Bilge Tonyukuk Enstitüsü: Düşünürlerimiz: Ahmet Cevdet Paşa
AHMET CEVDET, 1822-1895, Bulgaristan, Lofça Devlet ve Bilim Adamı, Tarihçi, Hukukçu, Şair
"Şark medreselerinin son güneşi: Ahmet Cevdet Paşa’dan beri bu memlekette kimse bir Hamidullah, bir Fazlurrahman veya bir İkbal aramasın." İlber Ortaylı
Meşhur İslam sosyoloğu İbn Haldun’dan istifade eder. Piri-zade Sa’ib Molla’nın başlayıp eksik bıraktığı “İbn Haldun Mukaddimesi” tercümesini tamamlayarak 1860 yılında neşr etmiştir.
Cevdet Paşa’nın Osmanlı hukukuna kazandırdığı en önemli eser şüphesiz “Osmanlı Medeni Kanunu” diyebileceğimiz “Mecelle-i Ahkam-ı Asliyye” dir.
Cevdet Paşa’nın mütefekkir olarak değeri, tarihçi ve hukukçuluğundan herhalde üstündür. Osmanlı devletinin mukadderatı onu yakından alakadar ediyordu. Bu nedenle devletin durumunu araştırmış, ve bozulan müesseselerin ıslahı çarelerini göstermiştir.
Cevdet Paşa bir ıslahat hareketinde başarıya ulaşabilmek için şu üç şartı zorunlu görmektedir. İlim, İrade, kudret. Bunlardan biri bulunmazsa iş başarıya ulaşamaz. O düşünceyi ve eylemi birlikte götürme görüşünü benimsemişti.
İbn Haldun’un görüşlerini benimsediği bilinen Cevdet Paşa, medeniyeti ulaşılması gereken bir ideal değil bir toplumdal olgu olarak kabul etmektedir.
Cemiyyet hayatının ulaştığı en yüksek nokta Devlet’dir. Cemiyetde medenileşmenin önemli temel taşlarından biri belki de en önemlisi devlettir.
Cevdet Paşa , aldığı kuvvetli medrede terbiyesi ve devlet adamlığı şuuru sayesinde Batı medeniyetine karşı aşırı bir hayranlık duymaz. Ona göre Batı medeniyeti tarih boyunca sahneye çıkan medeniyetlerden birisidir.
Avrupa’yı medenileştiren Asya’dır. Avrupa’lılar önce Asya ve Rum medeniyetini görerek taklid edip, ondan sonra hal-i kemale erebilmişlerdir. Demek ki Avrupa önceki medeniyetlerin mirasına konan bahtiyar bir kıtadır. Bu şekilde Asya’da doğan ve Avrupa’da karar kılan Medeniyyet gelini bundan sonra hangi tarafa gideceğini ve ne gibi renklere gireceğini ve nasıl elbiseler giyeceğini Allah bilir.
Osmanlı hukukçusu denince Batılıların hemen aklına gelen iki kişiden biri Şeyhülislâm Ebussuud Efendi ise, diğeri de Ahmed Cevdet Paşa’dır. Bu ikisi, yalnız Batıda değil, ülkemizde de haklı bir şöhret kazanmıştır. Ebussuud Efendi, zamanın padişahının kanunî ünvanını almasında haklı bir rol oynadığı gibi, Cevdet Paşa da memleketimizde hukuk ilminin inkişafına ve Tanzimat ıslahatının meşru zeminde tatbikine çok hizmet etmiştir.
Ahmed Cevdet Paşa çeşitli meziyetleri uhdesinde toplamış bir şahsiyettir. Tarihçi, dilci, idare adamı, hukukçu, edebiyatçı ve din adamıdır. Her sahada eser vermiştir. O zamana kadar câri bulunan şer’î hukukun mühim bir kısmını ilk defa kanunlaştırmak suretiyle İslâm tarihinde bir ilki gerçekleştirmiştir. Son devir Osmanlı âlimlerinin en büyüklerinden ve çok yönlü İslâm âlimlerinin son zamanda yetişmiş tipik bir temsilcisidir. Bu bakımdan Cevdet Paşa’yı tanımak, yakın tarihimizi de çeşitli yönleriyle öğrenmeye yardımcı olacaktır. Osmanlı medenî kanunu olan Mecelle ise, yalnız bizde değil, dünya hukuk tarihi
bakımından da âbide bir eserdir. Hele bunun ilk yüz maddesi birer hukuk vecîzesi olmak itibariyle ilim irfan sahibi herkesin istifade edeceği temel prensiplerdir.
