SANAYİ, HİZMETLER VE TARIM KOMİSYONU - PDF
Download "SANAYİ, HİZMETLER VE TARIM KOMİSYONU"
1 TÜRK SANAYİCİLERİ VE İŞADAMLARI DERNEĞİ SANAYİ, HİZMETLER VE TARIM KOMİSYONU ULUSAL İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ STRATEJİSİ TASLAK DÖKÜMANINA İLİŞKİN TÜSİAD GÖRÜŞÜ 24 Mart 2009 TS/SHT/
2 Bölüm I Bölüm II İkinci paragrafın son cümlesindeki iklim değişikliği sisteminden ifadesi yerine iklim değişikliği konusunda yeniden şekillenecek olan sistemden ifadesinin kullanılması daha uygun olacaktır. 1- Temel göstergeler kısmının 5. paragrafında OECD ve Sözleşme nin Ek 1 listesi ülkeleri arasında; kişi başı sera gazı emisyon, kümülatif emisyon ve kişi başı birincil enerji tüketimi miktarında en düşük değere sahiptir denilmektedir. Bu kısmın yeniden gözden geçirilmesinde yarar vardır. Örneğin; kişi başına düşen emisyonlar açısından Türkiye en düşük seviyede olsa bile toplam emisyon değerleri açısından bazı küçük OECD ülkelerinin emisyonları Türkiye değerinden daha düşüktür. 2- Temel göstergeler kısmının 8. paragrafında BMİDÇS Ek-I ülkeleri arasında yılları arasında, % 95 ile, en yüksek sera gazı emisyonu artış oranına sahiptir denilmektedir. Bu artış oranı çok yüksektir ama Türkiye emisyonları zaten bir çok ülke ile karşılaştırıldığında çok düşük seviyede kalmaktadır. Türkiye emisyonlarının dünya toplamındaki oranın sadece %1 olduğu vurgulanmalıdır. 3- Temel göstergeler kısmının 11. paragrafında 2008 yılı enerji göstergelerine bakıldığında, kişi başı birincil enerji tüketimi dünya ortalaması değeri 1,80 ton eşdeğer petrol, OECD ortalaması 4,70 iken, bu değer Türkiye de 1,29 olarak gerçekleşmiştir denilmektedir. Bu değerler büyük bir olasılıkla 2008 tarihli bir rapordan alınmıştır. Ancak, rapor 2008 tarihli olsa bile değerler muhtemelen 2006 değerleridir. Dolayısıyla rakam verilirken hangi yılın rakamı olduğu ve kaynağı belirtilmelidir. 4- Temel göstergeler kısmının 12. paragrafında; Enerji Tüketimi OECD ülkelerinde 2006 yılında ortalama 127,4 milyon ton iken Türkiye de bu rakam 73,4 milyon tondur. Diğer yandan, dünyada kişi başına enerji tüketimi 1778 bin kcal/kgofoil, Avrupa da 3773 bin kcal/kgofoil iken Türkiye de bu değer 1185 bin kcal/kgofoil dir. (2005) denilmektedir. Genel olarak, Türkiye de ve Dünyada enerji istatistiklerinde kullanılan birim Ton Eşdeğer Petrol (TEP)-Tons of Oil Equivalent (TOE) dir. TEP enerji kaynaklarını, ısıl değerleri de dikkate alınarak, eşdeğer hale getirilmiş bir birimdir. Örneğin Türkiye nin 2006 yılı enerji tüketimi Bin TEP dir. Kişi başına enerji tüketimi değerlerinin de TEP/kişi olarak verilmesi gerekir. Enerji tüketimine ilişkin değerlerin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığından alınmasında yarar vardır. Ayrıca, genel enerji göstergelerinin yanısıra elektrik enerjisi değerleri de yer almalıdır. Örneğin: Türkiye elektrik tüketimi, Türkiye kişi başına elektrik tüketimi, Dünya kişi başına elektrik tüketimi, OECD kişi başına elektrik tüketimi verilmelidir. Böylece Türkiye kişi başına elektrik tüketiminin Dünya ortalamasının altında ve OECD ortalamasının ¼ civarında olduğu ortaya konacaktır.
