YENİ BİR CENTO | Anka Enstitüsü
Home / Eğitim, Birey ve Toplum Farkındalığı / Küresel/Bölgesel Nüfuz Mücadeleleri / Makale / Orta Doğu / Türkiye / Uluslararası Kuruluşlar / YENİ BİR CENTO
27 Mayıs askerî hareketini yapan ordunun ilk dakikalardan sonra hem NATO’ya hem de CENTO’ya bağlı olduğunu ilân etmesi de bu durumu açıkça göstermektedir. NATO aracılığı ile Türkiye’ye yerleşen ABD, CENTO üzerinden de Ortadoğu’ya yöneliyor hem kendisinin hem de İsrail’in çıkarları doğrultusunda merkezî coğrafyada etkinliğini sürdürüyordu. CENTO’nun 1958’de kurulmasından sonra Amerika Birleşik Devletleri pakt üyesi ülkelerle ayrı ayrı askerî antlaşmalar imzalayarak askerî güvenlik sorunlarının yanısıra teknik işbirliği ve ekonomik gelişme konularını da gündeme getirdi. Böylece, CENTO askerî güvenlik örgütü olmanın yanısıra, ekonomik ve teknik işbirliği ve dayanışma kuruluşu olarak da görev yapmaya başladı. Bölgenin gelişmesi ve Batı dünyasına açılmasıyla ilgili olarak, birçok proje CENTO aracılığı ile örgüte üye olan Türkiye, İran ve Pakistan’ın İstifadesine sunuluyordu.
Türkiye-İran-Pakistan hattı, CENTO Örgütlenmesiyle, bir anlamda Güney Avrasya hattı olarak gündeme geliyordu. Atatürk zamanında Türkiye, İran, Irak ve Afganistan olarak çizilmiş olan bu hat, CENTO ile beraber yapı değiştiriyor, Sovyetlerin kontrolüne Irak ve Suriye’nin dışında kaldığı bir hat NATO-CENTO dayanışması çerçevesinde, Batı ittifakının denetimi altına giriyordu. İran-Pakistan hattı, Güney Avrasya’nın Türk ve Müslüman nüfusunu Anadolu Türk devletine bağlıyor ve bu yoldan geleceğe dönük bir işbirliği Batı destekli bir yoldan gerçekleşiyordu. Sadabat ve Bağdat Paktları sırasında gerçekleşemeyen dayanışma ve işbirliği somut projeler temelinde ilerliyor ve böyle bölge ülkeleri bir araya gelerek Sovyetler Birliği’ne bağlı olarak komünist rejimin bölgede yayılmasına karşı bir set çekiliyordu.
CENTO, 1979 yılında Humeyni’nin İran’a gelişine kadar devam etmiştir. Rusya’nın Bağdat’a girişi nasıl Bağdat Paktı’nın yıkılmasına neden olduysa Humeyni’nin İran’a gelişi de CENTO’nun sona ermesine neden olmuştur. Şahlık rejimi sırasında Batı’ya çok bir ülke olan İran, Humeyni’nin “İslâm Devrimi” İle beraber Batı İttifaklarından kopmak durumunda kalmış ve böylece CENTO ittifakı da sonar ermiştir. NATO destekli güvenlik ve askerî dayanışma fonksiyonlarını da yerine getiren CENTO, daha çok bölgenin kalkınmasına ve dışa açılmasına öncelik vermiştir. Humeyni rejimi, Batı emperyalizmine karşı İran’ı dış dünyaya kapamak üzere işbaşına gelince CENTO kendiliğinden sona ermiş ve daha sonraki süreçte Türkiye NATO üzerinden batı ittifakına mensup konumunu sürdürürken, İran İslâmî kimliğini öne çıkararak Hıristiyan Batı’ya ve bölgedeki Yahudi devleti olan İsrail’e karşı bir konuma doğru sürüklenmiştir. İran’ın Batı dünyası ile arasındaki köprü görevi gören CENTO’nun son bulması, sonraki dönemde İran ile tüm Batı dünyasını karşı karşıya getirmiştir.
Amerika’nın geri çekilmesinden sonra, Ortadoğu’daki otorite boşluğunu dolduracak ve sürekli barışı sağlayacak siyasal çözüm olarak yeni bir CENTO’nun kurulması görünmektedir. CENTO’nun millî, dinî ya da cemaatlere dayalı bir alt kimliğe dayanmayan, birbirinden farklı yapıdaki bölge ülkelerinin hepsini hiçbir fark ya da ayırım gözetmeden kucaklayan yapısı dikkate alınırsa, dünyanın merkezî coğrafyasının geleceği için böylesine bir yapılanmaya gidilmesinde yarar bulunmaktadır. Yeni CENTO hem bir askeri güvenlik antlaşması olacak hem de bölge ülkeleri arasında yardımlaşma ve dayanışmayı artırmayı hedefleyen bir işbirliği örgütü olacaktır. CENTO, eskisi gibi gene bir merkezî bölge devletleri antlaşması olacak ve zaman içerisinde merkezî bölgenin devletleri arasında yakınlaşmanın sağlanmasıyla, bölgesel ittifaka giden yolu açacaktır. Merkezdeki devletler arasında sağlanacak yakınlaşma, işbirliği ve güvenlik paylaşımı bir süre sonra tıpkı Avrupa devletlerini bir araya getiren Avrupa Birliği gibi, bir “Merkez Birliği-“ni dünyanın siyasal gündemine getirecektir. CENTO, Merkezî Birlik anlamında bir CENTRAL UNİON’a giden ilk adım olacak, böylesine bir antlaşma içinde yer alacak devletler zaman içerisinde bölge güvenliğinin sorumluluğunu beraberce üstlenecekler ve bunu paylaşarak yerine getireceklerdir.
Etiketler: Güvenlik Yapılanması, Sadabat ve Cento, Türkiye ve Bölgesel Seçenekler
Ermeni diasporasının çatı kuruluşu olan Ermeni Örgütleri Koordinasyon Konseyi’nin (Conseil de Coordination des organisations Arméniennes de France: CCAF) 5...