Menekşe Nedir? Nerede Yetişir? Faydaları ve Zararları Nelerdir?
Menekşe, Menekşegiller (Violaceae) familyasındandır. Boyu 10-15 cm boylarında; uzun saplı, dişli, hafif tüylü, yüreksi, koyu yeşil yaprakları olan; şubat-nisan, ya da yüksek yerlerde nisan-mayıs aylarında, 15-20 mm boyutlarında, genellikle mor (lavanta rengi), nadiren beyaz, 5 taçyapraklı, hoş kokulu çiçekler açan; küçük, küremsi, sert, sarı tohumlar veren; sarımsı kahverengi, sürünücü köksaplı (rizom), çok yıllık, otsu bir bitkidir.
Yeraltından ya da üstünden kollar atarak, çoğaldığı gibi; tohum ekilerek ya da kökten ayırmayla üretimi de yapılır. Tohumdan çıkan fideler ya da yerde uzanan dallar alınıp 10-15 cm aralıklarla şaşırtılır. Park ve bahçelerde dekoratif amaçla yetiştirilir, yer örtücü olarak değerlendirilebilir.
Coğrafya ve Tarihçesi: Gen merkezi Anadolu, Avrupa, Asya ve Kuzey Afrika’dır.
Dünyada 500 dolayında tür; ülkemiz florasında 9’u endemik, 3’ü nadir, 28 takson ve 26 türle birlikte temsil bulur.
Adana, Adıyaman, Bolu, Bursa, İstanbul, İzmir, Kocaeli, Konya, Malatya, Manisa, Samsun, Zonguldak illerimizde 0-1600 metrelerdeki gölge ve nemli yerlerde, meşeliklerde, su kenarlarında görülür.
Eski Yunanlılar menekşeyi doğurganlığın simgesi sayarken, Romalılar çeşni verici olarak şaraplarına katmıştır.
Menekşe mitolojik çağ insanları için kutsal bitkiydi, bir başka efsaneler zincirine göre doğanın güçlü tanrısı Büyük Pan ve bizzat Hayat adına, başa taç olarak takılırdı.
Menekşeye günümüz toplumlarında da değer verilir. Örnek olarak Fransa’da Toulouse, Tourrettessur-Loup gibi kentlerde nisan aylarında menekşe şenlikleri düzenlenir.
Kullanılan Kısmı ve Bileşimi: Mutfakta körpe yapraklarla çiçekler, halk hekimliğinde kök dahil bitkinin bütün kısımları ve yapraklardan elde edilen özü (absolü) kullanılır.
Toprak üstü kısımlar, taze olarak gerektikçe, ya da çiçek açtığında toplanıp kurutularak; köklerse sonbaharda topraktan çıkarılıp, temiz ve havadar bir yerde kurutularak kullanılır.
Bileşiminde tanenler, müsilajlar, flavonoitler, saponinler, salisilik asit ve bolca C vitamini (askorbik asit), örnek olarak Mısır kökenli bitkilerin yapraklarının alkol içinde eritilip (extraction), sonra alkolün buharlaştırılmasıyla elde edilen menekşe özünün (absolü) bileşiminde, metil linolenat (%22,32), etil linoleat (%20,26), etil palmitat, metil linoleat gibi yağ asidi esterleri, palmitik (%14,66) ve linolenik asit (%22) gibi yağ asitleri bulunur.
Menekşenin Faydaları: Kokulu menekşenin halk hekimliğin-de, özellikle kanser ve boğmaca tedavisinde kullanılışının uzun bir geçmişi vardır. Aspirin yapımında kullanılan salisilik asit içerdiği için baş ağrısı, migren ve uykusuzluk tedavi-sinde de etkilidir.
Bitkinin bütünü iltihap kurutucu, terletici, bağırsak yumuşatıcı, balgam söktürücü özellikleriyle bilinir. Bronşit, solunum yolları, üşütme, öksürük, astım tedavileriyle, meme, akciğer, sindirim bölgesi kanserlerinin tedavisinde kullanılır.
