12:3801 Nisan 2020
Boynuna ilmik atıldıktan 2 dakika sonra koptu ve Seyfî Qazî’ yere düştü. Onu tekrar kaldırıp üçüncü darağacının önüne götürüp ilmiği boynuna attıkları zaman, henüz can çekişiyordu. Saat, sabahın beşiydi ve her taraf aydınlık olmuştu.
Haber Merkezi - Başkan Qazî Muhamed, Sedrî ve Seyfi QAZÎ’nin mahkemesiyle ilgili olarak şimdiye kadar çok şey söylendi ve yazıldı. Bu yazılanlar iki kısma ayrılabilir.
Birinci kısım: yargılandığı mahkeme sürecinin gerçeklerini bulandırıp çarpıtarak Kürt düşmanlarının çıkarlarına göre yazılmış yazılardır. Fakat bu konudaki belgeler, Qazilerin kutsal yolunu ve Kürt halkının onlara karşı varolan istek ve sadakatini göstermektedir. Anlaşılan odur ki “güneş balçıkla sıvanmaz/berê rojê bi bêjingê nayê girtin”.
Ikinci kısım: Sadakatinden dolayı sessiz kalmışların değerli yazılarıdır ki olayın açığa çıkmamış bütün gizli yönlerini yada Kürdistan Cumhuriyeti’nin yıkılışını ve Cumhurbaşkanı’nın idamını açıklamaktadır. Iran Şahinşahı ordusunun yayınladığı derginin muhabiri olan Yüzbaşı Kiyomers Salih’in kaleminden çıkan bu yazı, okumakta olduğumuz o belgesel yazılardan biridir. Öyle anlaşılmaktadır ki kendisi mahkeme sürecinin bütün aşamalarında hazır bulunmuş ve bu yargılama sürecini özel bir broşür şeklinde hazırlayıp Şahın güvendiği yüksek rütbeli kurmay subaylara ve hükümetin yüksek bürokratlarına çok gizli bir şekilde dağıtmıştır.
Okumakta olduğunuz bu belgenin önemi: Cesur ve yürekli bir muhabir olan Yüzbaşı Kiyomers Salih, Iran şahının kız kardeşi(Şems) ile evli olan genelkurmay başkanı Fıreydun Cem’in yeğeni olduğundan, şahın çevresinde güvenilen adamlardan biri olup Qazî Muhamed, Sedır ve Seyfi Qazî’nin mahkemesinin bütün aşamalarına katılmıştır. Iran şahının bütün belgeleri ve gizli mektupları Yüzbaşı Kiyomers Salih tarafından korunmaktaydı ve kimi zaman bu belgelerden bazıları broşür şeklinde basılıp sorumlu kurmay askerlere dağıtılıp okutulduktan sonra Iran askeri gizli istihbarat arşivine gönderilirdi.
Başta da belirtildiği gibi, elinizdeki bu belge de, ikinci kısım belgelerden biridir. Bu yazı Qazilerin mahkeme tutanaklarından alınıp bir broşür şeklinde basılmıştır.*
Yüzbaşı Kiyomers Salih Yazıyor: “Qazîlerin mahkemesinin sonuçlanması ve idam edilmelerinden sonra, ben bu olayların tümünü mübalağasız ve eksiksiz bir şekilde Mehname‘de ve önemli olayları da Tac Kiyanî broşüründe yayınladım. Ancak dağıtmadan önce, askeri mahkeme tarafından çağırıldım ve orda bana dediler ki, Qazilerin gizli mahkeme tutanaklarını açıkladığın için suçlusun. Bu nedenle yüzbaşılık rütbem kaldırıldı ve bir yıl da hapis cezasına mahkum edilerek tutuklandım. Bundan dolayı bir taraftan Mehname’nin basımı durduruldu ve diğer taraftan da bu haberler dağıtılmadı.
Kiyomers Salih, 1943-1946 yılları arasında Kürdistan ve Azerbaycan’da meydana gelen olayları da Mehname’nin 44-66 sayılarında yayınlamıştır. Ve ondan sonra da uzun bir süre Kürdistan ve Azerbaycan’la ilgili ayrıntılı birçok haber yayına hazırlamış, bu haberlerin bir kısmı yayınlanmış ve bir kısmı da arşivlenmiştir. Kiyomers, bu bilgileri, cezasını bitirip özgürlüğüne kavuştuktan sonra Mehname’nin 75. sayısında yayınlamıştır. Aynı şekilde Mehname’nin 1946 yılında çıkan 66. sayısında da şunları yazmış; “Ikinci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle Ingiliz ve Rus askerleri geri çekilir, Iran askerleri harekat başlatır.”
Mehname sayılarının çoğunda Iran şahına gönderilen sadakat ve güven mektuplarının (bunlardan bazılar: Dîborkî Elî Yar Es’ad kuvvetleri, Mameş aşireti reisi Qeranî Axa Eşayer, Herkili Reşit Bey ve Hesen Tılo, Quqyas Mamedî ve Nuri Begê Begzade, Mıhemed Emin Çepê Herkî, Hemzeyê Qadırî Mameş ve diğerleri) bazıları yayınlanmış, bazıları da askeri arşivde korunmuştur. Bunlardan en önemlisi de Umer Xanê Şıkakî’nin Sarayla olan ilişkisini gösteren mektubudur ki o dönemde Umer Xan Kürdistan Cumhuriyeti’nin alay komutanı rütbesinde idi. Saqız ve çevresinden şahın sarayına güven vermek için gönderilmiş 17 adet mektup mevcuttur. Bu mektuplarda Iran şahına olan sadakati dile getirilmekte, kendini Iran şahının Saray yönetimine tanıtmakta ve aynı zamanda Sarayın vereceği bütün emir ve görevleri yerine getirmeye hazır olduğunu belirtmektedir. Bu mektuplar Iran askeri arşivinde korunmaktadır.
Belirtmek gerekir ki Dîbork kuvvetlerinden sorumlu Elî Yar, gönderdiği mektuplardan birinde, Başkan Qazî Muhamed ile birlikte Bakü ve Rusya Azerbaycanı’na gidişlerini ve burada yapılan görüşmelerin sonucunu, eksiksiz olarak uzun ve ayrıntılı bir şekilde Iran Sarayına yazıp onları bilgilendirmiştir.
Birkaç satırda bütün mektupların içeriğini dile getirmek mümkün değildir, ancak mektupların içeriğinin yaratığı etki bakımından, Eli Yar’ın bu mektubu Cumhuriyet’e vurulan en büyük darbedir. Umer Xanê Şıkakî, sayı itibarıyla Saraya en çok mektup gönderen kişidir. Rus askerlerinin Kürdistan’dan çekilmesinden sonra, Umer Xan tarafından alelacele şaha gönderilen mektupta, bir an önce Iran askerlerinin Kürdistan’a yetişmesini talep ederek şöyle der: “Bütün Şıkak aşireti ile birlikte Iran Şahının bir subayı gibi emirlerinizi yerine getirmeye hazırız.” Bunun için de, Şaha olan sadakatini ispatlamak üzere, her iki oğlunu Kadir ve Lezgin’i Tahran’a şahın yanına gönderir ki Iran askerleri Kürdistan’a ve bilhasa Mahabad’a doğru gelince, onlara rehberlik ve koruyuculuk yapsınlar.
Umer Xan’nın dışında, birçok aşiret reisi ve yerel kuvvet sorumlusu da, Iran Şahına güven vermek ve askerlere rehberlik yapması için oğullarını, kardeşlerini ve güvendiği adamlarını Tahran’a göndermişlerdir.
Kiyomers Salih Yazıyor: “17 Kasım günü top, cephane ve birkaç tanktan (eski ve işe yaramaz tanklar) oluşan Iran askeri birlikleri, Tahran’dan Tebriz’e doğru yola çıkar ve üç gün sonra yani 20 Kasım’da Tebriz şehrinin yakınlarına ulaşırlar. Bu haberin duyulmasıyla birlikte Azerbaycan hükümetinin bütün yöneticileri ülkeyi terk ederek Rusya’ya kaçtılar, ancak Iran askerleri bir çok yönüyle emin olana kadar yani ayın 21’ine kadar şehre girmekten kaçındılar.
Sonraki günlerde çıkan kararla Iran askerlerine Kürdistana doğru ilerleme emri verildi. Amaç, Kürdistan Cumhuriyeti kurulduğu zaman Sınê, Kamyaran, Diwander ve Saqız yakınlarında yerleştirilen birkaç askeri birliğe de ki bunlar -bazen Kürdistan Cumhuriyeti askeri birlikleriyle zaman zaman çatışmaya girerlerdi- Mahabad’a doğru ilerleme emri verilmişti.
Ortak bir kuvvetin oluşturulması amacıyla, Tahran’daki bir kısım askeri birlikler, diğer bazı Iran askeri birlikleriyle Tebriz’de birleştirilerek, Qazvin yolundan Kürdistana doğru gönderildiler. Bu kuvvetler 20 Kasımda Saqıza ulaşır, oradan da Kürt aşiret reislerinin rehberliğinde ve Bokan yolundan Mahabad Cumhuriyeti’ne doğru yola çıkarlar.
Bu kuvvet, 29 Kasımda Mahabad’a ulaşır ve çok sayıda subay alelacele bir şekilde Qazi Muhamed, Sedrî ve Seyfî Qazî’yi aramaya başlayıp yakalamak ister. Iran askerleri karargahını Mahabad’ta kurduktan sonra, aynı gece telsiz ile Tahran’la ilişki kurup Qazilerin durumunun(kaderinin) ne olacağını sorarlar. Bu arada Qazî de tutuklanarak karargah komutanlığına getirilmişti.
