Kapsayıcı Eğitim, Kapsayıcı Okullar – YanYana
Dr. Ayşe Beyazova
Kapsayıcı eğitim anlayışı engelli çocuklara ayrı eğitim vermeyi öngören özel eğitim anlayışına karşıt olarak gelişmiştir. Normlar üzerine kurulu modern eğitim sistemindeki normalin sorgulanışı norm dışı kabul edilenlerin eğitimden dışlandığını göstermiştir. Bu sorgulamalar kapsayıcı eğitim düşüncesinin yolunu açmıştır. Yola çıkış noktası engelliliğin eğitim sisteminden dışlanması olsa da kapsayıcı eğitim anlayışı temelde modern eğitim sisteminin ve “başarısızlık”, “yetersizlik” veya “yeterlilik” gibi kavramların eleştirisidir.
Bugün, sadece engelli çocukların değil eşitsizliklerle baş etmek durumunda olan tüm diğer çocukların sosyal olarak içerilmesinin anahtarı kabul edilen kapsayıcı eğitimin anlamı ve eğitsel politikalara yansımaları çeşitlidir. Toplumların sosyo-kültürel açıdan gitgide daha fazla çeşitlenmesi, eğitim alanının eğitimin sosyal içermeyi nasıl sağlayacağına odaklanmasını sağlamıştır. Bazı kuramcılar halen engelli çocukların genel eğitime katılımı üzerine odaklanırken diğerleri yoksul ailelerden ya da farklı etnik kökenlerden gelen, azınlık mensubu, mülteci çocukların ya da kız çocuklarının eğitime katılımını gözeten daha geniş bir perspektifle kavramı değerlendirmektedir. Tüm bu çeşitliliğe rağmen, kapsayıcı eğitime yönelik yaklaşımların ortak böleni eğitim kurumlarında çeşitliliği tanıma ve farklılıklara saygı duymadır.
Mülteci çocuklar eğitime katılımda bir çok engelle karşılaşan gruplar arasındadır ve gittikçe çeşitlenen öğrenci gruplarının içerilmesi okulların başat sorumluluğu haline gelmiştir. Bu bağlamda kapsayıcı eğitimin ne olduğu ve nasıl yapılacağı önem kazanmaktadır. Müfredat, değerlendirme, okul yönetimi, öğretmen kalitesi, pedagoji gibi eğitim söz konusu olduğunda ele alınan her mesele, kapsayıcı eğitimin de meselesidir. Ancak eğitimin odak noktasının rekabet ve performans haline geldiği sistemlerde mülteci çocukların diğerleriyle rekabet etmesi neredeyse imkansız olduğundan, kapsayıcı eğitimin gerçekleştirilmesi daha zordur.
Mülteci çocukların uyum sağlamasının yanı sıra, okulların, öğretmenlerin ve diğer öğrencilerin de uyum sağlamasına ihtiyaç vardır. Mülteci çocukların da ihtiyacına cevap veren okullar yaratmanın yollarının değerlendirilmesi önemlidir. Mülteci çocukları da içeren kapsayıcı bir eğitim anlayışını yaşama geçirmede etkin olan bazı örneklerin ortak özellikleri arasında aşağıdakiler yer almaktadır (Matthews, 2008; Pinson and Arnot, 2005; Pugh, Every & Hattam, 2012; Rutter, 2006; Taylor and Sidhu, 2012; UNESCO, 2005)
Eğitime erişimde ve katılımda güçlükler yaşayan öğrenci gruplarına ve ihtiyaçlarına ilişkin analizlerin yapılması,
Mülteci çocukların ulusal eğitim sistemlerine erişiminin sağlanması,
Tüm çocuklar için okul kayıtlarının ve okula devamın izlenmesi,
Okul yapılarını, okul kültürünü ve pedagojiyi içeren “tüm okul yaklaşımı”nın benimsenmesi,
Kapsayıcı eğitime ve eğitimde çokkültürlülüğe ilişkin somut hedefleri bulunan politikaların ve sistemlerin bulunması,
Kapsayıcı eğitime ilişkin uygulamaların yerleştiğini, sürdürüldüğünü ve değerlendirildiğini garanti eden sistematik bir yaklaşımın benimsenmesi,
Mülteci öğrencilerin öğrenmeye dayalı, sosyal ve duygusal ihtiyaçlarını karşılayacak bütüncül bir eğitim modelinin desteklenmesi,
