Tarhan Nizegiñ ady belki-de, köpüñize tanyş däl bolmagam mümkin. Belki-de, musulman taryhçylary omeıatlar (Emewi halyflygy) diktaturasynyñ arap serkerdesi, zalym basybalyjy Kuteıbe ibn Muslime garşy göreşendigi üçin onuñ watansöıüjiligine nädogry düşünip, beıik gahryman Tarhanyñ yslama garşy gidenleriñ hataryna goşandyrlar, belki-de şonuñ üçin onuñ ady erkinligi jyga edinen halkyñ hakydasyndan öçürilmäge çalşylandyr.
Taryh syıasata görä ıazylmaıar. İazylsa-da iru-giç syıasata görä ıazylan galp taryhyñ sepi açylıar.
Taryh duıguçyllyk esasynda-da ıazylyp bilinmez. Taryh diñe biziñ penjirämizden (şahsy ideologiıamyzdan) ybarat däldir. Oña hemme penjirelerden bakmak gerek.
Tarhan Nizek boıun egmezekligi üçin yslamy perde tutunyp türkmenleri köpçülikleıin gyrmakda tapawutlanan zalym Kuteıbe tarapyndan boıny oñurylyp öldürilıär we onuñ kellesi Hezreti Pygamberimiziñ (s.a.w) sahabalarynyñ ganyna galmakda ıaka tanadan beıleki bir zalym Hajjaja ugradylıar.
Taryhy çeşmeleriñ habar bermegine görä boıny oñurylyp öldürulen watanperwer türkmenleriñ sany 12 müñdenem geçipdir. Öldürilenleriñ arasynda Tarhan Nizegiñ maşgalasy (kiçijik çagalary bilen birlikde), egindeşleri hem bar eken. Tabary, Belazuri, Dineweri, Ibn Esir ıaly ynamdar taryhçylaryñ taryhy kitaplary-da edilen bu zalymlygy doly tassyklaıar.
Tarhan Nizek barada häzire çenli öz taryhçylarymyz-da, suwytly iş bitirmändirler. Şonuñ üçin bu gezegem köplenç bolşy ıaly doganlyk ıurtlaryñ taryhçylarynyñ ylmy işlerine ıüzlenmeli bolduk. Netijede Türkiıe respublikasynyñ Atatürk uniwersitetiniñ Edebiıat fakultetiniñ professory, doktor Enwer Konukçynyñ "Bir Akhun hökümdary Tarhan Nizek" atly makalasyny türkmen dilinde siziñ bilen paılaşmagy müwessa bildik.
AKHUN HÖKÜMDARY TARHAN NIZEK
Ak hunlar (eftalitler ıa-da abdallar, abdal türkmenleri - t.b.), I-VI asyrlarda Eıran, Hindistan we Hytaı aralygynda ıaıylyp ıatan ümmülmez imperiıanyñ, has dogrusy beıik türkmen kaganlygynyñ eıesidiler. Şonuñ üçin olaryñ ady taryhy çeşmeleriñ hemmesinde diıen ıaly geçıär. Şol sanda olaryñ ady her taryhy çeşmede dürli-dürli görnüşde agzalıar. Yslam çeşmeleri hunlaryñ bir şahasy bolan bu taıpany "Abdal" sözüniñ gadymy irki görnüşi bolan "Haıtal", "Habdal", köplük sanda-da "Haıatila" ("Haıtallar") diıip atlandyrypdyr. Tabaryda, Belazuride, Belamide, Dineweride, İakutda, Masudyda, Mukaddeside, Abylkasym Ferdöwsiniñ "Şanamasynda" Haıtal-Haıatila ady ıygy-ıygydan agzalıar.
Haıtallar VI asyrda Aziıanyñ iñ uly regional syıasy güıji bolup durıardy. Günbatarda Sasanylar, gündogar-demirgazykda türkler (Tu-kiue), günortada hindi rajalyklary bilen araçäkleşıärdiler.
Hytaı bilen syıasy we diplomatik gatnaşyklar adatça bolşy ıaly ikitaraplaıyn ilçiler arkaly amala aşyrylıardy. Sasanylar bolsa özlerine dostluk goluny uzadyp durıan Haıtallara hemişe diıen ıaly duşmançylykly göz bilen seredıärdiler. Firuzyñ (459-488) we onuñ oruntutary Kawadyñ döwründe Haıatila garşy yglan edilen uruşlar Ahşunwaryñ paıhasly syıasaty netijesinde Sasanylaryñ öz zyıanyna tamamlandy. Kawad Mazdagyñ gozgalañy turanda kyn ıagdaıa düşüp, Haıtallardan kömek sorady. Haıtallar goñşy hatyrasyny saklap, olara kömek etdi we gozgalañy basyp ıatyryp, Sasany döwletiniñ asudalygyny we içki tertip-düzgünini dikeldip berdi. Şondan soñra Sasany-Haıatila dostlugy bir salym dowam etdi. Anuşirwan Adyl ady bilen rowaıata öwrülen Nowşirwan (531-579) günbatarda Wizantiıa garşy göreşıän döwründe gündogarda syıasy arenada täze peıda bolan Göktürk(men)ler bilen arasyny sazlady. Haıatilanyñ ıanynda hiç hili harby we syıasy taıdan soıuzdaş bolmady we ol ıene-de ıeke galyp, öz başyny özi çaramaly boldy. Munuñ netijesinde olaryñ Owganystandaky we Mawerannahrdaky häkimiıeti ep-esli gowşady. Nowşirwanyñ we Göktürk hökümdary Istemi hanyñ birleşen güıçleri iñ soñky ölüm urgusyny urup, bu türkmen döwletiniñ soñuna nokat goıdular.
