TÜRKİYE DE MODERN BİLİMLERİN EĞİTİMİNDE MEKTEB-İ HARBİYE ÖRNEĞİ *
Download "TÜRKİYE DE MODERN BİLİMLERİN EĞİTİMİNDE MEKTEB-İ HARBİYE ÖRNEĞİ *"
1 TÜRKİYE DE MODERN BİLİMLERİN EĞİTİMİNDE MEKTEB-İ HARBİYE ÖRNEĞİ * Gülşah Eser ** Osmanlı İmparatorluğu, ondokuzuncu yüzyıla gelindiğinde siyasî, ekonomik ve askerî alanda eski gücünü kaybetmiş; bu gücü tekrar yakalayabilmek adına yeniden yapılanma süreçlerine girmiştir. Osmanlı tahtına geçen III. Selim ( ), II. Mahmud ( ) gibi padişahların Batılı devletlerin hızlı ilerleyişlerini yakından takip etmeleri ve yenilik yanlısı olmaları ise, bu yeniden yapılanma süreçlerini daha etkin kılmıştır. II. Mahmud döneminde Mekteb-i Harbiye nin kuruluşu, eğitim alanındaki modernleşme sürecinde geçmişten farklı olarak yeni yöntemlerin benimsendiğinin bir kanıtıdır. Mekteb-i Harbiye nin kurulmasından önce bir ön çalışma olarak Sıbyan Bölükleri oluşturulmuştur. II. Mahmud, yeni bir askerî okul açıp, bu okula, askerî alanda sınırlı da olsa bilgi sahibi olan öğrencilerin alınmasını; okul kurulmadan birkaç yıl önce kuruluş hazırlığı olarak askerlik konusunda deneyimi olan gençlerin eğitilmesini uygun bulmuştur. Bu bağlamda, hicri 1247 de (1831/1832) Hassa Müşiri Ahmed Fevzi Paşa nın (öl.1841) 1 gayretleriyle Selimiye Kışlası ndaki Hassa Dördüncü Alayı nın İkinci Taburu ndan zeki ve yetenekli erler seçilerek Sıbyan Bölükleri oluşturulmuş, burada yetiştirilen gençlerden başarılı olanlar Maçka Kışlası na zabit namzedi olarak alınmışlardır. Subay adayı bu öğrencilere on ay gibi kısa bir süre içerisinde okuma, yazma, hesap, hendese, coğrafya, askerlik yöntem ve ödevleri * ** 1 Bu makale, 2005 senesinde İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe Anabilim Dalı, Bilim Tarihi Bilim Dalında Doç.Dr. Mustafa Kaçar danışmanlığında hazırlanan Mekteb-i Harbiye nin Türkiye de Modern Bilimlerin Gelişmesindeki Yeri ( ) başlıklı yüksek lisans tezine dayanmaktadır. Girit te Suda limanında Nefsisuda köyündendir. İstanbul a gelip hemşehrisi İbrahim Ağa ya, Çengelköy kayıkçılarındanken intisap eylemiştir. Vefatında onun kardeşi Silahdar Ali Ağa ya hizmetkâr oldu ve sofalı yazılıp tebdil hasekisi oldu de (1826) Vak a-i Hayriye de hizmette bulunup Bostancıbaşı Osman Paşa ya ve sonra Serasker Husrev Paşa ya bağlandı. Bu sayede Enderûn dan nizâmiye askerliğine girerek binbaşı ve miralay oldu da (1830/1831) hassa feriki, 26 Muharrrem 1248 de (25 Haziran 1832) vezir ve ilk hassa müşiri oldu da (1833) Rusya donanmasının Osmanlı Devleti hizmetine memuren Beykoz a gelişinden dolayı fevkalâde elçilikle Cemaziyelâhir de (Ekim-Kasım 1833) Rusya ya gönderildi. Sonra dönerek Tâhir Paşa nın Akdeniz e gidişinde iki defa kapdanlık vekâletinde bulundu. 1 Şa bân 1252 de (11 Kasım 1836) kaptan-ı deryâ oldu ve o sene ilâveten Bursa valisi oldu (1839) başlarında Mısır üzerine memur donanma ile Akdeniz e çıktı. O sırada II. Mahmud vefat edip Abdülmecid tahta çıktı. Padişahın kendisine gücenmiş olduğu düşüncesiyle donanma ile İskenderiye ye gidip Mehmed Ali Paşa ya sığındı. Muharebe zaferle bitip donanma geri döndü ama o Mısır dan dönmedi (1841) sonlarında odalıklarından bir iki cariye vasıtasıyla vefat ettirüldü. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî Osmanlı Ünlüleri, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1996, c.1, s
2 100 Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIII/2 (2012) dersleri okutulmuştur. 2 Sıbyan bölüklerine ders veren hocaların hangi birliklere mensup olduğu bilinmemekle birlikte, bunlar kolağası, yüzbaşı, mülazım ve çavuş rütbesindeki askeri personelden oluşmaktadır. Hepsi, ilerleyen zamanlarda önemli devlet görevlerine ve yüksek rütbelere getirilmişlerdir. 3 Burada dikkat çekici olan, Sıbyan bölüklerinin ve burada yetiştirilerek Mekteb-i Harbiye ye nakledilen öğrencilerin yetiştirilmesinde Lancaster metodunun benimsenmiş olmasıdır. Yeni Bir Öğretim Metodu: Lancaster Lancaster öğretim metodu yılları arasında İngiltere de, yılları arasında da ABD de benimsenmiş ve geniş kullanım alanına sahip olmuş bir öğretim sistemidir. 4 Bu sistemin, Amerika da faaliyet gösteren ve Osmanlı topraklarında çalışmalar yürüten bir misyonerlik teşkilatı olan American Board un üyelerinden William Goodell in ( ) Ermeni okullarında misyonerlik faaliyeti yürütmek üzere Beyrut tan İstanbul a gönderilmesiyle Osmanlı da uygulanmaya başlanmış olması muhtemeldir. Ancak Goodell, görevinde belirtildiği üzere Ermeni okullarını tercih etmemiş, tercihini Rum okullarından yana kullanmıştır. 5 Bu eğitim sisteminin Yunanistan havalisinde yayılmış ve Osmanlı Rumlarında uygulanmakta olması sebebiyle, Goodell in Rum okullarında bu sistemde dersler vermesi yadırganmamıştır Niyazi Berkes, Türkiye de Çağdaşlaşma, Yay. haz. Ahmet Kuyaş, Yapı Kredi Yay., İstanbul 2006, s Sıbyan bölüklerinde zabitân kadrosunda dokuz, çavuşân kadrosunda sekiz olmak üzere toplam 17 hocanın ders verdiği belirlenebilmiştir. İlerleyen zamanlarda zabitân (subay) kadrosundan Kolağası Selim Efendi ferikliğe (Ferik Selim Paşa), Yüzbaşı Mehmet Efendi paşalığa (Sadr-ı Esbak Kıbrıslı Mehmet Paşa), Mülazım Abdi Efendi paşalığa (Abdülkerim Nadir Paşa), Yüzbaşı Ali Efendi mirlivâlığa (Kara Ali Efendi), Mülazım İbrahim Efendi ferikliğe (Ferik İbrahim Paşa) yükselmişlerdir. Çavuşân (astsubay) kadrosundan Çengelköylü Çavuş Ahmed Faik Efendi paşalığa (Ahmed Faik Paşa), Selanikli Çavuş Halil Efendi miralaylığa (İstihkam Miralayı Halil), Çavuş Ömer Fevzi Efendi paşalığa (Ömer Fevzi Paşa), Çavuş Ramiz Efendi ferikliğe (Ferik Ramiz Paşa), Üsküdarlı Çavuş Ahmed Bey (Suriye de vefat eden Ahmed Paşa) paşalığa yükselmişlerdir. Ayrıntılı bilgi için bkz. Mehmet Süreyya, a.g.e., 1-6. ciltler. Lancaster sisteminin ortaya çıkışı, İskoçyalı Anglikan din adamı Dr. Andrew Bell in ( ) Hindistan daki Madras Yetimhanesi nin başına getirildikten sonra (1789) burada birtakım ıslahatlar yapılması gerektiğine karar vererek eğitim kalitesini yükseltme gayesiyle bir metod geliştirmesiyle başlar. Bu metot, öğrencilerin kendi kendilerini yetiştirmeleri esasına dayanır. Bell, zeki çocukları seçerek onlara, alfabenin kum üzerine yazılarak diğer çocuklara nasıl öğretileceğini anlatır. Böylece öğretmenin yetiştirdiği bu küçük öğretmenler, karşılıklı eğitim (mutual instruction) denilen bu metodla bilgi öğretimini gerçekleştiriler. Bkz. Ayşe Aksu, İngiltere-Amerika-Osmanlı Hattında Lancaster Öğretim Sistemi, Değerler Eğitimi Dergisi, Cilt 6, No. 16, Aralık 2008, s Fikir babası, her ne kadar Dr. Andrew Bell olsa da sistem, özellikle açtığı okulda bu sistemi daha da geliştirerek uygulayan Joseph Lancaster in ( ) soyadıyla anılır. Goodell, Ermeni okullarını gerek dersler ve kitaplar gerekse öğretmenleri açısından yetersiz bulmuştur. Bkz. Ayşe Aksu, a.g.m., s. 39.