Meydan mahkemesinin yapılabilmesi için bir komitenin kurulduğu ve komitenin yargılama yapmak üzere Mahabad’a doğru yola çıktığı ile ilgili ferman, Tahrandan çok çabuk geldi. Gulam Husên Ezîmî başkanlığında ve Savcı Albay Hesen Kufanyan ile hakim Sergurd Cafer Sanıî’den oluşan mahkeme komitesi Albay Emîr Hoşeng Xılitbarî gözetiminde 6 Aralık günü Mahabad’a ulaşır ve Qazilerin yargılanması için toplanmaya başlar.
Ben, mahkeme komitesinin Qazileri yargılamak üzere yaptığı bütün oturumlarında hazır bulundum. Mahkeme oturumları birkaç saat sürüyordu. Bütün soru ve suçlamalar, savcı Hesen Kufanyan tarafından yöneltiliyordu. Diyebilirim ki sorular yeterince net değildi ve suçlamaların çoğu da sanıklar(Qazîler) tarafından reddediliyordu, Qaziler çok cesaretli bir şekilde suçlamaların ispatlanması için belge istiyorlardı. Ancak suçlamalar ve mahkemenin yargılama sonucunda vereceği son karar, daha önceden Tahran’da belirlendiği için, mahkemenin bu suçlamaları ispatlamaya yönelik herhangi bir belge sunma kararı da yoktu. Bundan dolayı mahkeme oturumları birkaç saat içinde sonuçlandı ve ondan yarım saat sonra da Qazilerin idam kararı onaylandı. Aslında bu karar Tahranda alınmıştı ve aynı gece Qazilere de açıklandı.
Qazi Muhamed Aşağıdaki Suçlamalarla Suçlanarak Idam Cezasına Çarptırıldı:
* Merkezi devletin onayı ve kararı olmadan, %51 Rus Devletine ve %49 Kürdistan Cumhuriyetine olmak şartıyla, Rus Devleti ile petrol ticareti antlaşması yapmak.
* Iran ülkesinin haritasını değiştirip yeniden belirlemek ve Ormiye, Kırmanşah, Sınê, Tewriz ve Ilam olmak üzere beş vilayeti Irandan ayırmak.
* Kürdistan Cumhuriyeti için, Rus bayrağına benzeyen ve üzerinde çekiç-orak bulunan bayrağın kabul edilmesi.
* Kürdistan Hükümeti için Qazi Muhamedin resminin üzerinde bulunduğu ve Rus rublesine benzeyen Kürdistan adıyla para bastırmak.
* Kürdistanın dört parçasını (Iran, Irak, Türkiye ve Suriye) kapsayan büyük Kürdistan haritasının yapılması.
* Irana yabancıların getirilmesi ve Iran topraklarının bir kısmını onların idaresine bırakılması, örneğin Mele Mustafa BARZANÎ.
* Iran Devletine ve Şahinşah’ına saldırı ve tehditte bulunmak ve Şahinşahı’na(Arya Mêhır) karşı Kürt halkını başkaldırıya teşvik etmek ve savaşmak..
* Iran hükümetine karşı Rus hükümetiyle anlaşma yapmak ve Iran toprakları içinde Rus işgalci kuvvetlerine yardımcı olmak.
* Bağımsız Kürdistan hükümetini ilan etmek ve Iran topraklarının büyük bir kısmını Kürdistan adı altında işgal etmek.
* Yurt dışına heyet gönderip, yurt dışından heyet kabul etmek. Rusya’yı ziyaret ederek Rusya Azerbaycan Cumhur başkanı Bakırof ile resmi toplantı yapmak.
* Iran Devletine sormadan ve Iran Devletinin onayı alınmadan yabancılar ve Iran düşmanları ile ticari bağlantılar kurmak ve antlaşmalar yapmak.
* Özellikle Kürd olmayan bölge yöneticilerinin tutuklanması, öldürülmesi, evlerinin yıkılması ve mallarının yakılması.
Qazi Muhamed üç maddenin haricinde, diğer bütün suçlamaları şiddetle reddetti. Kabul ettiği üç madde şunlardır:
* Azerbaycan Bakü’sünü ziyaret etmek ve Bakırof ile görüşmek.
* Bayrağın varlığını kabul eder, fakat Rus bayrağında varolduğu gibi çekiç ve orak amblemini reddeder.
* Mela Mustafa Barzani’nin Mahabad’a gelişini kabul eder, fakat Barzanî’nin iradesiyle geldiğini ve kimsenin onu getirmediğini söyler. “Çünkü O Kürd’tür ve Kürdistan her Kürdün evidir, isteten her Kürd, Kürdistan toprağının her karışında yaşama hakkına sahiptir, çünkü bu hak ev sahibi olmanın hakkıdır.”
Cumhurbaşkanı Qazi Muhamed’in Yardımcısı ve Savunma Bakanı Seyfi Qazî’ye(Yada Muhamed Husên Qazî) atfedilen Suçlamalar:
* Yurt dışına, Rusya Azerbaycanı başkenti Bakü’ye gitmek.
* Iran Azerbaycan’ı Cumhurbaşkanı Pîşwerî ve Rus Azerbaycan’ı Cumhurbaşkanı Bakırof ile Tebriz’de ilişki kurmak, toplantı yapmak ve antlaşma imzalamak.
* Iran hükümetine karşı, Kürdistan’da savaş bakanlığının kurulması.
Sedrî Qazî’ye(Yada Ebû El Qasım Sedrî Qazî) Atfedilen Suçlamalar
(Mahabad ve çevresindeki Kürdler Tarafından İran Milli Devrim Meclisine Seçilmişti.)
* Yazdığı çok coşkulu ve duygulu bir şiirle Mele Mustafa BARZANÎ’yi karşılayıp ve Kürd halkının kutsal bir sembolü gibi nitelemesi.
* Mahabad’ta hükmet işleyişinin ve biçiminin kurulmasında Kürdistan Cumhuriyeti Hükümetine, bakanlarına ve Qazi Muhamed’e yardımcı olmak.
* Qazî Muhamed’e, “Dışarıdan size askeri yardım gelene kadar direnin” diye mektup yazmak.
* Iran devletinin Mahabad Kürdistan Cumhuriyetine karşı savaşamayacağına dair Cumhuriyet yöneticilerine telkinde bulunmak ve halkı Iran Hükümetine karşı başkaldırıya teşvik etmek.
Mahkemenin yürütülmesiyle ilgili bazı ayrıntılar hakkında Kiyomers Salih şöyle yazıyor: “Mahkeme oturumu yaklaşık olarak dört saat sürdü ve yarım saat sonra mahkeme heyeti onların idam kararını aldı ve telsiz yoluyla askeri karargahla ilişki kurarak onlara da bildirdi. (O zaman karargah komutanı Sıpehbed Erşedi Humayuni idi.) Sanıkları geri gönderme kararını alıp, aynı gece kendileri de Tahran’a geri dönerler.
Sedri Qazi’nin yazmakla suçlandığı şiir, her ne kadar bazı yazım hataları da içerse, bütünü Kürtçe olarak Mehname‘nin 66. sayısında yayımlanır. Kiyomers Salih’in kendisi Kürtçe bilmiyordu ve aynı zamanda şiiri kasete kaydeden kişi de Kürtçe’yi iyi bilmediğinden, şiir yazım hatası olmadan yayımlanamamıştır. Tutanakta yazılmış aşağıdaki şiirin kendisi, Sedri Qazi’nin suçlanmasının ve idamının birinci maddesi olmuştur.
“Ya xwa bixêr bê Heloy berze firî Barzanê min
Bê te ku dujmin li ser nîştiman de zal* e
Dirêxî nekird li katî xurbe û dûr î
Miwefeq ke Mihemed, hem Mistefa ra bixatirê Quran
Gorî te gîyan û ser û malê Sedrî Qazî
Ew ê nahezî Barzan e, caş û xofiroş e
Yanî: Gewadbab e û zolekurd e û dayik zanî.”
Qazilerin yargılanmasından üç ay sonra, ikinci kez mahkemede sorgulanmaları için Iran Genel Kurmayı tarafından üç kişiden oluşan yeni bir mahkeme heyeti oluşturulur.
1- Albay Reza Nîkuzade (hakim)
2- Albay Recep Eta (Mahkeme heyetinin yeni başkanı)
3- Serwan Nebewi ( Qaziler için avukat olarak belirlenmişti)
Her ne kadar sanıklar(Qaziler) birinci oturumda suçlandıkları konularla ilgili olarak kabul edilmesi için ayrıntılı bir şekilde hazırlamış oldukları 114 sayfalık savunmalarını mahkemeye verdilerse de, bu savunma dosyası askeri garnizondaki meydan mahkemesinin raflarında unutulmaya yüz tutmuştu ve hiç kimse dosyayı açıp okumamıştı bile.
Qazileri yargılayan ve davasını takip eden heyet, Genel Kurmay tarafından belirlendi ve Iran Şahı ile de tanıştırıldı. Şahinşah heyete bazı tavsiyelerde bulunduktan sonra, telsiz yoluyla Genel Kurmayla ile sürekli ilişki halinde olmalarını istedi.
