Dünya’daki Madenler Tükenirse Ne Olur? -Çalışma Prensibi
Madenleri, kayalar ve toprak dahil, inşa ettiğimiz, ürettiğimiz ve yarattığımız şeylerin çoğunda ana malzeme olarak kullanırız. Peki ya Dünya’daki mineral stoğu tükenirse ne yapardık? Bir bakıma, gezegenimizin küçülmüş yüzeyinde kendimize yaşayacak alan arıyor olurduk.
Peki endüstride kullandığımız minerallerin hepsi değil de sadece belirli bir tanesi tükenseydi? Endişelenmenize hiç gerek yok. Kullandığımız minerallerin neredeyse hepsi gezegenimizde bolca bulunmaktadır. Örneğin demir, Dünya’nın kabuğunun yüzde 32’si demirden oluşur. Yani eğer demirimiz tükenseydi yeryüzünde çelik üretip üretemeyeceğimizden çok, yüzeyi göçmeden yaşayabileceğimiz bir yer bulmak hakkında endişelenirdik.
Elimizde herhangi bir mineralden kalmasaydı bile bunun nedeni muhtemelen Dünya’da o mineralden hiç kalmaması olmayacaktır. Sorun o belirli mineralin madenden çıkarılması için gereken işlemlerin madenin değerinden daha fazla maliyete neden olması, çok zor olması veya genel olarak o madeni çıkarmanın Dünya’ya zararlı olabilecek olmasından kaynaklanacaktır. Eğer bu durum yaşansa bile, maden teknolojileri ilerledikçe geçmişteki ulaşılamayan madenler uygun hale gelecek ve üretimi düşük olan metaller de etkili üretimle yüksek miktarlarda çıkarılabilecektir.
Burada neler hakkında konuşuyoruz? Bu mineraller nelerdir? Gezegenimizin maden potansiyeli ne kadar?
Mineraller yer altında doğal yollarla oluşmuş; kömür, kuvars, tuz gibi maddelerdir. Var olan diğer her şey gibi mineraller de daha küçük parçalara ayrıştırılamayan maddeler anlamına gelen elementlerden oluşmuşlardır. Altın gibi bazı mineraller tek bir element içerir. Dünya’daki mineral miktarından bahsederken zaman içinde tüketebileceğimiz, sonu olan bir kaynak miktarından bahsedemeyiz, durum bundan biraz daha karmaşıktır. Dünya maden rezervleri mevcut üretim ve tüketim imkanları bakımından sürekli gözden geçirilir. Örnek vermek gerekirse 1950 yılında Dünya’daki bakır rezervinin 100 milyon metrik ton olduğu tahmin ediliyordu ancak sonraki elli yıl içinde üreticiler 339 milyon ton bakır çıkarmayı başardılar, bu da tahmin edilenin üç katından daha fazlasının çoktan kullanıldığını gösteriyordu. Birçok maden için, her ne kadar günümüzde bu madenleri hiç olmadığı kadar hızlı tüketsek de, yirminci yüzyılda rezervlerin arttığını söyleyebiliriz.
Yani Dünya için herhangi bir madenin tükenmesi pek mümkün değil. Ama insanlar hiç mi maden kıtlığı çekmeyecek. Kesinlikle çekecekler.
Bir bakıma aslında sürekli mineral yokluğu çekiyoruz. Madenlerdeki talebin artması ve üretimlerin düşmesi yeni madenlerin açılması, yeni teknolojik gelişmeler ve yüksek kaliteli olarak adlandırılan metaller için standartların düşmesine neden oluyor. Aslında çok çeşitli madenleri kullanmaktayız. 60 farklı çeşit elementi sadece tek bir bilgisayar çipi yapmak için kullanabiliriz. Bu madenlerin birçoğunun 20-30 yıla kadar herhangi bir kullanım alanı yoktu o yüzden günümüzde de oldukça düşük oranlarda üretiliyorlar ve herhangi bir madensel kıtlık durumuna diğerlerinden daha yatkınlar.
Daha önce bir bakıma “maden tükenmesi” yaşamıştık. Alüminyum üretim işleminin bir bölümünde kullanılan kriyolit madenine artık sahip değiliz. Grönland bu madenin çıkarılmaya değecek miktardaki son rezervlerine sahipti ancak kriyolit üreten maden ocağı 1980’lerde alüminyum üretmek için başka tekniklerin bulunmasıyla kapanmak zorunda kaldı. Yine de bu madeni herhangi bir şekilde satın alamıyor olsak da Dünya’nın çeşitli yerlerinde hala bu madenin kaynakları olduğunu biliyoruz. Hiç kimsenin ihtiyaç duymadığı bir madeni çıkarmak için para harcamak da pek mantıklı değil. Bunu yapmak günümüzde sadece telgraf üreten bir fabrika kurmaktan farksızdır.
