Cytomegalovirus Enfeksiyonunun Laboratuvar Tanısı Dr. Meltem Yalınay Çırak - PDF
Download "Cytomegalovirus Enfeksiyonunun Laboratuvar Tanısı Dr. Meltem Yalınay Çırak"
1 Cytomegalovirus Enfeksiyonunun Laboratuvar Tanısı Dr. Meltem Yalınay Çırak Tıbbi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı 27 Şubat 2013
2 CMV kısa bilgi CMV tanı yöntemleri CMV değişik klinik gruplarda tanı Sonuç
3 Cytomegalovirus Cytomegalovirus (CMV) International Committee for Taxonomy of Viruses tarafından İnsan Herpesvirus 5 olarak tanımlanan Herpesviridae ailesi üyesi
4 Tükürük bezlerine olan tropizmi, hücre kültüründe geç üremesi ve sınırlı tür spesifitesinden dolayı Betaherpesvirinae alt ailesinde yer alır. Cytomegalovirus Virus ismini enfekte hücrelerin büyümesinden dolayı (cyto=hücre, mega=büyük) almaktadır.
5 Cytomegalovirus nm Genom 235 kb lineer çift iplikli DNA ve spesifik mrna lar 162 kapsomerden oluşan ikozahedral kapsidi, amorf tegümenti ve en dışta fosfolipidten zengin zarf Sadece insan hücreleri: Fibroblast Epitelyal hücreler Granülositler Makrofajlar Latent enfeksiyon: Miyeloid kök hücreler Monositler Lenfositler KI stromal hücreleri
6 Patogenez ve immünite Persistan ve latent enfeksiyonlar Lenfosit ve lökositler gibi enfekte hücrelerle yayılım İmmünsupresyon ve allojenik stimulasyonla reaktivasyon Hücresel immüniteye karşı CMV: MHC I molekül ekspresyonunu önleyerek ve sitokinle indüklenen MHC II molekül ekspresyonunu engelleyerek CD8 ve CD4 hücrelerin antijen sunumunu bozar. Viral bir protein ile NK hücrelerini bloke eder. IL-10 analogu ile TH1 koruyucu immünitesini bozar.
7 Cytomegalovirus CMV nin elektron mikroskopisinde defektif partiküller CMV 56 C de 30 dakikada düşük ph da lipid çözücülerde UV ışığı altında ve dondurup-çözdürme işlemlerinden sonra inaktive olur.
8 Cytomegalovirus İnsan cytomegalovirus enfeksiyonları, bütün dünyada yaygındır ve gelişmekte olan ülkelerde çocukları, gelişmiş ülkelerde erişkinleri enfekte etmektedir. İmmunsuprese bireylerde ise ölümcül olabilmekte ve hem gelişmiş, hem de gelişmekte olan ülkelerde oldukça önemli bir yer tutmaktadır. İntrauterin enfeksiyonları gelişmiş ülkelerde ciddi önem taşımaktadır..
9 Cytomegalovirusun tanı güvenilirliği tekrarlayan ve latent kalabilen bir enfeksiyon etkeni olmasından dolayı azdır. Bu nedenle virusun varlığını araştıran testlerin pozitif olması her zaman aktif hastalığı göstermemektedir.
