TIBBİ MÜDAHALE SÖZLEŞMESİNE UYGULANACAK HÜKÜMLER. İlhan GÜLEL 1
Download "TIBBİ MÜDAHALE SÖZLEŞMESİNE UYGULANACAK HÜKÜMLER. İlhan GÜLEL 1"
1 TIBBİ MÜDAHALE SÖZLEŞMESİNE UYGULANACAK HÜKÜMLER 1 ÖZET Tıbbi müdahale, insanın maddi ve manevi bütünlüğü üzerinde gerçekleştirilen teşhis, tedavi, önleme, koruma, nüfus planlaması gibi çeşitli amaçları sağlamaya yönelik bir faaliyettir. Tıbbi müdahalede bulunan bir hekim olabileceği gibi, ebe, hemşire veya diğer bir sağlık mesleği mensubu da olabilir. Tıbbi müdahalede bulunanın idarenin ajanı olarak faaliyette bulunması durumunda hasta ile idare arasında bir kamu hizmeti ilişkisi kurulmaktadır. Aksi halde ise sözleşme, vekaletsiz iş görme veya kanuni veya ahlaki bir görevin yerine getirilmesi dayanılan hukuki sebepler olarak karşımıza çıkmaktadır. Hasta ile tıbbi müdahalede bulunan serbest çalışan sağlık mesleği mensubu ya da özel sağlık kuruluşu arasında genellikle sözleşme ilişkisinin varlığından söz edilir. Ancak tıbbi müdahale faaliyetinin kamusal öneme sahip bir faaliyet olması nedeniyle, bir özel hukuk sözleşmesi niteliğinde olan tıbbi müdahale sözleşmesi, diğer sözleşme türlerine göre bazı açılardan özellik arzetmektedir. Bu durum kendisini özellikle sözleşme (irade) serbestisinin sınırlandırılmasında ve sözleşmenin taraflara getirdiği hak ve borçların yer aldığı hükümlerin mevzuatımızda son derece dağınık bir şekilde bulunmasında göstermektedir. Öyle ki sözleşmeden kaynaklanan hak ve borçlar ile ilgili hükümler, sadece Borçlar Kanunu gibi özel hukuku düzenleyen kanunlarımızda değil; hasta haklarını, sağlık mesleği mensuplarının mesleki kurallarını ve özel sağlık kuruluşlarını düzenleyen uluslar arası belgelerde, kanunlarda, tüzük ve yönetmeliklerde; hatta ceza hukuku ile ilgili mevzuatımızda bulunmaktadır. Anahtar Kelimeler: Tıbbi müdahale sözleşmesi, tıbbi müdahaleye rıza, sağlık mesleği mensubunun hukuki sorumluluğu, sağlık mevzuatı. GİRİŞ İnsanın vücut veya ruh bütünlüğü üzerinde, başlangıçta var olan ya da sonradan ortaya çıkan bir sebebe bağlı olarak olumsuz etki yaratan herhangi bir durumun, tıp biliminin mümkün kıldığı en son olanaklar ölçüsünde ortadan kaldırılması veya etkilerinin azaltılması, ortaya çıkması öngörülebiliyorsa henüz ortaya çıkmadan önlenmesi ya da nüfus planlaması amacıyla, belirlenen alan dahilinde kanunen yetkilendirilmiş kişilerce yapılan faaliyetler tıbbi müdahale kavramı ile ifade Hâkim Adayı
2 586 edilmektedir 2. Bu tanımdan yola çıkarak, aşı vurulması veya gebeliği önleyici spiral takılması gibi en basit tedbirlerden en zorlu ameliyatlara, kök hücre tedavisi ve organ naklinden, kısırlık tedavisi ve tüp bebek uygulamalarına, ortodontik tel tedavisinden ağızda yapılan bir dolguya kadar pek çok faaliyet tıbbi müdahale kavramının içerisinde değerlendirilmektedir. Hemen belirtilmelidir ki bir hastalıktan kaynaklanmasa ve bir anomali olarak nitelenemese 3, herhangi bir fizyolojik ıstıraba neden olmasa ve hatta tıbbi açıdan bir zorunluluk gerektirmese bile, sırf manevi açıdan rahatsızlık yaratan vücuttaki bir durumun değiştirilmesi için yapılan müdahaleler, mesela estetik amaçlı cerrahi müdahaleler de tıbbi müdahale kavramı içinde yer almaktadır. Çünkü tıbbi müdahale ile korunması veya yeniden sağlanması amaçlanan sadece vücut bütünlüğü değildir. Bunun yanısıra ve belli durumlarda vücut bütünlüğünden de bağımsız olarak ruhsal bütünlük de tıbbi müdahalenin konusunu oluşturmaktadır 4. Tıbbi müdahale, kişinin maddi veya manevi bütünlüğü üzerinde gerçekleştirilen bir