SÖZ BAġI. Sömürge toprağı haline getirilen vatanlarda iki türlü insan vardır: Mankurtlar ve idealistler.
Download "SÖZ BAġI. Sömürge toprağı haline getirilen vatanlarda iki türlü insan vardır: Mankurtlar ve idealistler."
1 SÖZ BAġI Yavuz Bülent BAKĠLER Ebulfez Elçibey bize hayatını anlatırken diyor ki: "Üniversitenin 2. ve 3. sınıflarında okurken, tarihî, siyasî konulara daha çok ilgi duymaya baģladım. Birkaç öğrenci arkadaģımla millî, siyasî konularda, ateģli tartıģmalara baģladık. Bizde, öyle bir fikir oluģtu ki: Halkımız köle, vatanımız ise sömürgedir." Sömürge toprağı haline getirilen vatanlarda iki türlü insan vardır: Mankurtlar ve idealistler. Mankurt; dil, din, tarih Ģuuru ve vatan duygusundan koparılan insan demektir. MankurtlaĢan insanlar, hürriyetin, istiklâlin ne demek olduğunu bilmezler. Vatan, onlar için alelâde bir toprak parçasıdır. Önemli olan, sadece karınlarının doymasıdır. Bu bakımdan, aç köpeklerin, sahiplerinin yüzüne bakması gibi, mankurtların gözleri de, efendilerinin gözlerindedir. Mankurtlar, söylenen her sözü, verilen her emri kabul ederler DüĢünme kaabiliyetleri yoktur. Mankurtlar, öylesine köleleģirler ki, kendi milletlerine-vatanlarına ihanet ettiklerinin bile farkına varamazlar. Ġdealistler ise fikir çilesi çeken insanlardır. Kölelikten insanlığa, esaretten hürriyete geçmek isterler. Vatan, toprağın altıyla ve üstüyle onlar için mukaddestir. Bu bakımdan ne vatanlarının sömürülmesine tahammülleri vardır, ne de soydaģlarının köleleģtirilmesine... Dünyayı güzel, aydınlık, müreffeh... yapanlar idealistlerdir. Ġdealistler, sadece kendi milletlerinin değil, bütün insanlık âleminin de kahramanlarıdırlar. Onlar, kolaya değil, zora soyunmuģlardır. Ömürleri, binbir çile içinde geçen idealistler biliyorum. Sömürge topraklarında idealistler, polis takibi altındadırlar. Hapislerde veya sürgünlerdedirler. Nitekim E.Elçibey hayatını anlatırken Ģöyle devam ediyor: "Ben bütün gücümle, üniversite ve doktora öğrencileri arasında, milli Ģuurun canlanması için propaganda yapıyordum. KGB (Rus gizli polis teģkilatı) bütün dikkatiyle beni takib ediyordu. Ocak 1975 de beni tutukladılar. Temmuz 1976 tarihine kadar hapis yattım. Bir tek düģmanım vardı: Sovyet Ġmparatorluğu. Benim iģim zalim imparatorluğa karģı mücadele idi. Zavallı generallere ve polislere acıyordum. Tarih hainlere, satılmıģlara ceza vercektir; verdi de!" Her milletin mankurtları da var, idealistleri de. Meselâ: Birinci Dünya Harbi'nden sonra, vatan topraklarımız, Ġngilizler, Fransızlar, Ġtalyanlar... tarafından paylaģılmak istenmedi mi? DüĢmanla iģbirliği yapan millî mücadeleye karģı çıkan yerli mankurtlarımız olmadı mı? Mustafa Kemal PaĢa, Millî Mücadele'den hem dıģ düģmanlarımızı hem de bizim mankurtlarımızı hezimete uğratarak çıktı. Azerbaycan toprakları, 1800 yılından itibaren Rusya'nın pençesi altına girmeye baģladı. Önce Çarlık Rusya, arkasından da Sosyalist Rusya, AZERBAYCAN topraklarının kanını-iliğini emdi.
