ABŞ Türkmenistany din azatlygy boıunça 'aıratyn aladalanma döredıän' ıurtlaryň hatarynda agzady
Gurban baıramy, Aşgabat
ABŞ-nyň Döwlet departamenti Pakistany, Eırany we Merkezi Aziıanyň üç ıurduny din azatlygyny bozmak boıunça syıasaty üçin ıazgardy.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň 4-nji ıanwarda çap eden beıanatynda Eıran, Täjigistan, Türkmenistan we Özbegistan öz raıatlarynyň din azatlygynyň depelenmegine ıol beren ıa-da “aıratyn aladalanma döredıän” 10 ıurduň hatarynda agzaldy.
Şol 10 ıurduň arasynda Birma, Hytaı, Eritrea, Demirgazyk Koreıa, Sudan we Saud Arabystany bar. Bu ıurtlar geçen ıylda hem agzalan düzümde “aıratyn aladalanma döredıän” ıurtlar toparyna giripdi.
Beıanatda Pakistanyň “din azatlygyny gödek depelemek üçin” ıörite sanawyna goşulandygy bellenıär.
ABŞ-nyň döwlet sekretary her ıylda din azatlygyny yzygiderli depeleıän ıurtlaryň sanawyny kesgitleıär.
“Dünıäniň ençeme ıerinde adamlar öz din we ynanç azatlygyna bolan hukugyndan peıdalanmagy üçin yzarlanıar, adalatsyz jezalandyrylıar ıa-da tussag edilıär” diılip, beıanatda aıdylıar.
İurtlaryň din azatlygy boıunça hereketleri boıunça kesgitleme 1998-nji ıylda kabul edilen Halkara din azatlygy aktynyň (IRFA) bölegi bolup durıar. Dokument ABŞ-nyň Kongressine din azatlygy boıunça ıyllyk hasabatynyň tabşyrylmagyny we aıratyn aladalanma döredıän ıurtlaryň sanawynyň kesgitlenmegini talap edıär.
Döwlet departamenti Türkmenistany ilkinji gezek 2014-nji ıylyň iıulynda "aıratyn alada döredıän ıurtlaryň" sanawyna goşupdy, Din azatlygy komissiıasy Türkmenistanyň bu sanawa goşulmagyna 2000-nji ıyldan bäri çagyrıar.
Türkmenistan öz raıatlarynyň milli kanunlarda we halkara derejesinde kepil geçilen esasy hukuklaryny dünıä derejesinde iň gödek depeleıän ıurtlaryň hatarynda ıyllarboıy agzalıar. Türkmen hökümeti “İegowanyň şaıatlary” ıaly hasaba alynmadyk dini azlyklaryň agzalarynyň, şeıle-de musulman toparlarynyň ıolbaşçylarynyň we agzalarynyň ençemesini öz dini ynançlaryny berjaı edeni üçin tussag etdi.
2017-nji ıylda İitirim edilen musulman wyždan ıesiriniň şu ıylyň tomus paslynda Türkmenistanyň “Owadandepe” türmesinde aradan çykandygy habar berlipdi. “Forum-18” neşiriniň 27-nji sentıabrda çap eden maglumatynda, ozal tussag edilen türkmenabatly dinçi Aziz Gafurowyň jesediniň dogan-garyndaşlaryna tabşyrylanda, onuň “urlup-ıenjilmekden göm-gök” we “horlukdan diňe süňk bilen ham” bolup galandygy habar berdi.
Şeıle-de, geçen ıylyň dowamynda Türkmenistanyň häkimiıetleriniň din bilen bagly aıyplamalaryň esasynda ıurduň daşyndaky raıatlaryny yzarlamagyna degişli birnäçe waka ıüze çykdy. Moskwadaky “Memorial” merkezi Kairiň “Al-Azhar” uniwersitetinde okan türkmen raıaty, 1986-njy ıylda doglan Annamyrat Atdaıewiň şu ıylyň ıanwarynda, “yslam ekstremizmi” aıyplamasy bilen sud edilenden soň, türkmen türmesinde ıitendigini we garyndaşlarynyň ondan hiç bir habar alyp bilmeıändigini habar berdi.
Türkmenistan barada maglumat berıän garaşsyz habar çeşmeleri türmä höküm edilen onlarça musulman dinçisinden biriniň dekabryň ortalarynda tussaglykdan çykandygyny habar berdi. “Türkmenistanyň Alternatiw täzelikleri” neşriniň maglumatyna görä, bikanun musulman jemgyıetiniň agzasy bolmakda aıyplanyp, bäş ıyl mundan ozal türmä höküm edilen Ahmet Mirzaıew tussaglyk möhletiniň dolmagy sebäpli türmeden çykypdyr.
Türkmenistanyň Konstitusiıasynda din azatlygy kepillendirilıär, döwletiň dinden aırydygy, raıatlaryň bolsa dini ynanjyna ıa dine ynanmazlygyna garamazdan deňdigi aıdylıar.