3 Bölüm VI Sektörler bazında ifadesine istinaden Enerji Yoğunluğu ile ilgili %15 hedefinin, her bir sektör için ayrı ayrı hedef mi yoksa Türkiye için belirlenmiş toplam hedef mi olduğu ya da her bir sektör için ayrı ayrı hedeflerin mi belirleneceği netleştirilmelidir. Bu konunun da değerlendirilmesi ve belgede hedefin, kastedilene uygun olup olmadığının yeniden gözden geçirilmesi yararlı olacaktır. Sera gazı kontrolü ile ilgili yükümlülüklerin hem resmi kurumları hem de özel kuruluşları kapsaması, dağılımlarının da eşit olması gereklidir. Ayrıca hedefi gerçekleştiren özel kuruluşlar için vergi indirimi veya doğalgaz/elektrik indirimi sağlanabilir. a) Sera Gazı Emisyon Kontrolü için; Enerji: İlk beş madde için genel değerlendirme; Somut hedeflerin hangi yıl baz alınarak öngörüldüğü belli değildir; ayrıca nasıl hesaplandığının da tüm paydaşlar ile paylaşılmadan strateji belgesine konulması hatalı olacaktır. Somut hedefler için Haziran 2009 a kadar tüm ilgili sektörlerle birlikte ortak çalışma yapılarak belirlenecek bir baz yıla göre mevcut durumunda çıkartılmalı ve 2020 yılına kadar BAU üzerinden 3 aşamalı (normal, ilave, zorlayıcı tedbirlerle yapılabilecek hedefler) hedef tanımlaması çıkartılmalıdır. Hedeflerin CO 2 eşdeğeri olarak mı belirleneceği belirtilmelidir ye kadar enerji yoğunluğunun %20 ye düşürülmesi Japonya da 0,09 TEP/GSYİH, OECD de ortalama 0,19 TEP/GSYİH olan enerji yoğunluğu Türkiye de 0,38 TEP/GSYİH dir. EİEİ, Türkiye nin bu rakamı 2020 de 0,30 TEP/GSYİH a (%21 düşüş) indireceğini ifade etmesine rağmen bu belgede %15 düşürme (0,32 TEP/GSYİH) hedeflenmiştir ye kadar kurulu güçte yenilenebilirin payının %35 den %40 çıkarılması Şu anda ( ) kurulu güç ,5 MW dır. Yenilenebilir enerjiye dayalı kurulu güç: hidrolik ,7 MW, rüzgar 408,6 MW, jeotermal 29,8 MW ve diğer yenilenebilir 62,5 MW olmak üzere toplam ,6 MW olup toplamın % 34,17 dir. TEİAŞ yüksek talep senaryosuna göre 2020 de kurulu güç yaklaşık MW olacaktır. %40 lık hedefe göre yenilenebilir enerjiye dayalı kurulu güç en az MW olmaktadır. TEİAŞ ın Üretim Kapasite Projeksiyonu raporuna göre 2017 ye kadar ilave hidrolik kurulu güç MW olmakta ve mevcut ,7 MW la toplam MW a çıkmaktadır. TEİAŞ Genel Müdürünün ODTÜ de yaptığı bir sunuşa göre 2020 de rüzgar kurulu gücü MW civarında olacaktır. Demek ki diğer yenilenebilir kaynaklarla 2020 de toplam yenilenebilir kurulu güç MW civarında olacaktır ki hedefe ulaşmakta sorun görünmemektedir. Ancak yenilenebilir enerjiye verilen teşvikler şu anda yeterli değildir. Mevcut Yenilenebilir Kanunundaki taban ve tavan tarife ancak %35 üzerinde güç faktörüyle çalışabilecek rüzgar enerjisi için ekonomik olmaktadır. %35 in altındaki rüzgar potansiyelini de değerlendirebilmek için bu tarife artırılmalıdır. Her enerji türü için AB ülkeleri örnek alınarak tarifeler oluşturulmalıdır. Yenilenebilir enerjiyi teşvik için vergilerde de kolaylıklar sağlanmalıdır.
