Önemli Tasavvufi Terimler - Tasavvuf Edebiyatı Aşık Ve Divan - Edebiyat | Edebiyat Ve Sanat Akademisi
SİLSİLE : Tasavvufi yolların hepsinde günümüzdeki mürşidden Rasulullaha kadar ulaşan bir manevi zincir söz konusudur.Bu zincirin tarihen sağlıklı oluşu tasavvufi feyz ve bereketin intikalinde çok önemlidir.Bir tasavvuf yolunun sağlamlığının en büyük delili sahih bir silsileye sahip
oluşudur.Tasavvufta "Allah’a giden yollar mahlûkatın nefesleri sayısıncadır." anlayışı sebebiyle tarikat sayısında bir sınırlama yoktur. İtikadi bakımdan kitap ve sünnete bağlı, ehl-i sünnet ve’l-cemaat anlayışını benimseyen, ibâdet ve muâmelâtta İslâm’ın temel esaslarını uygulayan ve manevi bir silsileye sahip mürşidler tarafından temsil edilen tarikatlar hak tarikatlardır.Silsilenin tasavvufi önemine uygun olarak bütün tarikatlar icazetname ve silsilename ile kendi yollarındaki ruhani akışı kayıtlara bağlayarak belgelemişlerdir.
ÖZEL TASAVVUFİ TERİMLER:
ABD : Arapça, lügatta köle insan için kullanılır. Bir insanın kalbi, Allah'ın gayri herşeyden sıyrılmadıkça, kul olamaz. Bu durumda olan kişiye de, Allah'ın kulu denir
ABDAL:Tasavvufta ise veliler arasında, insanların işlerinde tasarruf için mânevi müsaade verilmiş kişilerdir.
AB-I ATEŞ-EFRUZ:ateşin alevini artıran su anlamına gelir.
AB-I HARABAT: harap yerleri canlandıran su
AB-I HAYAT: Farsça, hayat suyu manasınadır.dirilik suyu, bengisu, hayat kaynağı
AB-KEŞ: Farsça. Su çeken manasınadır. Tekkelerde su çekenlere verilen addır.
ABRİZCİ: Farsça, su döken demektir. Mevlevi tekkelerinde abdesthane temizleyicilerine verilen isim.
ÂDÂB: Edeb kelimesinin çoğulu olan bu kelime, izlenmesi gereken esaslar, görgü kuralları gibi manaları
AGÂH ETMEK: Farsça, uyandırmak. Mevlevi tarikatında mutfakta görev yapan içmeydacının, sabah ezanından evvel, tekke odalarında yatanları kapılara vurarak "agah ol dedem" diyerek uyandırmasıdır.
AHİR: Arapça, son demektir. Her şeyin evvel ve ahiri Allah'tır
AHİRET ADAMI: Arapça-Türkçe. Takva ehli için kullanılır. Genellikle yaşlı, elini eteğini, güçsüzlük, zayıflık sebebiyle dünyadan çekmiş, Mevlasına kavuşmanın hazırlığı içinde olan adamlara denilir.
AKABE: Engel ve yokuş anlamında Arapça bir kelime. Hakk'a giden yolda karşılaşılan zorluklar.
ÂLEM-İ ERVAH: Ruhlar âlemi anlamında Arapça bir ifâde.
ALEVÎ TACI: Bektaşîlerin başlarına giydikleri on iki dilimli (terk) taç.
ARIZ (AVARIZ): kalbe ve ruha musallat olup, Hakk'a ulaşmaya engel teşkil eden nefsani arzu ve istekler, vesveseler.
ARŞ:Allah'ın azametinden kinaye olarak, dokuzuncu kat semada bulunduğu tasavvur olunan taht'dır
7- Âlem-i Hakikat.
AYAK MÜHÜRLEMEK: müridin, sol elini sağ omuzuna, sağ elini de sol omuzuna sağ ayağının baş parmağını sol ayak baş parmağı üzerine koyarak hürmet ve saygı ifade eder bir vaziyette durmasıdır. Bu hareketin manası, müridin şeyhine: Elim, ayağım yok, baş eğik, şeyhime teslim olmuşum, demesidir.
AYAKKABI ÇEVİRMEK : Dergaha girenin ayakkabıları şeyhe ardını dönmemsi için çevrilmeden bırakılırdı. Şayet ayakkabı çevirilirse bunun anlamı, git bir daha gelme, demekti.
ÂYİN-İ EHLULLAH:Şeyh ve halifesi tarafından yönetilen, müridlerin katılımı ile yapılan tarikat merasimleri.
