‘Entellektüel’ İsimli Kitabı ile Filistinli Yazar, Edward W. Said | Politika Gazetesi | Bir Ekmek Bir Politika
Said, 1951'de Mısır'daki okuldan haylazlık nedeniyle uzaklaştırılınca babası tarafından eğitimini sürdürmek üzere Amerika'ya gönderildi. O yıllar Ortadoğu'nun giderek karıştığı yıllardır. Üniversite eğitimini Princeton ve Harvard'da tamamlar. Bu yıllarda, tatillerinde ailesinin Mısır'dan ayrılarak yerleştiği Lübnan'a gitmekte, edebiyat, müzik ve felsefe eğitimi almaktadır. 1963 yılında New York'ta Columbia Üniversitesinde ders vermeye başlar.
Aynı yıllarda Arap ya da Filistinli olarak değil herkesi daha rahatlatan bir terimle, Orta Doğulu olarak anılmaktadır. Durumunun garipliğini hissetmekle birlikte bilinçli bir tepki oluşturmadığı, geleneklerinden kopuk olarak yaşadığını söylediği 1967 yılına kadar politik bir eylemin içinde yer almaz. 1967 yılındaki Arap-İsrail Savaşı ile çakışan üniversitedeki politik hareketlilik ve Vietnam Savaşı değişikliklerin başlangıcıdır. Filistin milliyetçiliği hareketine katılır. Yahudi karşıtı olduğu gerekçesiyle ABD'de eleştiri alır. Kazanılmış kimliği ile doğduğu ve uzaklaştırıldığı kültür arasındaki farklılıkların oluşmasına izin verdiği düşüncesinden hareketle daha önce yapmadığı bir şeyi yapar ve 1972 yılında sabbatical hakkını Beyrut'da Arap edebiyatı konusunda çalışarak kullanır. Böylece, hem Arap hem de Amerikalı olarak, hem birlikte hem de birbirine karşı düşünmeye ve yazmaya başlar.
70'lerin sonlarında Enver Sedat ve Yaser Arafat tarafından barış görüşmelerine Filistin temsilcisi olarak atanır. Sürgünde Filistin Parlamentosunda 14 yıl görev yapar. 1980'lerin sonunda FKÖ lideri Yaser Arafat'la görüş ayrılığına düşerek barış görüşmelerinde görev almaz ve barış karşıtı olmakla suçlanır. 1985'de İsrail Savunma Gücü tarafından Nazi olmakla suçlanan Said çeşitli tehditler alır. 1999'da "Out of Place" adını verdiği anılarını yayınlamıştır. İngilizce ve Arapça dışında Fransızcayı da iyi bilen Said, Londra'da yayınlanan The Guardian, Fransa'da yayınlanan Le Monde Diplomatique ve Arapça yayınlanan günlük Al-Hayat gazetelerine düzenli olarak yazılar yazmaktadır.
1978 yılında yayınlanan "Oryantalizm" (Şarkiyatçılık) üzerinde çok konuşulan ve tartışılan bir kitap olmuş. Bunu "Kültür ve Emperyalizm", Filistin ve İslam'a dair diğer kitapları izlemiş ve yayınladığı toplam 10 kitabı 14 dile çevrilmiş. Üç ayrı yayınevi tarafından Türkçeye de çevrilmiş ve basılmış olan "Orientalizm" dışında Türkçe basılmış diğer kitapları; "Filistin Sorunu", seçme yazılarının yer aldığı "Kış Ruhu", "Haberlerin Ağında İslam", "Kültür ve Emperyalizm", "Entelektüel; Sürgün, Marjinal, Yabancı", ve F. Jameson T. Eagleton ve E. Said'in yazılarından oluşan "Milliyetçilik, Sömürgecilik ve Yazım".
Durum bu kadar yakıcıyken, ne yazık ki, ülkemizde güçlü bir muhalif kalkışma yok! Partiler olarak muhalefet de aynı konuda yetersiz kalıyor veya etrafı çevrilmiş, kuşatılmış durumda...
*- Esas olarak, bilim, teknik ve -tarihsel anlamda- kültürün değişik dallarında özel eğitim görmüş ya da birikim sağlamış kişi ve kişilerdir...