4 Yenilenebilir kaynaklardan enerji üretimi, ekipman üretimi, Ar-Ge ve teknoloji transferi teşvik mekanizmaları netleştirilmelidir. AB, 2020 ye kadar elektrik üretiminin %20 si yenilenebilir enerji kaynaklardan sağlanacaktır derken üretiminde hedef koymuştur. Dolayısıyla Türkiye nin üretimde değil de kurulu güçte hedef koymasının kabul edilmeme riski mevcuttur ye kadar binalarda %35-50 enerji tasarrufu sağlamak Binalarda yalıtım yetersizliği nedeniyle %50 ye yakın enerji israfı olduğu bilinmektedir. Ancak binaların yalıtımını sağlamak büyük maliyetler getirecektir. Şehirlerde dış duvarlara mantolama yapılması ve çift cam uygulaması yaygınlaşmakla beraber henüz yeterli seviyede değildir. Bu konuda bir kredi sistemine ihtiyaç vardır. Büyük şehirlerin dışındaki alt yapısı yetersiz konutlarda yalıtım yapılması büyük bir sorun olacaktır. Dolayısıyla buradaki hedefin %35-50 değilde %15-20 şeklinde konulması, gerçekleştirilmesini mümkün hale getirecektir. Residential enerji verimliliği hedefleri,yenilenebilir kaynakların bu amaca yönelik kullanımı,teşvikler ve mekanizmalara(net metering) yer verilmemiştir ye kadar talep tarafı yöntemleri ile %7 emisyon azaltımı Evlerdeki beyaz eşyaların az enerji tüketen A sınıfı gereçlerle değişimi enerji tasarrufu sağlayacaktır ye kadar sanayide enerji verimliliği uygulamaları ile %15-20 olan potansiyeli kazanmak Sanayiye bu konuda teşvik sistemi getirilmezse gerekli yatırım yapılamayacaktır. Özellikle sanayiye yönelik hedeflerin arkasının doldurulması ve sektörel kırılım ile desteklenmesi daha anlamlı olacaktır. Madde 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 için genel değerlendirme: rakamsal hedef belirtilmemiştir. Yukarıda da belirtildiği üzere bu hedefler rakamsal olmasa da, hedefler için limit değerlerin müzakere öncesinde belirlenmiş olması önemlidir. Nitekim, müzakereler sırasında rakamsal hedef belirtilmesi istenebilir, çıkabilecek bu tür sorular karşısında hazırlıklı olunmalıdır. Bunun için de, hedeflerin belirlenmesinde Enerji Sektörünün öncü firmalarından geri bildirim alınması ayrıca önem taşımaktadır. Ayrıca hedef tarihlerin belirtilmesi faydalı olacaktır. Kojenerasyon tesis sayısını artırmak Açık çevrimli bir gaz türbini kullandığı enerjinin ancak %30-40 ını elektrik enerjisine çevirirken kojenerasyonla (birleşik ısı güç sistemleriyle) verim %70-90 lara çıkabilmektedir. Bu sayede kojenerasyonda yakıttan tasarruf %35-40 mertebesindedir. Dolayısıyla karbon dioksit salınımında da azalma sağlanmaktadır. Kojenerasyon en az %80 verim sağlamak kaydıyla teşvik edilmelidir.
5 Bölgesel ve merkezi ısıtma sistemlerine geçmek Son zamanlarda Türkiye de merkezi sistemden bireysel kat kaloriferine (kombili sistem) geçiş şeklinde bir eğilim olmuştur. Son derece verimsiz ve sağlıksız olan bu sistemlerden hızla merkezi sisteme geçiş yapmalı, apartman bazında değil site veya mahalle bazında merkezi sistemler oluşturulmalıdır. Temiz yakma teknolojisi ve atık ısıdan yararlanmak Temiz yakma teknolojileri çok geniş bir kavramdır. ARGE safhasında olan çok sayıda teknoloji vardır. Dolayısıyla maliyet etkin, Türkiye şartlarında uygulanabilir, ticarileşmiş ifadesi temiz yakma teknolojileri kavramına eklenmelidir. Atık ısıdan yararlanma konusunda TÜBİTAK-MAM, EÜAŞ, Yıldız Teknik Üniversitesi ve EİEİ nin ortak yürüttüğü bir proje vardır. Pilot uygulama olarak Yatağan Santralının Yatağan