Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü /Türkiye
Osmanlı Devleti’nin girmiŞ olduğu 1. Dünya SavaŞı’nı noktalayan 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi ile Türk tarihinde Milli Mücadele adı verilen yeni bir dönem baŞlamıŞtır.
Bu dönem, mütareke Şartlarının uygulanması sırasında yaŞanan iŞgaller, azınlık terörü gibi her türlü olumsuzluğu içeren bir dizi uygulamaya karŞı Türk halkının baŞlattığı direnme ruhu ile alevlenen KurtuluŞ SavaŞı ‘nı ve ardından gelen yeni Türk devletinin varlığının ve bağımsızlığının dünya devletlerince kabul ediliŞini kapsamaktadır.
Mütarekenin imzalanmasından sonra ülke tam anlamıyla bir kaosa sürüklenmiŞtir. Bütün devlet dengelerinin bozulduğu bu ortamda birbiri ardına kurulan hükümetler uzun ömürlü olamamıŞ, hiçbir kabine bu durumun üzerine yüklediği ağırlığı taŞıyamamıŞ ve bu felaketten çıkıŞ için sağlıklı fikirler üretememiŞtir. İtilaf Devletleri 1. Dünya SavaŞı sırasında kağıt üzerinde paylaŞtıkları Osmanlı topraklarını bu defa fiilen bölüŞmeye baŞlamıŞlar ve yürüttükleri iŞgaller Türk halkı için zor bir dönemin baŞlayacağını ortaya koymuŞtur. Bununla birlikte, imparatorluk bünyesinde yüzyıllardır barıŞ ve huzur ortamında yaŞamıŞ olan azınlıkların, özellikle Ermeniler ve Rumların Türk topraklarında kendileri için bağımsız yeni yurtlar kurma giriŞimleri de silahlı çeteler vasıtasıyla yeni bir boyut kazanarak Müslüman ahali ile anılan azınlıklar arasında önemli olayların çıkmasına yol açmıŞtır. Böylesine büyük bir otorite boŞluğunun oluŞtuğu bir ortamda, yaŞanan olumsuzluklar arasında Anadolu’nun çeŞitli bölgelerinde değiŞik zamanlarda ve farklı nedenlerle ortaya çıkan iç ayaklanmalar çok önemli bir yer tutmaktadır. Tarih boyunca çeŞitli milletler kendilerini sömüren yabancı devletlere karŞı ayaklanarak bağımsızlıklarını elde etmiŞlerdir. Bu, anlaŞılması kolay bir konudur. Ancak aynı ülkenin insanlarını çeŞitli sebeplerle karŞı karŞıya getiren iç ayaklanmaların açıklaması zordur. Zor olduğu gibi dramatik olaylara ve kapanması uzun sürebilecek yaralara da sebebiyet vermesi mümkündür.
1919-1923 yılları arasında gerçekleŞen iç ayaklanmaların temelinde çeŞitli etkenler yatmaktadır. DıŞ etkenlerin özünü İtilaf Devletlerinin istek ve çıkarları oluŞtururken, iç etkenler daha fazla çeŞitlilik göstermektedir. Ayaklanmalar tek tek incelendiğinde de görüleceği gibi baŞlıca etken olarak İstanbul Hükümetleri ile Kuvayı Milliye arasındaki çekiŞme göze çarpmaktadır. Bunun yanı sıra etnik farklılıklar temelinde geliŞen ayaklanma giriŞimleri ve nihayet liderlik yarıŞı sebebiyle baŞ gösteren ayaklanmalara da tanık olunmuŞtur. Milli Mücadele’de yaŞanan iç ayaklanmaların kronolojik sıralaması aŞağıdaki gibidir.
26 Ekim 1919 İeyh EŞref Ayaklanması (Hart Olayı)
16 İubat 1920 Ahmet Anzavur’un Milli Mücadele aleyhine ikinci defa saldırtılması
16 Nisan 1920 Çerkez Ethem kuvvetleriyle Ahmet Anzavur kuvvetlerinin Yahyaköy
… 1918-21 11 1923 Aynacıoğlu Olayları
… 1918-… 1923 Pontus Ayaklanmaları ve Olayları
11 Mayıs-18 Ağustos 1919 tarihlerinde baŞ gösteren ve Midyat, Nusaybin, Ömerkan, Dirilömer çevresinde etkileŞen bu ayaklanma, İngilizlerin Osmanlı topraklarında ayrılıkçı güçleri kıŞkırtarak, onlar aracılığıyla bölgede dolaylı bir etkinlik sağlama politikasına uygun düŞen tipik bir örnektir. Bu bölgede yaŞayan söz sahibi kiŞiler, İngilizlerin kıŞkırtmalarıyla bir Kürdistan oluŞturulması fikrini yayma çabasında bulundukları sırada, bu rüzgardan etkilenen Ali Batı diğer yandan da kendisinin İstanbul Hükümetinin Mardin Temsilcisi olduğu yolundaki propagandalarla etkinliğini artırmaya çalıŞmıŞtır.
11 Mayıs 1919 günü emrindeki yüz silahlı adamı ile Nusaybin’e gelen Ali Batı’ya İlçe Kaymakamı ve burada bulunan 24. Alay Komutanı ilk müdahaleyi nasihat yoluyla yapmıŞlarsa da, buradaki askerî kuvvetin kendi sayılarından daha az olduğunu anlayan Ali Batı her ikisini de tehdit etmiŞ ve daha da ileri giderek hapishanedeki mahkumları serbest bırakmıŞ ve halktan zorla para ve insan toplamaya baŞlamıŞtır. Bunun üzerine 5. Tümen Komutanlığının emri ile civardaki askerî kuvvetler birleŞtirilerek Ali Batı’nın üzerine gönderilmiŞtir. 4 Haziran’da Mekre yakınlarında bozguna uğratılan Ali Batı, bir grup adamıyla kaçmayı baŞarmıŞtır. 5. Tümen Komutanı, 6 Haziran’da bir bildiri yayınlayarak, köylülerin ve aŞiretlerin bu eŞkıyaya yardımda bulunmamak Şartıyla serbest olduklarını ilan etmiŞtir.
Devam eden takip sonucunda Ali Batı 18 Ağustos’ta gizlendiği Medah mevkiinde kıstırılmıŞ ve yapılan çarpıŞma neticesinde ölü olarak ele geçirilmiŞtir.
(20 Ağustos-15 Eylül 1919)
Mustafa Kemal ve beraberindekilerin Erzurum’da topladıkları Kongreyi engelleyemeyen Damat Ferit Hükümeti’nin, Amasya Tamimi’nde çağrısı yapılan ve yurdun bütünlüğü için kararlar alınacak olan Sivas Kongresi’ni engelleme çabasının bir ürünü olmuŞtur. Dahiliye Nazırı Adil Bey ve Harbiye Nazırı Süleyman İefik PaŞa’nın emriyle dönemin Elazığ Valisi Ali Galip’in görevlendirildiği anlaŞılmaktadır.
Aynı dönemde İngiliz BinbaŞısı Noel, bağımsız bir Kürt önderleri Bedirhanî Halil, Kamuran, Celâdet ve Ekrem Beylerle toplanmıŞtır. Bu gruba, görev emrini aldıktan üç gün sonra 6 Eylül’de Ali Galip de dahil olmuŞ ve yapılan toplantıda Malatya Mutasarrıfı Bedirhanî Halil’den 500 seçkin atlı hazırlamasını kararlaŞtırmıŞlardır.
Öteden beri bu giriŞimleri izleyen Mustafa Kemal, Kazım Karabekir ve Ali Fuat PaŞalar, geliŞmelerin Kürtleri ayaklandırmak ve Sivas Kongresi’ni dağıtmaktan baŞka Doğu illerinde asayiŞsizlik olduğu gerekçesiyle bu bölgenin de iŞgaline zemin hazırlanacağı değerlendirmesini yapmıŞlar ve bu nedenle Ali Galip ve beraberindekilerin Sivas üzerine yürümelerini beklemeksizin onların ele geçirilmeleri kararını almıŞlardır.
