Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye | Yenişehir Wiki | Fandom
مجل الأحكام عدلي
Mecelle-i Ahkâm-ı i Adliye مجل احكام عدلي Adalet Hükümleri Jurnali. (Mecellesi).
Osmanlı Devleti zamanında, Ahmed Cevdet Paşa Başkanlığındaki ilmî bir heyet tarafından, İslam Hukûkuna bağlı kalınarak hazırlanan ve asil ismi Mecelle-i Ahkâm-i Adliye olan meşhur kânun.
Lügat anlamı Edit
Mecelle , lügatte; Latin dillerinde journal tabir edilen yevmi olmayan bir fen dalında mütehassısların belirli aralıklarla (periyodik) çıkardıkları dergiye veya kitaba verilen addır.
Ayrıca içinde hikmet bulunan sâhife, ciltlenmiş kitap, dergi vs. manalarına gelir.
Celal kelimesi buradan gelmektedir. Celle celaluhu da buradan gelir. Eskiden İçişleri bakanlığı nin adı Dahiliye vekâleti celilesi idi.
Mecelle nedir? Edit
Osmanlı-İslam Hukuku’nda ilim deryasında yüzebilen alimlerin azaldığı bir devirde Ahmet Cevdet Paşa riyasetinde toplanan bir heyet tarafından vücuda getirilip devrin padişahına arz edilen bir hukuk şaheseridir.
Fransız Bilimler Akademisinden ödül alması Edit
Mecelle, veciz bir üslup ile kaleme alınarak bugün bile bazı kaideleri darb-ı mesel olan, çeşitli lisanlara tercüme edilen (İngilizce ,Arabca, Fransizca, Almanca, Grekçe , Boşnakça , Bulgarca vb dillere çevrilen tek kanun metnimizdir) , şerhleri yapılan bir belagat harikası olup Türk dilinin şaheserlerinden en birincisidir.
O kadar ki, Fransız İlimler Akademisi, kendi kanunlarının iktibasına mani olmasına rağmen Ahmet Cevdet Paşa’yı bir “Altın Madalya“ ile taltif etmiştir.
1926 yılında İsviçre Medenî Kanunu’nun merinolmasiyla medeni kanuna aykırı bazı hükümleri yürürlükten kaldırılsa da hala pek çok maddesi modern hukumuzda da caridir. Mesela Hukukun külli kaideleri gibi Yani beraati zimme[ asıldır. Hatası zahir olan zanna itibar yoktur vb maddeler hala caridir. Hakimlik mesleği tanımı, daha güzel bir tanımlama yapılamadığı icin hala caridir.
Mecelle Öncesi Osmanlı Hukuku Edit
İslam Hukuku’nun kaynakları Edille-i Şeriyye dediğimiz Kitap, Sünnet, İcma-ı Ümmet ve Kıyas-ı Fukaha’dır. Osmanlı Devleti’nde Mecelle hazırlanmadan evvel kadılar, fıkıh ve fetva kitaplarına bakarak ve her meseleyi müstakil olarak inceleyip ona göre hüküm verirlerdi. Zaman içinde çoğalan bu hükümler, mevzu bakımından tasnif edilmiş ve benzer meseleleri ortak hükümler altında birleştiren küllî kaideler (umumi prensipler) ilk kez muhteşem ulemalari olan Tatarlar tarafından tespit edilmiştir. İslâm Hukuku’nda fıkıh kitapları bir nevi kanun manasına geldiğinden, ayrıca kanun ismiyle metinler hazırlayıp ilan etmeye lüzum görülmemiştir.
Mecelle İhtiyacını Gerektiren Sebepler Edit
Çoklu hukuk sistemi, Devlet-i Aliyye’nin güçlü olduğu devirlerde herhangi bir sorun teşkil etmezken, Tanzimat Fermanı’nın ilanı ile kemâle eren Batılılışma hareketi neticesinde Osmanlı Devleti bu dönemde askeri, idari ve hukuki alanlarda yeniliklere gitmek zorunda kalmıştır.
Tanzimat Dönemi idarecileri, devletin geleneksel askeri ve idari teşkilatı gibi, adliye teşkilatının da değişimin ortaya çıkardığı yeni sorunları çözmede yetersiz kaldığı görüşündeydi. Bu anlayışa bağlı olarak, devletin adliye yapısı da değiştirildi. Adliye teşkilatında tek hâkimle çalışan Şer’iyye Mahkemeleri’nin yanında, genellikle çok hâkimle çalışan, Batı tarzı Nizamiye Mahkemeleri kuruldu. Bu mahkemelerin hâkimleri, verecekleri hükümlerde hukuk bilgileri kâfi gelmediği için eski fıkıh kitaplarını taramakta veya çoğu zaman müftülere müracaat etmekteydiler. Bu sebeple muntazam ve kolay anlaşılır bir hukuk metni ihtiyacı doğmuştur.