Joyce‘in genç karakteri, Stephen Dedalus’un durumu da budur, hatta daha aşırısı; Dedalus hayata atıldığı ilk yılları kilise, öğretmenlik mesleği, İrlandalı milliyetçiliği gibi, kurumların ayartıları ile şeytana non serviam (Hizmet etmeyeceksin) sözünü kendine destur edinen bir entellektüel olarak yavaş yavaş gelişen inatçı benliği arasında sürekli gider gelir... Seamus Deane, Joyce’ın, ‘Sanatçının Portresi’ romanı hakkında mükemmel bir gözlemde bulunur: “İngiliz dilinde bir düşünce tutkusunun tam anlamıyla sergilendiği ilk romandır.” der. Stephan Dedalus, romanın bir yerinde şöyle der: (....) “Ne yapacağımı ne yapmayacağımı anlatayım sana. İster evim, ister yurdum, ister kilisem olsun, inanmadığım şeye hizmet etmeyeceğim: Ve kendimi alabildiği kadar özgür ve olabildiği kadar bütünlükle dile getireceğim.” (....) Burada yazar şunu söyler: Entellektüelin faaliyetlerinin amacı insanın özgürlüğünü ve bilgisini arttırmaktır. (Entellektüel, s.33-34 / Edward W. Said / AyrıntıYayınları)
Flaubert, (....) “Gönül ki Yetişmekte” isimli yapıtında, -yaşadığı sürece yönelik- entellektüellerin kendisinde yarattığı hayal kırıklığını anlatmıştır, entellektüellere belki de yöneltilebilecek en acımasız eleştiriyi yapmıştır. Flaubert bu kitapta, bu iki gencin yapıp ettiklerini anlatırken, Frederic Moreau ve Charles Deslauriers’ın bir entellektüel olarak istikrarlı bir yol tutturamamalarına gösterdiği öfkeyi de gizlemez. 1848 – 1851 Paris’inin bohem hayatında kaybolmalarını gerekçe göstererek, onları suçlar. Flaubert’in düşüncesi sonunda şöyle belirtilir: (....) Flaubert’e göre (onların) başarısızlıkları kendi kuşağının başarısızlıklarıdır. Çünkü , Frederic Moreau ve Charles Deslauriers’ın zihnini çelen ortaya çıkan sonsuz sayıda şey, başdöndürücü haz içeren modern topluma dönenen bir bedel olarak betimler. (Flaubert, sanki bir kehanette bulunur gibidir burada) Çünkü bu toplum gazeteciliğin, reklamcılığın doğuşuna sahne olan, insanların bir günde ünlü olabildikleri, tüm düşüncelerin pazarlanabilir, tüm değerlerin değiştirilebilir hale geldiği, tüm mesleklerin kolay para kazanma ve çabucak başarılı olma arayışına indirgendiği bir dolaşım alanına dönüşmüş bir toplumdur.” diyerek, noktayı koyar.
Burada tutarlı, sağlam duran bir entellektüel olmak yürek ve irade işidir artık...
“Barazov, Dedalus ve Moreu uç örneklerdir şüphesiz. Ama biz entellektüelleri eylem halinde, etrafı çeşit çeşit güçler ve ayartılarla sarılmış, kuşatılmış bir biçimde; (iken) basit bir elkitabından bir seferde öğrenilebilecek bir görev değildir.“ diyor. Entellektüel bilgi birikiminin bizlere devamını önerirken, yaşanılan süreçlerle uyum içinde olunması gerektiğine de vurgu yapıyor...
Theodor Wiesengrund Adorno, (...) “sürgün kimliğini Naipaul’dan bile daha katı ve daha kararlı bir biçimde taşımıştır... O, Batı’nın kitlesel tüketimciliği tehlikeleriyle mücadele etmiş ve bence yirminci yüzyılı ortalarının entellektüel vicdanı olmuştur.
Kısmen Yahudi kökenli aileden gelen Adorno, doğup büyüdüğü Almanya’yı Nazilerin iktidarı ele geçirmelerinden kısa bir süre sonra 1930’da terk etti. Önce Oxford’a felsefe okumaya gidip, orada Husserl üzerine son derece çetin bir kitap yazdı. Sonraları, Almanya’ya geri döndü. Fakat Frankfurt Üniversitesi Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü’nün diğer üyeleriyle birlikte ABD’ye göç etmek zorunda kaldı. Ancak Amerika yılları ona sonsuza kadar bir sürgün damgası vurmuştu. (Entellektüel/Edward W. Said/S. 66./Kaynak Yayınları) Adorno, cazdan ve popüler kültürden tiksiniyordu; doğa manzaralarıyla hiç arası iyi değildi. Marksist – Hegel felsefe geleneğinde yetiştiği için, Amerikan filmlerinin, sanayinin, günlük yaşam alışkanlıklarının, olgu ağırlıklı öğretim sisteminin ve paragmatizminin bütün dünyayı etkisi altına alması tüylerini diken diken ediyordu. O, Avrupa’dayken de burjuva beğenisi dene şeye aşırı eleştirel yaklaşıyordu... İster kendi tarafına olsun, ister başkalarına, bütün sistemlerden eşit ölçüde nefret ederdi Adorno tam bir entellektüeldi.” (Entellektüel/Edward W. Said/S. 62./Kaynak Yayınları)
‘Sürgün Entellektüel’ diye adlandırdıklarımız bazılarının bu kavram içine sığdırılması, yorumcunun bakış açısına, baktığı yere bağlıdır. (...) ”Bu gün Birleşik Devletler, yakın tarihlerde başa geçmiş iki Başkanın yönetimi sırasında ülkelerine sürgün edilmiş iki entellektüele (bu kişilerin hala sürgün entellektüeller sayılıp sayılmayacağı, -yukarıda değindiğimiz gibi yorumcuya bağlıdır.- Nazi Almanya’sından Henry Kissinger, komünist Polonya’dan Brezinski’ye son derece yüksek kademede görevler verildi. Dahası Kissinger’in Yahudi olması da ona, İsrail’in temel dönüş yasasına göre, istediği zaman İsrail’e göç edebilmesi gibi tuhaf bir konuma oturtmaktadır.” (Entellektüel/Edward W. Said/S. 62-63./Kaynak Yayınları)