Mahkeme heyeti ve ben Kiyomers, 04.01.1947 tarihinde Tahrandan yola çıkarak Tebrize doğru ve oradan da Mıyandıwaw ve Mahabad istikametinde yola devam edip, 07.01.1947 tarihinde hedeflediğimiz yere vardık ve bir gece Mahabad’ta dinlendik. Ertesi günün sabahı yargılama başladı. Sorgulanmak üzere ilk etapta Qazi Muhamed’i getirdiler ve yukarıda 12 madde halinde belirtilen suçlarla suçlandı. Qazi Muhamed ise üç maddenin dışında diğer bütün suçlamaları şiddetle reddetti ve sözkonusu suçların ispatlanması için mahkemenin belge ve kanıt göstermesini talep etti. Suçlamalar okunduktan sonra, Qazî Muhamed savunmasına başladı. Qazî Muhamed, savunma esnasında çok zinde idi, sakin ve saygın bir şekilde sorulara cevap veriyordu.
Qazî Muhamed’in ketum bir şekilde mahkemenin suçlamalarını reddetmesi üzerine, hakim Qazî Muhamed’e bağırarak çok sert bir üslupla konuştu. Bundan dolayı Qazî de çok kızdı ve Farsça olarak hakime şöyle dedi: “Şıma hem xurde digran ranışxwar mikunid” ve konuşmasını sürdürerek dedi “şıma eger dîn nedarid ve xuda ra hem nemi şınasid ve îman be hısab û kıtabê axiret nadarid laeqel zırreyê cıwanmerd başîd(“siz iftira ediyorsunuz” ve konuşmasını sürdürerek dedi “siz dinsizsiniz ve Alalah’ı da tanımıyorsunuz, kitaba ve ahiret hesabına da iman etmiyorsunuz, akılsız ve mertliğin zerresi de yoktur sizde.) Neden bütün bu yalan ve iftiraları bize isnat ediyorsunuz eğer doğru konuşuyorsanız bir belgeyle ispatlayınız.
Çünkü Farslar içerisinde bu sözlerin kullanılması utanç verici olduğu için, mahkeme başkanı Qazî’nin bu sözlerine çok kızdı ve başını avuçları içine alarak Qazî’ye şöyle dedi: “Kurdan seg sifet! (Kürtler köpek sıfatındadır)”. Ancak hakimin bu öfkeli sözleri Qazî Muhamed’i hiç etkilemedi ve çok sakin bir şekilde mahkeme başkanına şu cevabı verdi:
“köpek, şerefsiz, utanmaz ve namussuz sizsiniz ki kendiniz halka karşı ve yasalara karşı hiçbir sınır tanımıyorsunuz. Namusuz, sonuç olarak sen ancak senden önceki namussuzun verdiği kararı infaz edebilirsin ve ondan fazla elinden hiçbir şey gelmez. Ben suçsuz olduğuma inanıyorum ve çoktan beri bu yolda da ölmeye hazırım, ulusumun özgürlüğü için ölüyorum ve bu şerefli ölümden onur duyuyorum. Bunu kendim için Allah’ın bir rahmeti olarak görüyorum.”
Qazî Muhamed sözlerini bu şekilde sonuçlandırdı ve artık konuşmayacağına, mahkemenin hiçbir sorusunu cevaplamayacağına dair kararını bildirdi. Qazî, cevap vermeyeceğine dair yemin etti ve dedi; “bu kendini bilmez adam ne kadar hata yapıyorsa yapsın.” Mahkeme başkanı da, Qazî’nin öfke ve tepkisinin yatışması, kararından vazgeçmesi ve soruları cevaplaması için mahkeme, oturumuna ara verdi. Mahkeme tekrar başladığında, Qazî’nin mahkeme başkanı Albay Nikuzad’ın sorularını cevaplaması için çok çaba harcandı, ancak Qazî Muhamed şu cevabı verdi:
“Benim idam edileceğimin kararı verilmiştir, ulusuma verdiğim söz ve peyman odur ki ulusumla birlikte yaşayacağım ve onun için öleceğim. Şimdi nasıl olur ki ulusuma verdiğim söz ve ettiğim yeminden vazgeçeyim! Bu nedenle bütün namussuzluk mahkeme başkanı olan Albaydan kaynaklanıyor. Ben o adamın sorularını cevaplamam, eğer başka biri varsa sorsun.”
Qazî Muhamed’in konuşmayacağı anlaşılınca, mahkeme heyeti çaresiz bir şekilde Albay Nikuzad yerine, mahkeme başkanı da olan Albay Recep Eta’yı mahkemenin yargıcı yapmak zorunda kaldı.
Birinci sorudan başlamak üzere bütün sorular yeniden soruldu. Qazi Muhamed, daha önce reddettiği soruların tümünü tekrar reddetti. Neden merkezi devletin onayı ve kararı olmadan, Rus Devleti ile petrol ticareti antlaşması yaptınız? sorusuna verdiği cevapta;
Qazî Muhamed (gülerek dedi): Hangi petrol, ticaret yapmak için elimizde hangi petrol kuyuları ve şirketleri vardı, eğer bizi cambazca bir şekilde suçlamak istiyorsanız, öyle suçlama ve iftiralarda bulunun ki biraz doğruluk payı olsun. Anlaşılan odur ki siz Mahabad şehrinin içinden geçen nehrin suyunu da petrol olarak görüyorsunuz. Doğrusu çok bilinçsiz bir şekilde bizi suçluyorsunuz, bize yaptığınız suçlamaların hiçbirinin temeli yoktur.
Aynı şekilde diğer sorunun cevabında da güya Qazi Muhamed, Irana yabancıları getirmek istemiş ve Iran topraklarının bir kısmını onların idaresine bırakmış, örneğin Mele Mustafa BARZANÎ gibi! Qazî Muhamed üç ay önceki yargılamada olduğu gibi tekrar bu sorunun cevabını verirken şöyle dedi: “Mele Mustafa BARZANI Kürdistan’a gelen bir yabancı değildi ve değildir, hiç kimse onu getirmemiştir, Kürdistan her kürdün evidir, şartlar öyle gerektirmiş ve o da evinin bir bölümünden diğer bir bölümüne geçmiştir.”
Albay Eta, soruları birer birer tekrarladı ve Qazi Muhamed de daha önceki gibi bütün suçlamaları tekrardan reddetti. Bu arada Albay Nikuzad sarı, kırmızı ve yeşil renkli ve üzerinde çekiç ve orak resmi olan bir kumaş parçasını çantasından çıkartı ve Qazî Muhamed’e göstererek şöyle dedi: Işte bütün hükümetin, bayrağın ve teşkilatın bu değil mi?(Albay bayrağa tükürerek ayakları altına alıp bastı.)
Albayın bu davranışına karşılık olarak Qazî Muhamed şöyle dedi:
“Birincisi, göstermiş olduğun bayrak kesinlikle Kürdistan bayrağı değildir, çünkü bizim bayrağımızın üzerinde çekiç ve orak resmi yoktur. Ikincisi, bu davranışın senin ahmaklığının ve şuursuzluğunun göstergesidir, çok iyi bilin ki hakaret etmek için hiçbir zaman eliniz Kürdistan bayrağına yetişemeyecektir, bir gün gelecek ki o bayrak şu anda yargılanmakta olduğum mahkeme binasının üstüne dikilecek ve dalgalanacaktır.
Ben Kürdistan bayrağını Mele Mustafa BARZANÎ’ye emanet etmişim ve onun omuzlarında bu dağdan öteki dağa, bu şehirden öteki şehre ve bu ülkeden öteki ülkeye taşımakta, taa ki bir gün bütün Kürdistan dağlarına ve diyarlarına dikilip dalgalanana kadar, çok iyi biliniz ki o gün gelecektir.”
Albay Qazî Muhamed’e talepte bulunarak dedi: Her ne kadar bu konu mahkemenin işi ve görevi dışında ise de, bize Mele Mustafa BARZANÎ’nin bazı özeliklerinden bahs edebilir misin?
Qazî Muhamed: Mele Mustafa BARZANÎ’den vazgeç, sen kendin dedin, Mele Mustafa yabancı biridir ve mahkemenin işi ve görevi dışındadır.
Fakat Albay ondan tekrar talepte bulundu.
Qazî Muhamed: Eğer bir bütün olarak Mustafa Barzanî’den bahsedersem, bir anda Kürdlük tarafımın ağır bastığını düşünebilirsin.
Albay Eta: Söylediklerinin doğru olduğuna inandığına dair yemin etti, bu mahkemede benim için kani olmuştur ki dediğin ve diyeceğin her şey, yüreğinin derinliğinden çıkıyor ve inanarak söylüyorsun.
Qazî Muhamed: Size Mele Mustafa BARZANÎ’nin bütün özelliklerini anlatamam, siz de hiçbir şekilde bütünüyle BARZANÎ’yi tanıyamazsınız. Çünkü, Ona düşman tarafı olarak baktığınız için, ben söylersem de, siz hiçbir şekilde düşmanınızın bu değerli ve iyi özelliklerini, duruş ve pratiğini takdir etmek istemezsiniz.
Yargıç, bildiği oranda BARZANÎ’yi onlara tanıtması için Qazî Muhamed’ten tekrar talepte bulundu.
Qazi Muhamed: Ne ben ve ne de başka biri Barzanî’yi kendisi gibi size tanıtamaz, bu soruyu sormaktan vazgeçmenizi istiyorum.
Fakat mahkeme heyeti Mustafa BARZANÎ’den bahsetmesini tekrar talep etti.
