AĞIZ ALANINDAN YAZI DİLİNE GEÇİŞ: GAGAVUZ TÜRKÇESİ ÖRNEĞİ * ÖZET
Download "AĞIZ ALANINDAN YAZI DİLİNE GEÇİŞ: GAGAVUZ TÜRKÇESİ ÖRNEĞİ * ÖZET"
1 - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, p , ANKARA-TURKEY AĞIZ ALANINDAN YAZI DİLİNE GEÇİŞ: GAGAVUZ TÜRKÇESİ ÖRNEĞİ * Nevzat ÖZKAN ** ÖZET 20. yüzyılın başlarında Türkçenin, Çağatay ve Osmanlı sahası olmak üzere iki ayrı yazı dili bulunmaktaydı. Sovyetler Birliği nin kuruluşunu izleyen yıllarda Türk ağız alanlarının büyük bir bölümü ayrı birer yazı dili haline getirilmek suretiyle Türk yazı dillerinin sayısı 21 e çıkarılmıştır. Bu yazı dillerinin büyük bir bölümünün fazla kullanılma alanı bulamamaktan ve Rusçanın şiddetli baskısına maruz kalmaktan dolayı gelişemediği bilinmektedir. Sovyetler Birliği yönetimi altında bir yazı diline dönüştürülen son Türk ağız alanı Gagavuz Türkçesidir. 19. yüzyılın başlarında Çarlık Rusya sı döneminde yazıyla tanışan Gagavuz Türkçesi, yüz yıllık bir aradan sonra bazı dinî ve kültürel eserlerin verilmesinde kullanılmıştır. 20. yüzyılın ilk yarısında Moldova nın Romanya yönetimi altında bulunduğu yılları arasında da Gagavuz Türkçesi yazıyla irtibatını devam ettirmiştir. Bu süreçte bir ağız alanı olarak değerlendirilen bu Türk dili sahası, 1947 yılında Moldova nın Sovyetler Birliği ne katılmasının ardından, 1957 yılından itibaren ayrı bir yazı diline dönüştürülmeye çalışılmıştır. Bu makalede Merkez ağzının, Güney ağzının, Bulgaristan Gagavuz Ağzının, Romanya Gagavuz ağzının, Orta Asya Gagavuz ağzının ve Yunanistan Gagavuz ağzının bazı temel özellikleri verilecektir. Daha sonra Moldova, Ukrayna, Romanya, Yunanistan ve Orta Asya da farklı ağız alanları halinde varlığını sürdüren Gagavuz Türkçesinin 200 yıllık yazı dili olma sürecinin ne tür aşamalardan geçtiği ifade edilecektir. Böylece Gagavuz Türkçesinin bir ağız alanı ve yazı dili olarak gelişimi ve ağız alanından yazı diline geçiş süreci değerlendirilecektir. Anahtar Kelimeler: yazı dili, ağız, Gagavuz Türkçesi. WRITTEN LANGUAGE IN THE MOUTH AREA OF THE TRANSITION: INSTANCE OF GAGAUZ TURKISH ABSTACT Turkish, Chagatai and the Ottoman court had two different written languages 20th century. A large part of the Turkish mouth areas turned into a separate written language was provided to 21 the number of Turkish literary language in the years following the establishment of the Soviet Union. Can not find the used space over a * Bu makale Crosscheck sistemi tarafından taranmış ve bu sistem sonuçlarına göre orijinal bir makale olduğu tespit edilmiştir. ** Prof. Dr. Erciyes Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi TDE Bölümü, El-mek:
2 86 Nevzat ÖZKAN large part of these written languages, and Russian are known to not develop due to exposure to intense pressure. Gagauz Turkish converted into a written language the last Turkish mouth area under the direction of the Soviet Union. 19th writing during the beginning of the century Tsarist Russia met Gagauz Turkish, were used the delivery of some of the religious and cultural monuments after hundreds of years. In the first half of the twentieth century, under the rule of Moldova Romania between continued contact of the Gagauz Turkish writing. In this process, the Turkish language course is perceived as a mouth area, in 1947, the Soviet Union after the participation of Moldova, tried to be transformed into a separate written language since In this article, the mouth of the Central, the mouth of the South mouth, Bulgaria Gagauz mouth, Romania Gagauz mouth, Central Asia Gagauz mouth, Greece Gagauz mouth s some of the basic features will be given. Then, Moldova, Ukraine, Romania, Greece and the Middle East in different areas of the mouth to the written language has existed for 200 years of Turkish Gagauz stages of what kind of process will be referred passes. Thus, the development of Gagauz Turkish as the language of the mouth area and writing and written language in the mouth area of the transition process will be evaluated. Key Words: Writing language, mouth, Gagauz Turkish. Giriş Dilin her düzeydeki tabii hali ve bir bölge veya topluluğa has günlük kullanımı ağız özelliği taşımaktadır. Yazı dili ise, ağız alanlarından birinin standartlaştırılması ve diğer ağızlar üzerinde etkin kılınmasıyla ortaya çıkmaktadır. Yazı dilini geçerli ve üstün konuma taşıyan olgu; resmî kurumlarda kabul görmesi, eğitim-öğretim yoluyla benimsetilmesi ve basın-yayın yoluyla yaygınlaştırılmasıdır. Bu kabuller açısından bakıldığında bir yazı dilinin ortaya çıkabilmesi için, bir ağız alanının üstün konuma taşınması, üzerinde uzlaşılan ağzın standartlaştırılması, resmiyet kazanması, eğitimöğretim kurumlarında öğretilmesi ve basın-yayın araçlarında kullanılması gerekmektedir. Bütün bu şartlar gerçekleşse bile, köklü bir edebiyat ve kültür zenginliğine yaslanmayan bir yazı dilinin