Magtymgulydan täsirlenen Puşkin | Культура | Гундогар
СЕГОДНЯ НА САЙТЕ: Старая звезда Ютуба Сегодня, 19:56Футболисты «Ашхабада» одержали первую победу на сборах в Турции Сегодня, 19:45Истории туркменского народного костюма вызывают большой интерес в мире Сегодня, 19:44Глава Туркменистана поздравил нового Президента Грузии с вступлением в должность Сегодня, 19:42В Туркменистан прибыл направляющийся в Турцию автокараван с грузами из Афганистана Сегодня, 19:39Слёзы от стыда Сегодня, 17:56
Magtymgulydan täsirlenen Puşkin
15 Июль 2013 г., 19:34
Beıik rus şahyrynyň Pyragynyň şygyrlary bilen tanşansoň, onuň täsiri bilen döreden goşgusy hakda söhbet
Özüniň akyl-paıhasa ıugrulan köpgyraňly döredijiligi bilen dünıä edebiıatynyň altyn hazynasyna saldamly goşant goşan beıik akyldar şahyr Magtymguly Pyragynyň älem peleňinde ıagty saçıan Gün ıaly nurly, çörek deıin mukaddes şygyrlary köňüllerde bakylyk nagmasy bolup ıaşaıar.
Şahyryň ilkinji şygryrlary dünıä halklarynyň dillerinde XIX asyryň başlarynda ıaırap ugrapdyr. Edebiıatyň umman deıin äleminde täze dogan parlak ıyldyz hökmünde tanalyp ugran şahayryň akyl-paıhasa ıugrulan parasatly setirlerinde Gündogaryň müň dürli öwüşgini nur saçyp, onuň tylla ıalkymy ıedi yklyma ıaıylypdyr. Ol şygyrlaryň ilkinjileri rus dilinde metbugat sahypalarynda çap edilipdir.
Öz ıaşan manyly ömründe beıik rus şahyry Aleksandr Sergeıewiç Puşkin Gündogar bilen çuňňur gyzyklanypdyr. Şahyryň «Bakjasaraı fontanyny» nazarda tutup: «Gündogaryň ıokary stilleri meniň üçin nusga boldy» diıen setirleri onuň Gündogara aıratyn sarpa goıandygynyň güwäsidir.
Puşkini öwreniji edebiıatçy alymlar şahyryň musulmançylygy, Gündogaryň şygyrıetini, medeniıetini örän gowy bilendigini nygtaıarlar. Şahyr köpgyraňly döredijiliginiň belli bir böleginde, aıdalyň, «Pıotryň taryhy» ıaly giň göwrümli eserlerinde Orta Aziıa, türkmen topragy bilen baglanyşykly wakalary şöhlelendiripdir.
Şahyryň döredijiliginde Gündogaryň müň dürli öwüşgini hemişe duıulıar. Heniz ıaşlyk ıyllarynda onda Gündogaryň durmuşyny, medeniıetini bilmäge bolan höwes döräp ugrapdyr. Bu höwes ony Gündogar durmuşynyň taısyz älemine alyp barypdyr. Şonuň üçin şahyr iň gowy şygyrlaryny gündogar äheňlerine ıugrupdyr.
Puşkini öwreniji alym N. M .Lıubikowanyň 1974-nji ıylda çapdan çykan «Puşkin we Gündogar» atly kitabynda ıazmagyna görä şahyrda pygamber bilen baglanyşykly ilkinji pikirler 1815-nji ıylda döräpdir. İagny, Puşkin şol ıyl söıgüli neşiri bolan «İewropa habarlarynda» A. B. Boldyrewanyň «Muhammediň asmana syıahaty» atly makalasyny okapdyr. Bu makala şahyra güıçli täsir edipdir. Soňra şahyr kämillik käsesi bolup, zehininiň ıalaw ıaly wagty, 1824-nji ıylda 25 ıaşyndaka beıik Allatagalanyň asmandan Muhammede (s.a.w.) ıollan mukeddes Gurhanyny okaıar. Musulman äleminiň baş kitaby bolan Gurhany-Kerim Puşkiniň döredijilik dünıäsine egsilmez ylham berıär. Şonuň üçin ol ylham atyna atlanyp, Kelamyň göwher nurundan gana-gana, düıpgöter başgaça yhlas bilen şygrıet älemine rowana bolıar. Şunlukda ol 9 goşgudan ybarat «Kurana öıkünmeler» atly şygyrlar toplumyny döredıär.
Bu şygyrlar bossany şahyryň Gündogara akyl ıetirmäge dini-filosofiki dünıägaraışydyr. Şahyr goşgy setirlerinde mukaddes Kelamyň jümlelerini, setirlerini getirmek bilen, onuň manysyny düşündirmäge synanyşıar. Edebiıaty öwreniji alym N.W. Fridman: «Ol setirler Gurhanyň jümlelerinden çekilen «keşdeler» däl-de, erkin pikirli şahyryň mukaddesligi ykrar etmegidir» diıip belleıär. Şonuň bilen birlikde Puşkiniň döredijiligini öwrenijileriň ählisi «Kurana öıkünmeleriň» terjimehal äheňdedigini belleıärler.