Mecelle İhtiyacının Farklı Sebepleri Edit
Mecelle'nin Hazırlanışı Edit
Mecelle'nin Muhteviyatı Edit
Mecelle'nin Kitapları Edit
Ahmet Şimşirgil, Ekrem Buğra Ekinci, Ahmed Cevdet Paşa ve Mecelle, KTB Yayınları, İstanbul 2008 Refik Gür, Hukuk Tarihi ve Tefekkürü Bakımından Mecelle, Sebil Yayınevi, İstanbul 1993 Seda Örsten Esirgen, Osmanlı Devleti’nde Medeni Kanun Tartışmaları : Mecelle mi, Fransız Medeni Kanunu mu? Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), 2011 (Bahar), Sayı: 29, s. 31-48. Cihan Osmanağaoğlu Karahasanoğlu, Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye’nin Yürürlüğe Girişi ve Türk Hukuk Tarihi Bakımından Önemi Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), 2011 (Bahar), Sayı:29, s. 93-124 Abdullah Satun, Yedikıta Aylık Tarih Ve Kültür Dergisi, Nisan 2010
1877 yılında Abdülhamit Han zamanında tatbik edilmeye başlanmış. Mecelle heyeti aynı padişahın evh ve korkuları yüzünden lagvedilmistir. 1926’da da medeni kanuna aykırı hükümleri yürürlükten kaldırılmıştır.
Mecelle, 1851 maddeden meydana gelmiş bir kânun olup, İslam devletlerinde ve bu arada Osmanlı Devletinde uygulanmış, bugünkü manasıyla medenî hukûkun ve hukuk usûlünün birçok bölümünü ihtivâ etmektedir. Osmanlı Devleti, kurulduğu târihten îtibâren İslam Hukûku esaslarına bağlı kalınarak idâre olunmuştur. Gerek amme hukûku ve gerekse özel hukuk sahalarında, bunun dışına çıkılmamıştır. İslamiyet'in bildirdiği ilâhî kurallardan hiç ayrılınmamıştır. Osmanlı Devleti, asırlarca süren idarî, askerî ve iktisâdî üstünlüğünü, İslamiyet'e bağlı kalmasına ve tam tatbik etmesine borçludur. Bu kurallara bağlılıkta gevşeklik baş gösterince, devletin yükselmesi durmuş, ilimde, fende, askerlikte daha evvel gösterilen başarılar, yok olmuş, bir duraklama ve gerileme devri başlamıştır. Devletin her bakımdan yara alması, Tanzimat hareketinden sonra daha çok olmuştur. İslam dînine yabancı kalan, Avrupa kültürü tesiri altında yetişen ve kurtuluşu batılılaşmakta görenler basta M. Resid Pasa olmak üzere, Fuat ve Âli Paşalar, Avrupaî tarzda bir takım yenilik hareketlerine giriştiler. Bu yenilik fikrini, devletin idare edildiği kânunlarda da göstermeye kalkıştılar. Bunlardan bilhassa Âli Pasa, Fransa’da Birinci Napolyon zamanında (1804) tedvin edilmiş olan Fransız Medenî Kânunu’nun tercüme edilerek, Osmanlı Devletinde de tatbik edilmesi fikrini ileri sürüyordu. Buna mukâbil Ahmed Cevdet Pasa ve bâzı ileri gelen ilim adamları İslam hukukunun zengin ve islenmiş bir dalı olan Hanefî fıkhının kânunlaştırılması tezini müdâfaa ediyorlardı. Bu ikinci fikir gâlip geldi ve tahakkuk ettirilmesi için, “Mecelle Cemiyeti” adıyla ilmi bir heyet toplandı. Başına Cevdet Pasa reis yapıldı. Memleketin en kıymetli İslam bilginlerinin (fakihlerin) iştirak ettiği bu cemiyet, Osmanlı Devletinin Tanzimat devrinde en mühim içtimaî, sosyal hâdiselerinden birini teşkil eden ve Türk fikir heyetinin ölmez ve muhteşem âbidesi olan Mecelle-i Ahkâm-i Adliye’yi meydana koydu.