güçlenmesi, hatta yaşaması bile zorlaşabilir. Türkçe, kendi tabii gelişimi içinde 13. yüzyıla kadar tek bir yazı diliyle yazılmış, ancak siyasi sınırların genişlemesi, birbirinden uzak farklı ülke ve bölgelerde yeni Türk devletlerinin ortaya çıkması, yeni Türk yazı dillerinin doğmasına zemin hazırlamıştır. Böylece biri Türkiye, öbürü Türkistan merkezli iki yazı dili ortaya çıkmış ve bunların değişik düzeylerdeki karışmalarıyla başka bazı dil alanları oluşmuşsa da 20. yüzyılın başlarına kadar Doğu ve Batı olarak adlandırılan iki kültür ve dil merkezi süreklilik arz etmiştir. Osmanlı Devleti nin dağılmasıyla ortaya çıkan azınlıklar, Anadolu da kurulan Türkiye Cumhuriyeti ne dil ve kültür olarak bağlılıklarını sürdürmüşler ve tüm zorlamalara rağmen yazı dili olarak İstanbul ağzına dayalı Türkiye Türkçesini kullanmaktan vazgeçmemişlerdir. Ancak 19. yüzyılda Çarlık Rusya sının kontrolü altına giren Doğu Türklüğü, tek bir yazı dili disiplinine bağlı olmayı zaman zaman tartışmışsa da Sovyet ihtilaline kadar köklü bir değişime gitmemiştir. Sovyet sistemi, Çarlık Rusya sından devraldığı topraklarda idarî yapıyı değiştirirken beraberinde dil, kültür ve kimlik anlayışını da değiştirmiş, her Sovyet cumhuriyetine yeni bir kimlik, yeni bir tarih ve yerel ağızlara dayalı yeni bir dil kurgulamıştır. Böylece Çağatay yazı dili
3 Ağız Alanından Yazı Diline Geçiş: Gagavuz Türkçesi Örneği 87 geleneği tarihe karışırken, birbirinden belli ölçülerde farklılaşan ağız alanları birer ikişer yazı dili düzeyine çıkarılmıştır. Ancak bu yerel yazı dilleri, pek çok bakımdan resmî kurumlarca desteklenmediği, eğitim-öğretim kurumlarında yeterince öğretilmediği, basın-yayın yoluyla yaygınlaştırılmadığı, hatta günlük hayatta yeterince kullanılmadığı için, Sovyet coğrafyasının resmî kurumlarca desteklenen ve güçlü bir edebiyat ve kültür dili olarak kullanılan tek dili olan Rusça karşısında tutunamamışlar ve hayatın pek çok alanında etkinliklerini ve yaygınlıklarını kaybetmişlerdir. Türk yazı dillerinin her birinin farklı bir Kiril esaslı alfabeyle yazılması, geçmişteki yazı birliğini de yok etmiş, hatta gelişme ve yaygınlaşma eğilimi taşıyan Özbek Türkçesi gibi etkin ve güçlü yazı dilleri söz ve yazıdaki kullanımlarında görülen uzlaşmazlıklar sebebiyle güçlenememiştir. Son 100 yüzyılın izlerini taşıyarak bugüne gelen ve artık beşi bağımsız bir devletin resmî dili, geri kalanları da özerk bölgelerin Rusçayla birlikte resmiyet kazanmış dilleri olma hüviyeti taşıyan Türk yazı dilleri, günümüzde hem geçmişle hesaplaşmak hem de geleceğe hazırlanmak gibi iki temel açmazla yüz yüze kalmışlardır. Gagavuz Türkçesi Çağdaş Türk lehçe ve şive tasniflerinde yönlere göre Güney veya Güney-Batı grubuna, tarihî Türk kavimlerine göre Oğuz grubuna, fonetik kıstaslara göre ise dağlı grubunun yev alt bölümüne dahil edilen (Arat 1987: ; Tekin 1989: ) Gagavuz Türkçesini ortaya çıkaran tarihî gelişmeler şöyle özetlenebilir. Karadeniz in kuzeyinden Avrupa ortalarına uzanan Hun, Oğuz, Kıpçak ve Peçenek Türklerinin Ortodoks Hıristiyanlığa geçmesine rağmen Türkçeyle ilgisini kesmemiş bakiyeleri, (Kurat 1972) Selçuklu döneminde Keykavus (Wittek 1952: 18-19) ve Sarı Saltuk la (Babinger 1988: ) Balkanlar a geçen ve zaman içinde Ortodoks Hıristiyanlığı benimseyen yeni Oğuz unsurlarıyla karışmış ve yeni etnik kimliklere zemin hazırlamıştır. Ortodoks Hıristiyan Türk unsurları 1365 yılında Dobruca da Uzi Eyalet adı verilen bir devlet kurarlar yılında Yıldırım Bayezid bölgeyi ele geçirerek bu devleti Osmanlı topraklarına katar. Osmanlı döneminde, Türkçe konuşan Hıristiyanlar başlangıçta diğer Hıristiyan toplumlardan ayrı tutulur, fakat 15. yüzyıldan itibaren devletin sınırları genişleyince bu ilgi giderek yer ve yön değiştirir. Bu dönemde Gagavuzların, Karamanlılar olarak adlandırılan Anadolu Ortodoks Hıristiyanlarının Grek harfleriyle yazdıkları Türkçe metinleri okudukları bilinmektedir. Bu dönemde ya yazı diliyle ya da Orta Anadolu ağızlarıyla kaleme alınmış olan Karamanlıca metinler ile Balkan coğrafyasının da ortak iletişim ve resmî dili olan Osmanlı Türkçesi Gagavuz Türkçesindeki Oğuz unsurlarını artırmıştır. Ancak yazılı kültürle çok fazla ilgisi bulunmayan Gagavuzları, dil bakımından en fazla etkileyen dil alanı Balkan Türk ağızlarıdır. Balkan Türk ağızları üzerinde karşılaştırmalı çalışmalar yapan Tadeusz Kowalski, Deliorman Türkçesi dediği Gacal ağzıyla Besarabya Gagavuz ağzını tek bir diyalektolojik grup içinde değerlendirilecek kadar bir birine yakın kabul eder. (Kowalski 492), Wittek ise, Gacalların konuştuğu Türkçenin Osmanlı Türkçesine Gagavuz Türkçesinden daha yakın olduğunu düşünmekte ve bu yolla Gagavuz Türkçesinin Oğuz öncesi özelliklerine işaret etmektedir. (Wittek 23-24)
