Antonio Gramsci ve Aydınların Rolü Sorunu
Yüklə 88.22 Kb.
ölçüsü 88.22 Kb.
Gramsci aydınlar sorunu üzerinde durmakla, Marksizmin o güne kadar pek ilgilenmediği bir konuyu ortaya atmış oluyordu. Bilindiği gibi Lenin, Ne Yapmalı'da olsun, iktidarın ele geçirilmesinden sonraki dönemde yazdığı yazılarda olsun, "bilim taşıyıcıları", "işçi sınıfının ideologları" dediği aydınlara değinmişti. Gramsci onun ancak değinme fırsatı bulduğu bu alanda cesaretle ilerledi.
Marksist öğretiyi politik görüş açısından yeniden ele alan Gramsci'nin -devrimci stratejisinin içine yerleştirdiği- aydınlar sorununu derinlemesine inceleyen tek Marksist düşünür olduğu söylenebilir. Gramsci'nin bütün anlatmak istedikleri üstyapıyla, devrimden önceki ideolojik değişimle ilgilidir. Aydınları hiçbir önyargıya saplanmadan, bir sınıf analizi temeli üzerinde inceleyen Gramsci, bu konudaki "klâsik" Marksist yaklaşımı yıkmış, aydınları salt az veya çok önemli ittifaklar açısından değil, daha çok egemenliğin1 fethi için kurulacak yeni "tarihi blok"un2 organik bileşkenlerinden biri olarak düşünmüştür. Aydınların "tarihî bloktaki ve egemenlikteki rolleri nedir?": İşte Gramsci'nin kalkış noktası.
Canlı ve yaratıcı bir Marksizm adına sosyalist yaklaşımlara yeni ufuklar açmak isteyen "Gramsci devrimi"nin ana çizgilerini, aydınların proletaryanın "organik" aydınları olarak onunla kaynaşmaları; bütün faaliyetlerde muhakemeyi gerektiren bir yan olduğundan, "kafasıyla çalışan" kavramının herkese uygulanması; "entellektüel ve moral reform"u gerçekleştiren bütün güçlerin "kollektif aydın"da, yani Partide toplanmaları oluşturur.
Aydınlar konusunu incelerken Gramsci'nin ilk işi, o güne kadar sol çevrelerde bile sınıf ilişkilerinin "dışında", bağımsız,3 yani "saf düşünce", bilgi ve bilim yayıcı kişiler olarak kabul edilen "aydınlar mitosu"nu yıkmak olmuştur4. Bütünüyle bağımsız aydın gruplarının varlığını savunmanın saçmalığını anlatan Gramsci, aydınların hâkim sınıfa (iktidardaki veya "yükselmekteki" sınıf) göre asla bağımsız olmadıklarını söyler. Bu yargı "geleneksel büyük aydınlar"5 için daha da geçerlidir.6
Aydınları burjuva toplumunun altyapısını üstyapısına bağlayan ve "tarihî blok"a "egemenliğini" garanti eden öğeler olarak gören Gramsci' nin ana tezi, onların kendi başına, ayrı bir sınıf meydana getirmedikleri, fakat "egemenliğin memurları" olarak hâkim zümreye organik bağlarla bağlı olduklarıdır. Bu bağ, aydınlar temsil ettikleri sınıftan geldikleri zaman daha da sıkıdır.7
"Aydınlar bağımsız bir sınıf değildirler. Tersine, her toplumsal zümre kendi özel aydınlar tabakasına sahiptir veya bu tabakayı yaratmaya çalışır.,."8 "... Aydın görevlerinin yapılmasında uzmanlaşmış gruplar tarihî olarak bu şekilde ortaya çıkarlar. Bunlar bütün toplumsal zümrelerden ve özellikle en önemlilerinden gelirler. Hâkim toplumsal zümreden çıktıklarında daha geniş ve daha karmaşık bir hazırlığa tabidirler."9
"... Tarihî olarak ilerlemeye elverişli sınıfın aydınları bazı koşullarda öylesine bir çekicilik gücüne sahiptirler ki, sonunda bütün öteki toplumsal zümrelerin aydınlarını kendilerine bağlar ve böylece tüm aydınlar arasında, psikolojik tutumlardan (kibir, kendini beğenme v.b.) ve bir kast zihniyetinden (adlî - teknik, korporatif ilişkiler vb.) temellenen bir dayanışma yaratırlar."10
Gramsci aydınların bağımsız olmadıklarını, onların ekonomik, korporatif ve kast ayrıcalıklarıyla başka aydınlara ve temsil ettikleri sınıfa bağlı olduklarını söylemekle yetinmeyip, iktidarı ele geçirmek isteyen her zümrenin, hâkimiyetini güçlendirmek için aydınlara ihtiyacı olduğunu belirtir.
Gramsci aydınları iki açıdan ele almaktadır:
a) Toplumsal yapıyla bütünleşmeleri açısından
b) Tuttukları yer ve siyaset ve tarihte oynadıkları rolle tarih sürecinde yer almaları açısından; ki bu anlamda, yükselmekte olan bir sınıfa organik olarak bağlı olabilirler.
Her üretim tarzına bir ana sınıf, dolayısıyla bir aydın tipi tekabül eder. Çünkü aydınlar her zaman bir sınıfa bağlıdırlar: "Her toplumsal zümre, ekonomik üretim alanındaki başlıca işlevinin temeli üzerinde kuruluşunu gerçekleştirirken, aynı zamanda organik olarak bir veya birçok aydın grupları doğurur. Bunlar kendisine hem ekonomik, hem de toplumsal ve siyasal kesimde homojenik ve 'kendi işlevlerinin bilincinde olma'yı sağlarlar: Kapitalist müteşebbis sanayi teknisyenini, ekonomi politik teorisyenini, yeni bir kültür ve yeni bir hukuk örgütçüsünü v.b. yaratır..."11
Aydınlar egemenliğin temsilcileri, "egemen grubun komileri", "üstyapı memurları"dırlar. Yönetici grupla kitleler arasında hâkim ideolojiden temel alan bir konsensus12 yaratanlar ,13 altyapıyla üstyapıyı biribirine kenetleyenler onlardır. Gramsci. buna bir örnek olarak, İtalya'da gerici tarımsal blokun ekonomik yapısını üstyapısına bağlayanların aydınlar olduğunu belirtmiştir: "Köylü büyük toprak sahibine aydınlar aracılığıyla bağlıdır... Bu örgütlenme tipi büyük bir tarımsal blok yaratır... Ve tek kaygısı kurulu düzenin korunmasıdır. Onda ne bir aydın olma belirtisi, ne herhangi bir program ne de ilerlemeye veya daha iyi yapmaya doğru bir eğilim aramamalıdır."
