TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA
Download "TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA"
1 9 Kasım - 28 Aralık 2013 TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA Medya Derneği ve İstanbul Şehir Üniversitesi işbirliği ile MEDYA OKULU 2013
2 9 Kasım - 28 Aralık 2013 Medya Derneği ve İstanbul Şehir Üniversitesi işbirliği ile TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA Medya Derneği İstiklal Caddesi No:86 Kat:6 Beyoğlu, İstanbul Tel: Faks: Facebook: facebook.com/medyadernegi Twitter: twitter.com/medyadernegi YouTube: youtube.com/medyadernegi Flickr: flickr.com/medyadernegi SlideShare: slideshare.net/medyadernegi YASAL UYARI Medya Derneği 2013 Medya Okulu na katılan eğitmenlerin yaptıkları konuşmalar eğitmenlerin kişisel görüşlerinin ifadesidir. Bu görüşler, Medya Derneği nin kurumsal görüş, ilke ve değerlerini yansıtmayabilir. Bu kitabın yayın hakları CC Attribution-NonCommercial 3.0 Unported License altındadır. Kitapta yer alan notların kaynak gösterilmek kaydıyla, ticari olmayan faaliyetlerde kullanılmasında, paylaşılmasında ve alıntılanmasında sakınca bulunmamaktadır. Aksi durumlarda Medya Derneği nin yazılı onayının alınması gerekmektedir. Proje Koordinatörleri Deniz Ergürel Medya Derneği Genel Sekreteri Aslı Telli Aydemir Yrd. Doç. Dr. İstanbul Şehir Üniversitesi Öğretim Üyesi Rana Şenol Medya Derneği Proje Direktörü Erge Özcan Medya Derneği Proje Koordinatörü Projeye Katkı Sağlayanlar Alfabetik Arzu Taygar Banu Saatçi Berk Demirkopan Cemil Akgül Çağan Duran Eray Usta Esma Çelebioğlu Haluk Çakır İlkay Erkoç Mehmet Emin İlbeyli Melek Bal Nisa Nur Bulut Saliha Oğuz Şahin Uzunşimşek Talha Tolunalp Zeynep Merve Uygun TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA Medya Derneği - İstanbul Şehir Üniversitesi İletişim Fakültesi işbirliği ile düzenlenen Medya Okulu nun üçüncü yılında, Teknoloji ile Değişen Medya konusu ele alındı. Programda medyanın uzman isimleri gazeteciliğin geleceğini tartıştı. 8 hafta süren etkinlikte katılımcılar, internet, mobil cihazlar ve sosyal ağların medya sektörüne etkileri konusunda görüş alışverişinde bulundular. Aralarında üniversite öğrencileri, yeni mezunlar, profesyonel gazetecilik yapan veya medya ile ilişkili bir işte çalışanların da yer aldığı 65 katılımcıdan programa düzenli olarak devam edenler, önceki yıllarda olduğu gibi sertifika almaya hak kazandı. Hem medya şirketleri, hem de katılımcılar için önemli bir etkinlik olduğuna inandığımız bu eğitim projesinde konuşulanları bu kitapta derledik. Burada bulacağınız notlar, 8 hafta boyunca işlenen konuların birer özeti niteliğindedir.
3 9 Kasım - 28 Aralık 2013 TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA Medya Derneği ve İstanbul Şehir Üniversitesi işbirliği ile TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA 10
4 9 KASIM 2013 Habercilikte yeni vizyon Açılış konuşması Salih Memecan Medya Derneği Başkanı Karikatürist Gazetecilik yapısal olarak değişiyor Gazetecilik değişen bir pratik. Medya bitiyor diyorlar ancak medya ve gazetecilik yapısal olarak değişiyor. Değişimin getirdiği yeni fırsatlar bu değişimin olumlu olduğunu gösteriyor. Medyanın bildiğimiz üç ana fonksiyonu var: Bilgi ya da haber toplama; bunları yorumlama yahut değerlendirme; ve bu haberleri dağıtma. Teknoloji ve internet, bu üç unsurdan haberin toplanış şeklini ve dağıtım kanallarını ciddi anlamda değiştiriyor. Artık herkes bilgi ya da haber toplayabiliyor, herkes muhabir gibi çalışabiliyor, haberi dağıtabiliyor. Yurttaş gazeteciliği artıyor, bizim mesleğin önemi azalıyor diyorlar; ben buna katılmıyorum. O kadar çok bilgi toplanabiliyor ve o kadar kolay dağıtılabiliyor ki yazı işleri ve yorumlama/değerlendirme çok daha büyük önem kazandı. Bu süreçte taraf olmak ve kutuplaşma kaçınılmaz. Gazeteciliği; kağıt gazeteciliği, internet gazeteciliği, televizyon haberciliği olarak ayırmak yanlış. Teknolojiyle değişen medyada aynı haber farklı dağıtım mecraları için o mecranın gerektirdiği şekilde hazırlanacak.
