Evrim Ağacı | İnancın Bilimle İmtihanı: Prof. Dr. Michael Behe Vaka Analizi
Özellikle 90'ların sonunda Evrim Kuramı'na karşıtlığıyla ün kazanmış ve "İndirgenemez Karmaşıklık" safsatasını ileri sürerek "Akıllı Tasarım" hipotezinin ateşli savunucularından biri olarak karşımıza çıkan Lehigh Üniversitesi'nden biyokimyager Prof. Dr. Michael Behe, Aralık 2010'da The Quaterly Review of Biology dergisinde yayınladığı Deneysel Evrim, Fonksiyon Kaybettirici Mutasyonlar ve Adaptif Evrim'in İlk Kuralı başlıklı makalesinde evrimi belli sınırlar dahilinde kabul ettiği göstermektedir.
Elbette tekil bir kişinin evrimle ilgili ne düşündüğünün hiçbir önemi yoktur. Hele ki bu düşünceler şahsi inançların bir uzantısı olarak doğuyorsa, bu görüşlerin bilimsel anlamda dikkate alınması beklenemez. Evrim Ağacı olarak bu şahsın görüşlerini ele alıyor olmamızın sebebi, yaratılışçılığın evrimle barışmış gibi gözüken ancak bilim dışı açıklamalardan halen eşit düzeyde arındırılamamış olan akıllı tasarım iddiasının neye benzediğini anlatmaktır. Michael Behe, bu görüşü uzun yıllardır savunan bir bilim insanı olarak, bu konuda incelenmesi gereken en önemli şahıs olarak karşımıza çıkmaktadır.
Dolayısıyla, bu makalenin amacı "Bakın, Behe de kabul ediyor." gibi düşük seviyeli bir polemiğe girmek değil (zaten bilim insanlarının %90'ından fazlası evrimi kabul etmektedir, Behe'nin kabul etmesi ilginç veya önemli değildir), Prof. Dr. Michael Behe'nin fikirsel duruşu üzerinden evrimle ilgili farklı görüşlerin, özellikle de bilim camiasında kabul görmeyen (ve asla göremeyecek olan) akıllı tasarım fikrinin neye benzediğini anlatmaktır. Bu sayede okurlarımıza bu konuda bazı temel bilgileri aktarmış olacağız. Özellikle de Behe'nin 2010 yılında yayınladığı makalesinin içeriği, hem kendi duruşu, hem de genel olarak akıllı tasarımcıların ne düşündüğünün bir özeti olması açısından önem taşımaktadır. Bu yüzden yazıyı bu makalesinin bir analizi üzerinden sürdürecek, akıllı tasarımcıların evrimi hangi sınırlarda ve nasıl kabul ettiğini göstermeye çalışacağız.
Michael Behe, 1996 yılında yayınladığı Darwin'in Kara Kutusu isimli kitabında Evrimsel Biyoloji'ye adeta bir savaş açmaktaydı. Daha doğrusu birçok insan bunu böyle anladı, çünkü böyle lanse edildi. Michael Behe, o dönemlerde çok daha katı bir evrim karşıtı olmakla birlikte, esasında evrimsel değişimleri tamamen reddetmiyordu da. Ancak kitabını bunun üzerine kurmadı ve asıl olarak neden türlerin ve türlerin özelliklerinin kademeli değişimler sonucunda evrimleşemeyeceğini ispatladığını sandığı indirgenemez karmaşıklık isimli bir tezi ileri sürdür. Bu tezin ve genel olarak akıllı tasarımın "evrim tesadüfen olamaz", "türler kontrolsüz şekilde evrim geçiremez", "evrim gözlenemez", "göz, beyin, bakteri kamçısı gibi yapılar evrimleşemeyecek kadar karmaşıktır", "eksik bir organ işlevsizdir, evrimleşerek oluşamaz" gibi parçaları da aynen kitap içerisinde yer aldı ve evrim karşıtları tarafından büyük beğeni topladı. Ne de olsa birçok bilim karşıtı insan, bu sayede evrime meydan okuyabilmeye başlamıştı.
