdu. (1863). Binayı Board satın almıştı. Amerikan Kolejinin masraflarını, Christopher R. Robert isimli New Yorklu zengin bir tüccar karşılamış, ABD başkanı Hamlin de yardım etmişti de gereken izni alarak, en fazla yardım eden Amerikalı zengine atfen Robert Kolej adı verilen okul açıldı, de yeni yapılan binasında eğitime başladı. Abdülaziz, 1868 tarihinde, Robert College in, açılmasına izin verdi. Daha sonra bu okul, Türkiye nin en önemli yabancı okulu oldu ama hedefi azınlıklardı; Türk öğrencilerin sayısı azdı36. Genelde Robert College, bir misyoner kurumu olarak bilinir ki bu Batılı araştırmacılar tarafından da doğrulanır.37 Robert Kolej, ABD misyoner kurumu olan American Board ile çok yakın ilişki içinde olmakla birlikte bağımsız bir kurumdu38. Babıali nin muhalefetine rağmen, ABD hükümetinden sağlanan diplomatik destekle önceleri okula Türk, Rum, Bulgar, Ermeni, Yahudi, Alman, Suriyeli, İranlı öğrenciler alınırken, daha sonraları okula daha çok Bulgar, Ermeni ve Rum çocukları kabul edildi. E. ĠSTANBUL AMERĠKAN KIZ KOLEJĠ: İlk zamanlar kızların eğitimi evlerde olurdu (Home School). Kız Okullarının açılmasına gerek görüldükten sonra, İstanbul Amerikan Kız Koleji (Constantinople College 32 Köprülü, Tarihte Türk Amerikan Münasebetleri, s Hamlin, Among The Turks, s Trask, The Relations of the United States and Turkey, s Hamlin, Among The Turks, s Gordon, Leland James, (Prof. Of Economics, Denison University), American Relations with Turkey , An Economic Interpretation, Philadelphıa, University of Pennsylvania Press, 1932, s Robert College as an Outpost of American Education ; bk. Gordon, s. 226 vd. 38 Gordon, American Relations with Turkey , s. 225.
7 for Girls) öğretim yılında eğitime başladı. Ünlü yazar, Halide Edip Adıvar, bu kolej mezunudur (1901); gizlice Koleje girmiş ve yine gizlice mezun olmuştur.39 F. HARPUT FIRAT KOLEJĠ: Harput merkezli Doğu Anadolu misyonunda toplam 36 Amerikalı misyonerle birlikte yardımcı olan yerlilerin (genellikle Ermen) sayısı 266 kişiydi senesinde Harput ta Ermeni Koleji açıldıysa da Babıali bu ismi tanımadı. Bunun üzerine açılan bu kolejin adı Fırat Koleji (Euphrates College 41 veya College Hill-Kharpoot) olarak değiştirildi.42 Harput taki kolejde genellikle Ermeniler eğitiliyordu43. Aslında daha önce 1860 senesinde açılan Harput İlahiyat Okulu, ilk yıl 25 öğrenci almıştı ve 1896 yıllarındaki Ermeni katliamı sonrası Harput ve Maraş taki olaylar nedeniyle Osmanlı-ABD ilişkileri gerginleşmiş, ilk ciddi kriz doğmuştu.44 G. DĠĞER KOLEJLER: döneminde Van da Amerikan Koleji, Merzifon da Anadolu Koleji ve İzmir de Uluslararası Kolej açıldı45. Osmanlı hükümeti, bu okulları siyasete bulaşmama kaydıyla serbest bırakmıştı de Osmanlı ülkesinde Amerikalı misyonerlerin yönetiminde yedi kilise ve yedi okul varken, 1913 de 163 Kilise ve 450 okula ulaştı. Amerikan okullarına devam eden Osmanlı vatandaşlarının sayısı, 1850 de 112 iken 1913 de (yirmi beş bin dokuz yüz yirmi iki) ye erişti yılında Osmanlı İmparatorluğunda okullarda çalışan kadın ve erkek ABD lilerin sayısı, 254, Türk yardımcılarının sayısı ise, 1049 kişi idi. Osmanlıdaki High School ve College lerin sayısı 35, yatılı kız okullarının sayısı ise 27 idi. Daha aşağı 39 Gordon, American Relations with Turkey , s Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika s Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika, 19. yy.da Osmanlı Ġmparatorluğundaki Amerikan Misyoner Okulları, s Hamlin, Among The Turks, s Gordon, American Relations with Turkey , s Harput ta Süryani ve Ermenilere ait 6 ibtidai okul ve 1 rüşdiye vardı. Ayrıca Harput ta, Amerikan Koleji (1857), Fırat Koleji (1869) ve Alman Mektebi (1895) olmak üzere üç yabancı okul daha vardı; Detay için bk. İshak Sunguroğlu, Harput Yollarında, C. II, İst. 1959; Kılıç, Orhan, XIX. Yüzyılda Harput ta Misyoner Faaliyetleri, Fırat Üniversitesi Dergisi, 1989, 3 (I), ss Trask, The Relations of the United States and Turkey, p.10; Gordon, American Relations with Turkey , s. 240; Bk. Rosaline de Gregorie Edwards, Relations Between the United States and Turkey, , Unpublished Ph.D. dissertation, Fordham University, Hamlin, Among The Turks, s Robert Daniel, American Philantrophy in the Near East , Athens, Ohio University Press, 1970, s. 94.