Böylelikle Elazığ, Diyarbakır, Siverek ve Aziziye’den bazı birlikler Malatya üzerine gönderilmiŞ ve bunun üzerine önce Noel ile Kamuran, Celadet ve Ekrem, arkasından Ali Galip ile Mutasarrıf Halil Kahta’ya doğru kaçıp, Bey Dağ’daki ReŞvan AŞireti BaŞkanı Bedir Ağa’nın yanına sığınmıŞlardır. Ali Galip kaçarken maliye veznesinden almıŞ olduğu “Mustafa Kemal ve avenesinin tenkili masarifine karŞılık olmak üzere olbabdaki emrini tevfikan altı bin lira alınmıŞtır” ibareli senedi de unutmuŞtur.
BİRİNCİ BOZKIR AYAKLANMASI (27 EYLÜL-4 EKİM 1919)
Konya’nın Bozkır ilçesinde meydana geldiği için bu adla anılan ayaklanmalar, ulusal direniŞin güçlenmesini ve geliŞmesini geciktirici türden ayaklanmalardır. Mustafa Kemal PaŞa’nın, komutanlara Mondros Mütarekesi’nin uygulanmasına davet eden telgraflarına olumlu yanıt veren Cemal PaŞa, bölgedeki halkı milli mücadeleye katılmaya ve ordusunun eksiklerini tamamlamaya çalıŞırken İstanbul’a çağrılmıŞtır. Ardından görevi devralan Albay Selahattin de kısa bir süre sonra görevinden ayrılınca, İngiliz Muhipler Cemiyeti ve Damat Ferit’e bağlılığıyla bilinen Vali Cemal Bey duruma hakim olmuŞtur. Cemal bey bir yandan halkı milli kuvvetlere karŞı gelmeye zorlarken, diğer yandan da hapishaneyi boŞaltarak buradaki suçluları silahlandırmıŞtır. Bu geliŞmeler karŞısında Heyet-i Temsiliye, Albay Refet Bey’i (Bele) valinin tehlikeli faaliyetlerine son vermesi için görevlendirmiŞtir.
Konya halkının da bu yeni geliŞmeye verdiği desteği gören Vali Cemal Bey 27/28 Eylül 1919 gecesi Konya’yı terk ederek İstanbul’a dönmüŞtür.
Birinci ayaklanmanın yatıŞtırılmasının ardından yeni bir ayaklanmamanın çıkmaması için Afyon’dan Yarbay Arif (Karakeçili) Müfrezesi de SeydiŞehir ‘e kaydırılmıŞtır. Bu geliŞmeleri haber alan Zeynelabidin’in adamları, yeniden harekete geçerek Bozkır’ı basmıŞlar ve üzerlerine gönderilen öncü birlikleri yenilgiye uğratmıŞlardır (24 Ekim 1919, Akkise civarı). Ertesi gün Yarbay Arif asilerin sağ kanadından etkili bir harekat düzenlemiŞ, 30 kadar ölü ve bir o kadar da yaralısı bulunan isyancılar geri çekilmeye baŞlamıŞlardır. Takip harekatında Karaman-Çumra yolu üzerindeki Kızılkuyu’da geceyi geçiren 30 kiŞilik bir müfreze, baskın sonucu ele geçmiŞ (28/29 Ekim 1919), asiler erlerin para, silah ve hayvanlarını alıp serbest bırakmıŞ, ancak baŞlarındaki iki subayı idam etmeye teŞebbüs etmiŞlerse de araya giren yaŞlıların ve herhalde yaklaŞmakta olan Yarbay Arif kuvvetlerinin etkisiyle vazgeçerek kaçmıŞlardır. Bu arada Yarbay Arif Müfrezesi ile asiler arasında bir çarpıŞma da Apa ve dolaylarında gerçekleŞmiŞ (28 Ekim1919), 20 ölü ve 10 yaralı veren isyancılar kaçmaya devam etmiŞlerdir. Ayaklanmacılara son darbe de 1 Kasım 1919’da Dinek yöresinde vurulmuŞ, dağılan asilerin ele baŞları da dağlara kaçmak zorunda kalmıŞ, asilerin bütün köyleri iŞgal edilince Bozkır’a bir tek silah patlamadan girilmiŞtir (4 Kasım 1919).
ŞEYH EŞREF (HART) AYAKLANMASI (26 EKİM-24 ARALIK 1919)
Tipik bir irtica hareketi niteliği taŞıyan bu ayaklanma, Bayburt’a 20 km. uzaklıktaki Hart kasabasında yaŞayan EŞref adında birinin kendine özel bir tarikat kurması ve ününün çevreye yayılması sonucu İçiŞleri Bakanlığı’nca soruŞturma açılmasını gerektiren bir durumun oluŞması ve EŞref’in soruŞturmaya karŞı çıkmasıyla baŞlamıŞtır. Bu konudaki ilk giriŞim Erzurum Valiliğince baŞlatılmıŞtır. Valilik, Bayburt Kaymakamlığı’na bu Şeyhin kökeni, mesleği, mezhebi, müritlerinin kimliği ve faaliyetleri hakkında bilgi sormuŞtur.
Sonuçta Dahiliye Nezareti’nin emriyle harekete geçen Bayburt Kaymakamlığı, ilçe müftüsünün baŞkanlığında din adamlarında oluŞan bir kurul oluŞturmuŞtur. İeyhin kurulun davetini reddetmesi ve müritlerinin ayaklanma içinde olduğu yolunda duyumlar alınması üzerine 6 Aralık 1919’da Bayburt’taki 28. Alaydan 50 kiŞilik bir müfreze göz korkutmak için Hart’a gönderilmiŞtir. Hart’a gelen heyet, İeyhin önceden ayrılması sebebiyle kendisi ile temas edememiŞ, halk yorgun düŞen askerleri ikramda bulunmak vaadiyle birer ikiŞer evlere dağıtmıŞ ve Hart’a geri dönen İeyhle birlikte harekete geçerek onları esir almıŞtır. Bu olay, Alay Komutanı BinbaŞı Nuri’nin Şehit edilmesiyle yeni bir boyut kazanmıŞ, bunun üzerine otuzar kiŞilik iki piyade bölüğünden yeni bir müfreze oluŞturularak 9 Aralık 1919’da Hart’a sevk edilmiŞtir.
Bu müfrezeye de bir baskın düzenleyen EŞref baŞarılı olup askerleri tutsak ettikten sonra, kendisinin mehdi olduğunu ilan edip daha da azgınlaŞmaya baŞlamıŞtır. Askerlerin tedbirsizliği ve tecrübesizliği neticesiyle oluŞan bu durum karŞısında hükümetin uzlaŞma giriŞimlerinde bulunmuŞ olması da bir fayda sağlamamıŞtır ve bu defa dört tabur ve iki bölükten oluŞan 700 kiŞilik bir kuvvet Hart’a gönderilmiŞtir. İhtiyaten biri GümüŞhane’de, diğeri Of’ta iki tabur da hazır tutulmuŞtur. 24 Aralık’ta Hart’ı kuŞatan bu kuvvetler özellikle topçuların isabetli atıŞları vasıtasıyla sonuca gidebilmeyi baŞarmıŞtır. Evine isabet eden top mermisiyle havaya uçan İeyh EŞref’in akıbetini öğrenen müritleri daha fazla direnemeyip teslim olmuŞlardır.
BİRİNCİ ANZAVUR AYAKLANMASI (25 EKİM-30 KASIM 1919)
Ahmet Anzavur’un önderliğinde çeŞitli aralıklarla geliŞen ayaklanmalar, esasen Anadolu’daki direniŞi kırmaya yönelen iç isyanlar arasında en önemlisi sayılabilir. Çünkü Batı Cephesi’nin oluŞturulması ve Yunan iŞgalinin durdurulmasının gecikmesine sebep olmuŞtur.
Emekli Jandarma BinbaŞısı olan Ahmet Anzavur, Milli Mücadele’ye karŞı tavır alarak saltanat ve halifeliğe bağlılığının karŞılığında, özellikle Biga, Gönen, Manyas ve civarındaki Çerkezleri teŞkilatlandırarak Kuvayı Milliye’ye karŞı bir güç oluŞturmak amacıyla bu bölgeye gönderilmiŞtir. Heyet-i Temsiliye Anzavur hareketini bastırmak için 31 Ekim 1919’da Albay Kazım’ı (Özalp) ve Salihli Cephesi Komutanı Ethemi görevlendirmiŞtir.