2000'li yılların başından itibaren bu akım bilimin de dikkatini çekmeye başladı. Bu dönemlerde artık Evrimsel Biyoloji zaten birçok bilim dalında yer almakta, türlerin evrimleştikleri ve doğadaki bu evrim yasasının net bir gerçeklik olduğu neredeyse bütün bilim camiasında kabul edilmekteydi. Akıllı tasarımın iddiaları da sonunda bilimin ilgi alanı haline geldi ve gerçekten de göz, beyin, bakteri kamçısı gibi yapıların evrimleşip evrimleşemeyecekleri mercek altına alındı. Sadece birkaç aylık çalışmalar ve daha önceden yayınlanmış makalelerin derlenmesi sonucunda ortaya çıkan tablo çarpıcıydı: indirgenemez biçimde karmaşık olduğu düşünülen her türlü yapının, esasında son derece indirgenebilir olduğu ve pek tabi kademeli bir evrimsel süreç sonucunda evrimleşebileceği gösterildi. Bununla ilgili çeşitli makaleler yayınlandı, analizler yapıldı ve belgeseller çekildi. Kısaca, evrimsel biyolojinin o dönemde yaptığı atılımlar sonucu bilim dışı görüşlerin tamamı bilim camiasından silindi.
Dr. Behe, elbette ki yapılan açıklamalardan tatmin olmamıştı. Örneğin bilim insanları gözün 5'ten fazla farklı basamakta nasıl evrimleşebileceğini açıkladıkça o, halen aradaki basamakların eksik olduğunu ve dolayısıyla gözün evrimleşemeyeceğini iddia etti. Bu sebeple, biraz inatçı biraz da sorgulayan bir tutumla açıklamaları sürekli olarak reddetti. Dr. Behe, günümüzde halen adaptasyoncu evrimi kabul etmese de, yaratılışçılığın bilim ile süslenmiş bir versiyonu olan akıllı tasarımı savunan tipik bir örnek olarak, evrimin "akıllı bir unsur" tarafından kontrol edildiği düşünüldüğü sürece mümkün olduğunu kabul etmektedir. Yani bu görüşü savunanlar için, şahsi inançlarının bir parçası olan doğa üstü güçler evrime dahillerse, evrim vardır. Eğer ki dahil edilmeyeceklerse evrimin olması mümkün değildir. Bu görüşün ne kadar "bilimsel" olduğunu düşünmeyi size bırakıyoruz.
Behe ve Makale Analizi
Behe'nin bu "yaratıcının yönlendirmesi" ön koşulu dahilinde evrimi kabul ediyor olması bile ona bilimsel anlamda fayda sağlamıştır. Günümüzde bilimsel bir temelde durarak evrimin gerçekliğini reddetmek imkansızdır. Michael Behe de bunu çok iyi bilmektedir ve kabul etmektedir. Bu yüzden makalesinde de evrimin mümkün olduğunu tekrar tekrar ifade etmekte ve örneklendirmektedir. 2010'da yayınlanan makalesi ücretsiz olarak şu bağlantıdan okunabilir:
Makalenin bizim açımızdan önemi şudur: Her neye inanıyor olursanız olun, Evrim Ağacı olarak bizlerin buna saygısı sonsuzdur. Dolayısıyla Michael Behe'nin şahsi inançlarına da saygımız sonsuzdur. Ancak bu inançlar bilimin içerisine alet edildiği zaman, bilimsel şüphecilik önce gerçekleri bulandırmaya başlayacak, sonrasında da belli konularda sunulan verileri reddetmenize neden olabilecektir. Michael Behe bu geçişte önemli bir noktadadır. Kendisi tüm inançlarına ve çoğu zaman bilim dışı olan fikirlerine rağmen, evrimsel biyolojinin gerçeklerini kullanarak bilim üretebilmekte ve son yazdığı makalesiyle birlikte evrimsel biyolojiye bir biyokimyacı olarak katkı sunabilmektedir. Makalesini okuduğunuzda elbette ki şahsi görüşlerini görmek mümkün değildir; zaten biz de bu yüzden makale analizi üzerinden gitmeyi uygun gördük. Bilimin içerisinde şahsi görüşlere ve inançlara yer yoktur.
