Çerkes sürgününü adeta yaşatan bir roman: Zorunlu Göç
Dünya tarihinde pek çok dramatik göç yaşanmıştır şüphesiz. On binlerin, yüz binlerin, milyonların yer aldığı büyük göçler. İnsanın, insan hayatının hiçbir değer ifade etmediği göçler. Ailelerin dağıldığı, sevenlerin ayrıldığı, yersiz yurtsuz yüreklerde, ölümün kol gezdiği göçler. Kafkasya göçleri de şüphesiz tarihteki en dramatik göçlerdendir.
Kafkas Kartalı Şeyh Şamil, Cevher Dudayev, Şamil Basayev gibi isimlerle İslam dünyasında sembolleşen Kafkas mücadelesini pek çoğumuz genel hatlarıyla biliriz. Ben de çocukluğumda epeyce Kafkas hikâyeleri dinledim. Kafkasların kendilerine göre bir yaşam tarzları, vazgeçemedikleri gelenekleri, dostlukları, misafirperverlikleri var.
On altıncı yüzyıldan itibaren Ruslar, sıcak denizlere inerek dünya hâkimiyeti kurma sevdasına kapıldılar. Önlerinde tek engel vardı. Kafkasya... Ruslar Kafkas dağlarını aşıp sıcak denizlere inmeyi çok kolay gördüklerine pişman olduklarında iş işten geçmiş, yüzlerce yıl sürecek bir savaşın içinde bulmuşlardı kendilerini.
Özgür ruhlu toplumlar
Özgür ruhlu Kafkas toplulukları, Rus Çarlarının bu zorba emellerinin önünde boyun eğmediler. Ruslar, üç yıl içinde aşmayı planladıkları dağlarda, üç yüz yıl savaşmak zorunda kaldılar. Aralıksız süren, kanlı çatışmaların yaşandığı üç yüz yıl... Ruslar bu savaşta en az on milyon asker kaybettiler. İnsanlık tarihinin en trajik olayları cereyan etti. Binlerce köy, kasaba, yerleşim birimi yakılıp yıkıldı.
Kendisi de göçe zorlanmış bu ailelerden birinin çocuğu olarak 1934 yılında Afyon ilinin, Dinar ilçesinin Yapağı köyünde doğan, romanımızın iddialı ismi Osman Çelik'in, Kafkasya serisinin üçüncü romanı olan Zorunlu Göç romanını okudum.
Dünya edebiyatında kullanılması zor bir teknik olan, nehir roman tekniği ile yazılan bu eser, aynı zamanda bir belgesel roman niteliğinde. 1860-1900 yıllarını anlatan önemli bir belge...
Osmanlı Devleti'nin iyice zayıfladığı, milliyetçilik akımlarının etkisiyle Balkanlarda ayaklanmaların yaşandığı bir dönemde Rusya, bütün gücüyle, yine Kafkasya'ya yüklenmiştir.
Kafkas topluluklarının en büyük özellikleri başına buyruk olmaları. Şeyh Şamil'in, Nakşibendi tarikatının bir kolu olarak başlattığı müridizmin etkisiyle nisbi bir birliktelik sağlansa da kalıcı olamamıştır. Bu kısa süreli birlik bile onları Ruslara karşı büyük başarılara ulaştırmıştır.
Romanda olayların merkezi olarak geçen Adiğe bölgesinde birliği ise Şeyh Şamil'in naiplerinden Emin sağlamıştır. Zaman zaman muhalefet ile karşılaşsa da Adiğe bölgesinde, neredeyse bir devlet düzeni kurmayı başarmıştır. Birliğin faydasını gören Adiğeler ise biraz katı olsa da ona boyun eğmeye başlamışlardır.
Kafkas toplulukları iyi savaşçı oldukları kadar iyi politikacı olmadıkları için, Rusların uluslararası propagandası sayesinde desteksiz bir şekilde sıkışıp kalırlar. En sonunda, Rusların bölgeyi tamamen işgal etmesiyle, yüzyıllardır süren göç olaylarının belki de en acımasız ve en büyüğünü yaşarlar.
Romanın en önemli kahramanlarından biri olan Bastıko Osman, bölgenin önemli liderlerinden Bastıko Pşimef'in oğludur. Diğer oğullarına göre daha uyumlu ve barışçıdır. Belki de bu özelliği sayesinde kendisine bağlı aileleri pek çok beladan uzak tutmuştur. Ticari ilişkileri sayesinde gittiği her yerde yaşamanın bir yolunu bulmuştur.
Engellenemeyen son: göç
Ne kadar uyumlu olsa da gün gelip çatmış, o da bu büyük göçün, bu insan selinin, bu can pazarının akıntısına kapılmıştır. Kafkasya'da yüzlerce yıl yaşadıkları savaşlar, Kafkas topluluklarının bir kısmını acımasızlığa; yaşadıkları açlık ve sefalet ise bazılarını hırsızlığa itmiştir. Ama bu asla onların genel özelliği olmamıştır.
Bu romanın bilge kahramanı Bastıko Osman da nitekim, her halükarda, İslâm halifesine bağlı kalmıştır. Bu tür kötü yollara düşmek zorunda kalan Adiğeleri normal yaşama adapte etmeye çalışmıştır. Gelenekleri, misafirperverlikleri, yiğitlikleri ile nam salmış bu insanların göç yolunda yaşadıklarını ibretle okuyacaksınız. Birlik olmanın, istişare etmenin ne kadar hayati değerler olduğunu daha iyi anlayacaksınız.
Bu kitap sayesinde öğrendiğim, genel olarak Çerkes diye bilinen Kafkas topluluklarına ait birkaç özelliği, buraya not etmek istiyorum: Romanın konu edindiği tarihi dikkate alırsak, hayatta en büyük arkadaşları atlardır. Bir yerleşim yerine vardıklarında, yürüme mesafesi kalınca atlarından iner ve yürüyerek insanların yanına varırlar. Bunu bir saygı unsuru olarak kabul ederler.
Mustafa Zincirkıran - 2 ay Önce
Hocam ben de okuduğum kitapların tanıtımını yapıyorum ama çok ama çok kısa yazıyorum. Siz işin mutfağında olunca teknik olarak da analizini yapıyorsunuz. Gönlünüze ve emeğinize sağlıklar diliyorum. Selam ve başarı dileklerimle...
İzzet Irmak @Mustafa Zincirkıran - 2 ay Önce
İlginiz için teşekkür ederim hocam. Kitapta buluşmak güzel. Kitaplı olmak güzel. Saygılar sunarım.