OSMANLI DÖNEMİ BURSA SU YOLLARININ BAKIMI ve ONARIMINDA VAKIFLARIN ROLÜ
Download "OSMANLI DÖNEMİ BURSA SU YOLLARININ BAKIMI ve ONARIMINDA VAKIFLARIN ROLÜ"
1 U.Ü. FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ Yıl: 3, Sayı: 3, 2002 OSMANLI DÖNEMİ BURSA SU YOLLARININ BAKIMI ve ONARIMINDA VAKIFLARIN ROLÜ Cafer ÇİFTÇİ * ÖZET Bursa, eski dönemlerden bu yana şifalı kaplıca suları ve Uludağ dan gelen içme suyu kaynaklarıyla, âdetâ bir su şehri olarak nitelendirilebilir. Bu suların değişik ihtiyaçlara cevap verecek şekilde kullanılması, mevcut bulunan alt yapının sürekli olarak bakımını ve onarımını sağlamakla mümkün olabilirdi. Osmanlı döneminde bu işin gerçekleştirilmesinde vakıfların büyük rolü vardı. Bu çalışmada, su kanallarının bakımına ve tamirine yönelik amaçlar için, Bursa şehrinde kurulan vakıflar hakkında bilgiler verilmektedir. Vakıfların işleyiş sistemi, şehrin ana su kaynakları ve içme suyu tarihine ait bilgiler de, çalışmanın kapsamı içerisindedir. Çalışmanın ana kaynağını oluşturan arşiv malzemesi, Bursa şer iye sicillerinden elde edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Su Yolları, Osmanlı Vakıfları, Bursa. ABSTRACT The Role of Waqfs in the Maintainance and Repair of Water Channels of Bursa Bursa may be called, so to speak, the city of water, with its healing spasm and drinking water sources springing from Uludağ, which are as old as history. Using these water sources so as to meet a variety of needs required maintaining and repairing the existing infrastructure every now and then. The waqfs (pious foundations) played a great part in accomplishing this task during the Ottoman period. This studies gives * Uludağ Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü. 57
2 information about the waqfs in the city of Bursa established for maintaining and repairing the water channels. Within the scope of this study are also the way that this system worked and the history of the main water sources and the potable water of the city. The archived materials, on which this study mainly draws upon were obtained from the judicial registers of Bursa. Key Words: Hqveduct, Ottoman Waqfs, Bursa. Su; normal sıcaklık ve basınç altında sıvı halde bulunan, her molekülü bir oksijen ile iki hidrojen atomundan oluşan renksiz, kokusuz ve tatsız maddedir. Tanım olarak düşünüldüğünde zihinlerimizde fazla bir iz bırakmayan bu kelime, pek çoğumuzun farkında olmadan günlük hayatta kullandığı deyimlerde sıkça geçmektedir; su gibi bilmek, su gibi ezberlemek, su gibi terlemek, su koyuvermek, su yüzüne çıkmak, suyunu çekmek. Bir başka açıdan bakıldığında, erişkin insanda vücut ağırlığının yaklaşık olarak yüzde yetmişinin sudan meydana geldiği ve yeryüzünün üçte ikisinin suyla kaplı olduğu dikkate alınırsa, bu maddenin hayatımız açısından ne derece önem teşkil ettiğini fark edebiliriz. Anadolu folklorunda suyun mühim bir yeri vardır. Temizliğin, saflığın ve iyiliğin simgesi olarak nitelendirilen su, toplumumuz için saygı duyulan bir nimettir. Yeni bir eve taşınırken ayna, su ve mushaf götürmenin uğur getireceği, doğumu kolaylaştırmak için hamile bir kadının kolay doğum yapmış birinin avucundan su içmesi gerektiği, gece ateşe su döken birinin başına kötülük geleceği, güvey evine girerken gelinin etrafa su serpmesinin uğur getireceği, Anadolu nun bazı yörelerinde bugün de yaşanılan bazı inanışlardır. Anadolu nun en güzel şehirlerinden biri olan Bursa nın sıcak ve soğuk suları, geçmişten günümüze kadar şöhretini devam ettiren bir özelliğe sahiptir. Şehrin Bizans hakimiyeti altında ilk geliştiği İmparator Iustinianos döneminde ( ), şimdi Çekirge adıyla anılan semtin olduğu bölgede, Pythia adıyla sıcak su kaynaklarının bulunduğu bir su şehri olarak kurulduğu bilinmektedir 1. Osmanlıların eline geçtikten sonra ise, her tarafında oluşturulan hamamlar ve çeşmeler vasıtasıyla Bursa nın tam bir su şehri konumuna geldiği görülmektedir N. R. Belger, Su Şehri Bursa, Yapı Kredi Bankası Bursa Şubesinin Açılış Hatırası, Bursa, 1948, s. 42; E. Diez, Bursa, İslâm Ansiklopedisi 2, 5. Baskı, İstanbul, 1979, s Hamamlar hakkında bkz. Kepeci K. Bursa Hamamları, Bursa, Halkevi Neşriyatı, 1935; Çeşmeler hakkında bkz. A. S. Özer, Geçmişten Günümüze Bursa Çeşmeleri, Bursa, Buski Yayınları, 1999.
