SÖMüRGELEŞME SüRECİNDE BİR KİLOM'ETRE TAŞı
Dr. ,Şakir DERKUT
Istanbül Tabip Odası
14 Mart 1827, ülkemizin eğitim tarihindej tıp tarihinde olduğu kadar siyasal ve ekonomik tarihinde de çok önemli yer tutan bir dönüm
noktasıdır. Tarihte «Islahat Hare,ketleri» olarak adlandırılacak bir se-ri
reformun başlangıcını oluşturan, modern tıp eğitiminin yapılacağı
«Tıphane»nin kurulduğu bu tarih, bir yandan da uzun bir süreci kapsayan ve batılı emperyalist ülkelerin, özellikle Ingiltere'nin «dQğu so:.
runu» olarak adlandırdıkları Osmanfı ImparatorluğU'nu etki alanlarına
alma girişimlerinin, Osmanlı Devleti tarafından resmen kabul edildi- ,
çağının koşullarına göre eğitim ve sağlık alanında çok önemli
bir atılım' ın simgesi olan 14 Mart 1827'yi, süreç içinde, ve bu yaklaşımla incelemek için, XiX. yüzyılın başlarını etkileyen sosyal-, ekonomik ve politik olguları kısaca gözden geçirmek ve «Islahat Hareketleri>min özünde yer alan fenomenleri irdelemek kaçınımazdır.
1789 Burjuva Devrimi, başta Fransa gelmek üzere tüm Avrupa
ülkelerinde yeni bir üretim biçiminin ve toplumsal düzenin k9şulla­
rını ortaya. çıkartmış, 'hukukundan bilim anlayışına -kadar, mülkiyet
ilişkilerinden kültürüne kadar yeni bir soluk kazandırmıştı. Hemen
ardından gelen Napolyon savaşları ile bu her yönü ile yaratıcı toplumsal ekonomik düzenin yaşaması için gerekli pazar alanları paylaşımı ve yeni pazar aramaları bir yandan Avrupa devle't lerinin coğ­
rafi durumunu etkilerken diğer yandan da bu mücadeleden galip
olarak çıkanların yeni pazarlar üzerinde bazı girişimlerine yol açmakta idi. Ve çağın koşullarına göre sömürgeci.-emperyalist ülkelerin iş­
tahı özellikle üç pazar üzerinde yoğunlaşmakta idi: Osmanlı Imparatorluğu, Hindistan ve Çin.
Gerçekten de, XVııı. yüzyılın sonlarına doğru doğuş halindeki
emperyalizmin genel koşulları içinde Osmanlı ımparatorluğu'nun tutacağı yer belirlenmey,e yüz tutmuştu. Imparatorluk, Fransız devriminden ve onun ardından gelen Napolyon çağından. tüm siyasal ve
ideolojik sonuçları ile payını almaktan geri kalmadı. Emperyalist saldırganlığın ilk klasik örneklerinden biri olan Mısır Savaşı ve 18061812 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ortaya çıkarttığı ekonomik, siyasal ve
SÖMüRGELEŞME SüRECINDE BIR KİLOMETRE TAŞı
ideolojik sonuçlar gerek Osmanlı egemenliği altındaki milliyetıerin
ve gerekse Osmanlı toplumuna egemen aydın ve bürokratların eği­
limlerini belirleyen önemli etmenlerdir.
Devrimin daha Konvansiyonlar döneminde Osmanlı Imparatorluğu'na ilg) duyan Fransızlar, özel talimatıa Istanbul'a bir elçi atarlar
ve kendisine verdikleri 8 milyon altın lira ile özellikle vezrr-i azam ve
reis-ül küttap (Dışişleri Bakanı)'nın kazanılmasını (!), böylelikle ilerideki girişimlerine uygun bir ortamın rüşvetle yaratılmasını öngörürler. (1)
ıGerek 1789 devriminin ortaya çıkarttığı il'keler, gerek XiX. yüzyıla yakın yılların siyasal konumu ve gerekse Osmanlı ülkesi üzerinde
emperyalist emeller besleyen devletlerin girişimleri ve tahrikleri, burjuva ideolojisinin etkisi altındaki ulusların Osmanlı Imparatorluğu'na
karşı ayaklanmaların! ve özgürlüklerini kazanmalarını getirdi.
yılında Sırp'lar, 1821 yılında Yunanlı'lar ilk ayrılanlar oldu. Bunları da
1856'da Romenler, 1913'de Avnavutlar izledi. Osmanlı Imparatorluğu
ise bu «kurtuluş hareketleri»ne seyirci kalmakta idi. Aslında sosyal
ve ekonomik yapısının çağına ayak uyduramamasından kaynaklanan
bir kargaşalık ve çöküntü Imparatorluğun bu parçalanma karşısında
bütünlüğünü koruyucu bir tavır almasını engellemekteydi.