8 seviyedeki okulların sayısı ise 508 olup, çeşitli yerlerde öğrenim gören öğrencilerin sayısı idi dan itibaren Amerikan doktorları Anadolu da 9 hastane ve 10 dispanser açmış olup hasta sayısı yaklaşık 40 bin kişi idi den sonra Osmanlı İmparatorluğunda misyonerlerin faaliyetleri arttı da Osmanlı İmparatorluğunda Congregational Church veya ABCFM tarafından Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında yapılan toplam harcama ,80 $ idi. ABCFM, aidatlarla beslenen bir örgüttü. ABCFM, bazılarına göre, ABD içinde devlet sayılabilen bir örgüttü.48 American Board of Commissionaries for Foreign Missions of the Congregational Church isimli örgüt, Osmanlı ya misyoner göndermeye karar verdiğinde Osmanlı Devleti dünyanın en büyük gücüydü senesinde yapılan nüfus sayımına göre Osmanlı da 36 milyon insan yaşamaktaydı;50 bu nüfus, üç kıtaya yayılan bir ülke ve Ortadoğu nun en önemli askeri ve siyasi gücü olan bir İmparatorluktu. Tanzimat dönemi boyunca azınlıklar lehine yapılan ıslahatlarla (reform) azınlıklar, Türklerin hakimiyetini kırmak, Hıristiyan azınlığa giderek üstünlük sağlamayı amaçlamışlardı. Bu amaçla Batılılar, hatırat, gezi ve diğer tür eserlerinde Tanzimat ve ıslahat hareketlerinden övgüyle söz etmişlerdir51. Matbaa. Misyonerler tarafından Malta Matbaası 1822 de kuruldu, 1833 de İzmir e nakledildi. Benzeri matbaalar, İzmir ve İstanbul da da kuruldu sonrası, Osmanlı ülkesinde faaliyet gösteren misyonerlerin yükselişe geçtiği ikinci bir aşama oldu. Bu dönemde ABD, İstanbul da elçilik ve bir misyon açtı. Bu resmi açılış misyonların rahat bir nefes almasını ve misyonların hızla artmaya başlamasını sağladı yılında Trabzon ve Bursa misyonları açıldı yılına gelindiğinde, İmparatorluğun 21 merkezinde misyonlar kurulmuştu ve bu misyonlarda görevli olan 41 adet misyoner ve bunlara yardımcı olan Ermeniler çalışıyordu. I. Dünya Savaşı na girerken doktorlarıyla birlikte dokuz hastane, 426 okul ve devam eden öğrencileri vardı54. I. Dünya Savaşı sonunda (1918) Osmanlı da sadece 36 misyoner kalmıştı de misyonerler, 70 yıl önce 47 Samuel Cox, Diversions of a Diplomat in Turkey, New York 1887, s Bk. Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika, s Gordon, American Relations with Turkey , s Karal, Enver Ziya, Osmanlı Ġmparatorluğunda Ġlk Nüfus Sayımı 1831, Ankara, 1943, s Tozlu, Osmanlı Ġmparatorluğunda Misyoner Okulları, s Ne olursa olsun ıslahat gibi kayıtsız şartsız ve pazarlık gücünü sıfıra indiren talepler, ülkelerin hayatında olumsuz bir işlev görmüşlerdir. Günümüzde Ne olursa olsun Avrupa Birliğine girelim istemleri de bu bağlamda değerlendirilmelidir. 52 Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika, s Gordon, American Relations with Turkey , s Trask, The Relations of the United States and Turkey, s. 9.