3 Bursa ya ait en eski su yapıları ve yollarının Annibal e ait olduğu bilinmektedir. Kartaca kumandanı Annibal Kuzey Afrika da yapılan Zama savaşlarında, Roma ordularına yenildikten sonra, M.Ö. 202 tarihinde Bithynia Krallığı na sığınmıştır. Bithynia Kralı Prusias I, Bursa da yaptırdığı imar faaliyetleri esnâsında Annibal in fikirlerinden istifade etmiştir 3. Hisar da kırk odalar mahallesindeki iki evde bulunan ve on üç basamaklı merdivenle inilen yer altı çeşmelerinin de, Annibal tarafından yapıldığı bilinmektedir 4. Osmanlıların eline geçmesinden sonra Bursa da sıcak ve soğuk su kaynaklarından istifade edilerek çok sayıda çeşme, su kanalı ve hamam yaptırılmıştır. Osmanlı şehirlerinin temiz tutulması ve bu iş için gerekli olan suyun sağlanması ve altyapının oluşturulması, diğer beledî faaliyetler kadar önem taşımaktadır. Temizlik konusundaki hassasiyete şu hadise güzel bir örnektir: Bursa da Gökdere suyu üzerinde bulunan bir değirmenin suyunun yola akarak çevreye zarar verdiği ile ilgili olarak İstanbul a şikayette bulunulmuş, inceleme neticesinde, söz konusu değirmene gelen insanlara ait at ve katır gibi hayvanların pislikleri değirmen suyunun aktığı arkın kenarına boşaltıldığından, değirmenin suyunun çevreyi kirlettiği tespit edilmiş ve bu durumun önüne geçilmesi için Bursa kadısından gereğinin yapılması istenmiştir 5. Bursa nın bol su kaynaklarına sahip olması, şehirde çok sayıda değirmenin oluşturulmasında etkili olmuştur. Bursa da bulunan değirmenlerin çoğu, şehrin içerisinden geçen dere kenarlarında kurulmuş ve su gücü ile çalıştırılmıştır. Zaten arşiv belgelerinde değirmen ifadesi yerine âsiyâb kelimesinin kullanılması ve bu kelimenin sadece su değirmenleri anlamına gelmesi, durumu açıklamaya yetmektedir. Özellikle Gökdere suyunun aktığı vadinin kenarlarında bu değirmenleri sayısı oldukça fazlaydı 6. Değirmen sahipleri arasında bazen tatsız olaylar yaşanabilmekteydi. Örneğin Cilimboz deresi üzerinde bir değirmen sahibi olan kadın, kendi değirmeninin bulunduğu derenin karşı tarafına yeni bir değirmen inşa eden adamı şikayet K. Baykal, Bursa ve Anıtları, Bursa, Hakimiyet Tesisleri Baskısı, 1993, s. 7. K. Baykal, 2000 Yıllık Bursa nın Belediyesi, Bursa, Öz Kardeşler Matbaası, 1976, s. 24. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 5 Numaralı Mühimme Defteri (973 / ), Ankara, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 1994, s. 123 mad Örneğin, El-hâc Şeyh Paşa evkafı mütevellîsi Abdü l-vahhab Çelebi ibn-i Ahmed 1601 senesinde, vakfın Gökdere de bulunan değirmenini üç yıllığına yevmî dört akça ile, kirası aydan aya ödenmek suretiyle Şa ban bin Cafer e kiralamaktadır. Ayrıca mütevellî, vakfa ait değirmenin tamirâtı için 400 akçayı da kiracıya vermektedir. Bkz. Bursa Şer iye Sicilleri, Ankara Milli Kütüphâne, Yazmalar Bölümü, B-154, 6b. 59
4 etmektedir. Adam suyu kendi değirmeni tarafına yönlendirdiğinden, kadının değirmeninin daha ağır dönmesine sebep olmaktadır 7. Suların paylaşımı meselesi, belirli kurallar içerisinde gerçekleştiriliyordu. Kanallardan akan suyun kullanımı belirli şahıslara, toplumlara veya kurumlara tahsis edilmişti. Bu durumun aksatıldığı zamanlarda insanlar arasında tartışmalar ortaya çıkabilmekteydi. Örneğin, Cum alı Kızık ve Fidye Kızık köyleri halkının, Uludağ da bulunan Kırkpınar adlı yerden gelen su hususunda münakaşa halinde oldukları görülmektedir. Her iki köy toplumu, bahçe ve tarlalarında bu suyu ortak paylaşarak kullanırken, bir süre sonra Fidye Kızık halkı bu paylaşıma razı değildir ve Cum alı Kızık halkı bu durumdan şikayetçi olmuştur 8. Bir başka örnekte, Bursa da bulunan Akçağlayan suyunun kullanımının; Yıldırım İmâretine, Şeyh Tâceddin Zâviyesine ve Hoca Bahşayiş adlı şahsın evine tahsis edildiği görülmektedir. Ancak bu su kanalına dışarıdan müdahale edilerek başkaları tarafından kullanıldığı tespit edildiğinden, durumun önlenmesine dâir Bursa kadısına hüküm yazılmıştır 9. Bursa nın bol suya sahip olması şüphesiz Uludağ da bulunan çok sayıdaki su kaynaklarına bağlıdır. Ancak Bursalı halk Uludağ ın sadece içme suyu kaynaklarından istifade etmiyordu 10. Kış aylarında dağa yağan kar, yer altındaki depolarda saklanarak yiyecek ve içeceklerin soğutulmasında kullanılıyordu. Örneğin Bursa da bulunan Şüşteri Çarşısındaki boyacılar esnafı, halkın sıcak yaz günlerinde çarşı içerisindeki çeşmelerden içtiği suyun soğuk olması amacıyla selc (buz) vakfı oluşturmuştu 11. Uludağ ın karları saray için bile bir ihtiyaç maddesiydi. Bursa dan Edirne ye, saray için buz getirilmesine dâir yeniçeri ağasına verilen 1571 tarihli bir hükümde, İstanbul da her kimin firkatesi varsa alub mirî kafirlerden yeterli miktarda Bkz. H. Gerber, Economy and Society in an Ottoman City: Bursa, , Jerusalem, Ben-Zvi Printing Enterprises, 1988, s. 77. Bu durumu anlatan arşiv belgesi Cum alı Kızık köyünde bulunan müzenin girişine çerçeve ile asılmıştır. Ayrıca bu belge hakkında bkz. Kırayoğlu M., Cumalıkızık, Tarihsel Dokusunu Koruyan Bir Osmanlı Vakıf Köyü, Bursa Defteri 1, Mart 1999, ss Şahin İ.-Emecen F., II. Bâyezid Dönemine Ait 906 / 1501 Tarihli Ahkâm Defteri, İstanbul, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1994, s yılında şehrin su vaziyetinin tetkiki Fransız mühendislerinden Bonmezon a ihale edildiğinde, bu şahsın Bursa suları ile ilgili projesinde, Uludağ sularından elektrik çıkarmak düşüncesinde bile olduğu görülmektedir. Bkz. İ. Uzer, Bugünkü Bursa Suları, Bursa, Vilayet Basımevi, 1941, s. 8. Bursa Şer iye Sicilleri, B-195, 38b.
