Soğan zarı hücrelerinin Mikroskopta görünüşü
Hücre,canlıların bütün özelliklerini taşıyan en küçük yapı birimidir.Hücre, beslenir,büyür,solunum yapar,boşaltım yapar,irkilme özelliği gösterir,vb. canlılık olaylarını(hayatsal olayları)yapar.
Hücre,hücre zarı,sitoplazma ve çekirdekten oluşur.
Hücre zarı,canlı,esnek,saydam ve seçici geçirgen özelliği gösterir.
Hücre zarının,iki sıra yağ moleküllerine iki sıra protein molekülleri batmış şekilde bir yapısı vardır..Yapısında çok az karbon hidrat(Nişasta-Şeker) bulunur.
Hücre zarı,hücreyi çevreler ve korur.Hücreye girecek ve çıkacak maddeler,hücre zarının kontrolündedir.
Sitoplazma hayatsal olayların oluştuğu yerdir.Sitoplazma içinde hayatsal olaylarla görevli Mitokodri,Ribozom,Endoplazmik Retikulum,Golgi cisimciği,Sentrozom,Lizozom,Koful,Plastiler vb.oluşuklar(organel)vardır.
Sitoplazma hücre zarı(Sitplazma zarı) ile çekirdek arasını dolduran canlı,yarı saydam,kolloid(Suda çözünmeyen,hücre zarından geçmeyen sıvı karışımı)bir sıvıdır.
Yapısı organik(protein,karbonhidrat,yağ,vitamin ve enzimler)ve inorganik(su ve madensel maddeler/Tuz ve mineraller)maddelerden oluşur.Sitoplazmanın %90 nı sudur.
Çekirdek,hayatsal olayların yönetildiği yerdir.Hayatsal olayları yöneten Kromatin iplikleri DNA denilen yönetici moleküllerden oluşmuştur.
Çekirdek,çekirdekcik(Sitplazmanın yoğunlaşmasından oluşur.Bazı hücrelerde olmayabilir),Çekirdek özsuyu(Sitoplazmanın yapısında ve özelliğimdedir.),Çekirdek zarı(hücre zarının yapısında ve özelliğindedir.),Kromatin ipliklerin(yönetici Moleküller)den oluşur.
Kromatin iplikleri(Kalıtsal madde) çekirdek zarı ile çevrili hücrelre Ökaryot hücrelrdir.Ökaryot hücreler gelişmiş çekirdekli hücrelerdir.
Kromatin iplikleri(Kalıtsal madde)sitoplazma içinde dağılmışsa bir zarla çevrilmemişse Prokaryot hücre adını alır.Bakteriler bu gruptandır.
-Mitokodri,solunum olayı sonucu enrjinin oluştuğu yerdir.Mitokonride kendine özgü DNA bulunur.
-Ribozom,Proteinlerin sentezlendığı/yapıldığı yerdir.Endoplazmik Retikulum üzerinde dizili ve sitoplazma içinde serbest halde bulunurlar.
-Endoplazmik Retikulum,hucre zarı ile çekirdek arsındaki kanallar sistemidir.madde dağılımı ve taşıma ile görevlidir.
-Golgi cisimciği, gerkli salgı maddelerini üretir ve depolar.Gerektiği zaman yağları depolar.
-Lizozom,hayvan hücresinde büyük moleküllerin parçalanması için salgı(enzim)üretir.hücre içi simdirmde iş görür.Bazı basit bitkilerde de bulunur.
-Sentrozom,hayvan hücresinde hücre bölünmesinde görevlidir.Sentrozom,birbirine dik iki silindirik yapıdan(Sentriyoller)oluşur.
Koful,Kimyasal maddelerin,besinlerin ve atıkların depolandığı organellerdir.yaşlı bitki hücrelerine büyük ve az genç bitki hücrelerinde küçük ve çok sayıdadır.Hayvanlarda küçük ve zaman zaman kaybolurlar.Bir hücreli canlılarda beslenme ve boşaltım görevini görürler.
