Kıyı Tipleri - Coğrafya Defterim
Boyuna Kıyı Tipi
Dağların kıyıya paralel olduğu kıyılardır. Akdeniz ve Karadeniz kıyıları örnektir.
Boyuna kıyıların özellikleri;
Kıyılar yüksektir. Bu yüzden derinlik fazla (kıta sahanlığı dar), dalga aşındırması etkin, falez oluşumu yaygındır.
Kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım zor, yol yapım maliyetleri yüksek ulaşım ancak doğal geçitler ve tüneller ile sağlanabilir.
Denizel iklim iç kısımlara kadar sokulamaz.
Kıyılar sade bir yapıya sahiptir. Girinti çıkıntı azdır. Kıyıda koy, körfez, ada, yarımada gibi yer şekillerine az rastlanır.
Enine Kıyı Tipi
Dağların kıyı çizgisine dik uzandığı kıyılarda görülür. Türkiye’de Ege kıyıları enine kıyı tipine örnektir. Enine kıyının görüldüğü yerlerin özellikleri;
Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım kolay, yol yapım maliyetleri düşük olur.
Kıyı çok girintili çıkıntılı bir yapıya sahiptir.
Kıyıda koy, körfez, ada, yarımada gibi yer şekilleri fazladır.
Kıyı derinliği az (kıta sahanlığı geniş) delta oluşumu kolay, falez oluşumu zordur.
Denizel iklim iç kesimlere kadar sokulabilir.
Limanlı Kıyı Tipi
Koy ya da körfezlerin giriş kısımlarının kıyı oklarıyla büyük kısmının kapanmasıyla ya da geniş tabanlı vadilerin deniz sularıyla dolması sonucunda oluşmuştur. Koy yada körfezin ön tarafı kıyı oklarınca kapanırsa kıyı okları doğal dalgakıranlar haline gelir böylelikle bu koy yada körfezler doğal liman haline gelirler.
En güzel örnekleri; Türkiye’de Kuzey Ege kıyılarında, Büyük Çekmece ve Küçük Çekmece kıyıları Karadeniz’in kuzeyinde ve Dinyeper limanları, New York güneyinde, Batı Patagonya’da, Pikardia-Normandiya (Fransa) kıyılarıdır.
Denize paralel uzanan dağlar arasındaki vadilerin denizin yükselmesi sonucunda sular altında kalmasıyla oluşur.Böylece dağlar ve tepeler kıyıya paralel uzanan ada görünümü alırlar. Türkiye’de Akdeniz’ de Antalya, Kaş, Kale, Fethiye kıyıları ve Adriyatik denizinin doğu kıyıları bu tip kıyılara örnektir.
Antalya Kıyıları Dalmaçya kıyı tipine örnektir.
Eski akarsu yataklarının veya vadilerinin denizin ilerlemesi sonucunda sular altında kalması sonucunda oluşurlar. İstanbul Boğazı, Çanakkale boğazı ve İstanbul’da bulunan Haliç ayrıca Fransa ve İngiltere’nin Manş denizi kıyıları bu şekilde oluşmuştur.
İstanbul Boğazı Ria Tipi Kıyılar
Gel-git olayının etkili olduğu yerlerde görülür. Gel-Gitin en etkili olduğu yerler okyanus kıyılarıdır. Türkiye’nin okyanusa kıyısı olmadığı için gelgit çok fazla etkili değildir ve WATT kıyı tipi Türkiye’de görülmez bu Türkiye’nin özel konumunun sonucudur.
Gelgit olayının etkili olduğu alçak kıyılarda gelgit esnasında sular çekildiğinde deniz dipleri yüzeye çıkar. Gel-git etkisiyle suların tekrar kıyıyı doldurması sonucunda oluşan kıyı tipleridir. Batı Avrupa kıyılarında görülür.
Haliç Tipi Kıyılar
Yükseltisi az ve akarsularla hafifçe yarılmış bir platonun veya tepelik bir alanda bulunan vadilerin aşağı kesimlerinin gelgit olayları sonucunda sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir. Batı Avrupa kıyılarında görülür. Kuzey Avrupa kıyılarındaki önemli limanlar buna örnektir
Türkiye’de HALİÇ tipi kıyı görülmez. İstanbul’da yer alan HALİÇ oranın özel ismidir. İstanbul’da bulunan HALİÇ Ria tipi kıyıdır.
Türkiye’de haliç tipi kıyının görülmemesi özel konum sonucudur.
Eski buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipine denir. Fiyort tipi kıyıların bulunduğu bölgelerde çok sayıda koy, körfez ve yarımada bulunur. İskandinav yarımadasında fiyortlar yaygındır. Ayrıca Kanada, Alaska, İzlanda, Batı İskoçya, Patagonya, Batı Antarktika, Norveç kıyıları da fiyort kıyı tipine örnektir.
Türkiye’de Fiyort kıyı tipinin görülmez bunun nedeni; Türkiye’nin orta kuşakta olması ve bu yüzden buzulların kıyılarımızda etkili olamamasıdır. Yani matematik konumumuz yüzünden Türkiye’de fiyortlara rastlanmaz.
Skayer Tipi Kıyılar
Buzulların oluşturduğu hörgüç kayalar ve morenlerin sular altında kalmasıyla meydana gelen kıyı tipleridir. Bu kıyılarda adalar fazladır. İskandinav yarımadasında yaygındır.
Türkiye’de enlem etkisi yüzünden (Fiyortların görülmeme nedeni ile aynı neden)skayer kıyı tipi görülmez.
Kanada, İskoçya, İrlanda, Alaska, Güney Şili, Güney Alaska kıyılarında Skayer tipi kıyılara rastlanır.
Fiyort ve Skayer kıyı tipleri Türkiye’de bulunmaz nedeni; bu kıyı tiplerinin oluşumunda buzulların etkili olmasıdır. Türkiye bulunduğu Matematik konumu nedeniyle kıyılarda buzul etkisinin görülmediği bir ülkedir. Türkiye’de yüksek yerlerde buzullar ve buzulların oluşturduğu yer şekilleri görülür. Nedeni Türkiye’nin yükselti ortalaması fazla olan bir ülke oluşudur. Yani özel konumdur. Haliç ve Watt tipi kıyılar Türkiye’de görülmez bunun nedeni bu kıyı tiplerinin oluşumunda gelgitin etkili olmasıdır. Türkiye’nin özel konumu yüzünden okyanusa kıyısı yoktur. Bu yüzden bu kıyı tipleri Türkiye’de görülmez.
1 Boyuna Kıyı Tipi
2 Enine Kıyı Tipi
3 Limanlı Kıyı Tipi
4 Dalmaçya Kıyı Tipi
5 Ria Tipi Kıyılar
6 Watt Tipi Kıyılar
7 Haliç Tipi Kıyılar
8 Fiyort Tipi Kıyılar
9 Skayer Tipi Kıyılar
Tags: Yerin Şekillenmesi
Next story Çözülmenin Yer şekillerine Etkisi
Previous story Erozyon Nedir?
Muson İklimi Özellikleri ve Dünya’daki Dağılışı
Haritalarda Ölçek – Uzunluk – Hesaplamaları Videolu Anlatım