■ Haıatilanyñ milli gahrymany ~ TARHAN NIZEK
Mawerannahrda (şol sanda Türkmenistanyñ ähli ıerinde), Owganystanda we demirgazyk Hindistanda häkimiıet guran Haıatila (akhun, huna) Sasany-Göktürk bileleşiginiñ garşysynda pese gaçandan soñra käbir toparlar göreşi bes etmeıärler. Toharystanda Haıatilanyñ agzyny birikdirmäge çalyşıan milli gahryman orta çykıar. Ol gahrymanyñ ady Tarhan Nizekdi. Tarhan Nizegiñ şol ıyllarda alyp baran göreşi barada maglumatlar juda az saklanyp galypdyr. Sasanylaryñ araplaryñ garşysynda ıeñlişe uçramagy bilen Haıatila täze güıç hökmünde ıañadandan tirsegine galıar. Göktürkler bilen Nizegiñ gatnaşyklary barada taryhy çeşmelerde häzire çenli maglumata duş gelinmedi. Emma käbir arheologik barlaglardan çen tutup, Nizegiñ öz adyna pul çykardandygyny anyklamak başartdy.
■ Nizek ady barada
Tabarynyñ kitaplaryna salgylanıan taryhçylar Nizek barada kän ıerde agzap geçıärler. "N.z.k" ıa-da "N.i.z.k" görnüşinde ıazylan adam adynyñ gapdalyna titul hem goıup ıazypdyrlar. Ol titulam gadymy türk(men)lerde asylzadalygy añladıan "Tarhan" (ıa-da "Tarkan") sözüdir. Hytaı senenamalarynda bolsa bu söz "Tte I", "ssu-nan-cu/Tireç" görnüşinde agzalıar. Nizek sözi diñe türki kowumlarda ulanylan söz däldir. Belki-de bu sözüñ aıdylyşynda ıa-da ıazylyşynda bir ıalñyşlyk goıberilıändir. Çünki "T.z.k" sözündäki dyngy belgileri ıerini çalşanyñda "T.r.k" sözi orta çykıar.
Mahmyt Kaşgarlynyñ kitabynda "Tirek/Direk" (direg, söıeg, ıa-da sütün manysynda) sözüniñ agzalıan ıeri bar.
Tang döwrüniñ ıazgylarynda araplaryñ ıa-da ıerlileriñ Nizek ady hytaılylar tarapyndan "Nose" görnüşinde ıazylypdyr. Balhda we onuñ töwereginde "Na-zek Şah" ady has köp ulanylıar. Bu adyñ "Nozeg" görnüşiniñ hem bardygyny aıtmak gerek. Abdylla ibn Hazymy we Selm ibn Zyıady hojaıyn hökmünde ykrar edip, çykarylan metal pullarda "Tarka(n) Şaho/Tarka(n) Nizaga" ıazgysyny okamak mümkin. "Şaho" parslaryñ ulanıan “Şah” ("Şa") sözüniñ irki görnüşidir. Gadymy tradisiıa VII asyrda-da dowam etdirilıärdi. Bu adyñ türki söz bolup biljekdigini ünsi çeken ilkinji taryhçy, professor A.N.Kuratdyr. Onuñ Nizek hakyndaky pikirlerine doktor Emel Esin şeıle baha berıär:
“Bagdis/Hyratyñ hökümdary bolan bir türk(men)iñ ady yslam çeşmelerinde Tarhan Nizek diıip geçıär. A.N.Kurat Tabara we Asam al-Kufa salgylanyp Badgisiñ hökümdarynyñ "Tarhan Terik" titully bir Türgiş beginiñ bolandygyny subut etdi. "Tarhan Tirek" sözündäki "Tirek" käbir ıerlerde üıtgeşmä sezewar bolup, "Nizek" görnüşunde ıazylypdyr. Tirek hem edil Tarhan ıaly türk(men) titulydyr".
Belli alym Gumilıow bolsa Nizek sözüne düıbünden başgaça çemeleşıär. Ol "Nizek/Bižan" görnüşi üçin şeıle diııär:
“Belazuri we Tabary Nizek Tarhandan söz açıar. Emma Ferdöwside onuñ adynyñ Bižan Tarhan görnüşinde agzalıandygyny öñe sürıär. Şol sanda Ferdöwsi Bižanyñ halkynyñ Samarkantda ıaşaıandygyny aıdıar. Çžançžou (ıagny "Jabgu" - "inji" manysyny berıär) 653-nji ıylda Badgisde öldürilıär. 709-njy ıylda öldürilen Nizak Tarhan onuñ baş häkimidi. Eger bu çaklamany dogry hasaplasak onda Tarhanyñ ady Nizek däl-de, Bižan bolup çykıar. Arap çeşmelerinde agzalıan Nizakda arap elipbiıinde "ž" harpynyñ ıokdugy üçin, asyl bolmalysyna Bižan diısek dogry bolar".
■ İezdigerdiñ ıeñlişi we Tarhan Nizegiñ oña hemaıat goluny uzatmagy
B.e.öñ IV asyrda persleriñ başyna gelenler indi Sasanylaryñ başyna gelipdi. Çünki arap halyflygynyñ goşunlary Medaıyny eıeläp, Eırana aralaşypdylar.
