TOMİZM NE DEMEK? (THOMİSME)
XIII. asrın Hıristiyan filozofu ve kilise babası Saint Thomas d'Aquin'in doktrinine verilen isim. Saint Thomas, Aristo felsefesinin esaslarını alarak Hıristiyanlığın doğmalarına tatbik ederek bilhassa Aristo'nun madde -suret nazariyesine dayanarak Baba - oğul inancını ve Hz. İsa'nın çeşitli cisimlerde temessülü fikrini felsefî yönden temellendirmeye çalışmıştır. Zamanla Aristo felsefesi -Hz. İsa'dan 4 asır önce de olsa- Hıristiyanlığın temel inancı haline gelmiş, Rönesans'da dahi Aristo fiziğine küçük bir itirazın engizisyon ile cezalandırılmasına sebep olmuştur. Stoa ve W. Ocoam'ın felsefesine muhalif olan Tomizm, idealizme de karşı olarak, öz'den değil var- Irk'dan hareket etmektedir. Bu da, Eflâtun'a karşı, Aristo realizminin esasını teşkil eder. Tomizm dış idraki şuurun bir inşası olarak değil, fakat bir realitenin kavranması olarak nazara aldığından, Allah'a Allah fikriyle değil fakat bu realitenin esas sebebi sıfatiyle ulaşan bir idrak gözüyle baktığından, tamamen realist kalıyor. Meselâ masadan hareket ederek -Agnostisizmi bertaraf etmek suretiyle- aşkın varlık alanına ulaşıyor. Tanrı, iyiliğinden dolayı, bizi bir baba gibi yaratmıştır, diyor. Tomizm, insan faaliyetlerinin bütününü, Hz. İsa tarafından haber verilen ve selâmet ve sonsuz saadet olan Ahiret hayatına göre düzenlemek suretiyle hakikî yerlerine koymayı gaye edinir. Bunun için Aşkın varlık bu doktrinde en mühim rolü oynar, hakikî düzen de ancak yukarıdan gelir.
Günümüzde Tomizm, modern ilimlerin çeşitli ve­rileri ile yeniden yoruma tâbi tutularak koyu Hıristi­yan bir takım filozoflarca yeniden canlandırılmıştır. Yeni Tomizm veya yeni Skolastisizm denen bu cereyanın ileri gelen ve kuvvetli temsilcileri E. Gilson, J. Maritain, Ch. de Koninck, A. G. Van Melson gibi düşünürlerdir. Mutlak idealizme ve naturalizme hücum eden yeni tomistlere göre doğruluk ancak Katolik kilisesindedir; modern insan naturalist inanç­lardan kurtulmalı ve orta çağın ruh birliğine dön­melidir. Metafiziğe ve insandaki ruhî tabiata önem verirler. Bu cereyan XIII. asırda S. Thomas'ın çözmeğe çalıştığı bir çok meseleleri tekrar ele alıyor ve bütün insan hayatının şekillerini kavrayarak Hıristiyanlık esaslarına dayanan bir din felsefesi ile çözmeğe çalışıyor. Tomistler, maddeciliğe düşmemek için içebakış'a müracaat ediyorlar. Günümüzde, Ye­ni Tomizme paralel olarak gelişen diğer bir din felsefesi cereyanı da, Eflâtuncu ve Yeni Eflâtuncu geleneğe dayanan Yeni Ogustenciliktir.