Mültecilere ilişkin olumlu imaj ve söylemlerin teşvik edilmesi, farklılıklara saygılı ve onları hoş karşılayan bir okul ikliminin bulunması,
Mülteci öğrencilerin “problem” olarak değil sınıfa olumlu katkılar sunabilecek potansiyele sahip öğrenciler olarak kabul edilmesi,
Tüm öğrencilere değer verilen ve saygı duyulan güvenli ve destekleyici bir okul toplumunun oluşturulması,
Tüm öğrenciler için okula aidiyet hissi ve sosyal bağlılığın gözetilmesi,
Psikososyal ihtiyaçların karşılanması, ancak sadece travmaya odaklı kısıtlayıcı bakış açısına karşılık mülteci öğrencilerin eğitim deneyiminin bir bütün olarak ele alınması,
Kültürlerarası etkileşim ve ilişkileri güçlendirecek aktivitelerin yapılması için kaynak ayrılması,
Okul içinde kültürlerarası etkileşimi güçlendirererek mülteci öğrencilerle eşitler ilişkisi kurulmasının kolaylaştırılması,
Okul idaresinin mülteci öğrencilerin eğitime katılımı meselesine öncelik vermesi,
Okul personelinin, toplumun ve öğrencilerin karar mekanizmalarına katılımıyla eğitimde kapsayıcılığın desteklenmesi,
Müfredatın çeşitlenen öğrenci yapısına uygun ve esnek olması,
Tüm öğrencilerin müfredata ortak erişiminin sağlanması,
Anadili öğreniminin ve anadili temelli çokdilli eğitimin desteklenmesi,
Anadili farklı olan öğrencilerin erişiminin sağlanması için öğretimde uyarlamalar yapılması,
Dil ve danışmanlık konusunda destek personelin görevlendirilmesi,
Mülteci ve diğer öğrencilerin aileleri açısından etkin aile iletişiminin ve katılımının sağlanması,
Ailelerin çocuklarının eğitim süreçlerine yönelik direk veya dolaylı maddi katkı sunmasının gerekmemesi,
Özellikle mülteci öğrencilerin sosyal ve duygusal ihtiyaçlarının karşılanmasında toplumun ve sivil toplum örgütlerinin katılımının sağlanması,
Bugün Türkiye’de kapsayıcı eğitime ilişkin politika ve uygulamaların uygulanması okul çağındaki bir milyon mülteci öğrencinin yanısıra, diğer tüm öğrenciler, öğretmenler, veliler, idareciler ve tüm diğer okul personeli açısından önemlidir. Okul toplumu içinde yer alan her bireyi içine alan kapsayıcı okul iklimlerinin oluşturulması için politikalara, uygulamalara ve gündelik okul yaşamı içinde de önceliklendirmeye ve çaba göstermeye ihtiyaç vardır.
– Matthews, J. (2008). Schooling and settlement: Refugee education in Australia. International Studies in Sociology of Education, 18(1), 31-45.
– Pinson, H., & Arnot, M. (2007). Sociology of education and the wasteland of refugee
education research. British Journal of Sociology of Education, 28(3), 399–
– Pugh, K., Every, D., & Hattam, R. (2012). Inclusive education for students with
refugee experience: whole school reform in a South Australian primary
school. The Australian Educational Researcher, 39(2), 125-141. doi:
– Rutter, J. (2006). Refugee Children in the UK. Blacklick, UK: Open University Press
– Taylor, S. & Sidhu, R. K. (2012). Supporting refugee students in schools: what
constitutes inclusive education? International Journal of Inclusive Education,
16(1), 39-56, doi: 10.1080/13603110903560085.
– UNESCO. (2005). Guidelines for inclusion: Ensuring access to education for all.
Retrieved from http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001402/140224e.pdf.
Zorunlu göç üzerine yazılan pek çok yazıda, edilen sohbetlerde, yapılan hemen hemen tüm tartışmalarda sorulan…