-Kromtin iplilklerini oluşturan DNA'lar yönetici moleküllerdir.
Hayatsal olayları yönetir.
-DNA'lar hücre bölünmesinde kendi benzerlerini yapabilirler.(kendilerini kopyalar)
-DNA'ların yapılarında bulunan özel protein tarifeleri hücrenin(Canlının)özelliklerini(Karakterlerini)oluşturur ve taşır.
Matabolizma,Hücrede meydana gelen yapım(sentez=birleştirme) ve yıkım(Analiz=ayıştırma) olaylarına denir.
Yeni hücreler var olan yeni hücrelerin bölünmesi ile gerçekleşir.Hücredeki organeller yeniden üretilir.Bunun için bir çok kimyasal değişmeler gerçekleştirir.Gerçekleştirilen kimyasal tepkimelere matabolizma denir.Hücrede meydana gelen bu olayları hücre çekirdeğinde bulunan yönetici moleküller(DNA)dir.
Bitki hücresinde hayvan hücresinden farklı olarak hücre zarını çevreleyen hücre çeperi bulunur.Bitki hücrelerinin köşeli olması selülöz çeperden kaynaklanır.
Ayrıca bitki hücrelerinin kofulları da büyüktür.En önemli fark ise sitoplazmarında bulunan Plastidleridir.
PLASTİDLER,BİTKİ HÜCRELERİNDE BULUNUR.
Yapıları klorofiden(yeşil pigment)oluşanlara KLOROPLAST,
Kırmızı,Turuncu ,Sarı olanlara KROMOPLAST,
Renksiz olanlara LÖKOPLAST denir.
-Kloroplastların yapısında bulunan klorofil molekülleri,
güneş ışığını emerek(Soğurarak)Yeşil bitkilerin besin yapmasında (Fotosentez olayı) güneş ışığı enerjisi sağlar.
Bitkinin farklı organlarında değişik sayıda bulunur.Yapraklarda,genç dallarda,olmamış sebze ve meyve hücrelerinde çok sayıda bulunur.
Kloroplastların yapısını,protein,karbonhidrat,yağ,DNA ve RNA oluşturur.
-Kromoplast,çiçekli bitkilerin çiçeklerinin, havuç,domates gibi sebzelerin rengini oluşturur.
-Lökoplast,nişastaların yapısında bulunur.Güneş almayan bitkinin kısımlarını oluşturur.Güneş ışığı aldığında Kloroplasta döner.
Fotosentez,klorofilli bitkilerin besin yapması(özümleme=şeker yapma)olayıdır.İnorganik maddelerden çok atomlu büyük moleküllü (Kimyasal enerjisi fazla olan)organik moleküller oluşturulmasıdır.Diğer bir ifade ile güneş ışığı enerjisini canlıların kullana bileceği kimyasal enerjisine dönüştürülmesidir(ışık ile sentez/birleştirme).
Yeşil bitkiler, Klorofilleri ile güneş ışığı enerjisini soğurur(emer),kökleri ile topraktan suyu,yaprakları ile havadan Karbondioksiti alırlar.Şekilde görüldüğü gibi
Güneş ışığı enerjisi ile su ve karbondıoksiti birleştirerek Şekerlerin en basit molekülü olan Glikoz molekülünü oluştururlar.
6CO2+6H2O+Güneş ışığı---->C6H12O6+6O2 (endotermik T.)
Fotosentez olayı iki aşamada gerçekleşir.
-Işık Tepkimeleri,yeşil bitki güneşten aldığı enerji ile kloroplastlarında ATP sentezler(Kimyasal Bağ Enerjisi).Klorofil molekülünün ışığı emmesiyle elektronları(uyarılır) serbest kalır.Serbest kalan elektronlar bir molekülden diğer moleküle geçtiğinde ışık enerjisi Kimyasal enerjiye dönüşmüş olur.Elektronların ortama bıraktığı enerji ile 2 ATP sentezlenmiş olur.