4 88 Nevzat ÖZKAN Baskakov, tüm Gagavuz ağızlarının ana esasını Oğuz Türkçesinin meydana getirdiğini düşünmekte ve Gagavuz Türkçesinin söz dizimindeki Türkçe dışı unsurların İslav, Romen ve Yunan dillerinin etkisiyle sonradan ortaya çıktığını ifade etmektedir. Gagavuz Türkçesinin alt katmanlarında Eski Bulgar, Uz, Kuman ve Peçenek Türkçeleri başta olmak üzere tarihî Türk dili kollarından kalan unsurlara da rastlanmaktadır. (Dilaçar 1964: ) Gagavuzlar Osmanlı döneminde Kuzeydoğu Bulgaristan da yaşamaktaydı. Ancak Osmanlı Devleti nin bu topraklardan çekilmeye başladığı ve Osmanlı-Rus Savaşlarından sonra ortaya çıkan nüfus hareketlerinden etkilenmişler ve 1770 yılından itibaren Besarabya ya göç etmeye başlamışlardır. Bu göç dalgası aralıklarla 1811 yılına kadar sürmüştür. (Ciachir 1934: 24) Yakın dönemde yaşanan diğer nüfus hareketleri ve ortaya çıkan yeni idarî yapılanmaya bağlı olarak Gagavuz ağızları şöyle bir görünüm kazanmıştır: a) Merkez ağzı: Avdarma, Başküü (Kirsova), Baurçi, Beşalma, Beşgöz, Caltay, Çok- Meydan, Gaydar, Kazayak, Kiriet-Lunga, Kongaz, Kongazçik, Kıpçak, Tomay köylerinin bağlı olduğu Çadır ve Komrat merkezlerinde kullanılan bu ağzın belli başlı özellikleri şunlardır: Ünlü düzeni bakımından açık e (ä) (gecä, evä, bän, sän, gelmää, gözçääz, iştän) ve ê ünlüsü (parêi, bakêım, burdêim, bakêr) kullanılır. Ünsüz özellikleri bakımından h- (hazır, hasta, harman, halka, hamur), -v- (suvan, kavurma, tavşam, kıvırma, duvar), y- (yıldız, yımşak, yudum, yukarda, yufka), -r (kızlar, kimnär, geldilär) korunur. Şekil özellikleri bakımından istek çekimi (alıim, bakêım / bakıym) ve yükleme hali (sobıi, parêi / parıi) dar ünlüyle, gelecek zaman çekimi (alıcek, gidicek) her zaman ince ünlüyle, şimdiki zaman çekimi ise kalın sıradan fiillerde êr ekiyle (alêr, aalêêr) ince sıradan fillerde er (sööleer, biler) ekiyle yapılmaktadır. b) Güney ağzı: Gagavuz Yeri nin güneyinde yer alan Valkaneş bölgesinde ve bugünkü Ukrayna sınırları içinde kalan Odessa bölgesinde konuşulan bu sahaya Valkaneş e bağlı Çeşmeküü, Tülüküü (Etulya) ve Odessa ya bağlı Dimitrovka, Eniküü (Novoselovka), Karakurt, Kubey (Çervonoarmeysk), Kurtçu (Vinogradovka) köyleri girmektedir. Belli başlı özellikleri şunlardır: Ünlü düzeni bakımından merkez ağzındaki açık e(ä) yerine e, (gece, eve, ben, sen, gelmee, gözçeez, işten), ê yerine a ve ünlü daralmasının olduğu yerlerde ı (parayı, bakayım, burdıyım) kullanılır. Ünsüz düzeni bakımından Bazen aslî h- ünsüzü düşerken (azır, asta, arman, alka, amur) bazen de h+ türemesi (hasıl, hadet, harmut, helbet, hen) görülür. Buna karşılık merkez ağzında korunan -v- (suan, kaurma, taşam, kıırma, duar), y- (ildız, imşak, üdum, ükarda, üfka), -r (kızla, kimnä, geldilä) ünsüzleri düşer. Şekil özellikleri bakımından istek çekimi (alayım, bakayım), yükleme hali (sobayı, parayı) ve gelecek zaman çekiminde (alacak, gidecek) düz ünlüler kullanılırken, şimdiki zaman çekiminde (aliy, aaliy sööliy, biliy) Iy eki tercih edilir. (Pokrovskaya 1966: 36; 1973: ; 1997: 24, 32-41) Güney ağız alanına giren Ukrayna Gagavuzları, Sovyetler Birliği nin dağılmasının ardından geçen süre içinde her ne kadar Moldova Gagavuzları ile ilişkilerini sürdürmeye çalışmışlarsa da son yıllarda Moldova ve Ukrayna nın farklı politikalar izlemesinden dolayı ayrışma eğilimi içine girmişlerdir. Ukrayna da Gagavuz Türkçesiyle eğitim verilmediği gibi, Latin alfabesine geçiş süreci de tamamlanamamıştır.
5 Ağız Alanından Yazı Diline Geçiş: Gagavuz Türkçesi Örneği 89 c) Bulgaristan Gagavuz ağzı: Bulgaristan Gagavuzlarının Türkiye kamuoyu tarafından öğrenilmesi Yaşar Nabi Nayır ın Balkanlar ve Türklük (Ankara 1936) adlı eseriyle olmuştur. Ancak Bulgaristan Gagavuzlarının dil ve kültür özellikleri bakımından derinlemesine tanınmasını sağlayan Atanas Manof un Potekloto na Gagauzite i tahnite obıçay i nravi Gagavuzların menşei, âdetleri ve huyları (Varna 1938) adıyla Bulgarca olarak kaleme aldığı eseridir. Çünkü bu eser bir yıl sonra Gagauzlar (Hıristiyan Türkler) (Ankara 1939) adıyla Türker Acaroğlu tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Daha sonra Wlodzimierz Zajaczkowski, Gagauskie Teksty Folklorystyczne, (Ezikovedsko- Etnografski İzsledvaniya v Pamet Na Akademik Stoyan Romanski, Sofiya 1960, s ) Gagavuz Folklor Metinleri adlı uzun makalesi ve Jezyk i Folklor Gagauzow z Bulgarii, (Krakowie 1966) Bulgaristan Gagavuzlarının Dili ve Folkloru adlı eseriyle Bulgaristan Gagavuzlarının halk edebiyatıyla ilgili önemli bilgiler vermiş ve çok sayıda metin yayımlamıştır. Bu çalışmalar ışığında Bulgaristan da yaşayan Gagavuz Türklerinin ağız özellikleri yor şimdiki zaman ekinin kullanılışına göre şöyledir: I)Bälgarevo ağzında -yo. II) Winica ağzında -yo, -yu. III) Brestak ağzında -ye, -yo. III) Kumanova ağzında -e, -ye. (Zajaczkowski 1966: 18-19) d) Romanya Gagavuz ağzı: Moldova nın Romanya ya bağlı olduğu dönemde özellikle Mihail Çakır ın çalışmaları ve Hamdullah Suphi Tanrıöver in