Qazî Muhamed: Pekala, Mele BARZANÎ’yi yalnız birkaç cümle ile size anlatacağım; tarihte, ne kadar kahraman, yiğit, direnişçi, şerefli, hümanist, özgür, korkusuz ve öngörülü büyük şahsiyetler varolmuşsa, BARZANÎ de onlardan biridir. Allaha ve dine, Islam dininin önderine inanmış Müslüman milletinde nasıl ki doğruluk, dürüstlük ve sadakat varsa, bütün bu özellikler BARZANÎ’de de vardır. Sadi’nin de dediği gibi: “Hırançe xoban heme darend, ew bı tenha dare.” Ister inanın ister inanmayın veya hoşnut olun yada olmayın.
Qazî Muhamed’in çok içten ve inanarak söylemiş olduğu bu sözlere, mahkeme salonunda bulunan herkes hoşnut oldu. Şüphesiz belliydi ki BARZANÎ’yle ilgili anlattığı bu övücü özellikler, ne BARZANÎ’nin hatırı içindi, ne de mahkeme heyetinin.
Mahkeme başkanı Eta, Qazî Muhamede dedi: Bilebildiğimiz kadarıyla bu memlekette senin kadar sakin ve kendine hakim kimse yoktur, neden Albay Nikuzad’a çok kızdınız?
Qazî Muhamed: Şu anda uğurunda idam cezası ile yargılanmakta olduğum bu ulusun onurunu rencide etme fırsatını hiç kimseye vermem. Şu anda ulusumu rencide edecek ve küçümseyecek namertçe bir davranışı nasıl kabullenebilirim? Sadece şunu söyleyebilirim; Kürd ulusunu rencide edecek alçak ve namert bir kişiliğe fırsat vermem. Bunu kabullenecek kadar bilgili ve medeni değilsiniz, saygısızlığınızı nasıl hoş görebilirim? Sadî’nin dediği gibi: “Hıra engız dest ez can bişevît, herançe derdî dil derd bigoyid.” Ulusum için ölmek ve şehit olmak! Allah’tan istediğim kabul edildi, bağışlayan yüce Allah’ın huzuruna yüzümün akıyla gideceğimi umut ederim.
Kiyomers Salih: Qazi Muhamed’e yapılan suçlamalar listesine mahkeme oturumun sonunda bir yenisi daha eklendi; güya cumhuriyet kadrolarına ve bir grup subaya şiir okumuş ve onlar da bu şiiri kendilerine kılavuz yapmışlardı. Lakin Qazî cevabında, ilk olarak bu şiiri sizden duyuyorum dedi
Bir çok askeri mahkeme ve meydan mahkemesinin duruşmalarına katılmışım, fakat hiç birinde de Qazî Muhamed gibi yürekli, cesaretli ve korkusuz bir insanı görmedim. Muhakemede hiçbir şekilde korkmuyordu, sanki mahkemede değil de bayram ve şenlikte oturmuş biri gibi soruları cevaplıyordu ve çok cesaretli bir şekilde konuşuyordu.
Albay Nikuzad, Kürt halkını ve Qazî Muhamedi rencide eden sözler sarf ettiği zaman, Qazî Muhamed çok sert bir şekilde ona cevap verdi. “Bizden öncekiler sizi çok iyi tanımışlar. (………..) diyen şairden Allah razı olsun.” diyerek, çok felsefi ve derin bir Farsça şiir okudu ki acemlerin ve Şîa’nın ruhunu ve kökünü ortaya koyuyordu) ben o şiirin kime ait olduğunu öğrenmek ve yazmak istiyordum, fakat muhakeme zamanı olduğu için şiiri tekrarlama durumu yoktu. Ve Qazî şiiri okuduktan sonra: “Sizi bize böyle tanıtmışlar dedi.”
Albay Eta tekrar Qazî Muhamed’e sordu: Mele Mustafa BARZANÎ’nin buradan ayrıldıktan sonra, seninle ne tür ilişkileri oldu? Eğer ilişkisi olduysa hangi gün ve nasıl oldu?
Qazî Muhamed: BARZANÎ Şino ve Nixede bölgesîne ulaşana kadar ilişkimiz vardı, fakat oradan uzaklaştıktan sonra ilişkimiz kesildi ve ondan sonra haber alamadım.
Yargıç tekrar sordu: Mele Mustafa BARZANÎ ile ilişkiniz olduğu zaman, Mele Mustafa seni kurtarmak için ne tür planları hazırlamıştı?
Qazî Muhamed: Mele Mustafa BARZANÎ, onunla beraber gitmemi çok istiyordu, henüz ben tutuklanmadan bana şunu dedi, “ben (İran devletine karşı-çn.) suçsuz olduğumu dillendiremem.” Mele Mustafa BARZANÎ, bana, siz Acemlerin doğru ve gerçek resmini çizdi, sizin kim ve ne olduğunuzu kavrattı.
Albay Eta sordu: O resmin nasıl olduğunu ve ne olduğunu bize gösterebilir misin/anlatabilir misin?
Qazî Muhamed: Doğrusu, BARZANÎ sizi herkesten çok daha iyi tanımış, BARZANÎ bana şunu dedi,
“Hiçbir halk ve millet Acemler gibi değildir, Acemler güç ve kuvvet sahibi olduğu zaman onlardan daha zalim, acımasız ve vicdansız olanı bulunmaz, boyunduruk altında oldukları zaman da, hiç kimse onlar gibi iktidar sahibine ricacı ve mazlum görünmeyi bilemez ve edemez. Güç/iktidar sahibi oldukları zaman, ellerinden ne geliyorsa yaparlar ve boyunduruk altında olduğu zaman da, geçinmek için ne gerekiyorsa yaparlar. Bundan dolayı suç işlemediğin için Acemlerin seni hoş karşılayacağına dair bir beklentin olmamalı.”
Eğer yüce Allahım bu şekildeki ölümüme engel çıkarmazsa, pişman değilim. Çünkü, ben, onlarla yaşayacağıma ve onlarla öleceğime dair, Kürt ulusuna söz vermişim. Biliyorum, eğer ben gitseydim ve elinize düşmeseydim, benden intikam almak için, Mahabad halkından ve Kürt milletinden çok sayıda insan öldürecektiniz. Bunun için rahatım. Birincisi; suçsuz olarak ben öldürüleceğim, ikincisi ise; vermiş olduğum sözü yerine getirmiş olduğum için, umut ederim ki Allahın ve Kürt milletinin yanında, dünyanın ve kıyametin sevimli insanı olurum.
Albay Eta sordu: Tutuklandığın zaman, Mahabad civarlarında bulunan BARZANÎ’nin seni kurtarmak için bir planı var mıydı?
Albay Eta: Neden plan işlemedi?
Albay Eta: Neden? Neden kurtulmak istemiyordun?
Qazî Muhamed: Birincisi, ulusuma vermiş olduğum söz ve anlaşmaydı. Ikincisi ise, daha çok kan akmaması için idi, bilhassa ben yaşamımda ölüm ve öldürmeden dolayı üzülüyorum.
Albay Eta: Doğrusu sen kendine mi üzülüyordun yoksa Barzanilere mi veya bizim subaylara mı üzülüyordun?
Qazî Muhamed: Allaha inan ki, ne kendime üzülüyorum ve ne de sizin subaylarınıza. Ben Kürtlere ve Barzanilerin gençlerine üzülüyorum. Eğer bu olmasaydı, ben karar vermiştim ve her halûkarda öldürüleceğimi biliyordum.
Albay Eta: Barzanilere neden bu kadar üzüldüğünü bize anlatabilir misin?
Çünkü Mele Mustafa ve Barzaniler, Kürt ulusunun gelecek umududur. Ben de Kürdistan bayrağını onlara emanet ettim ve onlar o bayrağı koruyacaklar. Kürdistan bayrağı günü gelene kadar onların yanında kalacaktır. O bayrak, Albay Nikuzad’ın tükürüp ayakları altında çiğnediği bayrak değildir. Alahtan umudum odur ki, o bayrak Barzanî kuvvetlerinin eliyle şu an içinde yargılandığım bu evin üstüne ve bütün Kürdistan dağlarına dikilip dalgalansın.
Albay Eta: Son soru; doğrusu, sen kendin mi gitmedin yada BARZANÎ seni kendisiyle götürmedi, istemedi onunla gidesin?
Qazî Muhamed: Öyle anlaşılmaktadır ki şimdiye kadar söylediklerime inanmıyorsun.
Qazî Muhamed: Albay! Kendine gel, sen de beni rencide etme! Neden doğruyu benden istiyorsun? Bu söylediklerim doğru değil mi, he!? Babam ve atalarım bu topraklarda yaşamış, Kürdistan topraklarının dışında nereye gideyim! Ben ülkemi ve ulusumu bırakıp kaçacak kadar yaşam düşkünü değilim!
Albay Eta, Qazî Muhamed’in daha önceki gibi tekrar kızmaması ve Nîkuzad gibi onu da rencide etmemesi için, çabucak özür diledi ve amacının Qazî Muhamed’i rencide etmek olmadığını, ağzından yalnızca böyle bir söz olarak çıktığını söyledi. Ve sonra şu soruyu sordu ve dedi gerçekten de bu soruya da cevap vermeni istiyorum.
Albay Eta: Eğer o kadar vatanını ve ulusunu seviyorsan, neden yabacıları ülkeye getirip ulusuna subaylık yapmasına izin veriyorsun?
Qazî Muhamed: Siz bu sözü çok tekrarlıyorsunuz, anlaşılan amacınız İngiliz ve Rus Kuvvetlerini kastetmektir?
Albay Eta: Hayır, amacım Mele Mustafa Barzanî’yi kastetmektir.