3 Türkiye de Modern Bilimlerin Eğitiminde Mekteb-i Harbiye Örneği 101 Ancak bir zaman sonra çocuklara Protestanlık telkininde bulunduğu anlaşılınca, Goodell tepki görmüştür. 6 Çocuklarının protestanlaşmasından korkan Rum aileler, kendileri için açılan Lancaster okullarını Osmanlı makamlarına şikâyet etmişlerdir. Şikayet üzerine Rum patriğini çağıran Serasker Hüsrev Mehmed Paşa ( ), konu hakkında bilgi almış ve Patriğin sistemi detaylıca anlatması için temsilci göndermesi teklifini kabul etmiştir. Ayrıca, sistemin tatbiki için saraya kırk genç getirilmesini ve sistem için ayrılmış bir odada Osmanlı yetkililerinin huzurunda bir uygulama yapılmasını buyurmuştur. Uygulamayı olumlu bulan Serasker Paşa nın başlangıçta bağnaz olarak nitelediği kişilerin tepkisinden çekinirken daha sonra kendi nezaretinde iki Lancaster okulu açtırmış olması dikkate değerdir. 7 Saray daki uygulamanın 1831 de yapıldığı ve aynı yıl Selimiye ve Rami kışlalarında Sıbyan Bölükleri uygulamasına geçildiği düşünülürse, bu bölükleri yetiştirmede kullanılan öğretim sisteminin Lancaster sistemi olduğu düşünülebilir. Özellikle zeki olan erlerin seçilerek onbaşı, çavuş gibi rütbelere getirilmeleri, bu öğrencilere öncelikle kum üzerine yazı yazmanın öğretilmesi ve onbaşı ile çavuşların kendi öğrendiklerini diğer erlere öğretmesi, tam olarak Lancaster sistemini işaret etmektedir. The Missionary Herald adlı bültende, bazen alay emini bazen binbaşı olarak anılan Azim (Azym) Bey adlı bir subayın adı geçmektedir. 8 Ayşe Aksu ya göre, bu subay Mekteb-i Harbiye de okul komutanlığı yapmış olan Azmi Bey dir. Azmi Bey, 1836 yılında Hassa Müşiri Ahmet Paşa nın teklifi, Serasker Hüsrev Mehmed Paşa nın onayı ve Sultan II. Mahmud un irade-i seniyyesi ile okul komutanlığına getirilmiştir ( ). 9 Kaynaklarda, Azmi Bey in 1831 de binbaşı olduğu dikkate alınırsa da miralay olması muhtemeldir ki okul komutanlığı yapmış olan Azmi Bey in o tarihlerdeki rütbesi miralaydır Ayşe Aksu, a.g.m., s. 45. Ayşe Aksu, a.g.m., s. 53. Ayşe Aksu ya göre (a.g.m., s. 52n), misyoner metinlerinde Azim Bey denilmesinin nedeni Rum aksanından kaynaklanmaktadır. Ancak doğrusu Azmi Bey dir. Aynı metinlere göre, Azmi Bey, İngiltere eski Türk Büyükelçisinin oğludur, Rusça ve Fransızca bilmektedir: Azim Bey is the son of a former Turkish ambassador to England; and, in addition to his own language, he speaks both Russian and French (Bkz. Lancasterian Schools Established by the Turks, The Missionary Herald, Şubat 1834, s. 53). Hayrullah Gök, Arşiv Belgelerinin Işığında Kara Harp Okulu Tarihi ( ), Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara 2005, s. 92. Mekteb-i Harbiye nin okul komutanlarının ilki olan Yarbay Mustafa Mazhar Bey 1832 de binbaşı rütbesindeyken sonra alay emini olmuştu ve 1834 te ise Yarbay (kaymakam) rütbesindeydi.
4 102 Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIII/2 (2012) Azmi Bey in okul komutanlığı döneminde, Mekteb-i Harbiye yi gezen Julia Pardoe, Lancaster sisteminin uygulandığını ifade ettiği matematik dershanesini tanıtırken bu salon, o zamana kadar bu ülkede gördüklerimin en güzeliydi 11 demektedir. Bu yorum da okulun açılışının üzerinden henüz iki yıl geçmiş olmasına rağmen Lancaster sisteminin uygulanmakta olduğunun bir kanıtı sayılabilir. Ordu açısından Lancaster sisteminin önemi, bu yolla kısa sürede ve masrafsız olarak çok sayıda er ya da subayın yetiştirilmesinde yatar. Bundan daha da önemlisi, Fay Kirby e göre; Lancaster sistemiyle birlikte daha 1830 larda Amerika, Fransa, İngiltere ve İskandinav ülkelerinde genel eğitimin temelini oluşturan okul modeli Türkiye de, özellikle subaylar tarafından kurulmuştur. Üstelik, onların bu sistemi orduda uygulamaya geçirmesiyle birlikte çağdaş pedagojinin sorunları ve tekniği ile ilgilenen, hatta bu konularda oldukça bilgisi olan bir aydın topluluğu da kısa sürede oluşmuştur. 12 Ayrıca Kirby, ordu içinde Lancaster sisteminin uygulanmış olmasını, yani orduda bulunan onbaşı ya da çavuşlar ile orduya yeni alınmış erler arasından yetenekleri denenmiş olanların seçilerek bunların yine ordu içinde öğrenim görmelerini, teknik ve mesleksel eğitim almalarını, Türkiye de hızını ve yönünü halktan alan bir reform gelişiminin ilk örneği olarak tanımlamaktadır. Çünkü, geçmişin dinsel ve siyasal gelenekleriyle yetişmiş, denenmemiş delikanlıların alınıp yetiştirilmesi yönteminin aksine (Avrupalı danışmanların öğütlerine de aykırı olarak) yaşam deneyiminden geçmiş, olgunlaşmış kişilerin subay yapılması yöntemi seçilmiştir. Bu yöntemle yetiştirilen gençler çağdaş Türk ordu geleneğinin öncüleri olmuşlar ve bu örneğe dayanılarak Mekteb-i Harbiye ve ona hazırlayıcı okullar kurulmuştur. 