5 kürekçi koyup, padişah emri ile Bursa ya gidilip ferman olunan yüz yük buzun temin edilerek Rodoscuk iskelesine getirilmesi bildiriliyordu 12. Bursalı halk, Uludağ ın; başta kestane ve çilek olmak üzere yetişen meyvelerinden, derelerinde yaşayan alabalıklardan, hayvanlarını ilkbahardan itibaren otlatmak için yaylalarından ve çeşitli ağaçlarından elde ettiği odun ve kerestelerinden yararlanmaktaydı. Uludağ dan saray mutfağına balık bile gönderilmekte ve halkın bu derelerden avlanmasının sınırlı tutulduğu görülmektedir. Keşiş Dağından (Uludağ dan) saray için balık getirilmesine dâir Bursa kadısına gönderilen 1571 tarihli bir hükümde, dağdan akan nehirlerden eskiden olduğu üzere Hassa-i Hümayun için tutulan balıkların avlanmasına hariçten bazı kimselerin dahl olduğu ve bu duruma engel olunması emrediliyordu 13. Yukarıda verilen bilgilerden sonra, Osmanlı döneminde Bursa da bulunan su kanallarının, özellikle mahalle halkı tarafından kurulan vakıflar vasıtasıyla, bakım ve onarımının nasıl gerçekleştirildiğini ortaya koyabiliriz. Bursa eski dönemlerden bu yana diğer Anadolu kentlerine nazaran, gerek şifalı kaplıca suları ve gerekse Uludağ dan gelen değişik tatları ihtiva eden buz gibi su kaynaklarıyla, âdetâ bir su şehri olarak nitelendirilebilir. Bu suların değişik ihtiyaçlara cevap verecek şekilde kullanılması, oluşturulacak alt yapı ve bu altyapının devamlı bir şekilde kontrolünü sağlamakla mümkün olabilirdi. Bu işin gerçekleştirilmesinde, sosyal dayanışma içerisinde yaşayan mahalle halkının kurduğu vakıfların büyük rolü vardı. Oluşturulan vakıfların zaman içerisinde hizmet edemez hale gelmesi sonucunda, şehir hayatında büyük sorunlar ortaya çıkabiliyordu. Örneğin; 1742'de Bursa da Emir Sultan ın câmisi, türbesi ve diğer binalarının güney tarafının yüksek kesimlerinde, üç yerde birbiri hizasında, eskiden beri ayazma tabir olunan sular çıkmaktaydı. Bu suları mahallelere akıtmak için mecrâlarına künkler konmuş ve bu mahallelerdeki halkın oturduğu evlere sular verilmiştir. Ancak su yollarının bakımı ve tamiri uzun zamandan beri ihmal edildiğinden, menbalarına ve mecrâlarına konulan künkler zaman geçtikçe harap olmuş ve sular menbalarından yere batıp, yerin altından inişli tarafa doğru yollar bulup, akmaya başlamıştır. Akan bu su geçtiği yerlerdeki toprağı yumuşatıp sürüklediğinde, üzerlerinde bulunan evler ve binalar yavaş yavaş yerle beraber kaymağa başlamış, bazıları tamamen yıkılmış ve bazıları da parça parça olmuştur. Burada bulunan ev sahiplerinin birçoğu evlerini bırakıp başka mahallere nakletmişler ve evlerdeki sular kesilmiştir A. Refik, Onuncu Asr-ı Hicrî de İstanbul Hayatı ( ), İstanbul, Enderun Yayınları, 1988, s. 5. y.z.e., İstanbul, 1988, s K. Kepeci, Bursa Kütüğü, Bursa Eski Harfli Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesi, Genel No: 4520, II / s
6 Bursa da oluşturulan vakıflar sayesinde, suyun çeşitli alanlarda kullanılması çok iyi bir şekilde gerçekleştirilmiştir. Özellikle mahalleli halk tarafından oluşturulan avârız vakıfları, bu işte en etkin kurumlardı. İlk oluşturuldukları dönemlerde sermayeleri akar veya para olarak tahsis edilen avârız vakıfları, avârız vergilerini ödemekte güçlük çeken halkı desteklemek için kurulmuşlardı. Daha sonraki dönemlerde avârız tarzındaki vergilerin halktan toplanması uygulamasının önemini kaybetmesi üzerine, bu vakıflar gelirlerini farklı harcamalara aktarmaya başlamışlardı. Zaman içerisinde aslî görevi dışındaki alanlarda ödeme yapan avârız vakıfları; avârız akçası ve avârız sandığı olarak da nitelendirilmişlerdi 15. Akarların yıllık gelirleri, paraların ise işletilmek suretiyle elde edilen nemaları, avârız vakıflarını finanse etmekteydi. Mahalleli halkın birbirleri ile dayanışma içerisinde kurdukları avârız vakıflarının yerine getirdiği önemli bir işlev de, mahallede yer alan çeşmelerin, temiz ve pis su kanallarının yapımı, bakımı ve onarımı ile ilgilidir. Bursa da bulunan ve su kanallarının bakımı ve tamiri hususunda oluşturulan avârız vakıflarının büyük bir kısmı sermaye yönünden para vakfı niteliğindedir. Para vakfı ise; vakıf yapma salâhiyetine sahip, âkil, bâliğ ve hür olma niteliklerini taşıyan bir ya da birden fazla şahsın, kendilerine ait paralarını bir daha geri alamamak şartıyla, hayır amacıyla bir mütevellîye işletmek üzere teslim etmesi ve bu işlemin kadı tarafından tescili ile oluşturulmaktadır. Sermayeleri paralardan oluşan avârız vakıfları, gelir elde etmek için bu paraları muâmele-i şer iye yöntemi ile kredi ihtiyacı olan şahıslara yıllık % 10 ile % 15 arasında değişen murâbaha oranlarıyla verirlerdi. Örneğin vakıftan % 10 murâbaha oranı ile 200 guruş kredi alan bir şahıs, sene sonunda vakfa 220 guruş ödemek durumundaydı. Böylece vakıf bir senede bu kişiden 20 guruş kazanmaktaydı. Şahıslara verilen bu kredilerden sene sonunda elde edilen toplam nemalar ile de, vakıfların kuruluş amaçları gerçekleştiriliyordu. İncelediğimiz konu ile ilgili olarak Bursa da vakıf kurucularının, çeşme ve su kanallarının bakımına yönelik olarak ta mîr-i mecrâ-yi âb, mecrâ-yi râh-ı âb-ı çeşme, ta mîr-i çeşme, mühimmât-ı musluklar, ta mîr-i kârîz amaçlarıyla vakıflar oluşturdukları görülmektedir 16. Bu vakıflar; mahalle, çarşı ve köylerde yer alan sokak ve ev çeşmelerinin ya da dinî, sosyal veya eğitim amaçlı kurumlara ait su şebekelerinin bakımı ve onarımı için kurulmuşlardır. Su şebekelerinin ve kanalizasyonlarının tamirinde Bkz. Ö. L. Barkan, Avârız, İslâm Ansiklopedisi 2, İstanbul, 1993, s. 18; İpşirli M., Avârız Vakfı, Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 4, İstanbul, 1991, s Bkz. Bursa Şer iye Sicilleri, B-195, 11a; B-245, 15b.