Buradaki büyük aydınların bu gerici işlevi öylesine önemlidir ki üstlendiği egemenlik ve hâkimiyet işlevi tarihçe mahkûm olduğu halde, İtalya'da tarımsal blok, bu işlevi sağlayan bir aydınlar grubu yaratıp ondan yardım görmekle, çelişkilerin patlamasını önleyebilmektedir. Tarımsal blokun aydınları, devlet personelinin ve kasaba ve köylerde köylüyle genel anlamda "idare" arasında aracılık işlevini yüklenenlerin çoğunluğunu oluşturmaktadırlar. "Köylü kitlesinin her organik gelişimi (...) aydınların hareketine bağlıdır".14
İktidardaki grup hem yığınların desteğini kazanmak, hem de onları ideolojik ve ahlâki düzeyde kendi dünya görüşüne uygun olarak biçimlendirmek için aydınlardan yararlanır. "Sivil toplum"15 -sendikalar, partiler ve bütün kültürel uzmanlaşma faaliyeti sektörlerinden geçerek Okul'a, Din'e kadar giden bu sık kurumlar ağı- aydınlar olmadan işleyemezdi.
"Politik toplum"16 da "sivil toplum" gibi yönetici kadrolarını aydınlar kitlesinden seçer.
Demek ki Gramsci'ye göre aydınlar, egemenliğin aracı olma rollerini iki büyük üstyapısal düzeyde, yani "sivil toplum" ve "politik toplum"da (Devlette) oynarlar. Bu roller sırasıyla, yönetici grubun bütün toplum üzerinde gerçekleştirdiği egemenlik işlevine ve Devlet ve Adlî güç aracılığıyla beliren "hükmetme" veya "doğrudan hâkimiyet"e tekabül ederler.
Böylece Gramsci aydınların hem "politik toplum"daki, hem de "sivil toplum"daki rol dağılımını incelemiştir: "Toplumsal egemenlik ve politik hükümet alanında ikincil işlevleri yüklendiklerinden, aydınlar hâkim zümrenin komileridirler ve bunu iki alanda gerçekleştirirler a) Temel hâkim zümrenin toplumsal hayata verdiği yöne en geniş halk tabakaları tarafından getirilen "kendiliğinden konsensus" alanında, b) Etken veya edilgen olarak katılmalarını dile getirmeyi yadsıyan gruplara yasal olarak disiplini empoze eden ve "kendiliğinden konsensus"un kaybolduğu zaman hükmetme ve yönetim alanında ortaya çıkacak buhran anlarını hesabederek, toplumun bütünü için kurulmuş olan Devlet aygıtı alanında."17
Birinci kategoride gerçek anlamda aydınları, yani profesörleri, gazetecileri. öğretmenleri, sendika ve parti yöneticileri ve memurlarını ve görevleri hâkim sınıfın egemenliğini sağlamak veya "entelektüel ve moral reform"u tanımlayıp örgütlemek, tek kelimeyle, kültürü pratik işlevine uydurmak olan görevlileri buluruz. İkinci kategoriye ise siyasî, idarî, hukukî, adlî ve askerî aygıtların kadrola-rını, yani belli baskıcı işlevleri yüklenmiş " olan aydınları sokmak gerekir ki, modern dünyada bu kategori çok önemli boyutlara ulaşmıştır. Gramsci, ülkelere göre değişik derecelerde bile olsa, halk yığınları ile aydınlar arasında geniş bir uçurum olduğunu kabul eder. Fakat bu "geniş uçurum"un bulunduğu yerlerde bile, ekonomik işlevi ve giderek politik ve toplumsal işlevi örgütlemek aydınlara düşer, Öyle ki, daha önce belirtildiği gibi, hiçbir toplumsal zümre onlardan vazgeçemez. Gramsci bunu söylemekle aydınların rollerinin (ait oldukları sınıfı homojenleştirme ve ona sınıf birlik ve bilinci sağlama) evrensel karakterinin altını çizmiş oluyor. Evet, "homojenlik" ve "bilinçlenme"... Çünkü bunlar bir sınıfın üretim sistemindeki yerinden "kendiliğinden olarak" değil de, üstyapıda siyasal birliğe ait bir görüş meydana getirmek için eyleminden doğarlar. "Yönetici zümrenin olaylarda beliren yeni güçleri artık özümleyemeyeceği ve yönetemeyeceği ortaya çıktığı zaman",18 aydınlar, sindirmesi ne kadar zor olursa olsun, her ideolojiyi çiğner ve homojen bir hale getirirler. Gramsci aydınları her besini özümlenebilir yapma işlevine sahip olan "mide suyu"na benzetir.
GELENEKSEL AYDINLAR - ORGANİK AYDINLAR
Aydınlar eski ve yeni tip olmak üzere iki gruba ayrılırlar. Gramsci bunlardan birincisine "geleneksel", ikincisine "organik" aydınlar der. "Her ülkede aydınlar tabakası kapitalizmin gelişmesiyle köklü değişikliklere uğramıştır... Eski tip aydınlar 'başlıca köylü ve zanaatkar tabanlı bir toplumun' örgütleyici öğeleridir." Tarımın önemli rolünü yitirmediği yerlerde hâlâ bu tip aydınlar hâkimdir. Bunlara "geleneksel" denişinin nedeni bu tip aydınların hem bir önceki üretim tarzına bağlı ve hem de kaybolmakta olan bir sınıfın "organik" aydınları oluşları, şu anda yükselmekte olan sınıfa organik olarak bağlanmayışlarıdır.
"Kırsal tipli aydınların çoğu da gelenekseldirler, yani kapitalizmin henüz değişikliğe uğratmadığı kentlerdeki köylü ve küçük burjuva kitlelerine bağlıdırlar. Bu tip aydınlar merkezî yönetimle köylü yığınları arasında aracılık yaparlar (avukat, noter v.b.) ve bu işlevleri nedeniyle de büyük bir siyasal - toplumsal rolleri vardır, çünkü meslekî karakterdeki bir aracılığı siyasal karakterli bir aracılıktan ayırmak güçtür".19
"Üretim alanında başlıca rolü oynadığı halde, köylü kitlesi ne kendi organik aydınlarını yaratabiliyor, ne de geleneksel aydınların herhangi bir bölümünü özümleyebiliyor. Oysa öteki toplumsal zümreler kendi aydınlarının çoğunu köylü kitlesinin içinden alıyorlar; böylece geleneksel aydınların büyük bir kısmı köylü kökenli oluyorlar".20
"Egemenliğe yönelen her grup, geleneksel aydınları fethedip özümlemelidir. Bu grup aynı zamanda kendi özel organik aydınlarını yarattığı ölçüde bu özümleme ve fetih daha çabuk ve etkin olacaktır."21
Yeni tarihî blokun, özellikle temel sınıfın organik aydınları, Gramsci'nin geleneksel diye nitelendirdiği eski tarihî blokun aydınlarına karşı çıkarlar ve yeni "temel sınıf"ın gelmesinden önce varolan çeşitli aydın tabakaları toplarlar. Yeni "temel sınıf", egemenliğini sağlamak için bunları ya yutmalı ya da yoketmelidir.
Eski "politik toplum"u yöneten aydınlar yasal yoldan veya zorla görevlerinden alınacaklardır. Ötekilerin durumu daha karmaşıktır. Bunlardan örgütlenmemiş olan geleneksel aydınların yeni tip aydınlar içinde erimeleri daha kolay olacaktır. Bu aydınlar daha önce sözü geçen kırsal aydınlardır. Fakat bu örgütsüz aydınlardan başka, bir de kastlar halinde örgütlenmiş homojen toplumsal tabakalardan oluşan geleneksel aydınlar vardır (kî, bunlar eski tarihî blokun sivil toplumunu yönetenlerdir); işte, bunların eritilmesi daha güçtür.
