TI: Türkmenistan 'syrtmak halkany' ıatladıar
"Transparency International" guramasynyň ıaıradan indeksi.
Sişenbe güni düıbi Berlinde ıerleşıän “Transparency International” guramasy “Korrupsiıanyň indeksi” atly öz ıyllyk hasabatyny ıaıratdy.
Hasabatda 177 ıurduň jemgyıetçilik pudagyndaky korrupsiıanyň derejesi seljerilıär. Gürrüňi gidıän hasabatda Türkmenistan iň soňky orunda ıerleşdirilipdir.
Azatlyk Radiosy “Transparency International” guramasynyň Merkezi Aziıa boıunça koordinatory Swetlana Sawitskaıa bilen ıörite söhbetdeş bolup, hasabatda Türkmenistana berlen ıer barada gürrüň etdi.
Azatlyk Radiosy: Swetlana, “Transparency International” guramasynyň “Korrupsiıanyň indeksi” hasabatynyň şu ıylky sanynda Türkmenistan parahorlugyň derejesi boıunça iň soňky, ıagny iň ıaramaz 168-nji orunda ıerleşdirilipdir. Bu nämäni aňladıar?
Swetlana Sawitskaıa: Bu Türkmenistanda korrupsiıanyň pajarlap, gülläp ösıändigini aňladıar. Bu Türkmenistanda biznes etmekçi bolıan ıerli we daşary ıurt kärhanalarynyň uly kynçylyklar bilen ıüzbe-ıüz bolıandyklaryny aňladıar. Şol bir wagtyň özünde bu ıerli ıönekeı graždanlaryň hem [korrupsiıadan] ejir çekıändigini aňladıar.
Şeıle-de [Türkmenistanyň] ıyldan-ıyla “Korrupsiıanyň indeksi” hasabatynda soňky orunlarda ıerleşdirilmegi, ıurtda parahorlugy azaltmak ugrunda hökümetiň “iňňäniň ujy” ıaly tagallalary hem etmeıändigini görkezıär. Bu-da öz gezeginde türkmen hökümetiniň ıagdaılary özgertmek, ıurdy iň bolmanda öz halky üçin has açyk etmek üçin syıasy erkiniň ıokdugyny aıdyň äşgär edıär. Garaz, Türkmenistanda bu ugur boıunça hiç kim hiç bir zady etmäge hem synanyşjak bolmaıar.
Azatlyk Radiosy: Swetlana, ıaňy siz parahorlugyň biznes etmek mümkinçiliklerine oňaısyz täsir ıetirıändigini aıtdyňyz. Bu barada has anygrak durup geçäıseňiz? Bu iş ıüzünde nähili amala aşıar?
Swetlana Sawitskaıa: Iş ıüzünde bu juda ıönekeı usulda amala aşyrylıar. Telekiçileriň öňünde böwetler, köp halatda emeli böwetler döredilıär. Telekeçiler hem bularyň hötdesinden gelmek üçin para bermeli bolıarlar.
Mysal üçin, para-peşgeş şu halatlarda: biznesiňi registrasiıa etdirjek, hasaba aldyrjak wagtyň; dürli inspeksiıa-gözegçilik edaralarynyň barlaglaryndan “aman sypjak” bolsaň berilıär.
Munuň üstesine-de ıurtda biznesiň ösmegine hemaıat berjek garaşsyz sud ulgamy, adamlaryň şahsy emlägini kepillendirmek ıaly düzgünler hem ornaşdyrylanok.
Daşyndan gelmekçi bolıan biznes şirketleri hem owaly bilen häkimiıetiň başyndaky resmiler, ıagny prezident, degişli ministrler bilen “umumy dil tapyşmaly” bolıarlar.
Garaz, Türkmenistan ıaly ıurtda açyk we aıdyň şertlerde işlemek mümkin däl diıse bolar.
Azatlyk Radiosy: Swetlana, ıaňy siz jogaplaryňyzyň birinde “Türkmenistanda ıagdaılary özgertmek üçin [hökümetiň] syıasy erkiniň ıokdugyny” aıtdyňyz. Siziň pikiriňizçe, muňa näme sebäp bolıar?
Swetlana Sawitskaıa: Bu reformalar nämä gerek? Häkimiıetiň başyndaky adamlaryň güni onsuz hem “gül ıaly” geçip dur. Olary ähli zat kanagatlandyrıar. Olar öz durmuşyndan, häzirki ıagdaılardan gaty razy. Olary adaty raıatlaryň nähili şertlerde ıaşaıandygy gyzyklandyryp hem duranok.
Häkimiıetler ıurtda korrupsiıanyň özenini aıyrjak ıa-da oňa garşy göreşjek instutlary döretmekde gyzyklanma bildirmeıärler. Sebäbi bu institutlar dörediläıen halatynda, olar şol häkimiıetlere garşy işläp başlardylar. İagdaılar şular ıalyrak, ol “syrtmak halkasyny” ıatladıar.
Azatlyk Radiosy: Swetlana, korrupsiıanyň ıokary derejesi hökümete, ıurda geljekde nähili täsir edip biler?
Swetlana Sawitskaıa: Hiç bir hökümet baky däl. Ahyrsoňy bir gün bu zatlaryň soňy gelmeli bolar. Emma, [netijede] ıurduň sebitdäki beıleki döwletler bilen deňeşdirilende juda ıaramaz şertlerde galmagy mümkin.
Türkmenistanyň ähli kişini kontrol etmek, gözegçilikde saklamak paranoıasy uzak dowam edip bilmez. Belki-de, raıatlaryň özleri hem ıagdaılar babatynda öz pikirlerini aıdyp başlarlar. Munuň ıakyn geljekde boljagyny aıtmak kyn hem bolsa, geliň, ıagşy umytda bolalyň.