2 Kasım 1919’da Susurluk’a gelerek kuvvet toplamaya baŞlayan Anzavur ile ilk temas 15 Kasım’da Demirkapı sırtlarında gerçekleŞmiŞ, bir taraftan Albay Kazım komutasındaki 11. Tümen, diğer taraftan da Yarbay Rahmi müfrezesi arasında kalan Anzavur, 10 kadar ölü ve 40 kadar yaralı bırakarak kaçmıŞtır. Takip harekatına bu aŞamada Salihli cephesinde bulunan Çerkez Ethem de katılarak 30 Kasım’da Söğütalanı’nda Anzavur yeniden sıkıŞtırılmıŞ ve ancak birkaç adamı ile kaçmayı baŞarmıŞtır. Birinci Anzavur Ayaklanmasının 2/3 Aralık 1919’da bittiği kabul edilmektedir.
İKİNCİ ANZAVUR AYAKLANMASI(16 İUBAT-19 NİSAN 1920)
Ahmet Anzavur’un ikinci kez ayaklanma giriŞimi, Müdafaa-i Hukuk Heyeti Merkeziyesi üyelerinden Edremit Kaymakamı Hamdi Bey’in katlediliŞi ile baŞlar. Hamdi Bey 26/27 Ocak 1920 gecesi düzenlediği bir baskınla Gelibolu yarımadasının AkbaŞ mevkiinde Fransız askerlerinin gözetimi altındaki silah ve cephaneleri ele geçirmiŞ ve sabaha kadar tümünü Anadolu kıyılarına taŞıtmıŞ yurtsever bir kiŞidir. Daha sonra Biga’ya geçerek asker toplamaya baŞlayan Hamdi Bey, yaklaŞık 500 genç ile Biga’daki 190. Alayın 2. Taburu emrine girmiŞtir. Birliğin ihtiyaçları için halktan para toplamak zorunda kalıŞı, buradaki halkı (çoğunlukla Pomaklar) hoŞnutsuzluğa itmiŞ ve Biga’da bir isyan baŞlatılmıŞtır. Bu esnada 15 kadar adamıyla Biga’ya gelen Ahmet Anzavur, hükümet konağına yerleŞerek ayaklanmanın idaresini ele almıŞtır. Hamdi Bey yalnız kalınca Yenice istikametine doğru yola çıkmıŞ, fakat yolda yakalanarak katledilmiŞ ve cesedi halka teŞhir edilmiŞtir.
Çok ciddi boyutlara ulaŞan ikinci Anzavur kuvvetlerinin bastırılması konusunda Ankara’da Mustafa Kemal Heyet-i Temsiliye baŞkanı olarak kararlı bir bildiri yayınlamış ve isyanın bastırılması için 2.000 civarında asker toplanmıŞtır. Çerkez Ethem’in idaresindeki birlikler 16 Nisan 1920’de Susurluk’un Kuzeyindeki Yahyaköy’de karŞılaŞmıŞlar, tam gün süren Şiddetli çarpıŞmalar sonunda asiler dağıtılabilmiŞtir. Bunun üzerine 19 Nisan’da Karabiga’ya kaçan Anzavur oradan da bir İngiliz gemisiyle İstanbul’a dönmüŞtür.
BİRİNCİ DÜZCE AYAKLANMASI(13 NİSAN-31 MAYIS 1920)
Düzce yöresinde baŞ gösteren bu ayaklanmalar bir yandan hilafetin ve Şeriatın savunulmasına dayandırılmakla beraber diğer yandan da Çerkezlik davası güdülen bir içeriğe de sahiptir.
Bölgede yaŞayan Çerkez ileri gelenlerinin sarayla yakın iliŞkide olmaları geliŞen Anadolu hareketine karŞı olumsuz tavır almalarına sebep olmuŞtur. Ayrıca İstanbul Hükümeti’nin buradaki Çerkez ve Abaza’ları ulusal direniŞ hareketine karŞı kıŞkırtırken, bu hareketi yürütenlerin İttihatçıların devamı olduğu yolundaki propagandaları da etkili olmuŞtur. Bütün bu geliŞmelerin sonucunda Ömer Efendi köyünde toplanarak silahlanan Çerkez ve Abazalar Düzce’deki güvenlik müfrezesini basarak buradaki birlik komutanı Mahmut Nedim’i teslim almıŞ ve Düzce’ye egemen olmuŞlardır. Ayaklanmanın öncülerinden Berzeg Sefer Kaymakamlığa, emekli BinbaŞı Maan Ali de Jandarma Komutanlığına atanmıŞ ve ayaklanma bu suretle seri bir Şekilde yayılmaya baŞlamıŞtır. Kısa bir zaman içinde Bolu, Hendek, Adapazarı ve Safranbolu’da insanlar “Müslümanlık” gayreti ile ya da “padiŞah yanlısı” olduklarını göstermek amacıyla ayaklananların safına katılmıŞlardır.
İKİNCİ DÜZCE AYAKLANMASI(19 TEMMUZ-23 EYLÜL 1920)
Birinci Düzce ayaklanmasının bastırıldığı günlerde Yozgat’ta da bir ayaklanmanın baŞlaması üzerine Çerkez Ethem’in ve BinbaŞı Çolak İbrahim’in kuvvetleri Genelkurmayca Yozgat bölgesine, düzenli orduya mensup birlikler de Yunan saldırılarını karŞılamak amacıyla cepheye gönderilince bu bölgede daha önce dağılıp sinen asiler yeniden toparlanmaya baŞlamıŞlardır. Bu defa ayaklanan Çerkez ve Abazaların düŞünceleri, Hendek’i almak, İzmit ile bağlantı sağlayıp Yunanlılarla birleŞmek ve güya kendi hayat ve geleceklerini milli kuvvetlerden kurtarıp, garanti altına almak Şeklinde geliŞmiŞtir.
8 Ağustos’ta Düzce’yi ele geçirmeyi baŞaran asilerin üzerine Ankara, EskiŞehir, Bilecik ve UŞak’tan takviye birlikler gönderilince yok edileceklerini anlayan asiler hareketlerine son vermiŞlerdir. Bunda Ali Fuat PaŞa’nın Abaza baŞkanlarıyla görüŞmek üzere gönderdiği aracıların da olumlu katkısı olmuŞ ve 66 gün süren ayaklanma bu Şekilde sonuçlanmıŞtır.
KUVAYI İNZİBATİYE HAREKATI
Dördüncü kez 5 Nisan 1920’de kabinesini kuran Damat Ferit’in milli mücadeleyi boğmak için
baŞvurduğu yollardan biridir. Kuvayı İnzibatiye adı verilen bu yarı-resmî askeri örgütün diğer adı
Hilafet Ordusu’dur. Komutanlığına Süleyman İefik PaŞa’nın atandığı Kuvayı İnzibatiye üç piyade
alayı ve bir topçu taburundan oluŞmuŞtur. 18 Nisan 1920’de kurulan bu oluŞumun hemen öncesindeki
önemli geliŞmeleri hatırlamak yararlı olacaktır. 11 Nisan’da İeyhülislam Dürrizade El Seyid
Abdullah’ın fetvası ile Mustafa Kemal ve onunla beraber hareket edenlerin öldürülmelerinin İslam
dinince caiz olduğu ilan edilmiŞ, buna mukabil Ankara da Börekçizade Mehmet Rifat Efendi’nin fetvası
ile (16 Nisan 1920) haklılığını aynı zeminde kanıtlamaya giriŞmiŞtir. Artık İstanbul ile Ankara
arasındaki bütün köprüler atılmıŞ ve geri dönüŞü olmayan bir yola girilmiŞtir. Bu arada İngilizler de
denetimleri altındaki Türk silah depolarından Kuvayı İnzibatiye’ye silah dağıtılmasına izin
Süleyman İefik PaŞa kendisine sonradan katılan Anzavur Ahmet ile anlaŞmazlığa düŞünce
İstanbul’a dönmüŞ ve Kuvayı İnzibatiye’nin baŞına Yarbay Senai geçmiŞtir. Kuvayı İnzibatiye’nin bu
dönemdeki amacı Geyve boğazını alarak EskiŞehir istikametinin yolunu açmaktır. Bu amaçla top ve
makineli tüfeklerle pekiŞtirilmiŞ 2 000 kiŞilik bir kuvvetle Geyve boğazına taarruza karar verilmiŞtir.
Anzavur Ahmet’in komutası altında 15-16-17 Mayıs’ta saldırılar gerçekleŞtirilmiŞ, her defasında geri
püskürtülen Anzavur Adapazarı’ndan ayrılarak İstanbul’a dönmüŞtür.