"Önceki ekonomik yapıların gelişmesinin ifadesi olarak tarihe girişlerini yapan bütün önemli toplumsal zümreler karşılarında, hiç olmazsa şimdiye kadar, kendilerinden önce varolan ve toplumsal ve politik biçimlerde ortaya çıkan değişikliklerin kapsamı ve karmaşıklığı ne olursa olsun, kendilerini kesintisiz bir tarihî sürekliliğin ifadesi olarak gören aydın kategorileri bulmuşlardır".22 En önemli iş bunların fethidir.
Sanayi ile ortaya çıkan yeni tip aydınlar: Teknik kadro, uygulamalı bilim uz-manları v.b., ekonomik güçlerin kapitalizm yönünde gelişerek ulusal faaliyetin büyük bölümünü kapsadığı toplumlarda önem kazanmışlardır.
"Kent tipli aydınlar endüstriyle gelişmişlerdir ve kaderleri ona bağlıdır. Rolleri ordu alt kademe subaylarınınkine benzer: Teçhizat plânlarının yapılışında hiçbir teşebbüs özgürlükleri yoktur, endüstri erkânının yaptığı üretim planlarının hemen gerçekleştirilmesine dikkat ederek, müteşebbisle insanî malzeme arasında aracılık yaparlar..."23
Toparlamak gerekirse, aydınlar yönetim işlevlerini faal olarak hangi sınıfın hesabına yapıyorlarsa o sınıfa göre organiktirler; aynı zamanda bir önceki üretim tarzına veya kaybolmakta olan bir sınıfa bağlı oldukları için gelenekseldirler. Kendi öz egemenliğini kurmaya çalışan her toplumsal zümrenin tarihî görevlerinden biri geleneksel aydınların fethidir ve bu, önceki üstyapı buhran içinde olduğu zamanlarda mümkün görünür.
"Eski tarihî blokun buhranı sırasında burjuvazi ve proletarya, belli bir toplumsal zümrenin tarihî olarak ilerlemeye elverişli göründüğü, yani hem başlıca ihtiyaçlara cevap vererek, hem de, sürekli olarak yeni ekonomik üretici faaliyet döngülerinin ele geçirilmesiyle kendi kadrolarını devamlı genişleterek tüm toplumu sürüklediği anlarda, toplanmaları mümkün hale gelen ve kendiliğinden oluşan geleneksel aydınların ittifakını sağlamak için çekişirler."24
İlerlemeye elverişli bir sınıfa göre aydınlara geleneksel denişinin nedenlerinden biri olarak, kaybolmuş bir sınıfın organik aydınları oluşlarını göstermiştik. Fakat aynı geleneksel aydınlar proletaryayla yeni bir organik ilişki kurarak, "yeni bir aydın" olabilirler. İşte Gramsci'nin amacı, organik bağların sadece gerici sınıfla değil proletarya ile de oluşturulabileceğini göstermektir. Yeni yönetici sınıf geleneksel aydınları buhran döneminde ele geçirerek, onları organik aydınlara bağımlı kılar veya onların safına sokar.25
Demek ki altyapıyı üstyapıya tutturan çimento olmak gibi önemli bir rolleri olan aydınların bu rolü değiştirilebilir. Bu, aydınların yükselmekte olan devrimci sınıfla, yani örneğimizde proletarya ile yeni organik ilişki kurabilecekleri ve artık geleneksel olmayan bir dış görüntü aldıkları zaman gerçekleşir, böylece aydınlar kendilerini "organik olarak devrimci bir tarihî görev yapma zorunluluğunda bulurlar".
Gramsci'ye göre değişik biçimlerde "proletaryanın organik aydınları" olunabilir: Bir burjuva aydını proletaryanın program ve öğretisine katıldığı ve proletaryanın içinde eridiğinde, özüne katılıp onun bütünleyici bir parçası olduğunda meydana çıkan "ideolojik fetih" ve özümleme yoluyla;26 veya aydının doğrudan doğruya organik olarak bağlı olduğu kitleden gelmesi halinde. Kitlelerin dünya görüşünden kalkarak, ona net ve aydınlık bir bilinç (görevinin ve kendisinin bilinci) vermek için, onu bütün engellerinden kurtararak ve belli bir homojenlik ve tutarlılık vererek, proletaryanın organik aydını haline gelinebilir.
Görüldüğü gibi, organik aydınlar sadece hâkim sınıfa özgü değildirler. Çünkü "gerici blok"un dağılmasından önce veya dağılması sırasında aydınlar bu blokun elinden çekilip alınabilirler ve böylece sivil ve politik kesimde yönetim işlevinin yeni devrimci sınıf tarafından ele alındığı sırada, yeni devrimci potansiyelleri adına proletaryaya, yani yeni devrimci sınıfa bağlı organik aydınlar haline gelebilirler.
Aydınlarla proletarya arasındaki organik bağın analizinde hiç kimse Gramsci kadar ileriye gitmemiştir. Lenin'in "işçi sınıfının ideologları" olan aydınlarından Gramsci'nin "proletaryanın organik aydınları"na geçmek için oldukça önemli aşamalar gereklidir.27
Organik ilişki, yükselmekte olan devrimci sınıfın taşıdığı "yeni dünya kavrayışını korumak için kabul edilen, politik olarak istenen, teorisi yapılan ilişkidir. Organik bağ, halkla -geniş anlamda kendi alanlarının hepsinde yöneticiler olarak alınan- aydınlar arasındaki ilişkiyi değiştirerek, yönetenlerle yönetilenler arasında sıkı bir diyalektik bağ yaratır: İşte yeni tarihî blok, aydınların aralarında bağlantı sağladığı "altyapı-üstyapı birliği" olarak o zaman ortaya çıkar. Aydınlar bir yandan ideolojiyi yapıp yayarlar, öte yandan sınıfla belli bir homojenlik ve "toplumdaki yerinin bilinci"ni sağlarlar. Bu organik işlev de aydınları yeni tarihî blokun koşulu haline getirir.
Devrim, önce üstyapıda başlayacağı için Gramsci aydınları yeni tarihî blokun gerçekleşme koşulu olarak görür. Bu arada düşünür, her şeyin toplumsal ortamla açıklanacağını söyleyenlere de karşı çıkar:
"... Her kişisel sorumluluk, soyut ve saptanması imkânsız bir sorumlulukta boğularak, giderek sorumluluk duygusu yok olmaktadır. Böyle olsaydı dünya ve tarih değişmez olurlardı. Gerçekten, kişi değişmek için, kendisinden önce bütün toplumun, bilmem hangi doğa-üstü bir olayla mekanik olarak değişmesine gerek duysaydı, hiçbir zaman hiçbir değişiklik gerçekleşemezdi..."
