Ana Sözü | Gagauz aylelerindä evelki adetlär
25.07.2018,	Ana Sözü tarafından yazılı ,	CÜMNE BÖLÜMÜ, 154 KERÄ BAKILMIŞ
Düşünerim, ani yok halk kulturasız, nicä da kultura halksız. Nicä da o olmasın: büük mü, küçük mü, ama herbir halkın kendi, bekim, diil pek zengin da, ama kendi kulturası var.
Gagauz halkı – o bir türk soyundan çekilän bir halk, angısının var zengin ruhu hem açık ürää. Onun var büük sevgisi diil sade ana tarafına, ama dedelerdän kalma ayozlu adetlerä da. Onnar da herbir halkın kulturasının temeli, ocaa. Ocak, angısını dedelerimiz, kızıştırıp,büünkü gündä da, aliflenip, bekim diil pek keskin, ama yanêr taa.
Adetlär – halkın yaşamasının bir pay. Onnar, nicä kehlibar boncukları, yalpak dizili yıllar boyunca kulturanın boynusunda. O boncukların dizisi kaavi baalı dedelerimizin ellerinnän. Ama, yıllar geçtikçä, o ip gevşemesin, boncukların daalması da olmasın. Onnarın daalmaması bizä, genç evlat boylarına, baalı. Bizim borcumuz – onnarı zaman tozundan silmää, korumaa hem gelän evlat boylarına brakmaa. Salt ozaman dedelerimizdӓn o ruh baalantısı kopmayacek, salt ozaman derinneyecek hem kaavilenecek sevdamız gagauzlaa.
Gagauz aylelerindä, haliz küülerdä, uşaklar büüyerlär hem terbiedilerlär adetlerin yardımınnan, angıların büük terbietmäk rolü hem funkțiyası var. Onnarın yardımınnan terbiediler ölä moral kalitelär, nicä acızgannık hem cömertlik.
Yapıp bir küçük aaraştırma kendi aylemdä hem hısımnarın arasında, isteerim paylaşmaa o bilgilarlän adetllerdӓ, angılarını kullanêrız hem kullanardılar bizim dädularımız hem manilerimiz.
Sayılêr, ani dünneyin hem yaşamanın temeli – o ekmek. Neçin ekmek mi? Ondan, ani dayman olan kuraklar, aaçlaa yol açardılar. Onuştan büük insannar hiç birzaman zän etmeerlär ekmää hem bizi da buna üürederlär. Ölä kalmış, ölä da gider – dünneyi ekmek tutêr. Bezbelli, bundan da çekiler gözäl bir adet, açan kaçırêrlar ekmää erä, hızlı kaldırıp, öperlär onu, sayıp kendilerini büük kabaatlı onun önündä. Bizim dedelerdän geler ölä bir söleyiş: “Var mı bir parça ekmään, saklanıp ta imä onu – tatlı gelmäz, ama paylaş onu kardaşınnan, soylarınnan, fukaaraylan, ozaman taa islää dadı olur!” Getirip bu söleyişi aklıma, dayman geler aklıma küçüklüümdä manimin fırında ekmek pişirmesi. Açan deyӓrdi,ani taazä pişirilmiş ekmään kokusu taa dokuzuncu evä kadar daalarmış. Bekim, o evdä bir hasta var, bekim, bir lofusa. Onuştan fıta altında dattırardı yandakı komuşulara da. Çoktan daaldı o ekmek pişirän fırınnar, çoktan tamamnanmêêr bu adetlär, ama onnar var, var bizim canımızda, aklımızda.
Manimdän kalma taa bir aylä adeti – o eleştirmäk adeti. Haliz taazä ölün varsa eer. Anmaa deyni, unutmamaa ölenneri, dayman ekmek tarafı eleştirärdik. Sık cümertesi günneri savaşardık bişey-bişey vermää, çünkü açık aucun içinä da Allaa koyarmış, bereketini zeedelärmiş.
Taa bir gözäl adet, angısı diil sade bizim aylemizdä, ama bütün halkımızda da var. O uşaan ilk adımınnan baalı bir adet. İlk adımı uşak yaptıynan, pişirilärdi bir tombarlak pita, ani uşaan ömürü uzun hem düz olsun. Uşaan yaşında kullanılan adet, angısında istärdilär bilmää, angı zanaatı ayıracek uşak, büüdünän. Bir kolacın üstünä koyardılar makaz, kiyat yada başka bişeylär. Angı işi alarsa uşak, o zanaatlan da baalı olacek onun yaşaması. Pek istärdilär kızlar, ani kocaları çiftçi olsunnar. Bu zanaat zamandan pek hatırlıydı, çünkü gagauzların yaşaması topraklan, çiftçiliklän balıydı.