9 geldikleri Harput tan kovuldular. Kapitülasyonlar kalktıktan ve Lozan Sözleşmesi imzalandıktan sonra, azınlıkların değişimi sonrasında, ABD misyonerleri Türkiye de kalmak istiyorlardı55. ABD misyonerlerinin dünyada en çok önem verdikleri, insan gücü ve diğer konularda en çok yatırım yaptıkları alan Osmanlı coğrafyasıydı. Misyonerlerin hedef kitlesi, -Hıristiyanlaştıramadıkları için- Türkler değil, azınlıklar idi.56 Misyonerlerin amacı, Ermenileri (Millet-i Sadıka) Türklerden ayırmak, Batılı değerlere ulaşmalarını sağlamak,57 kendilerine kutsal kitabın bilgisini bildirmekti. Müslümanları Hıristiyanlaştırmak zor oluyordu, 1861 e kadar sadece 23 Müslüman vaftiz edilmişti. Bu arada Yunanlılar unutulmamıştı. Daha sonra misyonlar işbölümü yaptı; Yahudi misyonu, Ermeni misyonu gibi. Yunan misyonu, Yunan devleti kurulunca kaldırıldı. Misyonların ismi daha sonra yeniden değiştirildi: Batı Türkiye misyonu, Doğu Türkiye misyonu, Orta Türkiye misyonu gibi. Batının merkezi İstanbul, Ortanınki Antep, Doğunun merkezi ise Harput idi. Misyonların kuruluşunda Ermenilere olan ilginin dominantlığı devam ediyordu.58 Misyonerlerin amacı, Türk-Amerika ilişkisinden çok Rum ve Ermenilerin yararlarını gerçekleştirmekti.59 Osmanlı Devleti yöneticileri de misyonerlerin devlet aleyhine siyasetle uğraştıklarını biliyordu ama bunlara karşı fazla bir şey yapamıyorlardı. Misyonerler, Ermeni milliyetçiliği taleplerini teşvik ediyorlardı60. Misyonerlerin Ermenilere yönelik faaliyetleri 1880 den sonra hız kazandı. Merkezi Türkiye Misyonu, önceleri Ayntab, Maraş, Adana ve Haçin i kapsarken daha sonra Halep, Antakya, Tarsus ve Urfa şehirleri de misyonun görev alanına dahil edildi. Batılı devletler azınlıkları açıkça destekliyorlardı; 1740 tarihindeki kapitülasyonlarla birlikte Fransa, Katolikleri himaye hakkını elde etmişti. İngiltere ve ABD Protestanları, Rusya ise Ortodoksları koruyor-kolluyordu. İngiltere ve ABD nin baskıları sonucunda, 15 Kasım 1847 günü padiģah tarafından yayınlanan bir kararname ile Protestanlık bağımsız bir dini toplum (millet) olarak tanındı tarihinde yayınlanan bir emirname ile irtidat suçuna verilen ölüm cezası kaldırıldı da İmparatorluk Fermanı (Imperial Fırmans) 55 Gordon, American Relations with Turkey , s Gordon, American Relations with Turkey , s Trask, The Relations of the United States and Turkey, s Gordon, American Relations with Turkey , s. 224; Tozlu, Osmanlı Ġmparatorluğunda Misyoner Okulları, s Gordon, American Relations with Turkey , s Gordon, American Relations with Turkey , p. 224; bk. Tozlu, Osmanlı Ġmparatorluğunda Misyoner Okulları, 701 Osmanlı Özel Sayısı, ss Gordon, American Relations with Turkey , s. 228.