5 Gazetecilikte var olabilmenin tek ve en kolay yolu marka olmaktır. Ben bunu Bizim City, Limon ve Zeytin ile başardım açılış Meslekte var olabilmenin yolu: Marka olmak Yeni düzende üç ana fonksiyon (haber toplama-yorumlama-dağıtım) bir arada. Siz de bu haritadan kendinize bir yer seçin ve her iki-üç ayda bir dönüp bakın, ben ne yapıyorum ve medyada neler değişti diye kendinize sorun. Gazetecilikte var olabilmenin tek ve en kolay yolu marka olmaktır. Ben bunu Bizim City, Limon ve Zeytin ile başardım. Teknolojiyi takip etmek medyada var olabilmek için önemlidir. Website, blog, Twitter gibi araçları iyi kullanmalısınız. Ben Amerika da bulunduğum süre içinde internet ve teknolojinin sunduğu imkânları kullanarak kilometrelerce uzakta olsam da Türkiye ile ilgili karikatür çizip gazeteye gönderebiliyordum. Yurtiçi ile yurtdışı arasında fark kalmadı, bu da teknolojinin getirdiği bir sonuç. Gazetecilik önü çok açık bir meslek, çünkü şu an en değerli şey bilgi; o bilgiyi dağıtanlar ise medya kuruluşları... Teknoloji sürekli değişiyor, bu değişimle meslek de dönüşüyor. Değişimin getirdiği yeni fırsatları iyi değerlendirmeniz gerekiyor.
6 9 KASIM 2013 Medyada dijitalleşme Açılış konuşması Prof. Dr. Peyami Çelikcan İstanbul Şehir Üniversitesi İletişim Fakültesi Dekanı Değişimin nedeni dijitalleşme İçinde yaşadığımız çağ, kendimizi sürekli yenilemeyi gerektirmektedir. Bilgisayar diliyle söyleyecek olursak, bilgi ve becerilerimizi sürekli olarak update etmek yani güncellemek zorundayız. Bizden önceki kuşakların daha az ihtiyaç duyduğu bu güncelleme zorunluluğu; yaşımız, konumumuz, bilgimiz ve becerimizden bağımsız olarak hepimizi kuşatıyor. Bu nedenle, öğrenme hayatımızın belirli bir evresiyle sınırlı bir süreç olmaktan çıkıyor ve hayatımızın tamamına yayılıyor. Yaşam boyu öğrenim yaklaşımı bir yanıyla hayatımızı zenginleştiren, yeni bilgi ve becerilerle hayatımızı farklılaştıran fırsatlar sunsa da, her yaşta öğrenimi zorunlu hale de getiriyor. Günümüzde tüm meslek sahipleri mesleklerini daha etkin icra edebilmek için yeni bilgilere sahip olmak zorundalar. Bu zorunluluk medya alanında çok daha belirleyici oluyor. Medya profesyonelleri hangi alanda çalışıyor olurlarsa olsunlar, dijitalleşmenin ortaya çıkardığı hızlı değişime ayak uydurma ihtiyacı içindeler. Aksi halde, değişen medya ortamına uyum sağlayamama ve mesleğini etkin bir biçimde icra edememe gibi hayati bir sorun ile yüz yüze kalma durumundalar. Dijitalleşme ile değişen sadece teknoloji değil aslında. Dijitalleşme ile medya içeriğinin üretim koşulları, üretim biçimi ve bu içeriğe erişim yöntemleri de değişiyor. Bir başka ifadeyle, mesele bilgisa-
7 Değişen medya içeriği, içeriği üretenlerin de değişimini zorunlu kılıyor. Medya alanındaki klasik meslekler bile yeniden tanımlanıyor. açılış yar kullanmayı öğrenmek değil artık. Mesele bilgisayar kullanarak bilgisayar ve internet ortamına uygun olarak içerik üretebilmek ve yayabilmek. Günümüzde medya profesyonellerinden beklenen sadece konvensiyonel medya için konvensiyonel içerik üretmek değil elbette. Yeni medyayı da içine alacak şekilde yeni içerik üretmek önemli hale geliyor. İçerik geliştiriciler ve içerik sağlayıcılar çoklu ortamlarda kullanılabilecek yeni içerik oluşturmak zorundalar. Medya içeriğindeki değişimi ifade etmek üzere Marsha Kinder tarafından kullanılan ve sonrasında Henry Jenkins tarafından geliştirilen Trans-Media kavramı tüm bu değişimi ifade eden anahtar bir kavram. Transmedya kavramı, çoklu ortam uygulamalarına uygun özellikler taşıyan, dijitalleşen yeni içerik i ifade ediyor. Meslekler yeniden tanımlanıyor Değişen medya içeriği, içeriği üretenlerin de değişimini zorunlu kılıyor. Medya alanındaki klasik meslekler bile yeniden tanımlanıyor. Mesleklerin standartları değişiyor. Standartlar değiştikçe, bilgi ve becerilerin de değişmesi, yenileşmesi ve farklılaşması gerekiyor. Dünyadaki bu değişim Türkiye de de etkili oluyor, fiilen ve resmen. Avrupa Birliği uyum çalışmaları çerçevesinde yürütülen meslek standartlarını belirleme çalışmaları bu değişimi içerecek şekilde yürütülüyor. Mesleki Yeterlilik Kurumu nun meslek örgütleriyle birlikte yürüttüğü meslek standartlarını belirleme çalışmaları hızla sürüyor.
