Batılılaşma İsteminden Ulusallaşma Özlemine
XVII. yüzyıldan sonra Osmanlı İmparatorluğu’nun görkemli günleri silinmeye başlar. Çünkü bu yüzyılda ana ticaret yolları değişmiştir. Kapitülasyonlar, Avrupa pazarlarına ayrıcalıklar sağlamıştır. İm­paratorluk o döneme göre büyük bir ordu ve donanma beslemektedir. Bütün bunlar ülke ekonomisinin soluğunu tıkamış, (devleti) sayrılıklı bir duruma düşürmüştür. Öte yandan Osmanlı yöneticileri Batı’da oluşan ekonomik değişmelerin, üretim ilişkilerindeki gelişmelerin de ayrımına varamamışlardır. (...) Bü­tün bunlar, imparatorluğu ekonomik bir bunalıma düşürmüştür.
Bu bunalımdan kurtulmanın yolları nelerdir? Ne yapmak gerekir? Araştırılır. Tek yol vardır: Yabancı devletlere borçlanmak ve onların ülke içindeki temsilcilerine geniş ticari yetkiler vermek, ayrıca impara­torluğun kurumlarını çağdaşlaştırmak.
XIX. yüzyıl, Osmanlı imparatorluk düzeninin, Batılılaşma sürecine kendini uyarlama ve uydurma yılları olmuştur. Fransız devriminin getirdiği temel kavramları yasalaştırma çalışmalarına girilmiştir. Hris­tiyan halkların güven içinde yaşaması, Müslümanlarla (öteden beri sürdürülen) aralarındaki tüm ayrı­lıkların kaldırılmasına bağlıyorlardı İmparatorluğun Batılılaşmasını. Öte yandan içte de imparatorluğun çöküşünü durdurmanın ancak, Batılı yöntemleri benimsemek, bunları ekonomide, kültürde, teknikte uy­gulamakla sağlanabileceğini savunan bir kadro vardı. Bu düşünce daha III. Selim ve II. Mahmut zama­nında kendini göstermiş, bu doğrultuda Yeniçeri Ocağının kaldırılması gibi birtakım temel girişimlerde bulunulmuştu. Ne ki yeterli değildi bu girişimler. Osmanlı Devleti’ni çağdaşlaştırmak için daha köklü ve geniş oylumlu atılımlar gerekliydi.
Mustafa Reşit Paşa’nın hazırlayıp 3 Kasım 1839’da Gülhane Meydanı’nda okuduğu ünlü Tanzi­mat Fermanı, Osmanlı İmparatorluğu’nun işleyişini düzenleyen bir dizi önlemler getiriyordu. Bu fermana göre alınacak önlemler (tedbirler) şunlardı: 1. Osmanlı ülkelerinde yaşayan her türlü din ve ırka mensup olan bütün “tebaa”nın can, ırz, mal güvenliği olacaktır. 2. Bunların hepsinin mülkiyet hakkı olacak ve bu hak kişilerin yararına devlet tarafından savunulacaktır. 3. Alınacak vergiler keyfilikten, gelişigüzellikten kurtarılacak, belirli ve hakça oranlar saptanacak, vergi yükümlülüğü herkes için eşit olacaktır. 4. Devlet harcamaları bir gider bütçesiyle saptanarak sınırlandırılacak. 5. Askerlik işleri yeniden düzenlenecek, belirli süreye bağlanacak. 6. Bir suç işlemiş olanlar açıkça kovuşturulup açıkça yargılanacak. 7. Mahke­me kararı olmadan hiçbir kimse hakkında gizli ya da açık idam cezası uygulanmayacak. 8. Suçlu sanılan ya da mahkûm olan kişilerin mirasçıları, miras haklarından yoksun bırakılmayacak. 9. Devlet memurları­nın tümü aylığa bağlanacak. 10. Rüşvet alma kesinlikle kaldırılacak, rüşvet almaya kalkışanlar şiddetle cezalandırılacak. 11. Başta hükümdar olmak üzere devletin tüm ileri gelenleri, yöneticileri bu ilkeleri benimseyecek, bunlara aykırı davranmayacak.
Toplumsal ve ekonomik ilişkileri düzenlemeyi amaçlayan bu önlemler, oldukça önemliydi. Bir öl­çüde İmparatorluğun yapısını değiştiriyor, kişilerin temel haklarını güvence altına alıyordu. Nitekim, bu önlemlerin olumlu etkileri görülmüştür. Özellikle kasaba ve köylerde yaşayan “ayan” adı verilen mütegal­libe sınıfın halk üzerindeki yasa dışı baskıları azalmıştır bu fermandan sonra. Toprak düzeninde değiş­me olmuş, “Toprak işleyenindir.” ilkesi benimsenerek mirî düzenden özel mülkiyet düzenine geçilmiştir. Her alanda yeni yeni yasalar çıkartılmış, adliye alanında “Nizamiye Mahkemeleri” adıyla yeni kuruluşlar oluşturulmuştur. Daha önce açılan okulların sayısı artırılmış, halkın okuma yazma öğrenmesine hız verilmiştir.
Hemen belirtmek gerekir ki bütün bu girişimler eskiyi, eski kuruluşları değiştirmiş değildir. Eski ku­ruluşlar varlığını sürdürürken bunların yanına yenileri eklenmiştir. Örneğin, medreseye ilişilmemiş ama onun yanına darülfünun (üniversite), ilk ve ortaokullar kurulmuştur. Bir yandan İslamcılık görüşü, bir yandan Osmanlıcılık düşünüşü sürdürülmüştür. Bu da ister istemez Osmanlı toplum yapısında bir ikileş­meye yol açmıştır.
Bu ikili yapı içerisinde yenileşme düzeltimleri, beklenilen sonucu bir süre geciktirmiştir ama tü­müyle önleyememiştir. Başka bir deyişle Osmanlı Devleti yıkılıştan kurtarılamamıştır. Çünkü Avrupa ekonomisinin karşısında Osmanlı ekonomisi, her geçen yılla birlikte gücünü yitirmiştir. İmparatorluğun ipek, pamuklu, yünlü deri ve kumaş sanayisi, Batı’nın makine ürünlerinin yanında çöküntüye uğramıştır. Öte yandan “milliyetçilik” akımının güçlenişi, imparatorluk sınırları içinde yeni karışıklıklar, ayaklanmalar yaratmıştır. Bosna Hersek’ten başlayan kıpırdanışlar Sırbistan, Girit ve Suriye’ye değin yayılmıştır. Rus seferleri, Yunan işleri, Balkan sorunu İmparatorluğun siyasal ve askerî gücünü yiyip tüketmiştir. Dışa borçlanmalar artmış, siyasal ve ekonomik bağımsızlık ciddi yaralar almıştır. İmparatorluk, birçok Batılı ülkenin açık pazarı durumuna düşmüştür. Bu durumdan kurtulmak için türlü önlemlere başvurulmuş, yeni düzenleyimlere gidilmiştir. Örneğin, 23 Aralık 1876’da anayasal düzene geçiş, ardından gelen 33 yıllık baskı yönetimine yaslanan II. Abdülhamit Dönemi, Jön Türk hareketleri, İttihat ve Terakki Cemiye­tinin çalışmaları, 23 Temmuz 1908 İkinci Meşrutiyet hareketi bunlar arasında sayılabilir.
Batılılaşma İsteminden Ulusallaşma Özlemine - Emin Özdemir (Tarih)
Edebiyatın Konusu ve İşlevi - Emin Özdemir (Makale)