İlçe Merkezi ve Muğla İl Merkezini ısıtması üzerinde çalışılmaktadır. Bu projeye hız verilmeli, arkasından Soma, Tunçbilek, Afşin Elbistan ve diğer santrallar için benzer projeler yapılmalı ve uygulanmalıdır. Mevcut termik santralların rehabilitasyonlarının tamamlanması Verimleri %35 lerden %30 lara hatta %30 un altına düşen kömürlü termik santralların rehabilitasyonları ivedilikle yapılmalıdır. Verim artışı aynı üretim için daha az yakıt tüketimi, dolayısıyla daha az sera gazı emisyonu anlamına gelmektedir. Bu paragrafa hidrolik santralların rehabilitasyonu da eklenmelidir. Çünkü hidrolik santralların aynı miktar suyla daha fazla üretim yapması termik santralların daha az yakıt tüketmesi anlamına gelecektir. Bunun sonucunda da yine emisyonda düşme gerçekleşecektir. Düşük ve sıfır emisyon teknolojilerin kullanımını artırmak Maddesinin sonuna ve yaygınlaştırılmasını desteklemek ifadesinin eklemesi uygun olacaktır. Sıfır emisyon teknolojileri denince CCS CO 2 tutma ve depolama akla gelmektedir. Bu konuda kurulmuş pilot tesisler olsa da teknik ve hukuki sorunları henüz tam çözülememiş bu teknolojinin taahhütler arasına alınması için erkendir. Düşük ve sıfır emisyon teknolojilerinin kullanımını artırmak için enerji dostı ürünlerin üretimine yönelik AR-GE nin, inovasyonun ve temiz teknolojiye geçişin devlet tarafından desteklenmesi (finansman, vergi indirimi vb.), ve teşviklerin verilmesi önemlidir. Ayrıca halkı bilinçlendirme ve halkı enerji dostu ürünü kullanmaya teşvik için gerekli çalışmaların yaygınlaştırılması gerekmektedir. Yeni kurulacak tesislerde temiz ve yüksek verimli kaynaklara yönelimi sağlaması ve bu konuda gerekli finansman ve teşvik sistemlerinin oluşturulması İfade temiz kaynaklara ve yüksek verimli teknolojilere şeklinde değiştirilmelidir.
6 Enerji Başlığı için Genel Değerlendirme; Raporda sera gazı emisyonu azaltımına yönelik hedeflere ulaşımda kullanılacak yenilenebilir enerji kaynaklarımızdan hidro ve rüzgar ile temiz kömür teknolojilerine açıkça değinildiği halde güneş enerjisi uygulamalarından bahsedilmemektedir. Türkiye de Rüzgarda yaklaşık12gw, CSP güneş; teknolojisinde 70Gw ve PV güneş; teknolojisinde 200Gw lik bir potansiyel var ancak bunu nasıl ulusal endüstriye çevirebiliriz, gerekli altyapı (işletim, girişim sermayesi vb) ve teşviklerle ilgili yeterince derinlik görülmemektedir. Yine atık ve su yönetimine kapsamlı olarak değinilmemiştir. Özellikle zehirli ve endüstriyel atıkların bertaraf edilmesi ve bunlardan enerji üretilmesi de önemli bir konudur. Sektörel emisyonların göstergeleri, bunların nasıl doğru ve gerçekçi olarak ölçüleceği ve bunun altyapısının kurulması konusunda eksiklikler gözükmektedir. Sera gazı kontrolü ile ilgili yükümlülükler hem resmi kurumları hem de özel kuruluşları kapsayacaktır. Bunun dağılımının nasıl olacağı belirtilmelidir. Bu yükümlülüklerin sadece özel kuruluşların etkisi ve katkısı ile değil, resmi kurum ve kuruluşların da aktif faaliyetleri yerine getirmesi ile sağlanabilecektir. Ayrıca hedefi gerçekleştirilen özel kuruluşlar için vergi muafiyeti/indirimi sağlanabilir. Karbon piyasası ile ilgili standartların netleştirilmesi ve yaygınlaştırılması ile teşviklerin arttırılması, karbon piyasasının hareketlendirilmesi sağlanmalıdır. Ancak bunun eşit şartlarda ve belirli sınırlar dahilinde yapılabilmesi için yine resmi ve özel kurum ve kuruluşların çalışmaları