7 çalışacak çeşmeci veya yapım ve onarım sırasında kullanılacak talaş ve benzeri malzemeler için bile kurulmuş vakıflara rastlanabilmektedir. Yukarıdaki açıklamalardan sonra, su kanallarının ve çeşmelerin bakımı ve onarımı amacıyla kurulan vakıflar hakkında örnekler verebiliriz. Osmanlı Devleti ne ait değişik bölgelerde, su kanallarının ve çeşmelerin finansmanı çoğunlukla devlet adamları veya hayır sahibi kişiler tarafından karşılanmaktaydı. Özellikle Osmanlı padişahları ve saray erkânı, su yolları ve çeşmelerin yapımı, bakımı ve onarımı için değişik şehirlerde çok sayıda vakıf kurmuşlardır. Örneğin Kanunî Sultan Süleyman, Kağıthâne sularının İstanbul a akıtılması amacıyla bir vakıf ihdas etmişti 17. Padişah dışında devlet adamları da, vakıf kurma konusunda faaldiler. Mısır da Bayram Paşa adlı bir devlet adamının, yazın Nil Nehrinin taşkınca aktığı aylarda, taze suyun sarnıçları doldurması amacıyla taşınması için, 800 para tahsis ederek bir vakıf kurduğu görülmektedir 18. Padişahlar ve devlet adamlarının yanı sıra, su yollarının yapımı ve bakımı hususunda, mahalle ve köylerde yaşayan fertler de, tek başına ya da bir araya gelerek vakıf kurmaktaydılar. Örneğin bir mahallede; bazı hayır sahiplerinin inşâ ve ihyâ eylediği çeşmenin kaynağı körlenip, suyu çekilmiştir. Mahalle halkı bu mahallede oturan ve ekonomik durumu iyi olan Baradoğlu nâm Mığdıs Kiregos zımmîden, onarım için istekte bulunmuş ve o da kimseyi dahil etmeden, tamiri kendisi üstlenerek kaynağı açtırmıştır. Ayrıca başka mahallerden su alıp, suyu daha da arttırmıştır 19. Osmanlı topraklarında su yollarının yapımı ve bakımı için oluşturulan birkaç vakıf örneğinden sonra, Bursa da aynı amaçla oluşturulan vakıflar hakkında bilgiler verebiliriz. Bursa da su kanallarının ve çeşmelerin yapımı hususunda katkısı büyük olan şahıslardan bir tanesi Şeyhü l-islâm Kara Çelebizâde Abdülazîz Efendi dir. Bu kişi, ulemadan olup Yenişehir, Mekke, Edirne ve İstanbul kadılıklarında bulunmuş, ardından Şeyhü l-islâm mertebesine yükselmesine rağmen kısa bir süre sonra görevinden azledilerek Sakız a gönderilmiş, oradan da Bursa ya gelerek yerleşmiştir. Setbaşı köprüsünden Işıklar'a çıkan yol üzerinde İshak Şah mahallesinde, Müftüönü denilen mahaldeki ecdadının vakıf evinde oturmakta iken 1657 tarihinde vefat etmiştir 20. Abdülazîz Efendi, Müftü suyu adıyla anılan suyu, Uludağ İ. Ateş, Kanuni Sultan Süleyman ın Su Vakfiyesi, Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1987, s. 31. Behrens-Abouseif D., Egypt s Adjustment to Ottoman Rule Institutions, Waqf & Architecture in Cairo (16th & 17th Centuries), Leiden, E. J. Brill, 1994, s H. B. Kunter, Türk Vakıfları ve Vakfiyeleri, Vakıflar Dergisi I, Ankara, 1938, s O. F. Köprülü, Şeyhülislâm Kara-Çelebi Zade Abdülâziz Efendi ve Müftü Suyu, Belleten, XI / 41, Ankara, 1947, s
8 eteğindeki Gümgüm mesiresinden alarak Namazgâh üzerinden Bursa'ya getirtmiş ve şehirde kırkın üzerinde çeşme yaptırmıştır 21. Abdülazîz Efendi bu çeşmeleri yaptırmadan önce, şehrin çeşmelerinin hiçbirinde musluk bulunmadığı ve bütün suların şarıl şarıl aktığı bilinmektedir. Aşağıda yer alan 1 numaralı tabloda, Abdülazîz Efendi tarafından bir su yolunun bakım ve onarımı için oluşturulan vakfa ait, 1795 senesi muhasebe verileri bulunmaktadır 22. Vakfın akar vakfı sistemiyle çalıştığı ve senelik akça gelir elde ettiği görülmektedir. Bu sisteme göre Abdülazîz Efendi vakfına gelir sağlayan sermayenin tamamı gayri menkullerden oluşmaktadır. Elde edilen gelirin 5790 akçalık miktarı, su kanallarının yapımı ve tamiri ile ilgilenen görevli olan su yolcuya verilmiştir. Geri kalan gelirler ise su kanallarının bakımı dışındaki hayır işlerine aktarılmıştır. Tablo 1 Vakfı l-merhûm Müfti-i sâbık Abdülazîz Efendi berây-ı ta mîr-i mecrâ-yi âb-ı lezîz. Mütevellî: Fahrü l-müderrisini l-kirâm es-seyyid el-hâc Mehmed Necmüddin Efendi İrad-ı vakfı l-mezbûr mine l-icarât fî sene-i kâmile akça. Abdülazîz Efendi Vakfına Ait Gayri Menkuller Gelir Miktarı (Akça) İcâre-i odalar mahalle-i Şehâbeddin Paşa fî sene 4164 İcâre-i dükkân-ı demirci fî sene mahalle-i Yahşi Bey 180 İcâre-i hâne-i müfti der kurb-ı Câmi-i Kebîr fî sene 5500 İcâre-i hadâik-i karye-i Kozlu Virân fî sene 500 İcâre-i hadîka-i mahalle-i Tatarlar fî sene 120 İcâre-i âsiyâb 4 göz karye-i Depecik fî sene 1080 İcâre-i bıçgı der karye-i Kozlu Virân fî sene 360 İcâre-i kahvehâne der mahalle-i Muradiye fî sene 360 Mahsûl-ı zeytün 6000 İcâre-i dekâkîn-ider sûk-ı Kaygan fî sene 4320 İcâre-i dekâkîn der kurb-ı mahkeme-i suğra fî sene 360 Yekûn icârât Gayri menkullerinden elde ettiği gelirlerle işleyişini sağlayan bu vakıf örneğinden sonra, sermayesindeki paraları işletmekle gelir elde eden diğer bir vakıf olarak, Atmaca Sultan ve Karaca Muhiddin tarafından Alişir suyu kanallarının tamiri için oluşturulan vakfı ele alabiliriz 23. Para vakfı siste M. Ş. Eğilmez, Müftü Suyu, Uludağ Dergisi 22, Bursa, 1939, s. 57. Bursa Şer iye Sicilleri, B-245, 11b. Bursa Şer iye Sicilleri, B-208, 9b.