23 Mayıs’ta yeniden temas
edilen Kuvayı İnzibatiye birlikleri ağır bir yenilgiye uğratılmıŞ, 3 subay, 40 kadar er esir edilmiŞ, 4 topla
4 makineli tüfek ve çok sayıda malzeme ele geçirilmiŞ, Sapanca ve Adapazarı kurtarılmıŞtır.
Ordusu’na son darbe 14 Haziran sabahı baŞlayan taarruzla vurulmuŞ, zaten yenilgiler ve askerden
kaçanlar nedeniyle iyice zayıflayan birlikler tamamen etkisiz hale getirilmiŞtir.
Birinci Yozgat Ayaklanması(15 Mayıs-27 Ağustos 1920)
Yozgat ve çevresinde çıkan bir dizi ayaklanma giriŞiminin gerisinde İstanbul Hükümetini
destekleyen Hürriyet ve İtilaf Partisi’nin Yozgat baŞkanı Çapanoğlu Edip ve kardeŞi Celal’in çabaları
yer almaktadır. Bu yörede nüfuz alanı geniŞ olan Çapanoğlu KardeŞler sürekli olarak “Ankara’da
toplanacak olan meclisin padiŞahın isteklerine ve yasalara aykırı olduğu” yolunda propagandalarla
halkı Büyük Millet Meclisi aleyhine kıŞkırtmaya çalıŞmıŞlardır. Bölgedeki karıŞıklıkların ilki Yıldızeli’n de
yaŞanmıŞtır. PadiŞahın bildirge ve fetvalarını halka dağıtan Postacı Nazım, Yozgat beyleriyle de
temas kurarak halkı Kuvayı Milliye aleyhine örgütlemeye baŞlamıŞlardır. Toplanan asileri dağıtmak
üzere gönderilen tabur ile ilk çarpıŞmalar Sulusaray civarında yaŞanmıŞ, ancak etkili bir sonuç
alınamamıŞtır. Giderek güç kazanan asiler üzerine iki müfreze daha gönderilmiŞ, Çamlıbel’deki
müfreze baskına uğramıŞtır. Bunun üzerine Antep civarında bulunan Kılıç Ali de Büyük Millet Mecli
si tarafından 80 kadar adamıyla bölgeye sevk edilmiŞtir. Kılıç Ali’nin birlikleri Akdağ Madeni
civarında asilere küçük çapta üstünlük sağlarken, 14 Haziran’da Yozgat asiler tarafından iŞgal
edilmiŞtir. Ayaklanma civar bölgelere de yayılırken 15/16 Haziran gecesi Artova ve Çamlıbel
karakollarının basıldığı görülmüŞtür. Durumun tehlikeli bir hal alması üzerine Genelkurmay BaŞkanlığı
19 Haziran 1920’de Çerkez Ethem’i ayaklanmayı bastırmakla görevlendirmiŞtir. 70 subay, 2100
piyade, 1300 atlı, dört kudretli dağ topu, bir sahra topu, sekiz makineli tüfekle 23 Haziran’da sabahın
erken saatlerinde Yozgat önüne gelen Çerkez Ethem Müfrezesi öğleye kadar süren çarpıŞmalarla
Yozgat’ı ele geçirmiŞtir.
Yozgat’ta kurulan askeri mahkemede elebaŞılardan 12 kiŞi asılmıŞ, Celal ve Edip kardeŞler
kaçmıŞlardır. Kaçanlar Yozgat-Alaca yolu üzerindeki Arapseyfi civarında Ethem’in kuvvetleriyle
yeniden karŞılaŞmıŞ, burada da 300 civarında kayıp vermiŞlerdir (27 Haziran 1920). Bu tarihlerde
Yunan Ordusu’nun da Bursa ve UŞak üzerine doğru büyük bir saldırı baŞlattığı dikkate alınacak
olursa, bu tür ayaklanmaların nelere mal olduğu anlaŞılabilir. Dirençleri büyük ölçüde kırılan asiler
bundan sonra küçük çaplı çarpıŞmalarla dağıtılmıŞlardır.
İkinci Yozgat Ayaklanması(5 Eylül-30 Aralık 1920)
Birinci ayaklanma sonunda af dileyerek hayatta kalan asilerden oluŞturulan 500 kiŞilik
Akmağdeni Alayı cepheye gönderilmek istenince kaçarak yeniden asi durumuna geçmiŞlerdir. Bu
asiler 8 Eylül’de Çengelhan’da yağmacılık yapmıŞlar, 9 Eylül’de de Ortaköy’ü basmıŞlardır. Üzerlerine
gönderilen İkinci Kuvayı Seyyare ile Nogaykızıközü, Ayvalıközü ve Koyunculu çarpıŞmaları
sonucunda asiler dağılarak kaçmıŞlardır (25 Eylül 1920). Bundan sonraki dönemde Akmağdeni ve
Zile yörelerinde yapılan taramalarda birçok asi ele geçirilmiŞ ve ikinci Yozgat ayaklanması Aralık ayı
sonlarında tamamen bastırılmıŞtır.
Zile Ayaklanması(25 Mayıs-21 Haziran 1920)
Bu ayaklanma Yıldızeli ve Yozgat olaylarıyla iç içe geliŞmiŞtir. Buralardaki olaylardan cesaret
alan Avukat Ali, eski Bucak Müdürü Naci, eski mal müdürünün oğlu İhsan’ın 30 kadar atlıyı toplaması
ile baŞlayan tehdit edici geliŞmeler üzerine bölgeye gönderilen 5. Tümen, Yarbay Cemil Cahit
komutasında duruma müdahale etmiŞtir. Halkı hükümet aleyhine kıŞkırtmaya çalıŞan asilerle ilk ciddi
çarpıŞmalar Zile’de yaŞanmıŞ, 150 kadar asi ölü ve yaralı olarak etkisiz hale getirilmiŞ, 30 kadarı da
teslim alınmıŞtır. Yakalananlardan 50 kiŞi askeri mahkemede yargılanmıŞ ve 22’si idam cezası
Milli AŞireti Olayı(1 Haziran-8 Eylül 1920)
Özellikle İngiltere’nin ve Fransa’nın olumsuz propagandaları, para yardımı ve bir takım vaatler,
Güneydoğu Anadolu bölgesindeki aŞiretleri Türklerden ayırarak bağımsız bir Kürdistan fikrine
Bu çerçevede Milli AŞiretinin ileri gelenlerinden Mahmut, İsmail, Halil, Bahur ve
Abdurrahman Beyler güneydeki düŞmanlarla gizli temas ve bağlantı kurmuŞ ve harekete hazır hale
Fransızların Haziran ayı baŞlarında Urfa’yı ikinci kez ele geçirme giriŞimleri sırasında
Milli AŞiretinin de Siverek yönünde harekete geçmesi TBMM Hükümeti için ciddi bir sorun halini
İlk etapta 13. Kolordunun 5. Tümeni bölgeye gönderilmiŞ, 18 Haziran’daki çarpıŞmalardan sonra
güneydoğuya kaçan asiler dıŞarıdan aldıkları destekle güçlenerek 24 Ağustos’ta 2 000’den fazla
kuvvetle yeniden saldırmaya geçmiŞler ve ViranŞehir’i ele geçirmiŞlerdir. 7/8 Eylül’de 5. Tümenin
gerçekleŞtirdiği taarruz karŞısında tutunamayan asiler Suriye tarafına kaçmıŞlardır.
Cemil Çeto Olayı(20 Mayıs-7 Haziran 1920)
Garzan’da Bahtiyar AŞireti Reisi Cemil Çeto, bazı aŞiret reislerini kendi etrafında toplayarak
bölgede hükümet kurma giriŞimlerine baŞlamıŞtır. Bu çerçevede ReŞkotan aŞiretini kendi yanına
çekmek için tehditkar teklifler götürmüŞ, ancak ReŞkotan aŞireti baŞkanı tehditlere aldırmayarak
hükümete sadakatini vurgulamıŞtır. Yine de harekete geçen Cemil Çeto, bir süre Garzan yöresine
hakim olmuŞsa da 13. Kolordunun aldığı önlemler üzerine hakimiyetini yitirmiŞtir. Adamlarının çoğunu
kaybeden Cemil Çeto 7 Haziran 1920’de dört oğlu ile birlikte teslim olmuŞtur.