Mesele şu ki, Dünya’daki her türlü madeninin yerini doldurabilecek kadar teknolojimiz henüz yok. 2013 yılında Yale Üniversitesi’nin yaptığı bir çalışmaya göre ondan fazla sayıda metal sanayimiz için olmazsa olmazlardan ve bu metallerin herhangi bir alternatifi bulunmuyor. Ancak bu metallerin çoğuna gezegenimiz bol miktarlarda sahip ve yakın gelecekte herhangi bir kıtlık olacağı düşünülmüyor. Mesela madenlerden çıkarılan manganezin yüzde doksanı çelik üretiminde kullanılıyor. Bu metalin tükenmesi demek Dünya çelik üretiminin aksaması demek ancak manganez ayrıca gezegenimizde en yaygın bulunan 12. elementtir ve henüz çıkarılmamış en az 380 milyon ton rezerv olduğu da biliyor. Kurşun da ayrıca bir diğer alternatifsiz madendir ve araba aküleri gibi çok önemli alanlarda kullanılır. Fakat Dünya üzerindeki 90 milyon ton rezerv ile bu madenin tükenmesinin kıyısına bile yaklaşmamız mümkün değildir.
Çıkarılması daha zor ve büyük talep gören diğer mineraller üreticiler için sıkıntı oluşturur. Terbiyum, disprozyum ve neodimyumu ele alalım örneğin. İsimlerini daha önce duymamış olabilirsiniz, bu sizi yanıltmasın. Bu elementler bulunması zor olan elementler değildir. Ancak kriyolitte olduğu gibi bu maddelerin de çıkarılması için gereken maliyet, maddenin getirdiği kazançtan daha fazladır. Bu maddelerin günlük hayatta kullandığımız akıllı telefonların, bilgisayar çiplerinin ve hatta çevre dostu, elektrikle çalışan arabaların, rüzgar türbinlerinin yapımında kullanılması bu maddelere olan talebi her geçen gün arttırmaktadır.
Tabi bu da bir sorun oluşturuyor. Bu “yeşil” teknoloji için gereken elementleri yeraltından çıkarmak aslında oldukça kirli bir iş. Uranyum ve toryum gibi radyoaktif madenleri atık kayalarının arasında sıkışmış bir şekilde çıkarılır ve madenlerin bu kayalardan temizlenmesi işlemi sırasında bolca çamur ortaya çıkar. Daha sonra ise bu nadir madenlerin işlenmesi sırasında doğaya daha da çok zarar verilir. 1980’den beri Dünya’nın nadir mineral madenciliğinin yüzde 95’ini Çin yapmaktadır. Çin’in madencilik konusundaki yönetmelikleri gevşektir o yüzden üreticiler çevre sorunlarıyla ilgili şikayetlerle uğraşmak zorunda kalmadan ucuz bir şekilde üretimlerini yaparlar.
Nadir minerallerin Çin’deki yerli tüketimi de arttı. 2010 yılında Çin bu minerallerin ihracatını yüzde 40 oranında azaltma kararı altı ve bu da fiyatların bir anda tavan yapmasına neden oldu. Tabi ki piyasanın buna karşı atağı gecikmedi. Japonya’daki bazı şirketler alternatif üretim metotları arayarak bu minerallere olan bağımlılıklarını azaltma yoluna gitti. Panasonic ve Honda bazı atık elektronik aletlerin ve araba akülerinin geri dönüştürülmesiyle neodimyum üretmeyi başardılar.
Dünya’mızda şu anda herhangi bir mineral kıtlığı yaşanmıyor. Elimizde olan stokların miktarı insanların bu mineralleri talebine ve bu mineralleri çıkarırken meydana gelebilecek çevresel sorunları göze alabilmesine göre değişiyor. Şu anda ABD’de de bazı kapatılan madenlerin yeniden açılmaya başladığı görülüyor. Çin ihracatlarını kısıtladığından örneğin Mountain Pass (Çin malları piyasayı ele geçirmeden önce Kaliforniya’daki en büyük nadir mineral madenlerinden biriydi ve 2002 yılında kapanmıştı) üretime yeniden başladı.