Türkiye Enerji Sektörü ve
Türkiye enerji piyasalarında özellikle 2003 yılı sonrası agresif bir serbestleşme uygulaması görülmüştür. Bunun doğal sonucu olarak enerji sektöründeki varlıklarda mülkiyet el değiştirmiştir. Uygulanan politikalar neticesinde enerjide kamu küçülürken sektörde yerli özel şirketlerin yanında yabancı sermaye (özel ya da kamu) payında da kayda değer bir artış gözlemlenmiştir. Bu yazının ana teması son yıllarda artan taleple yüksek büyüme kaydeden Türkiye enerji piyasalarında yabancı girişimlerin ne kadar arttığına dair kabaca bir fikir verebilmektir. Enerji sektöründe yapılan özelleştirmelerin verimli olup olmadığı, serbestleşme uygulamalarının amaçlanan rekabetçi piyasayı oluşturup oluşturmadığı veya buradaki kamu-özel sermaye ayrımı bu sınırlı çalışmanın konusu değildir.
Enerji denince çok geniş bir alandan bahsettiğimiz muhakkaktır. O yüzden enerjide petrol-gaz-elektrik piyasalarının seçili kısımlarında yaşanan yerli-yabanca işletme sahipliği paylarının seneler içerisindeki değişimine odaklanılacaktır. Kayda değer üretimimiz bulunmayan doğal gaz ve petrolde sırasıyla ithalat ve akaryakıt piyasalarındaki veriler sunulacak, bunu iç piyasada üretilen bir emtia olması hasebiyle elektrik dağıtımındaki satış rakamlarının analizi takip edecektir. Ayrıca son bölümde enerjiyle doğrudan ilgili bir başka sektör olan madencilikteki gelişmelere kısaca değinildikten sonra Türkiye birincil enerji tüketiminde dış bağımlılık oranındaki değişim gözler önüne serilecektir.
Akaryakıt piyasası, petrol endüstrisi değer zincirinin en karlı parçalarının başında gelmektedir. Özellikle seneler önce yapılan piyasanın en büyük oyuncusu Petrol Ofisi özelleştirmesinin ardından ülkemiz akaryakıt piyasası farklı bir yol izlemiştir. Piyasada yıllar içinde şirketler el değiştirmiş, piyasa yapısı değişmiş ve bu kazançlı alanda yabancı payı 9 yılda büyük bir artış kaydetmiştir. Akaryakıtta beyaz ürünler (benzin-motorin) 2004-2013 verileri dikkate alınarak karşılaştırmalı pazar payları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Buna göre yurtdışı sermayeli şirketlerin pazar payı (Shell-BP-Total) 2004’teki %37 seviyesinden 2013’te %60’a ulaşmıştır (POAŞ-Shell-BP-Total-Lukoil-ve bazı diğer). Yani araçlarımızda kullandığımız yakıt için benzin istasyonuna giderek ödediğimiz her 10 TL’nin 6’sı yabancı sermayenin kontrolündeki şirketlere gitmektedir.
Akaryakıt Dağıtım Şirketleri Beyaz Ürün Türleri Pazar Payları (%)2004
Tükettiğimiz doğal gazın neredeyse tamamını dışarıdan tedarik eden bir ülke olmamız ve ithalatımızı çok büyük ölçekte uzun erimli kontratlarla yapmamız sebebiyle gazda ithalat kontratlarına odaklanılmıştır. Bilindiği üzere bu alandaki devlet tekeli 2001 yılında çıkarılan 4646 sayılı kanunla hukuken son bulmuş, fiiliyatta ise BOTAŞ’ın yanında diğer şirketlerin bu alanda belirmesi ise ancak 2007’den sonra mümkün olmuştur. Dünyada eşine rastlanmamış bir uygulama olarak ‘kontrat devri’ yöntemiyle BOTAŞ’ın elindeki Rusya kontratları diğer şirketlere aktarılmaya başlanmıştır. Bu şirketler farklı hisse oranlarında yurtdışı sermaye ortaklıdır. En büyük yabancı sermaye oranı ise çoğunluk hissesi Rus Devlet şirketi Gazprom’a ait olan Bosphorus Gaz’da bulunmaktadır. Avusturya (OMV) ortaklı Enerco, Azerbaycan ortaklı (SOCAR) Çığ Enerji-miktar devri-, Shell ve diğer şirketler de bunlara örnektir. Sektörde ayrıca Kibar, Batı Hattı şirketleri de boy göstermiştir. En son olarak Gazprom, sektörün en büyüklerinden Akfel Gaz’ın yarısını satın alma işlemini yasallaştırmak için Rekabet Kurumu’na başvurmuştur. Çeşitli şirketlerdeki yerli-yabancı sermaye oranı dikkate alınarak yapılan hesaplamada doğal gaz ithalatında 7 yıl öncesine kadar sıfır olan yabancı sermaye payının 48 milyar metre küp (bcm) hacmindeki Türkiye iç piyasasında bugün itibariyle % 15’e yaklaştığı görülmüştür.