9 miyle işletilen vakfın senesi muhasebe kayıtlarında, sermayesi 2039,675 guruştur. Bu sermayenin işletilmesi sonucu 238,175 guruşluk murâbaha geliri elde edilmiştir. Vakıf yönetimi kazanılan gelirin 101,1 guruşluk kısmını harcarken, geriye kalan 137,075 guruşluk bölümünü kullanmayarak sermaye birikimi elde etmiştir. Yapılan harcamalara bakıldığında, su kanallarının tamiri için senelik 59,6 guruş, çeşmecinin ücreti için 20 guruş, mütevellînin maaşı için 20 guruş ve diğer masraflar için 1,5 guruş ödendiği görülmektedir. Sermayenin işletilmesi amacıyla vakfın borç verdiği şahıslar ise, aşağıda yer alan 2 numaralı tabloda gösterilmektedir. Şahıslara cinsiyet veya inanç yönünden bakıldığında, vakıf yönetimlerinin ayrım yapmadan ihtiyaç sahibi herkese borç para verebildiği görülmektedir. Tablo 2 Borç Verilen Kişi Oturduğu Mahalle Verilen Para Miktarı (Guruş) Es-seyyid İsmail Çelebi Namazgâh 50 Abacı oğlu zevcesi Fatma Şeyh Hamid 200 Abdünnebî oğlu Mehmed Şeyh Hamid 10 Çoban kızı Fatma Üçkuzlar 50 Osman Ağa zevcesi Maksem 130 Es-seyyid el-hâc Mehmed Molla Fenâri 100 Molla Mehmed bin Ebûbekir Molla Fenâri 100 Habbaz Mehmed ve İbrahim Şeyh Hamid 220 Zeynep Hatun Molla Fenâri 41 Kutnici Salih Elvân Bey 40 Es-seyyid Halil Çelebi Molla Fenâri 40 Dikici Ali Şeyh Konevî 30 Hafız Es-seyyid Molla İbrahim Hazret-i Emir 82,5 Kütahyalı Ali Molla Fenâri 60 Çoban Ali Hazret-i Emir 35 Nalbandoğlu Mehmed Maksem 10 Bazarcı zevcesi Üçkuzlar 40 Dülger Dimitri Demir Kapu 30 Kürt oğlu Mustafa Kademeri 120 İbrahim validesi Molla Fenâri 40 Değirmenci Ali ve oğlu Mehmed Maksem 20 Aşçıoğlu İbrahim Molla Fenâri 40 Molla Halil zevcesi Kezban Molla Fenâri 160 Ene binti Toros Kilisâ 40 Kara Mehmed bin Hacı Mustafa Molla Fenâri 40 Tâbda el-hâc Mustafa Maksem 50 İbrahim Ağa Şeyh Konevî 120 Tahtari Hüseyin Molla Fenâri 20 Biyed-i mütevellî-i mezbûr ,175 Yekûn zimem 2039,675 65
10 Halkın ortak kullandığı çeşmelerin dışında, şahıslara ait hânelerde bulunan çeşmelerin bakım ve onarımının da, vakıflar tarafından karşılanmaktaydı. Örneğin, şehirde bulunan Altıbarmak, Başçı İbrahim, Maksem, Alaca Mescîd, Şerafeddin Paşa, Hacılar, Sarı Abdullah ve Kirişçi Kızı mahallelerindeki çeşmelerin ve su yollarının bakımı ve onarımı için oluşturulan vakfın, aynı zamanda bu mahallelerde oturan Sitti Hatun ve Hacı Mahmud hânelerine giden su yollarını da onardıkları görülmektedir 24. Bu noktada Bursa da bulunan su kanallarının evler arasındaki şebeke sistemini izah etmek gerekmektedir. Bursa nın Osmanlı dönemindeki yerleşim alanları, Uludağ ın eteğindeki eğimli sahalardır. Dolayısıyla Bursa sularının evden eve aktarılması bu eğim sayesinde kolay bir şekilde sağlanmıştır. Bu durumu Evliyâ Çelebi nin sözleri güzel yansıtmaktadır: Bursa şehri Cebel-i Ruhbanın eteklerine düşmekle cümle evler biri birinden büyük bulunmakla hâneden hâneye su cereyân etmek mümkündür 25. Yukarıdan aşağıya akan su bir evden öbürüne geçmekte, çeşmeler bileşik kaplar sistemine göre çalışmakta ve musluk kullanılmamaktadır. Bu sisteme göre bir üst evden bir alt eve künkle gelen su, alt evin yaklaşık elli santim derinliği ve genişliğindeki mermer haznesine dolmaktadır. Haznenin taşma seviyesinin biraz altından bırakılan giderle suyun başka eve gönderilmesi sağlanmaktadır. Bu sistemde musluk bulunmamakta ve su sürekli akarak evden eve aktarılmaktadır. İlk bakıldığında evin mermer haznesi bir lavabo gibi düşünülebilir. Ancak bu mermer havuzlarda el yıkamak, bulaşık yıkamak ve benzeri temizlik faaliyetlerinde bulunmak söz konusu değildir. Suya ihtiyacı olan ev halkı, bu hazneden bir kapla suyu dışarı alarak başka bir yerde kullanmakta, ya da büyük küpler içerisinde suyu depolamaktadır. Dolayısıyla bir hazneden çıkarak başka eve gönderilen su, temiz bir şekilde gitmektedir. Tabi zaman zaman bu durumun ihlal edilmesi nedeniyle şikâyetlerin olduğu da söz konusudur. Konumuz ile ilgili başka arşiv kayıtlarına bakıldığında, bazı vakıfların; suyun kaynağının onarımı için kuruldukları görülmektedir. Bir şahıs tarafından bu amaçla oluşturulan vakfın senesine ait muhasebe kayıtlarında; berây-ı ta mîr-i güher-i âb ki bi-ma rûf Kavak Suyu der mahalle-i Molla Arab ifadesi geçmektedir. Bu cümleye göre Molla Arab mahallesinden geçen Kavak adlı suyun kaynağının tamiri vakfın asıl kuruluş amacıdır. Para vakfı sistemi ile işleyen vakfın 620 akçalık sermayesi, % 10 muâmele oranıyla ihtiyaç duyan şahıslara dağıtılmıştır. Bu işlem sonrası elde Bursa Şer iye Sicilleri, A-190, 139a. Z. Kurşun.- S. A. Kahraman ve Y. Dağlı., Evliya Çelebi Seyehatnâmesi, Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini, 2. Kitap, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 1999, s. 15.
11 edilen senelik 62 akçalık gelir ise, vakfın kuruluş amacı doğrultusunda harcanmıştır 26. İncelediğimiz 18. yüzyıl kayıtlarında, su kanallarının tamiri için oluşturulduğunu tespit ettiğimiz para vakıfları içerisinde, en büyük sermayeye sahip bulunanı Şeyh Ali Efendi tarafından kurulmuştur. Vakfın sermayesinin ,5 guruş olduğu ve bu paranın 67 kişiye kredi olarak verildiği görülmektedir. Vakfın geliri ile Lezîz suyu için 999 guruş harcanmıştır 27. Bursa da su kanallarının bakımı ve tamiri için oluşturulan vakıflar içerisinde, en uzun süre varlığını devam ettireni, Devlengeç suyuna ait olanıdır. Uludağ eteğinde, Suhtesekisi adı verilen bölgenin üzerinde bulunan dağ arasındaki yerden azar azar çıkan bu su, bir yere toplanarak Suhtesekisi'ne inerdi. Buradan ise Namazgâh'a inip, Yeşil Hamamı'na akardı. İnsan vücudunda meydana gelen iç hastalıkları, kireçlenmeyi ve vücudun bir yerindeki tutulma sonucu meydana gelen şişmeyi ortadan kaldırmakta, bu suyun benzerinin olmadığı bilinmekteydi. Devlengeç suyu sıcak içildiğinde idrar yollarını açar ve idrar yolunda meydana gelen taşları dahi eritirdi. Yeşil Hamamı ndaki kurnadan akan bu suyun mermer kurnaları eritmesi ve hamamın mermerlerinin dilim dilim oluşu bu durumu doğrulamaktadır 28. Yaptığımız inceleme sonucu, Devlengeç suyu vakfının 250 yıldan fazla varlığını devam ettirdiği görülmektedir. Bir su kaynağı ve su yolu için oluşturulan vakfın, bu kadar uzun süre varlığını devam ettirmesi, bu suyun lezzeti ve şehre sağladığı su potansiyeli ile ilgili olsa gerekir. Müslüman halk tarafından