Dışardan da ağız ve boğaz enfeksiyonlarının tedavisinde.
Yumuşatıcı özelliği bulunan çiçekler safra ve akciğer sorunlarında etkilidir. 20 cl’lik kaynar suya 4-5 gr çiçek atılıp demlenerek içilir.
Çiçek taçyapraklarından yapılan şurup özellikle çocuk hastalıklarında kullanılır.
Köklerin balgam söktürücü etkisi diğer kısımlara göre daha güçlüdür.
İdrar artırıcı ve ishal edici özelliği bulunan tohumlardan, idrar yolları taslarıyla kumlarının düşürülmesinde yararlanılır. Homeopati tedavi yönteminde taze bitkinin bütününden elde edilen ecza, kasılmalı öksürük ve bilek romatizmasında kullanılır. Yapraklarının kaynatıldığı su şişmiş göz kapaklarına iyi gelir, cilde canlılık verir.
Dikkat: Kokulu menekşe yaprağının ya özellikle köksapının (rizom) aşırı tüketilmesi. içerdiği saponinlerden ve violin alkaloitinden dolayı kusmaya ve ishale yol açabilir!
Ülkemizdeki Uygulamalar: İç Anadolu hercai menekşe kaynatılıp süzülerek göğüs yumuşatıcı ve öksürük kesici olarak içilir.
İzmir-Bergama’da hercai menekşe çiçekleri kaynatılarak boğaz ağrısında ve çocukları yaşamayan hanımlarda (immüsübyande) demlenerek boğmacada içilir; yaprakların ezilmesiyle elde edilen su temriyeye (bir egzama, yuvarlak egzama), bu suya tütün külü karıştırılarak sulu temriyeye sürülür.
Uçucu Menekşe Özü (Absolü): Yapraklardan eritme (extraction) yöntemiyle elde edilen sarımsı, yapışkan kıvamlı kokulu menekşe otsu, ağaçsı, biberli, salatalık, zambak menekşe karışımı güçlü bir kokusu vardır. Bu koku, çiçeğin kokusundan farklıdır.
Uçucu menekşe özü; koku verici, sakinleştirici cildi temizleyici, kan dolaşımını dolaşımını durdurucu, cilde dirilik ve esneklik verici, akciğer ve idrar yolları iltihaplarını iyileştirici, öksürük kesici özellikle parfümlerde nüans verici, ciltlerde sivilce, bere, şişlik, egzama, küçük yaraları ve iltihapları iyileştirici, dokuları temizleyici, yorgun soluk yüz rengini açıcı, harap olmuş cildi canlandırıcı, kaygı giderici ve yüksek tansiyonu düşürücü olarak kullanılır.
Cilt rahatsızlıkları için bir kremin üzerine birkaç damla damlatılarak kullanılırken; etkiyi artırmak üzere asilbent, gül, santal, lavanta, turunçgil uçucu yağlarından bazılarıyla birlikte fındık yağı ya da benzeri bir bitkisel yağın üzerine damlatılarak da uygulanır.
Sakinleştirici olarak bileklerin arkasına sürülür.
Yüzde 90’ı bitkisel jojoba yağı, yüzde 10’u kokulu menekşe özüyle oluşturulmuş hazır yağlar satışta bulunmaktadır.
Dikkat: Az miktarda kullanılmalı, gözlerden, mukozalı organlardan, çocuklardan uzak tutulmalıdır; duyarlı ciltlerde alerji yapabilir!
Mutfaktaki Değeri: Bitkinin taze yapraklarıyla çiçek tomurcukları çiğ ya da pişirilerek yenir. Tatlı lezzetli yapraklar salatalara, çorbalara, pudinge eklenir. Yapraklar ve çiçeklerle çay demlenir. Çiçekler çiğ olarak salatalara hem güzel bir görünüm, hem de hoş bir koku katar. Çiçekler ve yaprakların özsuyu lezzet ve renk vermesi için reçel, şekerleme, şurup, dondurma, jöle, pasta gibi yiyeceklere eklenir.