/ TÜRKLERDE ADALET VE ADLİYE TEŞKİLATI (MÜSLÜMANLIKTAN ÖNCESİ VE S
Tweetle TÜRKLERDE ADALET VE ADLİYE TEŞKİLATI (MÜSLÜMANLIKTAN ÖNCESİ VE S ADLİYE TEŞKİLATI GENEL Kadılık :
İnsanların topluluklar halinde yaşamaya başlamaları ile problemler ortaya çıkmış ve bunların çözümü için kabilenin reisi ,yaşlısı, arabuluculuk hüküm vericilik yapmışlardır. “Türklerin İslamiyet’i kabullerinden önce tamamının göçebe olarak yaşamadığı Eftalitler Bulfarlar cenubi Uygurlar gibi yarı göçebe Türk topluluklarının mevcut olduğu ve bunlarla ilgili parça parça rastlanılan bilgilerde bile hukuki kurumların ve Yargucu ların olduğu gözlenmektedir .Bununla birlikte Türklerin kurdukları devletler birbirleri ile mukayese edilince bu konuda benzeyiş ve aynılıklar olduğu görülür .Hunların teşkilatlanmalarında bulunan 12 sağ ve 12 sol memuriyet ( görevlendirme ) oğuzlarda Moğollar’ da Memlükler’ de Harzemşah’ lar da görülür ve ileri tarihlerde Müslüman Türkler den Karahanlılar’ da bulunan Yargucu ünvanının Avarlar’ da karşımıza çıkması devamlılık arzettiğinin belirtisidir .Orta Zamanlarda Muazzam bir imparatorluk olan Sasaniler ‘in kaynaklarında Komşuları Türk imparatorluklarının idari Askeri ve teşkilat yapısını övmeleri de hesaba katılınca Türklerin Aslında İslamiyet’le tanışıp kabullendiklerinde köklü bir hukuk birikimine sahip oldukları kabul edilmelidir” . Araplarda ise yargı sisteminin (el _kaza) nın ilk izleri cahiliye döneminde görülmektedir.İslam’ın doğuşu ile birlikte anlaşmazlıklarda çözüm bulma ve yargılama görevini Muhammet üstlendi bununla ilgili ilk örnek olarak Muhacirler ile Medineli Müslümanlar ,Yahudiler ve onların dışındaki müşrikler arasında akdettiği anlaşma gösterilebilir bu anlaşmada “şüphesiz ki bu sahifede gösterilen kimseler arasında meydana gelen ve fesadından korkulan her olay öldürme ve anlaşmazlık vakıalarının Allah a ve resulü Muhammet götürülmesi gerekir “ denilmektedir .İslam adalet anlayışının yaygınlaşması haksızlıkların ortadan kaldırılması için kaza ,mezalim ,hisbe müesseselerinin kurulmasın ve işlerliğini gerekli kılmıştır. Ülke sınırlarının dar olması Müslümanların sayı bakımından az olması nedeniyle Muhammet’in sağlığında Müslümanlar arasında onun dışında bir kadı yoktu ve rasülüllah tarafından görülen dava sayısı oldukça azdır ve kendisinin bu görevler için özel olara bir kadı tayın ettiği ile ilgili bilgi bulunmamaktadır fakat bu vazifeyi bazı durumlarda valilerin görevleri arasında valilere vermekte bazen de anlaşmazlık durumları için ashabından bir görevli tayin etmektedir.
Muhammet İnsanlar arasında Allah’ın kendisine vahy ettiği esasları göre hükmediyordu Davalı ve davacı onun huzuruna kendi arzuları ile geliyorlardı her ikisini de dinledikten sonra kararını veriyordu Dönemin ispat ve çözüm yolları Delil ,Yemin ,Şahitlerin şahadeti , yazılı metinler şeklindedir kural olarak delil getirmek davacıya aittir , yemin etmesi gerekende inkar edendir. Günümüzdeki bilinen anlamı ile hapishane Hz. peygamber ve Hz. Ebubekir döneminde mevcut değildir bu dönemde tutuklama sanığın yalnız bırakılması camiye veya eve konulması ve davacının hakkını alıncaya kadar burada bekletilmesi şeklindedir .Hz Ebubekir in Halifeliği döneminde Hz Ömer in bu kadılık görevini üstlenmiş olmasına rağmen kendisinin bilinen şiddeti nedeniyle huzuruna iki hasım gelmemiştir .