Halkımız – musaafircilii şevän bir halk. Bizim aylemizdä da bän deneerim, nekadar önem veriler musaafirlerä. Ne da olmasa evdä: tuz-ekmek mi osa başka imeklär mı, mutlaka, sofraya konulêr, ikramnamaa deyni.
Hepsi gagauzlar hristian dinini taşıyan insannar.Vatiz olmak ta önemni bir adettir, ölä nicä da uşaan nunası, angısı onun yaşamasında büük er kaplêêr.
Vatiz olmak için, taa kliseyä gitmedään, evdä uşaan nunası erdän kaldırêr onu. Buna deerlär “Erdän kaldırmak”.
Klisedän geldiynän da, nuna genä uşaa sudan geçirer. Bu adetin adı “Sudan geçirmäk”. Suyun içinä gümüş para, booday koyardılar, ani yaşaması zengin olsun deyni. Nuna pek büük er kaplêêr uşaan, insanın yaşamasında. Onnar, nicä bir ikinci anaylan-boba.
Yaşında da saç almak adeti var. Stavro yapıp, uşaan nunası aler saç önündän, ardından hem yannarından, birazçık yakıp mumda, toplêêr bir basmacaa da verer anasına.
Kolacın üstündä da uşaa baaşış verer, çünkü ekmek – yaşamanın temelidir.
Gagauzlarda çok meraklı düün adetleri da geçerlär. Gelinnän güvää evä geldiin dä, onnarı karşı eder kayınna-kaynata, angıların üzü kurumnu yada unnu. Olmalı, biraz gelini korkutmaa deyni. Göstermää, ani evin saabileri onnar.
Kapuda gençlerä bal vererlär, ani yaşamakları, bal gibi, tatlı olsun. Evin içinä da, kilimnän sarıp, çekerlär, ani bütün yaşamak kol-kola birliktä olsunnar.
Sabaalän düüncülär, bitki horuyu oynarkan, bir suylan kazan içinä demir para atêrlardı. Düüncülerin birisi, kazana urup, devirädi onu, paraları da uşaklar toplardı.
Manimin annatıına görä, evellär düün üç gün gidärmiş, çünkü herbir günün kendi adeti varmış. Gelinin kafadarkaları gelärmişlär gelinin peliini örmää, ama güveenin kafadarları – onu traş etmää.
Düün olan evdä da bayrak konardı, uzaktan taa görünsün, ani bu evdä düün var. Bir pardıya baalardılar peşkir, ucuna da bir alma konulardı. Sora o bayraa bir üüsek erä takardılar. Bayraa dikärdilär genç kızlar, ama, indirdiynän onu pazar günü, satın alardı dever. Kırıp bayraan sopasını, atardı onu gün duusuna hem gün batısına.
En önemni atributlardan birisi – o çiiz, angısına baalıydı gelinin statusu. Nekadar taa zengindi çiiz, okadar saygı hem hatır gelinä vardı. O çiiz da, bütün küüyü dolaylayıp, taligalarlan güveenin evinä götürülürdü. Onuştan, kız duuduunda, başlanılardı çiiz hazırlanmaa, angısını sandaa toplardılar. Boşuna da demäzdilär: “Kız kundakta – çiiz sandıkta!”
Taa evelki vakıtlarda, ihtiar insannarın annattıklarına görä, düünnerdä musaafirlär – sadece büük insannardı, uşaklar, delikannilar yoktu avşam sofrasında, bakarak büünkü günä.
Bitireräk benim küçük aaraştırmamı, isteerim demää, ani adetlerin çoyu, geçip zaman eleendän, elenip, gittilär, kayıp oldular. Ama bu diil bizim kabaatımız. İnsanın yaşaması vakıtlara görä diişer, ona görä da herbir iş diişer.
Ama nezamansa, açan dedelerimizin yaşaması taa zordu, bu adetlär kullanıp tamamnanardılar. Onnar, nicä bir sıra dizili boncuklar, donadardılar halkımızın yaşamasını. Onnar bizim geçmişimiz, ruhumuz, paalılıımız!
Koruyalım onnarı içimizdä, aklımızda, brakmayalım zaman içerisindä.
Hazırladı Nadejda Panteleevna KEMENÇECİ, Valkaneş Doljnenko adına teoretik liteyin gagauz dilindä üüredicisi, 02.07.2018 y.