Aslında bu makalenin sizler açısından önemi şudur: günümüzde, fark edebileceğiniz gibi, eskiden evrimin tamamen karşısında olan birçok kişi ve kurum, akıllı tasarım fikri sayesinde bilimle barışma imkanı bulmuşlardır. Bu, akıllı tasarımın bilimsel temeli olduğu anlamına gelmemektedir. Ancak yaratılışçılık gibi daha eski kökleri olan ve evrimi tamamen reddeden bir tutumdan, evrimi kabul eden bilimsel bir yaklaşıma geçişte akıllı tasarım önemli bir "ara basamak" görevi görmektedir. Biz de burada Behe örneğini vererek bir bireyin evrimi anlama yolunda nasıl dönüşüm geçirebileceğini anlatmayı hedefliyoruz. Çünkü doğumundan itibaren bilimin içerisinde değil de kültürel yargılarla büyüyen birinin evrimi anlayıp kabul etmesi çok güçtür. Çünkü popüler kültürde evrimi öğrenebileceğiniz tüm kaynaklar, eğer ki evrimi kabul edecekseniz dini inançlarınızı terk etmeniz gerektiğini telkin etmektedir. Bu, kesinlikle yanlıştır ve Evrim Ağacı oalrak hiçbir zaman böyle bir görüşü desteklemedik. Birlikte çalışma imkanı bulduğumuz birçok akademisyen, aynı zamanda dindar insanlardır. Evrimi kabul etmek için dini reddetmeniz gerekmemektedir. İşte bu yüzden birçok kişi için akıllı tasarım fikri bir çıkış noktası, sağduyu ile sezgilerin bilimsel olmasa da bir temelde buluşabilmesi anlamını taşımaktadır.
Elbette ki akıllı tasarımın herhangi bilimsel bir temeli bulunmamaktadır. Tıpkı astroloji, simya ve metafizik gibi sahte-bilim unsurlarının kullandığı gibi, bilimi sadece bir araç olarak kullanıp şahsi inanç propagandası yapılmaktadır. Ve elbette ki her akıllı tasarım savunucusunu da aynı kefeye koymak doğru değildir. Sonuçta bu bilim dışılık ile bilim arasındaki bir geçiştir ve her şey siyah-beyaz değildir. Örneğin bazı akıllı tasarımcılar yaratılış iddiasına daha yakınken, bazı diğerleri akıllı tasarım ve "kontrollü evrim" fikrine daha yakındırlar. Michael Behe muhtemelen bu skalanın yaratılışçılıktan uzak tarafında yer almaktadır. Evrimi kabul eder, tıpkı Darwin'in zamanında kilisenin yaptığı gibi evrimi "Tanrı'nın yaratma yolu" olarak hayal eder ve bu yasalar bütününü anlamaya ve açıklamaya çalışır. Bu süreçte, bazı diğer evrim görüşlerine, özellikle de adaptasyoncu evrim fikrine karşıdır. Zaten Behe'nin evrim karşıtları (yaratılışçılar başta olmak üzere) tarafından el üstünde tutulması da bundandır. Ve tam olarak bu sebepten ötürü Behe'nin 2007'de basılan kitabı yaratılışçıları ve yaratılışçılığa yakın akıllı tasarım savunucularını derinden üzmüştür. Çünkü ilerleyen kısımda değineceğimiz gibi Behe evrim fikrinin nasıl ve ne sınırlarda mümkün olduğunu bu kitabında anlatmakta, yaratılışçıların sandığı "Behe evrimi tamamen reddediyor." düşüncesini yalanlamaktadır. Bu yüzden Behe'nin konumu bizim için kritik ve ilgi çekicidir. Şimdi, makaleye bir göz atalım: