Dünya tarihi /1600–1607/ İngiliz ve Hollanda Doğu Hindistan Şirketleri, Torres Boğazı'nın keşfi, Dünyanın ilk gazetesi - 2ladd
Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin altmış dördüncü bölümü
yazar Burcu Kara 27 Aralık 2019, 01:27
Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, Union Jack
Oostende Kuşatması, Dünyanın ilk gazetesi, Polonya'nın Moskova işgali
Terra Australis Incognita, Torres Boğazı'nın keşfi
Yeni Zelanda'nın Polinezya halkı Maoriler 1600'e gelindiğinde yeni ülkelerinde yerleşimlerini geliştirmişlerdi (bkz. 1276-85). Hala bir taş devri toplumu olmalarına rağmen – Avrupalıların gelişine ve metali getirmelerine kadar da böyle kalacaklardı- yeni çevrelerine gerçekten iyi uyum sağlamışlardı. Klasik Maori çağı olarak bilinen kültürleri incelikli ağaç yontmacılığı, kesin ölçülere göre tasarlanmış kemik aletler ve silahlar ile toprak malzemeyle yapılan kapsamlı yerleşim yerleriyle dikkat çekmiştir.
İngiliz Doğu Hindistan Şirketinin 31 Aralık 1600'de kraliyet izniyle kurulması İngilizlerin İspanya ve Portekiz'in Doğu Asya ticaretine tek başına hakim olamayacaklarına ilişkin açık bir niyet beyanıydı. Bununla birlikte Doğu Hindistan Şirketi başlangıçtan itibaren en iyi ihtimalle spekülatif bir girişimdi. Uzaktaki bu ülkelere erişimi yalnızca belirsiz imkanlara bağlı olmakla kalmadı, mevcudiyetlerini bir defa kurduklarında Avrupalı rakiplerine inandırıcı bir alternatif olarak nasıl ortaya çıkabileceği hususu da belirsiz kaldı.
Denizcilik, ticari önsezi ve güç kullanımının -bu sonuncusu daimi bir gereklilikti- uygun bir birleşimi bu anlamda elzemdi. Şirket zaman içinde önce İngiltere'nin, daha sonra ise Britanya devletinin neredeyse bir organı olarak şekillenecekti. Ancak hiçbir zaman bir işgal veya sömürgeleştirme aracı olarak düşünülmedi. Sermaye sahiplerinin zenginleştirilmesi tek hedefiydi.
Talihin bir cilvesi olarak bu yeni pazarlara girişi Hollandalılara aynı zamana rastladı. Bu Hintlilerin zenginliklerine Avrupalıların hakim olması yalnız İngiltere ile İber Yarımadası güçleri arasında değil, İngiltere ile Hollanda arasında da çekişme konusu olacaktı.
1602 yılında kurulan ve İngiliz rakibinin tam bir benzeri olan Hollanda Doğu Hindistan Şirketi 100 yıl kadar dünyadaki en başarılı ticari girişim olarak kaldı. Şirketin denizcileri -Batı Hintlere erişim maksadıyla Güney Okyanusu'nun derinliklerine kadar giden yolların bulunmasına öncülük ederek- Portekizlileri Hint Okyanusunda saf dışı etmekle kalmadı, ayrıca karlı hedeflerine ulaştıklarında, kendilerinden önce gelenleri şaşkınlığa düşürecek bir sabit fikirlilikle bu bölgeleri sömürdü.
Hollandalılar 1602'de Güney Amerika'daki Gine'yi sahiplendi. Bundan daha önemlisi 1605 yılında Portekizlileri Maluka adalarından (Baharat Adaları) atmışlardı. Hollanda Doğu Asya ticaret imparatorluğunun temelleri böylece atılmış oldu.