faaliyetleri sayesinde Gagavuz Türkçesi çok önemli gelişmeler yaşamıştır. Ancak 1947 yılında Paris Anlaşmasıyla Moldova nın Sovyetler Birliği ne katılmasının ardından Romanya nın geri kalan bölgelerinde yaşayan Gagavuzlar ayrı bir sosyal grup olma özelliğini büyük ölçüde kaybetmiştir. Mihail Guboglu nun akademik yayınları ve Beşalma doğumlu Romanya vatandaşı Anatol Măkriş in popüler çalışmaları Romanya daki Gagavuzlar hakkında az da olsa bilgiler sunmaktadır. Ancak Romanya Gagavuz ağız özelliklerini yansıtan örneklere sadece Mehmet Ali Ekrem in Dobruca bölgesi Oğuz Türklerinin folklor ürünlerinden örnekler sunmak için yayımladığı Bülbül Sesi, (Bükreş 1981) adlı eserin sayfaları arasında yer alan Tudorka, Stuian, Tudorka (81., 82., 83. metinler) adlı türkülerde rastlanmaktadır. ç) Orta Asya Gagavuz ağzı: Gagavuz Türklerinin bir bölümü Sovyetler Birliği döneminde Kazakistan ın güneyinde Aktyubinsk, Semipalantinsk şehirleriyle Kırgızistan da Bişkek ve Özbekistan da Taşkent çevresinde yerleşmişlerdir. Bu bölgelere yerleşen Gagavuzların ağız özellikleri Moldova da yaşayan Gagavuzların kullandığı yazı dilinden bazı bakımlardan farklıdır. Ses özellikleri bakımından ön seste h- (hem, hayvan, hazır), iç ve sonseste g- (agır, agaç, sag) korunmaktadır. Biçim özellikleri bakımından şimdiki zaman eki Ir (alır, açır, yaşayır), gelecek zaman eki cak (yaşaycak, alacak) şeklindedir. (Bigaev-Danilov-Umarov 1983: ) d) Yunanistan Gagavuz ağzı: Gagavuzların Yunanistan ın Keserya şehrinde ve Makedonya nın güney doğusunda küçük gruplar hâlinde yaşadığı bilinmektedir. (Zajaczkowski 1965: 971) Ancak bugüne kadar Gagavuz
6 90 Nevzat ÖZKAN Türkçesiyle her hangi bir yayın yapılmadığı gibi, Yunanistan ın resmî politikası Karamanlılar gibi Gagavuzları da Türkleşmiş Rum olarak görme eğilimindedir. Ağız alanından yazı diline geçiş: Gagavuz Türkçesiyle yayımlanan ilk eser 1810 yılında Viyana da basılan Psaltır adlı dinî manzumedir. (Çebotar 1993: 6-7) Bu ilk adımın ardından yüz yıla yakın bir zaman geçtikten sonra Mihail Çakır, Gagavuzların kendi anadilleriyle ibadet etmelerini sağlamak için uzun mücadeleler vermiş ve sonunda Gagavuz Türkçesiyle dinî kitaplar yayımlamak için izin alabilmiştir. İlki 1904 te Rusların kullandığı Kiril harfleriyle basılan bu kitapların tamamına yakını dinî konulardadır. Çakır ın Besarabiealâ Gagauzlarân İstorieasâ adlı çalışması tarihî konulara temas etmesi, Dicţionar Gagauzo (tıurco)-român adlı eseri ise sözlük olması bakımından istisna teşkil eder yılında Moldova nın Romanya ya geçmesinden sonra, bu sefer de Romanya da kullanılan Latin esaslı alfabe kullanılarak Gagavuz Türkçesiyle yayınlar devam eder. Aynı dönemde Kişinev de dinî muhtevalı bir gazete de çıkarılmıştır. (Guboğlu 1987: 65; 1989: 59-84) Mihail Çakır ın bu dönemde yayımladığı kitaplar, daha sonra girişilen Gagavuz Türkçesini yazı diline dönüştürme çabalarına temel oluşturmuştur. Bir ağız alanı olarak Gagavuz Türkçesi ilk defa Moşkov un dikkatini çekmiş ve 1890 lı yıllarda derlemeye başladığı Gagavuz Türkçesi metinlerini 1896 dan itibaren yayımlamaya başlamıştır. Çalışmaları arasında Gagavuz ağızları bakımından en önemli olanı, şüphesiz, Radloff yönetiminde hazırlanan ve Proben serisinin X. Cildi olarak basılan Nareçiya Bessarabskih Gagauzov Besarabyalı Gagavuzların Lehçesi (St. Petersburg 1904) adlı eseridir. Metinler, Radloff un Rus Kiril alfabesine dayanarak hazırladığı bir transkripsiyon sistemiyle basılmıştır. Bu eserin girişinde Moşkov, Gagavuz Türkçesinin ağız özelliklerini ağırlıklı olarak şimdiki zaman ekinin kullanılışına göre tasnif etmiş ve Gagavuz Türkçesini Codex Cumanicus un diliyle karşılaştırmıştır. Çoğunu Beşalma dan derlediği metinler bölümünde ise türlerine göre sözlü edebiyat eserleri verilmektedir: 1) Masallar, anlatmalar, efsaneler (s.1-191, 117 metin), 2) Günlük hayattan anekdot ve fıkralar (s , 68 metin), 3) Bilmeceler (s , 98 bilmece), 4) Atasözleri (s , 271 atasözü), 5) Yanıltmaç adı verilen tekerlemeler (s , 7 tekerleme), 6) Türküler (s , 50 türkü), 7) Maniler (s , 111 mani). Ekler bölümünde ise Gagavuz halk türkülerinin ve oyunlarının notaları (s.1-23, 10 parça) ile derlenen metinlerin Gagavuzca-Rusça 3 bin kelimelik sözlüğü (s ) yer almaktadır. (Moşkov 1904) Moldova, 1947 yılında Sovyetler Birliği tarafından ilhak edilmiş ve 1957 yılında büyük ölçüde merkez ağzına dayanan ancak bazı bakımlardan güney ağzının özelliklerini de taşıyan bir yazı dili oluşturulmuştur. 16 Kasım 1957 yılında çıkarılan bir kanunla bu standart dille eğitim yapılmasına da izin verilmiştir. İznin ardından 1 Eylül 1958 tarihi itibariyle Gagavuz okullarında ilkokul 1., 2. ve 3. sınıflarda bütün dersler Gagavuz Türkçesiyle okutulmuş, sınıflar arasında