Günneş ışığı ile uyarılan elektronlar her seferinde bir elektron veririr.Elektronlar suyun parçalanmasından sonra geri döner.
Atmosfer için Oksijen,klorofiller için elektron ve NADP(Hidrojen yakalayan molekül)için Hidrojen kaynağıdır.
-Işık tepkimeleri sonucunda oluşan 3ATP ile Karbon tutma tepkimeleri başlar ve sonuçta H2O ve CO2 den C6H12O6 çok atomlu yüksek enerjili organik molekül üretlir.Bu nedenle bitkiler üreticidir.
Fotosentezin hızını, çevresl Faktörler(CO2 miktarı,ışık şiddeti,sıcaklık ve mineral tuzlar)veKalıtsal Faktörler(Kloroplast sayısı,
su miktarı ve derişimi,yaprak genişliği ve sayısı,Stoma yapısı ve sayısı,Kütikülanın kalınlığı ve enzim miktarı)etkiler.
Fotosentez sonucu üretilen Glikoz molekülü Karbon Hidratların en basit şekeridir.
Bitki,su ve suda çözünmüş maddeleri alarak Glikoz molekülüne ekler ve diğer besin moleküllerine dönüştürür.
Glikoz molekülünün karbon.Hidrojen ve Oksijen atomlarının sayılarını artırarak Monosakkarit(Glikoz,Fruktoz,Glaktoz),Disakkarit(Maltoz/arpa şekeri,Sakkaroz/çay şekeri,Laktoz/süt şekeri),Polisakkarit(Nisaşta,Glikojen,Selülöz,kitin)lere dönüştürür ve gövde, meyve,tohum,kök gibi kısmlsrında depolar.Enerji verici olarak solunum olayında kullanır.Diğer canlılara da yem olur.
Protein bitkileri,topraktan süda çözünmüş olarak aldıkları azot tuzlarının Azotunu Glikoz molekülüne ekleyerek glikoz molekülünü proteinlere(Amino Asit Molekülleri) dönüştürürler.Bazı Amino Asit molekülleri için Kükürt ve Fosfor de kullanılır.
Yağ bitkileri,topraktan aldığı Fosfor tuzlarının Fosforunu Glikoz molekülüne ekleyerek Yağlara(Yağ Asitleri ve Gliserol)dönüştürürler.Bazı yağ molekülleri için kükürt vb.kullanılır.
Vitamin bitkileri(Sebzeler,Otlar),topraktan su ve suda çözünmüş çeşitli mieral tuzlarını alarak çeşitli vitataminlere dönüştürürler.
Yer yüzünde ki enerjinin kaynağı güneştir.
-Yeşil bitkiler,güneş ışığı enerjisini glikoz molekülünde Kimyasal Bağ Enerjisine dönüştürürler.
-Canlılar,Glikoz molekülündeki Kimyasal bağ enerjisini Enerji dönüşüm sistemlerinde solunum sonucu ATP(Enerjinin temel molekülü/Yüksek enerjili fosfat bağlarına sahip molekül Adenin Tri Fosfat)ye dönüştürür ve depolar.Gerktiğinde ısı,hareket,elektrik vb.enerjilerine dönüştürerek kullanırlar.Vücut ısısını bu enerji oluşturur.Sinir hücrelerinde uyarıların iletimini sağlayan elektrik enerjisi bu enerjinin dönüşümüdür.Biyosentez tepkimeleri için gerkli enerji buradan sağlanır.
Aktif taşıma ve Fiziksel hareketi sağlayan enerji de budur.Enerji döşümleri bitkilerde Mitokondri ve Kloroplastlarda hayvan hücrelerinde mitokondrilerde sağlanır.
Canlılar öldüğünde bitkilerden kömür, hayvanlardan da petrol,diğer gazlar oluşur.
Yakacaklarda ki kiyasal enerjinin kaynağı da görüldüğü gibi güneş enerjisidir.