10 olmadan açılan okullar (ki Suriye de 62 tane vardı.) kapatıldı deki halkın tepkisel hareketinden sonra misyoner çalışmaları biraz geriledi62. Protestanlar, diğer Hıristiyanlarla eşit hakka sahip olabilmek için ayrı bir millet olarak tanınmalarını istiyorlardı. ABD li misyonerler ABD ve İngiltere aracılığıyla bu konuda özel bir çaba gösterdiler. Esasen İngiliz elçiliği Protestanları zaten kendi koruması altına almıştı senesinde ihtida etmiş bir Ermeni nin yeniden Ermeniliğe dönmesi nedeniyle, irtidat suçunu işlediği iddiasıyla, idam edilmesi üzerine, İngiltere Osmanlıya baskılarını artırmıştı. İngiliz Büyükelçisi Stratford de Redcliffe (Canning)63, Mustafa Reşit Paşa ile yürüttüğü görüşmeler sonunda, Sultan Abdülmecid, yayınladığı bir irade ile Protestanları ayrı bir millet olarak tanıdı. Bir araya gelen Protestanların seçtiği temsilci, Babıali tarafından resmen tanındı. Canning in, özellikle Abdülmecit devrinde, sadrazam ve vezirlerin atanmasında etkisi olurdu.64 XIX. yüzyılın sonunda açılan Amerikan ilkokulu sayısı 378 ve bu okullarda okuyan öğrenci sayısı , orta okul sayısı 33 ve bu okullarda okuyan öğrenci sayısı 2600, açılan ilahiyat okulu sayısı 3 ve bu okulda okuyan öğrenci sayısı 22, açılan kolej sayısı 3 ve burada okuyan öğrenci sayısı 520 olmak üzere toplam 417 okulda öğrenci vardı65. Osmanlı azınlıklara din özgürlüğü tanımış, Protestan Kiliselerine Cemaatlarına, okullarına, kolejlerine açılış izni verdiği gibi, İmparatorluğun Asya ve Avrupa topraklarına yayılmasına müsaade etmişti.66 Azınlıklar ve bunlara verilen müsaadelerle ilgili olarak çok miktarda arşiv belgeleri bulunmaktadır.67 IV. ERMENĠLER VE AMERĠKAN MĠSYONERLERĠ (TÜRK-ABD ĠLĠġKĠLERĠ BAĞLAMINDA ERMENĠ SORUNU): 62 Gordon, American Relations with Turkey , s. 228 ve Canning, önceleri İstanbul da İngiliz diplomatı daha sonra büyükelçi oldu. İngiltere ye yazdığı bir yazıda, Bu imparatorluğa yıkılma felaketi, kuzeyden veya güneyden gelmeyecektir; kalbine dek çürüktür ve bu çürüklüğün başlıca nedeni bizzat yönetimdir. Canning e göre hata, yöneticiler, yönetimin aksaklığını biliyor ama düzeltmek için gerekli zeka ve cesaret sahibi olmadıklarını iddia ediyordu. Sonyel, R. Salahi, Tanzimat ve Osmanlı Ġmparatorluğunun Gayri Müslim Uyrukları Üzerindeki Etkileri, Tanzimat ın 150. Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu, Ankara, 31 Ekim-3 Kasım 1989, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, XXVI.Dizi, -Sa.5, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1994, s Akyıldız, Ali, Hükümet, Tanzimat Dönemi ve Sonrası, DİA, C. XVIII, s Vahapoğlu, Osmanlı dan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okulları, (Yönetimleri Açısından), s Hamlin, Among The Turks, p Kırşehirlioğlu, Türkiye de Misyoner Faaliyetleri, s arası epeyi belge bulunmaktadır.
11 Osmanlı İmparatorluğunda millet sistemi vardı; Müslüman olanlar millet-i hakime adını taşırlardı; gayrimüslimler ise Grek Ortodoks Milleti, Ermeni Milleti, Yahudi Milleti gibi isimler altında toplanırdı68. Amerikan misyonerleri yoğun çabaları sonucunda, 1834 yılında İstanbul da bulunan Ermeniler için ilk kez Türkçe Protestan ayini yaptılar. Misyonerler, Ermenilerle (öncelikle onları Protestanlaştırmak, sonra da ayrı bir devlet kurdurtmak için) özel olarak ilgileniyorlardı69. Beyoğlu nda (Pera) ilk misyoner okulu açıldı de Trabzon, 1939 da Erzurum, 1849 da Ayntab, 1855 de Maraş, Adana, Halep, Tarsus, Antakya, Kilis, 1850 de Selanik misyonları kuruldu. Osmanlı ülkesi ABCFM tarafından 5 idari bölgeye ayrılarak, Erzurum, Harput, Bitlis, Diyarbakır ve Mardin Doğu; Maraş, Urfa, Antep, Halep, Adana, Tarsus, Mersin Merkezi; Trabzon, Ordu, Merzifon, Sivas, Kayseri, İzmir, İstanbul, Talas, Adapazarı Batı; Selanik, Sofya, Manastır