O zamanlar İstanbul’da en tesirli ve nüfuzlu elçi, Fransa elçisiydi. O ve onun entrikalarına kapılanlar ikinci fikrin tatbikat sahasına konulmasını temin etmek için var güçleriyle çalışıyorlardı. Fakat, birinci teze taraftar olanların başında bulunan Ahmed Cevdet Paşa'nın ve diğerlerinin gayretleriyle, İslam fıkıh kitaplarından, zamanın icaplarına uyan meselelerin Mecelle-i Ahkâm-i Adliye adıyla asrî bir kânun seklinde yazılması fikri kabul edildi. Ahmed Cevdet Pasa, bu isi yapacak ilmî cemiyete reis seçildi. Paşa’nın yazdığına göre, Frenk hayranları, câhil softalar, ecnebî kışkırtmalarına âlet olanlar, bu hayırlı isi baltalamak için çok dalavereler çevirmişlerdir. Nihâyet Mecelle, 1868’de neşrolundu.
Ahmed Cevdet Pasa çetin bir mücâdeleden gâlip çıkmıştı. Aşağıdaki satırlar onun bu esnâdaki hissiyatını ifâde etmektedir:
“Avrupa kıtasında en evvel tedvin olunan kânunnâme, Roma Kânunnâmesi’dir ki, Kostantiniye (İstanbul) şehrinde ilmî bir cemiyet tarafından tertip ve tedvin olunmuştu. Avrupa kânunnâmelerinin esasidir ve her tarafta meşhur ve mûteberdir. Fakat Mecelle-i Ahkâm-i Adliye’ye benzemez. Aralarında pek çok fark vardır. Çünkü o, beş altı kânun bilen zat tarafından yapılmıştı, bu ise beş altı fakih (İslam Hukûkunu bilen) zat tarafından, Allah-u Teala'nın koymuş olduğu yüce İslam dîninden alınmıştır.
Avrupa hukukçularından olan ve bu defâ Mecelle’yi mütâlaa ve Roma kânunlarıyla mukâyese eden ve her ikisine de sâdece birer insan eseri nazarıyla bakan bir zat dedi ki: “Dünyâda, ilmî bir cemiyet vasıtasıyla iki defâ kânun yapıldı. İkisi de İstanbul'da oldu. İkincisi; tertibi, düzeni ve içindeki meselelerin hüsn-i temsil ve irtibatı dolayısıyla evvelkinden çok üstün ve müreccahtir. Aralarındaki fark da, insanin o asırdan bu asra kadar medeniyet âleminde kaç adim atmış olduğuna bir ölçüdür.”
(Târih-i Osmanî Mecmuası No. 47, s. 284)
Mecelle’nin hazırlanmasında hizmeti olan kimseler: Edit
Mecelle’nin yazilmasi esnâsinda pekçok fikih kitaplarina ve fetvâ mecmualarina mürâcaat olunmustur.
Bu kitaplarin adlari, merhûm Ebü’l-Ulâ Mardin’in Medenî Hukuk Cephesinden Ahmed Cevdet Pasa ünvanli eserinin 167’nci sayfasinda ve Kayseri eski müftüsü Mes’ûd Efendinin Mir’at-i Mecelle kitabinda yazilidir.
Islâm Hukûku denilince birçok kimsenin hatirina Mecelle gelirse de, Islâm Hukûkunun tamâmi Mecelle’den ibâret degildir.
Mecelle, yalniz Hanefî mezhebinin muâmelâta âit hükümlerini ihtivâ etmektedir. Islâm Hukûku denilince, Hanefî mezhebi ile birlikte diger üç mezhebin hükümleri de anlasilir. Bu hâliyle Islâm Hukûku, dünyâda benzeri hiç bulunmayan bir hukuk deryâsidir.
Bilâhare Mecelle’nin eksik bahislerinin tamamlandigi söylenmisse de su ana kadar ortaya çikmamistir.
Mecelle’nin içindeki konular: Edit
Mecelle, Islâm medenî kânununun akitler ve borçlar kânunu ile sivil muhâkeme usûlünü içine alan bir kânunnâmedir. Bu, Osmanli Medenî Kânunu olmak üzere 17 Eylül 1876 (26 Sâban 1293) târihinde îlân olunmustur.
Diğer ülkelerde mecelle= Edit
Iktisâdî ve Ticârî Ilimler Dergisinin 1969 da basilmis, yirmi üçüncü sayisinda, Profesör Dr. Yılmaz Altuğ diyor ki:
“Israil Devletinin hukûku, memleketin târihi gelisimini aksettirir hâldedir. Temel medenî kânun, Osmanli Devleti zamânindan kalma Mecelle’dir. Mecelle, Filistin’in Ingiliz idâresine geçtiginde, aynen birakilmis, sonra 1948’de Israil Devleti kurulunca degistirilmemistir.”