BÂB-I RIZADAN AYRILMA : Hoşnutluk, memnunluk, razı olma kapısı
BÂCIYÂN-I RÛM: Anadolulu genç kızlar teşkilâtı
BAHR-I CÛD: Arapça, cömertlik denizi . Hakk'ın lütuf ve ihsan denizi.
BAKA: Arapça, ilk haliyle devam edip gitme, sona ermeyiş,
BALIM EVİ : Bektaşî tabiri. Hacı Bektaş Veli Tekkesi'ndeki evden biri
BÂLİŞ ZEDEN:Yastığa çubukla vurup tempo tutmak ve semâ etmek.
BÂR-I EMÂNET: emânet yükü, yerin ve göğün tahammül edemiyeceği kadar ağır bir sorumluluk
BÂRGÂH: Farsça, sultan sarayı, izinle girilen yüce makam
BASAR:Her türlü noksanlıklardan münezzeh olan Allah'ın ayn'ı, ilminin gayesinin sonsuzluğu itibariyle Zâtından ibarettir. Çünkü O, Zâtıyla görülür. O'nun Zâtında sayı bakımından çokluk (adetlenme) yoktur. O'nun ilminin mahalli, aynı zamanda basarının da mahallidir. İlim ve basar iki sıfattır. Bu ikisi hakikatte birdir. Ancak, basarından murad, sadece kendi ilminin şehadet alemindeki tecellisinden; ve ilminden murad kendine ait nazarla, aynî ilimdeki idrâkten başka bir şey değildir. O, Zâtını Zâtıyla görür. Mahlûkâtını da Zâtı ile görür.
BASİRET: Arapça. İdrak, firâset, kalb gözü ile görüş demektir.
BAST: Arapça, tutukluk (kabz) halinin zıddı olan zihnî açıklık, kalbî rica, niyaz, yalvarma hali.
BÂTIL: Arapça, hakikat olmayan şey mânâsına gelir.
BÂTILA EYVALLAH DEDEM : Tasavvuf! yolda, razı oluş, yani teslim oluş şartıdır.
BÂTINİYYE: İslam'da bir mezheb. Her nassın bir dış yüzü, bir de iç yüzü olduğunu, dış yüzün kabuk mesabesinde bulunduğunu, bu yüzden nassın özünün, iç anlamının mühim olduğunu, kabuğu aşıp, o öze ulaşmak gerektiğini savunan bu grup, İslam'ın resm denilen ibadet ve mu'âmelâtını ihmal ettikleri için, sapık, heretik ve bâtıl sayılmışlardır. Bunlar, haramları helâl saydıkları için ibâhî adını da almışlardır.
BATTAL: Arapça'da işsiz güçsüz anlamındadır. Geçimini tekkeden sağlayan işsizler
BEHLUL: Saf anlamında Farsça bir kelime. Meczub, cezbesine mağlub
BELA-BELVÂ: Arapça. Hastalık, sıkıntı ve kötülüklerle imtihan ediliş.
BEL BAĞLAMAK :Tasavvufta ise, tarikata girmek, ikrar vermek
BERZAH: Arapça, iki şey arasındaki engel ; iki denizin biribirine kavuşmasına engel olan kara
BİŞR: Arapça, yüz gülümserliği. Yalnızlıkta ağlamak, insanların yanında güler yüzlü olmak
BEVVÂB: Arapça kapıcı demektir. Mevlana türbesindeki türbedarlara "bevvab" denirdi.
BEYZÂ: beyaz,Melekler ve ruhlar âlemi,
BEZL: Allah'ı tüm sevdiklerine tercih etmesidir.
BEZM-İ ELEST: Elest toplantısı,Hiçlik makamı.Allah ile ruhların arasındaki sözleşme anı
Bİ-HÛŞÎ:baygınlık, aklın gitmesi hali. Beşerî özelliklerin silinmesi durumu
BÎ-NEVÂ: Farsça, âciz, zayıf, zavallı demektir. Tasavvufta acizlik, çaresizlik
BİR HIRKA BİR LOKMA : Çok azla yetinmeyi, fakra surî olarak da bağlanmayı ifade eder.
BİRLİK MAKAMI : Gönül birliğinin gerçekleştiği manevî menzil (durak) demektir.
BİSÂT-I ÜNS :Allah'ın huzurunda saygılı olma,laubalilikten uzak durma
BÎ-SER Ü PÂ: Farsça, başsız ve ayaksız demektir. Melâmiyyei Bayramiyye mensuplarının mezar taşı
Bİ'SET: Arapça, göndermek demektir. Tasavvufta açık ilhamla gönderilen vahyi ifade eder.
BİSTAMİYYE: Nakşî silsilesinde de yer alan Bayezid-i Bistamînin kurduğu tarikat.