müdahaledir. Ancak meşru olmayan ve hukuk düzenince yaptırıma tabi tutulan diğer müdahalelerden farklı olarak tıbbi müdahale, hukuki bir zemine oturduğu ve dayandığı hukuki sebebin şartlarını da tam olarak karşıladığı sürece hukuka uygun bir müdahale olarak kabul edilmektedir. Aksi halde, dayandığı hukuki sebebin şartlarındaki bir eksiklik nedeniyle tıbbi müdahalede bulunanın (medeni hukuk açısından) hukuki, cezai, idari veya mesleki sorumluluğunun doğması ve yaptırımla karşılaşması olasıdır. Çalışmamızda, öncelikle tıbbi müdahalenin çeşitli ihtimallere göre dayanabileceği hukuki sebeplerin neler olduğu incelenecek, ardından bu sebeplerden biri olan tıbbi müdahale sözleşmesinin niteliği hakkında ileri sürülmüş görüşlerden bizim de benimsediğimiz görüşe bağlı olarak 2 Ayan'a göre tıp mesleğini icraya yetkili bir kişi (hekim) tarafından, doğrudan ya da dolaylı tedavi amacına yönelik olarak gerçekleştirilen her türlü faaliyet tıbbi müdahaledir. Mehmet Ayan, Tıbbi Müdahalelerden Doğan Hukuki Sorumluluk, Ankara, 1991, s.5. Ancak tıbbi müdahale, tedavinin yanısıra teşhis, koruma, önleme, estetik kazandırma, gebeliği engelleme veya sona erdirme gibi pekçok amaçla yapılabilen faaliyetler olduğu için bu tanım yetersizdir. 3 Çilingiroğlu'na göre nüfus planlaması amacı dışındaki tıbbi müdahalelerin kişinin sağlığını tehdit edet fiziksel veya ruhsal anomalilerin teşhis, tedavi ve önleme amacına yönelik olması gerekmektedir. Cüneyt ÇİLİNGİROĞLU, Tıbbi Müdahaleye Rıza, İstanbul, 1993, s Ayan, a.g.e., s.34.
3 incelememizin esas konusunu oluşturan tıbbi müdahale sözleşmesine uygulanacak hükümler açıklanmaya çalışılacaktır. I. TIBBİ MÜDAHALENİN DAYANABİLECEĞİ HUKUKİ SEBEPLER Yukarıda da belirtildiği üzere tıbbi müdahalenin meşru (hukuka uygun) bir müdahale sayılabilmesi için kanunla belirlenmiş bir sebebe dayanması ve müdahalenin şartlarını belirlemiş olan yasal düzenlemelere uyması gerekmektedir. Borçlar Kanunu'nda borcun sebepleri olarak ifadesini bulan kanun, sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme ayrımına benzer olarak, kanun veya kanundan doğan zorunluluk gibi kanunu bir sebep olarak gösteren, sözleşmeyi ise bunun dışındaki diğer sebep olarak gösteren sınıflandırma, tıbbi müdahalenin dayandığı sebepler bakımından yapılamaz. Zira gerek kanun dışında gösterilen sebeplerin de yine bir kanun hükmünün sonucu olması, gerek tıbbi müdahale faaliyetinin toplum hayatı üzerinde oynadığı rol ve faaliyetin yoğun kamusal denetim ve yarar düşüncesi ile sıkı sıkıya bağlı oluşu onun dayandığı sebeplerin de klasik sözleşme-kanun şeklindeki ayırımlardan uzaklaşmasını sonuçlamaktadır. İleride detaylı olarak değinileceği üzere, bir özel hukuk sözleşmesi olmasına rağmen, tıbbi müdahale sözleşmesine taraf olabilecek kişilerin aynı zamanda kanunca tanınan bir statüde olmaları gereklidir(sözleşmenin tarafı olabilmek bakımından sınırlılık). Diğer taraftan, sözleşmenin taraflara getirdiği hak, borç, sorumluluk ve yükümlülüklerin büyük bölümü kamusal nitelikte kanun, tüzük, yönetmelik, uluslararası anlaşmalar ile düzenlenmiştir. Öyle ki bu düzenlemeler taraflar arasında sözleşme ilişkisi bulunuyor olsun ya da olmasın uygulanmaktadır. Tıbbi müdahale sözleşmesinin konusunu, kişinin maddi ve manevi bütünlüğü oluşturduğu için klasik borçlar hukuku sözleşmelerine göre hâkimin müdahalesine çok daha açıktır. Aynı nedenden ötürü tarafların irade serbestisi gerek objektif bilimsel ilkeler ve gerek detaylı hukuki düzenlemeler ile sınırlandırılmıştır. Tüm bu nedenlerle tıbbi müdahaleyi, dayandığı hukuki sebeplerin sınıflandırmasında kendisine bir hukuki sonuç bağlanmış diğer faaliyetlerden farklı bir zemine oturtmak zorunludur. Tıbbi müdahale, hukuki sepeplere dayandırılırken esas olarak ikili bir ayrıma tabi tutulabilir: Birincisi, hastanın müdahaleye rızası olup olmaması durumuna göre yapılan ayrım ve ikincisi; hastaya tıbbi müdahalede bulunan hekimin ya da diğer sağlık mesleği mensubunun 587