Qazî Muhamed (gülerek dedi):
Bir süre önce bu sorunuzu cevapladım, tekrarlamaya gerek yoktur. Ben size dedim, Mele Mustafa BARZANÎ Kürd’tür ve Kürdistan da her Kürt’ün evidir, BARZANÎ de evinin bir odasından öbür odasına geçen bir insan gibidir, her insanın evinin ve malının herhangi bir yerinde oturmaya hakkı vardır. Ve iyi bilin ki ben kendim gitmek istemedim, eğer öyle olmasaydı, emrimde olan birkaç otomobil vardı, istediğim her an ve zaman bu otomobillerden biriyle Iran topraklarından uzaklaşabilirdim.
Ben yaptığım işin sonucunu da çok iyi biliyordum ve sizi de çok iyi tanıyordum. BARZANÎ’nîn dediği gibi, hiçbir halk ve millet Acemler gibi değildir, Acemler güç ve kuvvet sahibi olduğu zaman onlardan daha zalim, acımasız ve vicdansız, onlar kadar rencide edici ve kurukafalı olanı bulamasınız, boyunduruk altında oldukları zaman da, hiç kimse onlar gibi iktidar sahibinden ricacı olmayı, kendini zavallı ve mazlum göstermeyi bilmez.
Qazî Muhamed’in mahkemesi bu şekilde sona erdi.
Ondan sonra, sıra Muhamed Huseyin Xanî Seyfî QAZÎ’ye geldi. Çok heybetli, zinde ve cesaretli bir şekilde mahkeme salonuna girdi ve burasının mahkeme olduğunu düşünmüyordu bile.
Albay Nikuzad yerine oturdu, bir süre Seyfî QAZÎ’ye baktı ve soruları sormaya başladı.
Albay Nikuzad: Neden bu görevi aldın ve Savunma/ Savaş Bakanı oldun, bu görevi almaktaki amacın neydi?
Seyfî QAZÎ(gülerek): “Albay, eğer beni tanımıyorsan bilmiş ol, bu görevi para toplamak için yapmamışım, 2 milyon Tümene yakın kendi paramı Kürt ulusu ve Kürdistan Cumhuriyeti için harcamışım. Albay, öyle anlaşılmaktadır onun dışında beni de tanımıyorsun. Sen, mahkeme ve adaletin pratiğinden de hiçbir şey anlamıyorsun.”
Aslında burada, Albay henüz Qazî Muhamed’in sözlerinin yaratığı kızgınlığın etkisinde olduğu için, patlamaya hazır bir durumdaydı, Seyfî Qazî’yi kırmak ve bir bahaneyle ona kızmak istiyordu. Fakat Seyfî Qazî onu uyararak şöyle dedi:
“Artık biz yaşamdan da maldan da vazgeçmişiz, eğer sen bir iğnenin ucu kadar cesaretlenip beni rencide etmek istersen, ben Qazî Muhamed gibi değilim, yalnız sözle sana cevap vermem(elini yumruk yapıp Albaya göstererek dedi); bu yumrukla dişlerini ve başını kırarım, sonuç olarak bizim de beklediğimiz ölümün ötesinde bir şey yoktur. Şimdiye kadar bizim hakkımızda bir milyon yalan, hoş olmayan ve düşüncesizce şeyler söylediniz, şimdi de yenilerini eklemek istiyorsunuz. Bizim aleyhimizde düzenlemiş olduğunuz bütün bu bahtsızlığın ve yalanların, hiçbir temeli yoktur, fakat burada size açıklıyorum, bütün bu yalan ve iftiralarınızı onurlanarak kabul ediyorum. Artık sizin hiçbir sorunuzu cevaplamayacağım.”
Böylece Seyfî Qazî’nin muhakemesi de sona erdi.
Ve ondan sonra sıra Ebû El Qasım Sedrî Qazî’ye geldi ve onu mahkeme salonuna getirdiler. Ona sorulan birinci soru şuydu:
Qazî Muhamed’e göndermiş olduğun o mektupta, “Dışarıdan size askeri yardım gelene kadar direnin”diye yazmandaki amacın neydi?
Sedrî QAZÎ: Böyle bir iddianın aslı yoktur, eğer böyle bir şey varsa buyurun kanıtlayın.
BARZANÎ için yazmış olduğun o şiir ne idi?
Sedrî QAZÎ: Evet, o şiiri BARZANÎ’yi sevdiğim için yazdım.
Yargıç tekrar sordu: Mektubunda belirttiğin o yardım daha önce de var mıydı? Yoksa bu, yabancılar tarafından size gönderilen ilk yardım mıydı?
Yargıç tekrar sordu: Pîşeweri ile Tebriz’de, Miyandwaw’da Rus komutan Nemaz Elyof’la, Merxe’de Aleksandır’la ve Urmiye’de Rus konsolosuyla ne için görüşüp toplantı yaptınız?
Sedrî QAZÎ: Kimin için casusuluk? Neden? Ülkemizde olup da Rusların görmediği ne vardı? Rusların kendiliğinden gidip görmedikleri bir şey, bir yer var mıdır?
Yargıç, tekrar dile getirdiği bazı isimlerin, böyle-şöyle yazdığını söyledi.
Sedrî QAZÎ: Herhangi bir yere yazmış olduğum her yazının bir nüshasını da kendi yanımda tutarım. Mektup ve belgelerin tümünün içinde mevcut olduğu dosyamı Tahran’a gönderin. Neyi, neresi için yazdığım, o zaman daha iyi anlaşılır.
Bu şekilde her üç QAZÎ’nin de tekrardan görülen mahkemesi sonuçlandı. Mahkeme Heyeti tekrar konuşmaya başladı, ancak bu konuşma önceki gibi değildi, yarım saatten daha az bir sürede konuşmasını tamamladı ve kararını aldı. QAZÎ’lerin tekrardan yargılanması için kurulmuş olan bu ikinci Mahkeme Heyeti kararını yaklaşık on saat içerisinde açıkladı ve bu arada sürekli Tahran ve Mahabad arasında telsizle görüşmeler yapılıyordu. Mahkeme heyeti gece saat 12’de üç QAZÎ’nîn de idam kararını açıkladı ve bu kararı çok hızlı bir şekilde Tahran’a ulaştırıp onları haberdar etti.
Her ne kadar ne Qazî Muhamed, ne Sedrî, ne Seyfî Qazî ve ne de biz Tahra’nın kararıyla ilgili bir şey öğrenemedikse de, fakat asayiş komutanının yüz renginin belirgin bir şekilde değişmiş olduğunu, ellerinin titrediğini ve acil bir şekilde telsizle bir yerlerle ilişki kurmak istediğini gördüğümüz zaman, anladık ki çok sert bir karar verilmiştir.
Her ne kadar, Tahran’la yapılacak telsiz görüşmelerinin süresinin yarım saati aşmaması kararı önceden alınsa da, anlaşılan oydu ki Şahın Sarayı ve Genel Kurmay, o gece sabaha kadar mahkeme kararının infaz sonuçlarını bekledi.
Doğrusu Qazî’lerin yeniden yargılanması için kurulan ikinci mahkeme de, bundan önceki meydan mahkemesinin yaptığı suçlamaları tekrarladı ve hiçbir suçlama için de önemli bir belge gösteremedi ve Qazilerin suçlamaları reddetmesine de bir cevap vermeden, her üçünün idam kararını onayladı. Ondan sonra, şehir içinde darağaçlarının kurulacağı bir yer aramaya koyuldular. Anlaşılan oydu ki asayiş komutanlığı mahkeme kararından bir gün önce, Çıwarçıra meydanındaki bir evi belirlemişti, yani baştan beri idamların yapılacağı yer belirlenmişti.
Komutan: Biz gerekli yeri hazırlamışız.
Kiyomers Salih Yazıyor: Başta verilmiş olan karara göre, QAZÎ’lerin infazı, Mahabad komutanlığına bırakılmıştı. Biz mahkeme heyetiyle birlikte Tebrize ve oradan da Tahran’a gitmek üzere hazırlandık. Fakat aniden karar değişikliği yapıldı, Qazîlerin cezası infaz edilene kadar mahkeme heyetinin orada kalması gerekiyordu. Qazilerin idamı gerçekleşene kadar, mecburen kaldık.
Mahkemenin bitiminden sonra, QAZÎ’lerin kaçmamaları için etrafı askerlerce korunan bir odada bekletiliyorlardı. Alınan karar doğrultusunda her biri on asker refakatinde ayrı otomobillere bindirildiler. Onlara; “sizi Tahran’a göndereceğiz.” denildi. QAZÎ’leri birer birer ÇIWARÇIRA meydanına getirilmesi için, Mahabad Askeri Komutanlığından emir vrildi.
Ben de dergi için hazırladığım raporu tamamlamak üzere zindana gittim. Bir askerle birlikte zindanın içine girdiğimizde Qazî Muhamed’i gördüm, namaz kılıyordu. Bir asker Qazî’ye dedi: “Hazırlığınızı görün sizi Tahran’a göndereceğiz.” Sedrî ve Seyfî, bilhasa da Sedrî Qazî(Ebû El Qasım) bu karardan çok memnun görünüyordu. Qazî Muhamed selamı verdikten sonra, gelişimizin ve söylediğimiz sözün onda hiçbir etki yaratmadığını gördük. Hızlı bir şekilde eşyalarını toplayıp hazırlandılar ve dediler: “Müsaade edin de Tahran’a gidişimizle ilgili ailelerimizi haberdar edelim ki yol harçlığımız için bize para getirsinler.”
Oradaki asker: “Hayır, gerekmiyor, komutan yol harçlığınız için gereken parayı, bu işten sorumlu askere vermiştir, bundan dolayı sizin para getirmenize gerek yoktur.” diyerek isteklerini reddetti.