Dünya hukuk tarihinin şaheserlerinden sayılan Mecelle.
Cevdet Paşa’nın kültür tarihimiz içinde önemli bir yeri vardır. Özellikle onun düşünce sisteminin odak noktasını anlamak için medeniyet ve medeniyetçilik anlayışını bilmek gerekir. Cevdet Paşa vaktiyle Avrupa’dan ilim ve fende üstün olan İslâm âleminin onaltıncı yüzyıl sonlarından başlayarak geri kaldığını kabul etmektedir. “Biz geri gittikçe, Avrupa ilim ve maarifte bir suret-i fevkalâde terakki ede ede akıllara hayret verecek dereceye gelmiştir. Bu ilerlemeden mutlaka yararlanmak gerekmektedir” der. Ancak o taklitçiliğe, kanun ve müesseselerin olduğu gibi alınmasına karşı olup, İslâmî geleneklerin korunmasından yanadır.
Avrupalı yazarlar da Mecelle hakkında takdirlerini ifâde etmekten geri durmamışlardır. Nitekim Bernard Lewis der ki:
“On dokuzuncu yüzyılın belki en önemli hukuk reformu, Mecelle diye tanınan ve ilk bölümü 1870’te yayımlanan yeni bir medeni kanunun ilanıydı. Mecelle pek geniş ölçüde zamanının entellektüel hayatında önde gelen bir sima olan bilim adamı, tarihçi ve dahi hukukçu Ahmed Cevdet Paşanın (1822-1895) eseriydi. Şer’î hukukun bir kanunundan çok kanunlar külliyatı olan onun bu eseri, Türk hukukunun büyük başarılarından biri sırasında yer almalıdır. 1926’da Cumhuriyet tarafından kaldırılıncaya kadar Türkiye’de yürürlükte kaldı. Hâlâ da Asya’da Osmanlı vârisi devletlerin bir çoğunun hukuk sistemlerine temel teşkil etmektedir.”
Ahmed Cevdet Paşa, Mecelle'nin hazırlanmasında önayak olmakla yalnız İslâm hukukuna değil, dünya hukuk hayatına da büyük bir hizmette bulunmuş, hem kendi adını hem de hazırladığı bu mükemmel eserin adını ebedîleştirmişdir. İnsan eseri olmak itibariyle elbette Mecelle de hatâdan âri değildir, ama bu, onun şöhretine gölge düşürmemiş; bilakis oniki asırlık İslâm hukukundan zamanın ihtiyaçlarına uygun kanunlaştırmalar yapılabileceğine bir delil ve kıvılcım teşkil etmiştir.
Cevdet Paşa, Tarihi Cevdet ile İnparatorluğun tarihini kayda geçirtmiş ardından Mecelle ile Medeni Hukukumuzu, Milletin hukukunu inşa etmiştir.
Tarihi Cevdet 12 cilt de yayınlanmamıştır henüz.
Ahmed Cevdet Paşa; tarihçi, hukukçu, düşünür, edip, eğitimci ve sosyolog sıfatlarını alabilecek bir sima olarak karşımıza çıkmakta ve. 19. yüzyıl Osmanlı Devleti nin siyasî, sosyal ve kültürel hayatına bu özellikleriyle silinmez damgasını bir sistem ve eylem adamı olarak vurmaktadır.
Cevdet Paşa'ya şöhret kazandıran gelişmelerden biri de, onun tarafından ortaya atılan, Hanefi fıkhına dayalı bir kanun kitabının hazırlanmasının ge­rektiği düşüncesidir.
Cevdet Paşa, Osmanlı kurum ve kuruluşlarına yeniden şekil verilmesi konusundaki farklı fikirlerin hız kazandığı bir dönemde, gelenek­çi Türk-İslâm- Doğu kültürü ile yenilikçi Batı arasında senteze varmaya ça­lışmış bir şahsiyettir. Osmanlı müesseselerinin İslâmi esaslara dayandığını dikkate alarak, Batı devletleriyle Osmanlı Devleti'nin farklı din ve medeni­yetlerden doğduğunu, bu sebeple de her yönden Batılılaşmanın hem yanlış, hem de imkânsız olduğunu düşünmüş, sonuç olarak Batı taklitçiliğine ve maddeci felsefeye şiddetle karşı çıkmış.
