Publication: DuA Dok. 131
Embassy register: A53a/1915/4647
Deniz Ataşesi Humann’ın Notu
Humann-Enver Görüşmesi 6.8.15.
3) Alman-Ermeni Komitesi’nden Dr. Lepsius’un mevcudiyetine istinaden Enver, haberdar olduğu, bir Amerikan konsolosunun Birleşik Devletler Büyükelçisi’ne yolladığı bir rapordan söz etti. Raporda konsolos, Amerikan hükümetinin Ermeni politikasından tamamen vazgeçmesinin yerinde olacağını, çünkü Türklerin Ermenilere karşı aldıkları tavrın onlarla ilgili herhangi bir politika izlenmesine olanak tanımadığı görüşünü ileri sürmekte. Ermenilerin kökü kazınmamış, kazınsaymış tamamen siyasi bakış açısından bu en kötü durum değilmiş, çünkü bu tür katliamlarda küçük bir grup geride kalır ve geleceğe ilişkin bütün umutlar bu gruba yüklenebilirmiş. Ama bunun yerine – siyasi açıdan çok daha kötü olan bir şey yapılarak – onlar ülkenin dört bir yanına dağıtılmış ve sonuçta bunlar iyi ya da kötü ülkenin Türk unsurları içinde erimek zorunda imişler. Böylece, verimli olabilecek bir Ermeni politikası için gerekli zemin tamamen ortadan kaldırılmış.
Enver bunun ardından savaşın başında Ermeni Patriğini defalarca uyardığını söylüyor ve aynı zamanda Sassonow’un Duma’da Türkiye’deki “sadık” Ermeniler için sarf ettiği övgülere dikkat çekiyor.
Rus ajanları tarafından kışkırtılan ve yönlendirilen Ermeniler Osmanlı ahalisine öylesine köklü tahribat yaptılar ki,önceden 150.000 Türkün yaşadığı Van Vilayetinde şu an 30.000 Müslüman hayatta kaldı.
Enver ayrıca, Adapazarı-İzmit bölgesinde kurulan 30.000 Ermeninin Sakarya civarından yapılacak bir Rus çıkarmasını desteklemek istedikleri bir entrikadan haberdar.
Kendisi bakanlar kurulunda, özellikle savaş durumu göz önüne alınarak Ermenilerle iyi ve barış içinde yaşanması gerektiği görüşünü savunmakta. Bunu Patriğe de söyledi, ama aynı zamanda doğudaki Ermeni merkezlerinde meydana gelecek herhangi bir olaydan sonra en sert tedbirlerin alınacağı uyarısında bulundu. Kafkaslarda güçlü bir düşmanla çarpışan ordu, kendi arkasında hiçbir düşman bulunmadığından mutlaka emin olmalıymış. Kendisi bunun için başkomutan olarak elinden geleni yapacakmış.
Enver Paşa ayrıca Dr. Lepsius’u kabul etmeye ve onunla Ermeni sorununu görüşmeye hazır.