Nizamettin Çetinkaya - KETEN BEZİ BİTKİSİ.... -
Tarih: 31-01-2019 18:53:00 Güncelleme: 31-01-2019 18:56:00
Artık yöremizde yıllardır üretimi yapılmayan, geçmişten yakın zamanımıza kadar insanların giysilerini yaptıkları Keteni; ekiminden bez yapımına kadar geçen evreleri, bez haline getirilmesinde kullanılan araçları yerel sözcükler kullanarak anlatmaya çalışacağım. Umarım bu konuda merak edenlere keten hakkında bildiklerimi anlatarak bilgi edinmelerini sağlarım.
Keten, buğday ürünü gibi ekim ve Kasım aylarında ekilir. Mayıs, Haziran aylarında küçük parlak mavi çiçekler açarak güzel bir görünüm oluşur. Bu çiçekler zamanla küçük yuvarlak bir kabuğun içinde tohuma dönüşür. Boyları yaklaşık bir metreye ulaşabilir.
Keten olgunlaştıktan sonra hasat yapılabilmesi için yağmurlu bir hava beklenir. Keten ekili olduğu alandan kökleri ile birlikte elle sökülür ve deste yapılarak bağlanıp tarlada kurumaya bırakılır.
Tarlada kuruyan ketenler harmana getirilip ağaç tokmaklarla tohum olan uç kısımları dövülür tohumları alınır. Tohumlarından, bezir yağı dediğimiz yağ üretilir.
Ketenin tohumları alınırken desteleri bozulmaz. Tohumları alınan keten desteleri odunsu iç kesimlerinin çürümesi için bir aya yakın su içinde durması gerekir. Mahallemizin alt ucundan geçen Bartın Irmağının kolu olan Ulus Çayının uygun yerlerine keten desteleri su içine yığın yapılır ve suyun götürmemesi için yığının üstüne taşlar konur.
Yaklaşık bir ay kadar su içinde kalan ketenler, sudan çıkarılarak kurumaları için çay kenarındaki taşlıkların üzerine dik olarak birbirine dayalı kurumaya bırakılır.
Bu süre içinde suda ya da kurutma sırasında çok yağmur yağıp sel olursa ketenlerin hepsini sel suları alıp götürür.
Çayda kurutulan ketenler yine harmana getirilip ağaç tokmaklarla dövülerek içlerinde ki çürüyen odunsu kısımdan lifleri ayrılır. Lifler odunsu kısımdan tamamen ayrılabilmesi için bu aşamadan sonra mengelez denilen bir araçtan geçirilir. Mengelez İki tahtadan ve bu iki tahtanın arasına girip çıkan hareketli bir parçadan oluşur. Ketenler bu aşamadan sonra demir taraktan geçirilerek tamamen temizlenir.
Temizlenen bu keten liflerine “sarım” denir. Bu sarımlar uzun kış geceleinde gaz lambası ışığında “öröğ”denilen ayaklı bir düzenek üzerindeki dönen yuvarlak bir ağacın üzerine sarılır ve bağlanır. Buraya sarılan lifler, iğ, arşak denien elle çevrilen araçlar kullanılarak ip haline getirilir.
İğler doldukça, iplikler uygun şekilde birbirine eklenerek yuvarlak büyük yumaklar oluşturulur. Bu yumaklara “çile” denir.
Bu çilelerdeki iplerin yumuşaması için yanan ağaç odunu küllerinin su ile kaynatılarak elde edilen “kül suyu” ile kaynatılması gerekir. Gün boyu kül suyu ile kaynayan ipler yumuşar işlenmesi kolaylaşır.
Kül suyu, sabunun olmadığı ya da çok az olduğu için çamaşır yıkarken, çocukların ve kadınların saçlarını yıkarken yaygın olarak kullanılan temizleme suyudur.
Kaynatılan iplikler, kurutulup yine büyük dört ağaç çıtanın ara elemanları ile birbirine tutturulmuş ve dönebilen bir aygıt üzerine sarılır.
Bu işlemlerden geçirilen iplikler artık bez yapılmaya hazırdır.
Bez yapmaya hazır olan keten iplikler, dokumaya hazırlanır. Çile halindeki iplikler, genellikle ev yakınlarındaki avluların kazıkları arasına on on beş metre kadar uzunlukta açılarak serilir. Bu işlemden sonra çoğu evde bulunan “düzen” denen dokuma tezgahlarına yerleştirilir. Dokuma tezgahları boyu beş altı metreyi bulan iki ana ahşap kalas üzerine monte edilmiş düzeneklerden oluşur. Sanırım günümüz modern dokuma tezgahlarındaki sistem bu tezgahlarda da var. İplikler eşit olarak iki tarak (Bu tarakalar çevremizde kargı denilen kamışlardan bu işin ustaları tarafından yapılır.) dişleri arasına yerleştirilerek dokuma sırasında ayak ile hareket ettirilen ve ipliklerin arasından bu iki tarak hareket ettirildikçe mekik ile masuraya sarılı ip geçirilirdi. İki tarak arasında sürekli geçirilen mekikteki masaradan çözülen iplikler birbirine kenetlenir kumaş haline gelir.
Tarakların genişliği altmış yetmiş santimetre kadardı. Elde edilen bezin genişliği de bu taraklar genişliğinde olur.
Kısa yazımda anlatmaya çalıştığım bu keten bezi yapımı çok zaman ve emek isteyen bir uğraşı. Bu gün maddi değer konulmaya çalışılsa dünyanın en pahalı kumaşı Keten Bezi olurdu.
Yukarıda eksikleri ile anlatmaya çalıştığım keten bezi yapımı her aşamasında ustalık isteyen bir uğraşıdır. Yıllarca bu yöntemlerin devam etmesi yaparak yaşayarak öğrenmenin sonucudur. Son yıllardaki gibi bu işlemlerin okulu olmadır.
RUS VOTKASI "Geçmişden günümüze Anılarımız"
HAKKIMAN "Geçmişden günümüze gelen anılarımız"
24 YILLIK ASKER "RAMAZAN ÇAVUŞ" GÜNÜMÜZE GELEN HATIRALARIMIZ;
"TAVUKLARI ÖDEYEN TİLKİ " GEÇMİŞDEN GÜNÜMÜZE GELEN HATIRALARIMIZ;