ile Karbon Piyasası Standartları oluşturulmalıdır. Ulaştırma: Ulaştırma bölümüne de taşımacılıkta deniz yolu ve taşımacılığının artırılacağı eklenebilir. Çevrevi ürünlere yönelik AR-GE ve inovasyon faaliyetlerinin teşviklerle desteklenmesi gereklidir maddesi eklenmelidir. Atık: Atık yönetiminde; kaynağında azaltma, yeniden kullanım, geri dönüşüm ve kazanımı sıralamasını daha etkin uygulamaya geçirmek, Atık yönetiminde; kaynağında azaltma, yeniden kullanım, geri dönüşüm ve kazanımı sıralamasını daha etkin uygulamaya geçirmek maddesi için hem lisanslı geri dönüşüm/geri kazanım tesislerinin sayısı arttırılmalı, hem de maliyet, bertaraf yöntemine oranla daha çok düşürülmelidir. Bunun yanı sıra, düzenli depolama alanları ile tehlikeli atık bertaraf tesislerinin devlet tarafından Türkiye nin farklı bölgelerinde olacak şekilde yaygınlaştırılması gerekmektedir. Yeniden kullanım ve atık geri kazanım miktarının artırılmasına yönelik oluşturulan Atık Eylem Planını etkin uygulamak, Yeniden kullanım ve atık geri kazanım miktarının artırılmasına yönelik oluşturulan Atık Eylem Planını etkin uygulamak hedefinin yerine getirilmesi için özel kuruluşlar ile resmi kuruluşlara dağılımın nasıl olacağı belirlenmelidir. Bu yükümlülük, sadece özel kuruluşların etkisi ve katkısı ile değil, resmi kurum ve kuruluşların da aktif faaliyetlerini yerine getirmesi ile sağlanabilecektir.
7 b) İklim Değişikliğine Uyum İçin; (b) bendinin sonuna aşağıdaki ifade eklenmelidir. İklim değişikliğinin çeşitli sektörler üzerindeki etkilerini belirlemek ve bu yönde sektörler arası işbirliği içinde gerekli çalışmaları yapmak Sulama kaynaklarının çoğaltılması, sulama sistem ve teknolojilerinin de iyileştirilmesi gereklidir. Nesli tükenmekte olan canlılar da bu kapsamda değerlendirilebilir. Su geri kazanımının teşviki için devlet desteği verilmesi faydalı olacaktır. Ayrıca, bu başlık altında belirtilen konularla ilgili mevcut yasal düzenlemelerin de gözden geçirilmesi ve gereken yasal düzenlemelerin de yürürlüğe alınması gerekliliği değerlendirilmelidir. c) Teknoloji Geliştirme, Transfer ve Know-How Gönüllü karbon borsası ile ilgili standartların netleştirilmesi gereklidir. d) Finansman (d) bendinin 4. paragrafında Esneklik mekanizmalarının (emisyon ticareti, gönüllü emisyon ticareti, ortak yürütme, temiz kalkınma mekanizmaları) etkin uygulanması için yasal ve kurumsal yapıları oluşturmak denilmektedir. Ancak dikkat edilmesi gereken bir husus vardır: Mevcut Kyoto mekanizmaları çerçevesinde ve Türkiye Ek-1 ülkesi olduğu için temiz kalkınma mekanizmasından (CDM) yararlanması mümkün değildir. Ancak 2012 sonrası mekanizmaların şekillenmesinde Türkiye nin bu mekanizmadan yararlanabilmesi için girişimlerde bulunması yarar sağlayacaktır. Esneklik mekanizmalarının (emisyon ticareti, gönüllü emisyon ticareti, ortak yürütme, temiz kalkınma mekanizmaları) etkin uygulanması için yasal ve kurumsal yapıları oluşturmak amacı ile 1. maddede de belirtildiği üzere resmi kurum ve kuruluşlarla birlikte bu yasal yapıların oluşturulması gereklidir SONRASI İKLİM REJİMİ MÜZAKERELERİNE İLİŞKİN TÜRKİYE NİN POZİSYONU a) Azaltım "2012 sonrası iklim değişikliği anlaşmasının başarılı olabilmesi için en önemli faktörün, ülkelerin ekonomik gelişmişlik ve ulusal kapasitelerin ve yapabilecekleri ölçüsünde farklılaştırılmaları gereği kapsamında Türkiye nin mevcut durumda sanayinin durumu, ekonomik