Su Ürünleri Üretimi ve Yem Sorunu | Feed Planet Dergisi
Ana Sayfa / Makale / Su Ürünleri Üretimi ve Yem Sorunu
Su ürünleri sektörünün en önemli sorunlarından biri yem maliyetlerinin düşürülmesi ve kaliteli yem üretimidir. Balık unu üretiminin sınırlı olması ve fiyatının yüksek oluşu balık yemi üreticilerini alternatif hammaddelerin kullanımına mecbur kılmaktadır.
Yem Katkıları Üreticileri, İthalatçıları ve Dağıtıcıları Derneği – TÜYEKAD
Ülkemizin üç tarafı denizlerle çevrili olmasına karşın, doğal balık stoklarının sınırlı olması, aşırı avlanma ve kirlilik nedeniyle giderek stokların azalması kültür balıkçılığı sektörünün yıllar itibariyle gelişmesine neden olmuştur. Nüfusun ve kişi başına gelirin artması, sağlık açısından iyi bir protein kaynağı olan balığın daha çok tercih edilen bir gıda halini alması ile kültür balıkçılığı giderek büyüyen bir sektör haline gelmiştir. 2016 yılı verilerine göre dünyada deniz ve içsularda kültür balıkçılığı yetiştiriciliği ile elde edilen yıllık su ürünleri üretimi 80.071.894 tondur. Ülkemizde ise bu miktar 2017 yılı itibariyle 276.502 ton dur. Ülkemizde son 7 yılda su ürünleri yetiştiriciliği %65 büyümüştür. Su ürünleri yetiştiriciliğinde suyun temizliği, sıcaklığı, pH’ı, kafes ya da havuz yönetimi gibi verimliliği etkileyen birçok faktör vardır fakat üretimde verimliliği ve maliyeti etkileyen en önemli girdi yemdir. Yem, üretim maliyetinin yaklaşık %70’ini oluşturmaktadır. Dolayısı ile su ürünleri yetiştiricilerinin karşı karşıya olduğu en önemli problemlerden birisi kaliteli ve düşük maliyetli yem girdisinin teminidir. Balık yemlerinin ana bileşeni olan balık unu, artan döviz kuru, dünyadaki balık unu üretiminde yaşanan dalgalanma ve fiyat artışı nedeniyle balık yemlerinde maliyetin yükselmesine neden olmaktadır. Bu nedenle balık yemi üreticileri, balık unu yerine ikame edilebilecek alternatif hammadde arayışları içine girmektedir.
Türkiye ve Dünyada Su Ürünleri Üretimi
Ülkemizin üç tarafı denizlerle çevrili olmasına rağmen aşırı avlanma ve kirlilik doğal balık stoklarının azalmasına neden olmaktadır. Bu durumda nüfus artışı ile birlikte sağlıklı beslenme için gerekli en önemli protein kaynaklarından biri olan balık ve diğer su ürünlerine olan talebin sadece avcılık ile karşılanması mümkün değildir. Dünyada da benzer durum söz konusudur. Bu nedenle gerek iç sularda ve gerekse denizlerde kültür balıkçılığı üretimi ülkemizde ve dünyada giderek artarak büyük bir endüstri haline gelmiştir. Dünyada ve Türkiye’de su ürünleri üretimi Tablo 1 ve Tablo 2’de verilmiştir
Tablo 2’de görüldüğü gibi ülkemizde avcılık ile elde edilen su ürünleri miktarı yıllar itibariyle azalma eğilimine girmiş buna karşılık yetiştiricilik ile elde edilen miktar giderek artmıştır. Bu durum su ürünleri yetiştiriciliğinde yemin önemini daha da artırmaktadır.
Diğer taraftan su ürünleri yetiştiriciliği ile üretimimiz yıllar itibariyle artarken su ürünleri ihracatı da buna paralel olarak artmıştır. Su ürünleri ihracat ve ithalat miktarları Tablo 3’de verilmiştir.
Son yıllarda su ürünleri ihracatında önemli bir artış görülmektedir. Yetiştiricilikte ve ihracatımızdaki artışa rağmen ülkemizde kişi başına yıllık su ürünleri tüketimi dünya ortalamasının çok altındadır. Dünyada kişi başına ortalama yıllık su ürünleri tüketimi 16kg, Avrupa’da 23 kg iken üç tarafı denizlerle çevrili ülkemizde bu miktar 2017 yılı itibariyle ortalama 5.5 kg dır (Aydın ve ark., 2011);(TUİK, 2017). Üretilen su ürünlerinin de tamamı insan tüketimine sunulmamaktadır. Yıllık yaklaşık 100.000 ton su ürünü, balık unu fabrikalarında işlenerek balık yemlerinin ana hammaddeleri olan balık unu ve balık yağına dönüştürülmektedir.