2 Aynı zamanda, çok ciddi bir kültür siyasetiyle oradaki soydaģlarımızı mankurtlaģtırmaya çalıģtı. Moskova tam 200 yıl AZERBAYCAN'ın kanlı diktatörü oldu. 200 yıl dile kolay. Rus dili, Rus edebiyatı, Rus tarihi, Rus medeniyeti, Rus propagandası, tam 200 yıl Azerbaycan topraklarında zakkum çiçekleri açtı. Ebulfez Elçibey, Mehmet Emin Resulzâde'nin açtığı bayrağı yükselten idealist. Azerbaycan'da Rus emperyalizminin karģısına çıkan yürekli, cesur, bilgili bir lider. Moskova'nın mankurtlaģtırma siyasetine karģı koyduğu için çok çile çekti. Hapis yattı. Sonunda: Azerbaycan Halk Cephesi Liderliğinden, CumhurbaĢkanlığı'na kadar yükseldi. Elçibey büyük bir idealistti. Önce yaģadığı toprakların hür ve müstakil olmasını istiyordu. Azerbaycan toprakları ikiye bölünmiģtü. Kuzey Azerbaycan'da 7 milyon Türk yaģıyordu. Güney Azerbaycan'da ise 30 milyon soydaģımız Ġran hakimiyeti altında çırpınıyordu. Elçibey, Güney Azerbaycan'la Kuzey Azerbaycan'ın birleģtirilmesini kafasına koymuģtu. Aklı baģında bir Azerbaycan veya Anadolu Türkü bu asil dugulardan hangisine karģı çıkabilir? Ama hayret! Türkiye de de Azerbaycan'da da Elçibey'i istemeyenler, O'nu kolsuz-kanatsız bırakmaya çalıģanlar oldu. Bunlar, Türkiye'nin ve Azerbaycan'ın modern mankurtlarıdırlar. Türkiye'de kendilerini bir de Atatürkçü göstermeye çalıģanların, Elçibey korkularını anlamak mümkün değildir. Atatürk emperyalizme karģı çıkmamıģ mıydı? Anadolu'da Ġngiliz, Fransız, Ġtalyan, Yunan emperyalizmine yiğitçe baģkaldıran Atatürk, büyük devlet adamıdır da Rus emperyalizminden nefret eden Elçibey, neden politikadan anlamayan bir kiģidir? Hasta yatağından kalkarak Hatay'ı Anadolu topraklarına katan ve bu birleģmeyi hayatı pahasına sağlayan Atatürk, kararlı, gözüpek, üstün bir siyasetçidir de Elçibey Güney Azerbaycan'la tekrar birleģmek istediği için neden maceracıdır? Bu nasıl bir mantıktır? Atatürk Türk dili ve Türk tarihi üzerinde çok büyük bir hassasiyetle durduğu için neden en büyük öğretmendir de aynı düģüncelerle savrulup duran Elçibey niçin, niçin, niçin acelecidir? Veya siyaset bilmeyen kiģidir? Elçibey, dünya Türklüğünün meselelerini çok iyi bilen bir yeni alperendi. Azerbaycan'ı dünya Türklüğünün bir parçası olarak gören, gösteren bir büyük dâva adamıydı. O'nun nasıl bir Türkiye sevdalısı olduğunu bilmek için, bu kitabı dikkatle okumak lâzım. Türkiye 250 milyonluk Türk dünyasının baģı durumunda. Bu baģın boğazı Azerbaycan, gövdesi Türkistan'dır. Türkiye yeni Türk Cumhuriyetleriyle kayıtsız Ģartsız siyasî-iktisadî ve kültür münasebetleri kurmak mecburiyetinde. Türkiye'nin bağımsızlığı ve refahı için ikinci bir yol yoktur. Azerbaycan'la ve Türkistan'la ilgilenmemek kökümüzden kopmaktır, gaflettir, dalâlettir, ihanettir. Elçibey bu Ģuurla yaģayan bir idealistti.
3 Elçibey'e ve yeni Elçibeylere sahip çıkmak her Türkün vefa borcudur. Ġnsanlık vasfıdır, namus mes'elesidir. Elçibey'in vefatından sonra Türk basınında çıkan makale ve haberler, bin sayfalık bir kitap hacminde. Ben yazılanlardan elinizdeki seçmeyi yaptım. Bu münasebetle gazetelerimizi dikkatle gözden geçirdim. Hayretle gördüm ki, Türkiyeli solcular-komünistler ne Azerbaycan ve Türkistan bağımsızlığına eğilmiģlerdir ne de Elçibey'in vefatı dolayısiyle birkaç satır yazmıģlardır. Bu, sizin de dikkatinizi çekecektir. Kemal Tahir'in ifadesine göre bizim marksistlerimiz, kayıtsız Ģartsız Rusya sevdalılarıdırlar. Bu ayıp onların alınlarından silinmeyecektir. Onlara, iflah olmaz yeni mankurtlar nazarıyla bakabiliriz. Ebulfez Elçibey'i hep rahmetle, sevgiyle, minnetle anacağız! Yeni Elçibeylere selâm, sevgi, saygı...