7 Ağız Alanından Yazı Diline Geçiş: Gagavuz Türkçesi Örneği 91 ise Rusça eğitime geçilmiştir, ancak Rusça eğitim verilen bu sınıflara da Gagavuz Dili ve Edebiyatı dersleri konulmuştur. Bu dönemin ders kitaplarını Gavril Gaydarci, Nikolay Baboglu ve Dionis Tanasoglu gibi Gagavuz aydınları yazmışlardır. Bu eğitim sitemi ancak üç yıl sürmüş ve 1961 de Gagavuz Türkçesiyle eğitime son verilerek bütünüyle Rusça eğitime geçilmiştir. Gagavuz Türkçesi ise sadece Ana Dili dersleri içinde öğretilmeye çalışılmıştır. (Güngör-Argunşah 1993: 51-52) Sovyet döneminde kabul edilmiş olan bu yazı diliyle yayımlanan ilk eser Dionis Tanasoglu nun hazırladığı ve 1959 da Kişinev de bastırdığı Bucaktan Seslär adlı antolojidir. Bu eser iki ana bölümden meydana gelir. Birinci bölüm ağız derlemelerine dayanan halk türküleri ve masallardan oluşan Evelki Seslär (s ) dir. İkinci bölüm ise çağdaş yazarların eserlerinden seçilmiş yazılardan meydana gelen Büünkü Yazılar (s ) dır yılları arasında Sovyet sistemi içinde Gagavuz Türkçesiyle yayımlanan eserler hem sayı hem hacim bakımından yarıdan fazlası itibariyle ağız derlemesine dayalı halk edebiyatı metinleridir. Bunda Sovyet sisteminin folklor çalışmalarını teşvik etmesinin de büyük payı vardır. Bucaktan Seslär adlı eseri, N.İ. Baboglu nun Gagauz Folkloru (Kişinêu 1969) adlı kitabı takip etmiştir. Gagauz Folkloru, türküler, söleyişlär, bilmeycelär, masallar, legendalar, annatmaklar, Hoca Nasreddin için Gagauz fıkraları bölümlerinde toplanan metinlerden meydana gelmektedir. Baboglu derlemelerini sürdürmüş ve daha sonra Masallar (Kişinev 1991) adlı bir kitap daha yayımlamıştır. Belli bir türe veya alana dayalı ağız tespitleri içinde M.A. Durbaylo nun Ballada Türküleri (Kişinev 1991), Petri Çebotar ın, Bizim Dost Nastradin (Kişinev 1992), Lüba Çimpoeş in yıllarında Moldovya ile birlikte Ukrayna, Bulgaristan, Kuzey Kafkasya ve Kazakistan da yaşayan Gagavuzlardan yaptığı derlemeleri de dahil ettiği Dastannıy Epos Gagauzov (Kişinev 1997) adlı eseri önemli bir yere sahiptir. Stepan Bulgar Canavar Yortuları (Kişinev 1990) adlı eserinde derlediği metinler ile kendi kaleme aldığı eserleri bir arada yayımlar. Dev Adamın Oolu (Kişinev 1990) adlı masal derlemesinde ise sadece folklor metinlerine yer verir. Stepan Kuroglu, Todur Zanet, Gavril Gaydarci, Maria Maruneviç, İ.V. Dron, E.K. Koltsa, G. Barbarov, Tudor Dukal gibi araştırmacı ve yazarlar da Gagavuz ağızlarından derlemeler yaparak gazete ve dergilerde veya ders kitaplarında yayımlamışlardır. Bu tür yayınların bazılarında L.Çimpoeş in Literatura Okumakları 9-10 Klasslar için, (Kişinev 1988, s.5-7) adlı ders kitabında olduğu gibi literatura (edebiyat) dilinä uydurulduğu açıklaması yer almaktadır. Ancak böyle bir yola başvurulan metinlerin sayısının sınırlı olduğu bilinmektedir. Bu kadar sık ve yoğun ağız metninin yayımlanması Gagavuz sözlü kültürünün kayıt altına alınmasına çok büyük katkılar sağlamıştır. Ancak bu metinlerde kullanılan karışık imlâ yazı dilini de büyük ölçüde etkilemiştir. Bu sebeple çağdaş yazarların eserlerinde de ortak bir imlanın sağlandığı söylenemez. Sözgelimi, bari edatı aynı yazarın aynı kitabında üç sayfa arayla baare ve baari biçiminde tespit edilmiştir. Fiil çekimlerinde de benzer karışıklıklara rastlanır. Gelecek zaman 1. çokluk şahıs çekimi için buluşacız / buluşacayz / buluşçêz, gideciz / gideciyiz gibi örneklere rastlanabilmektedir. (Özkan 1996: 151, 185) Sözlüklerde ve yazım kılavuzlarında da bazı kelimeler hem uzun hem kısa ünlülü olarak gösterilmektedir: Aad /ad/at: ad (Baskakov 1973: 19, 56; Çebotar-Dron 2002: 9) Aaz / az: az (Baskakov 1973: 19) / az (Cıachır 1938: 7)
8 92 Nevzat ÖZKAN Söölä/ süülä/ sölä/ sülä Böölä/ büülä/ bölä/ bülä Öölä/ üülä/ ölä/ ülä (Pokvovskaya 1964:36) Bazı kelimeler ise hem önseste h- ile hem de ø olarak gösterilmektedir: Aygır/haygır: aygır (Cıachır 1938: 7) Aset /haset (Baboglu 1998: 11, 34) /aseet/haseet: haset (Baskakov 1973: 55) Aslı/haslı: asıl, gerçek (Baskakov 1973: 55, 515) Asret/hasret: hasret (Baskakov 1973: 56) 1957 de Nikolay Petroviç Arabacı ve Nikolay Georgeviç Tanasoğlu ile başlayan Gagavuz Türkçesiyle eser verme çalışmaları; Dionis Tanasoglu, Nikolay Baboglu, Dimitri Karaçoban, Mina Kösä, Gavril Gaydarci, Saveli Petroviç Ekonomov, Stefan Kuroglu, Konstantin Vasilioglu, Stefan Bulgar, Andrey Koçanci, Vasi Filioglu, Olga Radova, Todur Zanet, Petr Yalanci, Tudorka Arnaut gibi şair ve yazarlarla devam etmiştir. Gagavuz Türkçesiyle yazılan ilk ve tek roman Dionis Tanasoglu nun Uzun Kervan (Kişinev 1985) adlı eseridir. Nikolay Baboglu, Dimitri Karaçoban ve Todur Zanet Gagavuz Türkçesiyle tiyatro eseri kaleme almışlardır. (Özkan 1999: ) Sovyetler Birliği nin dağılmasının ardından yaşanan süreçte Moldova Anayasasına eklenen 113. maddeyle 23 Aralık 1994 ten itibaren tarihte ilk kez Gagauz Yeri nin özerkliği tanınmıştır. Yeni dönemde kuralları belirleyen Gagauz Yeri n Temel Kanonu nda 16. maddenin 1.fıkrasında Gagauz Yeri nde ofiţial dillär: gagauz, moldovan hem rus dili sayılêr. 