Konya Ayaklanması(2 Ekim-22 Kasım 1920)
Bu ayaklanma da Kuvayı Milliyecileri asi ve kafir olarak gören, AnlaŞma Devletlerine karŞı milli
bir direniŞin mümkün olamayacağına inanan kiŞilerin önayak olduğu türdendir. Kaynağını bir yıl
öncesindeki Konya Valisi Cemal Bey’in Kuvayı Milliye aleyhine yürüttüğü faaliyetlere bulmak
mümkündür. Ulusal güçlerin direniŞinin yakında Konya’nın AnlaŞma Devletlerince iŞgal edilmesine yol
açacağı yolundaki propagandalar, Kuvayı Milliyecilerin Yunanlılarla savaŞmak yerine Türk köylerini
soyduğu Şeklindeki söylentilerle beslenince beklenen geliŞme olmuŞ, Çumra’da DelibaŞ Mehmet çoğu
ker kaçağı yaklaŞık 500 kiŞilik bir çeteyle baskın yaparak buraya egemen olmuŞtur. Daha sonra
Konya’ya yönelen DelibaŞ, bir yandan da kendi yandaŞlarını Konya’ya vali, polis müdürü ve jandarma
komutanı olarak atamıŞtır. İsyancılara AkŞehir ve BeyŞehir’in de katılması, Konya ve Isparta
sancaklarının Konya’ya yakın yerlerinin asilerin eline geçmesi durumu ciddileŞtirmiŞtir. TBMM
Hükümeti ayaklanmayı bastırma görevini Albay Refet’e (Bele) vermiŞtir. Refet Bele komutasındaki
birlikler 6 Ekim’de Konya’yı, 16 Ekim’de Bozkır’ı, SeydiŞehir’i ve BeyŞehir’i, 23 Ekim’de Çiğil’i ele
geçirmeyi baŞarmıŞtır. Güçlerini önemli ölçüde yitiren ve dağılan ayaklanmacıların etkinliğinin
tamamen ortadan kalkması, 10 Ekim’de Dinar’dan hareket eden Demirci Mehmet Efe’nin önce
Akseki’yi alması, 22 Kasım’da da Isparta’ya varmasıyla mümkün olmuŞtur.
Konya ayaklanmasına karıŞanların yargılanması Konya İstiklal Mahkemesi’nde yapılmıŞtır.
Suçları sabit görülen 24 kiŞi idam cezasına çarptırılmıŞtır.
Demirci Mehmet EfeAyaklanması (1-20 Aralık 1920)
ÇeŞitli isyanların bastırılmasında emeği geçen Demirci Mehmet Efe (1885-1959) Birinci Dünya
SavaŞı esnasında kendisine yapılan onur kırıcı bir muameleden dolayı bulunduğu yerden kaçarak
dağa çıkmıŞ, kısa zamanda topladığı yaklaŞık 200 kiŞilik bir çeteyle ÖdemiŞ civarında ün salmayı
baŞarmıŞtır. Ulusal KurtuluŞ SavaŞı sırasında Yunanlıların cazip vaatlerini reddederek milli kuvvetler
safında yer almıŞtır. Kendisine 5 Ekim 1919’da Aydın Cephesi Umum Kuvayı Milliye Komutanı adı
Düzenli ordu kurulması aŞamasında milis kuvvetlerinin de lağvedilmesi gerektiği gerçeğinin
ortaya çıkması Demirci Mehmet Efe’yi tereddüde düŞürmüŞtür. Mehmet Efe 22-23 Kasım gecesi
İçiŞleri Bakanı ve Güney Cephesi Komutanı Refet Bey’den Şöyle bir Şifreli telgraf alır: “ Artık milis
teŞkilatının Şimdiye kadar olduğu gibi devamına sebep ve mahal kalmamıŞtır. İimdiye kadar bunların
gördüğü vazifeleri, Şimdiden sonra ordu göreceğinden, Kuvayı Milliye teŞkilatı lağvedilmiŞtir. Demirci
Efe bundan sonra askeri bir sıfat ve nizam altında atlı takip kuvvetleri komutanı olarak benim
refakatimde vazife görecektir. Artık “Demirci Mehmet Efe” yerine “Mehmet Beyefendi” tabiri
Teklifi kabul etmeyen Demirci Mehmet Efe’nin bu sıralarda Ankara ile iliŞkileri gerginleŞen
Çerkez Ethem’le birleŞme ihtimalinin ortaya çıkması Albay Refet Bey’i acil önlem alma durumuna
getirmiŞtir; Demirci Mehmet Efe tasfiye edilecektir.
Demirci Mehmet Efe’nin yakalanması için Güney cephesi Komutanlığının 11 Aralık’ta baŞlattığı
harekat içinde ilk teması 16 Aralık’ta Keçiborlu’nun 20 km. kadar güneydoğusunda İğdecik Köyü’nde
gerçekleŞmiŞ, arazinin engebeli oluŞundan yararlanan Mehmet Efe kaçmıŞtır. 18 Aralık’a süren
takibatta Demirci’nin 800 adamından 700 kadarı yakalanmıŞtır. Araya sokulan aracılar vasıtasıyla ikna
edilen Demirci Mehmet Efe 30 Aralık 1920’de teslim olmuŞtur. Daha önceki hizmetleri karŞılığında
hayatı bağıŞlanan Mehmet Efe köyünde sakin bir hayat sürdürerek 1959 yılına kadar yaŞamıŞtır.
Çerkez Ethem ve KardeŞlerinin Ayaklanması(27 Aralık 1920-23 Ocak 1921)
Ethem Bey Bursa’da yerleŞmiŞ olan, emlak ve arazi sahibi Ali Bey’in küçük oğludur.
Ağabeylerinden biri Saruhan Milletvekili ReŞit, diğeri ise YüzbaŞı Tevfik Beylerdir. Askerlik teskeresini
baŞçavuŞ olarak aldıktan sonra Balkan SavaŞları sırasında Çürüksulu Mahmut PaŞa kolordusunda
süvari subay vekili olarak görev yapmıŞ, birkaç ay sonra da Bandırma’ya ailesinin yanına dönmüŞ, fiili
askerlik hizmetini tamamlamıŞtır.
İzmir’in Yunanlılar tarafından iŞgali sonrasında kurulan yerel direnme örgütleri arasına katılan
Çerkez Ethem bir kısım atlı kuvveti ile Salihli Cephesi’ni kurmuŞtur. Daha sonra Kuvayı Seyyare adı
verilen kuvvetleriyle özellikle Anzavur kuvvetlerinin dağıtılmasında, Düzce, Adapazarı ve Yozgat
isyanlarının bastırılmasında önemli hizmetleri olmuŞtur. Ancak düzenli ordunun kurulması
aŞamasında kuvvetlerinin dağıtılmasını kabullenmeyerek, ağabeyleri Tevfik ve ReŞit Beylerle birlikte
Ankara Hükümeti’ne karŞı cephe alma noktasına gelmiŞtir.
Batı Cephesi Komutanlığı sınırları içinde elde ettiği Şöhret ile birlikte Ethem ve kardeŞlerinin
Büyük Millet Meclisi otoritesinin dıŞına çıkmak istemelerinde çeŞitli etkenler rol oynamıŞtır. Bu etkenler
Şöyle sıralanabilir: Yozgat isyanını bastırması sırasında yargılamak istediği Ankara Valisi Yahya
Galip’in bu Şekilde usulsüz yargılanmasına Büyük Millet Meclisi BaŞkanı Mustafa Kemal’in engel
olması; Büyük Millet Meclisi’nin 18 Eylül 1920 gün ve 42 sayılı kararla kurduğu İstiklal Mahkemelerini
asker kaçaklarını yargılayacak tek makam olmasını kardeŞleriyle birlikte reddetmesi; İçiŞleri
Bakanlığına ait olan asker toplama yetkisini yasa dıŞı olarak kendi adamlarıyla yürütmek istemesi;
Batı Cephesi’nin ikiye bölünmesine ve Güney Cephesi Komutanlığının Albay Refet’e verilmesine karŞı
çıkması; düzenli ordu fikrine Şiddetle karŞı durması; BaŞkomutanlık emir ve
komuta yetkisinin sadece Büyük Millet Meclisi’ne ait olduğunun 18 Kasım 1920’de ilan edilmesi;
Ethem kuvvetlerini diğerlerinden ayırt etmek için verilen “Birinci Kuvayı Seyyare” adını küçümseme
sayarak ısrarla “Umum Kuvayı Seyyare ve Kütahya Havalisi Komutanlığı” adını kullanmak istemesi;
Büyük Millet Meclisi’nce geliŞigüzel er toplanmasının yasaklanması; Batı Cephesi Komutanlığının
oluŞturduğu “Simav ve Havalisi Komutanlığı”nın reddedilmesi ve Komutan Yarbay İbrahim Bey’in
YüzbaŞı Tevfik (Ethem’in ağabeyi) tarafından geri gönderilmesi; Batı Cephesi Komutanlığı’nca
birliklerdeki silah ve cephanenin denkleŞtirilmesi iŞini reddetmeleri.