Besinlerin iskelti Glikoz molekülüdür.Glikoz molekülü organik bir madde olup inorganik(su ve Karbondioksit)meddelerinden üretilir.Glikoz molekülünün de iskeleti Karbondur.
Glikoz molekülüne Azot eklenerek hücrelerin yapı taşları olan proteinlerin molekülleri Amino Asit molekülleri oluşturulur.
Karbon hava daki Karbondioksitten,Azot havadaki Azot gazında dolaylı olarak sağlanır.
-Havadaki Azot AZOT BAĞLAYAN BAKTERİLERLE Toprağa(Baklagilerin köküne,Azot tuzları/ bileşikleri şeklinde)bağlanır.
Topraktan suda çözünmüş halde bitkilere(Protein yapımında),bitkilerle beslenen otcullara ve otcullardan etçillere geçer.
Ölen hayvan ve bitki artıklarında yaşayan ÇÜRÜKÇÜL BAKTERİLER/AYRIŞTIRICILAR proteinleri kendilerinden daha basit maddelere (elemetlere)ayrıştırırlar.Dolayısıyla havadan eksilen Azot tamamlanmış olur.Bu olaya Azotun doğadaki çevrimi denir.
-Havadaki Karbondioksit Fotosentez sonucu Glikoz molekülünde iskelet olarak kullanılır.Havada eksilen karbondioksit Sonum sonucu oluşan Karbondioksitten tamamlanır.Bu olaya Karbondoksitin doğadaki çevrimi denir.
-Karbondioksitin doğadaki çevrimine bağlı olarak oksijende solunum sonucu Karbondioksite dönüşür.Karbondioksitt de Fotosentez sonucu Oksijene dönüştürülerk havaya verilir.Bu olaya da Oksijenin doğadaki çevrimi denir.
-Yer yüzünde ki/Terleme yoluyla canlılarda ki sular,ısı enerjisi etkisinde sıcaklığı aratarak buharlaşır.Yükselen su buharı soğuyunca yoğunlaşarak yer çekimi etkisi ile yağmur şeklinde yere döner.Hava akımları ile de su buharı başka taraflara da taşınırsa her tarafa yağmış olur.Bu olaya da suyun doğadaki çevrimi denir.(Atmosferin yerden yukarıya 11 Km lik bölümünde hava değişmeleri olur.Sıcaklığı sıfır santıgrat derecenin altındadır.Ondan sonrası sıfırın altında 40 santıgrat derece de sabittir.)
Omurgalı hayvanlar iskelet(kemik ve kıkırdaktan oluşmuş yapı)sistemine göre omurgalı ve omurgasız hayvanlar diye ikiye ayrılır.
Omurgalı hayvanlar üremelerine göre Memeliler,Kuşlar,sürüngenler,kurbağalar ve balıklar şeklinde beş grupta incelenir.
Memeliler de beslenmelerine göre et ve ot yiyen ve diğer özelliklerdeki memeliler şeklinde incelenir.
Omurgalı hayvanlar genel olarak dokuları benzerdir.Yaşadıkları ortamlara göre ve üremelerine göre farklılılklar göteririr.
Bir hücreliler.Vücutları tek hücreden oluştuğu için hücrede anlatılan özelliklere sahiptirler.Besinleri hazır geçişme yoluyla alırlar.Bunun için nemli,oksijeni az güneşsiz ortanmlarda yaşarlar.
Çoğu çürükçül yaşadığı için faydalıdırlar.
En önemli grubu bakterilerdir.
Bakteriler şekillerine göre cocus,basıl.vibriyon adını adılırlar.
Bir grubu kendibesinlerini kendileri yapar.Yani inorganik maddelerden organik madde oluştururlar.Birkısmı parazit olarak yaşar,Yani hastalık yaparlar.Çoğu de çürükçül yaşar.