4 588 (hemşire, ebe vs.) idarenin ajanı olarak hareket edip etmemesine göre yapılan ayrımdır. A) Hastanın Müdahaleye Rızası Olup Olmamasına Göre Hastaya uygulanacak tıbbi müdahalenin, kural olarak onun aydınlatılmış rızası 5 sonucu olması gerekir. Aydınlatılmış rıza ile kastedilen, tıbbi müdahalede bulunacak kişinin özenli bir araştırma sonucu koyduğu teşhisi ve bu teşhis gereğince hastanın tüm özel ve kişisel durumları ile hastalığın özelliğini gözeterek seçtiği, hasta için en risksiz ve başarı şansı en yüksek tedavi şeklini tedaviye başlamadan makul bir süre önce hasta ile paylaşması, ona hastalığı hakkında, durumun gerekleri ve psikolojisinin elverdiği ölçüde, yalın ve anlayacağı bir dille bilgi vermesi, tedavinin riskleri ve gelişebilecek komplikasyonlar konusunda onu uyarması ve olumlu ya da olumsuz esaslı noktaları kendisinden saklamadan anlatarak düşünüp karar vermesi için ona bir imkan tanımasıdır. Ancak bu şekildedir ki hastanın vereceği karar ile tıbbi müdahale mümkün olur ve hukuka aykırı bir müdahale durumundan çıkar. Aksi hal, örneğin hastanın rızasının hiç alınmaması ya da gereği gibi aydınlatılmadan alınacak rıza, rıza alınmadan bir müdahale yapıldığı anlamına gelir ki bu da yapılan müdahalenin hukuka aykırılığını sonuçlar 6. Bununla birlikte hayat olaylarında her zaman rızanın alınması mümkün olmayabilir. Özellikle acil bir durumun bulunması ve hemen müdahale yapılmasının zorunluluk arzetmesi, hastanın bilincinin kapalı olması, 5 Aydınlatılmış rıza kavramı için bkz. Filiz Yavuz İPEKYÜZ, Türk Hukukunda Hekimlik Sözleşmesi, İstanbul, Vedat, 2006, s.1.; Hasan Seçkin OZANOĞLU, Hekimlerin Hastalarını Aydınlatma Yükümlülüğü, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C:52, Sayı:1, 2003, s.55-77; Burcu G. ÖZCAN, Çağlar ÖZEL, Kişilik Hakları-Hasta Hakları Bağlamında Tıbbi Müdahale Dolayısıyla Çıkan Hukuki İlişkide Hekimin Hastayı Aydınlatma Yükümlülüğü ve Aydınlatılmış Rızaya İlişkin Bazı Değerlendirmeler, Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, C:10, Sayı:1, 2007, s Yargıtay 13.HD. 2008/4519E., 2008/10750K. sayılı ve tarihli kararında aydınlatılmış rıza alınmasının tıbbi müdahaleden doğan sorumluluk üzerindeki önemini şöyle belirtmiştir ,2006 tarihli Adli Tıp Raporunda, enjeksiyon işleminin ve daha sonra gelişen deri altı yabancı cisim reaksiyonu sonrası uygulanan kortikosteroid tedavisi işleminin günümüz tıp kurallarına ve kozmetik cerrahisi tekniğine uygun bir işlem olduğu, daha sonra yüz bölgesinde gelişen lezyonların, bu İşlem sonrası nadir gelişen komplikasyonlardan olduğu bildirilmiş ise de, davalının bu işlemi yapmadan önce davacıya işlemin muhtemel komplikas-yonları hakkında bilgi verip vermediği, riskleri anlatıp anlatmadığı, özetle aydınlatılmış rıza alınıp alınmadığı konusunda bir inceleme yapılmamıştır...hükme esas alınan bilirkişi raporlarında davalı doktorun, davacıyı aydınlatma borcunu yerine getirip getirmediği tartışılmamıştır...eksik inceleme ve araştırma sonucu yazılı şekilde hüküm tesis edilmesi usul ve yasaya aykırı olup, bozmayı gerektirir. Akip İçtihad Programı.
