Zatoka: Eden-etdilik goraghana işgärlerini gorkuzıar Sepleriň elıeterliligi
Türkmenistan Zatoka: Eden-etdilik goraghana işgärlerini gorkuzıar Dekabr 20, 2013
Ekolog Andreı Zatoka Paılaş
Türkmenistanda ıaňy-ıakynda ıene bir zapowednik, ıagny tebigy goraghana işläp başlady. 10-njy dekabrda işe girizilen “Bereketli Garagum” atly täze döwlet goraghanasy Ahal welaıatynyň demirgazyk böleginde tomus aılarynda esaslandyryldy. Bu goraghananyň serhetleriniň we öňa degişli ıörite giňişlikleriň araçäkleriniň kesgitlenendigi we häzirki wagtda bu ıerde işlejek gorag bölüminiň inspektorlarynyň taııarlanıandygy barada resmi maglumat berildi.
Türkmen tebigy goraghanalary nähili işleıär, olaryň nähili aıratynlyklary, nähili kynçylyklary bar?
Azatlyk Radiosy Türkmenistanda ıaşan we işlän ekolog Andreı Zatoka bilen söhbetdeş boldy. Häzir Orsıetde ıaşaıan Andreı Zatoka ençeme ıyllap Türkmenistanyň Gaplaňgyr zapowedniginde işledi.
Azatlyk Radiosy: Andreı, siz Türkmenistanyň goraghanalarynda arap döwletlerinden barıan awçylaryň öňki ıyllarda aw awlamagynyň giň ıaıran bir ıagdaı bolandygyny gürrüň berdiňiz. Şeıle awçylyk kimiň guramaçylygynda edilıärdi? Andreı Zatoka: Esasy guramaçylaryň biri, ıagny şeıle awçylygyň inisiatorlarynyň biri merhum Rustam Maşaripowdy. Ol uzak wagtlap öz wezipesinde saklanan adamdy. Maşaripow Tebigaty goramak ministliginde Zapowednikler bölüminiň ıolbaşçysydy.
Azatlyk Radiosy: Tebigaty goramak maksadyny göz öňünde tutıan tebigy goraghanalaryň ıerli ıolbaşçylarynyň derejesinde awçylygy gurnamak näderejede mümkin? Munuň üçin ıokardan rugsat almaly dälmi? Andreı Zatoka: Elbetde, ol ähli rugsatnamalary almagy başarıardy. Zapowedniklerde awawlamak üçin barıanlara dynç almak we tebigaty öwrenmek üçin sapar edıän adamlar hökmünde wiza hem ıörite rugsatnamalar taııarlanyp berilıärdi. Awçylyk bolsa şol resmi kagyzlarda düıpden agzalmaıardy. Şol bir wagtda-da aw awlanıan ıeriň daşynda ıörite gorag gurnalıardy. Onuň düzümine ıörite gulluklaryň işgärleri hem girıärdiler. Gözegçi inspektorlar ıa-da ıerli ıaşaıjylar bu prosese hiç hili täsir edip bilmeıärdiler.
Azatlyk Radiosy: Şeıle awçylygyň amala aşyrylan iň aktiw döwürleri haçan bolupdy? Andreı Zatoka: Şeıle awçylyk, ıalňyşmaıan bolsam, 1993-nji ıylda başlanypdy, soň Tebigaty goramak ministri wezipesine Dörtguly Gurbanow bellenipdi, ol belli bir wagtda şeıle awçylygy togtadypdy, emma ol ministr wezipesinde köp saklanmady. Onuň wezipesinden çekilmeginden soň awçylyk ıene-de dikeldildi. Zapowedniklerdäki awçylyk 2006-2007-nji ıyllara golaı döwürde – Nyıazowyň häkimiıet başyndaky soňky ıylynda ıa-da Berdimuhamedowyň häkimiıet başyna gelen ilkinji ıylynda tamamlanypdy.
Azatlyk Radiosy: Daşary ıurtlularyň Türkmenistanda aw awlamaklary ıurduň zapowedniklerine nähili täsir ıetirdi?