İngiltere Kralı I. James (1566-1625) Kraliçe I. Elizabeth'in ölümünde tahta çıktığında esasen VI. James adıyla 36 yıldan beri İskoçya kralıydı. İki ülkenin ortak bir hükümdar sahip olup da ayrı ülkeler olarak kalmasına rağmen James karşılıklı olarak hasmane yasaların yürürlükten kaldırılmasını başardı. Ayrıca arzu ettiği birliğe en çok yaklaşabildiği nokta isteminin daha çok sevdiği Fransızca karşılığı olan Jacques'a atfen Union Jack olarak bilinen İngiliz-İskoç bayrağı oldu.
James'in tahta çıktığı gün Tokugawa Ieyasu (1543-1616) Japonya Tokugawa Şogunluğunun başına geçti. Tokugawa 250 yıllık, içe dönük, katı biçimde sınıflara ayrılmış bir toplumun başına geçti.
Yeni Dünyanın Fransızlarca keşfi Samuel de Champlain tarafından 1603 yılında yeniden başlatıldı. İzleyen 12 yıl boyunca St. Lawrence Nehri üzerinden Büyük Göller bölgesine öncü nitelikte seyahat gerçekleştirdi. Kısa ömürlü olan Fransız kolonisi Novia Scotia'daki Port Royal'i 1605 yılında, Quebec'teki daimi bir Fransız üssünü 1608'de kurdu. Pasifik'e bir nehir geçişi bulmak arzusuyla hareket etse de Champlain bu vahşi ülkenin özellikle kürkleri bakımından kendi başına bir değer olduğunu anladı. Daha sonraları batıda Büyük Göllerin ötesine bir dizi keşif gezisini destekledi ve Nouvelle France'ın imkanlarının tanıtılmasında başı çekti.
General Spinola komutasındaki İspanyol kuvvetleri Ostend'i birleşik İngiliz-Hollanda kuvvetlerinden 16 Eylül 1604'te aldıklarında üç yıl, iki ay ve 17 gün sürmüş olan kuşatmayı sona erdirdiler. Kuşatma sırasında 17. yüzyılın standartlarına göre bile -bir yüz yıl içinde sadece dört yıl barış yaşanmıştı- olağanüstü vahşi bir süreç yaşanmıştı. Kuşatma savaşı topçu güçlerine karşılık olarak gelişmişti. Yüksek ve ince duvarlara sahip orta çağı şatoları topçu ateşine karşı dayanıksızdı. Top ateşine dayanmak için duvarlar kalınlaştırılıp genişletildi. Birçok tahkimli kale bu yolla dönemin silahlarının nüfuz edemeyeceği bir hale geldi ve abluka tek uygulanabilecek çözüm olarak kaldı.
Çar Boris Godunov'un 1605'te ölümü Rusya'yı hızla içine çeken siyasi bir krize yol açtı ve krizin etkisi 1601-3 yıllarında iki milyon insanı –nüfusun üçte ikisi– öldüren korkunç bir kıtlığın etkisiyle daha da arttı. Rusya'nın iç bölünmelerini kendi çıkarları için kullanmak isteyen ve hoşnutsuz Rus soyluları tarafından desteklenen gayri resmi bir Polonya-Litvanya kuvvetleri Ortodoks Rusya'yı Katolik kilisesine katma amacını da güderek ülkeyi işgal etti.
Gudunov'un ölümünün ardından bu dış güçler tahta Korkunç Ivan'ın en küçük oğlunu öne süren bir kişiyi geçirdiler. Bir yıldan kısa bir zaman içinde IV. Vasili (1552-1612) bu sahte Dimitri'yi alaşağı etti, Moskova'da bulunan tahminen 2000'e yakın Polonyalıyı katletti. Süren Polonya kışkırtmalarına karşı konumunu güçlendirmek isteyen Vasili'nin 1609'da İsveçlilerle girdiği ittifak Polonya'nın Rusya'ya resmen savaş ilan etmesi sonucunu doğurdu.