5 hastanın yaşının küçüklüğü veya akli melekelerindeki eksiklik nedeniyle ayırt etme gücüne sahip olmayışı ve rızasına başvurulabilecek bir yasal temsilcisinin bulunmaması 7 ya da hastanın rızası olmasa bile bulaşıcı hastalıklar nedeniyle uygulanacak zorunlu tedbirler gibi durumlar genel kuraldan ayrılmayı gerekli kılabilir. Bunun dışında genel ve rutin tıbbi müdahaleler ile basit nitelikte şikayetlere karşı yapılan risk içermeyen müdahalelerde, hasta hekime başvurmakla müdahaleye zımni bir rıza göstermiş sayılacağından ayrıca açık bir rıza verilmesi gerekli değildir 8. Kanunun zorunlu saydığı soybağının tespiti veya bir suçun araştırılması için hâkim kararıyla vücuttan saç, kıl, kan, doku gibi maddelerin alınmasını gerektirir müdahalelere ise kişi rıza göstermek zorundadır 9. Diğer taraftan başlangıçta hastanın rızası alınmış olmasına rağmen tedavi sırasında vermiş olduğu rızanın kapsamı dışında kalan, hemen müdahaleyi gerektiren bir durum ortaya çıkabilir ve o anda rızanın alınması da mümkün olmayabilir. Örneğin bir rahatsızlığın giderilmesi için yapılan ameliyat esnasında hemen giderilmesi gereken başka bir rahatsızlık da farkedilir ve hastanın bilinci kapalı olması nedeniyle rızası alınamıyor olabilir. İşte bu gibi durumlarda kişiye yapılacak tıbbi müdahale bir sözleşmeye dayanıyor olsun ya da olmasın duruma göre şartları varsa vekaletsiz iş görme (BK m.410vd) ya da üstün özel yarar (Medeni Kanun m.24/2, İnsan Hakları ve Biyotıp Sözleşmesi m.9) hükümlerine dayanacak ve rıza olmasa dahi yapılan müdahale hukuka uygun kabul edilebilecektir. B)Tıbbi Müdahalede Bulunanın İdarenin Ajanı Olarak Hareket Edip Etmemesine Göre 1)İdarenin Ajanı Olarak Müdahalede Bulunulması Kamusal bir nitelik te taşıyan sağlık hizmeti hem idare tarafından hem de idare tarafından verilen bir izne dayalı olarak özel kişi, kurum veya kuruluşlar tarafından yerine getirilebilmektedir. Sunulan hizmet Ancak acil haller dışında önce mahkemeye başvurularak vasi tayin edilmesi gerektiğine ilişkin olarak bkz. aşağıda ilgili bölümdeki açıklamalar. 8 Sermet KOÇ, Yasal Düzenlemeler Çerçevesinde Hekim Sorumluluğu, s.4. (Çevirimiçi) 29 Kasım Türk Medeni Kanunu'nun 284. maddesine göre Taraflar ve üçüncü kişiler, soybağının belirlenmesinde zorunlu olan ve sağlıkları yönünden tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere rıza göstermekle yükümlüdürler. Davalı, hâkimin öngördüğü araştırma ve incelemeye rıza göstermezse, hâkim, durum ve koşullara göre bundan beklenen sonucu, onun aleyhine doğmuş sayabilir.
6 590 kapsamında yapılan tıbbi müdahalenin kimin tarafından ve hangi sıfatla yapıldığına bağlı olarak da dayanılan hukuki sebep, uygulanacak yasal hükümler ve başvurulan yargı yolları farklılık göstermektedir. Genel olarak tıbbi müdahalede bulunan bir kişinin (hekim, diş hekimi, ebe, hemşire, sağlık memuru, fizyoterapist, anestezi uzmanı vs.) idarenin ajanı olduğu ve tıbbi müdahaleyi de bu sıfatla yaptığı hallerde kamu hizmeti ilişkisi, idare ajanı olmayan kişinin yaptığı tıbbi müdahaleler ile idare ajanı olmakla beraber tıbbi müdahaleyi bu sıfatla yapmadığı durumlarda ise sözleşme veya vekaletsiz iş görme ilişkisinin varlığından söz edilebilir. Dikkat edilirse sözleşme ilişkisinin varlığı tıbbi müdahaleyi yapanın idare ajanı olup olmaması yönünden taşıdığı sıfatla değil, müdahaleyi yaptığı sırada taşıdığı sıfatla; bir başka deyişle müdahalenin nerede ve ne zaman hangi hukuki koşullarla yapıldığına bağlı olarak değişmektedir. Devlet hastanelerinde, askeri hastanelerde, devlet ya da vakıf üniversitelerinin tıp ve diş hekimliği fakültelerinde, sağlık ocaklarında, verem savaş dispanserlerinde, anne ve çocuk sağlığıyla ve diğer halk sağlığı ile ilgili çalışan dispanserlerde, idareye bağlı polikliniklerde, resmi kurumların tabibliklerinde yapılan tıbbi müdahalelerin kamu hizmeti ilişkisi