Tarihte Kürt Basını Haberi
Eklenme Tarihi : 2015-12-08 - 14:04 - Bu yaziyi 354 kişi okudu.
22 Nisan Kürt Basın Günü vesilesiyle 22 Nisan günü, her yıl "Kürt Basın Günü" olarak kutlanır. Bunun sebebi, tarihteki ilk Kürtçe gazetenin 22 Nisan 1898'de yayın hayatına başlamasıdır
►Kürdistan’ın Matbaa ile Tanışması
Kürdistan’da ilk matbaanın kurulması 1856 yılındadır. Osmanlı döneminde 1856 tarihinde Erzurum’da kurulan matbaa, Kürdistan topraklarındaki ilk matbaadır. (3)
►lk Kürt Gazetesi: Kürdistan
Osmanlı ülkesindeki ilk Türkçe (Osmanlıca) gazete 1831’de İstanbul’da yayına başlayan Takvim-i Vakayi, ilk Arapça gazete Kahire’de 1828’de yayına başlayan Vaka-yi Mısriye’dir. İlk Kürtçe gazete ise, 22 Nisan 1898’de Mısır’da yayın hayatına başlayan Kürdistan gazetesidir. (22 nisan, günümüzde Kürt Gazeteciliği Günü olarak kutlanıyor.) Kürtçenin Kurmanci lehçesinde yayımlanan gazeteyi Kahire’de sürgünde olan Botan aşiretinden Mikdat Mithat Bedirhan adlı Kürt aydını çıkarmıştı. Mikdat Bey, gazetenin ilk sayısının Fransızca çıkarılan ekinde gazetenin çıkış amacı ve görevini söyle açıklamıştı: “Günümüzde artık dünyada meydana gelen her türlü olayı gazeteler yazmakta. Birçok şeyi gazetelerden öğrenmekteyiz. Fakat ne yazık ki o kadar cesur, yiğit ve mert olan Kürtler böyle bir şeyden mahrumdurlar. Ben de siz Kürtleri dünyadaki gelişmelerden haberdar etmek, ilim ve marifetin yollarını göstermek, Kürtçe okuma yazmaya teşvik etmek için bu gazeteyi çıkarıyorum.”
Başlangıçta ayda iki defa çıkarılacağı duyurulduğu halde, muhabir azlığı ve parasal sıkıntılar yüzünden düzenli çıkarılamayan gazetenin ilk beş sayısı Mikdat Bey tarafından Kahire’de, 6-19 arası sayıları Mikdat Bey’in kardeşi Abdurrahman Bedirhan tarafından Cenevre’de yayımlanırken, Abdülhamit rejiminin baskıları yüzünden 20-23 arası sayıları Londra’da, 24-29 arası sayıları Folkstan’da, 30 ve 31. sayılarıysa yine Cenevre’de yayımlandı.
►Türk-Kürt kardeşliği mi?
Folkstan ve Londra dönemlerinde, Jön Türk (İttihat ve Terakki) gazetesi Osmanlı ile Kürdistan gazetesinin aynı matbaalarda basılması, Osmanlı gazetesinde Kürdistan gazetesi lehine yazılar çıkması, Osmanlı yayın kurulu üyesi İshak Sukutî’nin öldüğünde Kürdistan gazetesinin 14 Mart 1902 tarihli 30. sayısında başsağlığı mesajı yayımlanması gibi işaretler ise Kürdistan’ın arkasında İttihatçıların olduğu fikrini destekler. Osmanlı gazetesini 1896-1898 yılları arasında yöneten Abdullah Cevdet’in ileriki yıllarda çeşitli Kürt gazetelerinde Kürtçe yazılar yazmasını da eklersek, o yıllarda, Türk milliyetçiliğinin amiral gemisi İttihat ve Terakki’nin paradoksal biçimde Kürt milliyetçiliğinin gelişiminde büyük payı olan Kürdistan gazetesine destek verdiği anlaşılır.
►II. Meşrutiyet Dönemi Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi
1908’de Meşrutiyet’in ikinci kez ilanından sonra ortaya çıkan özgürlük ortamında Hersekli Ahmet Şerif’in çıkardığı Şark ve Kürdistan, Süreyya Bedirhan’ın çıkardığı Kürdistan, İttihat Terakki’nin Diyarbakır Kulübü’nün çıkardığı Peyman gibi gazeteler çıktı. 1908’de kurulan Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti’nin yayın organı olan Kürt Teavün ve Terakki Gazetesi ise 1908 yılında İstanbul’da yayınına başladı. Gazetenin imtiyaz sahibi, müdürü ve yazarı Süleymaniyeli Tevfik, başyazarı ise Diyarbekirli Ahmet Cemil idi. Nüshası 1 kuruş olan gazetenin alnında Türkçe olarak “Hafta da bir kez çıkar, dinî, ilmî, siyasî, edebî ve sosyal bir gazetedir” ibaresi yer almaktaydı.
Gazetede yazılar hem Türkçe hem de Kürtçe yayınlanmaktaydı. Ancak Kürdistan gazetesinden farklı olarak Kürtçenin hem Kurmanci hem de Sorani lehçesi kullanılıyordu. Bu açıdan gazete bir ‘ilk’ti. Gazetede Kürt dili ve edebiyatı yoğun olarak işlenirken, Kürtlerin kendi dilleriyle eğitim yapmaları için okul istemeleri sıkça vurgulanıyordu.
►Rojî Kurd (Kürt Güneşi) Dergisi
►Kürtler neden geç kaldı?
►Kürtçe ise ayrılıkçı mıdır?