2. fıkrasının ilk paragrafında ise Gagauz dili işleer latin grafikasının temelinä görä hem sayılêr gagauz halkın kendilik millet duygusunun temeli. Diriltmäk, korumak, ilerletmäk hem genişletmäk gagauz dilin kullanılmasını bunnar Gagauz Yerin publika işbaş organnarın ön verän davaları sayılêr. denilmektedir. 29 Ocak 1993 te Gagavuz Yeri Halk Topluşu nun aldığı bir kararla Lâtin alfabesine geçilmiştir. Ancak yine aynı meclisin 26 Ocak 1996 da aldığı 22-VIII/I numaralı kararla önceki Lâtin alfabesinde bazı değişiklikler yapılarak, Kiril esaslı alfabede з ile gösterilen ıe diftongunu ve Fransızcadan gelen Rusça ödünçlemelerde görülen é/з harfini göstermek için kullanılan ê harfi ile, Romen / yeni Moldova alfabesinin çift ünsüzü olan Ţţ harfi eklenmiştir. (Gagauz Dilinin Orfografya Laflıı 1997: 5) 1995 ten sonra Gagauz Yeri nde Gagavuz Türkçesinin yazı ve kültür dili olarak gelişmesini sağlamak için pek çok tedbir alınmış, ilköğretimden başlanarak Gagavuz Türkçesiyle eğitim öğretim müfredatı zenginleştirilmiştir. Ancak bütün çabalara rağmen Gagavuz Türkçesiyle eğitim öğretime geçilememiştir. Komrat Devlet Üniversitesi ve Kişinev deki bazı resmî devlet üniversiteleriyle Bilimler Akademisi nde Gagavuz Türkçesinin akademik eğitimine ve araştırılmasına ağırlık verilmiştir. Kiril alfabesiyle çıkan Ana Sözü gibi gazetelerin yanında yeni bazı gazete ve dergiler yayımlanmaya başlanmıştır. GRT adlı resmî devlet radyo televizyonunda ve bazı özel yayın kuruluşlarında Gagavuz Türkçesiyle sesli ve görüntülü yayınların saatleri artırılmıştır. Bütün bu gelişmelere rağmen özerklik statüsüyle hedeflenen noktaya gelindiği söylenemez. Tarih boyunca azınlık dili olarak kullanılan Gagavuz Türkçesi, Rusça ve Moldovanca karşısında tutunabilmek ve ayakta durabilmek için daha gelişmiş bir Türk dili kolu olarak Türkiye Türkçesine yaslanmak ihtiyacı duymaktadır.
9 Ağız Alanından Yazı Diline Geçiş: Gagavuz Türkçesi Örneği 93 Önümüzdeki 50 yıl içinde pek çok azınlık ve bölge dilinin kaybolacağı öngörüsü hatırlandığında böyle bir iş ve güç birliğinin kaçınılmaz olduğu da âşikârdır. Sonuç: Moldova, Ukrayna, Romanya, Yunanistan ve Orta Asya da farklı ağız alanları halinde varlığını sürdüren Gagavuz Türkçesinin 200 yıllık yazı dili olma süreci şu aşamalardan geçmiştir: a) Osmanlı hakimiyeti altında ağız olarak, Balkan Türk ağızlarıyla yazı dili olarak Grek harfli Karamanlıca metinlerle iç içe geçen dönem. b) Çarlık Rusya sı döneminde Kiril harfleriyle yazılan dinî, kültürel eserler ve ağız metinleri. c) Romanya döneminde Lâtin alfabesiyle yayımlanmaya devam eden eserler. d) Sovyet sistemi döneminde Kiril alfabesiyle yayımlanan ağız metinleri ve çağdaş edebiyat eserleri. e) Özerklik statüsüyle başlayan Lâtin esaslı alfabe ile verilen eserler ve dilin geliştirilmesi için gerçekleştirilen kültürel etkinlikler. Tarih boyunca diğer dillerin ve kültürlerin baskı ve etkilerine maruz kalmasına rağmen günümüze kadar varlığını sürdüren Gagavuz Türkçesi, bir dil alanı olarak Karadeniz in kuzeyinden Avrupa ortalarına yürüyen Türk boy ve topluluklarının dil hatıra ve yadigârlarını günümüze taşımış, kısa süren yazı tecrübesine rağmen dört ayrı alfabeyle yüz yüze kalmış, dört farklı ülkenin sınırları içinde varlık mücadelesi ve dünyanın başka bölgelerinde tutunma çabası içinde olan ve yazı dili olma hüviyeti kazanmaya çalışan bir ağızlar topluluğudur. 20. yüzyılın son yıllarında kazanılan resmî dil olma hüviyeti, hayatın diğer alanlarında ortaya çıkan gelişmelerin etkisiyle yazı ve gelişmiş bir kültür dili olma hedefinin önüne pek çok engel çıkarmaktadır. Gagavuz etnik kimliğinin en temel belirleyici unsuru olan Gagavuz Türkçesinin yüz yüze olduğu bu engelleri aşması, Türkiye Türkçesinin gelişmiş bir yazı ve kültür dili olarak sunduğu söz varlığı ve yeni ifade imkânlarını değerlendirmesiyle mümkün olacaktır. Bu konuda belli bir dönem itibariyle aynı tarihî süreçten gelen Bulgaristan, Yunanistan ve eski Yugoslavya Türk azınlıklarının kendi Türkçelerini yaşatma çabaları örnek alınabilir. Zaten son dönemde yaşanan siyasi ve sosyal gelişmeler de böylesi bir ilişkiyi zorunlu hale getirmektedir. KAYNAKÇA ARAT, Reşit Rahmeti (1987), Türk Şivelerinin Tasnifi, Makaleler I, Ankara: TKAE yay., s BABİNGER, Franz, (1988), Sarı Saltuk Dede, İslam Ansiklopedisi, C. X, İstanbul: MEB Yay. BASKAKOV, N.A.- GAYDARCİ, G.A.- KOLTSA, E.K.-POKROVSKAYA, L.A. - TUKAN B.P. (1973), Gagauzkogo-Russko Moldavskiy Slovar, Moskva. BİGAEV, D.L. - DANİLOV, P.A. - UMAROV, M.U. (1983), Orta Asya da Yaşayan Gagauzların Folklorları Üzerine, (çev. Harun Güngör), Türk Dünyası Araştırmaları, S.22, s ÇEBOTAR, Petri (1993), Gagauzskaya, Hudojestvennaya Literatura / e gg. XX v. oçerki, Kişinev. ÇEBOTAR, Petri İON, Dron (2002), Gagauzça-Rusça-Romınça Sözlük, Chişinau: Kaynak fondu.