oluşturulan bu vakfın, senesinde sermayesinin 9724 akça olduğu görülürken, 1795 senesinde sermaye miktarı 2970 guruşa, yani akçaya yükselmiştir 29. Akça olarak sermayesinin aşırı arttığı görülse de, aradaki geçen zamanda akçanın değer kaybettiğini göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Ancak XVIII. yüzyıl Bursa avârız vakıfları içerisinde akçalık para miktarı, sermaye açısından oldukça iyidir. Vakfın bu sermayesi 36 kişiye kredi olarak verilmiş ve bir yıl sonunda elde edilen 294,15 guruşluk nema gelirinin 191,15 guruşu su kanallarının tamirine, 60 guruşu çeşmeciye, geri kalan meblağı ise mütevellî ve sâir harcamalara verilmiştir. Bursa da soğuk içme suyu kanallarının yanı sıra, bahçelerin sulama kanallarının bakımı için de vakıflar kurulabiliyordu. Hoca Ömer bin Hoca Ali vakfının senesi muhasebe kayıtlarında görülen, meremmât-ı râh-ı âb-ı bağçe ifadesiyle yapılan 104 akçalık harcama, bu duruma güzel Bursa Şer iye Sicilleri, A-124, 21b. Bursa Şer iye Sicilleri, B-245, 38a. H. T. Dağlıoğlu, Bursa Suları, Türkün Dergisi 9, Bursa, 1937, s. 7. Bursa Şer iye Sicilleri, A- 83, 62b; B-245, 25a. 67
12 bir örnektir 30. Bunun dışında sıcak su kanallarının hamamlara taşınması için de, vakıflar harcamalarda bulunmaktaydılar. Yıldırım Bâyezid in veziri olan Çandarlı Ali Paşa, yaptırdığı camisine vakıf olmak üzere bir de hamam binâ etmiştir. Ali Paşa ya ait vakfın yıllarına ait muhasebe kayıtlarında, bu hamama gelen su yollarının bakımı için 528 akçalık harcamanın yapıldığı görülmektedir 31. Su yollarının bakımı ve onarımı için oluşturulan vakıflar, belli başlı harcamalarda bulunmaktaydılar. Bu harcamalar başlıca iki kalemden meydana gelmektedir. Bunlardan birincisi; bakım ve onarım için gerekli malzemenin alınmasına yönelik harcamalar, ikincisi ise; bakım ve onarımı yapacak çeşmeci veya su yolcu gibi personelin ücretlerinin ödenmesine yönelik harcamalardır. Başlıca ihtiyaç duyulan malzemeler; künk, talaş, künkleri birbirine yapıştırmada kullanılan lök hazırlamak için bezir, vernik, kil ve sâireden oluşmaktadır. Su kanallarının sağlam olması ve kısa zaman içerisinde tahrip olmaması için, bu malzemelerin kaliteleri oldukça önem teşkil etmekteydi. Örneğin su künklerinin değişik kaliteleri bulunmakta ve künklerin kalitesi yapım ustalarına göre çeşitlilik göstermekteydi. Kanallarda kullanılan künklerin çapı, akacak suya ve kefeke bağlama durumuna göre değişmekteydi. Çeşmelerin ve su kanallarının temizlenmesinde ve onarımında kullanılan en önemli malzemelerden bir tanesi talaş idi. Bursa mahallelerinde oluşturulan avârız vakıfları, talaş alımı için gerekli olan meblağı da karşılamaktaydılar. Aşağıda transkribe edilerek gösterilen iki arşiv belgesi örneğindeki ifadelere bakıldığında, Bursa da bulunan çeşmelere ve sulara talaş bırakılması için, belirli vakıfların ödemeleri gereken bir miktar meblağın önceden kadı defterine kaydedilerek paylaştırıldığından bahsedilmektedir 32. Ancak vakıfların verdiği paralar yetmediğinden, yeni bir liste oluşturularak adı geçen vakıfların gelir fazlalarından, şehrin ileri gelenlerinin oylarıyla tekrar ödemede bulunmaları istenmektedir Bursa Şer iye Sicilleri, A- 83, 46b. Bursa Şer iye Sicilleri, A-124, 15b-16a. Bursa Şer iye Sicilleri, B-195, 67a. Şehrin ileri gelenleri olarak âyânların fonksiyonları için bkz. İnalcık H., Centralization and Decentralization in Ottoman Administration, Studies in Eighteenth Century Islamic History, Edited by Thomas Naff and Roger Owen, Southern Illinois University Press, 1977, ss
13 Belge 1 Defter oldur ki, Mahmiye-i Burusada olan çeşmelere talaş ilkası içün mukaddemâ bâ-defter-i kadı-ı Burusa evkafı ma lûmede ta yîn olan meblağ ber-vechiyle kifâyet etmediği cümle ihbârıyla ta mîr olmağın zikr-i âtî evkafın zevâid ve taâmiyyelerinden yine â yân-ı vilâyet reyleriyle zamm olunan vezâifdir ber-vech-i âtî zikr olunur. Der mahalle Guruş Der mahalle Guruş Kurşunlu 6 Said-i Fakih 6 Bedreddin 6 Şeker Hoca 6 Altıbarmak 6 Şehabeddin Paşa 6 Veled-i Enbiya 4,5 Kanberler 6 Ahmed Dâi 3 Kirişçi Kızı 6 Ebî Şehme 3 Mantıcı 6 Başcı 6 Manastır 6 Timurtaş 6 Arab Mehmed 6 Veled-i Habîb 3 Yiğid-i Köhne 3 Hasan Paşa 3 Yiğid-i Cedîd 6 Hoşkadem Makremevî 6 Veled-i Yâniç 6 Duhter Şeref 6 Hoca Yunus 6 Reyhan Paşa 3 Yahşi Bey 6 Sivasîler 6 Kara Kâdi 6 Sağrıncı Sunkur 6 Hoca Tayyib 3,5 Veled-i Kazzaz 6 Belge 2 Medine-i Burusaya cereyân sulara talaş ilkası içün bâ-defter-i hâkimü ş-şer evkaf-ı ma lûmeden ta yîn olunan meblağ ber-vechiyle kifâyet etmemekle cümle â yân-ı belde taleb ve ma rifetleriyle cümle ihbârıyla zamm olmağın bundan akdem Medine-i Burusa kadısı Derviş Mustafa Efendi tarafından i tâ olunan mühürlü defterden mâadâ zevâid-i evkaf ve taâmiyyelerinden yine â yân-ı belde ma rifetleriyle zamm olunan vezâif-i defter budur ki, bervech-i âtî zikr olunur. 69
14 Der mahalle Guruş Der mahalle Guruş Hacı İlyas 6 Darphâne 6 Elvan Bey 6 Filiboz 6 Çerağ Bey 6 Muradiye 6 Kal a Umur Bey 6 Veled-i Na lband 6 Dâye Hatun 6 Kavaklı 6 Selçuk Hatun 6 Hamza Bey 6 Veled-i Sarayî 6 Maksem 6 Babü s-siccin 6 Su yollarının bakımı ve onarımı için oluşturulan vakıfların harcamalarının diğer bir bölümü, çeşmecilerin ve su yolcularının ücretlerinin ödenmesi için yapılmaktaydı. Su kanallarının düzenli bir şekilde çalışması, bu vazîfelilerin işlerindeki ustalıkları ile yakından ilgiliydi. Künk döşemeyi ve terazi tutturmayı bilmeyen birisi çeşmeci olamazdı. Çeşmecileri en çok yıldıran ve korkutan olaylar depremler ve künklerin kefeke bağlayarak tıkanması sonucu patlak vermesiydi. Depremler su yollarının kaybolmasına neden olabilmekte ve suyun tekrar yatağına getirilmesi büyük bir sorun oluşturmaktaydı. Kefeke bağlayan künkler ise, suyun geçmesini engellediğinden, su geri teper ve küngün zayıf bir yerinde patlak vererek dışarı sızardı. Patlak yerin bulunması çok zor değildi, asıl sorun kefeke bağlayarak tıkanan künklerin yerinin tespit edilmesiydi. Çeşmecilerin yaptıkları günlük işler belirliydi. Uludağ dergisinde bir yazarın hatıralarını anlattığı bir çalışmada, Mustafa adlı çeşmecinin günlük yaptığı işler bu konu hakkında önemli bilgiler vermektedir. Çeşmeci her gün kıldan yapılmış iri, üç talaş torbasını sırtına yerleştirir, kalın asma dalından bükülerek yapılmış yere kadar değen bir çemberi omzuna asar ve mahallelerin çeşmelerini kontrole çıkardı. Omzunda taşıdığı asma dalı çemberi su künklerini temizlemek için kullanırdı, torbasındaki elenmiş tahta talaşlarını da çeşmelere döker künkleri bununla temizler, suların sık kefeke bağlamasını önlerdi, her eve uğradıkça kapıyı çalar ve içeri girerek çeşmeye talaş dökerdi. Çeşmecinin evinde yerden bir metre yüksekliğinde ve bir metre kare yüzeyinde, ve bu yüzeyin kenarları ise 10 cm. yüksekliğinde çevrilmiş tezgâh vazifesini gören bir masa vardı. Çeşmeci bu tezgâhın içinde alçıya bezir ve vernik karıştırarak lökün yapardı. Lökün künkleri birbirine yapıştırmak için kullanılan bir maddedir. 70