Hz. Ömer zamanında İslam’ın yayılması ile birlikte Arapların Arap olmayanları ile kaynaşması sonucu meydana gelen problemler nedeniyle ilk defa kadıların tayini bu dönemde olmuştur.Kadıların tayininde kadı olabilecek kişiler için belli özellikler aranmıştır bu özellikler erkek olmak ,akıl ve zeka sahibi olmak ,hür insan olmak, Müslüman olmak .adaletli olmak vücudunun tam ve sağlam olması , gerekli hukuk bilgisine sahip olması gibi özellikleri göz önünde bulundurulmuştur ayrıca kadılar Kuran sünnet ve kıyas a uygun kararlar verebilecek bilgide olmalıdır Hz. Ömer tayin ettiği Basra kadısı Ebu Musa el eşari ye İslam adli muhakemesinin temel usulü kabul edilebilecek şartları sıraladığı bir mektubunda ,bu kadılık işinin bir sünnet olduğunu, yerine getirilmeyecek bir hakikatin söylenmesinin gerekmediğini eşit muamele yapılmasını fark gözetmemeyi Müslümanlar arasında sulhun caiz olduğunu hakka rücu nun batılda kalmaktan hayırlı olduğunu delil getirmek isteyen davacıya vakit tanınması gerektiği yalancı şahitler ile akrabalar dışında bütün Müslümanların şahitliğinin geçerli olduğunu ve gazaptan sakınmak gerektiğini belirtmiştir . Hulafei raşidin döneminde Adli teşkilat son derece bağımsız ve saygın bir teşkilattı .Önceleri hakim mahkeme işlerini evinde yürütürdü daha sonraları mescitlerde oturumlar yapılmaya başlanıldı . Hüküm gerektiren konular önce kitap ve sünnette araştırılır bulunmazsa içtihadıyla hükmedilirdi .Bu dönemde kadının katibi veya kararlarını toplandığı bir sicil defteri bulunmuyordu çünkü kararlar kesinleştiğinde hemen uygulanıyordu . Kadıların gelirleri : Böylesine önemli bir görevde bulunan kişilerin gelirleri hesaba katılmazsa adalet sisteminde art niyetli davranışlar yanlı kararlar olacağı düşünülmüştür. Kadıların gelirleri ile ilgili daha ilk dönemlerde Rasülüllah zamanında maaş bağlandığı bilinmektedir. Kadının Katip (yazan),Hazin (düzenleyen ) ,Hacip(sırayla içeriye çağıran ) ,şurti( inzibat) ,tercüman gibi yardımcıları vardır. Kadıların maaşları 10 dinardan aşağı olmazdı daha sonra günlük 7 dinar olarak belirlenmiş ise de Emevi Halifesi Ömer Bin Abdülaziz zamanında dini bir vazife olarak kabul edilmiş ve ayrıca maaş ödenmemiştir daha sonra aynı dönemde maaşlar arttırılmıştır. Kadıların yaptıkları ek işler ile de ilgili olarak ek ücretler aldıkları bilinmektedir mısır kadısı Hüceyra yıllık 1000 dinar almakla birlikte kadılık görevinin yanı sıra vergi toplamak ,hazine işlerini yürütmek ,bahşiş gibi gelirleri toplamı olarak değerlendirilir Kadı gelirleri ile ilgili Osmanlı mahkeme kayıtlarından örnek olarak “nikah vaki olduğunda