Demek ki aydınlar "entelektüel ve moral reform"u veya başka bir deyişle "kül-türel devrim"i yapmak için ekonomik koşulların olgunlaşmasını beklememeli-dirler. Tersine, altyapıdaki değişimi çabuklaştıran ve bazı bakımlardan koşullarını hazırlayan, "yeni dünya görüşü"nün olgunlaşmasıdır. Gramsci bu fikirlerine örnek olarak Fransız burjuva devriminden önceki yoğun ideolojik hazırlanma dönemini gösterir. Diderot'nun "Encyclopedie"si, Voltaire'ler, Rousseau'lar fikirleriyle devrimi hazırlamış ve dolaylı olarak, gerçekleşmesini sağlamışlardır. Yani o dönemin "ilerlemeye elverişli sınıfı" olan burjuvazi, egemenliğini önce ideolojik alanda sağlamlaştırmıştır.
Organik aydının misyonu, halkın geleneksel kültüre olan bağımlılığını yıkarak, onu kendi öz kültürüyle barıştırarak, bütün kitleyi aydın statüsüne ulaştıracak olan "entelektüel ve moral reform"u başlatıp yürütmektir. Gramsci'ye göre hareket noktası, kitlelerin "kendiliğinden" felsefesi olan ve homojen bir hale so-kulması gereken "sağduyu" olmalıdır. Aydınlar onu daha sonra, sağduyunun son hedefi olan "aydınların felsefesi"ne yaklaştırmalıdırlar. "Yüksek felsefe" ile "sağduyu" arasındaki ilişkiyi ise politika sağlayacaktır.
"... Kitle felsefesi, praksis felsefesi ancak bir kavga, sonsuz bir mücadele şeklinde kavranabilir. Fakat hareket noktası olarak, ideolojik bakımdan homojen hale getirilmesi gereken, kitlelerin 'kendiliğinden felsefesi' niteliğindeki sağduyuyu almak gerekir."28
"Praksis felsefesi sade insanları sağduyunun ilkel felsefesinde hapsetmek bir yana, tam tersine, onları varlığın üstün bir kavrayışına götürür. Aydınlarla sade insanlar arasındaki ilişkinin zorunluluğu bilimsel faaliyeti küçültmek ve kitlelerin en aşağı düzeyinde birliği korumak anlamında değildir. Fakat kesinlikle, entelektüel-moral bir blok inşa etmek ve böylece, salt bazı aydın gruplarının değil, bütün kitlenin fikri ilerlemesini kültürel olarak mümkün kılmak içindir".20
"Bir praksis felsefesi başlangıçta ancak eski tür düşüncenin ve varolan somut düşüncenin aşılması olarak, polemik ve eleştirel bir tutum şeklinde ortaya çıkabilir".
"Her kültürel hareket, gittikçe daha geniş halk tabakalarının kültürel yükselmesine çalışmalı, yani henüz şekillenmemiş olan bir kitle hareketine kişilik vermeli, doğrudan doğruya kitlelerden gelen yeni tipte aydın elitler doğurmalıdır. Bu son koşul yerine getirildiği zaman, bütün bir dönemin ideolojik panoraması temelinden değişmiş olur".30
Kitlenin kendisinden gelen ve toplumsal yapı ve tarihteki yerleri nedeniyle onunla daha sıkı bir organik ilişkide olan yeni aydın elitler bu sürekli diyalektik hareketten doğarlar. Buna paralel olarak, eski aydınlar ters yol alırlar: Yani, karışıp içlerinde erimek için, kitlelere doğru giderler.
ORGANİK AYDINLARIN NİTELİKLERİ VE ROLLERİ
Proletaryanın organik aydınları eski aydınların çizgisinde olamazlar; tersine, onun karşıtı olmalı, ona göre bir kesinti noktası oluşturmalıdırlar. Yoksa tarihî durumun organik ifadesi olan yeni toplumsal zümreye bağlı sayılmazlar. Zaten yeni tarihî durum ortaya yeni bir üstyapı çıkarabilecek bir gelişim düzeyine gelmişse eski aydın tipi kendiliğinden silinecektir.
"Her yeni toplumsal organizma yeni bir yapı yaratır ki, bu yapının görevli temsilcileri veya bayraktarları (aydınlar) önceki intelligentsianın mirasçıları değil, kendileri de yeni olan, yeni durumdan doğan aydınlardır".31 (Ve Gramsci'ye göre böyle olması zorunludur.)
Proletaryanın organik aydınları artık "özgür düşüncenin kanatlarında yüzen" bireyci aydınlar değildirler. Onlar aynı zamanda eski ahlâkla ilişkilerini kesmiş, burjuva ahlâkını -kendilerini tamamen kurtaracak derecede- bilimsel yoldan yıkmış aydınlardır.
"Yeni politik egemenlik önce ahlâki alanda ifadesini bulur." İdeolojik alanın fethi için de ilk yapılacak şey burjuva ahlâkını ve değerlerini yıkıp yerlerine yenilerini getirmektir (buhran dönemlerinde zaten önce bunlar yok olur). Kültürel devrim de, politik kavga, sendikal, ekonomik vb. eylemler kadar, işçilerin kurtulma hareketinin belirleyici, bütünleyici bir bölümüdür.
Yalnız, burjuvazi devrilmiş olsa bile, kitleleri baştan çıkarmaya, tahtına yeniden kurulmak için kültürü, düşünceleri, eski gelenek ve görenekleri sayesinde kalplerini kazanmaya çalışır. Proletarya tam tersini yapmalıdır: İdeolojik alanda burjuvazinin her meydan okumasına derhal sert bir karşılık vermeli, proletaryaya özgü kültür, düşünceler, yeni gelenek ve göreneklerle tüm toplumun ahlâkî çehresini değiştirmelidir. Sınıf bilincinin gelişmesine varan "zihniyetler devrimi" kavgası dinî, cinsel, pedagojik, kültürel ve ahlâkî tabuları yoketmelidir.
"Yeni aydınlar (...) durmaksızın ikna eden can vericiler, örgütleyiciler olarak faal şekilde pratik hayata karışmalıdırlar. Çünkü onlar artık salt birer konuşmacı değildirler; iş olarak teknikten kalkarak bilim olarak tekniğe ve bunun dışında kalmaları durumunda, birer 'yönetici' olamadan sadece birer uzman olarak kalacakları tarihî bir kavrayışa varırlar: Uzman + politikacı (...)."32
Altyapıyla üstyapı arasında yeni bağ olan organik aydınlar, eski düşünme ve bilme biçimlerinin yıkılmasından doğan ve militan aydınlar olarak yaptıkları eylemlerini, "tarihî eylemde tamamen yaşanmış" bir bağlanma (taahhüt) haline getirmek için, uzman olarak aydın varlıklarını "politik bir varlıkla" bütünlerler.
Gramsci teoriyle pratiğin birleştirilmesi zorunluluğunu öylesine duyuyordu ki, ideolojik kavgaya ve kitlelerin eğitilmesine başlanması gerektiğini söylemekle yetinmiyor, bu işi bizzat başlatıyordu. Konferansları, politik gazeteci faaliyetleri, yazdığı yazılar hep bu amaca yönelikti. Özellikle haftalık bir dergi olan Ordine Nuovo'da arkadaşlarıyla yaptığı çalışmalar dikkate değer.