Feodal yapı ve devlete egemen olan güçler burjuvazinin sermaye birikimi yapmasına ve artık-değere tümüyle sahip çıkmasına eng.eldi.
Yani Osmanlı toplum yapısı ve ekonomik düzeni' ülkede kapitalizmin
g.elişmesine olanak tanımayacak ve çağının koşullarına ayak uyduramayacak bir konumda idi.
Tarihte «doğu sorunu» olarak ün yapan sorun, 1827 yılına gelindiğinde tüm Avrupa'da ve Osmanlı Iımparatorluğunun içinde de zihinleri meşg-ul eden bir olgu idi. Osmanlı ımparatorluğu'nun hızla dağılması ve bu dağılmadan kalan mirasın kimin tarafından devralına­
cağı sorunu, XiX. yüzyılın ilk çeyreğinde emperyalistlerarası bir çok
politika oyununun özünü oluşturmakta idi. Bu oyunda belli başlı rolleri yüklenen Fransa, Ingiltere, Avusturya gibi devletler, çıkarları uyarınca kimi zaman Osmanlı ımparatorluğu'nun bu parçalanma sürecini hızlandırmağ'a çalışmakta, kimi zaman da Ingiltere'nin tuttuğu
yol gibi, bir takım reformlarla devleti güçlendirmek ve ayakta tutmak
siyasetini izlemekte idi. Özellikle Çarlık Rusyasının topraklarını geniş­
letmesin ve Osmanlı ülkesini egemenliği altına almasını kendi çıkar­
larına ters olarak görmekte olan Ingiltere, kendisi ile siyasal ve ekonomik bağları güçlendirilmiş ve diğer emperyalist devletlere karşı bütünlüğünü korumakta olan bir Osmanlı Devleti'ni öngörmekte idi. Temelinde Osmanlı Imparatorluğu ile daha köklü ve geniş çaplı ilişki­
lerin kurulması yatan amacı sağlayabilmek için «reformlar» öneren
TOPL UM ve HEKIM
ingiltere, Osmanlı Imparaterluğu:nun ayakta kalmasını sağlamaya ça- '
I~şmakta ve tüm siyasal ve ekenemik etkinliklerini bu pelitika yelun(.la kullanmakta idi. Bu pelitika ise kaçınılmaz elarak, ülkede kapitaI!st ilişkileri geliştirmiş ve ülke herşeyi ile dışa bağımlı bir duruma
merkezi feedal yapısını kaybetmeğe yüz
tutmuş Osmanlı teplumunun eg.emen iümresini eluşturan seylular, bürekrası, mültezim, tefeci, levanten burjuvazi, bey ve ağalar ve özellikle aydın kesim, uzun bir süredir kültürel alanda Burjuva devriminin etkisi altına g·irmiş bulunmaktaydı. Ve çöken imparaterluğun tek
kurtuluş yelunun Avrupa'ya açılmak, batılılaşmak özünde emperyalizme beyun eğmek elduğu görüşünü yaygınlaştırmakta idi. Bu süre
içinde bağımlılık e düzeye erişti ki ülkenin Osmanlı hükümeti tarafından mı, yoksa Tarabya'daki elçilik ' binasında eturan ve Osmanlı
Imparaterluğu'ndaki başarılı gerevlerınden ötü-rü senradan LerdO nvanını alan büyükelçi Stratferd Canning tarafından mı yönetildiği tartışılır eldu. Elçinin yazacağı bir pusula, yüksek bir devlet memurunun
ve hatta bir bakanın görevden alınması için yeterli bir nedendi. Yüksek devlet memurları arasında imzasını «Ingiltereli» diye atanlar 0'1duğu gibi Bakanlar Kurulu teptantılarının tutanaklarını düzenli raperlar halinde Ingiliz Elçisine iletmeyi görevedinen nazırıarda bu bağım­
lılığın beyutlarını gözler önüne seren kanıtlardır. (2)
yılına kadar Osmanlıyı her yanından sarmış elan bu elguetkisi, bürekrasinin yeniden belini değrulttuğu, iktidarın merkezileştirildiği , ayanların siyasal güçlerinin ertadan kaldırıldığı, ama aynı zamanda teprak mülkiyetinin daha sağlam temeller üzer,ine eturtulduğu, azınlıkların ekenemik elanaklarının tanındığı, küçük burjuvazinin siyasal ve ekenemik gücünü kaybederken gerici bir unsur halinde kemikleştiği, köylerde sömürünün arttığı ve bir kır ve kent preleteryasının değduğu bir teplumsal ve siyasal dönüşümün nedeni 0'1-