Avrupa; Beyrut ve Sayda, Suriye misyonu içerisinde sayıldı. ABCFM üst yönetimi (Prudential Committee), Ermenilerle ilgilenilmesini emretmişti. Ermeni Patrikhanesi, Ermenilerin dinlerinin değiştirilerek Protestan yapılmasını tepkiyle karşıladı; 1844 de Gregoryan Ermeni Kilisesi Patriği seçilen Matteos, sert önlemler aldı, Protestan tarzında ibadet eden Ermenileri 1846 da Gregoryan Kilisesi nden çıkardı. Patrik, kendi cemaatı üzerindeki olumsuz etkisi nedeniyle Papayı Babıali ye resmen şikayet etti70. Ermenilerin yaşadığı tüm bölgelerde açtıkları okullarda verdikleri eğitimle Ermeni ulusal bilincinin oluşumuna katkıda bulunan misyonerler, İmparatorluktan bağımsız kalmayı en çok hak ettiğine inandıkları bu halkla ilgili her türlü gelişmeyi ABD ve Avrupa kamuoyuna aktardılar. Böylece ABD ve İngiltere de çok fazla kimsenin haberdar olmadığı Ermenilerle ilgili gelişmeler, kamuoyunda daha fazla yankı bulmaya başladı ların başından itibaren ağırlık kazanan Ermeni isyanları ve Osmanlı devletinin bunlara tepkileri de yine misyonerler tarafından dünya kamuoyuna çarpıtılarak aktarıldı. Ġlkönce, 6 Ocak 1893 de Ankara çevresinde oturan Ermeni isyancılar, daha sonra Merzifon ve Amasya da isyan eden Ermeniler, Osmanlı-ABD ilişkilerini de olumsuz yönde etkilediler. İsyancıların sığındığı Merzifon Kolej binasının Osmanlı askerlerince tahrip edilmesi Washington da büyük tepkiye neden oldu. Ġkinci önemli gelişme Kasım 1895 de çıkan isyan nedeniyle Harput ve Maraş taki Amerikan okulları ve Amerikan misyonerlerin zarar görmesi oldu. Harput konsolosluğundan gelen bilgiler ışığında ABD elçisi dolar tazminat istedi. II. 68 Sonyel, Tanzimat and its Effects on the non-muslim Subjects of the Ottoman Empire, s Moore, America Looks At Turkey, , s. 96; Hamlin, Among The Turks, s Hamlin, Among The Turks, s. 73.
12 Abdülhamit olayı zamana yaymaya çalıştı ise de ABD nin tehditleri ağırlaşınca Haziran 1901 de sterlin ABD elçisine zarar ziyan bedeli olarak ödendi71. Ermeniler, Türkler ile beşyüz yıl birlikte yaşamışlardı. İlk kez ciddi bir kriz yaşanıyordu ki bu, II. Abdülhamit döneminde başladı; 1894 ve 1895 de Türk-Ermeni iç sorunu yaşandı ki bu, Batı literatürüne Ermeni katliamı olarak geçti. ABD senatosu de Ermeni katliamı ile ilgili bir kararı kabul etti72. Amerikalı misyonerlerin etkili çabaları sonucunda zaten Balkanlardaki gelişmeler sonucunda zedelenmeye başlayan Türk imajı son derece olumsuz motiflerle bezendi. Konuşulmaz Türk (unspeakable Türk), korkunç Türk (Terrible Türk), Türk barbarlıkları (The Turkish Barbarities), Bulgaristandaki mezalim (The Atrocities in Bulgaria), binlerce insan vahşice katledildi (Thousands of People Brutally Murdered) gibi gazete başlıkları ve terimler bu çabalar sonucunda ortaya çıktı ve sadece icat edildiği ABD de değil, tüm Batıda yoğun olarak kullanıldı. Osmanlı-ABD ilişkisi genelde samimi olarak sürdüğü halde ilk defa olarak, 1894 senesindeki Ermeni olayları nedeniyle ABD kamuoyu Türk düşmanı kesilmiştir73. Türk kavramı, yapılan propagandalar sonucunda, katliam, gizem, Türk hamamı ve peçeli kadınlar anlamlarını içermeye başlamıştı. Konuşulmaz Türk isimli bir kitap, Türklerin Ermeni soykırımı yaptığını iddia eden yapıtlardan biriydi. Osmanlı İmparatorluğu için artık, The Sick Man of Europe 74 veya Eastern Question 75 kavramı daha sıkı kullanılıyordu yılları arasındaki Amerikan okulları nedeniyle doğan Türk-Amerikan çatışmasına yeni bir çatışma konusu daha eklenmişti; ABD ye göç eden gayrimüslim Osmanlı vatandaşları olan Rum, Ermeni ve Lübnan lı Hristiyanların Türkler aleyhine yaptıkları propaganda sonucunda Anti-Türk imajı doğmuştur. Öyle ki, 1927 senesinde New York a ulaşan Türkiye nin Washington Büyükelçisi Muhtar Bey, oteline polis koruması altında gelebilmiştir77. 