Togliatti33, Ordine Nuovo'dakî kültürel savaş dönemini anlatırken34 kitlelerin devrimci atılımından, Gramsci'nin düşüncesinin parlaklığından sözeder ve şöyle der: "Tam anlamıyla politika çerçevesinden çıkılarak, ülkemiz tarihinin, sanatın, edebiyatın, proletarya ahlâkının, okul ve tekniğin en genel sorunları ele alınır, tartışılır ve kitleler arasında bu sorunlar popüler hale getirilirdi. Marksizm-Leninizm böylece topyekün bir dünya ve hayat kavrayışı olma niteliğine yeniden kavuşuyordu."
Ordine Nuovo gerçekten bir öncü rolü oynadı, çünkü politik ve kültürel bir savaş veriyordu. Engin sosyalist propaganda denizinde ufak bir dalgaydı ama, "resmî sosyalizm"in koruyucuları soyutlukla, entelektüellikle, yapmacıklıkla suçladıkları bu dergiyle mücadele ediyorlardı. Bütün öncüler gibi onu da karanlık, anlaşılmaz ve zor buluyorlardı. Gramsci ise onlara şu cevabı veriyordu: "Kolay olmak için, en yüksek önem derecesindeki kavramlarla ilgili tartışmayı aklımızın en samimî ve en değerli cevherinde bozmak ve fakirleştirmek zorunda kalacaktır". Oysa Gramsci'ye göre bilgiyi basitleştirmek yerine, kapitalizmin işçi sınıfını içinde tuttuğu bilgisizliğe karşı savaşmak gerekir. "Proleter için cahil olmamak bir görevdir".
Aydınlar rolü sorunsalı "entelektüel ve moral reform" çerçevesinde gerçek yerini bulur. Bu reform boyunca aydınlar sınıfa homojenlik ve bilinç vererek ve kendi sınıf pozisyonlarından35 itibaren yeni bir ideoloji oluşturarak görevlerini tam anlamıyla yerine getirirler. "Çünkü aydınların misyonu, üstün ve topyekün bir modern uygarlık biçimini gerçekleştirecek olan ulusal ortak iradenin ilerdeki bir gelişimine alan hazırlamaktır".36
Yalnız, aydın kişi, halkın ilkel tutkularını anlamazsa, onunla arasında duygusal bir bağ kuramazsa, halkla arasında bir mesafe olursa, aydın değildir. Böyle bir bağ olmayınca, aydınlarla halk arasındaki ilişkiler saf bürokratik, katı ilişkiler olacaktır ve böylece aydınlar bir "kast" kuracaklardır. Oysa bu bağ kurulduğunda, aydınlarla halk arasındaki ilişki "temsil edici" bir ilişki olacak, yönetenlerle yönetilenler arasında bir kişi alışverişini mümkün kılacaktır. "Böylece de, tek toplumsal gücü oluşturan gerçek ortak varlığa ulaşacaktır: Tarihî blok".37
Gramsci'nin önem verdiği noktalardan biri de, eski topluma özgü "kafasıyla çalışan/koluyla çalışan" ayrımının son bulmasıdır. Bu ayırım aşılmakla kalmamalı, aynı zamanda iki terim birbirinin tamamlayıcısı haline gelmelidir:
"Yeni bir aydın tabakasının yaratılması sorunu, hepimizde değişik derecelerde bulunan aydın faaliyetin -adalı ve sinirsel çabanın birbirlerine olan oranını yeni bir denge kurmak üzere değiştirip, fizik ve toplumsal dünyayı sürekli olarak değişime uğratacak topyekün bir pratik faaliyete katılan bu aynı adalı ve sinirsel çabayı, yeni ve tam bir dünya kavrayışının temeli yapacak- eleştirisinin inşasından ibarettir."
Gramsci'nin ünlü formülü "bütün insanlar aydındır... ama toplumda hepsinin aydınca bir işlevi yoktur"; her insanın meslekî faaliyetinden bağımsız olarak aydınca bir faaliyeti olduğunu, bir dünya görüşü, kararlı bir davranış kalıbı edindiğini ve böylece belli bir dünya görüşünün üstün gelip savunulmasına, kısacası yeni düşünme biçimlerinin yaratılmasına katkıda bulunduğunu, bu nedenle de herkesin bir aydın olduğunu kavramaya yardım eder.
Gramsci kendisinde "kafasıyla çalışan" ve "koluyla çalışan" adamı birleştirecek olan yeni tip insana "kitle adam" (uomo massa) veya, "ortaklaşa adam" (uomo collettivo) adını vermektedir ki bu yeni tip insan ancak "entelektüel ve moral reform" gerçekleştiğinde ortaya çıkabilir. Modern dünyada teknik eğitimin endüstriyel çalışmayla (en ilkel ve vasıfsız olanıyla bile) sıkı bir bağlantı haline girip, yeni tip aydının yetiştirilmesine temel olması gerektiğini kabul eden Gramsci eğitim sistemiyle okulun alacağı yeni biçimle ve insan yetiştirme düzeniyle çok yakından ilgilenmiştir. Aynı zamanda hem kafayı hem de kolu çalıştıran tek bir eğitim sisteminden gelen yeni bir aydın tipinin ortaya çıkmasını sağlayacak pedagojik alternatifler önermiştir.
Proletaryanın egemenliğini sürdürebilmesi için üstyapının her alanında köklü değişiklikler şarttır. Bu, sanat için de geçerlidir. Yalnız sanatçı özgür ve bağımsız olmalıdır. (Lenin de yaratma özerkliği üzerinde yargılarda bulunmuş, sanat eserlerinin özgür olmaları gerektiğini söylemişti.) "Entelektüel ve moral reform" sırasında, yıkma-yapma ikilisinin ikinci terimine ağırlığını veren Gramsci, sanat alanında da bir yeniden inşanın gerekliliğini anlatmıştır. "Proletarya kültürü burjuva kültüründen tamamen değişik olacaktır...".
"Kendisi için savaşılan kültürel dünya canlı ve gerekli bir olgu ise, onun yayılma gücüne karşı koyulamayacak ve o kendi sanatçılarını bulacaktır...". Fakat "düşünürün kişiliği deney kabında değil, değiştirmeye çalıştığı ve kendisinden tepki gördüğü, böylece sürekli bir özeleştiri yaratan kültürel ortamla olan etkin ilişkisinde gerçekleşir".
Ama Gramsci'nin aydınlar için istediği özgürlük, bilgi, anlatma imkânı ve kültüre katkıda bulunmak açılarından eşit haklara sahip olma anlamında aldığı ve bu yönüyle kitleler için de istediği "özgürlüğün" aynısıdır. Aydının özgürlüğü ancak kitlelerin özgürlüğünün içinde varolabilir.