evlenecek olan bakire ise nikah akdi olarak kadı için 20 akçe ,mahkeme hademesi için 5 akçe alınır .dul ise 15 akça kadıya 5 arçe hademeye alınır ,nak-i şehadetten 1 vesair usulden resmi Kitabet kadıya 20 hademeye 5 akçe alınır .Kendi rızasıyla ve zorla zaruri olmaksızın hediye verilirse alınır ,Sicile çekilen Kaziyeden sicil vergisi 8 akçe alınır. Itıknameden 66 akçe alınır . Yıldırım Han zamanında vilayet kadılarına Hüccet Akçesi alınması tayin buyurulup kanun olmuştur 796 /1394 tarihide bu şekilde kanun olmuştur . Hisbe : Her ne kadar Abbasi halifesi Mehdi zamanında (775-785) bu kavram kullanılmış olsa da Bu sistemi ilk defa uygulayan Ömer bin Hattab dır .Umumi düzen ile ilgili işleri kontrol etmek derhal halledilmesi gereken işler ile ilgilenmek görevleri arasındadır çarşı pazarı kontrol etmek borçların ödenmesini sağlamak ,gayri Müslimlerin binalarını Müslümanlardan daha yüksek yapmalarına engel olmak komşularının sınırlarına tecavüz edilmesini önlemekti. Müntesip (Muhtesip ): Bu unvan Abbasiler döneminde Halife Mehdi zamanında kullanılmaya başlanılmıştır . Kadının kendi istediği kişiyi tayın etmesi şeklinde atanır bu göreve getirilecek kişilerde Müslüman olma, mükellef olma ,Erkek olma,Adaletli olma izinli olma ,kudret, ilim ilmiyle amil olmak,Allah rızasını gözetmek ,iyi ahlak sahibi olmak , gibi özellikler aranırdı .Özetlenecek olursa ekonomik ve sosyal ,dini ve adli hayatla ilgili görevleri vardır .Tanık ve delil ile ispata gerek olmayan durumlar ile ilgilenir .İyiliği emredip kötülüğü men eder genel ahlak ve dini hükümlerin tatbik edilmesini kontrol eder çarşı ve pazarın düzenini sağlar.Yiyecek ve içecek maddelerinde yapılabilecek hileleri kontrol eder borçlarını ödemeyenleri borçlarını ödemeye zorlar .Ramazanda aleni oruç yiyenleri içki içip sarhoş olanları iddet beklemeden evlenen kadınları yasak musiki aletlerini çalanları cezalandırır Ölçü ve tartı aletlerini tam olduğunu muayyen aralıklarla kontrol merkezlerine çağırarak kontrol eder öğrencileri fazla döven hocaları cezalandırır bu sistem Fatımilerde ve Eyyubi ler de de vardır . Mezalim mahkemesi :Türklerin İslamiyet i kabullerinden önce Uygur devletinde dahi Alp ilteber in annesinin onun adına davalara bakardı.Eski Türklerde ise adli teşkilatın yüksek mahkemesi ( yargu siyasi suçlarla meşgul ) hakan adına örfi hukuk kurallarına uygulamakla görevli yargonlar (yargucu ) ve naipberi olduğu görülür . Hükümdar devletin başı adalet dağıtıcısıdır , mısır coğrafyasında küçük değişiklikler göz ardı edilirse eski Türklerden bu yana devam eden gelenek Selçuklulara kadar uzanmıştı .