71Trask, The Relations of the United States and Turkey, s Detay için bk.gordon, American Relations with Turkey, , s Roger Reed Trask, The Relations of the United States and Turkey, s. 1, 11; Gordon, American Relations with Turkey , s Avrupa nın hasta adamı sözü, 1853 de İngiltere nin St. Petesburg da bulunan büyükelçisi ile toplantı yapan Rus Çarı tarafından söylenmiş bir sözdür. Çar, Kollarımız arasında hasta bir adam var, çok hasta. Size açıkça söylemeliyim ki, gereken bütün tedbirleri almadan önce onu günün birinde kaybetmemiz büyük bir felaket olacaktır. Demiş ve Avrupa nın hasta adamının (Osmanlı nın) mirasını paylaşma konusunda anlaşmışlardır; Karal, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, C. V, s Doğu Sorunu; bk. Hamlin, Among The Turks, s Trask, The Relations of the United States and Turkey , s. 2; Gordon, American Relations with Turkey , s. 3; Bk. Everett D. Wheeler, The Duty of the United States of America to American Citizens in Turkey, New York, Chicago, and Toronto, 1896, ss Ülman, Türk-Amerikan Diplomatik Münasebetleri, s.5.
13 1880 sonrasında ABD li misyonerlerin Ermenilere yönelik çalışmaları hız kazanmıştı de Antep de bir misyoner matbaası açıldı. Antep bölgesinde 48 Amerikalı misyoner, destek veren 267 yerli görevli bulunmaktaydı. Ermeni ulusal bilincinin oluşması misyonerlerin biricik göreviydi. Ermeni sorunu zamanla Rusya ve İngiltere gibi diğer Avrupa devletlerinin desteği ile çoğu zaman gündeme gelen bir sorun olmuştur. Kışkırtıcı hareketler kısa sürede unutuldu ve İmparatorluğun Müslümanları ile Ermenileri arasındaki ilişkiler büyük ölçüde normale döndü de Ermeni sorunu I. Dünya Savaşında tekrar hortlayana kadar ortadan kalktı78. I. Dünya Savaşında Ruslarla iģbirliği yapan Ermeniler tekrar ayaklanmışlardır. Ocak 1919 Paris Barış Konferansında Ermeniler, Karadeniz den Akdeniz e uzanan bölgede tam bağımsız bir devlet kurmak ve ABD mandasında olmak istediler. ABD başkanı Wilson, Ermenilerin büyük bir devletin mandasına girme isteğine olumlu bakıyordu. Doğu Anadolu ya bir komisyon gönderilmesi kararlaştırıldı. General Harbord başkanlığındaki komisyon Doğu Anadolu yu gezdi ve raporunda Ermenilerin hiçbir zaman hiçbir yerde çoğunluk olmadıklarını bildirdi. Bu durum karşısında ABD, manda önerisini reddetti.79. Özellikle Ermenilerin Osmanlı İmparatorluğunu terk ederek ABD ye göç etmelerinin birinci nedeni ekonomik, diğer nedeni politiktir80 Osmanlı da siyasi veya ekonomik birlik olmadığı gibi, coğrafik ve etnik sınırlar da belli değildi. Askeri güce dayalı İmparatorluğun gücü azalınca çöküş başlamıştı. İmparatorluk hala bir toprak devletiydi ve bütçe toprağın gelirine dayalıydı. Osmanlıdan ABD ye göç, 1869 a kadar sadece 294 kişi iken, 1879 a kadar 400 kişi olmuş, arasında 1000 kişi ABD ye göç etmiş, 1899 yılına kadar kişi olmak üzere toplam kişi ülkeyi terk etmiştir81. Gidenlerden bir kısmı, Osmanlı İmparatorluğuna geri döndüklerinde bu kişilerin Amerikan vatandaşı mı yoksa Osmanlı mı olduğu konusunda, ABD ile Babıali arasında yeni bir tartışma başlamıştır arasında 78 Stanford Show, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, C. II, Cambridge Üniversity, Press, London 1977, s Ergün Aybars, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, C. I, s. 88. Detay için bk. Uçar, Ahmet, Amerikan Misyonerlerinin Türkiye deki Faaliyetleri , Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Konya, Gordon, American Relations with Turkey , s. 296 vd. 81 Gordon, American Relations with Turkey , s için bk. ibid, s. 305, e kadar toplam ( ) kişi ABD ye gitmiştir. Bunun sadece i Türk, si Yunanlı, ü Suriyeli, sı Ermeni, i Sırp ve Bulgar, i Yahudi idi. İbid, s Bunun i aktif işçiydi. Yine gidenlerin %95 i azınlık, kalanı Müslüman idi.