Türkiye’de yetiştiriciliği en çok yapılan türlerin üretim miktarları Tablo 4.’de verilmiştir.
Diğer tüm hayvancılık faaliyetlerinde olduğu gibi su ürünleri yetiştiriciliğinde de en önemli girdiyi yem oluşturmaktadır. Kültür balığı yetiştiriciliğinde yemin üretim teknolojisi ve besleme yöntemleri elbette önemlidir ancak biz burada daha çok yemdeki girdi maliyetleri üzerinde duracağız. Yem, üretim maliyetinin yaklaşık %70’ini oluşturmaktadır. Dolayısı ile yemin kalitesi ve maliyeti, yetiştiriciler için en önemli sorunlardan biridir. Türkiye’de 2017 yılı itibariyle tüm hayvan türleri için üretilen toplam karma yem miktarı 22.5 milyon tondur. Bu miktarın 512.726 Ton’unu balık yemleri oluşturmaktadır (Tablo 5).
Balık yemlerinin içerikleri genel olarak; balık unu, balık yağı, soya ve yan ürünleri, hidrolize balık proteini, buğday ve yan ürünleri, mısır guluteni, maya ve yan ürünleri, lesitin, amino asitler, vitamin ve mineral karışımlarından oluşmaktadır. Rasyonda en çok kullanılan hammaddelerin balık unu ve balık yağı olması ve fiyatlarının da yüksek oluşu balık yemi maliyetini ve dolayısı ile balık yemi fiyatlarını da artırmaktadır. Balığın büyüme dönemine ve türüne göre değişmekle beraber balık yemi rasyonunda ortalama %40-50 düzeylerinde balık unu kullanılırken, balık unu fiyatlarındaki artış nedeniyle bugün bu oran %20-30’lara kadar düşmüştür. Balığın büyümesi ve gelişimi yemin sindirilebilirliği ile doğrudan ilişkilidir. Aynı enerji ve protein düzeyinde farklı hammaddelerden oluşan iki ayrı rasyonla beslenen balıkların gelişimi de farklı olabilir. Balık unu, gerek protein kalitesi, gerek sindirilebilirliği ve gerekse amino asit dengesi bakımından en iyi hammaddelerden biridir.
Yetiştiricilerin en çok dile getirdikleri sorunlardan birisi yem değerlendirme oranlarının (FCR) artışıdır. Bu oranda, balığın türü, su sıcaklığı gibi birçok önemli faktör etkili olsa da esas problem yemin kalitesi, diğer bir değişle yemin hammadde içeriği ve sindirilebilirliği olarak görülmektedir. Önceki yıllarda 8-10 ayda pazar boyuna ulaştırılan balıkların bugün 12 ayda ancak pazar boyuna ulaştırılabildiği, bunun da esas nedeninin rasyonda balık unu oranlarının düşürülmesi ya da hiç katılmamasından kaynaklandığı ifade edilmektedir. Yetiştiriciler ayrıca ıslah çalışmalarının olmamasının da bunda etkili olduğunu belirtmektedirler (Su Ürünleri Yetiştiricileri Merkez Birliği Notları 2018).
Balık unu ithalatımız 2017 yılı itibariyle 123 bin ton, balık yağı ise 40 bin tondur. Balık unu ithalatına ödenen döviz miktarı ise 155 milyon dolardır (TUİK, 2017). Balık unu ve yağının pahalı hammaddeler oluşu balık beslemecileri alternatif hammadde arayışlarına yöneltmektedir.
Soya ve soya ürünleri:
Balık ununa alternatif olarak en çok, protein içeriği bakımından zengin soya ve soya ürünleri kullanılmaktadır. Ancak pratikte soya küspesi balık ununun tamamı yerine ikame edilememektedir.
Tek hücre proteini:
Tek hücre proteinleri maya ya da bakterilerden elde edilmektedir. Rasyonda soya yerine %5-%10 düzeylerinde tek hücre proteini ikamesinin alabalıklarda büyüme performansı ve yem değerlendirme üzerinde istatistiki olarak bir fark oluşturmadığı bildirilmiştir (Hardy ve ark., 2018). Bir başka araştırmada gökkuşağı alabalıklarında bakterilerden elde edilen tek hücre proteinlerinin balık unu yerine %27 ye kadar ikame edilebileceği ve büyüme performanslarında bir farklılık gözlenmediği belirtilmiştir (Truid ve ark.,2006).
Balıkların istenilen gelişmeyi sağlayabilmeleri için omega-3 bakımından zengin balık yağları içeren yemlerle beslenmeleri gerekmektedir. Balık yağları da balık unu gibi pahalı oluşu nedeniyle alternatif kaynak olarak omega-3 yağ asitleri bakımından zengin alg unları balık yemlerinde kullanılmaktadır. Alg unları, omega-3 yağ asitleri bakımından zengindir. Balık yemlerine az miktarda (<%10) alg unu ilavesinin gelişme ve yem değerlendirme üzerinde olumlu etkisinin olduğu bildirilmiştir ( Norambuena ve ark.,2015). Alglerin protein değeri genel olarak yüksek olsa da türlerine göre bu oran değişkenlik göstermektedir. Mikroalgler, büyüme fazında genellikle kurumaddede %30-40 protein, %10-20 lipit ve %5-15 oranında karbonhidrat içermektedir (Özçiçek ve ark.,2017). Daha düşük değerde algler de olabilir. Dolayısı ile balık yemleri için uygun türlerin seçilmesine ve bu konuda ileri araştırmalara ihtiyaç duyulmaktadır.
Hayvansal yan ürünler (Et-kemik unu, tavuk unu, tüy unu):
Tarım ve Orman Bakanlığının 2017 yılında yürürlüğe koyduğu tür içi besleme yasağından dolayı tavuk unu fiyatları düşmüştür. Daha çok kedi, köpek gibi ev hayvanlarının yemlerinde kullanılan tavuk unu %5-10 düzeylerinde balık yemlerinde de kullanılmaktadır.
Böcekler, hem hayvan yemi, hem de insan gıdası olarak kullanılabilen proteince zengin bir kaynaktır. Zengin besin maddesi içeriğine sahip olan böcekler kanatlı ve balık yemlerinde düşük maliyetli protein kaynağı olarak değerlendirilebilir. Böcek unlarının protein değeri ortalama %40-60 arasında değişmektedir ve esansiyel amino asitler bakımından da soya küspesinden daha zengin bir içeriğe sahiptir. Balık unu ile karşılaştırıldığında metionin değeri daha düşüktür. Böcekler yağ içermeleri nedeniyle enerji değeri bakımından da oldukça iyi bir enerji kaynağıdır. Günümüzde soya küspesi ve balık unu gibi protein kaynaklarının pahalı olması ve özellikle balık unu gibi hayvansal protein kaynağının sınırlı olması nedeniyle, böcek proteini bunların yerine kısmen ikame edilebilecek alternatif bir protein kaynağı olarak görülmektedir.
Bazı böceklerin ve balık ununun amino asit kompozisyonları Tablo 6’da verilmiştir.
Tablo 6. Farklı böceklerin ve balık ununun amino asit kompozisyonları (Josefiak ve ark. 2015)
Avrupa Birliğinin 24 Mayıs 2017 tarih ve 2017/893 No.lu Regülasyonu ile belirli koşulların yerine getirilmesi şartı ile böceklerden elde edilen işlenmiş proteinlerin su ürünleri yetiştiriciliğinde yem olarak kullanılmasına izin verilmiştir. Avrupa, Amerika, Kanada gibi gelişmiş ülkelerde su ürünleri yetiştiriciliğinde böcek proteini kullanılırken ülkemizde hala böcek proteinlerinin su ürünleri yetiştiriciliğinde kullanımına izin verilmemektedir (Aydın G., 2017).
Su ürünleri yetiştiriciliği dünyada olduğu gibi ülkemizde de giderek büyüyen bir sektör haline gelmiştir. Bu sektörün en önemli sorunlarından biri yem maliyetleri ve kaliteli yem temininde yaşanan zorluklardır. Rasyonda önemli bir bileşen olan balık ununun üretiminin sınırlı olması ve fiyatının yüksek oluşu balık yemi üreticilerini alternatif hammaddelerin kullanımına mecbur bırakmaktadır. Bu konuda farklı ürünler kullanılmaktadır, ancak optimum verime ulaşılması ve yetiştiricilikte sürdürülebilirliğin sağlanması için daha çok Yem AR-GE çalışmalarına ihtiyaç vardır.
Bir önceki yazımız olan "Mikotoksinler - Hayvan sağlığına ve verimliliğine ve gıda güvenliğine sessiz tehdit-II" başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.
Prof. Raymond D Coker Kurucu ve Direktör Raymond Coker Consulting Limited MIKOTOKSINLERIN KONTROL ALTINA ALINMASI …