8 Artık karşımızda ne verirsen onu alan değil, içeriğin üretim sürecine katılan, etkileşimli içerik talep eden ve yeni medya deneyimlerine açık olan bir izleyici kitlesi var. açılış Radyo-Televizyon sektöründeki ana mesleklerin neredeyse tamamının standartları belirlendi. Bu standartlar sözgelimi televizyon program yönetmeninin bilmesi ve yapması gerekenleri yeniden tanımlıyor. Bu çerçevede çoklu ortam uygulamaları alanı yönetmen için yeni bir mesleki standart dizisi oluşturuyor. Meslekler yeniden tanımlanırken, mesleği icra edenlere de yeni sorumluluklar yükleniyor. Yakın bir zamanda sertifikalı bir televizyon program yönetmeni olabilmek için çoklu ortam uygulamaları alanındaki standartları karşıladığımızı kanıtlamamız gerekecek. Bir başka deyişle, değişime ayak uydurmak bir tercih değil, aynı zamanda bir zorunluluk haline gelecek. Değişime ayak uydurmak sürekli eğitimden, yaşam boyu öğrenimden geçiyor. Medya Derneği nin Şehir Üniversitesi İletişim Fakültesi işbirliği ile düzenlediği Medya Okulu kapsamında 8 hafta boyunca verilecek seminerler sizlerin değişime ayak uydurmanıza büyük bir katkı sağlayacaktır. Artık karşımızda ne verirsen onu alan değil, içeriğin üretim sürecine katılan, etkileşimli içerik talep eden ve yeni medya deneyimlerine açık olan bir izleyici kitlesi var. Hiçbir şeyin eskisi gibi olmadığı bir dünyada etkin olabilmek için yeni bilgilere sahip olmak gerek.
9 İsmail Ballı IHA Genel Müdür Yardımcısı Fadime Özkan Star Gazetesi Gazeteci, Yazar Büşra Erdal Zaman Gazetesi Adliye Muhabiri Mustafa Kartoğlu Star Gazetesi Ankara temsilcisi Vildan Ay Habertürk TV Dış Haberler Editörü Şeref Oğuz Sabah Gazetesi Köşe Yazarı Fatma Demir TRT Sağlık Muhabiri Tuğba Dural NTV Spor Spikeri TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA 9 KASIM - 28 ARALIK 2013 TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA EĞİTMENLER
10 Sinan Özedincik Günaydın Yayın Koordinatörü Yalçın Arı TRT Yapımcısı Sosyal Medya Danışmanı 92 İsmail Hakkı Polat Fevzi Kadir Has Üniversitesi Yeni Medya Bölüm Başkanı Ercan Gün FOX TV Haber Müdürü 104 Kürşat Özmen NTVMSNBC Haber Müdürü 112 Fehmi Koru Star Gazetesi Köşe Yazarı 120 Yazıcı Zaman Gazetesi Görsel Yönetmeni 126 Akın Emre Karagülle MarsTAB ipad dergisi Genel Yayın Yönetmeni TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA 9 KASIM - 28 ARALIK 2013 TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA EĞİTMENLER
11 Simge Fıstıkoğlu Show TV Haber Sunucusu Mehmet Şahin TRT Radyo Programcısı Ömer Lütfi Diri SK Planet Tictoc Global Pazarlama Yöneticisi Türkiye Müdürü Işıl Boy Yıldız Teknik Üniversitesi Rektör Yardımcısı Bilişim Danışmanı Ercüment Büyükşener Bilgi Üniversitesi Öğretim Görevlisi Sosyal Medya ve Dijital İletişim Danışmanı Mesut Çelik Sanatkar Reklam Ajansı Kurucu Ortağı Deniz Ergürel Medya Derneği Genel Sekreteri Teknoloji Yazarı TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA 9 KASIM - 28 ARALIK 2013 TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA EĞİTMENLER
12 9 KASIM 2013 Geleceğin medyasında haberciliğin yeri ne olacak? İsmail Ballı IHA Genel Müdür Yardımcısı Gazetecilik bisiklete binmeye benzer, sürekli pedal çevirmeyi gerektirir Eskiden erkek mesleği olarak görülen gazetecilikte, şimdilerde kadın haberci sayısı artmaya başladı. Bu da bizleri sevindiriyor. Çünkü daha derli toplu ve daha hırslılar. Ben, gazeteciliğe 1993 te İhlas Haber Ajansı nde stajyer muhabir olarak başladım. Gazetecinin öncelikle bu mesleği sevmesi, sürekli okuması ve kendisini yenilemesi gerekir. Apple ın efsanevi kurucusu ve CEO su Steve Jobs, sevdiği işi yapan kişinin başarılı alacağını gösteren en güzel örnektir. Sayın Salih Memecan ın belirttiği gibi, gazetecilikte üç temel halka olan haber takibi, takip edilen haberin merkeze getirilmesi ve işlenmiş haberin müşteriye ulaştırılması, gelişen teknolojilere bağlı olarak sürekli değişime uğruyor. 90 lı yıllarda haber iletiminde çok fonksiyonel bir araç olarak kullanılan faks, artık müzelerde. Filmli fotoğraf makinaları ve kasetli kameralar öyle. Ama gazetecilik dünya var oldukça devam edecek, hiçbir zaman önemini yitirmeyecektir! Gazetecilik, olaylara ayna tutmaktır Her bilgi haber midir? Haberle bilgi arasında fark vardır; bilginin habere dönüşmesi için çapraz teyit gerekir. Haber, muhabirin ve kurumunun namusudur. Haber doğru bilgiyi içermeli, objektif ve yorumsuz olmalıdır. Mesleğimizde değişim çok hızlı bir şekilde gerçekleşiyor. İHA, televizyon haberciliğini başlatan kurum olduğu için, önümüzde doğruları içeren bir model yoktu. Birçok şeyi deneme yanılma yöntemi ile öğrendik. Eskiden gazetecilerin olayları manipüle edebilmeleri kolay ve bu eylem yaygındı. Günümüzde durum çok daha farklı. Muhabirin yazdığı haberde gerçekler saptırılmışsa ertesi gün bir de bakıyorsunuz, olayın cep telefonu ile çekilmiş görüntüsü Youtube da. Teknoloji ve yöntemler değişse de gazetecilik özünde hiç değişmiyor. Gazetecilik, olan bir olaya ayna tutmaktır! Onu olduğu gibi okuyucuya dinleyiciye, izleyiciye iletebilmektir.