13 Mekteb-i Harbiye nin Kuruluşu Sıbyan Bölükleri, Mekteb-i Harbiye nin kuruluşunun ilk aşaması olarak kabul edilebilir. Ancak, bu bölükler kısa süreli olmuş ve yerlerini Osmanlı ordusuna, çağdaş ve iyi donanımlı subaylar yetiştirebilmek için Avrupa daki askeri eğitim konusunda bilgili devlet yetkilileri tarafından açılması önerilen Mekteb-i Harbiye ye bırakmıştır. Bu devlet yetkililerinden belki de en önemlisi Namık Paşa dır ( ). 14 Namık Paşa, Avrupa daki tecrübe ve Hayrullah Gök, a.g.tez, s. 92 n., ayrıca bkz. Miss Pardoe, Şehirlerin Ecesi İstanbul: Bir Leydinin Gözüyle 19. Yüzyılda Osmanlı Yaşamı, çeviren Banu Büyükkal, Kitap Yayınevi, İstanbul 2004, s Fay Kirby,Türkiye de Köy Enstitüleri, Yay. Haz. Engin Tonguç, Güldikeni Yayınları, Ankara 2000, s. 3. F. Kirby, a.g.e., s. 2. Mekteb-i Harbiye nin kuruluşunda şüphesiz, dönemin üst düzey devlet adamlarından Mirliva Namık Paşa ( ) etkin bir rol oynamıştır. Bilhassa Sultan II. Mahmud tarafından seçilen Namık Efendi [Paşa] öncelikle Paris e gönderilmiş, Paris te askerî akademide okumuş, burada bulunduğu surette Fransızca ve İngilizce öğrenmiştir. Bkz. Ahmet Nuri Sinaplı, Devlete, Millete Beş Padişah Devrinde Kıymetli
5 Türkiye de Modern Bilimlerin Eğitiminde Mekteb-i Harbiye Örneği 103 izlenimlerinin de etkisiyle Sıbyan Bölükleri nden sonra, bir harp okulunun (Mekteb-i Harbiye) da bir an önce kurulması konusunu padişaha önermiştir. Bu okul, Hüsrev Mehmed Paşa nın ( ) seraskerliği zamanında kurulmuş olmasına rağmen, onun doğrudan bir etki ve gayreti söz konusu olmamıştır. Bu durum şöyle izah edilebilir: Yetiştirdiği köleleri, subay olarak ordunun çeşitli sınıflarına yerleştirmek suretiyle kadrolaşan serasker paşanın, sunulan bu teklife karşı çıkması tabiiydi. Zira, Avrupa daki benzerleri gibi modern subay yetiştirecek Mekteb-i Harbiye nin kurulması halinde, Hüsrev Paşa nın alaylı subaylarının yerini, mektepli subaylar alacak ve ordudaki mutlak nüfuz ve hakimiyeti zayıflayacaktı. 15 Hüsrev Paşa, bundan dolayı, Namık Paşa ile olan görüşmelerinde, böyle bir okulun maliyetinin bir hayli yüksek olacağını, zaten ordunun ekonomik sıkıntı içinde bulunduğunu bahane ederek bu girişime karşı çıkmıştır. Bununla birlikte padişah, Namık Paşa ile bir kez daha görüştükten sonra onun teklifini yerinde bularak bu askerî mektebin açılmasına karar vermiş, Hüsrev Paşa nın muhalefetini de dikkate alarak, mektebin fazla bir masraf gerektirmeyecek şekilde Maçka da atıl durumda bulunan barakaların tamamlanıp okul binası haline dönüştürülmesini emretmiştir. Serasker Hüsrev Paşa nın müdahalesine meydan verilmemek için bu yeni kurum Hassa Müşirliği ne bağlanarak, tamamen Namık Paşa nın yetki ve sorumluluğuna devredilmiştir. 16 Buradan hareketle, subay yetiştirme işinin Enderun un - özellikle Hüsrev Paşa nın- etkisinden kurtulduğu söylenebilir. 17 II. Mahmud un 1242 (1826/27) tarihli Hatt-ı Hümâyûnu ile Mekteb-i Harbiye nin kuruluşuna resmen karar verilmiştir. Her ne kadar II. Mahmud, mektebin kuruluşunu Yeniçeri Ocağı nın 1826 da lağvından sonra oluşturduğu yeni ordu Asakir-i Mansure-i Muhammediye ile birlikte gerçekleştirmek istese de, araya giren Osmanlı-Rus savaşları, Sıbyan Bölükleri nin kuruluşu, Namık Hizmetlerde Bulunan Şeyhül Vüzera, Serasker Mehmed Namık Paşa, Yenilik Basımevi, İstanbul 1987, s. 8. Namık Paşa, Avrupa da bulunduğu esnada, Mareşal Maison un Mısır ordusu karşısında alınan yenilgilerin, ordunun uzman subaylarca iyi eğitilmemiş olmasından ve bunun da askerî bir okulun bulunmayışından kaynaklandığı şeklindeki ifadelerinden oldukça etkilenmiş ve Londra dan dönüşünde Mareşal in fikirlerini Sultan Mahmud a aktarmıştır. II. Mahmud un yenilikçi oluşu ve Avrupa yı yakından takip etmesi ve Namık Paşa nın da bu konudaki izlenimleri padişahın askerlik eğitimi veren bir okul açılması fikrine sıcak bakmasını sağlamıştır. Bkz. Yüksel Çelik, Hüsrev Paşa, Siyasi Hayatı ve Askeri Faaliyetleri ( ), İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim ve Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı, Doktora Tezi, s Y.Çelik, a.g.tez, s Y.Çelik, a.g.tez, s Niyazi Berkes de Harp Okulu na gidilen süreçte Hüsrev Paşa nın kölelerden komutan yetiştirme usulü yerine, Asâkir-i Mansûre nin ilk kuruluşundan itibaren asker yazılan halk çocuklarından, gösterdiği başarılarla sivrilen ve Sultan Mahmud un tuttuğu birkaç gencin uyguladığı bir yöntemle bulunmuştur. Niyazi Berkes, a.g.e., s Hayrullah Gök ise, bir Harp Okulu açılması konusundaki tartışmalar sürerken, Serasker Hüsrev Paşa nın Sultan II. Mahmud a bir tezkere yazdığını ve bu tezkerede Fransa daki École Militaire isimli Harp Okuluna benzer bir askerî okulun açılmasının ve Avrupa dan askerî öğretmen getirilmesinin lüzumunu dile getirdiğini aktarmaktadır. Hayrullah Gök, a.g.tez, s. 78. Niyazi Berkes, a.g.e., s. 193.
