Bediüzzaman'ın görüşleri bağlamında: Kur'an ve medeniyet tasavvurları
Eklenme Tarihi: 29 Nisan 2014 | Güncelleme Tarihi: 11 Şubat 2017
Caner KUTLU'nun1. Uluslararası Kur'an Medeniyeti Sempozyumu tebliğdir
"Bilirsin ki, sigara gibi küçük bir âdeti, küçük bir kavimde büyük bir hâkim, büyük bir himmetle ancak daimî kaldırabilir. Hâlbuki bak bu zât, büyük ve çok âdetleri; hem inadcı, mutaassıb büyük kavimlerden, zahirî küçük bir kuvvetle, küçük bir himmetle, az bir zamanda ref'edip yerlerine öyle secaya-yı âliyeyi ki, dem ve damarlarına karışmış derecede sabit olarak vaz' ve tesbit eyliyor. Bunun gibi daha pek çok hârika icraatı yapıyor.
“İşte şu Asr-ı Saadeti görmeyenlere, Ceziretü’l-Arab'ı gözlerine sokuyoruz. Haydi yüzer feylesofu alsınlar, oraya gitsinler. Yüz sene çalışsınlar. O zâtın, o zamana nisbeten bir senede yaptığının yüzden birisini acaba yapabilirler mi?" (Sözler)
Allah'ın Kur'an’ı okunduğunda eşyanın her iki suretlerdeki gerekleri, maksadları, neticeleri ile birlikte perdeleri ve sınırları da tespit edilecektir.
Buradan insanın da iki yüzü görünebilecektir; biri iman ve ibadet, diğeri talim ile tekemmül…
Hakikat varlık içinde, uzay-zaman genişliğinde, âlem-i berzahta ve ahiret âlemlerinde tecellileri ile mükemmelen gösterilecek bir sabitedir. Bir hakikatin vüsati tek dünyaya sığışmadığından, talim ve terbiye, temel malzemeleri olan fikrî aydınlanma ile hayal ve tasavvur uzayını bu hakikat üzerinden kurabilecektir.
Talim ve terbiyeden ortaya çıkan medeniyet, evrensel sabitelerin dünya üzerinde (ve insan yüzünde) hâl'e indirgenmiş görüntülerini üretebilir, bu ise ancak hakaikın mehazı olan Kur'an’ın gölgesinde olabilecek bir şeydir.
Buradaki bir sır şudur ki: insan zihninde âlem hayal etmekle başlar ve imkân üzerinde yürür. Allah ise hayalden ve imkândan münezzehtir. "Ol" der, olur.
Bu noktada, insan benliğinde ortaya çıkan sıkıntıyı Dostoyevski şöyle tespit etmiştir:
"İki kere iki dört çekilmez bir şey. İki kere iki dört, bana sorarsanız küstahlıktır. İki kere iki dört, ellerini böğrüne dayayarak yolumuzu kesen, sağa sola tükürük saçan bir külhanbeyinin ta kendisidir. İki kere iki dördün yetkinliğine inanırım, ama en çok övülmeye değer bir şey varsa, o da iki kere ikinin beş etmesidir."
Bu üç soru ve insanın üç karanlığını nurlandıran hakikat-i İslâmiyet ve Efendimizin ders-i Nebevisidir.
İnsan, buradaki varlık izini ya da hakikat parıltısını yakaladığı noktada, insaniyetin inkişafı ile medeniyeti üretebilecektir.
Bediüzzaman bunu tarih içinden de örneklendirmiştir:
"İslâmiyet insaniyet-i kübra ve şeriat medeniyet-i fuzla olduğundan, âlem-i İslâmiyet, medine-i fâzıla-i Eflatuniye olmağa sezâdır." (Asar-ı Bediiyye)
İşte Efendimizin (asm) asr-ı saadeti, Ceziretü’l-Arap düzleminde, yani bir kandil içinde bunun ateşini yakmıştır.