13 Görsellik işitselden daha önemli artık. Güvenlik kameraları bile teyit için önemli birer araç. Mesleğin özü muhabirliktir Evrensel gazetecilikte eksikliklerimiz var. Bu eksiklikleri, evrensel gazetecilik yapan Reuters ile Türkiye deki haberciliği kıyasladığımızda görebiliyoruz. Haberin kapsamı, tarihsel ve sosyal olaylarla ilişkisi, evrensel gazeteciliğin gereğidir. Gazeteciliğin özü muhabirliktir. Türk medyasında muhabirlik ancak birkaç yıl yapılıp sonra terfi edilecek bir meslek olarak görülüyor. Bir kişi beş yıl muhabirlik yaptığı halde hala şef ve müdür olamamışsa eksiklik olarak algılanıyor. Bu son derece yanlış bir algı. Dünyadan örneklere baktığımızda, Christiane Amanpour çok başarılı bir muhabirdir, mesleğini 30 yıldır muhabir olarak sürdürmektedir ve asla terfi etmek gibi bir beklenti içine girmemiştir. Hiçbir bilgi gereksiz değildir Gazeteciliğin bir akademik, bir de pratik tarafı var. Bize İletişim Fakültesi mezunları başvuruyor, ama hiç staj deneyimleri yok; bu açıdan pratik bilgi önemli. Gazetecilik bir yazma mesleğidir. Gazetecilikte her bilgi önemlidir, hiçbir bilgi gereksiz değildir; illa iletişim mezunu olmanıza gerek yok. Ben 9 buçuk sene itfaiyecilik yaptığım için bir gün bir yangınla ilgili haberde itfaiye müdürünün açığını yakaladım ve konu ile ilgili profesyonel sorular sorabildim. Habercilikte hata yapmamak lâzım. Bir keresinde bir ünlünün adına açılan sahte Facebook hesabını gerçek zannedip haber yaptık, sonra özür dilemek zorunda kaldık. Artık doğru yapan da, yanlış yapan da ortada. Hata yapıldığında önemli olan, hatayı kabul etmek ve özür dilemektir. Artık değişen ve gelişen medyada şeffaflık çok önemli. Çünkü hiçbir şey saklı kalmıyor, her şey göz önünde. Görsellik her şeyin önüne geçti Görsellik işitselden daha önemli artık. Güvenlik kameraları bile teyit için önemli birer araç. Ajansımıza günde 250 video haber, tane yazılı haber geliyor. Her görüşten kurum abonemiz olduğu için, yelpazeyi geniş tutmak gerekiyor. Bunların içinde görsel haberler daha çok ilgi çekiyor. Sürekli tekrarlanan bir şey haber olmaz. Haber; az olan, nadir olandır! Nadir olmasının yanında çekici ve okunacak haber olması önemlidir.