çerçevesinde olduğuna şüphe yoktur. Aynı şekilde bu kurumların binalarında veya araçlarında (örneğin ambulansta) yapılmasa bile hükümet tabibi veya il sağlık müdürlüğüne bağlı olarak çalışan hekim, hemşire, sağlık memuru, ebe, acil yardım görevlisi, aile hekimi gibi görevlilerce herhangi bir yerde görevi gereği yapılan tıbbi müdahaleler de kamu hizmeti ilişkisi çerçevesinde düşünülecektir. Bunlara örnek olarak okullarda yapılan aşılama faaliyetleri veya idare ajanı olarak çalışan hekim veya ebenin görevi nedeniyle evde yaptırdığı doğum gösterilebilir. Tıbbi müdahalenin kamu hizmeti ilişkisine dayandığı durumlarda hukuki ilişkiye uygulanacak hükümler de idare hukuku esasları çerçevesinde düşünülecektir. Özellikle idarenin hizmet kusuru (kamu hizmetinin yerine getirilmemesi, geç yerine getirilmesi ya da gereği gibi yerine getirilmemesi) hallerinde idare ajanlarının kusurlarından kaynaklanan zararlar nedeniyle Anayasa'nın 129/5 maddesi, 657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 13. maddesi ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2/1-b, 13 ve devamı maddeleri uyarınca açılacak davaların idare aleyhine ve idari yargıda tam yargı davası şeklinde görülmesi gerekmektedir. İdarenin daha sonra adli yargıda kusuru olan ilgililere
7 genel hükümlere göre rücu hakkı saklıdır 10. Ancak yargısal uygulamada idare ajanlarının görev sırasında olsa bile görevlerinden bağımsız olarak kasıt da dahil olmak üzere salt kişisel kusurlarına dayalı fiilleri sebebiyle ortaya çıkan zararlardan kaynaklanan davaların doğrudan onlar aleyhine haksız fiil hükümlerine göre (BK.m.41vd.) ilgili adli yargı yerinde açılabileceğini de hatırlamak gerekir 11. Burada son olarak yargı yolu bakımından artık pratik önemi kalmayan bir hususu belirteceğiz. Bilindiği gibi Sosyal Sigortalar Kurumu'na bağlı hastaneler yapılan yasal değişiklikler sonucu Sağlık Bakanlığına devredilmiştir 12. Ancak daha önceleri 506 sayılı mülga 13 Sosyal Sigortalar Kanunu'nun 134. maddesi uyarınca bu kanundan kaynaklanan uyuşmazlıklara bakmakla görevli mahkemeler iş mahkemeleri olduğu için SSK bir kamu kurumu olmasına rağmen ona bağlı hastanelerde yapılan tıbbi müdahalelerden kaynaklanan davalar idari yargıda değil adli yargıda görülmekteydi. Bugün artık iş mahkemelerinin hastanelerde yapılan tıbbi müdahalelerden doğan davalar ile ilgili görevi kalmamıştır. 2) İdarenin Ajanı Olmakla Beraber Bu Sıfat Dışında Müdahalede Bulunulması İdarenin ajanı olarak tıbbi müdahalede bulunmaktan kastedilen, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'na tabi olarak memur statüsünde veya aynı kanunun devlet personel rejimini düzenleyen diğer istihdam şekilleriyle (sözleşmeli, geçici, ücretli vs.) ya da üniversiteler veya diğer idareye bağlı kurumlarda kendi özel kanunları uyarınca çalışan personelin görevi sırasında görevinden kaynaklanan ve görevin gereği olarak bulunduğu müdahalelerdir. İdarenin ajanı olmakla beraber kendi özel muayenehanesinde ya da görevi dışında herhangi bir özel hukuk ilişkisine (sözleşme, vekaletsiz iş görme, ahlaki veya kanuni bir görevin ifası gibi sebeplere) dayalı olarak bir tıbbi müdahalede bulunan kişinin faaliyeti bir kamu hizmeti ilişkisi yaratmaz. Örneklerle ifade etmek gerekirse: Sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun Tarihli ve 2670 Sayılı Kanun'un 6. maddesiyle değişik 13. maddesinin 1. fıkrası, Anayasa'nın 129/5 maddesi. 11 Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun E.2001/4-595, K2001/643 sayılı ve günlü kararı, Akip İçtihad Programı Tarihli ve 5283 Sayılı Bazı Kamu Kurum ve Kuruluşlarına Ait Sağlık Birimlerinin Sağlık Bakanlığına Devredilmesine Dair Kanun'un 4. maddesi, mükerrer sayılı ve tarihli Resmi Gazete kabul tarihli, sayılı ve tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 5510 Sayılı Kanun'un değişik 106. maddesi ile.