Gazetenin Türk kesiminden nasıl tepki aldığına dair bir anekdotu gazetenin en önemli yazarı İTC’nin kurucularından Abdullah Cevdet’in yazısından aktaralım: “Rojî Kurd mecmuasını yazı masamda gören bir muhterem ve muazzam dostum birden bire ‘Nedir bu mecmua?’ dedi. Ben Kürdolojiya organı dedim. Arkadaşım mecmuayı açtı. Gözü Kürtçe bir makaleye tesadüf edince ‘Mademki Türkçe değil Kürtçedir tefrika (ayrılık) gazetesi demektir’ diyerek masanın üzerine bıraktı. Bu bir hadisedir ki bence dikkat edilmeye çok layıktır...”
NitekimRojî Kurd ’un kimi yazarları dergideki yazılarından dolayı tutuklanmışlardı. Gazete beşinci sayısından itibaren Hetawî Kurd (Kürt Işığı) adıyla dergi olarak Müküslü Hamza yönetiminde yayına devam etti. Abdullah Cevdet ve Mevlânazade Rıfat’ın yazdığı Hetawî Kurd, 1914’te seferberlik ilan edilince, Kürt aydınları ve gençleri askere alınınca, yayın hayatına son vermek zorunda kaldı.
►Birinci Dünya Savaşı Dönemi: Jîn (Yaşam) Gazetesi
Birinci Dünya Savaşı sonrasında yayımlanan Jîn adlı yayın organının ilk 20 sayısını 1918’de kurulan Kürdistan Teali Cemiyeti’nin kurucularından Müküslü Hamza, son beş sayısını da bu cemiyetten ayrılanların kurduğu Kürd Teşkilat-ı İçtimaiye Cemiyeti’nin üyelerinden Memduh Selim Bey yönetmişti. Gazetenin ilk sayfasında şöyle yazıyordu: “Haftalık Gazete Din, Edebiyat, İçtimaiyat ve İktisadiyattan bahseder Türkçe-Kürtçe Mecmuadır. Yılık Abone bedeli 130 kuruştur.” Siverekli Hilmi’nin birinci sayıda yer alan “Kürt Gençliğine Hitap” başlıklı yazısında derginin amacı “Yüzyıllardan beri ihmal edilen Kürt halkının tarihsel yaşamına, ulusal haklarına, edebiyat ve sosyolojisine ilişkin yayında bulunmak” olarak açıklanıyordu.
“Bir Kürt” imzasıyla yayımlanan “Kürtler Uykuda Değil” başlıklı yazısında Abdullah Cevdet, o günlerde savaş sonrasında ortaya çıkacak milliyetler sorununa çözüm olarak ünlü 14 İlkesi’ni açıklayan Amerika Başkanı Woodrow Wilson’a övgüler düzüyordu: “Washington’un özgür ve yüce ruhu, Long Fellon’un merhameti ve duyarlı yüreği, Wilson’un bilgi ve uygulamasında taze ve ateşli bir hayat yaşatır (...) Jüpiter’e karşı Promete’nin diline koyduğumuz,’Yakacak ışığım senin göklerini/ Her yanımdan hayat fışkırtacak’ haykırısı Wilson’un dilinden, imparatorluk makamları ve göz kamaştırıcı büyükleri üzerine sıçrıyor.”
►Savaş mağduru Kürtler
1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi sonrasındaki dört yıllık döneme dair bilgilerimiz sınırlı ancak Ekrem Cemil Paşa’nın hatıralarında sözü edilen Gazi (Çağrı) gazetesinin Kürdistan Cemiyeti tarafından 1919 yılında Diyarbakır’da yayımlanmaya başladığı ancak birkaç sayıdan sonra kapandığı sanılıyor. Mirliva (Yarbay) Mustafa Paşa Yemolki tarafından 1922’de Irak’ın Süleymaniye şehrinde çıkarılan üç dilli (Kürtçe, Türkçe ve Farsça) Bangi Kürdistan (Kürdistan’a Sesleniş) adlı haftalık ‘ilmî, içtimaî, edebî’ gazetenin de Kürdistan Cemiyeti tarafından desteklendiği sanılıyor. 1926’ya kadar yayın hayatını sürdüren gazetenin ilk sayısındaki şu ifadeler Kürt milliyetçiliğinin o günlerdeki hedefi hakkında fikir verir: “Bu gazete tüm Kürtler içindir. Yiğit Kürtleri uyandırma ve ataları hakkında bilgilendirmek içindir. Kürtler her şeyden mahrum, dünyadan habersizler. Bunun sebebi cahilliktir. Zaman silah ve savaş zamanı değil. Zaman ilim ve eğitim zamanıdır. Ey Kürtler gelin Bangi Kürdistan’ı dinleyin. Bangi Kürdistan vatan ve vatan evlatlarını aydınlatmak içindir!”
Darbeden sonra Kürt hareketinin yayın faaliyetleri, ya illegal ya da yurtdışında yürütüldü. 1990’lı yıllara kadar Avrupa; özellikle de İsveç, önemli bir merkez oldu. 1990’da rejimin biraz yumuşaması üzerine Halk Gerçeği, Yeni Halk Gerçeği ve Yeni Ülke gibi dergilerle yeniden ülke içinde faaliyete başlayan Kürt basını 1992’den itibaren Özgür Gündem ile birlikte devam etti ama onlarca mensubunun canı ve kanı pahasına. 2000’lere kadar Kürt basınının hangi koşullarda çalıştığını merak edenler, Press filmini kaçırmasınlar