14 9 KASIM 2013 Söyleşi ve röportaj teknikleri Fadime Özkan Star Gazetesi Gazeteci, Yazar Ne haber kadar tarafsız, ne de mülâkat kadar düz... Röportaj kelimesinin anlamında bir kayma var, önce bunu konuşalım isterim. Edebi bir tür olan röportaj, yazarın-anlatıcının bir konu, bir kişi ya da yer ile ilgili olarak topladığı bilgileri kişisel fikrini ve duygularını da katarak aktarmasına deniyor. Anlatıma edebi bir dil hakim ayrıca orada. Bizim, röportaj gazeteciliğinden bahsederken kullandığımız kelimede ise soru cevap ve dolaysız aktarım var. Gazeteciler olarak aldığımız cevaplara kendi duygumuzu ve fikrimizi katmıyoruz. Soru sorup cevap alıyoruz ve aynen aktarıyoruz, bu haliyle yaptığımız iş röportajdan çok mülâkata yakın. Soru sormak da bir sanattır. Cevabı belirleyen bir ölçüde sorudur çünkü. Sorunun nasıl bir düşünce akışında, olay aktarımında ve duygusal konsantrasyonda ve nasıl bir terkip içinde nasıl bir tonlamayla sorulduğu, cevabın içeriğini yani akıbetini belirleyebilir. Soran ile cevaplayan arasında bir tür güven ilişkisinin kurulması gerekir bir anlamda. Bu nedenle soru soran kişinin konuşmanın akışını, trafiğini de yönetmesi beklenir. Bu ve pek çok başka nedenle röportaj gazeteciliği giderek bir uzmanlık hâline geldi. Gazeteci toplumun bilgi alma konusunda meşru temsilcisidir. Bizim işimizi habercilikten ayıran şey 5N1K dan öteye geçebilmemizdir. Röportaj gazeteciliği 5N1K nın yetersiz kaldığı, daha etraflıca ve derinlemesine bilgilenme ve anlama ihtiyacı doğduğu noktada başlar. Pek çok meseleyi bu noktadan sonra sorulan doğru sorular sayesinde öğrenebiliyoruz. Röportaj, haber kadar tarafsız değildir; mülâkat kadar da düz değildir. Röportaj haberden farklıdır; sonradan habere dönüştürülmesi zordur. Habere dönüşse de çok şey eksilmiş olur ondan. Çünkü sorular, en az cevaplar kadar önemlidir ve her röportaj bilginin, yorumun, analizin yanı sıra bir fikir ve duygu da barındırır.
15 Röportaj yapan kişinin gündemi iyi takip etmesi, boşlukları, zıtlıkları, çelişkileri iyi görmesi, her şeyden en azından hareket edebileceği kadar anlaması ve konunun uzmanının kim olduğunu bilmesi gerekir. Röportajcı her konuda bilgili olmalı Her röportajda, olayın kendi neşesi veya vahameti olabilir; fikir ve duygu edinirsiniz okuduğunuzda. Kendinizi o konuda yetkin hissetmenizi sağlar, eğer iyi bir röportajsa. Röportajı yapan kişinin konuşulan meseleyle ilgili elbet bilgisi ve fikri olmalı. Olmalı ki hareket noktası sıfır noktası olmasın ve derinleşmek mümkün olsun. Röportaj yapılırken teknik ve etik taraflarına dikkat etmemiz gerekir ayrıca. Gazetelerin pazartesi röportajlarında genellikle gündemdeki bir isim veya konu vardır, ya da gündeme gelmesi arzu edilen bir isim ve konuk vardır. Genelde sıcak gelişmelerin derinine, mahiyetine ilişkin soruların karşılığını bulmaya çalışırız röportajlarda, kamuoyunun beklentisi budur. O konuyla ilgili konunun uzmanlarının etraflıca bilgi aktarması beklenir, istenir yani. O isim ve konu belirlenirken de önce zihnimizden gündemdeki meseleleri geçirip Bu konuda konuşulmamış ne kaldı ve bunu en iyi kim anlatır? diye düşünürüz. Dolayısıyla röportaj yapan kişinin gündemi iyi takip etmesi, boşlukları ve zıtlıkları, çelişkileri iyi görmesi, her şeyden en azından hareket edebileceği kadar anlaması ve hangi konunun uzmanının kim olduğunu bilmesi gerekiyor. Düz değil, meselenin içinden soru soruyoruz çünkü. Örneğin, Suriye de veya Ortadoğu da ne olduğunu, nasıl bir tarihselliğe sahip olduğu, hızla değişen dengeleri bilmemiz gerekiyor. Ya da Kürt meselesi ve çözüm sürecinde tarafları, aktörleri, faktörleri, değişkenleri, denklemleri, projeleri ve olası etkilerini bilmelisiniz. Veya Türkiye demokrasi tarihini, Alevi sorununu, kadın sorununu, eğitim sorununu, milliyetçiliği, AB ilişkilerini Gündem sürekli değiştiği için doğru konuyu seçmek ve doğru soruyu sormak zor olsa da gerekli. Bir hafta Fenerbahçe Kongresi oluyor, diğer hafta başörtüsü meselesi gündeme geliyor; hepsinden araziyi tanıyacağınız kadar bile olsa biraz anlamınız lâzım ki o alanda iyi bir iş kotarabilesiniz. Röportajda konuşmanın akışını gazeteci belirlerler. Konuğunuz o akış içinde sizi, konuşmayı elbette bir yere, belki bambaşka bir yere taşır. Ama dağılmamak ve doğru soruları sorabilmek için hakimiyeti kaybetmemeniz gerekir.