8 592 Bir tıp fakültesinin kardiyoloji anabilim dalında profesör olan A'nın, üniversitedeki görevi dışında kendi özel muayenehanesinde kendisine başvuran kalp hastası B ile arasındaki ilişki bir sözleşme ilişkisi (vekalet sözleşmesi) olup buna ilişkin hükümler uygulanır. A'nın başka bir dalda uzman olan arkadaşı C'nin kendisine ait polikliniğinde kendi uzmanlığı ile ilgili bir hastalıktan muzdarip D'yi ameliyat ettiği sırada, D'nin daha önceden bilinmeyen bir kalp rahatsızlığının ortaya çıkması nedeniyle gelişen duruma bağlı olarak hayati tehlikeye maruz kaldığı bir olayda, polikliniğe gelen A'nın ameliyata girerek kalp ameliyatı yapması ve D'yi sağlığına kavuşturması halinde A ile D arasında bir vekaletsiz iş görme ilişkisi kurulmaktadır. A'nın evine gittiği esnada yol kenarında toplanmış kalabalığı farkederek arabasını durdurması ve yerde kalp krizi geçirerek yatmakta olan E'yi görüp muayene etmesi neticesinde nabzının ve solunumunun durmuş olduğunu farketmesi; akabinde yaptığı kalp masajı ve suni solunumla E'yi tekrar hayata döndürmesi olayında müdahale Türk Medeni Kanunu'un 24/2 maddesindeki üstün nitelikte özel yarar ve kanunun verdiği yetkiye dayandığından hukuka uygun bir müdahaledir. Diğer bir açıdan hekimlik mesleğini düzenleyen kanunlarda böyle bir durumda hekime yardım yükümlülüğü getirilmiş olup aksi davranış hekimin meslek etiği ve disiplin yönünden sorumluluğunu gerektirebileceği gibi 14 Türk Ceza Kanunu'nun 98 maddesinde tanımlanan yardım yükümlülüğünün yerine getirilmemesi suçunu oluşturacaktır. Bu olay bakımından A ile E arasında bir sözleşme ilişkisi kurulmadığı gibi kanunun emrettiği ve hatta ihmalini cezai yaptırıma bağladığı bir görevin yerine getirilmesi nedeniyle vekaletsiz iş görme ilişkisi de kurulmamıştır. Çünkü ortada ahlaki ve kanuni bir görevin yerine getirilmesi olgusu vardır. Ancak diğer bir açıdan, aynı olay bağlamında, A'nın yardım etmek yerine pasif davranışta bulunması ve yardımdan kaçınması nedeniyle E'nin zarar görmesi halinde, A'nın bu hareketiyle E'nin zarar görmesi durumu arasında uygun illiyet bağı kurulabiliyorsa, A'nın hukuka aykırı davranışı nedeniyle Borçlar Kanunu'nun 41 ve devamı maddeleri uyarınca haksız fiil sorumluluğu doğabilecektir. Aynı şekilde A'nın müdahale etmekle beraber mesleki bilgisi ve tecrübesi 14 Türk Tabipler Birliği Genel Kurulu'nun tarihinde kabul ettiği Hekimlik Meslek Etiği Kuralları madde 10'a göre Hekim, görevi ve uzmanlığı ne olursa olsun, gerekli tıbbi girişimlerin yapılmadığı durumlarda ilk yardımda bulunur. Benzer bir hükme Tıbbi Deontoloji Tüzüğü'nün 3. maddesinde de yer verilmiştir.
9 nedeniyle kendisinden beklenen dikkat ve özeni göstermemesi sonucu E'nin durumunu yanlış değerlendirerek kalbi durmadığı halde durmuş zannedip kalp masajı yapması ve E'nin zarar görmesine neden olması halinde yine dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı hareket ve bu hareket sonucu oluşan zarar ile eylem arasında uygun illiyet bağı bulunduğundan E ile A arasında haksız fiil ilişkisi oluşacaktır. İdarenin ajanı olmakla beraber bu sıfattan ayrı düşünüldüğü için yapılan bir başka ayrım da kasıt ve görevden ayrılabilir salt kişisel kusur nedeniyle sorumluluğa ilişkindir. Tipik örnek olarak devlet hastane-sinde yatan bayan hastaya hekimin tecavüz etmesi 15 görevle alakalı olmayan kasıtlı bir davranış; Devlet hastanesinde görevli ve memur olan davalı doktorun hastası olan davacıya zamanında ve gerekli tedaviyi yapmayarak bir kolunun omuzdan kesilmesine neden olması görevden ayrılabilir salt kişisel kusur olarak değerlendirilmektedir 16. 3)İdarenin Ajanı Olmayan Tarafından Tıbbi Müdahalede Bulunulması Bu durumda sözleşme, vekaletsiz iş görme ve ahlaki veya kanuni bir görevin ifası ihtimalleri tıbbi müdahalenin kaynağını oluşturabilir. Yapılan tıbbi müdahale bunlardan hiçbirine dayanmıyorsa ve şartları oluşmuşsa haksız fiil teşkil edebilir. Serbest çalışan hekimler veya diğer sağlık çalışanları ile hasta arasındaki ve özel hastanelerle hasta arasındaki tıbbi müdahalenin hukuki temelini sözleşme oluşturmaktadır. Burada vakıf üniversitelerinin tıp ve diş hekimliği fakültelerini özel sağlık kurumlarıyla karıştırmamak gerekir. Zira vakıf üniversiteleri de kamu tüzelkişiliğine sahip oldukları ve burada görülen hizmet kamu hizmeti ölçütüne dayandırıldığı cihetle, üniversite rektörlüğü ile hasta arasında kurulan ilişki kamu hizmeti ilişkisi olmaktadır. Bununla beraber vakıf üniversitelerinde alınan ücret bakımından diğer devlet hastanelerinden farklı bir uygulama olması aradaki ilişkiyi sözleşme olarak nitelendirmek için tek başına yeterli sayılamaz. Öyle ki buradaki durumu sosyal güvencesi olmayan hastalardan kamu hastanelerinde talep edilen ücrete ya da sosyal güvencesi olmakla beraber hocaya muayene olmak için ödenen ücrete benzetmek gerekir. Nasıl ki bu durumlar faaliyetin kamu hizmeti Mehmet DEMİR, Hekimin Sözleşmeden Doğan Sorumluluğu, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C:57, Sayı:3, 2008, s Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun E.2001/4-595, K2001/643 sayılı ve günlü kararı, Akip İçtihad Programı.
