imparator heraklius / Radi Dikici - PDF
Download "imparator heraklius / Radi Dikici"
3 RADİ DİKİCİ 3
4 4 imparator heraklius / Radi Dikici Remzi Kitabevi, 2015 Her hakkı saklıdır. Bu yapıtın aynen ya da özet olarak hiçbir bölümü, telif hakkı sahibinin yazılı izni alınmadan kullanılamaz. Kapak düzeni: Ömer Erduran Ön kapak Heraklius tablosu: Evren Oğuzbalaban ısbn birinci basım: Şubat 2015 Kitabın basımı 2000 adet yapılmıştır. Remzi Kitabevi A.Ş., Akmerkez E3-14, Etiler-İstanbul Sertifika no: Tel (212) Faks (212) Baskı ve cilt: Remzi Kitabevi A.Ş. basım tesisleri 100. Yıl Matbaacılar Sitesi, 196, Bağcılar-İstanbul Sertifika no: 10648
5 sunuş 5 R oma-bizans İmparatorluğu nda Heraklius la 610 yılında başlayan dönem, daha önce hüküm sürmüş hükümdarların dönemlerine göre farklılık göstermektedir. 620 li yıllara kadar dünya neredeyse iki imparatorluk tarafından paylaşılmış gibiydi. Roma- Bizans İmparatorluğu ve Pers İmparatorluğu Sosyal ve ekonomik çıkarlara dayalı savaşlar bu iki imparatorluk arasında cereyan ediyordu. Olağanüstü renkli bir dönem Bu kitabın belgesel bir roman olduğunu unutulmamalıdır. İçinde yer alan olayların tümü aynen yaşanmış ve tarihi kayıtlarda yer almıştır. Bu bakımdan Şans, Zafer ve İmparator Heraklius biyografik bir kitap özelliğini de taşımaktadır. Ayrıca Heraklius hakkında yazılmış ilk roman olma özelliğini de belirtmek gerekir. Roma-Bizans ve dolayısıyla dünya tarihini etkileyen diğer bir kahraman da İmparatoriçe Martina dır. Onun renkli yaşantısı da bazen sizi belki kızdıracak, bazen gözlerinizi kamaştıracak, bazen de kalbinizin tellerini titretecektir. Bir noktaya daha dikkat çekmek isteriz. Kitapta daha çok Bizans İmparatorluğu tabirini kullandık. Bilindiği gibi, başkenti Konstantinople olan Roma İmpara torluğu na Bizans ismi 16. yüzyılda verilmiştir. Ancak onlar hiçbir zaman Bizans ismini ve Bizanslı olduklarını bilmediler. 29 Mayıs 1453 Salı gününe kadar kendilerini hep Romalı saydılar. Bu nedenle metin içinde konuşmalarda Roma, Romalı veya Roma İmparatorluğu kelimelerini kullandık. Bu dönemin başka bir özelliği daha vardır. 620 li yıllarda, ileride en az onlar kadar etkili olacak yeni bir güç siyaset sahnesi
6 6 ne çıkar. Müslümanlar ve Müslümanlık Hatta bu yeni güç çok uzak olmayan bir tarihte, yıl içinde büyük imparatorluklardan birini yok eder. Daha sonra Emevi ve Abbasi adını alacak olan Müslüman devletleri, birkaç yüzyıl içinde dünyanın önemli bir bölümünü yönetmekte söz sahibi olacaklardır. Kitabın adında bulunan, Şans, Zafer ve den sonra üçüncü kelimeyi, okur Bizans-Müslüman ilişkileri bölümüne geldiğinde kolaylıkla yerine oturtacaktır. Dolayısıyla bu kitap aynı zamanda, Heraklius un hayatıyla paralel olarak, Roma-Bizans İmparatorluğu nun Müslümanlarla ilişkilerini de gözler önüne sermektedir. Ve ayrıca Hazreti Muhammed in İmparator Heraklius a yazdığı mektubun hikâyesi kitabın içinde yer almaktadır. Kitapta, okuyucuyu şaşırtmamak ve karışıklığa meydan vermemek için, mekân ve şehir isimleri bugünkü adları ile yazılmıştır. Ancak kitabın başında her şehir veya mekânın o günkü Latince adları liste halinde eklenmiştir. İki antik kenti ise o günkü isimleriyle yazdık. İlki Afyon Karahisar ilinin Emirdağ ilçesine 13 km uzaklıkta olan Amorium, diğeri Mardin e 13 km uzaklıkta olan Dara kentidir. Dönemin önemli merkezlerinden olan bu kentler yapılan kazılarla gün ışığına çıkarılmaktadır. Kitabın başında tarihin o döneminde hüküm süren imparatorların ve Müslüman yönetici ve halifelerin listesi, Heraklius Hanedanı nın soyağacı, 610 yılındaki Roma-Bizans İmparatorluğu nun haritası, kitapta adı geçen önemli kişilerin isim listesi yer almıştır. Bana tarih bilincini yerleştiren rahmetli hocalarım Prof. Ahmet Şükrü Esmer e, Enver Behnan Şapolyo ya, Prof. Dr. Seha Meray a, kitabın kapağında yer alan Heraklius un yağlıboya resmini yapan ressam Evren Oğuzbalaban a, kapağı hazırlayan Ömer Erduran a, editörüm Bülent Tuna ya, kitabın sayfa düzenini yapan Nesrin Palabıyık a ve haritayı ve soyağacını hazırlayan Ahmet Akyürek e teşekkürlerimi sunarım. Radi Dikici Aralık 2014
7 KUZEY DENİZİ BRİTANYA Londra ALMANYA Trier FRANK KRALLIĞI MAKEDONYA AFRİKA MISIR LOMBARDLAR ATLAS OKYANUSU LOMBARDLAR VİZİGOT KRALLIĞI Viennensis Cartegena Italia Korsika Sardunya Milano Rayenna ROMA Napoli SİCİLYA Salona Kartaca Sirakuze Selanik Atina GİRİT Cyrenaica Sofya İskenderiye KARADENİZ KIBRIS Caesarea SURİYE İ Z BALTIK DENİZİ ROMA İMPARATORLUĞU M.S. 610 Kherson Konstantinople Kyzikos İznik Amorium Efes Antalya İzmit Euchaita Ankara Konya Adana Trabzon Pontica Malatya Diyarbakır Maraş Şam FİLİSTİN Yarmuk Kudüs Urfa Antakya LAZIKA Dara IBERIA PERS İMPARATORLUĞU Nineveh Bağdat Ganzak Tizpon A K D E N
8 HERAKLİUS HANEDANI ( ) Baba Heraklius y Epifania y Gregory y Maria Evdokia/Fabia y HERAKLİUS y h Anita y Martina y h. 641 Theodor y Almina y Maria y Martinus y Niketas y Theodora Athalaric y Gregoria y David y Augustina y Febriona y Heraklonas y / h.641 Martinos y Anastasia y Epifania / Evdokia y Flavius Maximus y Heraklius III. Konstantin y / h. 641 Gregoria y Theodosius y III. Konstans y / h Fausta y Not: (y.) İmparatorların doğum ve ölüm tarihlerini (h) Hükümdarlık tarihlerini göstermektedir.
9 DÖNEMİN ROMA İMPARATORLARI VE HÜKÜM SÜRELERİ Maurice Phokas Heraklius III. (Heraklius) Konstantin 641 Heraklonas 641 II. Konstans (Pogonatus) DÖNEMİN PERS İMPARATORLARI VE HÜKÜM SÜRELERİ IV. Hürmüz II. Hüsrev 590 Behram Chobin II. Hüsrev II. Kavad 628 III. Ardeşir Şahbaraz 630 Boran Yazdigirt DÖNEMİN MÜSLÜMAN YÖNETİCİ/HALİFELERİ VE HÜKÜM SÜRELERİ Hazreti Muhammed Hz. Ebubekir Hz. Ömer Hz. Osman
10 10 Kitapta yer alan önemli kişilerin listesi Heraklius, Heraklius un babası Epifania, Heraklius un annesi II. Hüsrev, Pers İmparatoru Priskus, Konstantinople Valisi Fabia/Evdokia, İmparatoriçe, Heraklius un ilk eşi Sergius, Konstantinople Patriği Maria, Heraklius un kız kardeşi, Martina nın annesi Martinus, Maria nın kocası Martina, İmparatoriçe, Heraklius un ikinci eşi Niketas, Heraklius un yeğeni Komentiolus, İmparator Phokas ın kardeşi Behram Chobin, Pers ordu komutanı, imparator (590-91) Şahbaraz, Pers ordu komutanı, imparator (630) Theodor, Heraklius un kardeşi (ordu komutanı) Gregoria, İmparatoriçe, III. Konstantin in eşi Theodor, Heraklius un dayısının oğlu (dışişlerinde görevli) Anita, Heraklius un sevgilisi, Athalaric in annesi Athalaric, Heraklis un evlilik dışı oğlu Trebius, Heraklius un kardeşi Theodor un oğlu Valentinius, ordu komutanı Kitapta ismi geçen şehirler ve Latince isimleri Ankara: Ancyra Antakya: Antioch Antalya: Attaleia Diyarbakır: Amida İzmit: Nicomedia İznik: Nicaea Kadıköy: Khalkedon Kayseri: Caeserae Kudüs: Jerusalem Malatya: Melitene Maraş: Germanicus Şam: Damascus Trabzon: Trebizond Urfa: Edessa