BOTAŞ Hariç Diğer Şirketler Gaz Kontrat Miktarları:Bosphorus Gaz (2,5 bcm) Enerco (2,5 bcm) Akfel (2,25 bcm) Çığ Enerji (1,2 bcm) Batı Hattı Enerji (1 bcm) Kibar Enerji (1 bcm) Avrasya Gaz (0,5 bcm) Shell (0,25 bcm)
Elektrikte ise son yıllarda agresif özelleştirmeler dikkat çekmektedir. Üretimde devlet şirketi EÜAŞ’ın payı toplam kurulu güçte %25’e kadar düşürülmüşken, tamamı özelleştirilen 21 dağıtım bölgesindeki şirketler incelendiğinde burada da yabancı payının arttığı ve yurtdışı sermaye gruplarının yerli şirketlerle ortaklık kurma yoluna gittikleri gözlenmektedir. Dağıtımda AK Enerji ve EnerjiSa sırasıyla CEZ ve Alman enerji devi E.ON’la eşit ortaklığa gitmiş, böylelikle adı geçen yabancı firmalar Sakarya, İstanbul Asya, Başkent ve Toroslar bölgeleri elektrik dağıtım şirketlerinin yarısına sahip olmuştur. Bu şirketlerin tüketim miktarları ve piyasadaki payları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Buna göre 2008 yılında sıfır olan yabancı sermaye payı bu alanda da 2013 yılı verilerine göre %17’ye yaklaşmıştır.
Enerjiyle doğrudan alakalı bir sektör olarak madencilikte de son yıllarda mülkiyet sahipliğinde ciddi bir değişiklik gözlenmektedir. Bu yazının konusu olmasa da madencilikle ilgili kısaca şunu vurgulamak gerekmektedir: 2004 yılında çıkarılan Maden Kanunu kapsamında devlet payının %15’ten 2’ye düşürülmesiyle yabancıların Türkiye’deki maden sahalarında aldıkları arama-işletme ruhsat sayılarında patlama yaşanmıştır. Bugün Türkiye maden cevherleri çoğunlukla yabancı sermayeli firmalar tarafından çıkarılmaktadır. Özellikle Çin firmaları mermer, Kanada-Amerika firmaları da altında dikkat çekmektedir. Madencilik sektöründe yaşanan facialar sonrası iş güvenliği konusu ayrıca tartışma konusu olmuştur.
Yukarıda mülkiyet bazında elektrik, gaz, petrolün seçili alt piyasalarındaki yerli-yabancı sermaye oranlarının yıllar içinde nasıl değiştiği tartışılmıştır. Bunun sonucunda ülkemiz enerji piyasalarında yurtdışı sermayeli firmaların pazar paylarını her alanda arttırdığı görülmüştür. Bu durum madencilik için de geçerlidir. Ayrıca çeşitli enerji sanayii tesislerinin sahipliği PETKİM örneğinde olduğu gibi özelleştirme adı altında bir devlet şirketinden başka bir ülke devlet şirketine (SOCAR) geçmek suretiyle sık rastlanan bir durum olmuştur. Burada ister istemez Türk kamu şirketlerinin payını düşürmek için yapılan özelleştirme/serbestleşme uygulamalarının ürettiği ilginç sonuca dair şu soru akıllara gelmektedir: BOTAŞ, POAŞ, PETKİM Türk devlet şirketiyken Gazprom, OMV, SOCAR özel sektör şirketleri midir?