BÎ-ŞER': Farsça, Şeriata uymayan demektir.
BUHL: Arapça, cimrilik anlamına gelen bir ifade. Bu bir nefis hastalığı
BULAŞIKÇI DEDE : Mevlevî tâbiri. Matbah-ı Şerifte önemli bir görevdir
BURAK: Hz. Peygamber (s)'i Miraç gecesi taşıyan hayvan.
BURHAN: Arapça, kesin delil demektir.Şiş vurmak, ateş yalamak, kılınçla karın kesmek, taş yutup çıkarmak vs. gibi harikalara, Rifaîler burhan adını verirler
BÜKA: Arapça ağlamak, İlk dönem sûfileri Bekkâûn (ağlayanlar) diye anılmışlardır.
CABÜLKA : Manevî eğitime başlamış bir talibin ayak bastığı ilk menzildir.
CABÜLSA: Sûfînin arzuladığı vuslata kavuştuğu menzilin adı
CÂME-İ ŞÛYÎ: Farsça. Çamaşır yıkama. Kötü huy ve sıfatlardan arınma.
CÂMİYYE: Nakşbendiyye'nin şubelerinden biri
CAN: Farsça. Gönül, ruh. Dervişler için kullanılan bir Mevlevî ıstılahıdır.
CÂN-FEZÂ, CAN-EFZA: Farsça, ruhu neşelendiren demektir
CAN ODASI : Mevlevi ana dergâhında yer alan dervişlerin özel oda adı.
CEBERUT: Arapça, ululuk, kudret, icbar, zorlama, Allah'ın yüce kudreti
CEHRİYYE: Zikri, dil ile açıktan çeken tarikatlar
CELVETİYYE: Bayramiye tasavvuf okulunun bir şubesi
CEMÂL: Arapça. iç ve dış güzellik. İki türlü cemâl vardır birisi halkın bildiği güzellik, ikincisi hakiki güzellik
CEM'İYYE: Arapça. Topluluk, toplantı gibi mânâları ihtiva eder.
CENAZE GÜLBANGI: Arapça- Farsça. Gülbank, topluca okunmak üzere düzenlenmiş duaya denir.
CENDELİYYE: Bu tarikat, Rifâiyye şubelerin- den biridir. Diğer Rifâiyye şubeleri şunlardır: Haririyye, Kinâliyye, Sayyâdiyye, Üzeyriyye, Aclâniyye, Katnâniyye, Fazliyye, Vâsıtıyye, Cebertiyye, Zeyniyye ve Nûriyye.
CENNETÜ'L-EF'ÂL: Arapça, fiiler cenneti. leziz yemekler, içecekler, güzel nikahlıların bulunduğu şeklî cennettir
CENNETÜ'L-VERÂSE: Arapça, veraset cenneti.Peygambere güzel uymaktan kaynaklanan ahlak cennetidir.
CENNETÜ'S-SIFÂT: Arapça, sıfatlar cenneti. Sıfat ve ilahî isimlerin tecellîlerinden ibaret olan manevî cennet.
CENNETÜ'Z-ZÂT: Arapça, zât cenneti, ruh cenneti de denir.
CEVHER-İ EVVEL: Arapça, ilk cevher demektir. Allah'ın yarattığı ilk nesne
CEVHER-İ EBYAZ: Arapça, beyaz cevher demektir. Allah'ın ilk cevher (cevher-i evvel)'den yarattığı cevher.
CEZB: Arapça kendine çekmek anlamına gelir. Allah'ın kulunu kendi hazretine çekmesi.
CEZBELENMEK : Zikir veya sohbet sırasında, ansızın yerinden sıçrayarak "Hayy" diye bağırması
CEZBE TÂRİKİ : Nakşibendî yolunun eğitimcileri,
CİFR: Arapça, çiftleşmekten kesilme anlamına gelir. İstikbalde olacaklardan haber verme ilmidir.
CİHAD: Arapça, söz ve fiille bütün kuvvetini sarfetmek manasınadır.
CİHAZ-I TARİKAT: Tarikat araç-gereci
CİN EVİ : Bu, Bektaşî ve Mevlevî tâbiri olup, hamamlar için kullanılır.
CÛD: Arapça, cömertlik anlamına gelir. Karşılık beklemeden vermek. Bu kökten türemiş Cevvâd (cömert)
CUR'A-DAN: Cur'a Arapça'da yudum anlamına gelir, Farsça "dan" ekiyle birlikte "yudumluk" manasınadır.
CUSTUCÛ: Farsça, araştırma, tecessüs, Tasavvufta başkasının kusurlarını araştıran, insanları ayıplayan demektir.