"İdeolojik panorama"nın değişiminin ön-koşulu, "entellektüel reformun" başlatılmasıdır. Bu reformun başında ise devrimci parti yer alır. Gramsci'ye göre aydın38, önce proletaryanın organik aydını olur ve sonunda "ortaklaşa aydın" da: yani "Modern Prens" adını verdiği Partide erir. Modern Prens "entellektüel ve moral bir reform"un örgütleyicisi ve yayıcısı olmalıdır. Başka bir deyişle, üstün ve topyekûn bir modern uygarlık biçimine varacak olan -ve hem örgütleyicisi, hem de canlı ve faal ifadesi olduğu- ortak iradenin gelecekteki bir gelişiminin koşullarını hazırlamalıdır.
Böyle bir reform yeni bir üstyapının oluşmasıyla bitmez. Altyapıda da bir devrim yapılmasını gerektirir. Gramsci bu iki anın Partinin eyleminde kenetleneceğini, hattâ giderek, gerçek bir ekonomik reform olmadan hiç bir fikri reform olamayacağını söyler. Parti kendisine düşen bu önemli tarihî görevi yerine getirebilmek için, burjuva ahlâkının engellerini aşmış tomurcuk halindeki bütün olumlayıcı öğeleri, bütün özgürlük ve ilerleme isteklerini devrimci eylemde birleştirme ve toplama yeteneğine sahip olmalıdır.
Parti karşımıza "egemenliğin" bir ön-koşulu olarak çıkıyor. Çünkü egemenliğin işleyişi için bir "öncü parti-kitleler" ilişkisine ve kitle karakterli bir "ideolojik yetiştirme" hareketine gerek vardır. Aydınların özgül rolü konsensus'u yaratmak ve altyapıyla üstyapıyı birbirine kenetlemekse, ortaklaşa aydının, yani Partinin rolü, sağlamlığı ve tutarlılığı sayesinde tarihî blokun bağlayıcı dokusu olmaktır.
Gramsci'ye göre, Devletin "politik toplum"da oynadığı rolü, "sivil toplum"da politik parti oynar. Yani hâkim zümrenin organik aydınlarıyla geleneksel aydınlar arasındaki kaynaşmayı sağlar. Partinin bu rolü, üyelerini birer aydın, nitelikli politikacı, yönetici, "sivil ve politik toplum"un gelişimine bağlı faaliyet ve işlevler bütününün örgütleyicisi yapmaktır. Parti bir genel çıkar, genel bir siyasal bağıtlanma oluşturduğu, herkesi bir yönetici (yani politikacı + uzman) yapmaya yöneldiği ve organik aydınlar yetiştirdiği ölçüde, bütün üyelerini birer aydın yapar. "Önemli olan, bu üyelerin işlevinin yönetici, örgütleyici, yani eğitici, kısacası aydın nitelikte olmasıdır".
Sonuç olarak, teoriyle pratik arasındaki çelişkiyi yok edecek olan yeni "dünya kavrayışı"nı yayma işi iki yönde gelişecektir: a) Öncüden (Parti) ifadesi olduğu sınıflara doğru, b) Egemen sınıftan, kendisine bağlı olan öteki sınıflara doğru (yani, sınıf olarak proletaryadan müttefik sınıflara doğru). Ve her iki halde de aydınlar belirleyici bir rol oynarlar.
1) Bak. açıklama 1
2) Bak. açıklama 1
3) Gramsci, aydınların faaliyetini "öbür toplumsal gruplarınkinden" ayıran farklarla ilgili en yaygın hatanın, bu farkın ölçütünü -fikrî faaliyeti toplumsal ilişkilerin içine oturmaya çalışmadan- fikrî faaliyetin "kendinden olan" değerinde aramak olduğunun farkındaydı.
4) Gramsci, aydınların bağımsızlığına dayanan "toplumsal ütopya"yı savunan klasik idealist ve bireyci felsefenin fikrini yadsımakla, aynı zamanda, aydının kendini tanımlama ve eyleme geçme biçimini eleştirme imkânını da bulmuş oluyordu.
5) Bak, s. 5
6) Yalnız geleneksel aydınlar kendilerini özerk bir kategori olarak kabul ederler. Bu tutum iki noktayla açıklanabilir: a) bu aydın grupları genellikle, organik olarak bağlı oldukları toplum-
sal temelden kopmuşlardır (hâkim sınıf hesabına çalışan aydınların çoğu yardımcı ve müttefik sınıflardan gelmedirler); b) bir kast kurmuşlar, sıkı bir şekilde örgütlenmişlerdir. Ayrıca kültü-
rel ve politik yönetimin gerektiği gibi yapılabilmesi de belli bir özerkliği birlikte getirir. Böylece, aydınların yapısal özerkliğine işlevlerinin gerektirdiği özerklik de eklenir. Bu özerklik ideolojik olarak doğrulanabilir. Gramsci idealist felsefeyi böyle analiz etmektedir.
7) Bu doğrudan bağ ikincil sınıflar için, hiç olmazsa başlangıçta, ortaya çıkmaz. Çünkü bu sınıflar aydınlarını ve özellikle "büyük aydınları"nı ithal etmek zorundadırlar. Bu da, onların zayıflığını açıklar: bu sınıfların aydınlarında "sınıf bilinci" daha az gelişmiş olur ve hâkim sınıfların yöneticileri onları elde etmeye çalışırlar.
Şurası kesindir ki, eğer temsil edenle temsil edilenin birliği daha büyük bir sınıf bilinci anla-mına geliyorsa, aydın, geldiği sınıfın üyesi olmaktan çok temsilci olarak kabul edilecektir: fabrikatör-politikacı fabrikatör olarak değil, burjuvazinin organik aydını olarak görülecektir, çünkü işlevi kökeninden önemlidir... Demek ki üstyapıdaki işlevinin analizi, aydının faaliye-
tinin organik karakterde olup olmadığını saptayacaktır. Çünkü aydınla temsil ettiği toplumsal sınıf arasındaki organik bağ, özünde, aydının bu sınıfı homojen ve egemen hale getirmek için, üstyapıda yüklendiği faaliyetle ortaya çıkar.
8) İl Risorgimento, Torino 1950, s. 71.
9) Gli İntellettuali e l'organîzzazione della cultura, Torino 1948, s. 10.
10) İl Risorgimento... s. 71.
11) Gli intellettuali... s. 3.
12) Aynı fikri, aynı görüşü kabullenme, paylaşma.
13) Büyük aydınlar konsensus'u gerçekleştirerek blokla egemenliği birbirine kenetlerler.
14) Gli intellettuali... s. 11.
15-16) Bak. açıklama 2.
17) Gli intellettuali... s. 9.
18) Lettere dal earcere, Torino 1972, s. 673.
19) Gli intellettuali.s.11.
20) Gli intellettuali..s.11.
21) Gli intellettuali. s.7.
22) Gli intellettuali. s.4.
23) Gli intellettuali.. s.11.
24) İl Risorgimento, Torino, s. 71.
25) Ki bu, yönetici sınıfın gerçekten ilerlemeye elverişli karakteri ve "Geleneksel aydın" örgütlerinin zayıflığı ölçüsünde daha çabuk gerçekleşir.
26) Tarihî olarak mahkûm sınıftan çekilip alınan geleneksel aydınlarla yapılan sıkı işbirliğiyle yeni bir dünya görüşü inşa etmek: işte aydını işçi sınıfına bağlayan, onun organik öğesi yapan bağ.