16 Röportaj yaparken ters köşeye yatıran sorular ya da çelişkileri kurcalayarak sormak önemlidir; ama karşı tarafı incitmeden, rencide etmeden, nezaketinizi koruyarak sormanız gerekiyor. Röportaj için soru hazırlamak Ama nihayetinde karşınızdaki insana bir şey öğretmeye değil, ondan bir şey öğrenmeye gidiyorsunuz, dolayısıyla ciddi hazırlanmak gerekiyor. Bunun için de soruları iyi hazırlamalısınız. İnsanlar bu röportajı neden okusun ve ben bu röportajı neden yapmak istiyorum? sorularına cevap verebilmemiz gerekiyor. Uzman ya da o konunun aktörü ya da şahidiyle konuşacaksınız. Doğru soruyu doğru yerde sorabilmelisiniz. Defterimde en az soru oluyor röportaja giderken, bir de konuşma akışı içinde yeni sorular beliriyor. O kişinin daha önce bu konuyla ilgili yaptığı bir çalışma varsa gitmeden ona da bakmak lâzım. Röportaj yaparken ters sorular, ters köşeye yatıran sorular ya da çelişkileri kurcalayarak sormak önemlidir; ama karşı tarafı incitmeden, rencide etmeden, nezaketinizi koruyarak sormanız gerekiyor. Bir de bu meslekte zamanla ortaya çıkan bir durum vardır. Hangi alanın gazeteciliğini yapıyorsanız bir süre sonra ona dönüşürsünüz. Adliye muhabirleri polis gibi gezmeye başlarlar mesela bir zaman sonra. O nedenle pozisyonumuzu asla unutmamamız gerekir. Biz kamuoyu adına o bilgileri o kişilerden almak üzere o kişilerle buluşuyoruz! Kamuoyunun bilgilenme ihtiyacının meşru temsilcileriyiz ama savcı değiliz, psikiyatr değiliz, anne babaları öğretmenleri değiliz. Gazetecilik bir temas ve mesafe mesleğidir; mesafeyi ve ilişkiyi doğru kurmak gerekir. Konuşmak için karşınızdaki kişiyle nasıl bir ilişki kurduğunuz çok önemli. Karşınızdaki kişi sizin tutsağınız değil. Röportajı onun kişilik haklarına zarar getirmeyecek şekilde, altın ölçüyü tutturarak yapmak gerekir. Bu konu üzerinde çok düşündüm ben, soru çok sarsıcıysa nasıl sorarım diye Karşımdaki insanı, kamuoyunun beklentisini, hakikat arayışını, meslek etiğini ve kişisel kriterlerimi dengelemeye çalışır ve en doğru tonu, ayarı bulmaya çabalarım. Başımı yastığa koyduğumda zihnen ve vicdanen rahat olmayı önemsiyorum çünkü. Gerçeği yansıtma iddiasının olduğu bir yerdesiniz. Bu iddia her iddia gibi haddini aşma riski de taşır. Allah a şükür şu ana kadar vicdani bir rahatsızlık yaşamadım. Nesnel olabilmek önemli Gazetecilik hız işidir; çok hızlı karar ver-
17 mek gerekir. Hatanız anında sicilinize işler ve meslek hayatınız boyunca sizi takip eder. Bu bizim işimizi de zorlaştıran ve vicdani yükümüzü artıran bir şeydir. Gazetecilikte tarafsızlık palavradır, ama nesnel olmanız gerekir. Her gün dünyada, ülkemizde, şehrimizde, etrafımızda binlerce olay oluyor ama hepsi haber olmuyor. Çünkü birileri haberciler- aralarında bir seçim yapıyor! Seçimin olduğu yerde tarafsızlık yoktur. Seçim kriterleri mesleki ve ahlaki olsa bile! O yüzden tarafsız olamazsınız, olmanız da gerekmez zaten. Ama nesnel olmak ve haberin taraflarına söz hakkı vermek, aktardıklarını deforme etmemek, neden sonuç ilişkisini göz ardı etmemek gerekir. Röportaj düzlemi nasıl oluşturulur? Gürültülü değil, sağlıklı ses kaydı yapabileceğimiz, konuşma konsantrasyonu sağlayabileceğimiz fiziki şartları ararız. Bu fiziki şartlara konuşulan kişi ile eşit düzlemde bulunmak da dahil. Mesela bir Bakan ile röportaj yaparken onun makamında oturmasını istemiyorum. Buna izin vermiyorum ve durumu izah ederek mutlaka iki eşit koltuğa geçmeyi istiyorum. Göz hizasından konuşmak önemlidir. Soru soran kişinin kendisiyle eşit olduğunu ve soru sormasının meşruiyetini onun da algılaması gerekiyor. Bu röportajın sağlığı için elzemdir. Röportaj için ideal süre Konuşmayı çok iyi dinlemek gerekiyor. Bir yol haritanızın röportaj öncesinde hazır olması şart. Çok dikkatli olmak lâzım; belki 13. sorunuzun cevabını en başta veriyordur. Zihinsel performans çok önemli. Özellikle siyasetçiler siz ne sorarsanız sorun konuyu değiştirebilirler. Gerginleşince bile karşılıklı nezaketi devam ettirmek lâzım. Çoğu kişi laf kalabalığına getirir meseleyi, konuya cevap vermekten kaçınır. O zaman anlarım ki doğru yoldayım ve karşı tarafı germeden ısrarcı olmaya çalışırım. Bize en az bir saat lâzım. İdeali 2 saattir ama süre iyi kontrol edilirse 1 saat yeterlidir. Bazen siz sorarsınız, kişi ısrarla çok genel şeylerden bahseder, esas konuyu atlar. O zaman bırakırım dakika anlatsın ve rahatlasın. Sonra asıl soruları sormaya başlarım. Röportajınızın eksiksiz yayınlanması için mücadele edin Röportajlarım bir tam sayfa yayınlanıyor. 