4 ELÇĠBEY ĠLE YÜZYÜZE KONUġMALAR Taha AKYOL. ĠġTE LĠDER! Totoliter, bir çok milletli imparatorlukta millî ve demokrat bir lider nasıl yetiģir? Bu sorunun cevabı, Azerî Türkleri'nin lideri Ebulfez Aliyev'in (Elçibey) hayatındadır. Önce ismini sordum: Türkiye Türkçesiyle telaffuz edersek "Ebulfeyz" mi, yoksa "Ebulfazl" mı? "Ebulfazl" dedi. Azerî lehçesindeki telâffuz kurallarına göre "Ebulfez" deniliyor. Vurguyu belirtmek için ben hep "Ebulfez" olarak yazdım. Kendisiyle bir akģam yemeğinde buluģarak beģ saat görüģtük. Bizden Halil Açıkgöz ile Azerbaycan Kültür ve YardımlaĢma Derneği BaĢkanı Nihat Çetinkaya da vardı. Azerî dostlarımızdan Ġtibar Mehmedov ile ünlü Ģair Samet Vurgun'un oğullarından Vâgıf Sametoğlu da oradaydı. Ebulfez Bey, son derece mütevazı, fakat kararlı bir insan... ġark kültürü hayret verici biçimde derin. Dünyanın bugünkü ahvâlini de çok yakından takip ettiği anlaģılıyor yılında Keleki adlı, yoksul bir dağ köyünde doğmuģ. Kendini, hapishanelerden geçen bir dâvaya adadığı için uzun süre bekâr kalmıģ. ġimdi, evli, kızı Çilenay, oğlu Erturgut, iki çocuğu var. "Çilenay"ı Ģöyle anlattı: "Ben hapisteydim. Bacımın bir gızı doğdu. Haber ettim ki, adını Çilenay goyun. KGB bu isme müsaade etmemiģ. Ay, Türk'tür. Yani Türk çile çekerek olgunlaģacak anlamında. Sonra kendi gızım olanda ona Çilenay adını verdim. Ġnanıram ki, gızlarımız ve oğullarımız daha ıģıklı bir Türk dünyasında yaģayacaktır." Ot kökünün üstüne Benim bütün merakım, hangi sosyolojik süreçlerin böyle bir uyanıģı ve onun liderini doğurduğu idi. Evet, öteki ziyalılarda gördüğümüz gibi "Ot kökünün üstünde bitiyor": Aile muhiti, halk destanları, millî edebiyat, tarih Ģuuru. Babası çoban Dünya Harbi'ne gitmiģ, harpte ölmüģ ve Ebulfez, "Anasının ellerinde" büyümüģ. Köyde "âģık musikisi" geleneği çok kuvvetlidir ve çocuk Ebulfez ilk kültürünü bu binlerce yıllık Oğuz geleneğinin ürünü olan âģık (ozan) türkülerinden ve anasından dinlediği destanlardan almaktadır: "Dede Gorgut hekayeleri bizim evde çok anlatılırdı. Anamdan çok nakiller (menkıbeler) dinledim. Öyle bir köylü ailesinde ne olur? AkĢam oturunca uģaklara (çocuklara) destanlar, nakiller anlatılır, Dede Gorgut hekayeleri söylenirdi. Mesalâ anamdan dinlediğim Melik Mehmet Destanı gibi... Köyümüzde bütün Azerî Türkleri'nde olduğu gibi kurban bayramı, ramazan bayramı, nevruz bayramı yapılır, ramazanda oruç tutulur. Böylece ben müselman Türk medeniyetini (kültürünü) anamdan, baba ocağımdan, köyümden aldım."
