Abbasiler ve Halife Harun Reşid
Harun el-Reşid bin Muhammed bin al-Mansur, (Arapça: هارون الرشيد بن محمد بن المنصور,(d. 17 Mart 763 - ö. 24 Mart 809) beşinci ve en tanınmış Abbasi halifesidir. 763de babası Mehdi'nin o zaman bulunduğu İran'da (modern Tahran yakınlarında) bulunan Rey şehrinde doğdu. 786'da halife olan kardeşi Hadi'nin ölmesi üzerine Halifeliğe geçti. Hayatının çoğunu Bağdat'ta ve hilafetinin sonlarında yerleştiği Rakka şehrinde geçirdi. 24 Mart 809'da Horasan'da Tus şehrinde öldü ve orada
toprağa verildi. Harun Reşid'in halifelik döneminde Abbasiler çok büyük askerî, siyasal, kültürel ve bilimsel gelişmeler kaydettiler.
Halîfe Hârûn Reşîd bir gün Behlül Dana ile sohbet ederken; -Ey Behlül! Sana sarayımda bir oda ve hizmetçiler vereyim. Yeter ki bu eski elbiselerden kurtul. Yenilerini giy. İnsanlar arasına karış, der. Bunun üzerine Behlül; -Müsâde ederseniz bir danışayım, der. Halîfe; -Kime danışacaksın, kimsen yok ki? diye cevap verince. Behlül de;
-Ben danışacağım yeri biliyorum, der ve padişahın huzurundan ayrılır. Hârûn Reşîd arkasından adamlar salıp danışacağı yeri öğrenmek ister. Behlül gide gide şehir dışında bir mezbahaya ulaşır. Başını eğip bir şeyler dinlermiş gibi yapar. Kendi kendine bir şeyler söylenir. Daha sonra oradan ayrılır. Sultanın adamları ondan önce saraya dönüp hâdiseyi halîfeye bildirmişlerdir. Behlül huzûra girince, halîfe Hârûn Reşîd ona; -Ey Behlül! Söyle bakalım vereceğin cevâbı, diye sorar. Behlül; -Danıştım efendim. Lâkin insanlar arasına karışmam mümkün değil, der. Halîfe heybetle; -Ey Behlül! Sen gidip çöplere danışmışsın, haberim oldu, der. Behlül de; -Doğru söylüyorsun, çöplere danıştım. Onlar da bana Ey Behlül! Biz de vaktiyle en güzel ve nefis yiyecekler idik. Bütün güzellikler bizde idi. Sevgi ve itibarımız çoktu. Ne zaman ki insanlar arasına karıştık. İşte bu hâle geldik. Çöpe atıldık. Sen de sakın insanların arasına karışma,dediler. Bu sözlerdeki ince mânâları anlayan Hârûn Reşîd: "Haklısın." deyip düşüncelere dalar.
Harun Reşid İran'da Rey şehrinde 763'de doğmuştur. 775-785 döneminde üçüncü Abbasiler halifesi olarak hüküm süren babası Mehdi'nin üçüncü oğludur. Annesi Hayzuran adında Yemen asıllı bir cariyedir. Fakat annesi çok güçlü karekteri ile kocasının ve sonra oğullarının halifelik yapma dönemlerinde Abbasi devleti politikasına büyük etkisi olmuştur. Annesi ve babasının en çok sevdikleri oğulları olan Harun'un çocukluğu Bağdad'da büyük bir lüks içinde Abbasi sarayında geçmiştir. Hocası Barmaki ailesinin Abbasiler zamanında çok önemli mevkilere geçmesini sağlayan Yahya bin Halid Bermaki idi. Harun, Yahya bin Halid'in üç oğlu olan Fadıl, Cafer ve Muhammed'in çocukluk arkadaşı idi. Fadıl ile Harun süt kardeşi idiler ve Cafer'de Harun'un çok yakın arkadaşı idi.
Bundan sonra Harun'a Mısır, Suriye, Ermenistan ve Azerbaycan eyaletleri valilikleri verilmiştir. Bu eyalet valiliklerini yapmakta iken en yakin danışmanı ve bu eyaletlerin idarecisi eski hocası olan Yahya bin Halid Bermaki olmuştur.