durumu, sanayide kullanılan teknoloji, sanayinin yoğun olduğu bölgeler ile sanayinin henüz gelişmediği veya gelişmekte olduğu bölgeler arasındaki farklılıklar vb hususların dikkate alınması önemlidir. Ayrıca özellikle çevre ile ilgili konularda mevzuat uyumunun yanı sıra uygulama uyumunun, uygunluğunun, ve Türkiye şartlarının ve Türkiye nin çevre yönetimiyle ilgili altyapısının da değerlendirilerek hedeflerin, faaliyetlerin geliştirilmesi önemlidir. Çevre ile ilgili mevzuat gereksinimlerinin hayata geçirilmesinde ve Türkiye genelinde yaygınlaştırılmasında sorunlar oluşabilmektedir. Resmi ve özel kurumların ortak çalışması ile iyi bir planlama olmadan ve uygulamadaki aksaklıkların sadece cezai
8 yöntemlerle giderilmeye çalışılması durumunda yine aynı durum sera gazı emisyonlarının azaltılmasında da gündeme gelecektir. Çevre ve Orman Bakanlığı nın tüm bu iyileştirme ve azaltma çalışmasının ülke genelinde ortak bir şekilde ölçümlenebilmesi için sera gazı emisyonlarının CO 2 eşdeğeri açısından hangi hesap yöntemi ile hesaplanacağı (IPPC, ISO vb) netleştirilmelidir. c) Uyum Çevre ve Orman Bakanlığı nın, tüm bu iyileştirme ve azaltma çalışmasının ülke genelinde ortak bir şekilde ölçümlenebilmesi ve yürütülebilmesi için sera gazı emisyonlarının CO 2 eşdeğeri açısından hangi hesap yöntemi ile hesaplanacağını (IPCC, GHG Protokolü, EPA vb) netleştirmesi gerekmektedir. Aksi durumda kuruluşlar farklı hesap yöntemleri ile farklı sonuçlara erişecekler, ortak bir dil oluşturulamayacaktır. Böylece aynı sektörde çok farklı sonuçlar elde edilebilecek ve hedeflerin hayata geçirilmesinde sıkıntı yaşanacaktır. Emisyon ölçümleri konusunda yetkilendirilmiş firmalara ilgili yönetmelik kapsamında zaten sera gazı emisyonunu CO 2 eşdeğeri olarak hesaplamaktadırlar. Bu durumda Bakanlık emisyon ölçümü için yetki almış firmaların sera gazı ölçüm hesabını da kabul etmelidir. Bununla birlikte, yetkilendirilmiş kuruluşların kullandığı hesap yöntemlerinin de ortaklaştırılması büyük önem taşımaktadır. Yönetmelik kapsamında olmayan kuruluşların ise yine Bakanlık tarafından yayınlanacak hesap yöntemi ile sera gazı değerinin Bakanlığa iletmeleri sağlanmalıdır. Hesap yöntemi ve esaslar gecikmeden bir genelge ile yayınlanmalı, bu genelgenin hazırlanmasında taslak raporda belirtilen sektörlerin önde gelen kuruluşları ile Sivil Toplum Kuruluşlarının ortak çalışması gereklidir. Bunun için, V. Bölüm deki Stratejik Hedefler (Kısa Dönem) arasına Tüm kesimlerin, planlanan stratejileri yerine getirmeleri için gerekli her türlü resmi teknik bilgiyi ve Yasal Mevzuatı sağlamak hedefinin ya da bu anlamdaki bir hedefin de tanımlanarak yer alması; tüm kurum ve kuruluşların bu konuda teknik olarak da desteklenmesinin sağlanması ve farklılıkların önüne geçilmesi gerekmektedir. Türkiye nin konuyla ilgili mevcut envanterinin iyileştirilmesi, sektör bazlı pilot çalışmaların yapılması, belgede tanımlanan uygulamaların devreye alınması için bir geçiş dönemi olmalıdır. Belgede belirtilen hedef tarihlerin, bu geçiş dönemi dikkate alınarak belirlenmesinin ve yasal düzenlemelerle tanımlanmasının da önemi vurgulanmalıdır. Alt hedeflerin sektörel bazlı olması ve yasal düzenlemelerle de tariflenmesi büyük önem taşımaktadır. Sektörel bazlı alt hedeflerin, uluslararası kabul görmüş standartlara ve Türkiye şartlarına uygun bir model ile belirlenmesi büyük önem taşımaktadır.