İezdigert III (633-651) Sasanylaryñ iñ soñky patyşasydy. Ol Şähriıaryñ ogly we Hysrowyñ agtygydy. Kadisiıäni, Medaıyny, Nihawendi elden gideren hökümdar Media şäherine gaçıar. Ol ıerde-de uzak galyp bilmeıär. Gyssaga düşen İezdigert Toharystandaky Tarhan Nizekden we beıleki türkmen kethudalaryndan kömek sorady.
Şol wagt ony yzarlap barıan Ahnef ibn Kaıs Sasanylaryñ üstüne hüjüm etmek üçin halyf Hezreti Omardan (r.a) rugsat sorady. Halyf oña ejaza berıär. Netijede Owganystanyñ iñ möhüm şäherleriniñ biri Hyrat eıelenıär. Hyrata Sahhar ibn Fulan häkim bellenıär. Ahnef ibn Kaıs Amyderıa tarap hereket edıär we Merwe çenli gelıär. İezdigert bolsa Merweruda tarap gaçıar. Jany burnuna gelen İezdigert Hytaı we türk kaganyndan kömek sorap ilçi ugradıar. Şeıle-de bolsa, onuñ haıyşy ret edilıär. İezdigert mejbury ıagdaıda Balha çekilıär.
Belazuri İezdigert bilen Tarhan Nizegiñ arasynda bolup geçenler barada şeıle ıazıar:
"İezdigert bu ıagdaıy görüp, Horasana gitdi. Merwiñ golaıyna gelende Merwiñ marzbany Mahyıa ony hormat bilen garşylady. Bu duşuşyga Tarhan Nizegem geldi we ıanynda getiren eşiklerini İezdigerde sowgat berdi. Bir aı ıanynda bolubam, soñ öz işi bilen gümra boldy. Soñra Tarhan Nizek İezdigerde hat ıazyp, onuñ gyzyna öılenmek isleıändigini aıtdy. İezdigert bu teklibe gaharlanan boldy. Ol Tarhan Nizegi pes derejeli gul hökmünde görmek bilen onuñ bu teklibini edepsizlik hasaplady. Bu bolsa önem jany gylyñ üstünde duran İezdigerdiñ öz zyıanyna boldy".
Soñra gadyrbilmez İezdigert Mahiıeden özüne hasabat berilmegini talap edıär. Paıhasly we ederini bilıän şahs Mahiıe muny görüp, Tarhan Nizege hat ugradıar. Ol hatynda şeıle diııär:
"Yeñilip we masgara bolup ıurdundan kowulan adam ıañadan häkimiıetine gowuşsyn diıip, sen-ä oña kömek edıärsiñ. Olam seniñ mertebäñi kemsidip nämeleri ıazdy..."
Has soñra Mahiıe bilen Tarhan Nizek İezdigerdi öldürmek için güıç birikdirıärler. Tarhan Nizek taıpasynyñ başyna geçıär we El-Junabize gelıär. Ol ıerde-de Sasany goşuny bilen garşyma-garşy gelıärler. Ilkibaşda iki tarapam üstünlik gazanyp bilmeıär. Emma söweş türkmenleriñ ıeñşi bilen tamamlanıar. Goşuny doly pytran İezdigert Tarhanyñ eline düşmejek bolup Merwe gaçyp gelıär. Emma şäheriñ ilaty oña gapylaryny açmaıar.
Bialaç galan İezdigert atyndan düşüp pyıada ıöräp gidıär. Ahyrynda Murgap derıasynyñ boıunda ıaşaıan bir kilwanyñ öıüne barıar.
İezdigert bir maglumata görä, Mahiıäniñ adamlary tarapyndan, bir maglumata görä bolsa, öıüne baran öı eıesi kilwan tarapyndan öldürilipdir.
651-nji ıylda bolup geçen bu waka Sasanylaryñ taryh arenasyndan doly çekilmegine getirdi. Dinastiıadan diñe Firuz diri galdy we ol hem türk(men)lere sygyndy. Biraz wagt geçenden soñ türk(men)ler ony öıli-işikli edipdirler we öılendiripdirler. Şunlukda Firuz olaryñ arasynda ıönekeı bir raıat ıaly ıaşapdyr.
Tarhan Nizek Sasanylar ıaly äpet döwletiñ ıok bolup gitmegi netijesinde bu gezek araplar bilen ıekme-ıek galmaly boldy. Käte dostlukly, käte duşmançylykly dowam etjek syıasy gatnaşyklaryñ mundan beıläk başy başlaıardy.
■ Kuteıbe ibn Muslime çenli Balhyñ we Toharystanyñ syıasy ıagdaıy.
Ahnef ibn Kaısyñ ıolbaşçylygynda başy başlanan arap ıörişleri Kuteıbe ibn Muslimiñ häkim edilip bellenmegine çenli Kaıs ibn el-Heısem, Abdylla ibn Hazym, Rebi ibn Zyıad ibn Enes ibn ed-Deııan el-Harisi tarapyndan dowam etdirilıär.
Tabarydaky we Belazuridäki maglumatlar garym-gatym berilendigi üçin wakalary hronologik tertipde yzarlamak kyndyr.
Ahnefden soñra Balhda Esid ibn Müteşemmis peıda bolıar. Kaıs ibn El-Heysem hem Toharystanyñ eıeleıjisi hökmünde taryhy çeşmelerde ady agzalıar. Onuñ Samangan sebitlerine çenli gelendigi aıdylıar.