11 bin vuruş gibi bir hacim. Ama bazen röportajlar 25 bin vuruş oluyor, sığdırmak çok zor bir sayfaya. O nedenle o konuşmanın iyi bir süzgeçten geçmesi, eksilmemesi ama konsantre hale gelmesi gerekir. Sayfanızı kendiniz oluşturmanız ve en doğru şekilde yayımlanana kadar takip ve mücadele etmeniz, gerekirse kavga etmeniz gerekebilir. Bazı sözleri çıkarmak isteyecek editörler olacaktır, direnmek gerekir. -De,-da ekini röportajımdan çıkarmak isteyen editörümle kavga ettiğimi bile bilirim. Bir -da eki cümlenin anlamını değiştirebiliyor çünkü. Bunu savunabilmelisiniz. Size emanet edilen sözün namusu sizin namusunuzdur. Ben sana güvenmiştim diye ertesi gün arayıp üzüntü bildirenler olur yoksa. Haklarıdır da. Yazı İşleri masası vahşi bir masadır, haberinizle ilişki kuran sizsiniz, editör sadece vuruş sayısına bakar, sizin röportajla kurduğunuz bağı ve neyin önemli, neyin önemsiz olduğunu bilemez. Yayın öncesi sayfamın editörlüğünü de kendim yaptığım için röportajı süzerken bir sayfaya indiriyorum; röportajın ruhunu da bilen biri olarak, güncel ve önemli, ilgi çekici taraflarını koyuyorum. Röportajın tamamını da websitesinde paylaşıyorum. Röportaj gazeteciliği bir sözlü tarih çalışmasıdır Biz aslında röportaj gazeteciliği yaparak sözlü tarih çalışması yapmış oluyoruz, o yüzden röportaj uçucu değildir; tarihe kayıt düşmüş oluyoruz. Bazen röportaj o kadar konuşma lezzeti içeriyor ki işte o zaman keşke kamera olsaydı ve bu röportaj kaydedilseydi diyorum. Çünkü o lezzeti yazıya aktarmak her zaman mümkün olmayabiliyor. Yazılı mecralar için röportaj yaparken kritik bir soru sorduğunuzda karşınızdaki off the record diyorsa siz bilgiyi yine de alıyorsunuz ama yazamıyorsunuz sonuçta, sözünüzü tutuyorsunuz. Ancak TV röportajında bu böyle değildir. Zamanı kontrol etmek zorunda kalıyorsunuz ve karşınızdaki kişi off the record bilgi paylaşmıyor kameranın önünde. üzerinden röportaj, zorunlu olmadıkça yapılmamalı bence. Bazı insanlar yazarak kendilerini daha iyi ifade ediyorlar ve bundan dolayı bir kaç defa mail ile röportaj yaptım. Ancak çok köşeli oluyor, röportajcının onu konuşma metnine dönüştürmesi lâzım.
18 9 KASIM 2013 Değişen hukuk sisteminde adliye muhabiri olmak Büşra Erdal Zaman Gazetesi Adliye Muhabiri Adliye değil yargı muhabiriyiz Bence yaptığımız işe adliye muhabirliği denmemeli. Çünkü adliye hepsini kapsamıyor. Biz sadece adli davaları değil, yargıyla ilgili her türlü konuyu işliyoruz. 11 yıldır Zaman dayım; 3. sınıf Hukuk öğrencisiyken başladım... Bu işin severek yapılması gerektiğine inanıyorum. Yasama, yürütme, yargının ayrı muhabirleri vardır. Siz sıradan bir adliyede, sıradan davaları takip eden biri değil, devletin erklerinden birini takip eden kişisiniz yargı muhabiri olarak. Son 5-6 yıla bakınca; Balyoz, Ergenekon gibi davaların ne kadar önemli olduğunu görüyoruz. Yargı muhabiri için haber yapmada 2 aşama vardır; 1- soruşturmalar, 2- davalar. Zanlı adliyeye geldiğinde işimiz başlar Mesela; 12 Haziran Adliye bahçesinde çay-kahve içerken birden telefon gelir, İstanbul da bir evde 27 bomba bulunduğunu duyarsınız. İşte orada bombaların bulunmasıyla olay savcılığa intikal ettiriliyor ve soruşturma başlıyor. Gözaltına alınan kişiler(zanlı, şüpheli) emniyete gidiyor, ifade veriyor. Daha sonra zanlı adliyeye gelip savcı önüne çıkarıldığı anda yargı muhabirlerinin işi başlıyor. Gelen zanlılar kaç tane? Savcı