Uyarıcı (Stimulan) Nedir?
Yazar | Çaki Brown Tarih | 15 Ekim 2016
Uyarıcı (Stimulan) geçici olarak farkındalığı ve uyanıklığı artıran ilaçlar ya da maddelerdir. Genellikle etkinlikleri arttıkça yan etkileri de artar. En güçlü çeşitleri sıklıkla özel reçete ile verilen ya da yasa dışı ilaçlardır. Kahvede bulunan kafein ve sigaradabulunan nikotin dünyada en yaygın olarak kullanılan uyarıcılarıdır. En çok bilinen uyarıcılar arasında efedrin, amfetaminler, kokain, metilfenidat, metilendioksimetamfetamin ve modafinil yer alır.
Stimulan diğer hormanların salgılanmasını uzaktan uyaran hormon, özellikle de hipofiz hormonu. Stimülan kendine özgü doğrudan hormon etkisi yoktur, görevi, öbür iç salgı bezlerinin düzenli çalışmasını sağlamaktır.
Hipofiz hormon dengesinin korunmasında sanki bir ‘orkestra şefi’ nin görevini üstlenmiş gibidir; bu işlevini, birçok iç salgı bezinin çalışmasını uyarma ya da sürdükmekle görevli özel maddeleri salgılayarak gerçekleştirir. Sözgelimi, böbreküstü bezinin, özellikle kabuk bölümü ACTH ( böbreküstü bezi kabuğunu uyaran hormon) ya da kortikostimülin ile uyarılır. Tiroid bezi, TSH ( troid uyarıcı hormon) ya da tireostimülin ile uyarılır. Cinsellik bezleri de gonadotrop hormonlar olarak adlandırılan sitüminlerle uyarılırlar: Folikül uyarıcı hormon (FSH), yumurtalıktaki De Graaf foliküllerinin büyüme ve olgunlaşmasını sağlar; lüteinleştirici hormon (LH) kadında yumurtacığın serbestleşmesini ve sarı cismin oluşmasını, her iki cinste de progesteron salgılanmasını sağlar; prolaktin ise değişik hormonlara etki ederek meme bezinin gelişmesine ve süt salgılanmasına yol açar. Böbreküstü bezinin öz bölümü ya da paratroid bezleri gibi bazı bezlerin bilinen stimülinleri yoktur; bu bezlerin hormonlarının kandaki düzeyleri bezlerin salgı yapmasını doğrudan denetler; büyük bir olasılıkla bu doğrudan denetim yüzünden hipofizin olaya katılması gereksiz kalır.
Stimülan nasıl etki eder?
Bir stimülan, hedef bir bezden salgı yapımını uyarır, bir başka deyişle, kan yoluyla salgı yapan dokuya ulaşır ve hormon yapımını uyarır ya da beziçi yedekleri serbestleştirir. Stimülan tarafından salgılanması sağlanan hormonun kandaki düzeyi artar; hormonun bir bölümü bir yandan, etkisi altındaki duyarlı organ ya da dokulara ulaşırken, kullanılmayan bir bölümü de, hipofize ulaşır. Hipofizin salgı yapan hücreleri düzeyinde, kullanılmayan artık hormon bulunması, stimülanların yapımını durdurur ve dolayısıyla da ilgili hormon salgılanması kesilir. Biyonik uzmanları tarafından iyi bilinen bu denetim mekanizması; geriye etki ya da geri denetim (feedback) olarak adlandırılır. Stimülanların iç salgı denetimindeki işlevleri, kökeni merkezi sinir sisteminde yer alan bir düzenleyici sistemle bütünlenir.
Etiket:stimulan, stimulan anlamı, stimulan ne demek, stimulan ne demektir, stimulan nedir, uyarıcı