Kaısyñ Nowbahary (Nowbahar-y Balh) weıran etmegi ilatyñ arasynda tolgunşyklary döredıär. Barmakylar neberesiniñ ylym we medeniıet merkezi bolan bu ybadathana Kaısyñ bellän serkerdesi Ata ibn eş-Şaib tarapyndan ıer bilen ıegsan edilıär. Nyzamul Mülk "Syıasatnamasynda" Barmakylary hormat bilen ıatlap geçıär. Ata ibn eş-Şaib ol ıerde üç sany köpri saldyrıar. Bu köprüler Atanyñ ady bilen uzak wagtlap ıatlanylıar.
Belazuriniñ habar bermegine görä, 665-nji ıylda Kaıs el-Heısem Merweruda, Nafy ibn Halid et-Tahi Hyrata/Badgise, Umeyr bolsa Merwde häkimiıeti ellerine alıarlar. 671-nji ıylda Balhda häkimiıeti başga biri eline alıar. Şol wagt Horasanyñ häkimi Abdylla ibn Hazimdyr. Tarkan Nizek onuñ bilen dostlukly gatnaşyk saklapdyr we oña tabynlygyny görkezmek üçin çykardıan pullarynda onuñ Abdylla ibn Hazimyñ adyny hem ıazdyrypdyr. Emma 691-nji ıylda turan gozgalañda Abdylla ibn Hazim öldürilıär we onuñ kellesi halyf Abdylmälige ugradylıar. "İakasy gaıyşly" zalym Hajjajyñ döwründe bolsa Kuteıbe ibn Muslim sahna çykıar.
■ Ilkinji dört halyfyñ we Emewileriñ Horasandaky häkimleri.
Yslam dini Arabystanda ıüze çykdy. Ol öz töwereginde çaltlyk bilen ıaırap başlady. Ilkinji dört halyf (Dört Çaryıarlar) we Emewiler (Omeıatlar dinastiıasy) Eıran meselesini üns merkezinde sakladylar we munuñ netijesinde yzly-yzyna uly-uly ıeñişleri gazandylar. Horasanda oturan arap häkimleri ol ıeri strategik merkez hökmünde ulanypdyrlar we Mawerannahra, Toharystana, türkmenleriñ beıleki ıaşaıan ıerlerine ıörişleri dowam etdiripdirler.
Ahnef ibn Kaıs Hezreti Pygamberimiziñ (s.a.w) döwründe dünıä inenem bolsa, ony görmändir. Ol Seıistan tarapdaky türkmen şäherlerini doly eıeleıär. Soñra ol Kufä häkim edilip bellenıär. Hajjaç bilen arasy bozulıar we türk(men) mäligi Rutbiliñ ıanyna gaçyp barıar. Emma 704-nji ıylda Rutbil ony öldürip, kellesini Hajjaja ugradıar.
Tarhan Nizek bilen gatnaşyk saklan beıleki bir arap serkersesi Kuteıbe ibn Muslimdir. Emewi halyfy Abdylmälik ibn Merwanyñ döwründe Reıde, halyf el-Welidiñ döwründe Horasanyñ häkimi bolıar. Seıistan, Horezm ıaly türkmen diıarlaryny basyp alıar. Doly ady Ebu Hafs Kuteıbe ibn Muslim ibn Amr ibn Hüseıin ibn Rebia Ebu Hafs el Bahilidir. Ejesiniñ ady Dyrar binti Dyrar ibn Kakadyr.
Kuteıbe ibn Muslimiñ "Beıik Fatih" hökmünde yslam çeşmelerinde ady geçıär. Ol Mawerannahrda, Toharystanda ıatdan çykmajak işleri amala aşyrdy.
Türkmenleriñ baş serkerdesi hökmünde tapawutlanan Tarhan Nizek bilenem käte dostlukly, käte duşmançylykly gatnaşyk saklady. Emma ıüze çykan bir gozgalañ zerarly Tarhan Nizek bilen çaknyşyga girıär. Ol Tarhany aldawa salyp, galanyñ agzyna getirıär we daşyny gabap ıesir alıar.
Kuteıbe ibn Muslim halyf Süleıman ibn Abdylmälige garşy pitne turuzanam bolsa, tabynlygyndaky esgerlerden goldaw tapmaıar. Soñunda ol 715-nji ıylda Waky ibn Hasan el-Temimi tarapyndan öldürilıär.
■ Tarhan Nizek bilen İezidiñ çaknyşygy (703)
İezit ibn El Mühelleb ibn Ebu Sufra VIII asyryñ başlarynda tanymal arap serkerdeleriniñ we häkimleriniñ biridi. Kakasynyñ aradan çykmagy bilen Horasanyñ häkimi bolıar. Ol Hajjajyñ iñ ynamdar adamlarynyñ biri bolupdyr. Çeşmeleriñ habar bermegine görä, İezit Toharystan we onuñ hökümdary Tarhan Nizek meselesini çözmek bilen meşgullanıar. Türkmenler bilen araplaryñ arasyndaky ylalaşygyñ bozulmagyndan soñra İezit Toharystana gaıtadan girıär. Ençeme taryhy çeşmelerden peıdalanan Ibni Esir öz kitabynda bu barada Kab ibn Madanyñ ıazan şygyryny hem ıerleşdiripdir. Hususanam ıeñiş habaryny beıan edıän Adwanly İahıa ibn İameriñ Hajjaj bilen bolan gatnaşyklaryny-da ıazan Ibni Esir Badgisiñ eıelenmegi, Tarhan Nizegiñ özüni alyp baryşy barada şu aşakdakylary ıazıar:
“Bu ıylda İezit ibn Muhelleb Nizegiñ galasyny basyp aldy. İezit jansyzlaryñ üsti bilen Nizegi gözegçilikde saklaıar. Tarhanyñ galadan çykandygyny eşiden İezit galanyñ alynmagyna özi gatnaşıar. Bu gala iñ berk galalaryñ biridi. Ol bu galanyñ diwarlaryna gözi düşen wagtynda galanyñ öñünde seždä egilerdi. Eşkarly Kab ibn Madan bu barada şeıle diııär:
“Ol Bazegis ki, onuñ depesne çykan,
Bütin hökümdarlardan güıçli bolıandyr;
İslese asıandyr, isle kesıändir.