11 birinci BÖLÜM 11
12 12 T 2
13 13 Bu senin Nişan yüzüğün Şu bir ay zarfında özellikle buraya gelmedim. Belki seni görmezsem, yaşadığımız o akşamın üzerimdeki etkisi kaybolacaktı. Seni de Kartaca ya, Gregory dayının yanına yollayacak, ömür boyu da görmeyecektim. Ben onun öz dayısıyım dedim. Olmaz dedim, günah dedim kendime Çok düşündüm, çok. Gece gündüz Ama olmadı, yapamadım. Şimdi, bu yüzüğü iş resmiyete dökülene kadar saklamalısın. Martina nın sevinçten gözleri parlamıştı. Heraklius un boynuna atıldı. Dayım olsan da elimde değil, seni çok seviyorum Heraklius, dedi. O akşam anneannem talibimin çıktığını, beni evlendirmek istediğini söyleyince korkmuştum. Hele ki senden bir aydır ses çıkmayınca iyice ümitsizliğe kapılmıştım. Ama artık kâbus bitti Şükürler olsun ki sen de beni seviyorsun. * * * Ben evlenmeye karar verdim. Ama evleneceğim kişi açısından hem fikrine hem de iznine ihtiyacım var. Bu habere çok sevindim efendim. Kim bu talihli hanım? Kız kardeşimin kızı Martina Patrik Sergius dondu kaldı, şoke olmuştu. Ağzı açık imparatora bakakaldı. İsa sen bizi koru Bunu aslında karşıdaki kişiye değil, ani bir refleksle içinden söylemişti patrik Ama bu nasıl olur majesteleri! dedi. Böyle bir evlilik olmaz, olamaz Mümkün değil
14 14 Şimdi beni iyi dinle Sergius Şunu bil ki dünyada imkânsız diye bir şey yoktur. Ve imkânsızı imkânlı kılacak yegâne kişi de bir patriktir. Patrikler açılması mümkün olmayacak kapıları bulacakları formül ve o ikna edici yorumlarıyla öyle bir açarlar ki hiç kimse bunun karşısında duramaz.
15 Baba Heraklius 15 pifania, oğlunu yataktan kaldırmaya gittiğinde, Heraklius un odada olmadığını fark etti. Hemen hizmetkârlardan birini çağırdı. E Yine bu çocuk ortalarda yok. Koşun neredeyse bulup bana getirin. Hocası onu bekliyor. Heraklius biraz sonra üstü başı toz toprak içinde göründü. Onu doğru banyoya sokup üstünü temizleyen anne, bir yandan temiz bir tunik giydirirken, bir yandan da söyleniyordu. Baban gelince bu yaptığın yaramazlıkları tek tek anlatacağım. Giderken sana ne tembih etti biliyorsun. Ama anne arkadaşlarımla oynarken bugün dersimin olduğunu unuttum, derken annesinin ayaklarına sarıldı. N olursun babama söyleme. Annesi oğlunun uzun saçlarını okşarken, Koş bakalım Latince dersine, ağabeyin Gregory ve hocaların seni bekliyor. Söylediğini düşüneceğim, dedi ve onu hocasına yolladı. Henüz daha sekiz yaşında olan Heraklius, dedesinin Kapadokya yakınlarında büyük çiftliğinde annesiyle birlikte kalmaktaydı. Çünkü babası İmparator Maurice tarafından doğu ordusu komutanı Philippikos un yardımcısı olarak doğuya gönderilmişti. Esasında İmparator Maurice, imparator olmadan önce ordu komutanıyken, hem Philippikos, hem Heraklius onun emrinde çalışmışlardı. Bu nedenle imparatorun en güvendiği kişilerdi. İmparator I. Jüstinyen (*) zamanında orduya katılan baba He (*) İmparator Jüstinyen (527-65).