Besinlerin bozulmadan saklanması için bakterilerin yaşama ve üreme imkanlarının olmamasına bağlıdır.Bunun için salamura(Yşama ortamının yoğunluğunu artırır),Kaynatma,soğutma,kurutma,konserve şeklinde besinlerin tazeliği korunur.
Omurgasız hayvanların vücutları çok hücreden oluşmuş olup,kemik ve kıkırdaktan oluşmuş sistemleri yoktur.
-Bir çoklarının vücutlarında desteklik ve koruyuculuk sağlayan deri(solucanlarda),Kabuk(Midye vb de),Kitin(Böceklerde)ve Kalker plaklar(deniz kestanesinde) gibi yapıları bulunur.
-Özelliklerine göre sulak,nemli ve kurak yerlerde yaşarlar.Sularda yaşayanlar solungaç(Midye,istakoz,sudayaşayan solucanlar) veya deri(vücut yüzeyi ile sünger ve deniz anası) solunumu yaparlar.
-Üremeleri çoğu eşeyli azı eşeysiz(Bölünerek/Planarya,tomurcuklanarak/Tatlı su hidrasi) dir.
-Yaşadıkları ortama ve beslenmelerine göre vücut yapıları gelişmiştir.Sivri sinek delici-emici,Bal arısı yalayıcı,Çekirge parçalayıcı ağız yapılarına sahiptirler.
-Çoğu deniz azı tatlı sularda yaşar.
-Sinir sistemleri ve sindirim kanalları yoktur.
-En ilkel hayvanlardır.
-Hem eşeyli hemde eşeysiz çoğalırlar.
-İşlenerek kullanılabilirler.Banyo süngeri gibi.
-Çoğu deniz azı tatlı sularda yaşar.Tatlı su hidrası,deniz anaları,deniz şakayıkları,deniz mercanları vb.
-Avlarını,özel hücrelerinden attıkları yakıcı ipliklerle uyuşturur ve yutar.
-Sindirim kanalları boşluğu az gelişmiştir.
-Ağ şeklinde sinir sistemleri vardır.
-vücutları bağımsız(Sindirim hariç) sistemleri olan bölmelerden oluşmuştur.
-Denizlerde,karasal ortamlarda(Toprak halkalı solucanı),göllerde(sülük) yaşarlar.
-Toprak halakalı solucanı,toprak içinde bitki veya hayvan kalıntıları ile beslenir.
Toprağı havalandırarak humusun taşınmasını sağladığından tarım için elverişlidirler.
Parazit yaşayan yuvarlak solucanlar;
-Vücutları yuvarlak ve bölmesizdir.
-Sindirim kanalları,ağız ve anüsleri vardır.
vücut ile sindirim kanalı arası sıvı ile doludur.
-Erkek ve dişileri olup,üremeleri eşeylidir.
-Besinlerini ağız yoluyla hazır sindirilmiş olarak alırlar.İnsan barsağında hazır kana karışmak üzere olan besinlerle beslendiklerinden zayıflama ve kansızlığa yol açarlar.
-İnsan bağırsağından döllenmiş yumurtaları çevreye bulaşır.Çevreden yiyeceklerle tekrar insanın sindirim organaları ile barsaklara yerleşir ve erginleşir.
-Genelde küçük çocuklarda bulunur.Geceleri dölenmiş yumurtalarını bırakmak için Anüse iner ve kaşıntıya yol açar.kaşınma sonucu tekrar sindirim organlarına bulaşır.
Trişin;Ergin insan ve bazı memeli hayvanların barsağında yaşar.Larvaları kaslara yerleşerek kistlere yol açarlar.
-Vücutları bölmeler(şerit),bir boyun ve baştan oluşur.
-Baş kısmında barsak duvarına tutunmak için çekmen ve çengel gibi kısımları bulunur.
-Üremeleri eşeylidir.Her bölmede ayrı eşey üreme hücresi bulunur.
-Boyun kısmı tomurcuklanarak sürekli geriye doğru yeni bölmeler oluşturur.