10 CMV tanı yöntemleri
11 Cytomegalovirus Tanı Yöntemleri Direkt inceleme Histopatoloji Antijenemi Moleküler yöntemler Virusun izolasyonu Hücre kültürü Hızlı hücre kültürleri (Shell vial yöntemi) Seroloji EIA IFA Avidite
12 Cytomegalovirus Tanı Yöntemleri 1. Moleküler olmayan testler Histopatoloji Hücre kültürleri Hızlı hücre kültürü (Shell vial yöntemi) Antijenemi testi (pp65) Seroloji 2. Moleküler testler Nükleik asit amplifikasyon temelli testler Kalitatif polimeraz zincir reaksiyonu (PZR) Kantitatif PZR - Gerçek zamanlı PZR - Cobas Amplicor CMV Monitor Nuclisens pp67 (NASBA) Nükleik asit hibridizasyon testleri Hibrid yakalama DNA testi
13 Örnekler İdrar Kan Tükürük Gözyaşı Bronkoalveolar lavaj sıvısı Semen Anne sütü Amniyotik sıvı Vajinal ve servikal sekresyonlar Transplantasyon sırasında elde edilen dokular
14 1. Moleku ler olmayan testler
15 Histopatoloji Biyopsi veya otopsi materyallerinin incelenmesinde geçerli bir yöntemdir. Viral yük saptanamaz. Özgüllüğü yüksek duyarlılığı düşük
16 Böbrek ve akciğer biyopsilerinde Wright-Giemza Hematoksilen eozin Papanicolaou boyalı preperatlarda bazofilik intranükleer inklüzyonları olan karakteristik büyük hücreler (sitomegalik hücreler) görülebilir.
17 Nükleer inklüzyon; sınırı belirgin kromatin içerdiği ve bunun etrafındaki açık alan nükleer membrana kadar uzandığı için baykuş gözü görünümüne sahiptir ve çoğunlukla aktif enfeksiyon ile birliktedir.
18 Hücre kültürü İnsan fibroblast hücreleri CMV tanısında altın standart Moleküler yöntemlerin kullanıma girmesi ile kullanımı sınırlı Özel ekip ve alt yapı gerektiren bu yöntemin duyarlılığı da göreceli olarak daha düşüktür.
19 Hızlı hücre kültürü (Shell vial yöntemi) Düşük hızda santrifüj sonrası virusun hücre kültüründe çoğalması temeline dayanmakta Sitopatik etki oluşmadan önce, CMV replikasyonunun erken döneminde oluşan viral antijenler saptanır. Viral replikasyon saat içerisinde tespit edilebilmektedir.
20 Antijenemi Testi Viral proteinlerin saptanması amacıyla kullanılan bir yöntemdir. Semikantitatif floresan esaslı bir testtir. Akut enfeksiyonda tegüment proteini pp65 i periferal lökositlerde saptayarak sonuç alınır. Aktif replikasyon göstergesidir. Kantitatif sonuç Duyarlılığı hücre kültüründen yüksek Örnek alındıktan sonra 4 saat içinde çalışılmalı Periferik kan polimorfonükleer lökosit nükleuslarında CMV pp65 antijenlerinin gösterilmesi
21 Tanı yanısıra, tedavi izlemi antivirallere direnç gelişimi preemptif izlem
22 Seroloji 1. EIA (Enzyme Immune Assay) 2. IFA (Immune Floresence Antigen/Antibody) 3. Avidite testleri
23 Serolojik Yöntemler 1. EIA Hızlı olması nedeniyle avantajlı duyarlı ve özgül Akut CMV tanısında CMV IgM pozitifliği veya iki farklı serum örneğinde CMV IgG titresinin dört kat artışı kullanılır. Gebelerde primer CMV enfeksiyonunu tespit etmede ve konjenital CMV enfeksiyonunun tanısında IgM pozitifliği kıymetlidir. P150, p52, p38, p130 rekombinant antijenleri
24 Serolojik Yöntemler 1. EIA Ancak IgM pozitifliği; 3-4 ay sürmesi iki yıla kadar uzayabilmesi reenfeksiyon ve reaktivasyon sırasında da pozitif olması nedeni ile her zaman primer enfeksiyon lehine değildir. Otoantikor olan hastalarda yalancı pozitif sonuçlar İmmün yetmezlikli konakta akut enfeksiyon tanısında (primer enf sırasında saptanamayabilir, uzun süre pozitif kalabilir)
25 Serolojik Yöntemler 2. IFA İndirekt IFA da mikroskop lamına fikse edilmiş virus ile enfekte hücreler test serumu dilüsyonları ile inkübe edilir. Spesifik antijen-antikor kompleksleri fluoressein izotiyosiyanat ile konjuge antikor ve floresan mikroskop kullanılarak saptanır.