Ol ıer alynmandy mundan owallar
Sansyz leşger bilen gabalynmansoñ.
Alysdan seretseñ tüm gijelerde,
Ol ıerdäki ıanıan otlañ yşygy
Asmandaky ıyldyzlary ıatladıar".
Şygyrda İezidiñ galany alyşy barada şeıle diıilıär:
“Neızeki Bazgisden kowdy, çünki ol ıeri
Barça hökümdarlañ güıjün gaçyryp
Henize çen alynmadyk galady.
Ol ıer başy al-asmana direıän
Baharyñ ıagyşsyz buldy ıalydy".
İezit galany eıeländen soñra bu barada Hajjaja hat ugradıar. Ol hatynda şeıle ıazıar:
"Biz duşmanymyza gowuşdyk. Alla bize olary omuzlaryndan tutmaga mümkinçilik döretdi. Olaryñ köpüsini öldürdik, köpüsini ıesir etdik, köpüsi bolsa gaçyp gitdi".
Hajjaç haty okap, İezidiñ kätibiniñ kimdigini soraıar. Kätibiñ İahıa ibn İamerdigi aıdylanda, ol İahıanyñ öz ıanyna ugradylmagy barada görkezme berıär.
■ Mufaddalyñ Badgis ıörişi (704)
Mufaddal 702-nji ıylda Horasanda ölen Muhellebiñ ogludyr. Doly ady El-Mufaddal ibn el-Muhelleb Ebu Sufradyr we İezidiñ doganydyr. Hajjaç tarapyndan 704-nji ıylda Horasana häkim bellenıär. Ol bu wezipesinde dokuz aıa çenli oturyp bilıär. Mufaddal hem "gaza" bahanasy bilen Badgise hüjüm edıär we ol Badgisiñ eteklerini añsatlyk bilen basyp alıar. Ymgyr kän olja edinilendigi üçin Mufaddalyñ emri bilen her adama 800 dirhem paılanıar. Badgisden soñra-da ıörişlere dowam edilıär. İörişleriñ dowamynda Mufaddal Aherun, Şuman şäherlerini basyp alıar. Şol ıyl Hajjajyñ bäsdeşi we halyflyk tagtynda oturan Abdyleziz ibn Merwanyñ aradan çykandygy barada habar gelıär. Emma Tarhan Nizek bu halyf bilen däl-de, Hajjaç we onuñ Horasandaky häkimi bilen gatnaşykdady.
705-nji ıylda Mufaddalyñ ıerine Horasanyñ häkimi edilip Kuteıbe ibn Muslim bellenıär. Kuteıbäniñem Tarkan Nizek we Toharystan boıunça Mufaddaldan gowy ıeri bolmady. Olam häkimlik etjek ıyllarynda olja maksatly birnäçe ıörişleri amala aşyrjakdy.
■ Tarhan Nizek we Kuteıbe ibn Muslim
Kuteıbe ibn Muslim Horasana häkim bellenen badyna öñünde duran meseleleri çözmäge girişdi. Olam başgalary ıaly Hajjaja garaşlydy we onuñ adyndan hereket edıärdi. Goşunyñ serkerdeligine Ylıas ibn Abdylla ibn Amr bellenıär. Ol Ylıasa Merwde oturmagy we daş-töwerege esewan bolmagy tabşyrıar. Şol wagt Osman es-Saidi hem salgyt-hyraç işleri boıunça gözegçilige bellenıär. Ondan soñra Kuteıbe Talekana gidıär. Balh we onuñ töweregindäki dehkanlar (kethudalar) oña tabynlyk bildirıärler. Ol Toharystana üns berıär. Çünki Balh meselesi entegem doly çözülenokdy. İerli ilat sähel mümkinçilik tapsa, araplara garşy aıaga galıardy. Barmakylaryñ Nowbahar medeni merkeziniñ ıumrulmagy bilen araplara garşy ıigrenç hasam möwjäpdi. Kuteıbe ibn Muslimiñ dogany Abdylla ibn Muslim Barmakynyñ aıalyny özüne olja edip alypdy. Emma Kuteıbe ıaraşyk baglaşandan soñ ony öz maşgalasyna gaıdyp beripdi.
706-njy ıylda-da Tarhan Nizek bilen Kuteıbäniñ arasynda ıaraşyk şertnamasy baglaşyldy. Ylalaşyga görä Tarhan Nizek elindäki ıesirleri boşatdy we Kuteıbäniñ özi bilen duşuşyk geçirdi. Kuteıbäniñ Badgise girmezlik barada äht etmegi bilen duşmançylyk doly aradan aıryldy. Kuteıbe pursatdan peıdalanyp Amyderıanyñ añyrsyna geçdi we Mawerannahrda täze harby hereketlere başlady. 708-nji ıylda Buhara basylyp alyndy. Buhara alynanda Tarhan hem Kuteıbe bilen bile hereket edıär. Ibni Esir “Tarhun ıurduna dolananda, Kuteıbe-de Tarhan Nizek bilen bile yzyna dolandylar” diıip ıazıar.