10 594 niteliğini ortadan kaldırarak sözleşme kurulduğu anlamına gelmiyorsa, vakıf üniversitelerindeki durumu da bu şekilde addetmek gerektiği kanaatindeyiz. Vakıf üniversitelerindeki durum ile vakıflara ait hastanelerdeki durumu da birbiri ile karıştırmamak gerekir. Bilindiği üzere vakıflar Medeni Kanun hükümleri uyarınca kurulan özel hukuk tüzelkişilikleri olup, bunların işletmesi durumundaki ayrı bir tüzelkişiliği bulunmayan hastanelerde tıbbi müdahalede bulunulan hastalar ile vakıf arasında bir sözleşme ilişkisi kurulmaktadır. Aynı durum diğer bir özel hukuk tüzelkişisi olan derneklere ait hastaneler için de söz konusudur. Derneklerin Bakanlar Kurulu kararıyla kamu yararına çalışan dernek statüsüne kavuşturulmuş olması da sözleşme ilişkisinin kuruluyor olması bakımından bir farklılık oluşturmamaktadır 17. Özel hastanelerde hasta ile hastane işleticisi arasında bir sözleşme ilişkisi kurulmaktadır. Hasta ile hekim arasında teoride doğrudan bir sözleşmesel ilişki kurulmamakla beraber özel hastane işleticisinin yardımcısı (BK m. 100) olarak sözleşmenin ifasında yer almaktadır. Teorik olarak, hastanenin vekalet sözleşmesi uyarınca BK m.98 uyarınca kendi kusurundan, sözleşmenin ifasında yardımcı şahsı olan hekimin kusurlu davranışından ötürü ise BK m.100 uyarınca kusursuz olarak sorumlu olduğu, hekimin veya diğer sağlık mesleği çalışanlarının ise ancak haksız fiilleri sebebiyle BK m.41 uyarınca kendi kusurlarından sorumlu tutulabileceği düşünülebilir. Yargıtay 13. Hukuk Dairesi ise verdiği kararlarda çoğu zaman hastane işleticisi ve hekim bakımından sorumluluğun dayandığı sebebe göre ayırıma gitmeyerek gerek kusurlu hekimi gerekse onu çalıştıran özel hastaneyi vekalet sözleşmesi (BK m ) hükümlerince sorumlu tutan kararlar vermektedir 18. Kimi zaman ise Yargıtay, hastaneye bir kusur izafe edilmese bile adam çalıştıranın sorumluluğuna ilişkin Borçlar Kanunu'nun 55. maddesindeki çalışanı özenle seçme ve denetleme yükümlülüğünü dikkate alarak hastanenin sorumluluğunu belirlemektedir 19. Yargıtay uygulaması bakımından tıbbi müdahale sözleşmesinin 17 Örneğin kamuya yararlı dernek olan Kızılay Derneği'ne ait sağlık kuruluşlarında, hastalar ile dernek arasında bir sözleşme ilişkisi kurulmakta olup; kamu hizmeti ilişkisi oluşmamaktadır. 18 Yargıtay 13. Hukuk Dairesi'nin 2004/12088E., 2005/1728K.sayılı ve günlü kararı, Akip İçtihad Programı 19 Yargıtay 13. Hukuk Dairesi'nin 2005/3645E., 2005/11796K. sayılı ve günlü kararı, Akip İçtihad Programı. Bizce Yargıtay'ın bu kararında, arada bir tıbbi müdahale sözleşmesi olmasına rağmen istihdam edenin sorumluluğu hakkındaki BK.m.55 hükümlerine dayanması
11 bir tarafını hasta, diğer tarafını ise hastane işleticisi gerçek veya tüzel kişi ile tedayi üstlenen hekim veya hekimler oluşturmaktadır. Hastane ve hekim en hafif kusur nedeniyle verilen zarardan dahi (BK m.98 ve m.390/1 atfıyla m.321 uyarınca) hastaya (veya ölümü halinde yakınlarına) karşı müşterek ve müteselsil olarak sorumlu kabul edilmektedir. II. TIBBİ MÜDAHALE SÖZLEŞMESİNE UYGULANACAK HÜKÜMLER Yukarıda tıbbi müdahale faaliyetini hukuka uygun (meşru) bir müdahale haline getiren çeşitli sebepleri kısaca gördük. Bu sebepler arasında inceleme konumuzu oluşturan sözleşme ilişkisinin niteliği ve kanun sistematiğimiz içindeki yeri, buna bağlı olarak da sözleşmeye uygulanacak hükümler önem taşımaktadır. Tıbbi müdahale sözleşmesinin, doktrinde ve uygulamada niteliği ve isimlendirilmesi konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Hekimlik sözleşmesi, teşhis ve tedavi sözleşmesi, hastaneye kabul sözleşmesi gibi değişik