26 3. Avidite testi Serolojik Yöntemler Gebelik başta olmak üzere, solid organ transplantasyonunda CMV enfeksiyonunun primer olup olmadığının ayırımını yapmada oldukça önemli bir testtir.
27 3. Avidite testi Serolojik Yöntemler CMV IgM pozitif kadınlarda düşük aviditeli CMV spesifik IgG antikorlarının bulunmasının mevcut primer CMV enfeksiyonu tanısını desteklediği ve fetal enfeksiyonla ilişkisi konusunda prognostik değeri (enfeksiyonun ilk üç ayı)
28 3. Avidite testi Serolojik Yöntemler Düşük aviditeli CMV spesifik IgG ler primer enfeksiyonu takiben ilk haftalar boyunca üretilir, primer olmayan enfeksiyonlarda ise yüksek aviditeli IgG antikorları (altıncı aydan sonra) oluşur.
29 2. Moleküler testler
30 CMV DNA ve mrna a. Nükleik asit amplifikasyon testleri b. Nükleik asit hibridizasyon testleri
31 Nükleik asit amplifikasyon testler Kalitatif polimeraz zincir reaksiyonu (PZR) Kantitatif PZR - Gerçek zamanlı PZR - Cobas Amplicor CMV Monitor Nuclisens pp67 (NASBA) Nükleik asit hibridizasyon testleri Hibrid yakalama DNA testi
32 Kalitatif polimeraz zincir reaksiyonu (PZR) Virusun glikoprotein B (gb) UL54 gen bölgelerine ya da erken/çok erken viral proteinleri kodlayan genlere spesifik primer dizileri Seronegatif bireylerde Standardizasyon sorunu
33 Kantitatif PZR Gerçek zamanlı PZR Tam kan örneği önerilmekte (Tam kandaki viral yük plazmadan 0.67 log10 daha fazla) Elde edilmesi de daha kolay
38 Cobas Amplicor CMV Monitor (Roche Diagnostic Systems Branchburg, NJ) testi Kompetitif PZR yöntemi test farklı probla saptanan homojen internal kontrol içermekte duyarlılığı 400 kopya/ml plazma örnekleri için optimize
39 Spesifik CMV mrna dizilerinin saptanması aktif enfeksiyon göstergesidir. RT-PZR (reverse- transcription PZR) ve NASBA (nucleic acid sequence based amplification) yöntemleri Nükleik asit hibridizasyon testleri Hibrid yakalama DNA testi Bu yöntemlerin duyarlılıkları hücre kültürlerinden fazla, ancak antijenemi testi ve PZR den daha az düşüktür.