Örneğin: Kâinattaki en büyük hakikat imandır. "Rabbü’s-semavatı ve’l-arz" hakikati için Astronomi bilmek bir basamak olabilir. Gazali: "Astronomi bilmeyen marifetullahta eksik kalır" der.
İmandan sonra en büyük hakikat namazdır. Namazın tam vaktini tayin için geometri ve trigonometriyi bulmak ve geliştirmek bir basamaktır. (Bu aşamada, Müslüman âleminin son dönemlerdeki Ramazan hilali ve bayram günleri konusundaki bazı ayrılıkları da bu bağlamda düşünülmesi gereken bir sorundur).
İ'la-yı kelimetullah şeriatin emridir, Hz. Ali gibi: "demirler birleştiği vakit uzaklar yakın olacaktır" diyerek Allah'ın semadan indirdiği demiri emrin ulaştırılmasına çalışmak bir basamaktır. (Bediüzzaman'ın üzerinden geçen uçakları göstererek "nev'imle iftihar ediyorum" demesini de bu bağlamda görmek gerekir).
Söz Kur'an’dır ve ona derler; edebiyat ve ilm-i belagat ona bir basamaktır.
Dua ve Peygambere salavat emirdir. O'na (cc) ve peygamberine (asm) münacaatın ve naatın bir basamağı da şiirdir.
Kur'an’da geçen Peygamber mucizeleri de birer son noktadırlar. Peygamberler insaniyet-i kübra olan şeriatı tebliğ ederken insaniyet-i suğra olan medeniyetin de, hem temelini hem de sınır taşlarını döşemişlerdir.
Bu durumda, eğer tersten bakılırsa (yani mantığı menfide kullanarak) her bir mehasin-i medeniyette tekâmülün nihayet sınırının (yani sonunun) bir hakikat-i Kur'aniyeyi başlatacağı görülecektir.
İnsan hakları ve hukukun neticesi "emri bil maruf nehyi ani’l-münker" emridir ve ism-i Adl'in burcundadır.
Astronominin hakikati ahiret âlemleridir.
Kimya'nın saadeti aşk-ı ilahidir.
"Ahsene külli şey’in halaka" hakikatinin mukaddemesi sanat ve edebiyattır.
Teknoloji gerçek olan bir hayaldir, hakikatteki mekânı cennet ve cehennemdir.
Medeniyet zihinleri sırra taşıyan hayaldir. Sırrın keşşafı ise Peygamber Aleyhissalatü Vesselam'dır..
Bir şeyin tanımı merkezine göre yapılır. Merkez neredeyse sınır oradadır. (Hakikat için ise sınır merkezi bulamayanlar içindir.)
"Zaman-ı mazi, enbiya ve kütüb ve kâhinlerin rumuz ve telvihatıyla o şems-i hakikatın fecr-i sadıkını göstererek müjdeci ve zaman-ı hal yani asr-ı saadet lisan-ı haliyle tabiat-ı Arab’daki inkılab-ı azîmin ve bedeviyet-i sırftan medeniyet-i mahzanın def'aten tevellüdünü şahid göstererek nübüvvetini isbat ve zaman-ı müstakbel kendi vukuat ve fünununun etvar-ı müdakkikanesiyle onun mevkib-i ikbalini istikbal ve lisan-ı hakîmane ile irşadatına teşekkür;"(Muhakemat)
Bu durum, medeniyetle insan arasında dünya büyüklüğünde bir ayrılığa sebep olacaktır, zira, "hakikatle yalan arasındaki mesafe dünya büyüklüğünde"dir.
"İfrat ve tefridi kırarak orta yolu gösterecek olan sadece şeriat felsefesi, belagat, mantık ve hikmettir. Yahut tedricî bir terbiye-i mahsusa ile kütüb-ü şeriatı şeffaf birer tefsir suretine çevirip, içinde Kur'anı göstermek"tir. (Sünuhat)
"Kur'an bir saatçinin saati eline alıp, evirip çevirmesi gibi, kâinatın bütününü ve her bir parçasını bir nazar-ı mukaddese muhatap etmiştir."