15 Bir adamın iyi bir çeşmeci olabilmesi, ya baba mesleğini devam ettirmesi ile, ya da küçükten itibaren bir çeşmecinin yanında çırak olarak çalışması ile mümkündü. İyi bir eğitim alan çırak, mesleğinde ehliyet gösterirse usta mertebesine yükselirdi. Çıraklık evresi kolay değildi. Çırak olan kişinin Bursa daki suların adlarını, kaynak yerlerini ve geçit yollarını bilmesi gerekmekteydi. Her çeşmeci kendi kontrolünde bulunan suların huyunu ve geçiş yollarını bilmek durumundaydı. Suların huyu; suyun nereden ve nasıl geldiği, ne zamanlar çoğalıp ne zamanlar azaldığı, hangi aylarda sıcaklık ve soğukluk derecesinin değiştiği, künklerde kefeke bağlamasının ne derece olduğu, geçtiği yollarda lağımla ilgisinin olup olmadığı, sürat akışı ve terazisinin nasıl olduğu, ne kadar yükseltilirse akabildiği ile ilgili konulardır 34. Su yollarının bakımı için oluşturulan vakıflar hakkında bilgiler verirken, şehrin başlıca su kaynakları olan Gökdere ve Pınarbaşı sularını da ele almamız gerekmektedir. İncelediğimiz vakıfların birçoğu, bu iki su kaynağından ayrılan ve değişik adlarla anılan kolların bakımı için meydana getirilmiştir. Osmanlı döneminde Bursa şehrinin ana yerleşim birimleri içerisinden geçen başlıca dereler; Karınca deresi, Namazgâh deresi, Gökdere ve Cilimboz deresidir. Bu dereler içerisinde özellikle Gökdere, şehrin önemli bir bölümünün su ihtiyacını karşılamaktadır. Uludağ'ın orta kesimlerinde bulunan çay ve pınarlardan toplanıp Bursa'nın ortasından geçmekte olan Gökdere suyunun, Osmanlı döneminde 20'den fazla değirmeni döndürdüğü bilinmektedir. Derenin şehir içerisindeki aktığı yerler üzerinde Maksem, Soğucakpınar, Setbaşı, Irgandı, Boyacıkulu, Meydancık ve Atpazarı köprüleri bulunmaktaydı. Bursa'nın birçok mahallesi, Gökdere den su almaktaydı 35. Gökdere, şehrin su ihtiyacının önemli bir kısmını karşıladığından, Bursa da vakıfların büyük bir bölümü, kendi yapılarına veya mahallelerine gelen bu suyun aktığı kanalların tamiri için gelirlerinden pay ayırmışlardır. Örneğin Karışdıran Süleyman Bey vakfının senelerine ait muhasebe kayıtlarında meremmet-i râh-ı âb-ı Gökdere ifadesiyle 770 akçalık harcamanın yapıldığı görülmektedir 36. Gökdere suyu; Manavzâde Oluğu denilen yerden Maksem adı verilen mahalleye gelir, burada "Naldeliği, Uğurluoğlu, Arap Hacı, Kız, Ayşe Bacı, Ebû İshak, Setbaşı, Demiroluk, Davut Paşa, Tatarlar, Pirinç Hânı, Künbet ve Alipaşa" adlarıyla küçük su yollarına ayrılırdı. Gökdere suyunun Maksem'den sonra bu su yolları vasıtasıyla ayrı yerlere ulaştığı görülmektedir M. Alpalaca, Bursa nın Eski Çeşmeleri, Uludağ Dergisi 87, Bursa, 1948, s H. T. Dağlıoğlu, y.z.e., 1937, s. 9. Bursa Şer iye Sicilleri, A-83, 2b, 3a. 71
16 Örneğin Gökdere suyu; Arap Hacı kolu ile, Tahtakale civarındaki Paşa Çelebi Medresesi ne, Acem Reis mahallesindeki mescîdin avlusundaki çeşmeye, Demiroluk'tan I. Murad'ın Tuz Bazarındaki çifte hamamına gitmektedir. Naldeliği denilen kol ile akan su ise, Gökdere üzerine yapılan bir kargir köprüden geçerek, Karaağaç, Hoca Mehmed Karamanî, Kurtoğlu, Eşrefîler, Ishak Şah, Hacı Baba, Çıkrıkçıoğlu mahallelerine akmaktaydı. Bunların dışında Gökdere suyunun ulaştığı bazı yerler şunlardır: Alboyacılar Çarşısı'nda Karışdıran Süleyman Paşa Çeşmesi'ne, Muallimzâde'nin Alboyacılar'daki boyacı dükkânlarına, Koca İbrahim'in Galle Bazarındaki çeşmesine, Kavaklı Mescîdi önündeki Sultan Mehmed'in çeşmesine, Kale'de Helvâî mahallesinde Sultan Mehmed'in çeşmesine, eski Tahtakale yakınındaki Kirişçi Kızı'nın çifte kargir çeşmesine, Şeker Hoca mahallesindeki Çatalçeşme'ye ve bu mahalledeki 36 eve akmaktadır 37. Pınarbaşı suyu ise, Bursa hisarının ve şehrin yarısından fazlasının su ihtiyacını karşılamaktaydı 38. Şehrin yararlandığı en eski su kaynaklarından biri olan Pınarbaşı suyunun, kireç miktarı fazla olmasına rağmen uzun süre kullanıldığı bilinmektedir. Pınarbaşı semtinde Pınarbaşı Câmi kıblesi tarafında yer alan kaynaktan çıkan bu su, şehrin büyük bir kısmının kullanma suyu ihtiyacını temin eder. Kaynaktan kuzeye doğru ilerleyen su, geniş tuğla ile çevrili çarşaf adı verilen bir sahaya dökülür ve buradan şehrin değişik mahallelerine inen kollara ayrılırdı ve 18. yüzyıla ait vakıf muhasebe kayıtları içerisinde konumuz ile ilgili tespit ettiğimiz vakıflar, aşağıda tablolar halinde listelenmektedir. 3 numaralı tabloda, kayıtlarda adları belirtilmeyen su yollarının bakımı için vakfı bulunan diğer mahalleler ve vakıf kurucuları gösterilmektedir. 4 numaralı tabloda ise; vakfı bulunan suyun adı, vakfın kuruluş amacı, kayıtlarda mevcutsa vakfın kurucusu ve kurulduğu mahallenin adı belirtilmektedir. Ayrıca bu tabloda gösterilen vakıflar, sermayeleri açısından değerlendirilerek para vakfı veya akar vakfı olarak nitelendirilmiştir. Tablolarda kurucu adı yazılı olan vakıflar bir şahıs tarafından oluşturulmuşken, kurucu adı yazılı olmayan vakıflar ise, mahalle halkı tarafından ortaklaşa meydana getirilmiştir. Her iki tabloya bakıldığında, Bursa da su yollarının bakımı amacıyla kurulmuş toplam 50 adet vakfın tespit edildiği görülmektedir. Ancak bu sayı, su yollarının bakımı için Bursa da oluşturulmuş vakıfların tamamını göstermemektedir. Bursa da başka amaçlarla oluşturulan avârız vakıflarına ait giderleri gösteren belgelerde de, su kanallarının bakımı için harcamaların kaydedildiği dikkate alınırsa, bu işin K. Kepeci, Bursa Kütüğü, Bursa Eski Harfli Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesi, Genel No: 4522, IV / 175. H. T. Dağlıoğlu, y.z.e., 1937, s. 6. Uzer İ., Bugünkü Bursa Suları VIII, Uludağ Dergisi 41, Bursa, 1941, s. 44.
