TÜRK MİTOLOJİSİNDE UMAY ANA
Eklenme Tarihi: 30.10.2016 13:26:59 - Güncellenme Tarihi: 02.06.2020 21:25:08
İlk çağlardan beri Türk toplumunda kadın daima özel ve değerli görülmüştür. Kadın yaratılışı gereği taşıdığı özelliklerin yanı sıra eş ve anne olarakta Türk toplumunda oldukça önemlidir. Türkler yaşamları boyunca kadın ve erkek eşitliği üzerine bir yaşam sürmüşlerdir.
Türk Destanlarında ve Türk Mitolojisinde de kadın kutsal bir varlık olarak yer almaktadır. Bu anlamda çeşitli şekillerde karşımıza çıkan birçok kadın karakter vardır. Gün ana, Ak ana, Od Ana, Akkız, Alp kadınlar ve Umay ana gibi.
Türk mitolojisinde en çok adı geçen kadınların başında Umay Ana gelmektedir. Umay, aile evlilik ve çocukların koruyucusudur. Orhun yazıtlarında gümüş renkli ve uzun saçlı, başında üç boynuzu ile betimlenmiştir. Umay Ana, çocuğu olmayanların dua ettiği aynı zamanda güzelliğin sembolü olan bir ruhtur.
Öte yandan Umay ana yaşam ağacının da sahibidir. İnanışa göre gökyüzünde yaşamaktadır ve bazen yeryüzüne inmektedir. Genellikle yanında kuğu ve at ile betimlenmiştir. Umay hakkında ilk bilgiler aslında yazıtlardan edinilmiştir. Tanrıça veya dişil ruh Umay Tonyukuk yazıtında: ''Tengri Umay ıduk yer sub basa berti erinç neke tezerbiz??, ?Tanrı Umay kutsal Yer Su onlara zafer verdi, niye kaçarız? . Bu ifadelerde Tonyukuk?un verdiği cevapta Umay zikredilmektedir. Buradan tanrıça Umay?ın zafer tanrısı olduğu anlamı da çıkarılabilir (Bayat, F. 2007, s: 49).
Tarih boyunca farklı isimler alan Umay Ana çoğunlukla kadınları ve çocukları koruyan kutsal bir ruh olarak adlandırılmıştır. Halk arasındaki bir inanışa göre, bebekler uykuları sırasında Umay Anayı gördüklerinde gülümsemektedirler.
Bazı kaynaklarda Ayızıt olarak geçen Umay Ana, Sümer ve Yunan Mitlerindeki Venüs?e benzemektedir. Ayızıt?ı yani Umay Anayı kuğu kuşu simgelemektedir. Kuğu aslında kutsal bir kız olup; kızın kuğunun beyaz tülünü üzerine giymesi ile kuğu, çıkarması ile kız olmaktadır. Ayızıt, gökten gümüş tüylü bir kısrak suretinde inmektedir. Yele ve kuyruklarını kanat gibi kullanmaktadır. Bu nedenle Ayızıt için ?Ayızıt töreni? adı verilen özel tören yapılmaktadır. Tören sırasında kadının yüksek ses ile gülmesi kadının hamile kalacağı anlamını taşımaktadır. Ayızıt?ın kadınlar ve çocuklar ile birlikte dişi hayvanları ve hayvan yavrularını koruduğu da söylenmektedir (Küçük, M,A. 2013, s:116).
Tüm bunların yanı sıra bazı Türk kaynaklarında Umay yalnızca kuş olarak tasvir edilmektedir. Umay?ın Farsça karşılığı da zaten Hüma?dır. Kumay kuşu olarakta adlandırılan bu kuş zümrüt yeşili kanatlara sahiptir ve cennet kuşu olarakta bilinmektedir.
Son olarak; Umay?ın adı olan taş abideyi Altay dağlarındaki Kudirge mezarlığında bulunmaktadır.