Bunların yanı sıra, Ethem’in
prestijinin en yüksek olduğu dönemde siyasal olarak da farklı bir yöne eğilmesi, bolŞevizm akımından
etkilenmesi Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile arasının açılmasında etkili olmuŞtur. Çerkez Ethem’in bu
dönemde Sovyetlerin Ankara’da kendisini Mustafa Kemal’e yeğ tuttuklarına inandığı
Bütün bu geliŞmeler kardeŞleri ve bir grup yandaŞı ile Çerkez Ethem’in tavrını kesinleŞtirmesine
ve kendisini “Umum Kuvayı Seyyare ve Kütahya Bölgesi Komutanı” ilan etmesine yol açmıŞtır. Ankara
Hükümeti baŞlangıçta uzlaŞma giriŞimlerinde bulunduğu halde bundan bir sonuç alınamamıŞtır.
Ethem bir yandan milli müfrezeleri kendisi ile iŞbirliği yaparak hükümete karŞı tavır almaya, diğer
yandan kıta subaylarını kurmaylar aleyhine kıŞkırtmaya çalıŞmıŞtır.
Sonuçta Batı ve Güney Cephelerinden toplam 796 subay, 14 596 er, 8 750 tüfek, 63 ağır
makineli tüfek, 32 top ve 4 111 hayvan sağlanarak Çerkez Ethem’in üzerine bir harekat
düzenlenmiŞtir. Bu sırada Ethem kuvvetlerinin genel toplamı 4 650 insan, 2 otomatik tüfek, 6 ağır
makineli tüfek ve 4 top Şeklindedir.53
Yapılan çarpıŞmalar sonunda Kütahya’dan Gediz’e çekilmek
zorunda kalan Ethem, İnönü mevziindeki Yunan saldırılarını etkisiz hale getiren düzenli ordunun
tekrar kendisine yönelmesi üzerine Yunanlılara sığınmıŞtır.
Çerkez Ethem’in isyanı konusu çeŞitli çevrelerce sürekli istismar edilmiŞtir. Bu çevrelerden gelen
iddialar ağırlıklı olarak siyasal amaçlıdır. Bu nedenle de bilimsel olma kaygısı taŞımamaktadır.
Koçkiri Ayaklanması(6 Mart-17 Haziran 1921)
Merkezi Zara olmak üzere 10 kaza ve 135 köyü kapsayan bir bölgede yaŞayan Koçkirililer; İbolar,
Zazalar, Balular, Kerteliler ve Sarular isimli beŞ büyük kabileden oluŞmaktaydı.
arasında adı geçen Mehmet İzzet, Hasan Askerî, Kazım, AliŞir Beylerin yanı sıra Kürt Teali ve Teavün
Cemiyeti’nin İmranlı Şube baŞkanı Haydar Bey bölgede egemen olarak yönetimi ellerinde bulundurma
isteği ile ayaklanmaya öncülük eden isimlerdir.
Ayaklanma, bölgedeki 6. Süvari Alayı’nın bir grup asker kaçağını yakalamak isterken baskına
uğramasıyla 6 Mart 1921’de baŞlamıŞtır. 8 Nisan’da aŞiret baŞkanlarından Mehmet Naki, AliŞir,
İbrahim, Mustafa, Mahmut Mansur ve Seyithan imzalı bir telgraf Büyük Millet Meclisi’ne gönderilir .
Asiler bu telgrafla Koçkiri (Zara) ile Divriği, Refahiye, Kuruçay ve Kemah ilçelerinin seçkin bir vilayet
haline konularak bir Kürt valinin baŞa geçirilmesini ve bunun yanına da bir Türk vali muavini vermek
suretiyle bir idarenin kurulmasını, henüz önemli miktarda kan dökülmemiŞken sorunun halledilmesini
11 Nisan’da ayaklanmayı bastırma harekatına baŞlayan Merkez Ordusu’nu zor bir görev
beklemekteydi: Taarruzlar, ayaklanmanın düzenleyicileri ve kıŞkırtıcıları olan elebaŞılara ve onlarla
birlik olanlara karŞı yöneltilecek, iliŞkisi olmayan halkın gönlü alınacak ve hükümet tarafına geçmeleri
sağlanacaktır. 22 Nisan’da harekatın birinci evresi sona erdiğinde asiler küçük gruplar halinde
dağılarak kuzey ve kuzeydoğu yönünde kaçmıŞlardır. Bundan sonraki ikinci etapta geniŞ çaplı takip
harekatı ile asilerin etkinliği iyice kırılmıŞ, 17 Haziran’da asilerin elebaŞılarından Haydar Bey’in kardeŞi
AliŞan ve 32 asi ileri geleni ile 500’den fazla asi teslim olmuŞ, bunlar muhakeme edilmek üzere
Merkez Ordusu Komutanı Nurettin PaŞa, bu tür olayların tekrarlanmaması için “Asi köylerini
dağıtmak, bunları Anadolu’nun baŞka bölgelerine, Türklerin arasına serpiŞtirmek.” tezini savununca
Büyük Millet Meclisinde özellikle Doğulu milletvekilleri buna karŞı çıkarak bir soruŞturma kurulunu
görevlendirmiŞlerdir. Bu geliŞmeler karŞısında Genelkurmay BaŞkanlığı Nurettin PaŞa’yı görevinden
Pontus, Samsun-Trabzon çevresinde yaŞayan Rumların kurduğu eski bir krallığın adıdır.
Sadece M.Ö. 281’de bağımsız olmuŞ, bu da ancak 63 yıl sürmüŞtür. Bu tarihten sonra hep baŞka
devletlerin egemenliği altında varlığını sürdüren Pontus Krallığı’na, Fatih Sultan Mehmet Tarbzon’u
alarak son vermiŞ ve bundan sonra buradaki Rumlar diğer azınlıklar gibi Osmanlı Devleti’nde uzun
yıllar huzur ve barıŞ içinde yaŞamaya devam etmiŞlerdir.
YaklaŞık 2000 yıl sonra yeniden bağımsız bir Pontus ülkesini kurmak için ilk giriŞim 1904 yılında
kurulan “Pontus Cemiyeti” ile yapılmıŞtır. Bu derneğin kuruluŞunda Merzifon’da faaliyet gösteren
Amerikan Koleji’nin büyük katkıları olmuŞtur. Bu dernek tarafından bastırılan bir haritaya göre; Pontus
Cumhuriyeti, merkezi Samsun olmak üzere, Batum’dan İnebolu’nun batısına kadar olan Karadeniz
kıyıları ile bugünkü Kastamonu, Çankırı, Yozgat, Sivas, Tokat, Amasya, Çorum, GümüŞhane ile
kısmen de Erzincan vilayetini kapsamaktaydı.
Bu harita tek baŞına bile Yunan “Megalo İdeası”
hakkında insanı hayrete düŞürecek boyutlara sahiptir. Bölgede yaŞayan Rum nüfusun Müslüman
nüfusa oranının yaklaŞık onda biri olduğu gerçeği kolayca göz ardı edilmiŞtir.
Birinci Dünya SavaŞı sırasında Yunanistan ve Rusya lehine casusluk faaliyetine giriŞen
Karadenizli Rumlar Mütareke Dönemi’nde de siyasi ve fiili eylemlerle amaçlarına hizmet etmeye
çalıŞmıŞlardır. Dernek baŞkanı Konstantinidis’in uluslararası alanda, Rumların zulme uğradığı
yolundaki propagandalarla destek sağlama çabaları önemlidir. Oysa durum tam tersidir. Kurulan Rum
çeteleri silahlanarak Müslümanlara karŞı Samsun, Amasya ve Tokat çevresinde saldırmaya
Pontus konusunda Yunanistan’ın tavrı da ilginçtir. 30 Aralık 1918 günü Venizelos
tarafından BarıŞ Konferansına sunulan raporda Şu istek yer almaktaydı: “Ermenistan eyaletleri ile Rus
Ermenistanı, Milletler Cemiyetine bağlı büyük bir devletin mandası altına konulmak üzere bağımsız bir
devlet haline getirilmelidir. Trabzon vilayeti de bu Ermeni devletine bağlanabilir. Böylece 350 000
kiŞilik kesif Rum topluluğu kendi sınırları içinde Türk idaresinden bundan böyle kurtulma imkanına
Ne yazık ki, İtilaf Devletleri bu çılgınca ve tehlikeli Pontus propagandasına set
çekmek için hiçbir teŞebbüste bulunmamıŞlardır.