Buharadan dolanan Tarhan Nizegiñ birdenkä Kuteıbä bolan garaışy üıtgeıär. Iki serkerde Amulda biri-biri bilen aırylıar. Tarhan Nizek Toharystana dolanıar. Biraz wagt geçensoñ Kuteıbe Mugyra ibn Abdyllany ıanyna çagyrıar we Tarhany berk gözegçilikde saklamagy tabşyrıar. Mugyra türk(men)leriñ Hulm geçelgesinden aşandyklaryny eşidip, yzarlaıyşy goıbolsun edıär.
Nobatyñ özüne gelendigine ymykly göz ıetiren Tarhan Nizek derhal Balh, Merwerud, Talekan, Farıab, Jüzjan şäherlerinden kömek soraıar. Onuñ niıeti ıaz gelen badyna Kuteıbäniñ üstüne hüjüm etmekdi. Kabulşah hem bu babatda olary umytlandyrypdy. Tarhan Nizek Toharystanyñ ıabgusynyñ ıagdaıy göwnüne ıaramansoñ, ilki bilen ony zyıansyzlandyrıar. Kuteıbe meıilleşdirilıän bu gozgalañ barada gijikmän habar alypdy we olam öz taıynlygyny görıärdi. Ol dogany Abyrahmana 12 müñ esger bilen Burukanda garaşmak barada görkezme berdi. Tabarydan we başga çeşmelerden peıdalanan Ibni Esir Tarhan Nizegiñ ölümi barada şu aşakdaky maglumatlary berıär:
“Kuteıbäniñ Nizegiñ üstüne gaıtmagyndan soñ, Talekanda näme bolandygyny we ol ıerde ol ıerde kimleri öldürendigini aıdyp geçipdi. Kuteıbe Talekany eıeländen soñra ol ıere dogany Omar ibn Muslimi häkim edip belläpdi. Talekan hökümdarynyñ Kuteıbä garşylyk görkezmäni üçin, Kuteıbe-de oña zat diımändir".
Talekanda birnäçe ogry-jümriler hem bolupdyr. Kuteıbe olary ıekän-ıekän ele salyp, dar agajyndan asıar, soñam Fariıaba tarap gaıdıar. Farıabyñ hökümdary Kuteıbä boıun egıändigini mälim edıär. Kuteıbe onuñ tabynlygyny kabul edıär. Fariıabda hiç kimi öldürmeıär we ol ıere öz maşgalasyndan birini häkim edip belleıär.
İagdaıdan habarly bolan Jüzjanyñ hökümdary halkyny taşlap daga gaçıar. Kuteıbäniñ Jüzjana goşun çekendigini eşiden jüzjanlylar onuñ ıanyna gelip tabynlyklaryny bildirıärler. Kuteıbe olaryňam tabynlygyny kabul edıär we hiç kimi öldürmeıär. Jüzjana Amyr ibn Mälik el-Himmanyny häkim edip belleıär.
Kuteıbe soñra Balha gelıär. Balhlylar tarapyndan gowy garşylanan Kuteıbe ol ıerde bir gün galıar we Hulm geçelgesine ıetişmek üçin dogany Abdyrahmany ugradıar. Nizek daga tarap çekilıär. Aıratynam ol Hulm geçelgesiniñ giriş bölegine we dar ıerlerine özüni goramak maksady bilen yzynda birnäçe saılama esgerleri ıerleşdirip çykıar. Şol bir wagtyñ özünde arka tarapda ıerleşen berk bir galada-da birnäçe söweşjeñ esgerleri ıerleşdirıär. Kuteıbe birnäçe günläp dar geçelgede söweş bilen başagaı bolup galıar. Çünki ol geçelgeden başga ıerde nirde ıol bardygyny bilenokdy. Haısy tarapa ugrasa daglaryñ nämälim gatlarynda Nizegiñ ıerleşdiren gaıduwsyz esgerleri bilen garşyma-garşy bolıardy. Alajyny ıitiren Kuteıbe añk bolup galıar. Şol wagt onuñ ıanyna bir adam gelip, geçelgäniñ arka tarapyndaky galany görkezse, özüniñ goıberilmegini soraıar. Kuteıbe ony goıberjekdigine söz berıär we halkyna dönüklik eden ol kişiniñ ıanyna birnäçe esger goşup goıberıär. Ol kişi araplary Hulm geçelgesiniñ arka tarapyndan gidıän gizlin ıol arkaly gala çenli alyp barıar. Duşmanyñ çozuşyna garaşman oturan galadakylaryñ üsti duıdansyz basylıar. Ortadan urulansoñ yzda galanlar we geçelgedäkiler aljyrap gaçyp başlaıarlar. Şeılelikde Kuteıbe geçelgä girıär we galanyñ düıbüne çenli gelıär. Ol ıerdenem göni Siminjana baryp, birnäçe gün bolandan soñra ıene dogany Abdyrahmany öñden goıberip, Nizegiñ yzyndan kowıar.