6 104 Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIII/2 (2012) Paşa nın harp okulunu açma girişiminin Hüsrev Paşa tarafından engellenmesi, mektebin fiilen kuruluşunu 1834 e kadar geciktirmiştir. 18 Bu sekiz senelik gecikmenin sonunda, Maçka Kışlası nın tamiri, padişahın emriyle acilen tamamlanmış, Hassa Müşiri Ahmed Fevzi Paşa tarafından Selimiye Kışlası nda kurulan Hassa Dördüncü Alayı İkinci Taburu efradından oluşan Sıbyan Bölükleri, Mekteb-i Harbiye nin ilk öğrencileri olarak 1834 yılında Maçka Kışlası na taşınmış ve eğitim-öğretime başlanmıştır. 19 Mektebin kurulmasını öngören Hatt-ı Hümâyûn ile Mekteb-i Harbiye yanında, bandocu yetiştirmek üzere bir de mızıka okulu, Mızıkâ-i Hümâyûn Mektebi, kurulmuştur. 20 Maçka Kışlası tamir edilerek, kışlaya bir kapılı cami 21, dört yüz kişilik iki kapılı büyük bir okul 22, kütüphane 23, hamam 24, hastahane 25, eczane, mutfak ve Y.Çelik, a.g.tez, s. 325n. Hayrullah Gök, a.g.tez, s. 78; ayrıca bkz. BOA, Cevdet Askerî, nr , M. Z. Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, c.3, s. 201, Mehmet Esad, Mirat-ı Mekteb-i Harbiye, İstanbul 1310, s. 12. Bu belge Mekteb-i Harbiye açılışını öngören Hatt-ı Hümâyûndur (hicrî) BOA, HH, nr Camii Şerif: Sultan Mahfili, kürsü, mihrap ve minberle donatılmıştır. Cami, dış kısmıyla birlikte 2500 kişiyi alacak büyüklükte olup hususi vakitlerde ve mübarek gecelerde kandil ve şamdanlarla aydınlatılır. Sadece Cuma ve bayram günleri görev yaptıklarından dolayı va iz ve hatibin özel odaları yoktur. Camiye bitişik üç oda ve bir depo bulunur ki, bu odaların birinde Cami Nâzırı ve yardımcısı, birinde Kur an okuyanlar ve müezzinler, diğerinde de kayyumlar (bakıcılar) kalırlar. Depoda ise camiye ait yağ, mum v.s. gibi eşya muhafaza edilir. Hayrullah Gök, a.g.tez, s.80. Ayrıca bkz. Kara Harp Okulu Arşivi, Mekteb-i Cedid-i Harbiye-i Şahanenin İdare-i Dahiliyesi ne Dair 1253 (1837) Tarihli Kanunname (Orjinal el yazması olan bu kanunnamenin Kara Harp Okulu Tarihi Arşivinde bulunan nüshası, A4 ebadında fotoğraf kağıdına basılmış mikrofilm baskıdır. Bu kanunname için kısaca MCHŞİDDK (1253) kısaltması kullanılacaktır. Okulda dershane sayısı yedi olup bunlardan en büyüğüne sınav odası adı verilir ki, burası bütün öğrencilere verilmesi gereken konular ve genel sınavlar için kullanılır. Bu dershanenin şekli yuvarlaktır. Derslerde kullanılan masa ve sandalyeler kademe kademe düzenlenmiştir. Aydınlık sağlayan pencereler dershanelerin üst kısmındadır. Çevresi yüz arşın, çapı da otuz üç küsur arşındır. Burası kademe kademe yükseldikçe genişler. Uygun ve yüksekçe bir yerde Sultanın oturmasına mahsus bir taht bulunur. Bunun sağında, solunda ve arkasında Nazırlara ait oturma yerleri de tabaka tabakadır. Hayrullah Gök, a.g.tez, s. 80; a.g.kanunname (MCHŞİDDK 1253), ks. 4. Kütüphane; geniş ve ışık alan bir mütâlaa salonunu iki kitap deposunu, bir numunehaneyi (örneklerin saklandığı yer), bir laboratuarı, memurlar, yardımcıları ve diğer görevlilerin kalmaları için yedi odayı içine alan bir binadır. Mütalaa salonunun müştemilatı, uzunluğuna sıralanmış sabit oturakları ve rahleler ile gene sırayla dizili sabit çekmeceli masalardır. Anahtarı olmayan bu çekmecelerin her birinde öğrencilerin kullanacakları kalem, kalem açacağı, kağıt, okka vs. yazı araçları bulunur. Adı geçen depoların birisinde İslamî eserler, diğerinde de yabancı dilde yazılmış eserler bulunur. Numunehane de ise, gerek İslam milletinin, gerekse başka ülkelerin ateşli ve ateşsiz silahlarının, askeri birliklerinin şekillerinin kıyafetlerinin, kundak, araba ve tonbazlarının örnekleri, mimarlık, marangozluk ve ölçü aletlerinin örnekleri bulunur. Laboratuarda da tabii bilimlere ve kimya laboratuarına ait araç ve gereçler bulunur. Kütüphane, Cuma ve bayram günleri dışında her gün kışın 4 saat, yazın 6 saat devamlı olarak çalışırlar. Burada demir sobalar kullanarak kışın çalışanların soğuktan korunmaları sağlanır. Hayrullah Gök, a.g.tez, s. 80; a.g.kanunname, ks. 4. Bir yıkanma yeri, üç terleme yeri, bir camekan (soyunma yeri), ve iki odadan meydana gelir. Yıkanma yeri geniş ışıklı ve kötü kokudan uzak bir yer olup ortasında bir göbek taşı, kapısının iç tarafında çift su haznesi; öteki üç duvarda da mümkün mertebe çok sayıda kurnalar bulunur. Halvet yerleri yıkanmak için olmayıp, koltukaltı ve etek temizliği için kullanılır. Buralara, kimse kimseyi rahatsız etmemesi için birer
7 Türkiye de Modern Bilimlerin Eğitiminde Mekteb-i Harbiye Örneği 105 sair eklemeler ile bir de yemekhane 26 yaptırılmıştır. 27 Bunların yanı sıra mektepte bir de litografya destgâhı (matbaası) kurulmuştur. 28 Ondokuzuncu yüzyılda Osmanlı Devleti nde modern tekniklere uygun olarak zâbitân yetiştirmek amacıyla II. Mahmud tarafından kurulmuş olan bu askerî mektebin ilk adı Mekteb-i Ulûm-i Harbiye dir. 29 Okula kısaca Mekteb-i Harbiye veya Mekteb-i Hassa, Fransızca kaynaklarda ise École Militaire 30 olarak anılmıştır. 31 Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye ye subay yetiştirmek için kurulduğundan dolayı, mektebe zaman zaman Mekteb-i Asâkir-i Hâssa-i Şâhâne ve Mekteb-i Harbiyye-i Mansûre 32 gibi adlar da verilmiştir. 