Türk Destanlarında Motifler - İslamiyet Öncesi Dönem - Edebiyat | Edebiyat Ve Sanat Akademisi
1-Kök-Böri: ( Gök Kurt- Bozkurt ) İslamiyet öncesi destanların pek çoğunda görülen totem motiftir. Bozkurt, destanlarda Türklerin yeniden türemesini sağlayyan ( Ergenekon) yol gösteren, ( Bozkurt, Oğuz destanı ) ve savaş gücünü temsil eden bir motiftir. Bozkurt, destanlarda Tanrı kurt ,anne kurt, ordulara yön gösteren veya önünde yürüyen bir motif olarak geçer.Türkler bozkurta tanrısal bir özellik de katmışlar, kendilerinin bozkurt soyundan geldiklerine, inanmışlardır. Uygur Türeyiş Destanı’nda Tanrı bir erkek kurt şeklinde yere inmiş, bir Türk hakanının kızı ile evlenmiş ve Uygur nesilleri böyle türemiştir.
2-Işık: Bu motif bir çok destanlarımızda gökten inen ilahi bir hayat verici olarak karşımıza çıkar. Destan kahramanları; bu kahramanların eşleri veya kendileri ilahî bir ışıktan doğarlar. Göten inen bu ışık Göktanırı tarafından gönderilen kudrettten gelmektedir. Kadınlar veya eşler bu ışıktan ortaya çıkar. Şamanist inanca göre gök on yedi katttan oluşmakta Göktanrı en üstte bulunmaktadır. İyi ruhlar bu katmanlarda kuş şeklindedir ve göklerin katmanlarında olurlar. O yüzden hemen her Türk boyunun bir kuş ongunu vardır.
3-Rüya: Destan kahramanları önemli bir hadiseden önce olacakları rüyalarında görürüler. Rüyalara göre davranmak veya rüyanın işaretine göre karar vermek başlıca motiflerdendir. Rüya motifine Dede Korkut, Manas Destanı ve Battal Gazi Destanı'nda da rastlanmaktadıır.
4-Ağaç: Ağaç motifi, Türk destanlarının asıl ögelerinden birisidir. Göktürkler ve Uygurlar ağaçı kutsal kabul etmişler, ağaçı ve orman bütünü ile bir kült olarak görmüşlerdir. Günümüzde bile ziyaret olarak kabul edilen ağaçlara çaput bağlamak bu inancın ve kültün devamıdır. Ağaç motifi hemen her Türk destanında görülür. Destanlarımızda ağaç motifi üç yönüyle Sığınak (Oba), Ana ya da Ata, varlığı, devleti temsil eden semboldür. İnsanlığın yaratılışı hakkındaki Türk düşüncesine göre Tanrı, yeryüzündeki dokuz insan cinsini, bu insanlardan önce yarattığı dokuz dallı ağacın gölgesinde barındırmıştır. Oğuz Kağan destanında Oğuz Kağanın eşi kutsal bir ağaçın içine düşen ışıktan çıkmıştır.
5-Kırklar: Bu motif, kahramanlar etrafındaki gücü temsil eder.Kırk sayısı bazı eşya ve davranışları sınırlar.Oğuz Kağan’ın kırk günde yürümesi, konuşması gibi.Kırk sayısı görünmez aleminden gelen koruyucu, güç verici kutsiyete erişmiş şahısları da simgeler.Ayırca üç , yedi ve kırk desatnlarımızdaki formel sayılardandır.
“Oğuz kırk günde yürür, kırk günde konuşur, Kaf Dağı’nın etrafını kırk günde dolaşır, verdiği şölende kırk kulaç yüksekliğinde direk diktirir ve kırk masa hazırlatır. Dede Korkut, Manas, Battal Gazi, Danişment Gazi ve diğer destanlarda ise kırk motifi kahramanın etrafında bir kuvvet haline gelen kırk alp veya kırk ereni ifade eden bir kavramdır.”
6-At: Türk halkının göçebe kültüre dayanması atı çok önemli hale getirmiş, At destanlarda da önemli bir motif olmuştur. At aynı zamanda bir tür dinsel totem özelliği de taşır. Eski Türklerde ölenlerel beraber atının da mezarına gömülmesi bu kutsallıkla da ilgilidir. Destan kahramanları atlarıyla birlikte ifade edilirler. Örneğim Manas Destanında Manas atıyla birlikte ölür ve diirilir.
8-Mağara: Bu motif destanlarda sığınak ve ana karnını temsil eder.Bazen de ilahî buyruğun tebliğ edildiği yer olarak karşımıza çıkar. Bazı Türk boylarında mağara evlerinin bulunduğu bilinmekte olup Türk şamanizminde yer altının karanlıklarına uzanan mağaralar dünyasının önemi hep ön planda tutulmuştur. Gök Börü Destanı’nda bir bataklığa bırakılan çocuk, bir dişi kurt tarafından denizin kıyısındaki bir mağaraya kaçırılır. İslâmî destanlarda Battal Gazi'nin atı Aşkâr bir mağarada şekil aldığı gibi, rivayete göre Köroğlu'nun ölümü ile Kırat da bir mağaraya girerek kaybolmuştur.
9-Ak Sakallı İhtiyar: Destanlarda hakanların akıl danışıp öğüt aldıkları toplum önderdleridir. Hakanlara yol ve iz gösterip töreleri hatırlatan hakanların danışmanı niteliğini gören kutsal büyüklerdir. İslami dönemde motif özelliğini korumuz, Pir, Aksakallı Dede , kimliğini korumuştur. .
10-Yada Taşı: Veya Kutsal Kaya Bu taş destanlarda millî birlik ve bütünlüğü, halkın mutluluğunu ve devletin idealini temsil eder. Bu taş ülkeden çıkarıldığında birlik ve bütünlük bozulur ve kıtlık baş gösterir. Göç destanında kutsal kaya dan parça verildiği için felaketler başlamıştır. Elif ile Mahmut Hikayesinde Gence’yi koruyan taşlardan söz edilir. Eşref bey hikayesin de Gence’de bulunan kutsal taşlar önemli bir motiftir.
11. Hızır motifi, destanlarımızda destan kahramanına yol gösterip yardım eder. En ummulmadık ve en çaresiz anlardan aniden ortaya çıkar. Güçlüklerden kahramanları korur. Hızır özellikle İslami dönem destanlarımzıda ortaya çıkan bir motiftir.
12. Geyik Motifi Türk kültüründe bilinen hayvanlardan biri de geyiktir. Bazı Türk boylarından getiğin yerini Dağ keçeisii de alabilmektedir. Geyiğin kutsallığı nedeniyle geyik boynuzunun kimi evlerde uğur için duvara asıldığı bilinmektedir. Geyik motifi İslamiyetten sonraki destanlarımzıda da kaşrımıza çıkar.
13.Ok ve Yay: Ok , yaya at ve kılıç destanlarımızında en sık geçen motiflerden biridir. Ok ve yay destan kahramanının maharetini sergileyen bir vasıta olarak kabul görür
14. Kaz Motifi: Kaz, eski Türlerde kutsal sayılan hayvanlardan biri olmalıdır. Şu Destanında Hakan Şu İskender’in beklerken her gün kaz yüzdürerek kazı seyretmektedri. Uygur ve Göktürk destanlarında da kazları yüzerken seyretmek motifine rastlanılmıştır. Kadınları kaza benzetmek de destanlarımızda sık sık görülen bir unsurdur.