Mecelle, Osmanli Devletinin resmî kânunnâmelerinden biriydi. 1918’den sonra Osmanli Devletinden ayrilan memleketlerde, daha sonra buralarda kurulmus olan devletlerde (yeni kânuna tâbi olarak) Mecelle hükümleri cârî kalmistir.
Bu ülkelerde Mecelle, modern lâik mahkemelerce medenî kânun olarak tatbik edilegelmistir. Nihâyet Lübnan’da (1932), Suriye’de (1949) ve Irak’ta (1953) Mecelle’nin yerini yeni medenî kânunnâmeler almistir. Daha önce 1878’de Osmanli Devletinden ayrilmis olan Kibris’ta ve Israil ile Ürdün’de hâlâ medenî hukûkun esâsini, Mecelle teskil etmektedir.
Türkiye’de 1926 yilinda, Mecelle ile birlikte bütün Islâm Hukuku ve şer’i mahkemeler kaldirilmistir.
Ayni sey, 1928’de de Arnavutluk’ta yapilmistir.
Bosna ve Hersek’te de yalniz suf’a müessesesi muhâfaza edilmis olmakla birlikte Mecelle kaldirilmis, Islâm Hukûku bâzi bakimlardan ahvâl-i şahsiyye (statut personnel) vasiyet ve vakif gibi konularda Müslümanlara uygulanmaya devâm etmistir. Bütün bunlara normal mahkemelerde bakilmistir.
Tamanlanmayan kısımları Edit
Mecelle cemiyeti, vakitsiz kapatilmis oldugundan, bu mühim eser de tamamlanamamistir. Medenî kânunun mühim konularindan olan evlenme, boşanma, gaib, mefkud, vakif, vasiyet, miras mevzulari Mecelle’de eksik kalmistir. Yalniz bu konular fikih kitablarinda genis olarak yazilmistir. Her meselenin dindeki hükümleri açiklanmistir.
Kitabeti ve üstün özellikleri Edit
Mecelle’nin yazilis tarzi: Mecelle’nin üslûbu bir kânun kitabi olarak sâheserdir.
Fesâhet ve belâgatla yazilmistir.
Bilhassa basindaki 99 fıkıh kâideleri(hukuk kuralları) itibariyle çogu, dilimize ezberlenmesi kolay cümleler ve vecizeler hâlinde girmistir. ("Beraati zimmet asıldır" gibi.)
Bunlarda Ahmed Cevdet Paşa'nın akıcı ve düzgün ifâdesi hissedilmektedir.
Türkçesi aşılamaz bir güzellikte ve muhteşemdir.
Sade bir Türkçe kullanılmıştır.
Fakat o devrin Türkçesi hakkinda ve o konularda bilgisi olmayanlar Mecelle’yi kolayca anlayamazlar.
Mecelle’nin basindaki küllî (genel) kâidelerin çogu, Tatar fetvahanesinden ve Islâm fakihlerinden Ibn-i Nüceym’in Esbah ve’n-Nezâir adli eseriyle Mecâmi Şerhi’nden alınmıştır.
MECELLE HAKKINDA Edit
Mecelle; yürürlüğe konulan ilk yazılı kanun kitabımızdır. Mecelleden evvel hakimler (kadılar), mutavvel olarak yazılmış, fıkıh kitaplarından bakarak Hanefi fıkhına göre hüküm verirlerdi. Yani devlet tarafından kabul edilmiş bir kanun, anayasa, tüzük yönetmelik v.s yoktu. İslam şeriatına göre yazılmış fıkıh kitaplarına ve Şeyhülislam tarafından yazılan fetva mecmualarından istifade ederek hüküm verilirdi. Bu şekilde hüküm çıkarmak ve önüne gelen olayda uygulamak ise çok aşırı zaman ve ilmi dirayet gerektiriyordu. Zamanla böyle alimlerin azalması, ve davalık olayların çoğalması ile uygulanacak kısa ve öz maddeleri barındıran kanun kitabı hazırlamak gerekiyordu.
Mecelle, 1869-1876 yılları arasında Ahmet Cevdet Paşa'nın başkanlığında toplanan on beş kişilik bir heyet tarafından hazırlanmıştır. Mecelle çok zorlu bir süreç sonrasında hazırlanmış ve yürürlüğe konulabilmiştir. Ali Paşanın başını çektiği devlet içindeki bir kısım bürokratlar, Fransız Medeni Kanunu'nun kabulünü istiyorlardı.Ahmet Cevdet paşanın savunduğu fikir ise İslam kaynaklarından istifade ile kendimize mahsus bir kanun yazılabileceği idi. Bu ikinci fikir galip gelmiş ve 7 senelik bir çalışma neticesinde tamamlanabilmiştir. Mecelle birden fazla kitaptan müteşekkil olup, her kitap hazırlandıkça hilafete arz edilirdi. "Mucibince amel oluna" yazısıyla ibaresi çıktıktan sonra başkatip tarafından uygulanmak üzere ilgili yerlere tebliğ edilirdi. 1877 yılında Abdülhamit Han zamânında tatbik edilmeye başlanmış.