33 Okul, nöbetçi konur. Camekan da rutubetten uzak olan aydınlık bir yerdir. Bunun içinde bir oda bulunur ve hamam karakolu burada yer alır. Adı geçen nöbetçilerden başka, hamam kapısında da iki nöbetçi bulunur ve bunlar talimat dışı hallerin vuku bulmaması için dikkat ve ihtimam gösterirler. Hayrullah Gök, a.g.tez, s. 80; a.g.kanunname, ks. 4. Yüz yatak sığacak genişlikte beş odadan meydana gelir. Odaların birinde hastahane hekimi ve yardımcısı; birinde eczacı ve yardımcısı, birinde harcamalardan sorumlu memur, depocu ve bölük emini, birinde de hizmetçiler otururlar. Eczane içerde ilaçların korunduğu bir yer olup ilaçlar orada hazırlanır. Hayrullah Gök, a.g.tez, s. 80; a.g.kanunname, ks. 4. Okulun içinde beş yemekhane bulunur. Üçü koğuş ikisi de özel yemekhanelerdir. Koğuşların birinde Okul Komutanından binbaşı rütbesine kadar olan subaylara maiyetlerindeki katipler, birinde memurların önde gelenleri, birinde de dışarıdan gelenler yemek yerler. Bu üç grubun dışında kalanlar genel yemkhanelerde yemeklerini yerler...yemekler masalarda yenir, yemek takımları da küçük odalarda muhafaza edilir... Yemekhanelerde dörder sıra masalar bulunur. Bu masalar sabit olup etrafında sandalyeler bulunur...kışın ısıtma için demir sobalar bulunur. Bütün bu yerlerin sorumluluğu hizmet bölüğü yüzbaşısına aittir. Hayrullah Gök, a.g.tez, 80-81; a.g.kanunname, ks. 4. M. Esad, a.g.e., s. 12. Maçka kışlasını okul haline dönüştürmek için onarım çalışmaları sürerken, bu çalışmaların içinde okula bir de litografya matbaasının kurulduğu görülmektedir. Mirat-ı Mekteb-i Harbiye de yer alan kışlanın tamiri ile bir bâb câmi-i şerif ve dört yüz efrâdı istîâb eder iki bâb büyük mekteb ve kütübhâne ve hamam ve hastahane ve eczane ve matbah ve sair müştemilat yaptırıldı ve her nevi icab eden âlet ve edevât-ı tahsiliyle basmahâne takımı ve saire Avrupa dan mübayaa ve celb olundu ifadesinden 1834 yılında mektebin onarım çalışmaları esnasında bir bölüme de matbaanın kuruluğu anlaşılmaktadır. Mehmed Esad, a.g.e., s. 12. Mekteb-i Harbiye deki matbaa, okulun adına izâfeten farklı isimlerle anılmış, en yalın haliyle, Mekteb-i Harbiye Matbaası veya Mekteb-i Fünûn-i Harbiye Matbaası olarak zikredilmiştir. Padişah a izâfeten şâhâne, cenâb-ı mülukâne, padişahî, hazret-i şâhâne, hazret-i mülukâne gibi sıfatlar alan matbaa Mekteb-i Harbiye-i Şâhâne Matbaası, Mekteb-i Harbiye-i Hazret-i Şâhâne Matbaası, Mekteb-i Fünûn-i Harbiye-i Hazret-i Mülukâne Matbaası ve Mekteb-i Fünûn-i Harbiye-i Hazret-i Şâhâne Matbaası gibi isimlerle de anılmıştır. Kimi zaman da Basmahane, Tab hane, Litografya veya Litografya Destgâhı gibi matbaacılık ile ilgili farklı terimler kullanılmıştır. Gülşah Eser, Mekteb-i Harbiye nin Türkiye de Modern Bilimlerin Gelişmesindeki Yeri ( ), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe Anabilim Dalı Bilim Tarihi Bilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, (Danışman Doç. Dr. Mustafa Kaçar), İstanbul 2005, s. 69. BOA, HH, nr.17474, 1242 (hicrî). BOA, Cevdet-i Askerî, nr İsrafil Kurtcephe-Mustafa Balcıoğlu, Kara Harp Okulu Tarihi, Kara Harp Okulu Matbaası, Ankara 1991, s. 50. BOA, Alî Emîrî, II. Mahmud, nr Abdülkadir Özcan, Harbiye, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi,, İstanbul 1997, XVI. Cilt, s
8 106 Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIII/2 (2012) Temmuz 1835 te Sultan II. Mahmud un ziyaretiyle açılmış 34 ve bu tarihten sonra okul Mekteb-i Harbiye-i Şahane, Mekteb-i Fünun-i Harbiye-yi Şahane, Mekteb-i Cedid-i Harbiye-i Şahane unvanlarıyla anılmıştır. Niyazi Berkes e göre, Mekteb-i Harbiye nin kuruluşu Türkiye de çağdaşlaşma tarihinin belki de en önemli olayıdır. Bundan sonraki dönemin bellibaşlı olayları, bu kurumun eğitiminin sağladığı askerî ve düşünsel etkiler, bu kurumun siyasal gücü elinde tutanlara karşı tutumu, mezunlarının askerî, siyasal ve kültürel hayatta aldıkları yerler göz önünde tutulmadan anlaşılamaz. 35 Fay Kirby nin savı da Berkes i destekler durumdadır. Kirby e göre okul, ilköğretimden meslek öğretimine kadar, tümüyle laik bir öğretim sisteminin Batı dışındaki ilk örneğidir. Ayrıca bu okul, Türkiye de hızını ve yönünü halktan alan bir reform gelişiminin ilk çağdaş örneğidir: Bu okulda, halktan seçilmiş gençlere askeri eğitim verilerek çağdaş ordunun temelleri atılmıştır. Böylece, Türkiye de ordunun kökleri Türk toplumunda kalmış ve ordu, çağdaş bilimsel ve mesleksel değerlere karşı uyanan Türk yaratıcılık yeteneklerine göre şekillenmiştir. 36 Halk Tabanına İnen Bir Girişim: Mekteb-i Harbiye ye Öğrenci Alımı Mekteb-i Harbiye nin kuruluş aşamasında, okula öğrenci alımının planlanan nitelikte gerçekleşmediği söylenebilir. Uzun yıllardır savaşlardan bıkmış olan halkın çocuklarını Harbiye ye vermek istememesi ve ilk etapta Harbiye nin öneminin halk tarafından anlaşılamaması bu durumun önemli nedenlerindendir. Zengin çocukları açısından düşünüldüğünde, bu çocukların bürokrasi kanalıyla zaten kumandan (komutan) olabilme şansları vardı. Bir başka açıdan bakıldığında ise halkın yeni olan şeylere tepki vermesi ve Batı tarzında eğitim veren okulların açılmasının gâvurlaşmak olarak algılamasıydı Okulun açıldığı gün devlet ileri gelenleri padişahtan önce okula gelmişler ve nizamiye kapısında beklemeye başlamışlardır. Bekleyenler arasında Okul Komutanı Kaymakam (Yarbay) Mazhar Bey, Namık Paşa, Serasker ve Sadrazam da vardı. Bir süre sonra okula gelen Padişah bahçede arabadan inmiş, okulun kütüphanesine giderek bir süre dinlenmiştir. Sonra okul hastahanesine gidip öğrencilerle ilgilenmiş ve hayırlı olsun demiştir. Bundan sonra meç, kılıç ve şiş eğitimi yapan subayları kısa bir süre seyreden Padişah burada öğrencilerin topluca ders yaptıkları birinci okula gelmiştir. Burada, kum, taş, tahta ve kağıt üzerine yazı yazan öğrencileri görmüş, hatta bazılarının yazılarını eline alarak bakmış ve beğenmiştir. Buradan ikinci okula gelen Padişahı öğrenciler ayakta karşılamışlardır. Padişah öğrencilerin kara tahtaya yazdıkları yazıları, çizdikleri haritaları da seyrettikten sonra öğrencilere okudukları hesap, hendese, cebir ve istihkama dair bazı sorular sormuş, öğrenciler sorulara başarılı biçimde cevap vermişlerdir. Bu defa öğretmenlere mahsus olan kürsüye çıkarak, gözlerinin daima Harp Okulu üzerinde olacağını söyleyerek Ümidim sizlerdedir, askerliğin bütün gereklerini öğretiniz ve öğreniniz. Sizin için harcanan para ve emekleri daima hatırınızda tutarak ve bilerek çalışınız. Öğrenciler! Sizden hizmet ve çalışkanlık beklerim diye konuşmasını bitirmiştir. Kurtcephe-Balcıoğlu, a.g.e., s. 51; ayrıca bkz. Takvim-i Vekayi, Sene 1251, Def a 107. Niyazi Berkes, a.g.e., s Fay Kirby, Türkiye de Köy Enstitüleri, Güldikeni Yayınları, Ankara 2000, s. 2.