İagdaıdan habarly bolan Nizek ıoly dowam edıär. Ol Fergana jülgesini aşyp gymmatbahaly goşlaryny we emläklerini Kabulşaha ugradıar. Özi bolsa Kürzde düşleıär. Kowguçy Abdyrahmanam onuñ yzyndan galmaıar we wagt ıitirmän Kürzüñ dik mañlaıyna gelip ıerleşıär. Kuteıbe hem Abdyrahmandan iki parsah uzaklykda goş ıazdyrıar. Kürze diñe bir ıoldan girip bolıardy we ol ıoluñ kert ıol bolandygy üçin ulag haıwanlary bilen geçmek mümkin däldi. Kuteıbe garşydaşlaryny tutuş iki aılap garawullady. Ahyrynda Nizegiñ azyk serişdeleri tükenip başlaıar we wariola (натуральная оспа) atly ıokanç kesele ıolugıarlar. Kuteıbe gyşyñ ıakynlap gelıändigi bu meseläni çaltrak çözmeklik üçin Suleım en-Nasihi ıanyna çagyryp, şeıle diııär:
"Nizegiñ ıanyna git we bir alajyny tap-da, ony meniñ ıanyma getir. Eger-de Nizegi getirip bilmeseñ seni asyp öldürerin".
Suleım bolsa oña şeıle diııär:
"Onda meniñ aıdanymdan çykmazlygy üçin Abdyrahmana hat ıaz".
Kuteıbe doganyna Suleımiñ islän hatyny ıazyp berıär.
Suleım Abdyrahmanyñ ıanyna baryp: “Meniñ ıanyma ıoly saklamaklary üçin käbir adamlaryñy ugrat. Nizegi ıanyma alyp çykanymy görenlerinde olar arkamyzdan gelip biziñ bilen ıoluñ arasynda dursunlar" diııär.
Suleım ıanyna ep-esli azyk serişdelerini alyp Nizegiñ ıanyna barıar we oña: “Sen Kuteıbä ıamanlyk etdiñ we oña beren sözüñde durmadyñ" diııär. Bialaç galan Nizek: "İeri bolıar, indi seniñ pikiriñ nähili?" diııär. Suleym oña şeıle jogap berıär:
"Meniñ maslahatymy alsañ, sen onuñ ıanyna bar. Çünki ol indi bu işi çözmese yzyna gaıtjaga meñzänok. Belki diri galar, belki öler, emma ol häzirki duran ıerinden gyşy geçirmese butnar öıdemok".
Nizek: "İeri, onda men onuñ ıanyna nädip barsamka?" diıende, Suleım oña: "Saña bolan ters pikirleri sebäpli, ıanyna goıbererem öıdemok. Çünki sen ony gahar-gazaba atardyñ. Şol sanda berjek maslahatym, eıtde-beıtde elinden tutup ötünç sorajak bol. Belki ol utanyp seni bagyşlar" diııär. Umydyny ıitiren Nizek: "Bu çykalga dogry bolarmyka? Ol maña gözi düşenden öldüräımese?!." diııär. Suleım oña şeıle jogap berıär:
"Seniñ ıanyña diñe öz teklibimi aıtmak üçin geldim. Eger aıdanymy etseñ halas bolmagyña umyt bar. Teklibimi kabul edip etmezlik öz ygtyıaryñda. Etmeseñ menem yzyma dolanybererin".
Soñra Suleım ıanyna alyp gelen azyklaryny olara hödür edıär. Aç-suwsuz tapdan düşen adamlar oña topulıarlar. Iñkise giden Nizek näme etjegini bilenokdy. Suleım oña ikilenç seslenıär: "Men saña iñ gowy çykalga salgy berdim. Göreñokmy tarapdarlaryñ gözgyny halyny. Gabaw uzaga çekse seniñ günäñi bagyşlajaklaryna ynamym ıok. Şonuñ ücin ıeriñden tur-da, Kuteıbäniñ ıanyna git". Nizek onuñ bu sözlerine şeıle jogap berıär:
“Onuñ maña zyıan ıetirmejegine, meni öldürmejegine ynamym ıok. Şonuñ ücin onuñ ıanyna öz rugsadyny alman gidip biljek däl. Şol bir wagtyñ özünde görüşmäge rugsat bereni bilenem barybir meni öldürmän goımaz. Hernäme-de bolsa, rugsadyny alyp ıanyna arkaıyn gideıin".
Suleım: "Ol eııäm saña rugsat berdi. Men bu babatda ıalan sözleıändir öıdıäñmi?" diııär. Nizek: "İok!" diıip jogap berıär. Nizegiñ egindeşleri-de oña: “Suleymiñ sözüni kabul et, çünki ol hakykatdan başga zat aıtmaz" diııärler.
Nizek mundan soñ Jebguıäniñ hökümdary Sul Tarhany, howpsuzlyk güıçleriniñ serkerdesi Habs Tarhany, ıegeni Şükrany ıanyna alyp galadan çykıar. Geçelgeden geçen batlaryna Suleımiñ yzda öñden ıerleşdirip goıan atlylary zompa çykyp Nizegiñ öz egindeşlerini ıanyna alyp çykmagyna päsgel berıärler. Nizek bada-bat: "Ynha, ähdiıalanlygyñ başlangyjy!" diıip seslenende, Suleım oña: “Bularyñ bärde galmaklary seniñ üçin has peıdaly bolar" diıip jogap berıär.