Cevdet Paşa'ya göre İslâm dini, herkese hak ettiği hürriyeti verdiği için İslâm dünyasında Batı'daki gibi bir hürriyet mücadelesi vuku bulmamış, buna karşılık adaletin tesisi gayretleri ön plana geçmiştir. Cevdet Paşa, dev­letin ve hükümetin ancak İslâmi esaslara uymakla fitne, fesat ve zulmü ön­leyebileceğini düşünmektedir. Aynı sebeple gayri müslimlere de "şer-i şe­rife uygun muamele edilmesi istenbiştir. İslâmdaki bu eşitlik-adalet uyu­mundan dolayı Avrupa'daki sınıf çatışmaları, feodalite, sömürü ve zulüm, Osmanlı toplumunda görülmemiştir.
Cevdet Paşa, tarih felsefesi ve metodolojisinde geniş ölçüde, bir kısmının tercümesini yaptığı İbn Haldun'un Mukaddime'sinin tesirinde kalmıştır. Bundan dolayı A.Hamdi Tanpınar, onu "İbn Haldun'un son şakirdi" sayar.
Hukukçuluğu: Cevdet Paşa, devlet adamlığı ve tarihçiliğinin yanı sıra, aynı zamanda Tanzimat döneminin önemli hukuki düzenlemelerini yapan bir hukuk adamıdır. Bu dönemde hazırlanan kanunların ve kurulan müesse­selerin önemli bir kısmı onun imzasını taşımaktadır. Bu sebeple Bernard Lewis'in onun hakkında kullandığı "dahi hukuk adamı" ifadesi (Modern Türkiye'nin Doğuşu, s. 122) mübalağalı sayılmaz.
Cevdet Paşa'nın, İslâm ve Osmanlı hukukuna kazandırdığı en önemli eser, şüphesiz Mecelle-i Ahkâm-ı Adiyye'dir. Metn-i Metin teşebbüsünde on üç yıl sonra ortaya çıkan eser, bütün İslâm devletlerinde İslâm hukuku alanında hazırlanan ilk kanun olma özelliğine sahiptir. Cevdet Paşa'nın bu kanunun ortaya çıkmasındaki rolü, Mecelle'yi hazırlayan heyetin başkanı sıfatıyla sadece kanunun hazırlanmasından ibaret değildir. Bu noktaya gel­meden önce, Fransız medeni kanununun alınmasını isteyenlere ve bu arada en başta Sadrazam Ali Paşa ile Fransız Büyükelçisi De Bouree'ye karşı ver­miş olduğu mücadele sonunda, Code Civilie'in iktibası yerine, milli bir ka­nun hazırlanması fikrini kabul ettirmesi ve bu fikre sonuna kadar sahip çı­karak Mecelle'nin tamamlanmasını sağlaması, en az telifindeki emeği kadar önemlidir.
Yine, Prof.Dr.İlber Ortaylı’nın, Cevdet Paşa’yla ilgili bir seminerde yaptığı konuşmadan bazı alıntılar, Cevdet Paşa’ nın daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayacaktır:
“ Onun abidevi eserlerindeki muhteşem çıkışlar ve parlak noktalar ve aynı eserlerdeki inişler ve lekeler de tıpkı, Türk cemiyetinin şaşırmışlığı gibi bir çelişkidir ve o çelişkileri, o tasvir ve ifadeleriyle biz, Cevdet Paşa’ yı gün geçtikçe daha çok okuyor, daha çok seviyoruz: çünkü, asrı hazırın yaşanan trajedisi, yani, çözülmezliği , Cevdet Paşa tarafından ifade edilmiştir. (...) Ulaşılamaz dehası ve abidevi üslubu yanında, işte o küçük taraflarıyla da belki bizim insanımız olduğunu gösteren sempatik bir Cevdet Paşamızdır. (...) Cevdet Paşa’da her şey vardır. Ve Cevdet Paşa aydan gelmemiştir. (...) her şeyiyle, ahlakıyla, ritüeliyle, bilgisiyle, çalışmasıyla, tutarlılığı ve tutarsızlığıyla, bu memleketin, bu ülkenin sokaklarında yetişen bir insandır. (...) Cevdet Paşa bu toplumun bir münevveridir ve bu toplumun bir devlet adamıdır. Birlikte çalıştığı insanlarla büyük işler becermiştir. (...) son asrın tefekkürü ve kültürü, bu güne bile ışık tutacak bir şekilde, Cevdet Paşa gibi adamlarla kurulmuştur...”