10 94 Nevzat ÖZKAN DİLAÇAR, A. (1964), Türk Diline Genel Bir Bakış, Ankara: TDK Yay. CIACHIR, Mihail (1934), Beserabiealâ Gagauzlarân Istorieasâ, Chışınau. CIACHIR, Mihail (1938), Dicţionar gagauzo (tiurco)-român, Chişinau: Tiparul Moldovenesc. GUBOĞLU, Mihail (1987), Gagauzların Türkçe Dili, Edebiyatı ve Tarihi Hakkında Araştırmalar Bibliyografya/Kaynakça Denemesi, Beşinci Milletler Arası Türkoloji Kongresi, İstanbul Eylül 1985, Tebliğler I.Türk Dili, C.2, İstanbul, s GUBOĞLU, Mihail (1989), Prof.-Protoieren (Baş-Papaz) Mihail Ceakir (M. Çakır) ( ) ın Ölümünün 50. Yılı Münasebetiyle, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 60, Haziran s GÜNGÖR, Harun ARGUNŞAH, Mustafa (1993), Dünden Bugüne Gagauzlar, Ankara, Ötüken yay. KOWALSKİ, Tadeusz (1949), Kuzey-Doğu Bulgaristan Türkleri ve Türk Dili, (çev. Ömer Faruk Akün, Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C.3-4, s KURAT, Akdes Nimet (1972), IV.-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz in Kuzeyinde Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara: TTK Yay. MOŞKOV, V.A. (1904), Nareçiya Bassarabskih Gagauzov Proben, St. Petersburg. Orfografiçeskiy slovar Gagauzkogo Yazıka / Gagauz Dilinin Orfografik Laflıı, (1997) Komrat: Komrat Üniversitedi. ÖZKAN, Nevzat (1996), Gagavuz Türkçesi Grameri, Ankara: TDK Yay. ÖZKAN, Nevzat (1999), Gagavuz Yazılı Türk Edebiyatı, Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, C. 12, Ankara: KB yay., s POKROVSKAYA, L.A. (1964), Grammatika Gagauzkogo Yazıka, Fonetika i Morfologiya, Moskva. POKROVSKAYA, L.A. (1966), Gagauzkiy Yazık, Yazıki Naradov SSSR II. Tyurski Yazıki, Moskva. POKROVSKAYA, L.A. (1973), Kratkiy Oçerk Grammatika Gagauzkogo Yazıka, Gagauzkogo- Russko-Moldavskiy Slovar, Moskva. POKROVSKAYA, L.A. (1997), Sovremennıy Gagauzskiy Yazık (Kurs Leksik), Komrat. TEKİN, Talat (1989), Türk Dil ve Diyalektlerinin Yeni bir Tasnifi, Bilge, C.15, S.15, s WİTTEK, Paul (1953), Les Gagauzes = Les Gens de Keykäūs, Rocznik Orientalistyczny, XVII ( ), Krakow, s ZAJACZKOWSKİ, Wlodzimierz (1965), Gagauz, Encyclopedie İslam C.II, Leiden, s ZAJACZKOWSKI, Wlodzimierz, (1966), Jezyk i Folklor Gagauzow z Bulgarii, Krakowie.
PROF. DR. NEVZAT ÖZKAN IN GAGAVUZ EDEBİYATI ADLI ESERİ ÜZERİNE
TOKYÜREK, H. (2017). Prof. Dr. Nevzat Özkan ın Gagavuz Edebiyatı Adlı Eseri Üzerine. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6(2), 1257-1266. PROF. DR. NEVZAT ÖZKAN IN GAGAVUZ EDEBİYATI ADLI
DEĞERLENDİRMELER. GAGAVUZ DESTANLARI Özkan, Nevzat (2007), Gagavuz Destanları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
DEĞERLENDİRMELER GAGAVUZ DESTANLARI Özkan, Nevzat (2007), Gagavuz Destanları, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Ayşe BALCI İnsanlık tarihinde yazarın kutsal bir kişi olduğu dönemler vardı. Kutsal kitaplar,
Gagavuz Türkleri. 1 Yaşar Nabi Nayır,Balkanlar ve Türklük,Ankara 1936,s.89
Gagavuz Türkleri Gagavuzlar, Türk Düyasmın batı ucunda yaşayan Ortodoks Hıristiyanlığı benimsemiş bir Türk topluluğudur. İlk defa 1817 tarihli Rus nüfus sayımındaki belgelerde geçen Gagavuz adı, Türkiye'de
Karahan, Saim Osman (2011), Dobruca Kırım Tatar Ağzı Sözlüğü (1-2-3), Köstence-Romanya, 1682 s., ISBN: 978-606-598-188-1
Dil Araştırmaları Sayı: 13 Güz 2013, 210-214 ss. Karahan, Saim Osman (2011), Dobruca Kırım Tatar Ağzı Sözlüğü (1-2-3), Köstence-Romanya, 1682 s., ISBN: 978-606-598-188-1 Işılay Işıktaş Sava * 1 Romanya
Güner, Galip, Kıpçak Türkçesi Grameri, Kesit Yayınları, İstanbul, 2013, 371 S.