İslamiyet te ise Halife ,Vali veya ona vekalet eden kişinin başkanlığında ve devletin yüksek memurlarının katılımı ile vazife görür mescitlerde toplanırdı .Temeli cahiliye devrine kadar uzanır .Emeviler döneminde Abdülmelik Bin Mervan haftanın belirli günlerinde mezalim olayların görüşür doğrudan karar bağlar zorlukla karşılaştığında davayı Kadı ya gönderirdi . Bazı Abbasi Halifelerinin bu mahkemeleri bizzat idare etmeye çok önem vermişlerdir bu mahkemeler belirli günlerde çalışır Zalimlerin zulmünden şikayetçi olanlar tayin edilen günde huzura gelirler burada halka karşı sert davranan ve adalet yolundan sapan zalim idareciler,memurların yaptıkları haksızlıklar ,Müslüman malları hakkında kendine güvenilen kimselerin bu malların nasıl değerlendirdiği , devletten maaş alanların maaşlarındaki gecikmeleri ile ilgili şikayetleri kadı mahkemelerinin verdikleri kararlara karşı itirazlar değerlendirilirdi .Bu uygulamanın sebebi .mahkeme üyelerinin diğer günlerde kendi işlerini yürütmeleri içindi ilerleyen dönemde mahkeme üyeleri maaş almaya başladıkları iç tam gün çalışmaya başladılar Eyyubi ler de Sultanın bizzat katıldığı oturumlarda sultan kürsüye oturduktan sonra sağ tarafına dört mezhep kadıları otururdu. mezalim mahkemelerinde yardımcılar olarak muhafızlar ,kadı hakimler, fakihler ,katipler ,şahitler bulunurdu.. maverdi mezalim mahkemeleri ile kadıların davalara bakışları ile ilgili şu tespitlerde bulunmuştur .mezalim mahkemesi hakimi kuvvet ve heybete sahip olmalıdır (diğerlerinin saldırıları bertaraf edebilmesi ve kuvvete başvurabilmesi için) Korkutma ve tazyik yoluna başvurabilirler ,davayı emin kişilere resen gönderir,şahitlerden şüphelenirse yeniden yemin ettirir şahit sayısını arttırabilir ,önce şahitleri dinleyebilirdi .Mezalim oturumlarında Hükümdar ,vezir ,vali,kadı ,sahibul Mezalim ,hukukçu ve müftüler ,şuhud,ordu temsilcileri ,maliye temsilcisi ,muhtesib ,sahibu’l şutra zaman zaman bulunurdu : Şutra ( Polis Teşkilatı ) :Abbasiler devrinin birinci döneminde İbni Haldun un dediği gibi suç ve cinayetleri takip suçlularla ilgili cezaları tatbik etmekle görevlidirler .Suçu deliller ile sabit olanların gereken cezayı çekmeleri için onların yakalanması kadının vermiş olduğu ceza kararının uygulanması görevleri arasındadır .Sahibu’s Şutra (emniyet Müdürü), Eş’Şutratül –Kübra ( büyük polis teşkilatı ) , Eş’ Şutratül-Suğra ( küçük teşkilat ) şeklinde kendi içinde sınıflara ayrılmıştır ,Endülüs kadı emniyet müdüründen daha yetkilidir ve gece emniyeti sağlayan Nizamüd Daribin adıyla bilinen diğer İslam devletlerindeki ases ile aynı görevi yürüten ayrı bir teşkilatlanma vardır Emir_i dad denilen adli mevkii Anadolu Selçukluları döneminde kurulmuş olan bizzat hükümdarın yetkisini de kullanabilen ve devletin kuruluşundan itibaren görev yapan ancak divan içerisinde yer almadığı için siyasi baskıdan uzak bir mevki bulunmaktadır bu mevkii üst kademeli amir ve memurların yargılandığı ve gerektiğinde tutuklandığı kurumdur Kadı Asker Hz Ömer ordugah şehirlerine asker kadılar tayin ediyordu bu şekilde düşünüldüğünde kadı askerliğin bu dönemde başladığı kabul edilmelidir.Eyyubi ler döneminde aynı şekilde kadı askerlik kurumu devam etmiştir. Osmanlı döneminde Sultan l murat zamanında Bursa kadısı Çandar’lı kara İbrahim Paşa nın bu göreve getirilmesi ile tekrar karşımıza çıkmaktadır . Kadı asker olabilmek