Ertesi yıl Polonyalılar Moskova'yı almış, kralları III. Sigismund Rus tahtında hak iddiasında bulunmuştu. Polonya-Litvanya'nın Rusya'yı ele geçirmesinden telaşa kapılan İsveçliler de Novgorod'u işgal edip, ele geçirdiler. Vatansever Rusların 1612'de Prens Pozharsky önderliğinde ayaklanarak Polonyalıları Moskova'dan çıkartması ve ilk Romanov Çarı Mikhail'i (1596-1645) tahta geçirmesiyle Rusya kurtarıldı. Rusya Baltık Denizi'ne erişimin feda etme pahasına 1617 yılında İsveçlilerle anlaştı ve batı sınırlarında geniş miktarda toprak vererek Polonya-Rusya ihtilafını sona erdirdi.
Johann Carolus (1575-1634) 1605'te Strasbourg'ta dünyanın ilk gazetesi olarak kabul edilen Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen'i -Tün Seçkin ve Hatırlanmaya Değer Haberler- yayımladı. Carolus daha önce bir el yazısı haber bülteni çıkartmıştı. Ancak nasılı nüshasının daha geniş bir kitleye satıldığı taktirde daha ucuza geleceğini ve daha karlı olacağını fark etti. 1617 yılında gelindiğinde dört Alman gazetesi daha çıkmıştı.
İngiltere kralı I. James'in dini hoşgörü ümitleri 5 Kasım 1605'te parlamento binasını havaya uçurmaya yönelik bir katolik komplosunun ortaya çıkarılmasıyla söndü. Komplocuların I. James'in başbakanı Robert Cecil tarafından Katoliklere karşı bir kamuoyu yaratmak amacıyla teşvik edilmiş olmasının mümkün olduğu düşünüldü.
Portekizli denizci Pedro Fernandez de Quiros Aralık 1605'te Pasifik'te olduğu tahmin edilen güney kıtası Terra Australis Incognita'yı bulmak için ikinci seyahatine kraliyet izni aldı. Tuamotu Adalar Denizi'nden Şubat 1606'da geçtikten sonra Yeni Hebritler'e mayıs ayında ulaştı, ancak ticaret rüzgarlarıyla deniz sürüklenerek Yeni İspanya'ya dönmek zorunda kaldı. Keşif gezisinde Luis Vaez de Torres komutasunda ikinci bir gemi daha vardı. Bu gemi batıya doğru ilerkerken Torres Yeni Gine ve Avustralya arasında kendi adını taşıyan boğazı keşfetti ve bu sırada Avustralya kıtasını gördü.
İşin aslına bakılırsa özenle kaydı tutulan, ancak hiç yayımlanmayan keşifleri İspanya tarafından takip edilmeyecekti. Avustralya'nın varlığının teyit edilmesi Hollandalılara düştü.
Kuzey Amerika'da bugün Virginia'nın bulunduğu bölgede 4 Mayıs 1607'de kurulan kalıcı ilk İngiliz yerleşimi Jamestown, Londra Şirketi (daha sonra Virginia Şirketi) tarafından finanse edilen spekülatif bir girişimdi. Kuruluşunda rol oynanan en önemli etkenler kısmen İspanyol, Fransız ve Hollanda yerleşim çalışmalarının önünü kesmek, daha çok Doğu Asya'ya deniz geçişinin yerini bulmak ve bunun yanında altın ve diğer değerleri madenleri ele geçirmekti. Kolay savunulabileceği için seçilen yerleşim yeri bataklık, sıtmalı bir bölgeydi ve ekilebilecek az arazisi vardı.
Yerleşimciler hastalık ve açlıkla mücadele etti ve Powhatan yerlileriyle ilişkiler de gerilimliydi. Yerleşimcilerin hayatta kalabilmek için tek ümidi olan tütün mahsulünün ihracı ilk defa 1612'de gerçekleşti.