Alınan karardan sonra, Qazî’lerin her biri on askerle birlikte ayrı kamyonlara bindirilerek götürüldü. O gün de askeri komutanlık tarafından şehir merkezinde olağanüstü durum ilan edilmişti, her nevi sokağa çıkma yasaklanmıştı. Şehrin merkezi ve çevresi, silahlı asker ve subaylar tarafından sarılmıştı. Yarım saat içerisinde Qazî’lerin her biri on askerle birlikte kamyonlara bindirildi; Qazi Muhamed bi-rinci kamyona, Seyfî Qazî ikinci kamyona ve Sedrî Qazî de üçüncü kamyona bindirilerek hareket emrini beklediler. Kürt halkının korkutulması ve Iran askerlerinin cesaretlendirilmesi için, Qazîlerin Mahabad şehrinin merkezinde bulunan ÇIWARÇIRA meydanında idam edilmeleri kararı, Tahran’da alınmıştı. Mahkeme heyeti Mahabad’a doğru geldiği zaman, askeri komutanlık, şehrin güvenliğini sağlayacak askerleri yerleştirmek bahanesiyle, ÇIWARÇIRA meydanı etrafındaki evleri boşaltılar. Qazîlerin götürüldüğü meydandaki evin üç kapısı vardı; kapılardan biri meydana açılıyordu, ikincisi de meydanın tersi istikamette açılıyordu ve üçüncü kapı da evin küçük avlusuna doğru açılıyordu. Qazî Muhamed’in içinde bulunduğu kamyonun meydan tarafına gitmesi emri verildi ve kamyon Çıwarçıra’daki evin kapısında durduğu zaman Qazî Muhamed sordu; “neden beni burada indiriyorsunuz?” Asker cevapladı: “Tahran’a gidişiniz buradan organize edilecektir ve kalan birkaç soru da burada size sorulacaktır.” Qazî Muhamed arabadan indi ve evin içerisine girdiği zaman, karşısında Albay Nikuzad, bir Kürd imam ve birkaç silahlı subayı gördü, aynı zamanda odada büyük bir masa ve üzerinde de bir Kuran vardı ve Tahran’dan Mahabad’a gelen sağlık müdürü de ordaydı. Orda anladı ki Tahran’a gitme olayı yalandır, bu bahaneyle onları ÇIWARÇIRA meydanına getirmişler.
Yargıç Albay Nikuzad mahkeme hükmünü okumaya başladı ve Qazî’ye dedi: Bu hükmün şimdi yerine getirilmesi gerekiyor. Eğer bir vasiyetin varsa söyle yada yaz.
Qazî Muhamed hızlı bir şekilde masanın başına geçti ve vasiyetnamesini yazmaya başladı. Fakat yorgun olduğu görülmekteydi, bunun için birkaç sayfa yazdıktan sonra Mahabad imamına seslenerek dedi: Gel söyleyeceklerimi yaz. Qazî Muhamed, çok net bir şekilde konuşuyordu ve ona yazdırıyordu. Dedi yaz bakalım, gelecekte Kürt ulusunun çocukları ondan faydalanması için filan yer ve filan toprak, okul, hastane ve cami içindir. Kürt halkı için birliğinizi, bütünlüğünüzü oluşturun ve birbirinizi sevin diye nasihatlarda bulundu. Vasiyetnamenin yazımı bitikten sonra, namaz kılmaya başladı ve bütün bunlar da 2,5 saat sürdü. Yargıç bu süre içerisinde çok sıkıntılı görünüyordu, bir an önce Tahran’a dönmek istiyordu. Qazî Muhamed vasiyetnamesini yazıp namazını kıldıktan ve dileklerini Allaha bildirdikten sonra, Kürt halkına vasiyetname ve birkaç nasihat yazmak için yetkililerden izin vermelerini istedi, yargıç da o izini verdi. Istediği kalem ve kağıt verildi, O da Yargıç Albay Nikuzad ve orada bulunan diğer her kesin duyacağı ve anlayacağı şekilde, imama söyleyeceklerini yazmasını istedi. Qazî: “Mele sana söyleyeceğim her şeyi yaz.” Mele: “Kurban olduğum ne yazayım, ben sizin konuştuğunuz şekilde(Kürtçe) yazmıyorum, Kürtçe yazmam için yargıcın izin vermesi gerekiyor.” Qazî Muhamed kızarak cevapladı: “Yargıç kimdir? Bana izin verip vermemesi nedir? Ben sana söylüyorum.”
(Kiyomers Salih diyor: Burada, Qazî Muhamed Meleye(Imama) Farsça söylediği şeyleri Kürtçe’ye çevirip yazmasını istiyordu)
Imam dedi: Kurban, beni bağışlayınız, Kürtçe yazmasını bilmiyorum.
Qazî Muhamed (kızarak) dedi: Bu da Kürt ulusunun diğer bir bahtı karalığıdır.
Qazî Muhamed kalemi eline alarak, düzgün ve çok güzel bir yazıyla vasiyetnamesini kendisi yazmaya başladı:
“Büyük ve şefkatli Allahın adıyla,
Kürt ulusu ve değerli kardeşlerime;
Hakları gasp edilen kardeşlerim! Zulme maruz kalan ulusum! Ben yaşamımın son anlarında sizlere birkaç öğütte bulunmak istiyorum: Allah’ın hatırı için artık birbirinize düşmanlık yapmayınız, birbirinizi koruyun, birbirinize yardımcı olun, zulme ve zorba düşmana karşı koyun, kendinizi düşmana satmayın, düşman kendi işini size gördürünceye kadar size katlanır, fakat şunu biliniz ki hiçbir zaman size acımaz ve güvenmez.
Kürt ulusunun düşmanları çoktur, zalimdir, zorbadır ve merhametsizdir. Bütün ulusların ve halkların başarısının sembolü birlik ve bütünlüktür, ulusal dayanışmadır. Birliği ve bütünlüğü olmayan uluslar, sürekli düşmanlarının egemenliği altında olurlar. Kürt ulusu! Yeryüzündeki diğer uluslardan hiçbir şeyiniz eksik değildir, belki de yiğitlikte, beceride ve gayret gösterme yönünde kurtulmuş olan çok ulustan da ilerdesin. Zorba düşmanlarının elinden kurtulan diğer uluslar da sizin gibidir, fakat kendi birliğini oluşturanlar kurtuldular. Siz de yeryüzündeki diğer bütün uluslar gibi artık esaret altında kalmayın. Ancak birlikle, kıskanmadan, kendini düşmana satmadan ve tahammülle ulusumuz kurtulabilir.
Kardeşlerim! Kürt düşmanları hangi renkten ve ulustan olursa olsun her zaman düşmandır; acımasızdır, vicdansızdır, sizin kendi elinizle sizi öldürecektir, onursuzlaştıracak yalan ve hilebazlıkla sizi kandırıp birbirinize düşürecektir. Kürt ulusunun bütün düşmanları içerisinde Acemler hepsinden daha zalim, mel’un, tanrıtanımaz ve acımasız olanıdır. Kürt ulusuna karşı hiçbir suç işlemekten kaçınmaz, Kürt ulusuna karşı tarihten gelen bir kini ve nefreti olmuş ve bu gün de devam etmektedir. Şıkakili Ismail Ağa’dan tutun kardeşi Cevher Ağa, Menguri’li Hamza Ağa ve diğerlerine kadar halkınızın bütün büyüklerini kandırdılar, yalnızlaştırıp halkın desteğinden yoksunbıraktılar ve onlara Kur’an adına yemin ederek Acemlerin onlara hayırlı bir niyetle yaklaştığına onları inandırıp kalleşçe öldürdüler. Ama Kürtler, Acemlerin ettikleri yemin ve verdikleri sözlere çabuk inanıp ve kandırılırlar. Fakat geçmiş tarihten günümüze kadar hiç kimse Acemlerin Kürtlere verdikleri sözleri ve yaptıkları antlaşmaları yerine getirdiklerini görmemiştir, sürekli yalan söyleyip ve hilebazlık yapmışlar. Ben, sizin küçük bir kardeşiniz olarak, Allahın yollunda ve Allahın hatırı için size diyorum birlik olun ve hiçbir zaman birbirinizi yalnız bırakmayın. Çok iyi bilin eğer Acem size bal verirse, biliniz ki içine zehir katmıştır. Acemlerin sözüne, yeminine ve yalanına kanmayınız, eğer bin kere kutsal kitaba el bassa da ve size söz verse de inanmayın, çok iyi biliniz ki tek amaçları sizi kandırmaktır.
Şu anda yaşamımın son saatlerindeyim ve yüce Allahın hatırı için size nasihat ediyorum ve size söylüyorum: Allah bilir mücadelemle, başımla, canımla, nasihat ve doğru yolu göstermekle elimden gelen çalışmayı yapmışım. Şimdi de içinde bulunduğum şu anda da sizleri uyarıyorum ki artık Acemlere kanmayın ve Kur’an’a el basıp yemin etmelerine, verdikleri söz ve yaptıkları anlaşmalara inanmayın. Çünkü Acemler Allahı tanımadıkları gibi Allaha ve peygamberine, kıyamet gününde hesap vermeye de inanmazlar. Onlar açısından müslüman olsanız da Kürt olduğunuz için suçlusunuz, onlar için düşmansınız, başınız, canınız ve malınız onlar için helaldir ve bunu ganimet olarak bilirler. Her ne kadar size verdiğim söz, sizi hain düşmanın elinde bırakıp gitmek değil idiyse de, düşündüğüm zaman, çoğu kere büyük yiğitlerimiz de yemin, yalan ve hile ile Acemler tarafından yakalanıp öldürülmüşler. Düşman, yiğitlik meydanında onlara karşı duramayacağını bildiğinden, çaresiz kaldıkları zamanlarda yalan ve hile ile onları kandırıp öldürmüştür.