için 500 akçe yevmiyeli mevleviyet denilen büyük kadılık kurumu mensubu olması gerekirdi .Kadı askerin görev süresi 1 yıldır. Protokol sırası ile Rumeli ve Anadolu Kadı askerleri fatih döneminden sonra tayin edilmiştir .Bir dönem sonra Rumeli kadı askeri Rumeli tarafında bulunan kadı askerlerin ve müderrislerin atamalarını ,Anadolu kadı askeri Anadolu da bulunan müderris ve kadıların atamalarını yapmaya başlamıştır Emeviler döneminde Kadılar genel valiler tarafından atandıkları gibi doğrudan halife tarafından atandıkları da olurdu içtihadın gerektirdiği doğrultuda kararlar veriyorlardı ve çoğu zaman bu kararlara valilerin görüşlerini de eklerlerdi .Bu dönemde dört mezhep yoktu ve kararlarında siyasetten etkilenmiyorlardı tasarruflarında mutlak yetki sahibi idiler gerektiğinde valiler hakkında kararlar verebiliyorlardı kararların verirken bazen halifenin görüşünü de isteyebilirlerdi bazı mahkemelere ise halife doğrudan başkanlık ederdi .Gayri Müslimlerin ali işlerini kendi dini başkanları çözerdi . Yine Emeviler döneminde Muaviye bin ebu süfyan nı kadısı süleym in kadı kararlarını tescil ettiği tespit edilmiştir
Abbasiler döneminde ise Kadılar Bu dönemde en önemli değişiklik günümüzün adliye bakanlığına benzeyen Kadı-ul Kut ad yani baş kadı müessesesinin kurulmasındır .Kadılar halkın seçkin insanları arasından seçiyorlardı . Dört mezhep yerleşmeye başladığı için kararlar mezheplere göre verilmeye başlanılmıştı Iraktaki kadı Hanefi ,Şam da ki kadı Malik ,mısırdaki kadı şafi-i mezhebine göre kararlar veriyorlardı ve kararlarında tam bağımsız olmalarına rağmen halife tarafından denetlenebiliyordu bu denetlemelerde halifenin düşüncelerine uygun olmayan kararlar da verebilecekleri nedeniyle kendisini cezalandıracağını düşündükleri için kendilerine verilen kadılık görevini kabul etmeyen kişiler de çıkmıştır (İmam Hanefi) . Halife Hişam Bin Abdülmelik in Mısır valisine bir kadının görevden alınması ve Allah tan korkan ayıplardan Saim birinin o göreve getirilmesi ile ilgili emrinden halifenin kadıları görevden almadığını ancak valilerin bu görevi yürüttüklerini anlıyoruz ( iki farklı kaynakta kadı tayini ve görevden alınması ile ilgili farklı kayıtlar bulunmaktadır kadıların tayinlerinin Bağdat tan çıktığı valinin kadıyı azletme yetkisi olmadığı yazılıdır) .yine bu dönemde kurulan Baş kadılık siteminin ilk baş kadısı Halife mehdi zamanın da imam Ebu Yusuf tur. Baş kadılar hükümdar veya halife tarafından tayin edilir ve hükümet merkezinde oturur kendi adına diğer yerlerde görev yapacak kadıları bizzat tayin ederlerdi. Bağdat ta bulunan kadıya Kadı-ul Kut ad denirdi diğer şehirlerdeki kadılar kadı vekili şeklinde çalışırlardı .Kadıların vermiş oldukları kararlara itiraz merci divan-ül mezalim di :1 dönemde yetkileri arttırılmış vakıflar vasi tayinleri gibi konularla da ilgilenmeye başlamışlardır bu dönemde sistem oturmaya başlamış hakimin huzurunda şahitler gurubu oluşturulmuş ve kayıt altına alınmaya başlanılmıştır bozulmaların başladığı dönemde ise kadıların güvenilirliğini zedeleyecek rüşvet alan ve şarkıcı kadınları dinleyip içki içen kadılar tespit edilmiştir (Abdullah El-Umeri ). Endülüs te kadıların Arap olma şartı yoktu İspanyol asıllı Müslüman berberi Yahya Bin Yahya leysi kadılık yapmıştır . Endülüs te merkez mahallelerde sokakları kapatan büyük kapılar vardı ve geceleyin bu kapılar kapatılırdı