16 16 raklius, II. Jüstin (*) ve Tiberius II. Konstantin (**) dönemlerinde gösterdiği başarılar nedeniyle hızla yükselmiş ve komutan düzeyine gelmişti. Yıl 573 tü Pers imparatoru I. Hüsrev doğuda önemli bir merkez olan Dara kentinden sonra güneye inmiş, Suriye yi de ele geçirmişti. Bu sırada Roma İmparatoru II. Jüstin akli dengesini kaybedince İmparatoriçe Sofia duruma el koymuştu ve iktidarını sağlamlaştırmak için zamana ihtiyacı vardı. Doğuda yeni bir problem doğmamalıydı. Bir yıllık barış için Pers imparatoruna istediği kırk beş bin altın solidus (***) ödeyecekti. Bunun için Perslere gidecek heyetin başına, geleceğin imparatoru, Komutan Maurice i tayin etti. Onun yardımcısı ise Heraklius tu. Paralar iki arabaya yüklendi. Elli kişilik bir muhafız birliği refakatinde imparatoriçeden gerekli talimatları alıp yola çıktılar. Çeşitli konaklama yerlerinde durarak seyahatlerine devam ettiler. On beş gün sonra, vaktiyle imparatorluğun en değerli komutanlarından biri olan İaonnes Niketias ın Kapadokya yakınlarındaki yüzlerce dönümlük çiftliğine vardılar. Komutan emekli olduktan sonra buraya yerleşmişti. İmparatorluk heyeti ucu bucağı belli olmayan çiftliğe girip konağa ulaştığında onları ev sahibi bizzat karşıladı. Adamlarına, heyete refakat eden birlikle ilgilenmelerini buyurduktan sonra konuklarına dönerek; Komutan Maurice hoş geldiniz, dedi. Sizi tekrar görmek ne büyük mutluluk. Maurice hemen atından atlayıp komutanın önünde saygıyla eğildi. Sizinle yeniden bir arada olmak, bu günü özel hale getirdi komutanım. Lütfen saygılarımı kabul ediniz. Ayrıca bizi kabul ettiğiniz için size minnettarım. Yardımcılarım sizleri odalarınıza götürecekler. Lütfen dinlenin. Akşam yemekte birlikte olalım. (*) İmparator II. Jüstin (565-78). (**) İmparator Tiberius II. Konstantin (578-82). (***) Altın para
17 Yıkanıp temizlendiler. Üzerlerini değiştirerek yemek için indiler. Ev sahipleri maaile onları bekliyordu. İaonnes Niketias misafirlerine eşi, iki oğlu ve iki kızını tanıştırdıktan sonra hep beraber sofraya oturdular. Komutan Maurice nin yanında ev sahibinin küçük kızı Evdokia vardı. Üzerinde pek de moda olmayan bir kıyafet ve kıyafetine uygun takıları vardı; Heraklius un yanında ise büyük kızı Epifania vardı. O ise çok sade bir elbise giymiş, mücevher olarak sağ koluna bir bilezik takmış, uzun ve gür saçlarını tepesinde topuz yapmıştı. Yemekte çok kaliteli şarap ikram edilmekteydi. Heraklius şarabını ardı ardına içerken Epifania nın içmediğini, kadehi sadece dudaklarına değdirip tekrar masaya bıraktığını fark etti. Galiba şaraptan çok hoşlanmıyorsunuz, dedi. Aksine çok severim. Ancak bu akşam siz değerli misafirlerimizle konuşurken ayık olmayı tercih ederim, deyince Heraklius gülümseyerek; Çok açık sözlüsünüz, dedi. Buna bayıldım. Nerelisiniz komutan? Heraklius yemeğinden aldığı lokmayı yuttuktan sonra; Açıkçası orası biraz karışık, dedi. Annemi ve babamı çok küçükken kaybettim. Beni dedem büyüttü. Bana Ermeni asıllı olduğumuzu söylerdi. Evde de hep Ermenice konuşulurdu. Ancak nedense, köklerimizin tam olarak nerelerden geldiğini açıklamadı. Ama sanırım bir tarafım sizin gibi Kapadokyalı, bir tarafım ise Suriyeli olmalı. O yüzden her iki dili de yani Ermeniceyi ve Grekçeyi rahat konuşabiliyorum. Eh, Latincem de idare eder. Bu sefer Epifania gülümsedi. Gerçekten de kendisi gibi açık sözlü olan bu askerden hoşlanmıştı. Heraklius da ondan hoşlanmıştı ama, Geleceği belli olmayan bir askerim, ona ne verebilirim ki, diye düşündü. Bu arada masadakiler koyu bir sohbete dalmışlardı. Sohbetin konusu tabii ki politikaydı; imparatorluğun geleceği tartışılıyordu. Heraklius bir süre masadaki sohbete katıldıktan sonra, aniden Epifania ya dönerek birden aklına gelmiş gibi sordu. Hayatınızda bir erkek var mı, nişanlınız ya da eşiniz? Böyle bir fırsat hiç doğmadı. 17 İH 2
RADİ DİKİCİ. Bizans ı Anlamak
2 Bizans ı Anlamak 3 RADİ DİKİCİ Bizans ı Anlamak 4 Bizans ı Anlamak bizans ı anlamak / Radi Dikici Remzi Kitabevi, 2016 Her hakkı saklıdır. Bu yapıtın aynen ya da özet olarak hiçbir bölümü, telif hakkı