19 Şubat 1600 / Huaynaputina Yanardağı patlar ve 1500 kişinin ölümüne yol açar
31 Aralık 1600 / Doğu Hindistan Şirketi İngiltere'de kurulur
y. 1600 / Yeni Zelanda'da klasik Maori dönemi
y. 1600 / Paskalya Adasının heykel yapma kültürü gerilemeye başlar
y. 1600 / Hausa şehir devletleri Batı Afrika'da gelişir
1601 / Rus kıtlığı (1603'e kadar) "Karışıklık Dönemi"nin habercisi olur
24 Ekim 1601 / Danimarkalı astronom Tycho Brahe'nin ölümü (d. 1546)
1601 / Hindistan'daki Deccan krallıkları Babürlü devletine katılır
20 Mart 1602 / Hollanda Doğu Hindistan Şirketi teşkil edilir
1602 / Guyana'da Hollanda kolonisi kurulur
15 Mart 1603 / Fransız kaşif Samuel de Champlain, Kanada'ya ulaşır
24 Mart 1603 / İngiliz ve İskoç tahtlarının İngiltere Kralı I. James'in Kraliçe I. Elizabeth'in (d. 1533) yerine tahta çıkması neticesinde birleşmesi
24 Mart 1603 / Tokugawa Ieyasu Japonya şogunu ilan edilir
Ağustos 1603 / Ahmad al-Mansur'un (d. 1549) ölümünün ardından Fas'ta iç çarpışmalar
1603 / Bilim enstitüsü Accademia dei Lincei Roma'da kurulur
1603 / Safevi-Osmanlı çalışmasının yeniden başlaması (1619'a kadar)
18 Ağustos 1604 / Londra Antlaşması imzalanarak İngiliz-İspanyol Savaşı sona erdirilir
16 Eylül 1604 / Birleşik Eyaletlerdeki Ostend İspanyolların eline geçer
1604 / İngiliz tiyatro yazarı Christopter Marlow'un Doktor Fuastus adlı eserinin ölümünden sonra yayımlanması
23 Nisan 1605 / Rusya Çarı Boris Godunov'un ölümü (d. c. 1551)
15 Ekim 1605 / Babürlü İmparatoru I. Ekber'in ölümü (d. 1542)
5 Kasım 1605 / Katolik suikastçı Guy Fawkes İngiltere parlamentosunu havaya uçurmaya çalışır
1605 / Nova Scotia'da Port Royal adlı yeni bir koloni kurulur
1605 / Rusya'nın Polonya-Litvanya tarafından işgali
1605 / Hollandalılar Doğu Asya'da Maluka Adalarını Portekizlilerden alır
1605 / Kağıda basılan ilk gazete Almanya'nın Strasburg şehrinde Johann Carolus tarafından yayımlanır
31 Ocak 1606 / Barut komplocusu Guy Fawkes'un infaz edilmesi
Şubat 1606 / Hollandalı denizci Willem Janszoon Avustralya sahillerinin kuzeyinde karaya ayak basar
12 Nisan 1606 / Union Jack Büyük Britanya'nın denizcilik bayrağı olarak kabul edilir
19 Mayıs 1606 / IV. Vasili Rusya çarı olur
11 Kasım 1606 / Zitvatorok Antlaşması Osmanlı-Habsburg Uzun Savaşını sona erdrir
24 Aralık 1606 / William Shakespeare'in King Lear adlı tiyatro eserinin ilk performansı
1606 / İspanyol denizci Luis Vaez de Torres, Yeni Gine ile Avustralya arasındaki boğazı keşfeder
14 Mayıs 1607 / Virginia'daki Jamestown Kuzey Amerika'daki kalıcı ilk İngiliz yerleşimi olur
1607 / Babürlü İmparatoru Cihangir Goa'daki Portekizlilere bir temsilci gönderir
En çok işgal edilen ülke Hindistan'ın öyküsü