silahlı bir kapıcı bulunurdu ve Endülüs lü avam tabakasının düşük karakterli kötülük yapmaya alışkın geceleri başkaların evlerine giren insanlar olması nedeniyle bu tür önlemler alınırdı . Vakıf gelirlerini, fetva sicillerini kontrol etmek , camilerde Cuma ve bayram namazı kıldırmak yağmur duası yaptırmak kadıların görevleri arasındaydı bunlarda mühtesip hisbe görevini yürüten sahibu’s-suk ( çarşı ağası ) vardır Türk İslam Devletlerinde Adalet ( Genel bakış ) :Tolunoğulları ‘nda ve Ihşıdiler de yargı işlerine Bağdat tan tayin edilen kadılar bakardı . Karahanlılar döneminde ise önceleri Yargucular adalet işlerine bakarken zamanla yerlerini kadılara devretmişlerdir Selçuklular döneminde kadılık Bağdat ‘ a bağlanmıştı Yargılama Şer-i ve örfi olmak üzere yapılmaktaydı Şer-i davalar bakanlar baş kadı ( kadı-ul Kut ad a) bağlı idiler kararları kesinde ve değişmezdi fakat bu kararlarına karşı üst mahkeme yolu olan mezalim mahkemelerine başvurulabilirdi vakıf miras hayrat davalarına şer-i kadılar bakardı .Kadı asker ordu mensuplarına davalarına bakardı ve Emir-i dad (Adalet bakanlığı ) örfi davalar ile ilgilenirdi .eyaletlerde adli işlere kadılar ticari hayatın düzeni ile ilgili işlere ise Muhtesipler bakardı. Selçuklu yönetiminde Sasani, Abbasi ,Gazneli ve samanlı izleri mevcuttur ancak ana karakter olarak eski Türk geleneği muhafaza edilmiştir.
Harezmşahlar da (1193)kadılar Bilinen kadılık görevlerini yanı sıra evlenme ve boşanma işleri ile nafaka miras mülkiyet halk arasında çıkan türlü ihtilaflara bakarlardı maiyetlerinde naip ,katip ,vekil denilen yardımcıları bulunur. Hükümdar tarafından seçilmiş olan Akza-i kuz at ( baş kadı ) tarafından kadılar atanırdı memleketin düzeni belirlenmiş memurlar tarafından sağlanır düzeni bozanlar bu memurlar tarafından cezalandırılırdı askerler arasındaki davalara ise mevcut birlik komutanları bakarlardı Memlükler de (1250) kadılar : Sultan tarafından seçilen dört mezhep baş kadılarının görevleri adli ve şer-i işleri yürütmek diğer vilayetlerde kendi adlarına çalışacak kadılar görevlendirmekti , halkın ekseriyesi şafi-i olduğu için darü’l-adl de sultana en yakın bu kadı otururdu .Askeri Kadılık Memlükler de karşımıza çıkmaktadır (Kadı asker Kadı’ul –Kuz at ) askeri sınıfın şer-ive hukuki işlerine bakardı bu görev Eyyubi devleti kurcusu Selahattin Eyyubi tarafından verilmiştir hükümdar ile birlikte sefere çıkarlar ve üç mezhepten tayin edilirlerdi Hanbeli Mezhebinden kadı asker yoktu. Sultan Baybars döneminde Divan-ül mezalim yani mezalim mahkemeleri makam ve nüfuz sahiplerinin haksızlık ve zulüm yapmalarına engel olmak için düzenlenmiştir ,mahkeme başkanı halife veya sultandır veya onlardan birine vekalet eden hakimdir ,ekseriye halka karşı haksızlık yapan emirler diğer devlet memurları hatta sultan aleyhine açılan davalara bakardı. Darü’l-adl müftülüğünde bulunan müftiler şer-i meseleler hakkında fetva verirlerdi Anadolu Selçukluları ( 1077) ve beyliklerinde adli teşkilat :Selçuklularda düzenli bir adli teşkilat olduğu görülmektedir.Kadı Şer-i davalara bakardı ( ki bu davalar İslam hukuku çerçevesinde çözülür ). Baş kadı büyük Selçuklular döneminde Badat ta bulunur Anadolu Selçukluları zamanında Konya da bulunurdu bütün kadıları denetleme yetkisi vardır ve Örfi davalara ayrı ayrı bakan iki kadı bulunur.ordudaki anlaşmazlıklara kadı askerler bakardı devlet düzenini