isimlendirmeler yapılmışsa da hekim dışında fizyoterapist, hemşire gibi diğer sağlık çalışanlarının da sözleşmenin tarafı olabilmesi nedeniyle hekimlik sözleşmesi; teşhis ve tedavinin tıbbi müdahalenin önemli aşamaları olmakla beraber tıbbi müdahale terimini her durumda karşılamaması nedeniyle teşhis ve tedavi sözleşmesi; tıbbi müdahalenin sadece hastanede olmaması nedeniyle de hastaneye kabul sözleşmesi terimleri yetersizdir. Bu nedenle bunlar arasında en kapsayıcı olması ve sözleşmenin niteliğine en uygun düşmesi bakımından biz de tıbbi müdahale sözleşmesi kavramını kullanmaktayız. Tıbbi müdahale sözleşmesinin bir tarafını hasta diğer tarafını ise özel sağlık kuruluşu işleteni, hekim veya diğer sağlık görevlileri oluşturmaktadır. Tıbbi müdahalede bulunanın borçları, teşhis koyma, hastayı aydınlatma, tedavi etme, sadakat ve özen gösterme, dökümantasyon (tedaviyi kayda geçirme), sır saklama, hesap verme, acil durumlar dışında gerekirse hastayı uzmanına göndermek üzere tedaviyi üstlenmekten kaçınma ve mesleki bilgilerini geliştirme; hastanın borçları ise, ücret ödeme, bilgi ve belge verme, hekimin verdiği talimatlara uyma 595 isabetli olmayıp, sözleşme varsa ya hekim de sözleşmenin tarafı olarak kabul edilmeli;ya da sözleşme yardımcısı konumunda olduğundan BK.m.100 hükümleri gereğince hastanenin sorumluluğuna gidilmelidir. İstihdam edenin sorumluluğuna gitmesi Yargıtay'ın diğer kararlarıyla da çelişki oluşturmaktadır.
12 596 ve teşhise yönelik incelemelere uyma ve katlanmadır 20. Tıbbi müdahale sözleşmesinin yasal dayanakları ve sözleşmenin taraflara yüklediği borçların bir kısmı Borçlar Kanunu gibi özel hukuk alanını düzenleyen kanunlardan, bir kısmı hasta haklarını ve hekimler başta olmak üzere sağlıkla ilgili çalışan personel ile ilgili mesleki kuralları ve sağlık kurumlarının uyması gereken normları düzenleyen mevzuattan (uluslar arası anlaşma, kanun, tüzük, yönetmelik), bir kısmı ise ceza kanunları gibi yasaklama içeren hükümler barındıran kanunlardan ileri gelmektedir. Hastanın ve hekimin borçları hakkında Anayasa'da, Borçlar Kanunu'nda, Medeni Kanun'da, Ceza ve Ceza Muhakemeleri Kanunu'nda, ülkemizin taraf olduğu uluslararası antlaşmalarda, hekimlerin ve hemşirelerin mesleki kurallarını belirleyen özel kanunlarda, özel sağlık kuruluşlarının tabi olduğu mevzuatta, tüzüklerde ve yönetmeliklerde hükümler bulmak mümkündür. Şimdi sırasıyla tıbbi müdahale sözleşmesine uygulanan hükümler normatif kaynakları bakımından normlar hiyerarşisine göre incelenecektir. A) Anayasa 1) Sözleşmeyle İlgili Anayasa Kuralları 1982 Anayasası'nda, 1961 Anayasa'sından farklı olarak Başlangıç bölümü hukuksal bağlayıcılığı olan anayasa metnine dahil edilmiştir(m.176). Anayasa'nın başlangıç bölümünde Her Türk vatandaşının bu Anayasadaki temel hak ve hürriyetlerden eşitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak millî kültür, medeniyet ve hukuk düzeni içinde onurlu bir hayat sürdürme ve maddî ve manevî varlığını bu yönde geliştirme hak ve yetkisine doğuştan sahip olduğu denilerek temel hak ve hürriyetlerin niteliğine ve insan onuruna vurgu yapılmıştır. Anayasa'nın 10. maddesinde dil, din, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç gibi sebeplerle ayrımcılık yapma yasağı ve eşitlik ilkesi düzenlenmiştir. 12. maddede temel hak ve hürriyetlerin niteliği belirlenerek herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahip olduğu hükmüne yer verilmiştir. 20 Nurten FİDAN, Hekimin Tıbbî Müdahaleleri Nedeniyle Sorumluluğu, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, C.I, Yıl:1, Sayı:3, Ekim 2010, s.354.vd.