17 birçok vakıf tarafından finanse edildiği görülmektedir. Neticede, temel ihtiyaç maddesi olan suyun değişik alanlarda kullanılma zorunluluğu, Bursa da su yollarının tamiri hususunda halkın ciddî anlamda hizmet veren vakıflar kurmalarına neden olmuştur. Tablo 3 Kayıtlarda adları belirtilmeyen su yollarının bakımı için vakfı bulunan diğer mahalleler ve kurucuları Mahalle-i Bâb-ı Zemîn Mahalle-i Çekirge Mahalle-i Dâye Hatun (Esir Mehmed Efendi) Mahalle-i Fazlullah Paşa Mahalle-i Gazi Hüdâvendigâr Mahalle-i İsâ Bey Fenâri (Ayla Hatun) Mahalle-i Kara Şeyh Mahalle-i Kiremitci (Abdullah Efendi ve Aişe Hatun) Mahalle-i Kiremitci (Hacı Abbas) Mahalle-i Süzen Kefen (Hacı Abbas) Mahalle-i Şeyh Konevî Mahalle-i Şeyh Konevî (Yalancı oğlu Abdullah) Mahalle-i Tatarlar (Şeyh Ali Efendi) Mahalle-i Umur Bey Mahalle-i Yenice Mahalle-i Zeyniler (Köse Mehmed) Tablo 4 Vakfı Bulunan Su Adları, Vâkıfın Adı ve Mahallesi Vakfın Amacı Vakfın Kayıtlarda Görüldüğü Yüzyıllar 16. yy. 18. yy. Sermayesi Açısından Vakfın Niteliği Âb-ı Aişe Bacı (Seyyid Hacı Yakup Ağa) Âb-ı Akçağlayan (mahalle-i Zeyniler) Mühimmât-ı âb x Para Vakfı Âb-ı Alişir Ta mîr-i mecrâ-yı âb x x Para Vakfı Âb-ı Alişir (Karaca Muhiddin ve Atmaca Sultan) Âb-ı Arab Hacı Âb-ı Asâ (Zeynep Hatun der mahalle-i Hazret-i Emîr) Âb-ı Cedîd (Adilhân Hatun) Âb-ı Cedîd (Manavzâde Abdülgafur Efendi) Ta mîr-i mecrâ-yı âb x Akar Vakfı Âb-ı Cedîd (Yeniçeri Ağası Seyyid Hacı Hasan Ağa der mahalle-i Kepezler) Ta mir-i mecrâ-yı âb x Para Vakfı 73
18 Âb-ı Çatal Çeşme (Hacı Mustafa der mahalle-i Şeker Hoca) Âb-ı Davullu Âb-ı Devlengeç Ta mîr-i mecrâ-yı âb x x Para Vakfı Âb-ı Fındıklı Âb-ı Gökdere Râh-ı âb x Para Vakfı Âb-ı Gümüş der mahalle-i Kara Ağaç Âb-ı Hacı Veli der mahalle-i Kurşunlu Âb-ı Hekimşah Mühimmat-ı âb x Para Vakfı Âb-ı Istabl-ı Bâyezid Paşa Âb-ı Kara Şeyh Ta mîr-i çeşme x Para Vakfı Âb-ı Kavak der mahalle-i Molla Arab Âb-ı Kavak der mahalle-i Hacı İskender Âb-ı Lezîz (Müfti-i sâbık Abdülaziz Efendi) Ta mîr-i güher-i âb x Para Vakfı Ta mîr-i mecrâ-yı âb x Akar Vakfı Âb-ı Lezîz (Şeyh Ali Efendi) Âb-ı Oluk der mahalle-i Kara Ağaç Âb-ı Pınarbaşı (Abdal Çelebi der mahalle-i Timurtaş) Âb-ı Pınarbaşı der mahalle-i Timurtaş Âb-ı Reyhan Paşa Âb-ı Sedbaşı ( Seyyid Ali) Âb-ı Seyyid Mehmed Usul der mahalle-i Istabl-ı Bâyezid Paşa Âb-ı Şehir Oluğu (Hacı Mehmed Kefevî) Âb-ı Umur Bey (Hacı Süleyman Ağa) Âb-ı Yiğli der mahalle-i Istabl-ı Bayezid Paşa Mühimmât x Para Vakfı Âb-ı Zülâllı Râh-ı Hasan (Hacı Mehmed Hamdi) 74
Bursa Suları ve Su Vakıfları
T.C. ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ İLÂHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ Cilt: 17, Sayı: 2, 2008 s. 379-417 Bursa Suları ve Su Vakıfları Ali İhsan Karataş Dr., U.Ü., İlahiyat Fakültesi Özet Bol sularıyla meşhur olan Bursa
ISSN: 2198 4999, GERMANY August 2015, 3/2, p. 353-363 NEIGHBORHOOD NAMES OF BURSA IN THE WRITINGS OF GAZZIZÂDE ABDULLATIF EFENDI GAZZİZÂDE ABDÜLLATİF EFENDİ NİN KALEMİNDEN BURSA MAHALLE ADLARI Ayşe Nur