Babası 784de öldükten sonra halifelik, ağabeyi olan Hadi'ye geçmiştir. Hadi ile Harun'un iyi geçinemedikleri bildirilir. Örneğin babalarının halifeliği sırasında iki kardeşin Dicle'yi dar bir köprüden geçmeleri gerekince Hadi'nin yaveri olan emir Harun'un ilk olarak geçmesini önlemek için "Veliahtın senden önce geçmesini bekle" diye Harun'a sert bir emir vermiş; Harun "Başüstüne Emir senin" yanıt vermiş ama Halife olduktan sonra bu yaveri idam ettirmiştir.
Hadi, kendi öldükten sonra halifeliğin kardeşi Harun'a değil de kendi genç oğluna geçmesi için istişarelere gecti. Bunu Bagdad'daki butun Abbasi burokratlari, zamaninin halifesine dalkavukluk nedeniyle, kabule hazır olduklarini bildirdiler. Fakat Bermakiler Harun'un veliahtliktan atilmasini kabul etmediler. Basvezir olan Yahya Bermaki Halife Hadi'ye bu kararın akla uygun olmadığını ve ortaya fitne çıkarabileceğini söyliyerek onu uyardı. Hadi bir müddet dusunceden sonra bu konuda kendinin dogru oldugunu telkin eden burokratlara uyarak kucuk oglunu vârisi olarak ilan etti. Kendini uyaran Yahya Bermaki'yi de hapse attirdi. Bu haberi alan Harun eyalet valilikler idari gorevlerini birakarak yari emekli bir hayat yasamaya koyuldu.
Fakat Hadi ancak 784-786 doneminde halifelik yapmistir. 786da Musul civarinda bir kirsal koskude iken hastalanmis ve olmustur. Bu beklenmedik olumun uzerine cesitli soylentiler cikmistir. Ehlullahtan Behlûl Dânâ, bir gün halife Harun Reşit ile karşılaşır. Kendisini tanıyan hükümdar, bu zata:
Önceki halife ve Harun ur-Reşid'in kardeşi olan El-Hadi halefi olarak oğlu Cafer'in veliahdlığını ilan etmek istemişti. Harun ur-Reşid başa geçtiğinde, yeğeni Cafer'i kendisine biat etmeye zorladı (786).
Tahta geçtiği gün, bir Fars kölesi olan cariyesi Meracil'den olma ilk oğlu Abdullah doğdu. Halife Reşid bu doğumu iyi bir işaret olarak nitelendirdi. Bir süre sonra hanımlarından Zübeyde Bint Cafer'den ikinci oğlu Muhammed El-Emin dünyaya geldi. Harun ilk başta oğlu Abdullah'a El-Memun lakabını vererek şehzade olarak kabul ettiyse de, Zübeyde'den doğan El-Emin'i daha asil ve helalzade gören annesi ve yandaşlarının hoşnutsuzluğuyla karşılaşınca, fikrini değiştirerek henüz beş yaşını tamamlamamış olduğu halde El-Emin'i veliahd tayin etti (802). Daha sonra iki oğlu arasında şöyle bir paylaşım yaptı: Emin veliahd olarak İmparatorluğun batısına (Irak ve Suriye) hükmedecek, Memun tertipte ikinci sırada gelerek İmparatorluğun doğusuna (Horasan) hükmedecekti.
Fen ve teknik
^ a b c Muir, William (1924), 'The Caliphate, Its Rise, Decline and Fall  Bölüm LXIV s.476 (İngilizce) (Erişim tarihi: 30
^ Teyit etmesi imkânsiz ama yazilmis bir soylentiye gore Hadi ve Harun'un annesi olan Hayzuran once Arap eyaletlerinin valilerini Harun'un vâris olmasini kabul ettirmis ve sonra da Hadi'nin bir cariyesini bularak oglu Hadi'nin uykusunda öldürülmesini sağlamıştır.
Doğumu: 763 Ölümü 809
Hadi İslam Halifesi
Ubeydullah Mehdi Billah
Muhammed Kaim Bi-Emrillah
İsmail Mansur Bi-Nasrillah
Maad Muizz Li-Dinillah
Ebu Mansur Nizar Aziz Billah
Amir (Mansur Emir Bi-Ahkamillah)
II. Mutadid • II. Müstekfi