Ekenemik, teplumsal alanlarda bir sürü dönüşüme neden elan
böyle bir dinamik kültürel alanda da yeni açılımlar ve kavramları geliştirmekten geri kalmayacaktı, değalelarak. Ve tüm bu ' gelişimin ana
çizgisi ve devlete egemen elanların üstünde birleştiği görüş her alanda yapılacak refermlarla, batı teplumunun düşün ve iktisadi düzeyine varılabileceği ve imparaterluğun geçmişteki güçlülüğüne ancak
bu yoldan varabileceği görüşü idi. Ve bu hedefe ulaşabilmek için, diğerlerinin aksine refermları ve böylece devletin ayakta kalmasını,
güçlenmesini, ama buna karşın ekenemik ve siyasal alanda kendi
SÖMüRGELEŞME SüRECİNDE BİR KİLOMETRE TAŞı
egemenliği altına girmesini öneren Ingiliz Emperyalizmi, tutunulacak
Gerçekten de, genç ve gelişmekte olan Ingiliz Kapitalizminin Osucuz ve bol metaın rekabeti karşısında tutunamayan Fransız ticareti, bir yandan kendi ekonomisini savunabilmek için Ingiliz mallarına karşı gümrük duvarlarını yükseltirken, diğer yandan da zorunlu olarak, Osmanlı pazarını Ingiliz Emperyalistlerine bırakmakta idi. 1809 yılında Çanakkale'de yapılan bir antlaş­
ma He Osmanlı Devleti tarafından, Fransa'ya tanınan ayrıcalıkları ele
geçiren Ingiltere tüm ülkenin ticaretine egemen oldu. Osmanlı pazarlarında «en yükse'k müsaadeye mazhar devlet» olarak tek başına kaldı. 1827-1838 arasında imparatorluk sınırları içinde 116 Ingiliz Şir­
ketinin, Ingiltere'den yapılan ithalatı % 100 oranda arttırdığı gözönünde bulundurulursa, 1827 tarihinin Ingiliz Emperyalizminin girişi yönünden ne denli önemli bir dönüm noktası olduğu anlaşılacaktır. (3)
Sonradan «Balta Limanı Antlaşması» v~ «Tanzimat Fermanı» ile noktalanacak olan özünde emperyalizme daha bağımlı hale getirilmeğe
yönelik reform hareketlerinin de ne anlama geldiği daha iyi anlaşıla­
bilecektir. Ve bu reformların hemen hemen ilkini oluşturan , 14 Mart
1827'de kurulan ve batılı anlamda t ıp eğitimi yapacak oJan Tıphane'­
nin, batıya açılma veya emperyalizme boyun eğme yolunda ne denli
önemli bir dönüm noktası olduğu ortaya çıkacaktır.
manlı pazarına sürdüğü
Sonradan Tıbbiye-i Şahane adını alacak bu okulun açılış konuş­
yapan Sultan II. Mahmut, şaşılacak bir nesnellikle Osmanlı
ımparatorluğu'nun içinde bulunduğu koşuııarı, batı kültürünün ve bilimin gelişme sürecini ve bilim üretmekte yetersiz kalan ülke aydın­
larının batıdan her yönden olduğu gibi tıp bilimi yönünden de yararlanmasının zorunlu olduğunu açıklamaktaydl. Bu açış konuşması, Osmanlı ımparatorluğu'nun batıya açılmasını , emperyalizme teslimiyetini belgeleyen ilk belgilerden biri olar·ak tarihe malolmaktaydl.
Bu anlamda 14 Mart 1827 çağının koşullarına göre çok önemli
bir eğitsel atılımın simgesi olurken, Osmanlı ımparatorluğu'nun sömürgeleşme yolunda attığı adımların da tanığı olarak belleklerden
S. YERASIMOS; Azgelişm i şlik Sürecinde Türkiye , Ci lt 2-3, Gözlem Yayınları, istanbuL.
O. KURMUŞ; Türkiye'ye Emperyalizmin Girişi, Bilim Yayınları, İstanbuL.
V. ELDEM; Osmanlı İmparatorluğu'nun iktisadi Şartları Hakkında Bir Tet kik,
An kara , 1970.
8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü KONUŞMA METNİ : Değerli
S*YAS* TAR*H * 4. Hafta
Navarin Olayı - Deniz Müzesi Komutanlığı
1838 Serbest Ticaret Anlaşması