Mecelle, 1851 maddeden meydana gelmiş bir kânun olup, İslâm devletlerinde ve bu arada Osmanlı Devletinde uygulanmış, bugünkü mânâsıyla medenî hukûkun ve hukuk usûlünün birçok bölümünü ihtivâ etmektedir.Mecellenin başında Kavaid-i Külliye başlığı altında genel hukuk hükümlerine yer verilen 99 maddelik bir bölüm vardır. Bu bölüm Anayasa gibi kabul edilmiştir. Bütün hukuk dallarında uygulanacak, bu gün bile hukuk mantığı (hukuk nosyonu) içinde yer alan genel esasları içermektedir. Örnek vermek gerekirse; Madde 1: Bir işten maksat ne ise hüküm ona göredir. Madde 4: Şek (şüphe) ile yakin (bilinen-malum) zail olmaz.
Mecelle cemiyetinin dağıtılması Edit
Mecelleyi hazırlayan heyet 1888 de padişahın iradesi ile lağvedildi. 1919 da mecellenin bazı maddelerinin tadili için komisyonlar kuruldu. Fakat bunlar beklenen neticeyi vermeyince Mahmut Esat'ın emriyle lağvedildi.
Mecellenin hükümlerinin bazıları kaldırılmıştır. Sonradan çıkarılan kanunlar eğer mecellenin hükümlerine aykırı değilse, mecellenin hükümleri hala caridir. Mecellenin medeni hukumleri yerine yerine 1926 Ekiminde beri İsviçre medeni Kanunu ve Borçlar Kanunu icra edilmektedir. Ancak Mecellenin muamelata ait hükümleri Osmanlıdan sonra Osmanlı topraklarında kurulan bazı devletlerde uzun yıllar uygulanmaya devam etmiştir. Hukuk kültürü bakımından çağının en büyük eseri kabul edilen hukuk ilminde mühim bir safha olan mecelle, Osmanlı Devleti gibi şimdilik sadece tarih kitaplarında geçerliliğini devam ettirmektedir.
Hukuk fakültelerimizde Roma Hukuku bir yıl boyunca bir ders olarak okutulmaktadır. Ancak mecelle ile ilgili Hukuk Tarihi dersinde az bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak mecelle okumanın bir hukukçunun hukuk nosyonun gelişmesine katkıda bulunacaktir.
Mecellenin kitapları Edit
Mecelle kitabında, bir başlangıç ile 16 kitap vardır. Hepsi 1851 maddedir.
Başlangıç (Mukaddime), ilk makalesi(MAKALE-İ ÛLÂ)) fıkhin tarifi, ikinci makale (MAKALE-İ ÛLÂ]] Hukukun temel kaideleridir.
1.Kitap, Buyu' (Şale - ALIŞ VERİŞ) kuralları olup 101'den 403. maddeye kadardır.
2. Kitap, Kirâ bilgileri olup, 611. maddeye kadardır.
3. Kitap, Kefil Olmak bilgileridir. 672. maddeye kadardır.
4. Kitap Havâle bilgisi, 700. maddeye kadardır.
5. Kitap, Rehin olup, 761 maddeye kadardır.
6. Kitap, Emânet’tir. 832. maddeye kadardır.
7. Kitap, Hibe bağışlamaktır. 882. maddeye kadardır.
8. Kitap, Gasp ve Zarar’dır. 942. maddeye kadardır.
9. Kitap, Hicr ve Ikrâh’dir. 1044. maddeye kadardır.
10. Kitap, Şirketler ve Sosyal Bilgiler’dir. 1448. maddeye kadardır.
[11. Kitap]], Vekâlet’tir. 1530. maddeye kadardır.
12. Kitap, Sulh ve Afv’dır. 1571 maddeye kadardır.
13. Kitap, Ikrâr’dır. 1612. maddeye kadardır.
14. Kitap, Dava’dır. 1675. maddeye kadardır.
15.Kitap, İsbât ve Yemin’dir. 1783. maddeye kadardır.
16.Kitap, Hâkimlik’tir. 1851. maddeye kadardır.
"https://yenisehir.fandom.com/tr/wiki/Mecelle-i_Ahk%C3%A2m-%C4%B1_Adliye?oldid=329499" adresinden alındı.