Andreı Zatoka: Türkmenistanyň Günbatarynda awçylar keıikleri we towşany doly gyrdylar diıse-de boljak. Merkezi Garagumda hem aw awlanıardy. İöne awçylyk zapowednikleriň edil özlerinde däl-de, olaryň daşyndaky, emma tebigatyň [goralmaly] we örän gymmatly hasaplanıan ıerlerinde edilıärdi. Bu ıerde bir zady düşündirmek gerek: iň gymmatly we iň seırek [ösümliklere we jandarlara baı] ıerler [hemişe] hökman zapowednikleriň düzümine girizilip durmaıar. Zapowednikler tebigatda bar bolan ähli bio dürlüligi öz içine alyp hem bilmeıär, ony gorap hem bilmeıär, şonuň üçin tebigatyň esasy baılyklary [barybir] zapowednikleriň daşynda galıar.
Zapowednikleri doly gorag astynda saklanıan özboluşly bir laboratoriı diıip atlandyrsa bolar. Bu ıerde adamyň [keseden] goşulmadyk ıagdaıynda tebigatdaky prosesleriň nädip geçıändigi öwrenilıär. Zapowednikleri meteostansiıa bilen hem deňeşdirmek mümkin, ıagny meteostasiıalar ıapyk bir ıer bolup, töwerek-daşyndaky prosesleri öwrenıär. Meniň aıdan zatlarym zapowedniklere mahsus we umumy derejede ykrar edilen düzgünlerdir.
Şeılelikde zapowednikler açyk asmanyň astyndaky tebigy laboratoriıa bolup hyzmat edıär, zapowednikleriň işgärleri onuň çäklerindäki we daşyndaky prosesleri öwrenip, deňeşdirme geçirıärler. Olar hojalykçylara tebigy resurslardan tebigata zyıan ıetirmän peıdalanmak boıunça rekomendasiıalary berıärler. İönekeı söz bilen aıdylanda, düzgünleriň berjaı edilmegi bilen keıikleriňem, towşanlaryňam hemme ıerde köp bolmagyny gazanmak maksady göz öňünde tutulıar.
Azatlyk Radiosy: Zapowedniklerden başga tebigy goraghanalaryň nähili görnüşleri bar? Andreı Zatoka: Hawa, zakaznikler hem bolıar. Türkmenistanda zakaznikler zapowednikleriň garamagynda bolıar. Olar hem zapowednikleriň işgärleri tarapyndan goralıar. Zapowednikden tapawutlylykda zakaznigiň giňişliginde tebigatdan peıdalanyş çäklendirilmeıär. İöne zakaznikler hem goralıar. Gorag režimi belli bir resurslary ıa-da landşafty saklamak maksadyny göz öňünde tutıar. Meselem, suwda ıüzıän guşlary goramak üçin zakaznikler, keıikleri köpeltmäge niıetlenıän zakaznikler bar, gulanlary köpeltmek üçin zakaznikler hem bar. Meselem, meniň işlän Gaplaňgyr zapowednigimde Bathyzdan getirilen gulanlar zapowednigiň özüne däl-de, Sarygamyş zakazniginiň giňişligine goıberilıärdi. Zapowednikde bolsa emeli ıagdaıda hiç bir zat edilmeıär, tebigy proseslere düıpden gatyşylmaıar. Bolmasa zapowedniklerde geçirilıän ylmy öwrenişleriň ters netije bermegi mümkin.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda näçe zapowednik we näçe zakaznik bar? Andreı Zatoka: Dokuz sany zapowednik we olaryň her biriniň ıanynda azyndan 2-3 sany zakaznik bar. Üstesine, tebigatyň ıadygärlikleri hem bar. Olaryň goralmagy hem zapowedniklere tabşyrylıar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda brakonıerlik problemasy ulumy? Andreı Zatoka: İurtda brakonıerlik ykdysady krizis döwürlerinde göz-görtele azalıardy. Benziniň gytçylygy, awto we moto ulaglaryň ilat üçin elıeterli bolmadyk ıyllary tebigat üçin örän amatly pursatlar bolıardy. Bu ösümlikler we janly-jandarlar dünıäsi üçin peıdaly bolupdy. Üstesine, obalary gaz bilen üpjün etmek boıunça geçirilen çäreler hem tebigat üçin peıdaly bolupdy. Adamlar odun üçin sazagy çapmagyny bes edipdiler. Bolmasa sazak çakdanaşa köp çapylyp, ıyladyş üçin ulanylıardy. Häzirki wagtda sazagyň çapylmagy bilen bagly brakonıerlik bar, emma onçakly bir uly däl.