kim, avukat kim? Öğleden sonra mahkemeye sevk edilmesi ile ilgili bilgiler Zanlı nasıl durdu, kavga ettiler mi? gibi... Haber için gerekli ilk bilgileri öğrenmek gerek. Bazen zanlıyla ilgili bilgileri avukattan alacaksın. Avukat kendi müvekkilinin lehine bilgileri verir. Bizde Avrupa daki gibi gazetecilere haber için gerekli bilgileri veren basın sözcüsü savcı yok. Bir bilgi kırıntısı için adliye kapısında saatlerce bekleriz Bir de soruşturma aşamasında bilgiye ulaşmanın zorluğu vardır. Mesela Eski Genelkurmay Başkanı İlker Başbuğ gece tutuklandı, bizim mesai devam eder... Serbest
19 Hukukçu olmamın verdiği büyük bir avantaj var. Muhakeme gücü önemli. İddianamede çok uzun cümleler olduğu için iyi bir okur olmak lazım. kalan kişinin de açıklamalarını dinleriz. Bu alanın mesaisi yoktur, gece gündüz sonuna kadar takip etmek lâzım. Ufacık bir bilgi kırıntısı için akşam 8 e 9 a kadar adliye kapısında beklersiniz. Her gün yoklarsınız savcıları. İddianamenin çıkış tarihini öğrenmeye çalışırsınız. İddianame de tamamlanmışsa bu kez kimlerin şüpheli olduğu haber için nemlidir? Mesela 50 kişiyse, özellikle önde gelen isimler kimler? Ana suçlamalar nelerdir? Bunları öğrenmek lazım ilk başta. 15 günlük bekleme süresi var mahkemenin iddianameyi kabul etmesi için. Ondan önce haber yapması suç, ama çok önemli bir iddianame ise -eğer ulaşabildiysenizrisk alıp haber yapılabilir. 5 gün evden çıkmadan iddianame okudum İddianameleri çok hızlı okumak lâzım. Mesela ilk Ergenekon iddianamesi 2455 sayfaydı, onu okuyup haber yapacaksınız. 4-5 gün oturup aralıksız iddianame okudum. Ama okuduklarımdan Zaman Gazetesi nde 8 gün üst üste manşet yaptım. İddianameyi ara vermeden okuyunca okumamış olanlardan önde oluyorsunuz. Ve daha çok haber yapıyorsunuz doğal olarak. Hukukçu olmamın verdiği büyük bir avantaj var. Muhakeme gücü önemli. İddianamede çok uzun cümleler olduğu için iyi bir okur olmak lazım. Artık iddianame kabul edildi, yargı muhabirinin işi duruşmaları takip etmek. Duruşma salonundaki bilgileri hızlı not almak gerekiyor duruşma esnasında, ama özellikle büyük davalarda o şans bulunmuyor. Duruşma esnasında arkadaşlarla haber paslaşmak da bir yöntem; sen haberini yazmak için dışarı çıktığında o not alabilir. Ama duruşma yapılırken kendin orada olup dinlemek gibisi yok, çünkü bir başka gazeteciye önemsiz gelen bir ayrıntı senin bildiğin eski bir bilgi ile haberin için çok önemli olabilir. 75 defa sanık oldum Yargı muhabirliğinin en riskli yanı kendisinin de çok defa davalarla muhatap olmasıdır. Hakkında en çok dava açılan alan yargı muhabirleridir. 75 defa sanık oldum. 75 inde de beraat ettim. Bu davaların açılması da konjönktürel olabiliyor. Gazeteciler susturulmak isteniyor. Ergenekon, Balyoz, derin devlet, darbe davalarında
20 bunları yaşadık. Yargı muhabirinin haber kaynağı adliyedeki herkes olabilir. Ama en güvenilir kaynağa ulaşmak lazım. Yargı muhabirinin haber kaynağı adliyedeki herkes olabilir. Ama en güvenilir kaynağa ulaşmak lazım. O kaynağın verdiği bilgiyi haber yaparım ama yapma diyorsa o aşamada beklerim. Haber kaynaklarının güvenini yok edersen bir daha bilgi alamazsın. Yargıyla ilgili haber yaparken kişi temel hak ve özgürlükleri, hukuk kriterlerini baz almak gerekir. Tahminde bulunmayın Hukuki konularda kanunu açıp okumak lâzım. Anlayamadığımız yerde tahminde bulunmamak gerekir. Gerekiyorsa davanın birinci derece avukatlarıyla konuşabilirsiniz. Medeni Hukuk, Ceza Hukuku, AİHM gibi alanlarda akademisyenlere ve uzmanlara danışmak lâzım.
MEDYA OKULU 2013: TEKNOLOJİ İLE DEĞİŞEN MEDYA 1. hafta - 9 Kasım 2013 10.00-10.30 Açılış Konuşması: Habercilikte yeni vizyon Değişen medya ortamı, haberciliğin temelleri, haberde kalite oluşturma ve haberciliğin
21 Şubat 2013 YENİ MEDYA; değişen ne? Medya Derneği ve Kadir Has Üniversitesi işbirliği ile 09 21 Şubat 2013 Panele katkı sağlayanlar Medya Derneği ve Kadir Has Üniversitesi işbirliği ile Yeni medya; değişen