Bir Osmanlı Belgeliği Olarak Ahmet Cevdet Paşa Tarihi ve Cevdet Paşa Bibliyografyası Nurettin Öztürk
Ahmet Cevdet Paşa’dan beri bu memlekette kimse bir Hamidullah, bir Fazlurrahman veya bir İkbal aramasın.
İlk öğrenimini Haydarabad'da tamamladıktan sonra, yine bu kentteki hukuk fakültesini bitirdi. Fakat İslami bilimlere özellikle de siyerilmine olan merakından dolayı 1936'da Paris Üniversitesi'nde bu konuda eğitim aldı. Daha sonra Almanya'nın Tübingen Üniversitesi'ne kaydolarak "devletlerarası İslam hukuku" alanında ikinci bir doktora çalışması daha yaptı.
islami bilimler profesörü.
21 eylül 1919'da pakistan'ın hazaraşehrinde doğdu. ilk öğrenimini`pakistan'da der-i nizamî olarak bilinen geleneksel medrese eğitimi şeklinde bizzat kendi babasından ve daha sonra çağdaş islam eğitim yapan bir bir kurumda hazara'da tamamladı.
1940'da pencab üniversitesi arapçabölümünü bitirdi. 1942'de aynı üniversitede yüksek lisansını tamamlayarak araştırma görevlisi oldu. 1949 yılında oxford üniversitesi'nde doktora çalışmalarını tamamladı. 1950 yılında durham üniverstesinde öğretim görevlisi olarak görev aldı. 1961'de pakistan'da islami araştırmalar ensititüsüne profesör olarak atandı. 1962'de bu enstitünün müdürlüğüne getirildi. 1969 eylül'ünde chicago universitesinde "islam düşüncesi profesörü" olarak göreve başladı. 26 temmuz 1988'de ölümüne kadar bu görevini sürdürdü.
fazlur rahman, kanaatimce, asri zamanlarin en önemli islam müteffekkiridir.
islamiyeti; tüm sosyal bilimlerin 'disiplinler arası' mukayeseli tetkikleri perspektifinde inceleyerek; şümullü yorumlar yapmış ve günümüz meselelerini anlayabilcek ve zamanımız muhakemesini tatmin edebilecek alt-yapıyı oluşturacak metinler kaleme almıştır.
yüzyıllarca islamiyetin kılıcı olmuş bir millet olarak, kalemi olmaktan ne kadar uzak olduğumuzun bir göstergesi de fazlur rahman'dır. zira, merhum ayarında bir ilim adamından mahrum olduğumuz gibi; islam bilimleri ile ilgili zevatın da fazlur rahman'a ne kadar teveccüh ettiği çok şüphelidir! tasavvuf erbabı, rahmanın tasavvufa mesafeli duruşundan yakınırken; tasavvuf meşreb olmayalarsa -maalesef- yazarın bilgisi ve perspektifinden yoksun, kullandığı 'terminoloji'yi bile dine tehdit sayacak kadar gaflet içindedir.
ancak, haklarını yememek lazım ki;ankara okulu yayınlarından tekrar basılmaya başlayan eserleri büyük bir boşluğu doldurmakta, emekği geçen zevat her daim bizden hayır duası almaktadır.
Merhum Muhammed İkbal, “Hac, mü’minlere göç etmeyi öğretir ve onlardaki vatan mefhumunu yakar!” diyerek Müslümanların VatanMillet anlayışında bir çığır açtı.
"Cevdet Paşa’yı en iyi anlayanlardan biri
Kanaatimce Fatih Şeker, Türkiye’de Cevdet Paşa’yı en iyi anlayan, onu, özellikle tarihe bakışı konusundaki tespitlerini en çok kullanan kalemlerden biri. Yazarın entelektüel birikiminin oluşumunda Tarih-i Cevdet yazarı Ahmet Cevdet Paşa’nın etkisi azımsanmayacak kadar çok. Paşa’yı iyice özümsemiş ve onun açtığı fikrî çizgiye katkılarda bulunan Fatih Şeker, Osmanlının son dönemini ve Cumhuriyeti yaşamış Türk kültür ve düşünce tarihinin en önemli simalarından olan İbnülemin Mahmud Kemal İnal konusunda da ciddi okumalar yapmakta."