14 Osmanlı, ekonomik veya siyasi nedenlerle ABD ye göçmüştür. Bu kişinin sadece %5 i Türk, kalanı genelde Ermeni ydi82. V. AMERĠKAN MĠSYONERLERĠ VE BULGAR DEVLETĠNĠN KURULMASI: Amerikalıların Osmanlı topraklarında yoğun ilgi duydukları bir diğer Hristiyan milleti Bulgarlardı83. Misyonerlerin Bulgaristan da ulaşmak istedikleri üç hedef vardı; Protestanlığı yaymak, Bulgarları Ortodoks hiyerarşisinin pençesinden kurtarmak, ulusal bir kilise kurmalarına yardımcı olmak ve Bulgaristan ın Türk egemenliğinden çıkmasını sağlamak. Bu üç amacın da gerçekleşebilmesi, öncelikle Bulgar milliyetçiliğinin üzerinde yükselebileceği sağlam bir felsefi temelin atılmasına bağlıydı. Dolayısıyla Amerikan misyonerleri, Bulgaristan la ilgilenmeye başladıkları günden itibaren Bulgarca kitap dergi ve gazete yayımlamaya ve Bulgar dilini konuşabilen misyonerler yetiştirmeye ağırlık verdiler. Misyonerler, misyoner okulları yoluyla bölgeye doğrudan girdikleri 1858 e kadar İzmir84 ve İstanbul da daha çok bu tür faaliyetleri ile Bulgaristan daki uyanışa katkıda bulunmaya çalıştılar yılında ilan edilen bir Padişah iradesiyle Babıali, Bulgar Kilisesinin bağımsızlığını benimsedi. Bu durum Bulgar milliyetçilerine cesaret verdi, çalışmalarını hızlandırdı. Bağımsız Bulgar Ortodoks Kilisesine karşı Protestanlaştırma çalışmalarına ağırlık veren ABD li misyonerler Robert Koleje aldıkları Bulgar öğrenci sayısını artırdılar de 40 olan Bulgar öğrenci sayısı 1881 yılında 105 e çıkmıştır86. Robert Koleji başkanı George Washburn, sözde Bulgar katliamını 1876 tarihinde Londra gazetelerine yazdı87. Bu durum, İngilizleri Türkler aleyhine çevirmişti. XIX. yüzyılda Balkanlar ve Batı, Türklerden nefret ettirilme noktasındaydı; Avrupa ve ABD Balkanlarla özel olarak ilgileniyorlardı; Rusya ise emperyalist duygularla fırsat 82 Gordon, American Relations with Turkey , s. 357 ve 358; Ermeni milleti hakkında detay için bk. Sonyel, Tanzimat and its Effects on the Non-Muslim Subjects of the Ottoman Empire, s Bu konuda detay için bk. Bozkurt, Gülnihal, ABD VatandaĢlığı Ġddiasında Bulunan Osmanlı VatandaĢlarına Dair Bazı Amerikan Belgeleri", Prof. Dr. Jale Akipek'e Armağan, Konya, 1991, ss XIX, yüzyılda Bulgaristan ın dini, ırki, terör ve idare yapısı hakkında bk. Turan, Ömer, The Turkish Minoritiy in Bulgaria ( ), Ankara, 1998, s Ġzmir, 1930 öncesinde Smyrna olarak bilinir senesinde çıkarılan bir kanunla Smyrna İzmir, Angora Ankara, Konstantinopolis İstanbul oldu; Trask, The Relations of the United States and Turkey , s. 2, dn, ABD de Harvard Üniversitesi içerisinde Houghton Kütüphanesinde Amerikan Protestan Misyonerleri Arşivi bulunmaktadır; Erhan, s Hamlin, Among The Turks, p. 261; Şentürk, Hüdai, Osmanlı Devletinde Bulgar Meselesi, ( ), Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1992, s Moore, America Looks At Turkey, , s. 45.