Bütün bunları sürekli düşünüyordum ve hiçbir zaman Acemlere güvenmedim. Acemler burayı tekrar işgal etmeden önce, Acem devleti ve Şahın kendisi bir çok kere göndermiş olduğu mektuplarla, tanınmış Kürt ve Fars şahsiyetleri aracılığıyla Kürdistan’da bir damla kanın dökülmemesi için büyük söz ve vaatlerle, ellerinden gelen gayreti ve iyi niyeti göstereceğini belirtmiştir. Şu anda siz Acemlerin verdikleri söz ve antlaşmaları gözlerinizle görüyorsunuz. Eğer bazı bölge komutanları ve Kürt aşiret reisleri ihanet yapmasaydı ve kendini Acem hükümetine satmasaydı, bu yaşadıklarımız bizim, sizin ve Cumhuriyetimizin başına gelmezdi.
Size vasiyetim ve nasihatim şudur ki; çocuklarınız okusun, çünkü bizim Kürt ulusu olarak diğer uluslardan hiçbir eksikliğimiz yoktur, yalnız okumak yetmez, öyle bir okuyun ki uluslar kervanından geri kalmayasınız, okumak düşman için öldürücü bir silahtır. Inanın ki eğer kendi aranızda birlik, bütünlük ve okumuşluk iyi durumda olursa, düşmanı daha kolay yenmiş olursunuz.
Olmaya ki benim, kardeşimin ve amcam oğlunun öldürülmesiyle korkasınız, umudunuza ve amacınıza ulaşana kadar bizim gibi daha birçok insanın başını bu yolda kurban vereceksiniz. Inanıyorum ki içinizden çok sayıda insan da kandırılıp koparılacaktır.
Inanıyorum ki bizden sonra gelecek daha becerikli ve bilinçli insanlarımız da Acemler tarafından kandırılacaktır, fakat umut ederim ki bizim ölümümüzden ders ve ibret alırsınız. Kürt ulusuna sadık olanlar! Size diğer bir vasiyetim de şudur ki Kürt ulusunun bağımsızlığı için ne yapıyorsanız, yüce Allahtan dileyin ki size yardımcı olsun, ben çok iyi inanıyorum ki yüce Allah size yardımcı olacaktır ve başarılı olacaksınız. Sen, niye başarmadın? diye benden sorabilirsiniz. Size vereceğim cevapta diyorum: O yüce Allahın adına ben başardım, kendi halkının ve ulusunun kurtuluşu yolunda başını, canını ve malını kurban etmekten daha büyük bir başarı var mıdır? Inanın ki eğer ölüm Allah ve Onun peygamberi yolunda, ulusum ve halkım içinse ve yüz akıyla ölüyorsam, bu ölüm benim için başarıdır.
Kürdistan her kürdün evidir, nasıl ki bir evdeki aile bireylerinin her biri bildiği işten sorumlu ve meşgul ise, işte Kürdistan da o ev gibidir. Eğer o evin üyelerinden birisinin bir işin üstesinden geldiğini görüyorsanız, ona yardımcı olun o işi yapsın. Yürüdüğü yolda o insana engeller çıkartmak doğru değildir, sizden biri büyük bir sorumluluk üstlendiği zaman ve büyük bir yükü omuzlayıp götürdüğü zaman, o işi bildiğini ve o göreve karşı büyük bir sorumluluk altına girdiğini biliniz, bundan dolayı da tahammülsüz olmayınız. Çok iyi bil ki senin Kürt kardeşin kindar ve kötü kalpli düşmanından daha iyidir. Eğer büyük bir sorumluluk üstlenmeseydim şu anda darağacının önünde olmayacaktım, onun için birbirimize karşı tahammülsüz olmayınız. Bizim verdiğimiz emirleri yerine getirmeyenler, yalnız itaatsizlik yapmadılar, belki bize düşmanlık da yapıyordular, çünkü biz kendimizi halkımızın hizmetçisi olarak görüyorduk. Şu an onlar kendi evinde ve çocukları arasında tatlı bir uykudadırlar, lakin biz ulusa yaptığımız hizmetten dolayı darağacının önündeyiz ve şu an ben yaşamımın son adımlarını bu vasiyetnameyi yazmakla tamamlıyorum. Eğer benim omuzlarımda da büyük bir sorumluluk olmasaydı, şu an ben de sizin gibi evimde ve çocuklarımın yanında, tatlı bir uykuda olacaktım. Bizden sonrakiler için yaptığım bu nasihatlar, benim sorumluluklarımdan biridir, eğer bu sorumluluğu benim yerime başka biri üstlenmiş olsaydı, inanıyorum ki şu an benim yerimde o darağacının önünde olacaktı. Işte, ben Allahın rızasıyla da almış olduğum sorumluluktan dolayı, ulusunun hizmetinde ve doğru yolda olan bir Kürt olarak bu nasihtları size yaptım ve umut ederim ki nasihatlarımı bugünden sonra tamamen dinlersiniz ve bunlar size ibret olur. Yüce Allahtan umut ederim ki düşmanlarınızı yenersiniz.
* Birlik ve beraberliği savunun, kötü işler yapmayın, bilhassa sorumluluk ve hizmette birbirinizi kıskanmayın.
* Allaha ve peygamberine inanın ve Allahtan gelen her şeye güvenin ve mümkün olduğu kadarıyla dini görevlerinizi yerine getirin.
* Düşmanın tuzaklarına daha az düşmek için okuyun, bilginizi ve bilimsel yanınızı geliştirin.
* Düşmanlarınıza güvenmeyin ve bilhassa da Acem gibi düşmanlara. Çünkü Acemler birkaç yönüyle sizin düşmanınızdır; ulusunuzun, halkınızın ve dininizin düşmanıdır. Tarih göstermiştir ki her seferinde çeşitli bahanelerle Kürtlere saldırmış ve en basit suçlamalarla Kürtleri öldürmüş, onlara karşı her tür suçu işlemekten çekinmemişlerdir.
* Bu dünyadaki birkaç günlük değersiz yaşam için, kendinizi düşmana satmayın, çünkü düşman düşmandır ve güvenilecek hiçbir yanı yoktur.
* Birbirinize ihanet etmeyin; ne siyasi, ne can, ne mal ve ne de namus olarak ihanet etmeyin. Çünkü ihanetçi hem Allah katında ve hem de insana karşı suçlu ve güvenilmezdir. Ihanet, bir gün ihanetçi- nin karşısına dikilir.
* Eğer sizden biri ihanet yapmadan bir işinizi yapabiliyorsa, ona yardımcı olun, kıskançlık ve tahammülsüzlükten dolayı karşı koymayın, Allah göstermesin ona karşı yabancıların ajanlığını yapmayın.
* Okul, hastane ve cami yapılmak üzere vasiyetnamemde belirttiğim yerlerden faydalanmanız için, bütün gücünüzle talepte bulunun.
* Esaret altında olan diğer bütün milletler gibi esaretten kurtulana kadar, mücadeleden ve çalışmadan vazgeçmeyin. Dünya malı hiçbir şey değil. Eğer devletiniz olursa, özgür olursanız, o zaman her şeye; mal, vatan, toprak, namus ve mülke sahibi olursunuz.
* Bildiğim kadarıyla Allaha olan borcumun dışında, başka hiç kimseye borcum yoktur, eğer biri çıkıp da ona borçlu olduğumu (az yada çok) iddia ederse, kendimden sonrakilere büyük bir mal varlığı bırakmışım, mirasçılarımdan bu hak talebinde bulunabilir.
Birliğinizi oluşturmadan başarılı olamazsınız. Biri birinize karşı zulüm ve zorbalık yapmayın, çünkü Allah zalimleri çok çabuk ortadan kaldırır. Bu Allahın sözüdür: Zalimler yenilecektir, Allah ondan zulmüne karşılık intikamını alacaktır.
Umut ederim ki bu nasîhatları dinlersiniz ve Allahın yardımıyla da düşmanınızı yenersiniz. Sadî’nin dediği gibi:
“Miradî ma nesîhet bud ve goftim
Hewalit ba xuda kerdîm ve reftîm.”
Ulusun ve Ülkenin Hizmetçisi
Qazî Muhamed vasiyetnamesini yazıp bitirdikten sonra, dönüp yargıca dedi: Istersen dinle sana okuyayım.
Qazî Muhamed: Iyi, islam hukukunda idam tasvip edilmediği için, beni öldüreceğiniz zaman kurşunlayarak öldürün.
Yargıç, Qazî Muhamedin bu isteğini kabul etmedi, çünkü mahkeme kararına göre iple boğulmaları gerekiyordu.
Qazî Muhamed: “Namaz kılacağım ve ölümden önceki vaciplerimi yerine getireceğim.” dedi.
Istekleri için izin verildi. Qazî Muhamed darağacının önüne gitmeden önce, dönüp kıbleye doğru baktı ve her iki elini havaya kaldırıp yüksek bir sesle dileklerini Allaha bildirdi:
Allahım! Kendin de şahitsin ki bu ulusa hizmet etmekte hiçbir şey esirgemedim ve endişem olmadı. Allahım! Şahitsin ki senin yolunda elimden gelen her şeyi yapmışım. Allahım! Bu dünyada ve kıyamette mazlumların intikamını zalimlerden al, benim bildiğim kadarıyla bu hep böyledir. Her şeyden haberdar olan Allahım, bütün ezilen ulusları ve Kürt ulusunu da zalimlerin boyunduruğu altından kurtar.