Suleım Nizegi we käbir adamlaryny Kuteıbäniñ ıanyna alyp gelıär. Kuteıbe olary tussag astyna alyp, Nizegi öldürmek üçin Hajjaja hat ıazıar. Kuteıbe Uleımli Mugawyıa ibn Amy Alkamäni ugradyp, Kürzde galan mallary we adamlary getirmek üçin ugradıar. Soñra olar bilen baglanyşykly indiki etjek işleri üçin Hajjajyñ hatyna garaşıar. Kyrk günden soñ Hajjaçdan hat gelıär. Hatda Tarhan Nizegiñ öldürilmegi buırulıardy. Kuteıbe egindeşlerini çagyryp Nizegi öldürip-öldürmezlik barada olara sala salıar. Dürli pikirler orta atylıar. Ahyrsoñy Dyrar ibn Hüseıin şeıle diııär:
“Men seniñ: ‘Maña mümkinçilik döretse, Nizegi öldürjegime Alladan ant içıärin" diıeniñi eşitdim. Indi bu antyñy berjaı etmeseñ Alla-da seni oña garşy ebedilik muzaffar (ıeñiji) etmez".
Kuteıbe şondan soñ Nizeki ıanyna çagyrıar we hut öz eli bilen onuñ boınuny oñurıar. Şol sanda Sulyñ we Nizegiñ ıakyn egindeşlerinden 700 adamyñ öldürilmegini buıurıar. On müñ (12 müñ) adamyñ öldürilendigini habar berıän çeşmeler hem bar. Kuteıbe Nizegiñ ıegenini asıar we Nizegiñ öz kellesini bolsa Hajjaja ugradıar. Nohur ibn Tewsiıa Nizegiñ ölümi barada şeıle habar berıär:
“Ant içıän, Nizekden ar alyp beıgelen bu goşunyñ gazasy juda ıerine düşdi".
Abbas el-Bahiliniñ erkin guly Zinnir Nizege degişli jöwher torba alıar. Tarhan Nizek juda baı, altyn-kümüşi köp adamdy. Ol Jebguıe Welidiñ aradan çykan wagtyna çenli Şamda bolıar. Her kim Kuteıbäniñ Tarhana beren sözünde durmandygyny gürrüñ edıärdi. Şol wagtyñ şahyrlarynyñ biri bu barada şeıle diıipdir:
"Sen ähdiñde durmazlygy edermenlik saımagyn,
Beıdip beıgelenleriñ, bir gün aıagy taıar gider".
Kuteıbe Nizegiñ ganyna galandan soñra Merwe dolanıar. Jüzjanyñ daga gaçan hökümdary ilçi ugradyp onuñ bilen duşuşmagy isleıär. Kuteıbe hem oña razylyk berıär. Jüzjanyñ hökümdary oña ikitaraplaıyn zamun teklip edıär. Kuteıbe oña Abdylla ibn Habyp el-Bahilini berıär, hökümdar bolsa maşgalasyndan käbir adamlary girewine goııar. Soñ Jüzjanyñ hökümdary Kuteıbe bilen ıaraşyk baglaşıar. Jüzjanyñ hökümdary yzyna dolanansoñ, Talekanda tarpa-taıyn aradan çykıar. Muny gören jüzjanlylar: "Biziñ hökümdarymyzy zäherläp öldürdiler" diıip, alaga-da Abdylla ibn Habyby öldürıärler. Kuteıbe hem olardan kem galman, ıanynda zamuna goılanlary gylyçdan geçirıär.
Kuteıbe ibn Muslim ondan soñra Mawerannahra ünsüni berdi we Syrderıanyñ boılaryna çenli gitdi. Araplaryñ öñünde indi olary gündogara tarap gitmeklerine böwet bolmaga çalyşjak başga bir uly döwlet bardy. Ol döwlet Hytaı döwletidi. Halyf Hişamyñ döwründe Toharystana häkim edilip Nusaır ibn Seııar ugradyldy. Esed ibn Abdylla bolsa Huttal meselesi bilen gyzyklandy. Esed ibn Abdylla bir gezek Balha hem gelip, şäheriñ abadanlaşdyryş işlerine gözegçilik edıär we diwanlaryñ Balha göçürilmegini üpjün edıär. Huttelanlylar, balhlylar, toharystanlylar ıene-de araplara garşy aıaga galıarlar. El-Jüneıit ibn Abdyrahman Toharystandaky tolgunşyklary basyp ıatyrmak bilen meşgullanıar. Gylyjyñ zory bilen sebitde asudalyk üpjün edilıär. Tarhan Nizekden soñra hem azatlyk ugrunda alnyp barylan göreşleriñ yzy üzülmän dowam edıär. Rutbiller, ıabgular, huttelanlar, türk(men)ler garaşsyzlyk ugrundaky göreşiñ nobatdaky dowam etdirijileri boldy.
Professor Enwer KONUKÇY,
1). N. Gumilıow "Gadymy türkler";
2). R. Ghirsman "Les Chionites-Hephtalites, Le Caire", 1948;
3). B. A. Litvinsky "The Hephtalit Empire" (History of civilization of central Asia), III tom, B. A. Litvinsky, Paris 1996;
4). Zekeriıa Kitapçy "Türküstanyñ musulman araplar tarapyndan eıelenmegi", "Yedikubbe" neşirıaty;
6). Zekeriıa Kitapçy "Orta Aziıada yslamyıet we türkler", "Yedikubbe" neşirıaty;
7). «Зов предков. Великий Туран» — 1- ая часть ист.кинодилогии «Зов предков», совместного пр. Узбекистана и Алжира, (çeper filim, 1995);
8). «Зов предков. Согдиана» — 2-ая часть ист.кинодилогии «Зов предков», совместного пр. Узбекистана и Алжира, (çeper film, 1995).
Edebiıat, wagt tarapyndan 11 months ago