bozmak isteyenleri ile devletin emir ve kanunlarına uymazlık suçunu işleyenlere bakan ayrı mahkemeler mevcuttu.Selçuklu sultanı için adalet demek Abbasi halifesinin su fi şeyhlerinin Sünni ulemanın ve halkın güvenini almak demekti ve Sultanın Haftada iki kez zulüm görenlerin şikayetlerini dinler ve (bessi Me karim ) kerem saçardı .Ulema ve Kadılardan oluşan dinsel sınıfın kökeninde tanınmış yerel aileler vardı bu dönem ulemaların ve kadıların toprak ağaları ile ilişkileri vardı.Vezirin kadı adaylarını belirlemesi muktasıpları ( ahlak zabıtası ve ölçü amiri ) ataması ve ulemaya sağlanan iktalar ile ilgilenmesi de göz önünde bulundurulursa Dini kurumların ulemanın ve kadının atamalarının sultan veya veziri tarafından yapılması nedeniyle bir dönem sonra siyasallaşmalarından ve siyasal kurumlara tabi olmasından söz edilmekle birlikte kadıların bu durumdan en az etkilendikleri gerçektir Osmanlı hukuku genel yapısı ve işleyişi : Anadolu Selçuklu ,Büyük Selçuklu devletleri İslam hukukuna , Abbasi devleti ise Türk Moğol hukukuna dayana bir hukuk sistemine sahiptiler Osmanlı devletinin problemli bir coğrafya üzerinde altı asır hüküm sürmesinin belki de temel nedenlerinde birisi miras olarak devraldığı bu sağlam hukuk düzenini daha da geliştirerek iyi uygulamış olmasıdır .
Osmanlının devlet olduktan sonraki ilk kadısı ve devlet olma nişanı olan ilk hutbeyi okuyan Osman beyin kayınpederi Şeyh Edebali nin öğrencisi olan Dursun Fakih tir.Daha sonra yerleşmiş olan geleneğe göre kadı olmak için medreselerin yüksek derecesinden mezun olmak gerekiyordu Kadının adli görevi yargı mercii olması yanında idari görevi asayişin amiri vakıf denetçisi zabıta amiri olma görevi de vardır yardımcıları ise subaşı ,böcek başı, çöplük subaşı,mimarbaşı ,mühtesip gibi görev ve yetki paylaşımı yapılmış kişilerdir.günlük vergilen toplanmasında İhtisap ağası “Mühtesip” vardır. Kadılar ticaret ile uğraşamazlar borç alamazlar umumi davetlerde bulunamazlar ve hediye kabul edemezlerdi , ilk olarak kazaya tayin edilir ve yevmiye 20 akçe ile göreve başlayıp en üst mertebede 150 ( bazı kaynaklarda 500) akçeye kadar çıkardı görev süreleri 1 sene ile 20 ay arasında değişir .Kaza kadılığından sancak kadılığına oradan da mevleviyet (bölgeler ayrılmış yerler) kadılığına gelirdi buradaki sıralamaları de takip ederek görevinde yükselirdi ve en yüksek kademe olan İstanbul kadılığına getirilirdi .Osmanlıda kadı hükmü olmadan kimse cezalandırılmazdı ve kadı adına görev yapan naipleri vardı .
İslam da adalet ibadetten üstün tutulmuştur kadıyı kendi adına adalet dağıtması için padişah seçer ve o görevden alır kadı her şartta vakar ile hareket eder sesini dahi yükseltmez sert tavır takınmaz kadı padişahla birlikte peygamberi de temsil eder davalara bilirkişi heyeti olarak( şuhudu’l-udul veya Udul –Müslim ) meşhur müderrisler bilinen eşraf çağırılırdı ve tarafsızlığı denetlerdi Osmanlı Hukukunun esas temelini İslam hukuku yani şer-i hukuk oluşturmuştur bu hukukun ayrıntılı olarak düzenlemediği veya düzenlenmesini devlet başkanlarına havale ettiği durumlarda Osmanlı padişahları dönemin ihtiyaçları doğrultusunda ferman beraat hüküm siyer name adalet name,sultaniye ,hakaniye ve kanunnameler çıkartmışlardır ve bunlar toparlanmak suretiyle örfi hukuk doğmuştur bir başka padişah tarafından ferman ile kaldırılmadığı sürece bu hükümler geçerli olmuştur .