Allah’a dileklerini bildirme ve haykırış işi, yaklaşık 20 dakika sürdü. Qazî Muhamed’in Kürtçe olarak söylediği bu şeyleri, ben de mahkemede hazır bulunan Kürt imamdan Farsça anlamını soruyordum.
Bütün bu aşamalardan sonra, infazı gerçekleştirmek üzere Qazî Muhamed’i darağacının önüne götürdüler ve ilmik boynuna atıldıktan iki dakika sonra Qazî Muhamed can verdi. Saat sabahın dördüydü.
Bundan sonra Kürdistan Cumhuriyeti Savunma Bakanı, Muhamed Hüseyin Seyfî Qazî’nin içinde bulunduğu otomobilin meydana doğru gelmesi için işaret verildi. Seyfî Qazî evin içine girdiğinde, karşısında yargıcı, imamı ve sağlık müdürünü gördüğü gibi meseleyi anladı, fakat hiç etkilenmedi ve bozuntuya vurmadı. Yargıç, ona mahkeme kararını okudu ve vasiyetnameni yazabileceğini söyledi. O da masanın başına oturup on sayfadan ibaret olan vasiyetnamesini yazdı. Vasiyetnamesini yazıp bitirdiğinde, sabah vakti olmuştu. Onu darağacı meydanına doğru götürdüklerinde, gözleri uzaktan Qazî Muhamed’in darağacında sallanan vücuduna ilişince, doğrudan Kürtçe devrimci sloganlar atmaya başladı, tekme ve yumruklarla asker ve subaylara saldırdı ve önüne çıkan her subayı döverek yere yığdı. Aslanlar gibi kükremiş Seyfi Qazi’nin sesinden dolayı, Çıwarçıra meydanı etrafındaki evlerde bulunan bütün halk uykusundan uyandı, ellerinin yetiştiği her birini dövdü ve aslanlar gibi kükreyerek haykırıyordu: Yaşasın Qazî MUHAMED! Yaşasın Kürtler! Yaşasın Kürt ulusunun bağımsızlığı! Biz öleceğiz ama Kürtler hiçbir zaman ölmeyecektir!
Seyfî Qazî’nin sesi gördü ve kendisi de çok heybetli ve korkusuzdu, bunun için darağacının önüne yetiştirilene kadar tekme ve yumruklarla birkaç kişiyi yere serdi. Onun gür sesinden dolayı mahalle sakinlerinden çok sayıda insan uykusundan uyandı, ancak olağanüstü durum ilan edilmiş olduğu için akşamdan beri gidiş-gelişler ve sokağa çıkma yasaklanmıştı, bunun için kimse sokağa çıkma cesaretinde bulunamadı.
Sıra Ebû El-Qasım Sedrî Qazî’ye geldi. Fakat birkaç saat kamyonda beklettikleri için sersemleşmişti ve aynı zamanda idam meydanından uzak olmadığı için de büyük ihtimalle Seyfî Qazî’nin haykırışlarını da duymuştur. Bundan dolayı bir dereceye kadar durumun ne olduğunu anlamıştı.
Seyfî Qazî’yi kamyondan indirip yukarı çıkarttıklarında, yargıcı imamı ve bizi görünce durumu anladı ve yalvarmaya başladı ve dedi: Benim hiçbir sucum yoktur, durumum tam netleşene kadar beni Tahran’a göndermeniz için rica ediyorum. Mahabad’lı Imam ona dedi: “Ayıptır utan biraz, onlara yalvarma, diğerleri gibi yiğit ol, bundan sonra yalvarmak derdine derman olmaz, bu mahkeme kararıdır ve yerine getirilmesi gerekir, neden yiğitçe ölmüyorsun? Yiğitçe yaşadın, yiğitçe de öl. Niçin düşmanın gönlünü hoş ediyorsun? Onlar düşmandır, sizi asacaklar.” Imam’ın bu sözleri onu etkiledi, bundan dolayı oturdu ve vasiyetnamesini yazmaya başladı.
Seyfî Qazî vasiyetnamesini tamamladıktan sonra darağacı meydanına doğru götürüldü, gözü Qazî MUHAMED ve Seyfî QAZÎ’nin darağacına asılı bedenine ilişince durumu kötüleşti ve ağlamaklı oldu, dizlerinin bağı çözüldü, bu durumda subaylar onu kucaklayıp götürüp ilmiği boynuna atmak zorunda kaldılar. Onu da idam ettikten sonra, böylece her üç Kürt liderin idam işi de bitmiş oldu.
Onların idamından sonra, bizi Tahrandan getiren otomobil ÇIWARÇIRA meydanının biraz ötesinde hazır bir şekilde bekliyordu. Eşyalarımız bizden önce otomobile bindirildiği için, mahkeme heyeti, ben ve birkaç subay hızlı bir şekilde otomobile bindik ve Miyandıwaw ve Tabriz’e doğru hareket ettik. Sabah saat 10:00 da Miyandıwaw’a ve oradan Tebriz’e ulaştık.
Doğrusu, Kürt önderlerinin bu derece korkusuz, yiğitçe ve şerefli bir duruş göstereceklerine inanmıyordum. Şu ana kadar da Qazî MUHAMED’in sesi kulaklarımda çınlıyor; “Allahım, mazlumların hakkını zalimlere bırakma”, ya Seyfî Qazî’nin o meydanı ve çevresini dolduran haykırışı, asker ve subaylara salladığı yumruk ve tekmeler, bütün bunlar hafızama kazınmış ve sürekli gözlerimin önüne geliyor.
Onlara yakınlaşmaktan korktuğum için ancak uzaktan birkaç resim çekebildim, idamdan sonra da uzaktan darağacında asılı bir resimlerini çektim. Ne zaman ve nasıl olacağını bilmiyorum, ama Qazî Muahamedin dualarının kabul edileceğine inanıyorum.
Yukarıdaki bu yazı bir bütün olarak, askeri yayın organı olan Mehname dergisinin 61. sayısında yazılmış ve yayımlanmıştır. Şunu belirtmek gerekir ki vasiyetnamedeki çok sayıda paragraf ve cümlenin üstü karalanmıştır. Benim inancım odur ki tutanaklar üzerinde oynanmış, bilhassa da Kürt ulusuna nasihat yapılan bölüm üzerinde. Fakat askeri kadro ve diğer önemli kesimler için gizli olarak çıkartılan Wêjename adlı broşürde, karalanan yerler daha az ve her üç Qazî’nin mahkeme tutanakları da tamamen yazılmıştır.
O derginin bir sonraki sayısında Yüzbaşı Kiyomers Salih diyor: “Güvenliğim bahanesiyle Wêjename’ye de dağıtım izni verilmedi.” Aynı zamanda yazısının sonunda da şöyle demektedir: “Qazî Muhamed Imam’a dedi, sabah benim bu vasiyetnamemi ve nasihatlarımı Mahabad halkına duyur.” Qazî Muhamed, Vasiyetnamesini Imam’ın elline tutuşturdu, fakat idamdan sonra yargıç Qazî Muhamed’in vasiyetnamesini Kürt imamdan aldı ve benim ellime tutuşturarak dedi, “bu ileride fitne olacak”, işte ben de Wêjename’de yayınladım ancak dağıtılması engellendi.”
Şunu belirtmeliyim ki Qazî Muhamed’in el yazısı olarak ailesine bıraktığı vasiyetname ile Kürt ulusu için bıraktığı vasiyetname ve nasihatların her ikisi de Iran Genel Kurmay arşivhanesinde korunmaktadır. Bununla birlikte Genel Kurmay’ın Ulusal Arşivhanesinde Mehname, Wêjename ve Tac Kiyan’nın bütün sayılarıyla birlikte Iran’daki bütün devrim ve başkaldırıların, yargılanan önder ve subaylarının mahkeme tutanakları vardır. Örneğin Horasan, Azerbaycan, Qazwîn, Şîraz, Tahran, Esfehan, TUDEH subaylarının, Şahinşahı askerlerinin başkaldırısının, Nurî Hewayî, Milli Cephe, Dr. Musaddık taraftarlarının ve Iran Şah’nın eski damadı Erdeşîr Zahıd’le birlikte Şah’ın karısı Süreya’nın mahkeme tutanakları orijinal şekliyle o arşivhanede korunmaktadır.
1- Tackiyan broşürü, İran Genel Kurmay’ı yayını
2- Mehname dergisi, sayı: 44-75 arası, İran Genel Kurmay’ı yayını
Bedredîn Salih’in önsöz yazısı, 10 Agustos 2000
Etiketler : Qazi Muhammed, mehabad cumhuriyeti, Başkan Qazî Muhamed, Sedrî ve Seyfî QAZÎ’nin Mahkeme Savunması
Guterres: 2’nci Dünya Savaşı'ndan beri en zorlu krizle karşı karşıyayız KARANTİNA GÜNLERİNDE YENİDEN DÜŞÜNMEK
Qazi Muhammed’in kızı: Babam halkını çocuklarından daha çok severdiRûdaw’ın Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti’nin kurucusu Qazi Muhammed'in Münire Qazi ile yaptığı özel röportajı sizlerle paylaşıyoruz
PAK: Pêşewa Qazî Muhammed ve Arkadaşlarını Saygıyla AnıyoruzPAK (Kürdistan Özgürlük Partisi) yayınladığı bir mesajla Qazî Muhammed ve arkadaşlarını andı.