15 kolluyordu88. Amerikalıların Bulgar ve Ermeni olaylarına bakışı ve XIX yüzyılın son döneminde Avrupa devletleri gibi Osmanlı devletinin işlerine müdahale eder bir tutum içine girmeleri, ikili ilişkilerin soğuk bir döneme girmesine yol açtı yılında ABD Başkanı olan Theodore Roosvelt, 1898 de Dünyada herkesten önce ezmek istediğim iki güç, İspanya ve Türkiye dir demişti.89bu soğukluk I. Dünya Savaşının başlangıcına kadar ki ilişkilere egemen oldu Moore, America Looks At Turkey, , s Kocabaşoğlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu daki Amerika, s Erhan, Osmanlı-ABD ĠliĢkileri, s. 243; Konu ile ilgili daha detaylı için bk. Arşiv belgeleri Milli Eğitim Bakanlığı Talim Ve Terbiye Dairesi Arşivi, 203 No.lu Amerikan Board Okulları Dosyası ve İstanbul Amerikan Kolejleri Dosyası, no ; Amerikan Arşivi için bk. National Archives of the United States-A micro film Publication; ibid. Alıntı (İktibas) Konusunda Açıklamalar Bu çalışmadan yapılacak alıntılarda (iktibaslarda) 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun 35 inci maddesinde öngörülen şu şartlara uyulmalıdır: (1) İktibas, bir eserin bazı cümle ve fıkralarının bir başka esere alınmasıyla sınırlı olmalıdır (m.35/1). (2) İktibas, maksadın haklı göstereceği bir nispet dâhilinde ve münderecatını aydınlatmak maksadıyla yapılmalıdır (m.35/3). (3) İktibas, belli olacak şekilde yapılmalıdır (m.35/5) *Bilimsel yazma kurallarına göre, aynen iktibasların tırnak içinde verilmesi ve iktibasın üç satırdan uzun olması durumunda iktibas edilen satırların girintili paragraf olarak dizilmesi gerekmektedir+. (4) İktibas ister aynen, ister mealen olsun, eserin ve eser sahibinin adı belirtilerek iktibasın kaynağı gösterilmelidir (m.35/5). (5) İktibas edilen kısmın alındığı yer belirtilmelidir (m.35/5). Ayrıca Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulunun 18 Şubat 1981 tarih ve E.1980/1, K.1981/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına göre kararına göre, iktibas hususunda kullanılan eser sahibinin ve eserinin adı belirtilse bile eser sahibi, haksız rekabet hükümlerine dayanarak Borçlar Kanununun 49. maddesindeki koşulların gerçekleşmesi halinde manevi tazminat isteyebilir. Bu sayfaya izin almadan link verilebilir.ancak,bu web sayfası,önceden izin alınmaksızın ne suretle olursa olsun,kopyalanamaz,çoğaltılamaz,tekrar yayınlanamaz,dağıtılamaz,başka intent sitelerine metin olarak konulamaz. Yukarıdaki şartlara uygun olarak alıntı yapılırken bu çalışmaya şu şekilde atıf yapılması önerilir: Fendoğlu, Hasan Tahsin, AMERĠKA BĠRLEġĠK DEVLETLERĠNĠN MĠSYONERLERĠ VE OSMANLI DEVLETĠ (2002)
OSMANLI İMPARATORLUĞU NDA MİSYONERLİK VE ERZURUM DAKİ FAALİYETLERİ
EKEV AKADEMİ DERGİSİ Yıl: 18 Sayı: 58 (Kış 2014) 73 OSMANLI İMPARATORLUĞU NDA MİSYONERLİK VE ERZURUM DAKİ FAALİYETLERİ Öz En eski çağlardan beri insanlar kendi inançlarını yaymak için çalışmışlardır. Hıristiyan
Amerikan Misyonerlerine Anadolu Halkının Tepkisi ve Bunun Osmanlı-Amerikan The Anatolian Reaction to the American Missionaries and This Effect to Ottoman-American Relationship Nejla Günay * Özet Osmanlı