Dil Araştırmaları Sayı: 12 Bahar 2013, 297-301 ss. Güner, Galip, Kıpçak Türkçesi Grameri, Kesit Yayınları, İstanbul, 2013, 371 S. Melike Uçar * 1 Kıpçak Türkçesi, XIX. yüzyıldan bu yana bilim adamları
THE LANGUAGE OF THE GAGAUZ PEOPLE: FROM THE RECENT PAST UP TO PRESENT: A GENERAL OVERVIEW
TD D/ J o f E L W in ter 20 1 3 Güllü Karanfil Bağımsız Araştırmacı YAKIN TARİHTEN BUGÜNE GAGAUZLARIN DİLİ: DİLİ GENEL BİR BAKIŞ THE LANGUAGE OF THE GAGAUZ PEOPLE: FROM THE RECENT PAST UP TO PRESENT: A
GÜMÜLCINE TÜRK AGZIHDflKlE
GÜMÜLCINE TÜRK AGZIHDflKlE 1 ^^^^ ISBN: 978-960-98925-6-8 Gön^RJSEYlN ISBN: 978-960-98925-6-8 BAKEŞ YAYINLARI 8 Kitabın Adı Gümülcine Türk Ağzındaki Batı Kaynaklı Kelimeler Yazar Gönül Hüseyin Aktaş Kapak
Karay The Trakai Dialect, Timur Kocaoğlu-Mykolas Firkovičius, Lincom Europa, 2006, 242 P.
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ 273 Karay The Trakai Dialect, Timur Kocaoğlu-Mykolas Firkovičius, Lincom Europa, 2006, 242 P. Karay The Trakai Dialect, Timur Kocaoğlu-Mykolas Firkovičius, Lincom Europa,
Yrd. Doç. Dr., Gaziantep Üniversitesi Kilis Eğitim Fakültesi.
DEMİR, Necati. Trabzon Ve Yöresi Ağızları, Cilt I (Tarih- Etnik Yapı-Dil İncelemesi) - Cilt II (Metinler) - Cilt III (Sözlük), Gazi Kitabevi, Ankara, 2006, 1263 s. Ahmet DEMİRTAŞ Ağızlar, milletlerin binlerce
BİR GAGAUZ ANNENİN İZLENİMLERİ ANA DİLİMİZ VE BİZ IMPRESSION OF A GAGAUZ MOTHER 'OUR MOTHER TONGUE AND US'
TDD/JofEL Winter 2013 İrina IUSIUMBELI BAĞIMSIZ ARAŞTIRMACI BİR GAGAUZ ANNENİN İZLENİMLERİ ANA DİLİMİZ VE BİZ IMPRESSION OF A GAGAUZ MOTHER 'OUR MOTHER TONGUE AND US' Gagauzlar, Ortodoks Hristiyan Türklerdir.
14.00-14.15 Türkiye Türkçesi Ağızlarının Araştırılması Tarihi ve Ağız Atlasları (Görsel Sunum)
30 Eylül 2010 Perşembe Açılış Programı Sakarya Üniversitesi Kültür ve Kongre Merkezi -Salon 1 10.00 - Saygı Duruşu ve İstiklâl Marşı - Açış Konuşmaları Ağız Atlası Araştırmaları Oturumu-1 Sakarya Üniversitesi
KUZEY DOĞU TÜRKÇESİ ESKİ TÜRKÇE
ESKİ TÜRKÇE Köktürkler döneminden itibaren yazılı metinlerle takip edilen ve gelişmesini 13. yüzyıla kadar tek yazı dili olarak sürdüren Türkçedir. Bu dönemde Türkçenin yayılma alanı ana hatlarıyla kuzeyde
Bulgaristan Türk Halk Kültürü Üzerine Türkiye ve Yurtdışında Yapılan Araştırmalar. The Researches of Bulgarıan Turks Folk Culture in Turkey and Abroad
GÜ, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt 29, Sayı 1 (2009) 279-294 Bulgaristan Türk Halk Kültürü Üzerine Türkiye ve Yurtdışında Yapılan Araştırmalar The Researches of Bulgarıan Turks Folk Culture in Turkey
DOÇ. DR. SERKAN ŞEN İN ESKİ UYGUR TÜRKÇESİ DERSLERİ ADLI ESERİ ÜZERİNE
DOÇ. DR. SERKAN ŞEN İN ESKİ UYGUR TÜRKÇESİ DERSLERİ ADLI ESERİ ÜZERİNE Kuban SEÇKİN 1. Doç. Dr. Serkan Şen in Öz Geçmişi 09.04.1976 Samsun doğumlu olan Şen, Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türk Dili
- 163 - Salih OKUMUŞ-Halime BARIŞ *
- 163 - KRASNİÇ, Daver; (2007). Çevren Dergisi nin Balkan Türkleri Edebiyatındaki Yeri ve Edebi Etkinlikleri (1973-1991), Prizren: BAL-TAM Yay., 412 s., ISBN: 978 9951 8608-7-1 Salih OKUMUŞ-Halime BARIŞ
16 EKİM CUMA. Salon B (Alt Salon) BİRİNCİ OTURUM(10.50-12.40) Salon A (Üst Salon) BİRİNCİ OTURUM(10.50-12.40)
16 Ekim 2015 BİRİNCİ OTURUM(10.50-12.40) Doç. Dr. Osman Karatay 10.50-11.20 Prof. Durmuş ARIK Çuvaşlarda Ata Ruhlarıyla İlgili İnanış ve Uygulamalar 11.20-11.40 Prof. Harun GÜNGÖR Erciyes Üniversitesi
TURKIVE'DE DINLER TARIHI
DiNLER TARiHi ARAŞTIRMALARI -VII ' TURKIVE'DE DINLER TARIHI (Dünü, Bugünü ve Geleceği) TÜRKiYE DiNLERTARiHi DERNEGi YAYlNlARI TURK DUNYASINDA DINLER TARIHI ÇAliŞMAlARI Prof. Dr. Mustafa ERDEM Ankara Üniv.
Ergönenç Akbaba, Dilek (2009). Nogay Türkçesi Grameri (Ses ve Şekil Bilgisi). Ankara: Grafiker Yayınları, 295 s.
TDD/JofEL 2013 Yaz/Summer... Ayşe Kılıç HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ Ergönenç Akbaba, Dilek (2009). Nogay Türkçesi Grameri (Ses ve Şekil Bilgisi). Ankara: Grafiker Yayınları, 295 s. Ergönenç Akbaba, Dilek (2011).
MAKALE ÇAĞRISI INTERNATIONAL CRIMES AND HISTORY / ULUSLARARASI SUÇLAR VE TARİH MAKALE ÇAĞRISI
AVRASYA İNCELEMELERİ MERKEZİ CENTER FOR EURASIAN STUDIES MAKALE ÇAĞRISI INTERNATIONAL CRIMES AND HISTORY / ULUSLARARASI SUÇLAR VE TARİH 14.06.2016 MAKALE ÇAĞRISI INTERNATIONAL CRIMES AND HISTORY / ULUSLARARASI