27) A. Maccİocchi.
28) İl materialismo storico e la filosofia di Benedetto Croce. Torino 1249, s. 125.
29) İl materialismo... s. 10.
30) İl materialismo... s. 17.
31) İl materialismo... s. 148.
32) Gli İntellettuali... s. 7.
33) İ. K. P.'nin kurucularından,
34) İl Capo della classe operaia İtaliana, s. 24.
35) Sınıfsal pozisyonu (durum alış) bir sınıfın yapısal belirlenmesinden (determination structurelle) ayırmak gerekir. Bunlardan ikincisi üretim ilişkilerinde ve toplumsal işbölümünde işgal edilen nesnel yeri belirlerken, birincisi varolan toplumsal ilişkileri değiştirmeye (veya muhafaza etmeye) yönelik toplumsal ve politik kavgalarda oynanan rol ile belirlenir.
36) Note sul Machiavelli, Torino 1949, s. 8.
37) İl materialismo... s. 115.
38) Ki pratikte herkes aydın olacaktır. Çünkü partiye girmeleri onları, kendisinden geldikleri grubun kısıtlı toplumsal ve ekonomik faaliyetlerini aşmaya zorlayarak, daha geniş ölçekte, ulusal ve uluslararası planda angaje olmalarını sağlar.
1) Tarihî blok: Gramsci'nin düşüncesi bu ana kavram çevresinde kenetlenmektedir. Tarihi blok belli bir topyekûn tarihî durumdur. Daha doğrusu onun iç yapısıdır. Fakat böyle bir tarihî durum evrim içindedir. Tarihî blokun yapısı: Tarihî blokta bir yandan doğrudan doğruya üretim güçlerine ve üretim ilişkilerine bağlı sosyo-ekonomik bir yapı -sınıflar-; öte yandan ideolojik ve politik bir üstyapı görülür. Tarihî blokun oluşması için, bu blokun altyapısıyla üstyapısının "organik" olarak birbirlerine bağlanmaları gerekir. Altyapıyla üstyapı arasındaki ilişkilerin incelenmesi tarihî blok kavramının ana yüzüdür.
Altyapıyla üstyapı arasındaki organik bağlantıyı, işlevleri ekonomik değil de üstyapı düzeyinde olan ve tarihî blokun üstyapısını yönetmekle yükümlü toplumsal tabaka, yani aydınlar sağlarlar. İşte bu nedenle Gramsci aydınların incelenmesine büyük önem verir. Aydınların organik karakterleri onları temsil ettikleri sınıflara ve daha çok ekonomik düzeydeki temel sınıfa bağlayan, sıkı dayanışmada ortaya çıkar. Tarihî blok temel sınıfın egemenlik sistemi çevresin-
Gramsci tarihî blokun değişik öğelerini bağlayan organik bağın ne anlama geldiğini böylece saptadıktan sonra, her anî politik durumun yapısal analizi için üstyapının ve aydınların işlevinin incelenmesiyle yetinebilmektedir. Ciddî bir ekonomik analiz ise ancak deneyin verilerinden kalkarak mümkündür (İşte bu nedenle bazıları Gramsci'yi "üstyapı teorisyeni" olarak nitelendirmişlerdir. Aslında Gramsci altyapıyla üstyapı arasında bir öncelik-sonralık gözetmemiştir. Sadece pratik bakımdan önce üstyapıyla ilgilenmiştir.)
Tarihî blokun üstyapısı başlıca politik toplum ve sivil toplumdan meydana gelmiştir. Sivil ve politik toplum da etkileşim içindedirler. Toplumsal bir sistemin bütünleşmesi için, temel bir sınıfın idaresinde ve yönetimini aydınlara emanet ettiği bir egemenlik sistemi kurması gerekir. Zaten tarihî blok ancak o zaman gerçekleşir. Demek ki bu kavramın nicelenmesi egemenlik ve aydınlar kavramlarından ayrılamaz.
Tarihî blok bir analizin, ideolojinin analizinin hareket noktası olduğu için yukarıdaki statik incelemeyi dinamik bir incelemeyle de tamamlamak gerekir (A. Pizzorno, "A propos de la methode de Gramsci", in L'Homme et la Societe, 1968 Sayı: 8, s. 166). Yeni tarihî blok: Tarihî blok evrim içindedir. Gramsci yönetici sınıfın egemenliğinin nasıl yıkıldığını, nasıl yeni bir egemenlik sistemi kurulduğunu ve bundan nasıl yeni bir tarihî blok doğduğunu inceler. Bu son görüşün politik eyleme en sıkıca bağlı olanıdır. Aydınlar artık toplumsal sınıfları temsil etmedikleri zaman altyapıyla üstyapı arasındaki bağın kopmasından doğan bir kriz oluşur. Yönetici sınıfın politik başarısızlığı sonucu ortaya çıkan bu kriz ikincil sınıflarca yaratılabilir. Bu organik kriz altyapının gelişmesine paralel olarak üstyapıda gerekli gelişmenin olmayışından dolayı ciddileşen çelişkilerin sonucudur. İkincil sınıflar kendilerini temsil eden aydınlardan böylece koparlar. Hâkim sınıf artık onları idare edemez olur. Sonra bu ikincil sınıfları içeren yeni bir egemenlik sistemi yaratılır. Böylece yeni bir tarihî blok doğmuş olur. "Endüstriyel-tarımsal" tarihî blokun devrilip, yerine "işçi-koylü" blokunun kurulması ancak böyle mümkün olabilir.
Egemenlik: Egemenlik yeni tarihî blokta Devletin toplumsal temeli olarak görünür. Egemenliğin sınıfsal bir temeli vardır ve aydınca bir biçimde örgütlenir. Bu örgütlenmenin "toplumsal temel" temel sınıfın müttefik sınıflara dayanmasıdır.
Gramsci'nin egemenlik kavramında öncelik kültürel ve ideolojik yönetimindir. Gramsci için yönetici sınıfa karşı başlıca savaş alanı sivil toplumdur. Sivil toplumu denetleyen grup egemen gruptur ve politik toplumun fethi bu egemenliği Devletin tümüne (yani sivil toplum + politik toplum) yayarak onu tamamlar.
Gramsci'nin "egemenlik"i bir bakıma sivil toplumun politik topluma olan önceliğidir. Egemenlik kavramının Gramsci'ci yorumunun iki temel görünüşü egemenlik-diktatörlük arasındaki çelişki ile egemenliğin toplumsal temeli şeklinde ele alınabilir. Bir sınıfın ekonomik ve ideolojik üstünlüğünü ifade eden egemenliği diktatörlükle karıştırmamak gerekir. Diktatörlük bir egemenlik sisteminin kuruluşuna dek olan geçici bir evredir. Ne var ki yönetici sınıf bir egemenlik sisteminde de bütün toplumu değil, sadece kendisine toplumsal temel olan ve müttefik sınıfları yönetir ve muhalif sınıflara karşı zor kullanır. Yani egemenliğin tersine, hâkimiyette politik toplum sivil topluma göre önceliğe sahiptir. Fakat yukarıda söylenenlerden anlaşılacağı üzere, aynı zümre hem "egemen", hem de "hâkim" olabilir.