Hawa, beıik şahyryň bu äleme ädim ätmesi ony bu ugurda köp-köp gözleglere, agtaryşlara atarıar. Şahyryň 1829-njy ıylda Kawkaza, Arzurma eden syıahaty onuň bu äleme has-da çuňňur aralaşmagyna ıardam edıär. Ol baran ıerinde gözel Gündogar bilen baglanyşykly wakalary, onuň nur saçyp duran öwüşginli şygryıetini inçeden yzarlıar, öwrenıär.
Şol ıyllarda şahyr iş sapary bilen Kazana (Tatarystana) barıar. Dünıä medeniıetiniň ösen merkezleriniň biri bolan Kazan şäheri şahyrda ıatdan çykmajak täsirleri goııar. Bu ıerdäki dürli çeşmeler, taryhy maglumatlar, dürli-dürli eserler şahyryň dürli ugurlardan gözıetiminiň giňemegine ıardam edıär.
Puşkin Kazane bolan şol saparynda ol ıerdäki metbugat sahypasynda beıik türkmen şahyry Magtymguly Pyragynyň rus dilinde ilkinji sapar çap edilen birnäçe terjimelerini okaıar. Ol şygyrlar şahyryň ıüregine egsilmez ruhy güıç berıär. Magtymgulynyň şygyrlaryny okandan soň Puşkin hyıalynda köp ıyllardan bäri Orta Aziıa, Türkmenistan bilen Orsıetiň taryhy gatnaşyklaryndan söhbet açıan «Pıotryň taryhy» eseriniň wakalaryna, Arzurma eden syıahatynda Knıaz Bekowiçiň tagallasy bilen türkmen ıigidi Perhat beg bilen duşuşygyna, oňa bagyşlan «Gafizden» atly şygryna, çeken suraty hakdaky ıatlamalaryna dolanıar. Esasanam, türkmen şahyrynyň «Turgul!'' diıdiler», «Boldum girıana» atly şygyrlary rus genisinde ıatdan çykmajak täsirler goııar. «Turgul! diıdilerdäki» wakalar, ondaky taryhy şahslar, otuz enbiıa, otuz eshan, olaryň şahyra Arşda ak pata berşi hakdaky wakalar Puşkini çuňňur oılandyrıar. Ol meşhur şygyrdaky:
Daşdan çykdy, altmyş atly gördüler,
«Muhammet» diıip bary garşy ıördüler.
Saglyk, salamatlyk bir-bir sordular.
«Durmaň, ulug jaıa ıörgül» diıdiler — diıen seirlerde ady getirilıän beıik şahsyıet hakynda täzeçe oılanyp ugraıar.
Pyragynyň «Boldum girıana» şygrynda pata berıän üç kişi, şonda beıik Serweriň hümmet isläp, suıy-asmana nazar salşy, has hem goşgudaky:
Biri gelip, elin göksümge urdy,
Biri bir tyg bilen ıüregim ıardy,
Agzyma agz goıup, biri dem urdy,
Diıdiler: «Arzyň diı Şahymerdana!» — diıen setirleri Puşkine güıçli täsiz edıär.
Şahyr köp-köp mahallap ol şygryň täsirinden çykyp bilmeıär. Şunlukda, ol şygryň täsiri bilen özüniň «Pygamber» atly meşhur şygryny döredıär.
Puşkiniň bu goşgusyndaky:
Agzyma hem el degirdi,
Meniň şalpak hem hileli,
İazykly dilim sogruldy,
Öz göwsüme gylyç saldy,
Gorkak ıüregimi aldy,
İaraly göwsümde özi,
Goıdy bir ıalynly közi — diıen setirler Magtymgulynyň «Boldum girıanasyndaky»:
Biri bir tyg bilen ıüregim ıardy.
Agzyma agz goıup, biri dem urdy... diıen setirleri bilen gönümel manydaş gelıär.
Magtymguly Pyragynyň «Turgu!'' diıdileriniň-de», «Boldum girıanasynyň-da», A.S.Puşkiniň «Pygamberiniň-de» özeninde beıik Biribardan, ärlerden-pirlerden, erenlerden-enbiıalardan, öwlüıä ynsanlardan ak pata almak beıan edilıär.
Görnükli türkmen alymy, publisist Marat Durdyıew bilen taryh ylymlarynyň doktory Aleksandr Kolesnikow 1999-njy ıylda Moskwada rus dilinde çap bolan «A.S.Puşkin we Türkmenistan» atly kitabynda A. S. Puşkiniň «Pygamber» şygrynyň özeninde Magtymgulynyň «Turgul!'' diıdiler» we ,,Boldum girıänä'' şygrynyň ıatandygyny nygtaıarlar. Bu meňzeşlik «Boldum girıanada» has aıdyň ıüze çykıar. Munuň özi beıik rus şahyry A.S.Puşkin «Pygamber» şygryny beıik türkmen şahyry Magtymguly Pyragynyň «Boldum girıana» şygrynyň täsiri esasynad döredipdir diımäge doly esas berıär.
Hawa, özüniň akyl-paıhasa ıugrulan şygyrlary bilen dünıä edebiıatynda yz galdyran Magtymguly Pyragynyň döredijilik ummany hemişe öwrenilmäge, agtarylmaga, ylmy nukdaınazardan çuňňur özleşdirilmegine mynasyp. Belki, şahyryň dürüň dänesi deıin şygyrlaryndan A.S.Puşkin ıaly ıene-de ıüzlerçe geniler ylham alyp, täsirlenendirler. Geliň pikir edeliň.
Сегодня, 19:56Старая звезда Ютуба