Bu durumda okunan her bir fen Kur'an’a ulaşmaya basamaktır.
"Oku" emri hem insana hem de Kur'an’a yöneliktir. İnsan Kur'an’ı okuyunca, Kur'an da kâinatı okuyacaktır.
Böylece felsefecinin egosu etrafında kurduğu hayali uzayın, bir mümin için Kur'an’ın hakikatleriyle kurulduğu görülecektir.
"Lâ meşhude bi nazari’l-hakikatihi illa hüve"dir.
Soyut düşünme Kur'an’ın bir hediyesidir. Başta iman, bir hüsn-ü münezzeh ve bir hüsn-ü mücerreddir. Müslümanlar, astronomi, matematik gibi deney ve gözlemi zor alanlarda bu yüzden rahatça ilerlemişlerdir.
Müslüman zihni, aklın mekânı olan dimağdaki meratibi takip ederek hakikate bağlanır. Bunlar: tahayyül, tasavvur, taakkul, tasdik, iz'an, iltizam ve itikaddır.
Sırrın açılmasından sonra ise; "Zihnin cüziyeti hasebiyle müşteri nazarıyla ispatına çalışmak hatardır. Belki bu istidlalat ve berahinin vazifesi menfidir. Matlabı tavzih eder. Tasfiye eder. Bazan da takviye eder"dir.
Bu arada, "Hakikat her zaman kanıtlanabilir değildir, her iddiada mutlaka bir tane kanıtlanamayan bir hakikat vardır"ın ispatı zihnin indirgenmiş boyutunun da kabulünü gerektirir.
Bazıları ise "Ene"leri kavidir, delinmedi ki bir "nahnü" olsun" tanımına uygun kendi egosu etrafında, "nefs-i emmareyi okşayan zevkiyle zevklenirken" gerçeğe çıkan yolları karıştırabilmiştir. Ömer Hayyam gibi...
“Tedkik iki çeşittir:
“Biri: gittikçe Nurun ala nur tenevvur eder.
“Diğeri gittikçe şübehatın zulümatına düşer
“Mesela tatlı suyun menbaı var. O menbadan binlerce cedavil ve o cedvellerden şubeler teferru ederek çok yerlerde dolaşıp bazı ecza-i aher ile bulaşmış. İşte bir adam menbaı gördü tattı. Hakkalyakinle tatlılığını anlamış, teşaubatın ittisalini derketmiş.
“Sonra hangi cedvele yahut herhangi fer'a rastgelse, edna bir emare tatlılığına dair ona kanaat verir. Ta aksi kati bir delil ile tebeyyun edinceye kadar. O vakit başka madde karışmış der. Bu nevi nazar ve tedkik imanın kuvvet ve inkişafına yardım eder.
“İkinci nazar: menbadan aşağı inmeye bedel, aşağıda gezer. Bu ise, hangi fer'a rastgelse, acılığına bir emare görse şübheye düşer. Tatlılık için delil-i kati arzu eder. Heyhat! Her yerde bürhan ele gelmez. Böyle incecik bir fer'a cesim bir neticeyi bindirmek ister. Gitgide şüphe, emniyetsizlik tezayüd eder.” (Rumuz)
Müslüman bilim adamı, görüleceği üzere, zaman ve mekân sorununu çözebildiği, esnetebildiği ya da nuraniyet kesbedebildiği nispette ulaşacağı yerleri arttırır.
Ayrıca kalp dairesi denilen insaniyetin hayalden ayrı âleminin kendi aletleriyle birlikte çalışmasına fırsat vermek gerektir. Hakkalyakini verecek, kaynağı bulacak olan yetkinliğe bu şekilde kavuşulabilecektir. Buradan tekrar başa dönülebilecektir.
Her şeyin menbaını bulmaktır...