40 Tanı, preemptif ve tedavi izlem için 1. Kantitasyon yapabilmeli (uluslararası kantitasyon standardı kullanılmalı) 2. Sonucļar kopya/ml olmalı 3. İnternal kontrol içermeli 4. Kısa sürede (aynı gün) sonuç vermeli 5. Kontaminasyon riski en aza indirilmiş olmalı (Otomasyon, amplikon kontrolü) 6. Ö rnekler bozulmadan saklanabilmeli
41 Bunlara dikkat!!! Seropozitif bireylerde aktif enfeksiyon olmasa bile PZR pozitifliği olabilmekte bu nedenle seropozitif bireylerde kalitatif yerine kantitatif PZR testlerinin kullanılması önerilmektedir. Viral yük miktarı; transplant alıcılarında HIV pozitif olgularda gelişebilecek olan ya da var olan CMV hastalığının belirlenmesi preemptif tedavi uygulanacak hastaların seçilmesi (eşik değerlerin belirlenmesi) tedavi monitörizasyonu
42 CMV değişik klinik gruplarda tanı
43 Cytomegalovirus İmmünkompetan konak İmmün baskılanmış konak Transplant alıcıları HIV+ hastalar Konjenital CMV enfeksiyonu
44 İmmünkompetan konak ELISA IgM ve IgG IgM+, IgG- IgM-, IgG+ akut enfeksiyon IgG 4 kat artış geçirilmiş enfeksiyon IgM+, IgG+ akut enfeksiyon avidite
45 İmmün baskılanmış konak (AIDS, organ transplantasyonu vs) ELISA Moleküler yöntemler Antijenemi
46 İmmün baskılanmış konak (AIDS, organ transplantasyonu vs) ELISA IgM ve IgG IgM+, IgG- IgM-, IgG+ akut enfeksiyon IgG 4 kat artış geçirilmiş enfeksiyon IgM+, IgG+ akut enfeksiyon avidite
47 ELISA Moleküler yöntemler Antijenemi Kantitatif İlk 3-4 ay önemli 1-2/hafta kantitatif PZR, antijenemi
48 Gerçek zamanlı PZR Akut enfeksiyon, Rekürren enfeksiyon, Tedavi takibi Viremi en erken PZR ile Antijenemi pozitifliği
49 Transplant Alıcılarında CMV Viral Yükü Kaç Olursa Tehlikeli? Kullanılan teste göre her merkez kendi hasta grubunda kendi kritik düzeyini ve antiviral tedavi için eşik değerini belirlemeli Viral yükteki artış izlenmeli <1000 kopya/ml >5 kat artış >1000 kopya/ml >3 kat artış önemli Tedavi başlanılan güne ait viral yük düzeyi bilinmeli, saptama sınırı üstündeyse dilusyonla gerçek değer belirlenmeli (Virusun plazmada yarılanma ömrü 3-8 gün) Kraft CS, et al. Clin Infect Dis 2012
50 Viral replikasyonda anlamlı fark var diyebilmek için düşük düzeylerde en az >5, orta düzeylerde en az >3 kat artış olmalıdır. Viral yük çok yüksek (>10000 kopya/ml) olmadıkça ardışık değerler daha yol göstericidir. Antiviral tedavi başlandığı gün bazal viral yük mutlaka bilinmelidir. Tedavi başlandıktan sonra en sık 5-7 günlük aralarla viral yük bakılmalıdır, erken dönemde artış olması direnç göstergesi değildir. Tedavi ile viral yük negatifleşmelidir. Sürekli artış olması antiviral direnci akla getirmelidir.
51 Konjenital CMV enfeksiyonu SSS anomalileri, mental retardasyon, koryoretinit, sağırlık, beyinde kalsifikasyonlar, hepatomegali, nörolojik sekel gelişimi
52 Maternal CMV enfeksiyonu 1. Primer 2. Rekürren Reaktivasyon Reinfeksiyon M F Plasenta Koruma / Bulaştırma
53 Maternal CMV Enfeksiyonu 1. Primer viremi + 2. Rekürren Reinfeksiyon viremi + Reaktivasyon viremi uterus makrofajlarında CMV reaktivasyonu servikal sekresyonlarda virus varlığı
54 Maternal CMV Enfeksiyonu %1-4 primer %40 fetal bulaş %10-15 enfekte infant semptomatik %85-90 enfekte infant asemptomatik %10 normal gelişim+ %90 sekelli gelişim+ %5-15 sekelli gelişim+ %85-95 normal gelişim+ Stagno and Whitley. N Eng J Med 1985
55 Maternal CMV Enfeksiyonu Primer maternal CMV enf Fetusa bulaş %20-40 Rekürren maternal CMV enf Fetusa bulaş %
56 Gebede Primer CMV Enfeksiyonu Tanısı Seroloji Virusun, viral antijen/nükleik asitlerin kanda saptanması (kalitatif PZR)
57 Gebede Primer CMV Enfeksiyonu Tanısı Seroloji: CMV IgM + Serokonversiyon: CMV IgG nin pozitifleşmesi
58 Gebede Primer CMV Enfeksiyonu Tanısı Seroloji: CMV IgM+IgG CMV IgG aviditesinin ölçülmesi Primer enfeksiyonun doğrulanması/ekarte edilmesi
59 Gebede Primer CMV Enfeksiyonu Tanısı Seroloji: CMV IgM+IgG CMV IgG aviditesinin ölçülmesi Yüksek aviditeli antikorlar Primer infeksiyonun ekarte edilmesi
60 Gebede Rekürren CMV Enfeksiyonu Reaktivasyon/Reinfeksiyon Humoral+hücresel immün yanıt varlığında virus replikasyonu Reaktivasyon viremi (-) Reinfeksiyon viremi (+) genital sekresyonda CMV (+)
61 Gebede Primer CMV Enfeksiyonu Fertilizasyondan hemen önce geçirilirse fetusu etkileme riski Fertilizasyondan sonraki ilk haftalarda geçirilirse fetusu etkileme riski Prenatal tanı zamanlaması çok önemli
62 Gebede CMV Enfeksiyonu 1. Fetus enfekte mi? 2. Fetus enfekte ise semptom var mı?
63 Maternal CMV enf CMV seroneg gebe CMV seropoz gebe primer enf rekürren enf %32 fetal enf %1.4 fetal enf %10-15 sempt %10-20 letalite %40-50 geç sekel %90 asempt %10-15 geç sekel Çoğu asempt %8-10 geç sekel Geç sekel: Mental retard Motor bzk Görme bzk Sensörinöral İşitme kaybı Geç sekel: Sensörinöral işitme kaybı Ludwig and Hengel. Eurosurveillance 2009
64 Maternal CMV Enfeksiyonu Temas/US anormal/şüphe Maternal CMV Enfeksiyonu? CMV IgG - CMV IgG + CMV IgM - CMV IgM + CMV IgM - CMV IgM+ CMV değil Primer enf Serokonvers. takibi Geçirilmiş enf Primer enf, IgM kısa süreli - Geç dönem Primer enf Rekürren enf Diğer
65 Maternal CMV Enfeksiyonu Maternal CMV enfeksiyonu CMV IgG + IgM + CMV IgG avidite testi Maternal kanda virus/ DNA/Ag/RNA Düşük Orta Yüksek primer enf Rekürren enf prenatal tanı
66 Prenatal Tanı: CMV Hamilede primer CMV enfeksiyonu Fetusta anormal ultrasonografik bulgular gelişme geriliği hidrosefali/mikrosefali asit SSS anomalisi Prenatal tanı gerekli Sıklıkla kordosentez + amniyosentez
67 Prenatal Tanı: CMV Ne zaman yapılmalı? Maternal enfeksiyondan 6-8 hafta sonra Kordosentez 17. gebelik haftasından sonra Amniyosentez 21. gebelik haftasından sonra
68 İntrauterin CMV Enfeksiyonu Tanı: Kordosentez 17. gebelik hft. sonra Komplikasyon geçici kanama fetal bradikardi %7-9 prematür eylem <%2-5 fetal kayıp % CMV IgM Hb, trombosit, KCFT Virus/viral nükleik asitler/viral Ag kalitatif/kantitatif (Hücre kültürü, antijenemi, PZR)
69 İntrauterin CMV Enfeksiyonu Tanı: Amniyosentez 21. gebelik hft. sonra Komplikasyon vajinal kanama amniyon sıvısının azalması fetal kayıp <%1 Virus/viral nükleik asitler/viral Ag kalitatif/kantitatif
70 Yenidoğanda Konjenital CMV Enfeksiyonu Tanısı Hayatın ilk 3 haftası içinde tanı konmalı Test Duyarlılık Özgüllük (%) (%) DNA PZR Antijenemi Viremi IgM
71 SONUÇ Hasta grubu Çalışılacak materyal Çalışılacak test yöntemi Doğru tanıda oldukça büyük önem taşımaktadır!!!!!