-Ağızları ve sindirim organları yoktur.Besinlerini hazır geçişme yoluyla alırlar.
-Döllenmiş yumurtaları yaşlı şeritlerle barsaklardan dışarı atılır.Gelişmeleri için ara konak denilen bir başka canlının sindirim organları ile bulaşarak vücudunun kaslarına yerleşip Keseli kurt şeklini alır.Bu tür hayvanların etleri iyi pişirilmeden yenirse
barsaklarda serbest kalarak erginleşir.
-Sığır tenyasının çengeli yok,arakonağı sığır,ergin halde insan barsağında yaşar.
-Domuz tenyasının çengeli var,arakonağı domuz,ergin halde insan barsağında yaşar.
-Köpek tenyasının çengeli yok,arakonağı insan,ergin halde köpek barsağında yaşar.
-Balık tenyasının çengeli yok,arakonağı tatlı su böceği ve balık,ergin halde insan barsağında yaşar.
Parazitlerden korunmak için;
-Veteriner denetiminden geçmiş etler yenmelidir.
-Et ve et ürünleri iyice pişirildikten sonra yenmelidir.
-Başıboş dolaşan kedi,köpek gibi hayvanlara dokunulmamalı,evde beslediğimiz hayvanlar veteriner kontrolünden geçirilmeli ve aşıları yapılmalıdır.
-Ailede birinin parazit solucan belirtisi varsa derhal bir sağlık kuruluşuna gidilmeli ve tüm aile bireyleri tedavi olmalıdır.
-Gece uyurken ağız sulanır ve salyalar akarsa barsak solucuna veya kıl kurdu olabilir.
-Çpcuklarda anüs ve çevresinde kaşınma kılkurdu olabilir.
-İştahin azalması,zayıflama,kusma,ishal,mide bulantısı tenya olabilir.
-Ahtapot,midye,mürekkep balığı vb.
denizlerde,tatlı sularda salyangoz vb nemli yerlerde yaşarlar.
-Vücutları,baş iç kütle ve ayaklardan oluşur.
-Çoğunun vücutları kabukla örtülüdür.Kabuk vücut örtüsü tarafından oluşan salgılardan üretilir.
-Kabuk vücut yüzeyini örten kıvrım oluşturur.Oluşan boşlukta solunum organları yer alır.Sindirim ve boşaltım atıkları da bu boşluğa atılır.
-Ağızlarında törpüleyici dilleri bulunur.
-Suda yaşayan salyangozlar solungaç,karada yaşayanlar akciğer solunumu yapar.
-Midyelerin kabukları ile vücutları arasına giren kum tanelerini salgıları ile örterek inci denilen kıymetli süs maddesini oluştururlar.
-Vücutları segmentli(Boğumlu) olup,kitinden oluşan sert bir örtü ile kaplıdır.
-Karada yaşayanları trake,suda yaşayanları solungaç solunumu yapar.
-Üremeleri eşeyli olup,başkalaşım geçirirler.(Döllenmiş yumurtadan larva/kurtçuk çıktıktan sonra salgılardan örülen koza içinde gelişimlerini tamamlayarak erginleşirler.)
-Karides,yengeç,istakoz kabuklu,Akrep,örümcek,kene örümcekler,
Karasinek,sivrisinek,balarısı,çekirge,karınca vb.böcekler grubunu oluşturur.
-Karasineklerle tifo,trahom,tifüs,dizanteri,kolere vb. bulaşıcı hastalıklar,Sivri sineklerle sitma,tatarcık,şark çıbanı mikrobu bulaştırırlar.
-Balarısı,çiçek tozları ve balözünü enzimleri ile bala çevirirler.
Bal,şeker,vitamin,madensel tuzlar ve protein bakımından iyi bir besin maddesidir.
-Çekirgeler tek tek yaşadıkları gibi sürüler halindede yaşanırlar.Çöl çekirgeleri yumurtalarını bıraktıktan sonra ölürler.Ölüleri hastalıklara yol açar.