2) Sivil toplum - politik toplum:
Sivil toplum (veya kültürel-moral yönetim):
Gramsci de Marx gibi Hegel'in eserinden hareket etmekle birlikte, sivil toplumu ekonomik ilişkiler bütünü olarak alan Marx'dan farklı olarak onu ideolojik üst-yapı karmaşası olarak anlamıştır. Buna karşın Marx'la Gramsci'nin fikirlerini "bağdaşmaz" kabul etmek yanlıştır. Marx "Gotha programının eleştirisi"nde, üstyapıda Devlet aygıtıyla, Gramsci'nin sivil toplumuna tekabül eden "toplum" kavramını ayırmaktadır. Terim değişiklikleri dışında Gramsci'ye Marx'ın bir devamcısı olarak bakılabilir.
Gramsci'ye göre, sivil toplum toplumsal bir zümrenin toplumun bütünü üzerindeki kültürel ve politik egemenliğidir. Yönetici sınıfın İdeolojisi olarak sivil toplum ekonomi, hukuk v.b.'den geçerek sanattan bilime kadar ideolojinin bütün dallarını içerir. Toplumsal tabakaları yönetici sınıfa bağlar. Bütün toplumsal tabakaların dünya kavrayışı olarak bütün gruplara uyar. Böylece değişik nitelik dereceleri alır: felsefe (Temel sınıfın kültürel ifadesi ve dünya kavrayışının en düzenli aşamasıdır.), din, sağduyu (Sağduyuda "belli bir donemin ve belli bir popüler ortamın yaygın karakteri" vardır. Her toplumsal zümrenin kendine özgü sağduyusu vardır. İdeolojik blokta felsefenin rolü, yardımcı ve ikincil sınıflarda yaygın dünya kavrayışları üzerindeki -sağduyu- etkisiyle ifade olur.), folklor...
Sivil toplum, toplumun ideolojik yönetimi olarak üç ana düzeyde kenetlenir: a) ideoloji; b) ideolojik yapı, yani ideolojiyi yapan örgütler; c) İdeolojik malzeme, yani ideolojiyi yayan teknik aygıtlar (okul sistemi, haberleşme araçları, kütüphaneler v.b.).
İdeolojinin en bağımsız görünen dalları bile temel sınıfın dünya kavrayışının parçasıdırlar. Bu geniş tanım ideolojiye yönetici toplumsal zümrenin bütün faaliyetlerini, hattâ bilim gibi en az ideolojik görünenlerini bile sokmayı gerektirir.
Politik toplum: Bu kavramın üç yönü vardır, a) Doğrudan hâkimiyet veya komuta işlevine tekabül eden Devlet; b) Diktatörlük veya baskı aygıtı. Bu aygıt halk yığınlarını verilmiş bir anın üretim tipine ve ekonomisine uydurmaya yarar, c) Politik hükümet, etken veya edilgen katılmayı yadsıyan toplumsal zümreleri yasal olarak disipline sokmak ya da kendiliğinden conseneus'ün yokolduğu anlarda komuta ve yönetimde ortaya çıkacak kriz durumlarına tedbir olmak üzere yaratılmıştır.
Söylenenlerden anlaşılacağı gibi, politik toplum üstyapının baskı işleviyle ilgili bütün faaliyetlerini bünyesinde toplar. (Bu anlamda sivil toplumun bir uzantısıdır). Bu baskı işlevini yüklenen devlet aygıtının yöneticileri aydınlar tabakasının bürokratlar denen bölümüdür.
Politik toplumla sivil toplumun ilişkileri: Politik toplum güçten, sivil toplum konsensus'dan yararlanır ama ikisi devamlı işbirliği halindedirler. Hele kamuoyunun oluşturulması konusunda... Devlet popüler olmayan bir eyleme başlamadan önce uygun bir kamuoyu yaratmak için sivil toplumun gazete, radyo v.b. bazı öğelerini örgütler ve seferber eder.
Sivil toplumla politik toplumun içiçeliğine örnek olarak parlamentoyu verebiliriz. Politik toplumun yasaların çıkartılmasına yarayan ;bir organı olan parlamento aynı zamanda kamuoyunun resmî ifadesi olarak sivil toplumun da bir organıdır. Sivil toplumla politik toplum, yani tarihî blokun "entelektüel ve moral" ve politik üstyapısı Devlette birleşirler. Devletin birliği, onun tarihî bloka egemenlik sağlayan aydınlar tarafından yönetilmesinden gelir.
Hâkim sınıfın egemenliğinin iki yüzü olan sivil toplumla politik toplumun ilişkileri sorunu öncelikle yöntemsel bir sorundur: egemenliğin sağlanabilmesi için bu iki toplumun aynı ölçüde gelişmiş ve organik olarak birbirlerine bağlanmış olması gerekir. Batı toplumlarında bu bağ vardır. Bu ülkelerde burjuvazinin egemenliği, toplumun "entelektüel ve moral" idaresi ve ideolojinin bütün toplumsal sisteme nüfuzu üzerine kurulmuştur. Öyle ki, tarihî bloku devirmeye yönelen her çaba önce sivil toplumu dağıtma uğraşını gerektirir.
Gramsci işçi sınıfı çevresinde kurulacak yeni egemenlik sisteminin sivil toplum-politik toplum ayırımına son vereceğini ve sınıfsız topluma geçiş devletinde politik ve ideolojik üstyapının birleştirilmiş ve merkezîleştirilmiş olacağını savunur.
Gramsci'nin anladığı anlamda Devlet yeni ve daha yüksek (üstün) uygarlık tipleri yaratmalı, en geniş halk yığınlarının "uygarlık ve ahlâkını" ekonomik üretim aygıtının sürekli bir gelişimine uyumlu kılmalıdır. Bu faaliyet sivil ve politik toplumun aydınlarının Devletin içinde kaynaşmalarıyla mümkündür. Fakat bu geçici bir işlevdir, çünkü Gramsci bir Marksist olarak uzun vadede Devlet aygıtının veya başka bir deyişle politik toplumun yokolacağını savunur.
Benot Y. Gramsci en France, La Pensee, 184, novdec. 1975
Bobbio N. Gramsci e la concezione della societa civile, in Gramsci e la cultura contemporanea, Roma 1969, ed. Riuniti,
Buci-Glucksmann C. Gramsci et l'Etat, Fayard 1975, Gramsci dans le texte (ed. sociales) 1975
Macciocchi M.A. Pour Gramsci, od. du Seuil, coll. Tel QueLl, Paris 1974
Nardone G. İl pensiero di Gramsci, Roma. De Donato 1971
Pizzorno A. A propos de la mcHhode de Gramsci, in l'Homme et la Societe 1968, sayı 8
Portelli H. Gramsci et le bloc historique, ed. P.U.F, coll. SUP, Paris 1972
Poulantzas N. Les classes sociales dans le capitalisme aujourd'hui, Seuil, Paris 1974
The open Marxism of A. Gramsci, New York, Cameron Ass, 1957.
70'lerin Birikimi Sayı: 23 / Yazar: Lusin Bağla