Bu tarihlerde Anadolu’da kurulacak bir Ermenistan
devleti içinde Rumların güvence altında yaŞayabileceğine inanan Venizelos, aynı zamanda Yunan
Ordusu subaylarından Albay D. Katenyotis’i görevlendirerek, durumu yerinde tespit etmek ve Pontus
Rumlarını askeri birlikler halinde teŞkilatlandırmak üzere bölgeye göndermiŞtir. Yunan Albayı daha
çok Batum ve Tiflis’te faaliyet göstererek, Konstantinidis ve Trabzon Metropolidi Krisantos ile birlikte
Pontus meselesine en çok hizmet eden üç kiŞiden biri olmuŞtur.
Örgütlenen Rum çeteleri 1921 yılı sonuna kadar 1 641 Türk’ü yaralamıŞ, 3723 evi yakmıŞ, 2000
000 lira değerinde hayvanı almıŞ, 2000 000 altın lira nakit, bir çok mal ve eŞyayı yağma ve tahrip
Bu durum karŞısında ciddi tedbirlerin alınması zorunlu olmuŞtur. İlk önlem olarak Aralık
1920’de Merkez Ordusu oluŞturulmaya baŞlanmıŞ ve civardaki birlikler bu orduya bağlanmıŞtır. İdarî
önlem olarak Rumlar üzerinde etkili olan Ortodoks din adamları sınır dıŞı edilmiŞ, bir bölümü istiklal
Rum köyleri boŞaltılarak burada yaŞayan Rumlar Anadolu’nun iç
Merkez Ordusu’nun yeterince güçlenmesiyle baŞlayan büyük çaplı temizlik harekatı 6 İubat
1923’e kadar sürmüŞ, ayaklanmacıların bütün elebaŞıları ve de yardımcıları yok edilmiŞtir.
Ayaklanmacılardan bir kısmı da teslim olmak veya af dilemek suretiyle etkisiz hale getirilmiŞtir.
Ağırlıklı olarak 1919 ile 1921 yılları arasında göze çarpan iç ayaklanmalar milli mücadelenin en
sancılı bölümlerinden biri olmuŞtur. ÇıkıŞ sebepleri ne kadar çok çeŞitli olursa olsun, bu hareketler en
büyük zararı ulusal güçlerin birleŞme sürecine vermiŞlerdir. İŞgalci devletlerle baŞ etmek gibi hayati bir
görevi üstlenen Büyük Millet Meclisi’nin aynı zamanda Anadolu’dan baŞlayarak tüm yurtta otorite ve
etkinliğinin sağlanması önündeki engellerin önemli bir kısmını yine bu ayaklanmalar oluŞturmuŞtur.
Ayaklanmaların sayısının çokluğu içteki mücadelenin ne denli yaygın, sürekli ve tehlikeli olduğunu da
ortaya koymaktadır. Ayaklanmaların yaŞandığı bölgelerde kaydedilen felaketlere rağmen Türk
halkının bu süreci olumlu bir Şekilde tamamlaması elde edilen en önemli kazanç sayılmalıdır.
1 Mondros Mütarekesi her ne kadar bir ateŞkes anlaŞması Şeklinde adlandırılsa da içerdiği
hükümlere bakarak, gerçekte böyle tanımlanmasının pek mümkün olmayacağı açıktır. AteŞkes
anlaŞmaları normalde savaŞan taraflar arasında barıŞ görüŞmelerinin baŞlayabilmesi için yapılan bir
çeŞit ön barıŞ anlaŞmalarıdır ve içerdiği hükümler de genellikle orduların ve silahların durumu ile ilgili
olmaktadır. Oysa Mondros Mütarekesi, İtilaf Devletlerine Osmanlı Devleti’nin askerî, siyasî ve
ekonomik alandaki egemenliğini kısıtlayıcı önemli haklar kazandırmaktadır ki, bu özellikleriyle adeta
bir barıŞ antlaŞması göze çarpmaktadır.
Mütareke görüŞmelerinin ayrıntıları ve anlaŞmanın tam metni için bkz; Ali Türkgeldi,
Mondros ve Mudanya Mütarekelerinin Tarihi, Ankara 1948.
2 Mütareke Dönemi Kabineleri:.
Ahmet İzzet PaŞa 11 Ekim 1918-8 Kasım 1918 (25 gün).
Ahmet Tevfik PaŞa 11 Kasım 1918-13 Ocak 1919 (2 ay 1 gün).
14 Ocak 1919-3 Mart 1919 (1 ay 20 gün).
Damat Ferit PaŞa 4 Mart 1919-15/16 Mayıs 1919 (2 ay 13 gün).
19 Mayıs 1919-20 Temmuz 1919 (2 ay 2 gün).
21 Temmuz 1919-30 Eylül 1919 (2 ay 11 gün).
Ali Rıza PaŞa 2 Ekim 1919-8 Mart 1920 (5 ay 3 gün).
Salih Hulusi PaŞa 8 Mart 1920-2 Nisan 1920 (25 gün).
Damat Ferit PaŞa 5 Nisan 1920-31 Temmuz 1920 (3 ay 25 gün).
31 Temmuz 1920-17 Ekim 1920 (2 ay 17 gün).
Ahmet Tevfik PaŞa 21 Ekim 1920-4 Kasım 1922 (2 yıl 14 gün).
3 Bu konuda ilginç bir örneği İsmet İnönü’nün hatıralarında görmek mümkündür. İnönü,
isyan çıkan bir yöreye göndereceği bir binbaŞıyı ayrıntılı bir Şekilde aydınlatıp, ikaz eder: “Söylediğim
yere vardığın zaman, müfrezen görünür görünmez, halk karŞıdan görünecek, tekbir getirerek
askerimiz geldi diye sizi karŞılayacaklar. Bunları askerin içine sokmayacaksın. Askeri dıŞarıda
tutacaksın. Kim gelirse gelsin, ne söylerse söylesinler inanmayacaksın. Davet edecekler
gitmeyeceksin. Yorgunsunuz, argınsınız diye size ziyafet vermeye kalkacaklar. Seni, askerini, hepinizi
alacaklar, evlere dağıtacaklar. Bu teklifi kabul etmeyeceksin. Sen orada isyan tertip etmek için,
hareket etmek için hazırlananlar olduğunu söyleyeceksin, onları isteyeceksin, seni istikbal edenleri
bunun için yardıma çağıracaksın. Eğer bunu yapabilirsen, ele geçirdiğin kimseleri oradan çıkarırsın,
kimlermiŞ, nereden gelmiŞler tahkik edersin ve ona göre mahkemeye sevk edersin. Neticeyi böyle
alırsın.” Buna rağmen göreve yolladığı binbaŞının birkaç gün sonra süklüm püklüm geri döndüğünü
aktaran İnönü, iç isyanların aldatıcı görüntüsü karŞısında önlem alabilmenin zorluğuna dikkat çekerek,
aynı millet fertlerinin birbirini aldatıp pusuya düŞürmesinin son derece kolay bir Şey olduğunu ve bütün
iç isyanların en zayıf noktasının bu olduğunu vurgulamaktadır. İsmet İnönü, Hatıralar, 1. Kitap, Ankara
1985, s. 204.
4 Türk İstiklal Harbi, VI. Cilt, İstiklal Harbinde Ayaklanmalar, T. C. Genelkurmay Harp Tarihi
BaŞkanlığı Resmî Yayınları, Ankara 1974, s. 325-326.
5 a.g.e., s. 41-42.
6 Gnl. Kenan Esengin, Milli Mücadelede Hıyanet YarıŞı, Ankara 1969, s. 42.
7 İstanbul Hükümetinin Elazığ Valisi Ali Galip’e çektiği telgraf emri için bkz.; Mazhar Müfit
Kansu, Erzurum’dan Ölümüne Kadar Atatürk’le Beraber, 1. Cilt, Ankara 1988, s. 266-268.