WIP brakonıerlik barada aıdylanda, araplar we beıleki daşary ıurtlular Türkmenistanyň tebigatyna uly zyıan ıetirdiler. Häzirki wagtda bolsa şeıle brakonıerligi ıurduň baı adamlary, resmileri edıärler. Olara hem gözegçilik etmek kyn bolıar, goraghanalaryň gözegçiligi-de indi gowşady. Ozalky döwürlerde biziň işgärlerimiz polisiıanyň ıolbaşçysyny ıa-da prokurory ıanyna alyp, derňew gozgalmagyny gazanıardy we günäkärleri jogapkärçilige çekıärdi, olar hatda suda berlip jeza hem alıardylar.
Azatlyk Radiosy: Häzirki wagtda tebigaty goraıjylar tebigata zyıan ıetirıän ıolbaşçylary jogapkärçilige çekip bilıärlermi? Andreı Zatoka: Häzir hiç bir inspektor iri çinownigi suda çekip bilmeıär. Gynansak-da, soňky döwürde tebigata zyıan ıetirıän ıene bir gelşiksiz ıagdaı ıüze çykdy. Bu haısy-da bolsa biriniň zakazy boıunça haıwanlaryň tutulmagyna we öldürilmegine degişli. Köplenç diri haıwanlar tutulıar. Şeıle ıagdaıa boıun bolup bilmän, käbir bilimli işgärleriň we inspektorlaryň işden giden halatlary-da az bolmandy.
Adatça, ıokary wezipeli resmiler ıa-da baı adamlar haısy-da bolsa bir haıwany tutup bermegi sorap, pudagyň wezipeli işgärlerine ıüzlenıärler. Olaryň göwnüni tapmak üçin haıwanlar tutulıar. Köplenç tutulıan haıwanlar horlanıar ıa-da ölıär. Meselem, keıijek gerek bolsa onuň ejesini hem öldürıärler. Bu bolsa hakyky tebigaty goraıjylary bu sistemada işlemekden ürküzıär. Köp adam muňa göz ıumup bilmän, işden gidıär.
Azatlyk Radiosy: Haıwanlaryň tutulmagy muny sargyt edıän adamlara näme üçin gerek bolıar? Andreı Zatoka: Käbirleri öz öılerinde saklaıarlar. Goraghanalardan haıwanat baglary üçin hem haıwanlar we guşlar, şol sanda gyzyl kitaba girizilen jandarlar tutulıar. Emma köp haıwanlar, ilkinji nobatda-da toınaklylar ölıär. Haıwanat baglarynda işgärleriň ıetmezçilik etmegi köplenç muňa sebäp bolıar. Şeılelikde goraghanalarda haıwanlaryň tutulmagy köplenç olaryň ölmegine getirıär.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda tebigaty goramak ugrunda bar bolan kemçilikler we kanun bozmalar barada nirä ıüz tutup bolıar?
Andreı Zatoka: Gynansak-da, Türkmenistanda resmileriň bikanun hereketlerinden şikaıat etmek üçin sistema ıok. Çykgynsyz bir ıagdaı emele geldi. Soňky döwürde prokuratura raıatlaryň çinownikleriň eden-etdiliklerinden şikaıat edip ıazıan arzalaryny hatda kabul hem etmeıärdi. Men muny “çinownikleriň raıdaşlygy” diıip atlandyrıaryn. Problema barada ıerli habar serişdelerinde-de maglumat berilmeıär, ıurtda garaşsyz jemgyıetçilik guramalary-da ıok edildi. Şeıle ıagdaıda diňe prezidente ıazmak galıar, käbirleri [hakykaty ıokaryk ıetirmek üçin, uly] umyt edip ıazıar. Umuman, howply bolsa-da, Türkmenistanda öz hak-hukuklaryňy belli bir derejede goramak mümkin. Sebäbi türkmenler adalatly millet, öz şahsy bähbidiň üçin däl-de, iliň umumy bähbidi üçin göreşıäniňi görseler, ıardam hem berıärler. İöne çykyş etmäge taııar adamlar az bolıar, şonuň üçin haksyzlyk dowam edıär.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda zapowedniklerde we tebigaty goramak ugrunda işläp biljek spesialistleri taııarlaıan okuw jaılary barmy? Andreı Zatoka: Uniwersitetiň biologiıa fakultetini tamamlaıanlar pudakda işläp bilıärler. Sowet döwründe [ozalky sowet respubliklarynyň] zapowedniklerinde örän gyzykly bir ıagdaı köp duş gelıärdi, sowet respublikalarynyň zapowedniklerinde ylmy işgärler hökmünde köplenç başga ıerlerden gelen adamlar işleıärdi, tokaı gözegçisi, goragçysy hökmünde bolsa ıerli adamlar işleıärdi. Bu bolsa biologlar üçin başga ıerleri görmegiň örän gyzykly bolmagy bilen bagly. Türkmenistan klimat taıdan bir zonada ıerleşıär, şonuň üçin bu ıerde howanyň dürlüligi bolmansoň, türkmen alymlarynyň daşky dünıä bilen ylmy alyş-çalşygynyň örän çaklidigi gynandyrıar. Daşary ıurtlular üçin bu ıurda baryp, 3-5 ıyl dagy işlemek we bu ıerde öz ylmy barlaglarynyň netijelerini galdyrmak örän peıdaly bolardy.