Mülkiyet bazlı yerli-yabancı sermaye oranı analizinin yanında asıl çarpıcı olan ise bütün enerji sektörünü kapsayan bir gösterge olması açısından birincil enerji tüketimimizin yapısında yaşanan değişimdir. Buna göre 21. Yüzyıl arifesinde (1999) tükettiği her 5 enerjiden 2’sini üretebilen Türkiye, bu olumsuz durumu düzeltmek bir yana, 15 sene sonra (2014) tükettiği her 4 birim enerjiden sadece 1’ini üretebilir duruma düşmüştür. Hızlı artan talep ve yerli üretimin bunu karşılayamamasının anlamı Türkiye’nin açık bir enerji güvensizliği durumunda olmasıdır. Enerjide mümkün olduğu kadar bağımsız olabilme bugün teknolojik ilerlemeyle maliyetleri düşüren Amerika ve Almanya gibi net ithalatçı ülkelerin üstünde durdukları ve son yıllarda başarıya ulaştıkları bir hedefken, Türkiye son yıllarda bu eğilimin tersine bir yönelim izlemiştir. Asıl endişelenmesi ve bir an önce önlem alınması gereken sorun bu iken, Türkiye enerji sanayiinin güdük bırakılması ve türbin, kazan, kule, kompresör motoru gibi enerji üretimi için kullanılan makinelerin ağırlıkla dışarıdan tedarik edilmesi de başka bir zafiyettir. Gelinen noktada alarm zilleri çalınırken bundan sonra sanayileşme seferberliği ilan edilerek bu makinelerin yerli üretimi teşvik edilmeli, bunun için müstakil enerji sanayii müsteşarlığı kurulmalı ve ulusal üretim kapasitesi artırılmalıdır. Çünkü milletler tüketebildikleri değil üretebildikleri ve niceliksel değil niteliksel üretim yapabildikleri oranda bağımsızdırlar.
Son olarak, Türkiye’nin makro enerji politikalarıyla ilgili Bakanlık hedef belgelerini incelediğimizdekamuoyu ile paylaşılan 2015-2019 Stratejik Planı’nda, enerji ve doğal kaynaklar alanında ülkemizin ihtiyaç duyduğu güncel zorunluluklar ve gelecek beklentilerinin karşılanması kapsamında sekiz ana temanın belirlendiği görülmektedir. Türkiye’nin enerji arzında dış bağımlılığını azaltma amacı doğrultusunda bir kaynak niteliği taşıyan enerji verimliliği ve tasarrufunu da kapsayan bu tür çalışmalar bundan sonra yazıda kalmamalı, acilen uygulanmalıdır. Unutulmamalıdır ki, uluslararası işbirliği ve karşılıklı varlık alımları dünya ekonomisinin gerçeği iken, ancak günümüz koşullarına stratejik bakış açısıyla vakıf olabilenler ülkenin çıkarlarını layıkıyla savunabilecektir. Aksi takdirde bu yazıda görüldüğü gibi Türk enerji sektörü yurtdışı sermayenin de iştahını kabartan ve günün sonunda açık talana dönüşmüş bir hale bürünür, stratejik hedefler ise kağıtta kalır. Pratikte 1980 şartlarına göre parça parça kurulmuş ve etkisizleştirilmiş enerji KİT’lerini ‘dikey bütünleşik şirket’ zanneden, özelleştirme eşittir ‘satış’ mantığıyla hareket eden ve milli ekonomi anlayışına mesafeli enerji düzenleyicilerinin bulunduğu bir ülkede bu stratejik hedeflere varıncaya kadar daha çok yol alınması gerektiği de açıktır.