9 Türkiye de Modern Bilimlerin Eğitiminde Mekteb-i Harbiye Örneği 107 Sultan II. Mahmud un okul binası ile kütüphane arasına bir cami yaptırması dahi endişeleri giderememişti. Bu ve benzeri nedenler Harbiye ye öğrenci alımını zorlaştırdığından, öğrenci sorununa bir çözüm bulamayan hükümet, kimsesiz, yetim ve öksüz çocukları Harbiye ye alıp subay olarak yetiştirmek zorunda kalmıştı. 37 Mekteb-i Harbiye nin öğretim kadrosu uygun hale getirildikten sonra öğrenci alım sistemi yeniden düzenlenmiş ve öğrenci olabilme şartları belirlenmiştir senesi itibariyle Mekteb-i Harbiye ye öğrenci olarak girebilmenin şartları şunlardır: 38 Tablo 1: Mekteb-i Harbiye de öğrenci olabilme şartları (1837) Birinci şart : İkinci şart : Üçüncü şart : Dördüncü şart : Beşinci şart : Altıncı şart : Yedinci şart : Sekizinci şart : İslam dinine inanmış bir müslüman olmak, Okula alınacağı senenin aralık ayının on beşi itibariyle 15 yaşından küçük, 20 yaşından büyük olmamak, Çiçek çıkarmış ve aşılanmış olmak, Tüm azaları (vücudunda) tamam ve sağlıklı olmak, Ahlak ve tavır yönünden namussuzlar ve ayak takımından olmamak, Dinî inanışların gereklerini ve şeriat hükümlerini bilmek, İbare çıkaracak (metinde geçen ifadeleri anlayacak) kadar Arapça ve Farsça bilmek, Yanılmayacak (yanlış yapmayacak) ve meramını ifade edebilecek kadar yazmak sanatını (yazı yazmayı) bilmek. Şartların belirlenmiş olması, Harbiye ye öğrenci alımında dikkate değer bir değişiklik yaratmamakla birlikte, alınacak öğrencilerde belirtilen kriterlerin olup olmadığına bakılması sağlanmıştır. Mekteb-i Harbiye bünyesine alınan öğrenciler; piyade, süvari ve mümtazlar (seçkinler) olmak üzere üç kısma ayrılmış; piyade ve süvariler birer alay, seçkinler de bir tabur olarak düzenlenmiştir. Mekteb-i Harbiye de Eğitim-Öğretim Mekteb-i Harbiye, kuruluş aşamasında iki mektepten (birinci ve ikinci mektepler) müteşekkildi. Öğrencilerin, birinci mektepte sekiz sene, ikinci mektepte bir sene olmak üzere toplam dokuz sene eğitim görmeleri planlanmıştı Hayrullah Gök, a.g.tez., s Hayrullah Gök, a.g.tez., s. 97; a.g.kanunname, ks. 1.
10 108 Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIII/2 (2012) Kuruluş Yıllarında Harbiye Sınıflarında Okutulan Dersler Mekteb-i Harbiye öğrencileri, kuruluş yıllarında, diğer bir ifade ile mektebin ilk mezunlarını verdiği 1848 tarihine kadar birinci mektep te şu dersleri almışlardır: 39 Birinci sınıf (başlangıç sınıfı): Bu sınıfta öğrenciler okuma-yazma ve dört işlem öğrenirler. İki harfli heceler ile otuz üç harften oluşan Osmanlı alfabesinin (elifbâ) kısımlarını (cüzler) devamlı olarak okurlar. İkinci ve üçüncü sınıflar: Bu sınıflarda öğrenciler, üç harfli hecelerle amme cüzü nü öğrenirler: Okuma-yazma öğrenimi hâlâ devam etmektedir. Dördüncü ve beşinci sınıflar: İlm-i hâl, şürût-ı islâmiyye (islâmın şartları), akâid-i diniyye (dini inanışlar/kurallar) okutulan derslerdir. Ayrıca öğrencilere, öğrendiklerini taş levhalar üzerine yazmanın eğitimi verilir. Altıncı, yedinci ve sekizinci sınıflar: Altıncı sınıfta askerî kanûnnâme ve askerî talimnâme; yedi ve sekizinci sınıflarda ise tuhfe 40, nuhbe 41, sarf (gramer), nahiv (sentaks) 42, fezail-i cihâd, rakam ilmi, hendese (geometri), kıraat, rika yazısı öğretilir. Ayrıca yine sekizinci sınıfta öğrenciler kağıt üzerinde fenn-i inşâ bilgisini alırlar. Sekizinci sınıftan sonra, kabiliyetli olan öğrenciler seçilerek bir imtihanla zihni yeteneği ve beden sağlamlığı göz önünde bulundurularak- 100 kadar öğrenci ikinci mektebe alınır. 43 İkinci mektepte okutulması planlanan derslere mektebin kuruluş safhasında karar verilmiş olmasına rağmen belirtilen dersler ancak 1263 ( ) senesine doğru okutulabilmiştir. 44 İkinci mektepte okutulan dersler şunlardır: Takvim-i Vekayi, sene 1251, Def a 107. Köken itibariyle hediye anlamına gelen ve osmanlıda şiir şeklinde kaleme alınan sözlüklere verilen addır. Fransızca örneklerine de rastlanan bu sözlüklerin en bilinenlerinden birisi Halis Efendi nin Miftah-ı Lisan (Dilin Anahtarı) adını taşıyan küçük bir sözlüğüdür. Nuhbe-i Âmâl: Sümbülzade Vehbi nin yazmış olduğu Arapça ve Farsça gramer kitabı. Dillerin cümle yapılarını ineleyen bilim, fonetik, semantik, söz dizim. Takvim-i Vekayi, sene 1251, Def a 107 Öğrencilerin yetersiz olması, öğretim kadrosunun da yeterli donanımı olmaması nedeniyle süvari ve topçu talimleri, hendese, cebir, ilm-i tefazuli ve temamî, ilm-i kutû-i mahrûtiyyet (koni kesitleri), ilm-i hikmet-i tabiiyye (fizik), mihanik, kimya, köprücülük, balistik ve Fransızca dersleri 1846 senesinden sonra verilebilmiştir. Ayrıntılı bilgi için bkz. Mehmed Esad, a.g.e., s Mehmed Esad, a.g.e., s. 17, ayrıca bkz. Yahya Akyüz, Türk Eğitim Tarihi, Pegem Akademi Yayıncılık, Ankara 2008.s. 147.
11 Türkiye de Modern Bilimlerin Eğitiminde Mekteb-i Harbiye Örneği 109 İlm-i hesab (aritmetik); 46 Müsellesât-ı müsteviyye (düzlemsel trigonomeri); Müsellesât-ı küreviyye (küresel trigonometri); Ameliyât-ı hendese (geometri uygulamaları); İlm-i hendese (geometri); İlm-i cebir ve mukabele (cebir); Cebrin hendeseye tatbiki (analitik geometri); İlm-i kutû-i mahrûtiyyet (koni kesitleri); İlm-i menâzır (perspektif); İlm-i tefazuli ve temamî (diferansiyel ve integral hesap); Cerr-i eskâl (mekanik); İlm-i hey et (astronomi); Coğrafya; İlm-i hikmet-i tabiî (fizik); Ecsâm-ı sulbe (katılar); Ecsâm-ı maiyye ve havaiyye (sıvılar ve gazlar); İlm-i bahs-i ecsâm-ı nariyye (yanıcı cisimler); İlm-i hâl ve terkib-i ecsâm (kimyasal analiz ve sentez); Arapça ve Farsça; Fransızca; Fenn-i istihkâmât-ı hafîfe ve sakile (istihkâm); Tombaz köprü kurmak; Harita inşası; Bir kale yahut bir yerin ölçme ile resim ve haritasının yapılması; Top, tüfek, kılıç ve şiş eğitimi; Piyâde (yaya) ve süvâri (atlı) eğitimi; Yaz günlerinde denizde yolculuk ilmi (navigasyon, seyrüsefer), Bostan ve Gülistan ın okutulması; İlm-i sibâhat (yüzme); Resim. Birinci ve ikinci mektebi bitiren öğrenciler 1848 de bir sınava alınmışlar, başarılı olan on altı öğrenciye Mülâzım-ı Evvel (üsteğmen), on sekiz öğrenciye de Mülâzım-ı Sânî (teğmen) rütbesi verilmiştir. 47 Mirliva Emin Paşa nın nâzırlığı sırasında, mezun olan bu otuz dört subayın kıtada, bir askerî birliği komuta edebilecek düzeyde olmamalarından dolayı ve Mekteb-i Harbiye nin Avrupa mektepleri derecesine çıkarılması için dokuz sene olarak plânlanan eğitim-öğretim süresi dört yıl daha uzatılmış ve okulun ilk öğrencileri ancak okulun kuruluşundan on dört sene sonra, 1848 senesinde mezun olabilmişlerdir Seneleri Arasında Harbiye Sınıflarına Okutulan Dersler 49 Yukarıda belirtilen dersler ( ile arası) seneleri arasında okutulmuş; 1279 ( ) senesinden itibaren ders programı tekrar düzenlenmiştir ( ) seneleri arasında Mekteb-i Harbiye, harbiye sınıfları öğrencilerine okutulduğu belirlenebilen toplam ders sayısı 83 tür. Bu dersleri üç ayrı kategoride toplamak mümkündür. Birinci Aritmetik, Yunanca Arithmatika dan gelmektedir. Bu ilim yine Yunanca olan Mathematika nın bir dalıdır. Mathema öğrenmek anlamına geldiğinden Mathematika Arapça da el-ulûmu t-ta limiyyé (öğretimci bilimler) el-ulûmu r-riyaziye veya kısaca er-riyaziyat veya er-riyazî terkip ve kelimeleriyle karşılanmıştır. Cevat İzgi, Osmanlı Medreselerinde Aritmetik ve Cebir Eğitimi ve Okutulan Kitaplar, Osmanlı Bilimi Araştırmaları: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bilim Tarihi Bölümü nün Kuruluşunun 10. Yıldönümü Münasebetiyle Ekmeleddin İhsanoğlu na Armağan, yay. haz. Feza Günergun, İ.Ü. Edebiyat Fak. Yay., İstanbul 1995, s. 152n. Kurtcephe-Balcıoğlu, a.g.e., s Ayrıntılı bilgi için bkz. Hayrullah Gök, a.g.tez, s. 124; Kurtcephe-Balcıoğlu, a.g.e., s Bu derslerin belirlenmesinde kullanılan devlet salnameleri şunlardır: 1280 Def a 18, 1281 Def a 19, 1282 Def a 20, 1283 Def a 21, 1284 Def a 22, 1285 Def a 23, 1286 Def a 24, 1287 Def a 25, 1288 Def a 26, 1289 Def a 27, 1290 Def a 28, 1291 Def a 29, 1292 Def a 30, 1293 Def a 31.