Azatlyk Radiosy: Andreı, siz zapowedniklerde alnyp barylan işleriň ozalky döwürlerde ylymlar akademiıasy bilen bagly bolandygyny aıtdyňyz. Türkmenistanda şu günki alyş-çalyş prosesler näderejede alnyp barylıar? Andreı Zatoka: Zapowedniklerde köpden bäri işleıän işgärler öz ylmy işlerini diňe bir türkmen neşirlerinde däl-de, daşary ıurt neşirlerinde-de çap edıärdi. Emma iňlis dilini ıa-da ors dilini bilmeıän alymlar üçin Türkmenistanyň daşynda öz işlerini çap etmäge mümkinçilik ıok. Bu bolsa olaryň daşky dünıä bilen kontaktlaryny örän çäklendirıär.
Men 2010-njy ıylda Gazagystanyň Ustıurt zapowednigine baryp gaıtdym. Ol Türkmenistan bilen serhede golaı ıerde ıerleşıär. Şol zapowednikde işleıän gazagystanlylar beıleki ıurtlardan spesialistleri aktiw çagyrıarlar. Biz şonda zapowednigiň ähli ıerlerine baryp gördük, olar üçin barlaglary geçirdik, biz hatda olaryň özlerinde bolmadyk spesialistleriň işlerini ıerine ıetirdik. Bu bize tejribe paılaşmak üçin gowy pursat boldy. Biz gaıdanymyzda, zapowednik üçin öz hasabatlarymyzy galdyrdyk. Tejribe paılaşmak hem alymlar, hem zapowednikler üçin örän möhüm. Zapowednik alymlaryň baryp, barlag geçirmekleri üçin baza bolmaly. Emma hut şu zatlar häzirki wagtda Türkmenistanda düıpden ıok.
Azatlyk Radiosy: Käbir ıurtlarda goraghanalar syıahatçylyk üçin merkez bolup hyzmat edıär. Türkmenistanda munuň üçin mümkinçilikler barmy? Siz, umuman, tebigat bilen bagly syıahatçylyga nähili garaıarsyňyz? Andreı Zatoka: Zapowedniklerde syıahatçylaryň işi ıok diısem, ıalňyş bolmaz, sebäbi zapowednik şeıle funksiıany öz üstüne alsa, ol zapowednik bolmaıar-da, milli parka öwrülıär. Bu başga gürrüň. Şeıle ıagdaıda syıahaçylyk üçin marşrutlar döredilıär. Syıahatçylygy guramak üçin bolsa, goşmaça maliıe serişdeleri we goşmaça işgärler talap edilıär. Şonda-da zapowednigiň goralıan merkezine syıahatçylar goıberilmeli däl. Sebäbi gyzykly ıerler zapowednikleriň daşynda-da köp bolıar.
Azatlyk Radiosy: Türkmenistanda şeıle syıahatçylyk gyzykly bolardymy? Andreı Zatoka: Türkmenistanda munuň üçin mümkinçilik ıok. Sebäbi ol ıere syıahatçylar örän çäkli sanda barıarlar. Wiza režimi örän köp kynçylyklary döredıär. Emma tebigat taıdan Türkmenistan syıahatçylyk üçin iňňän gyzykly ıurt. İöne şeıle myhmansöıer ilatly ıurda myhmançylyga baryp bolmaıandygy diıseň geň galdyrıar.