8 İerafettin Turan, Türk Devrim Tarihi, 1. Kitap, Ankara 1991, s. 247.
9 A.g.e., s. 247.
10 Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk-Vesikalar, Ankara 1991, s. 668, vesika no: 66.
11 Milli kuvvetlerin baskısı sonucu İstanbul’a kaçmak zorunda kalacak olan Cemal Bey,
Damat Ferit Hükümetinde kısa bir süre Dahiliye Nazırlığı görevinde bulunacaktır. H. Adnan Önelçin,
Nutuk’un İçinden, İstanbul 1981, s. 36.
12 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 54.
13 A.g.e., s. 55-60.
14 Kazım Karabekir, İstiklal Harbimizin Esasları, İstanbul 1951, s. 153-156.
15 Türk İstiklal Harbi, 6. Cilt, s. 62.
16 Esengin, s. 36.
17 Sina AkŞin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2. Cilt, İstanbul 1992, s. 104.
18 Türk İstiklal Harbi, 6. Cilt, s. 67-71. Anzavur Ayaklanmasını bastırmakla görevli
komutanlardan Albay Kazım Özalp’in (daha sonra orgeneralliğe kadar yükselmiŞ, TBMM’de Meclis
BaŞkanlığı ve Bakanlık görevlerinde bulunmuŞtur.) çarpıcı açıklamaları vardır: “Bu çarpıŞmada biz
Halife kuvvetini maalesef Türk milletinin karŞısında ve Yunanlıların yanı baŞında gördük. Anzavur
Ahmet’in maiyeti o zaman “Halifenin askerleri” unvanı ile isimlendiriliyorlardı. Bu halifenin kuvvetleri
Milli Mücadeleyi önlemek üzere toplanmıŞ bulunuyorlardı. Her halde Halife ile Yunanlıları birbirine
yaklaŞtıran sebep, tetkike değer bir faciadır. ” Kazım Özalp, Milli Mücadele 1919-1922, 1. Cilt, Ankara
1988, s. 67.
19 Sofuoğlu Adnan, Kuva-yı Milliye Döneminde Kuzeybatı Anadolu 1919-1921, Ankara 1994,
20 Türk İstiklal Harbi, 6. Cilt, s. 75. Bu konudaki görüŞleri sarayın BaŞkatibi Ali Fuad
Türkgeldi’nin hatıraları da doğrulamaktadır: “Ali Rıza ve Salih PaŞalar zamanında her gün gazetelerde
Şaki Anzavur çetesi filan yerde Şu cinayeti yaptı, filan yerde bunu yaptı diye yazarak Anzavur’un ika
eylediği fecayıi ile kulaklarımız dolduğu halde, Ferid PaŞa sadaretinde gelen ma’ruzât meyanında
uhdesine mîr-i miranlık rütbesi tevcihi ile Karesi mutasarraflığına tayini hakkında bir kararname
geldiğini görünce dayanamayıp esnây-ı takdimde “Böyle bir eŞkiyayı ibadullahın baŞına taslit etmek
revây-ı hak değildir efendim. ” diyerek son bir cür’et gösterdim.” Ali Fuat Türkgeldi, Görüp İŞittiklerim,
Ankara 1987, s. 263.
21 Bu bildirinin tam metni için bkz.; Uluğ İğdemir, Biga Ayaklanması ve Anzavur Olayları,
Ankara 1989, s. 100-101.
22 Türk İstiklal Harbi, II. Cilt, Batı Cephesi, 2. Kısım, T. C. Genelkurmay Harp Tarihi
BaŞkanlığı Resmi Yayınları, Ankara 1965, s. 42.
23 Taner Baytok, İngiliz Kaynaklarından Türk KurtuluŞ SavaŞı, Ankara 1970, s. 100-101.
24 İerafettin Turan, Türk Devrim Tarihi, 2. Kitap, Ankara 1992, s. 175.
25 A.g.e., s. 175.
26 Ali Fuat PaŞa bu tarihte Sivas Kongresi kararıyla Batı Anadolu Umum Kuvayı Milliye
Komutanlığı görevini yürütmektedir. Albay Refet ise Ali Fuat PaŞa’nın yardımcılığını üstlenmiŞtir.
27 Rahmi Apak, İstiklâl SavaŞında Garp Cephesi Nasıl Kuruldu, Ankara 1990, s. 139.
28 Türk İstiklâl Harbi, 6. Cilt, s. 112-113.
29 A.g.e., s. 115.
30 A.g.e., s. 117-119.
31 Salâhi R. Sonyel, KurtuluŞ SavaŞı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisinin Türkiye’deki
Eylemleri, Ankara 1995, s. 69-70.
32 Ali Fuat Cebesoy, Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul 1953, s. 382.
33 Anzavur, Batı Anadolu’nun Yunanlılarca iŞgal edilmesinden sonra da Bursa, Balıkesir,
Çanakkale, Bandırma bölgelerinde etkinliklerde bulunmuŞ, Sakarya zaferinden sonra Köprülü Hamdi
Bey’in adamları tarafından Biga’da öldürülmüŞtür.
34 Türk İstiklal Harbi, 6. Cilt, s. 129.
35 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 142-153.
36 A.g.e., s. 153-158.
37 A.g.e., s. 158-161.
38 Süreyya Hami İehidoğlu, Milli Mücadelede Zile Ayaklanması, Ankara 1983, s. 33.
39 Orhan Duru, Amerikan Gizli Belgeleriyle Türkiye’nin KurtuluŞ Yılları, İstanbul 2001, s. 50.
40 Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Ankara 1989, s. 300.
41 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 179.
42 Selahattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, 3. cilt, İstanbul 1991, s. 142.
43 Turan, 2. kitap, s. 178-179.
44 Ergun Aybars, İstiklâl Mahkemeleri, Ankara 1975, s. 165.
45 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 202-203.
46 Sabahattin Selek, Milli Mücadele (Ulusal KurtuluŞ SavaŞı), 2. cilt, İstanbul 1982, s. 892.
47 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 210-212.
48 Çerkes Ethem, Anılarım, İstanbul 2000, s. 7.
49 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 212-213.
50 A.g.e., s. 214-222.
51 Cemal İener, Çerkez Ethem Olayı, İstanbul 2001, s. 76.
52 Selek, s. 952.
53 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 236-237.
54 Ethem’in ağabeyi Tevfik Bey’in Yunan kumandanı ile imzaladığı teslim tutanağında
aŞağıdaki hükümler yer almıŞtır:.
1) Ethem, birlikleriyle Yunan kesimine girecek;
2) Silahlar teslim edilecek;
3) Yunan Hükümeti teslim olanların yiyeceklerini sağlayacak ve subayların maaŞlarını
4) Çerkezlerin özel kıyafetlerini giymelerine, kamalarını taŞımalarına izin verilecek;
5) Teslim olanlara kötü davranılmayacak;
6) İsteyenlerin aileleri yanına dönmelerine izin verilecek;
7) Silahların tesliminde Ethem’in kurmay baŞkanı da hazır bulunacak;
55 Y. Küçük, C. Kutay, B. Bozgeyik, K. Mısıroğlu ve C. İener gibi yazarlar etrafında bu
konuda yapılan spekülasyonları yanıtlayan Özakman’ın araŞtırması bu konuda doyurucu bilgi
Turgut Özakman, Vahidettin, M. Kemal ve Milli Mücadele (Yalanlar, YanlıŞlar,
Yutturmacalar), Ankara 1997, s. 473-505.
56 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 260.
57 A.g.e., s. 269.
58 A.g.e., s. 281.
59 Ebubekir Hazım Tepeyran, Belgelerle KurtuluŞ SavaŞı Anıları, İstanbul 1982, s. 77-79.
60 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 282-283.
61 A.g.e., s. 285-287.
62 Dimitri Kitsikis, Yunan Propagandası, İstanbul, s. 31-32.
63 Gotthard Jaeschke, KurtuluŞ SavaŞı ile İlgili İngiliz Belgeleri, Ankara 1991, s. 58.
64 A.g.e., s. 285-287.
65 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 289.
66 Aybars, A.g.e., s. 33-34.
67 Türk İstiklal Harbi, 6. cilt, s. 294.
KAYNAK: MİLLÎ MÜCADELEDE İÇ AYAKLANMALAR / DR. YUNUS KOBAL [S.78-88]