12 110 Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIII/2 (2012) kategoride, fen ve matematik dersleri ele alınabilir. Bu kategoride fizik, matematik, kimya, botanik, zooloji, veterinerlik alanında verilen dersleri zikredilebilir. Fizik dersleri optik, mekanik gibi konular, matematikte ise cebir, cebr-i âlâ, cebr-i âdi, fenn-i eşkâl, analitik geometri, düzlem geometrisi, hesap, koni kesitleri, integral, diferansiyel, trigonometri ve küresel trigonometri konularını kapsamaktadır. İkinci kategoride sosyal dersler bulunur. Bu kategoride, yabancı dil dersleri (Fransızca), Türk dili, gramer, edebiyat, tarih ve din derslerini yer almaktadır. Üçüncü kategori ise askerî meslek derslerini kapsar. Bunları da askerî teknik dersleri (top bataryası bilgisi, silah bilgisi, savaş tekniği, makine bilgisi, topçuluğa dair barut, kovan, döküm ve kurşun bahisleri, fotoğraf bilgisi, kale, kuşatma ve sahra topçuluğu, topçuluk), coğrafya, haritacılık ve topografya dersleri (askerî coğrafya, harita bilgisi ve çizimi, arazinin çizimle sınırlandırılması ve bölümlenmesi), jimnastik dersleri, mimârî, inşaat ve istihkâm dersleri (lağım bilgisi, büyük ve küçük istihkâmlar, köprücülük, yol düzenlemesi, mimarlık ve inşaat), teknik resim dersleri, teorik ve uygulamalı askerî meslek dersleri (büyük askerî harekâtlar, taarruz ve savunma, kuşatma uygulaması, strateji, kuvvetleri yerleştirme bilgisi, silahların temizlenmesi, genel topçuluk, piyadecilik, süvaricilik), kanunname, nizamname ve talimatname dersleri ve talim dersleri olmak üzere sınıflandırmak mümkündür. Kanunname, nizamname ve talimname derslerinde daha çok iç hizmet kanunu ve askerî sınıfların talimnamelerine değinilmiştir. Talim derslerinde ise öğrencilere meç-kılıç talimi ve diğer talimler yaptırılmıştır. Tablo 2: Mekteb-i Harbiye nin Harbiye Sınıflarında okutulan dersler ve bu derslerin bugünkü karşılıkları 50 Ameliyât-ı muhasara Kuşatma uygulaması Cebir Cebir Cebr-i âlâ Yüksek cebir Cebr-i âdi Basit cebir Cerr-i eskal Mekanik Cesîm İstihkâmât-ı cesîme (büyük istihkâmlar) Coğrafya-ı askerî Askerî coğrafya Fenn-i batarya Top bataryası bilgisi Fenn-i esliha Silah bilgisi Fenn-i eşkâl Geometri (?) 50 Bu derslerin belirlenmesinde kullanılan devlet salnameleri şunlardır: 1280 Def a 18, 1281 Def a 19, 1282 Def a 20, 1283 Def a 21, 1284 Def a 22, 1285 Def a 23, 1286 Def a 24, 1287 Def a 25, 1288 Def a 26, 1289 Def a 27, 1290 Def a 28, 1291 Def a 29, 1292 Def a 30, 1293 Def a 31.
13 Türkiye de Modern Bilimlerin Eğitiminde Mekteb-i Harbiye Örneği 111 Fenn-i harb Savaş tekniği Fenn-i inşâ Yazı yazma sanatı Fenn-i kimyâ Kimya Fenn-i lağım Lağım bilgisi Fenn-i makine Makine bilgisi Fenn-i mimârî Mimarlık Fenn-i mimârî-i askerî Askerî mimarlık Fenn-i topçuluktan barut, kovan, döküm ve fındık bahisleri Topçuluğa dair barut, kovan, döküm ve kurşun bahisleri Fenn-i usûl (?) Fotografya Fotoğraf bilgisi Fransızca Fransızca Gölgeler fenleri ve eşkâlleri İzdüşümler (tasarı geometri) Harekât-ı cesîme-i askeriye Büyük askerî harekatlar Harita Harita Harita tersîmi Harita çizimi Hendese-i halliye Analitik geometri Hendese-i resmiyye Tasarı geometri Hidmet-i dâhiliyye kanunnamesi İç hizmet kanunu Hidmet-i dâhiliyye-i piyadegân Piyade iç hizmet kanunu Hücûm ve müdafaa Taarruz ve savunma İlm-i hayvânât Zooloji İlm-i hey et Astronomi İlm-i hesâb Aritmetik İlm-i hikmet-i tabîiye Fizik İlm-i nebâtât Botanik İstihkâmat-ı cesîme Büyük istihkâmlar İstihkâmât-ı hafîfe Küçük istihkâmlar Jimnastik talimi Jimnastik Kıla, muhasara ve sahra topçuluğu Kale, kuşatma ve sahra topçuluğu Kitâbet Yazı yazma, kâtiplik Kozmografya Kozmografya Köprücülük Köprü bilgisi Kutû-i mahrûtiyyat Koni kesitleri, konikler Kuvâ-yı tabîiye Tabiî kuvvetler Mebani, mebaniü l inşâ Kompozisyon Meç ve kılıç ta lîmi Meç ve kılıç egzersizi Menâzır Perspektif Münşeât Nesir yazılar Müsellesât-ı küreviyye Küresel trigonometri Müsellesât-ı müsteviyye Düzlemsel trigonometri Piyâde talimâtı Piyâde talimâtı Seferiyye kanunnamesi Sefer kanunnamesi Sevkü l-ceyş Strateji
14 112 Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIII/2 (2012) Süvâri talimâtı Süvâri talimâtı Şeşhane kanunları 6 yivli tüfek ya da top kanunları Tabiatü l-ceyş Askeri kuvvetleri yerleştirme bilgisi Tabîye-i cesîme Büyük Tabyalar Temâmî ve tefâzulî Diferansiyel ve integral Tahtît-i arâzî Arazinin çizimle sınırlandırılması Taksîm-i arâzî Arazinin bölümlenmesi Ta lîm Askerlik idmanı Tarama Haritalarda tarama usulü Tarih-i âdi Basit tarih Tarih-i âlem Dünya tarihi Tathîr-i esliha Silahların temizlenmesi Ta yînü l-ceyş (?) Tesviye-i turuk Yol yapım tekniği Topçu manej ta lîmi Topçu atlarının talimi Topçu talimâtı Topçu talimâtı Top talimi Top talimi Topçuluk fenni Topçuluk Topografya Harita bilgisi Topografya ameliyâtı Harita bilgisi uygulamaları Topografya eşkâli Harita şekilleri Ulûm-i âliye Dinî bilgiler Ulûm-i hesâbiye Aritmetik Ulûm-i riyâziye Matematik Umûm piyâde ta lîmi Genel piyade talimi Umûr-i tahririye Yazı işleri Umûm topçuluk Genel topçuluk Sonuç Mekteb-i Harbiye nin kuruluş senesi olan 1834 ten ilk mezunların verildiği 1848 e kadar geçen süreç Mekteb-i Harbiye nin kuruluş dönemi olarak nitelendirilebilir. Bu dönemde daha çok okulun iç yapısıyla ilgili düzenlemeler ve kuruluşu tamamlama çalışmaları önemli bir yer tutmuştur. Yine aynı dönemde okulun eğitim ve öğretim programında modern bilimlere yer verilmekle birlikte bu bilimlerin ders programlarında genel hatlarıyla yer aldığı görülmektedir. Kuruluş dönemi sonrası ise bu dersler ayrıntılandırılarak ders programı yeniden düzenlenmiş; programa fenn-i makine, fenn-i mimârî, ilm-i hayvanat ve ilm-i nebatat gibi dersler eklenerek Harbiye de askerî meslek derslerinin yanısıra modern bilimlerin de ağırlıklı olarak okutulması sağlanmıştır. Mekteb-i Harbiye nin açılışını müteakiben 1835 yılında mektep bünyesinde bir matbaa kurulmuş, bu matbaa telif ve tercüme faaliyetlerinin