CÜNBÜŞLEMEK : "Çay içmek" "Çay ilahisi" içilen çaydan duyulan haz ile okunur ve dinlenirdi.
CÜNEYDİYYE: Cüneyd-i Bağdadi (ö. 298/910)fikirleriyle oluşan Bağdâd tasavvuf okulu ve tarikat
CÜNEYDÎ SARIK:Mevlevîlerce "kafesî destur" diğerlerince"cüneydî sarık" denilen sarık
CÜZ: Arapça, parça. tasavvufta mertebe-i saniye, mertebe-i esma ve sıfat, kesret, ta'ayyünat anlamındadır.
ÇALMA-ÇALMA DESTÂR :Çalma sarık da denir.BeyazDIR. ilmiyye sınıfına mensup kimseler tarafından giyilirdi.
ÇAR ALÂMET: dört alamet.Bektaşîlerde, halife olan kişiye, deriden dikilmiş, iç tarafında bir şeyler konmak için düğmeyle iliklenen deliklere sahip, bele sarılan ince ve uzun bir sofra, çerâğ (yani mum), alem (yani bayrak) ve seccade verilir.Sofra, ince, uzun olması sebebiyle elif harfine benzetilerek, elifî sofra adıyla da anılırdı.
ÇAR DARB: Farsça-Arapça. Dört vuruş demektir. Kalenderîler ve abdallar tıraş oldukları zaman, başlarının üzerinde hiç kıl bulunmazdı.1) saç, 2) sakal, 3) kaş, 4) bıyık gibi dört tür kılı kesmeye denirdi. çar darb yapan dervişler için cevâlıka, cavlaklar, terimleri kullanılırdı
ÇENGİ: Çeng, harbe benzer bir müzik aleti. Kavisli ağaca takılı, bağırsaktan yapılmış yirmi üç telden meydana gelir
ÇAR TEKBİR: Farsça-Arapça. Dört tekbir demektir. Bu tekbirler cenaze namazında alınır. Tasavvufta dört tekbir, her şeyden sıyrılmak manasını ifade eder.
ÇARUPKEŞ: Farsça, Çârûb, süpürge demektir. Şeyhler, müridlerinin kalbinde, Allah'a ulaşmayı engelleyecek yetmiş bin perdeli maniayı süpürdükleri için "süpürgeci" unvanıyla anılmışlardır.
ÇAVUŞ: Türkçe çavmak, şeyh tarafından seçilen, manevî olgunluğa ermiş kişilere çavuş denmektedir
ÇELİKLEME : Mevlevi sopası,kazancı postu üzerinde asılı durur,edebine aykırı iş yapan açıtmadan dövülürdü.
ÇİLE: Farsça, kırk anlamına gelen çihil'den düzenlenmiş bir terim. Bir şeyh nezaretinde derviş, karanlık bir hücrede yalnız başına kırk gün süre ile az uyumak, az yemek, az içmek ve mümkün mertebe sürekli ibadetle meşgul olma hali.Şeyh, dervişi çile odasına güsul abdestli olarak dua ile sokar, Fatiha çeker, kapıyı kapayıp giderdi. Odada bir post, yahut seccade, bir mütteka (bkz. müttekâ) ve hücrenin rafında bir Kur'an-ı Kerim bulunurdu. Derviş, bu hücreden, sadece gerekli olduğu zaman çıkardı: Tuvalet, abdest, cuma namazı vs. gibi. Çıktığında kimseye bakmaz, kimseyle konuşmazdı. Yiyeceğini, içeceğini, belirli vakitte bir derviş getirip hücreye bırakıp, selamdan başka bir söz konuşmazdı. Geleneklere göre, çileye girene ilk gün kırk zeytin verilir, her gün bir eksilterek (39, 38, 37, 36, 15 ila...) kırkıncı gün sadece bir zeytin verilirdi. Yiyeceğin zeytin olması, Nur suresi'nin 35. ayetinde de ifade edildiği gibi (min şeceretin mübâreketin zeytûnetin), onun mübarekliğinden kaynaklanmaktadır. Derviş çileden çıkınca, kırk gün içindeki tefekkür ve rüyalarını şeyhine anlatırdı. Şayet Şeyh, gerek görürse onu hemen ikinci bir çileye sokardı.
ÇİLEHANE: Farsça, çile evi demektir. Tasavvuf erbabının çilelerini doldurdukları özel hücre
ÇİLE-İ MA'KUSE: Farsça ters çile demektir. Derviş kendini ayaktan tavana bağlayarak tepesi aşağı çile çıkarır ve buna çile-i ma'kûse denirdi