Osmanlı hukuk sistemini meydana getiren iki unsur vardır bunlardan birincisi İslam hukukundan gelen şer (ahkam-ı şer-iye) ki bunun temeli Kuran_ı Kerim ve Hadislerdir ve ikincisi Osmanlı hükümdarları tarafından ihtiyaç duyuldukça teker teker konulan kanun hükümleri olan örf ( kavan-i Örfiye ) hukuku dur . Örf hukukunda Türk töresi de denen Türklerin İslamiyet’i kabulünden önceki Türk hukuk kurallarından da yararlanılmıştır . Padişahların yasama yetkisini kullanıp örfi kurallar koyarken bunların İslam a şeriata uygun olup olmadıklarını belirlemek için bazı durumlarda fetva istemesi aslında örfi kurallarında temelde şer i kurallara aykırı olmadığını göstermektedir . Osmanlı döneminde kanun koyuculuğu ile tanınmış olan l Süleyman dır . Bu hukuk sisteminde örfi hukukun kurallarına belirlenmesinde önemli rolü olan nişancılar ve kadılar zaten İslam hukuk alimlerinden seçilmişlerdir bu nedenle bir ceza davası için Kahire de hangi hüküm veriliyorsa Belgrat ta da aynı hüküm verilmekteydi bu birliktelik Hanefi mezhebi kurallarını bütün sınırlar içerisinde uygulanması ile daha da belirginleşmiştir .
Mahkemelerde bilgi kaynağı olarak kullanılan iki önemli fıkıh kitabından fatih dönemi kanuni dönemi arasında molla Hüsrev ve kanuniden Osmanlının son günlerine kadar İbrahim Halebi nin kitaplarının kullanılması ile de verilen kararlar arasında fark olmamıştır .Örfi hukuk kurallarının istikrarlı uygulanmasında ise kanunnameler etkili olmuştur .Kanunnamelerde halka keyfi cezalar verilmemesi için gereksiz vergiler koyulmasına ve alınması gibi davranışlara engel olunmuştur örfi cezalar daha çok para cezaları şeklindedir Sonuç olarak Saat gibi işleyen muazzam bir teşkilatlanma ve vazifelendirme olmasa zamanın teknik ve ekonomik vaziyeti icabı imparatorluğun bir başından diğerine değil orduları posta katarını bile sevk etme imkanı olmazdı . KAYNAKLAR :
AKYÜZ Vecdi–Müslüman Türk dev.Divan-ı Mezalim Kurumu Türkler 5.cilt (mak ALBAYRAK Sadık- Budin Kanunnamesi ve Osmanlı toprak meselesi ist 1973 AYDIN M. Akif- Osmanlı huk. Genel yapısı ve İşleyişi (Mak.)
BARKAN Ömer L.-Budin kanunnamesi Öns DİVİTÇİOĞLU Sencer- Oğuzdan Selçuklu ‘ya İstanbul Y.K.Y.2000
GÜLER Ali-Türklük bilgisi Ankara 2001
HASAN İbrahim Hasan –İslam Tarihi
KAZICI Ziya –İslam Med. Ve mües. Tarihi 9 ) KÖPRÜLÜ Fuat Orta zaman Türk Hukuk Müesseseleri Türkler 5.cilt (Mak ) 10) TURAN Refik­-Türkiye Selçukluları ve Anadolu Beyliklerinde Teşkilat ( Mak)
11) ULUÇAY Çağatay- İlk Müslüman Türk Devletleri İstanbul 1977
12) YİĞİT İsmail –İslam tarihi
Adliye Teşkilatı Adli Teşkilat
Adliye Müslümanlarda Adli Teşkilat