15 Türkiye de Modern Bilimlerin Eğitiminde Mekteb-i Harbiye Örneği 113 gelişmesinde ve okutulacak kitapların yayımlanmasında etkili olmuştur. Bu durum modern bilimlere ait eserlerin tercümesi ve öğrencilere ulaştırılmasında önemli bir avantaj sağlamıştır. Böylelikle Mekteb-i Harbiye, klasik Osmanlı eğitimi veren medreselerin aksine, ondokuzuncu yüzyılda Osmanlı da modern bilimler eğitimi veren sayılı okullardan biri olmuş ve modern bilimlerin Türkiye deki gelişim tarihinde önemli bir yer tutmuştur. The Teaching of Modern Sciences in the Military School, Istanbul The present article aims to examine the establishment of the Military School (Mekteb-i Harbiye) founded in Istanbul by Sultan Mahmud II (r ) to train officers knowledgeable in modern military techniques and equipped with contemporary scientific knowledge. The article will also investigate the role, effects and contributions of the Military School to the teaching and dissemination of modern sciences in the Ottoman army. The time period under study starts from 1834, the establishment year of the school, and end with the proclamation of the Constitution (Meşrutiyet) in During the early years of its foundation, the teaching of military arts had a prominent place in the curriculum. Later on, the teaching of modern mathematical and applied sciences such as physics and chemistry gained importance. The presence of a printing press in the school enabled the reproduction of teaching material, stimulated the instructors to translate science books and improved the quality of education. New teaching methods (i.e. the Lancaster method) were also used in the Military School. With these qualifications, the Military School became one of the pioneer institutions of the Turkish modernization and the history of Turkish education. Key words: Mekteb-i Harbiye, The Military School, science teaching, Ottoman modernisation, modernisation in Turkey, history of education, Ottoman army. Türkiye de Modern Bilimlerin Eğitiminde Mekteb-i Harbiye Örneği Bu çalışmada, Sultan II. Mahmud ( ) tarafından modern askerî bilim ve teknikleri öğrenmiş, çağdaş bigilerle donatılmış subay yetiştirmek amacıyla kurulmuş olan Mekteb-i Harbiye nin kuruluşu, genel yapısı ve bu kurumun ondokuzuncu yüzyılda Avrupa'da ortaya çıkan modern bilimlerin Türkiye'de gelişimine etki ve katkısı incelenmeye çalışılacaktır. Zaman aralığı olarak, okulun kuruluş yılı olan 1834 ile I.Meşrutiyet in ilan tarihi olan 1876 yılı belirlenmiştir. Mekteb-i Harbiye nin kuruluş döneminde askerî fen ve teknik içerikli dersler ön planda tutulmuş iken, modern bilimler, daha sonraları mektebin
16 114 Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIII/2 (2012) eğitim ve öğretim programında önemli bir yere sahip olmuştur. Mektep bünyesinde bir matbaanın kurulmuş olması ise, telif ve tercüme faaliyetlerinin gelişmesinde etkili olduğu gibi öğretim kadrosunun çok sayıda eser vermesini de teşvik etmiştir. Bunun yanı sıra öğrencilere okutulacak kitapların önemli bir bölümünün bu matbaada basılmış olması eğitim-öğretimde kolaylık sağlamıştır. Daha önemli olarak yeni öğretim metotlarının da Mekteb-i Harbiye de uygulanması bu kuruma yeni bir vizyon sağlamış ve bu kurum, birçok yönüyle Türk modernleşme tarihinde öncü bir işlevle yerini almıştır. Anahtar sözcükler: Mekteb-i Harbiye, bilim eğitimi, Osmanlı modernleşmesi, Türkiye de modernleşme, Eğitim tarihi, Osmanlı ordusu.
The Establishment of Turkish Military Academy Where Ataturk was Educated
ATATÜRK ÜN YETİŞTİĞİ MEKTEB-İ HARBİYE NİN KURULUŞU The Establishment of Turkish Military Academy Where Ataturk was Educated Ahmet YARAMIŞ ÖZET II. Mahmud un, Yeniçeri Ocağı nı kaldırdıktan sonra yerine
XIX. Yüzyıl Askerî Yenileşme Devri Eğitim-Öğretim Kurumlarından Mekteb-i Harbiye-i Şahane
XIX. Yüzyıl Askerî Yenileşme Devri Eğitim-Öğretim Kurumlarından Mekteb-i Harbiye-i Şahane (Sultan II. Mahmut ve Sultan Abdülmecit Dönemleri) Zekeriya Türkmen Harp Akademileri Komutanlığı a. Sultan II.
HARBİYELİ 1283 MUSTAFA KEMAL 1 2 Mustafa Kemal Atatürk 1898 yılı Aralık ayının ortalarında Manastır Askerî İdadisi'ni, notları kendisiyle aynı olan Selanikli Ahmet Tevfik'le birlikte birinci olarak bitirmiş
ASKERÎ SALNÂMELERİN TARİH ARAŞTIRMALARINDAKİ YERİ 1865 ve 1870 ÖRNEKLEMİ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Journal of the Institute of Social Sciences Sayı Number 2, Sonbahar Autumn 2008, 203-219 ASKERÎ SALNÂMELERİN TARİH ARAŞTIRMALARINDAKİ YERİ 1865 ve 1870 ÖRNEKLEMİ The Place