5 Babası harpte ölünce Ebulfez, kolhoz iģçisi olan dayısının himayesinde büyüyor ve ilk tahsilini komģu köydeki bir Azerî-Sovyet mektebinde yapıyor. Mektepte, millî Ģair Samet Vurgun'un "Azerbaycan" Ģiiri okutulmakta, öğrenciler ezberlemektedir. Neden Samet Vurgun'un bu vatancı Ģiirine rejimin müsaade ettiğini sordum. ġöyle anlattı: "Çünkü istiyorlardı ki, biz Batılılar'a karģı harbî (savaģçı) olalım. Onun için örgetiyorlardı ama biz anlamamız gerekeni anlıyorduk. Azerî hocalarımız bize Türk adını kullanmadan Türklüğü saklayacak (muhafaza edecek) Ģeyleri örgettiler. Meselâ Köroğlu Destanı'nı, Mirza Ahundov'un komedyalarını öğrendik. Sonradan Türk edebiyatını incelerken öğrendim ki, Mirza Ahundov'un eserleri Türkçülük akımı sırasında Ġstanbul'da oynanırmıģ." Bugünkü resmî ideolojiye göre Lenin zamanında millî baskı yoktu, bütün "pis" iģleri Stalin yaptı. Aliyev'e bunu sorduğumda Ģunları söyledi: "Lenin zamanında Azerbaycan'da çok gırgınlar oldu. Her mahaldan bin adamın baģını kestiler. ÇEKA kesti, Ermeniler kesti. Kimini molla diye, kimini maldar (mal sahibi) diye, kimini musavatçı, Pantürkist, Panislamist diye kestiler ki, Azerbaycan Türkleri ziyalılardan, önderlerden mahrum galsın. Bu kesimlerde Kirov ve Mikoyan baģrolü oynadı..." Böylesine ezilmiģ bir toplumda Ebulfez, Ordubad Ģehrinde ortaokula gidiyor. "YahĢi muallimler vardı, disiplinli idiler, talebelere iyi tahsil verdiler." "Biz Türk müyüz?" Ebulfez o sıralarda doktor olmak istiyordu. Fakat lisede Fuzulî ve Nizamî'yi okuyunca kanaati değiģti: "FikirleĢtim ki, ben gidip ġarkiyat okuyayım. Çünkü bizim medeniyetimizin kökleri oradadır. Böylece Üniversitet'in ġarkģinaslık (Doğu Bilimleri) Fakültesi'ne girdim." Öğrencilerin kendi aralarında sohbetler, tartıģmalar oluyordu tabiî: "En çok konuģtuğumuz mevzu, biz neyik, biz hangi milletik meselesiydi. Azerbaycan Ģair ve edipleri hakkında çok konuģurduk. BaĢka bir konu: Biz Azerbaycanlılar Türkük mü, değilik mi? Ben yaģlarında iken, resmî ideolojinin tesiratı altında "Biz Türk değilik, Azerî'yik" diyordum... Yani 1953 lerde, "Biz Azerî'yik, onlar Osmanlı" diyordum. Türkler okudukça Türk olduklarını bilirler. Ben de okudukça gördüm ki, 1939'a kadar Türk müģük de 1939 dan sonra Stalin öyle istediği için Türk değil olmuģuk! Dikkat ettim ki, Stalin bize, "Siz Türk değilsiniz" derken, Azerbaycan'ın Ģairlerini, yazıcılarını, ediplerini gırmıģ... Yani büyük ziyalı gırımı... Kitaplarını da yasaklamıģlar. Anladım ki, bize "Siz Türk değilsiniz" diyenler, bizim medeniyetimizi yok etmek, köklerimizi gurutmak isteyenlerdir." Ebulfez Aliyev, bütün büyük dâvaların önderleri gibi korkunç bir kitap okuyucusudur. 16 yaģında Karl Marks'ı okumakta, Marks'tan, Lenin'den cümleler ezberlemektedir. Bu ağır
6 kitapları 16 yaģında bir çocuğun okumasına ĢaĢıran öğretmenleri "Sen gafanı harap edeceksin" diyorlardı. Çünkü Marksist felsefe üniversitede okunuyordu. Ebulfez Aliyev (Elçibey) diyor ki: "Üniversitede Marks'ı iyice inceledim ve gördüm ki, eğer Marks'ın talimi (öğretisi) dünyada galip gelirse, Yahudiler, Ermeniler dünyada ağa olacaklar. Milletler ortadan galdırılıp bütün insanlar aynı olunca, onlar için her yollar açılır. Milletler ortadan galkınca en büyük rolü Yahudiler'le Ermeniler oynar. Çünkü bunlar tarihen devletçi millet olmamıģ, milletlerin arasında yaģamıģlar ve her yerde de yaģıyorlar. Milletler ortadan kalksa bunlar ortadan kalkmazlar ve hükmen de yokarda olurlar. Ayrıca gördüm, iģte Marksizm-Leninizm'in neticesi, biz Azerbaycan halgı olarak bu neticeyi yaģıyorduk." Yine "Kökler" kavgası Ve yine "tarih", yani "kökler" kavgası: "Biz talebeler diyorduk ki, Azerbaycan halkı böyük halktır. Devletin muallimleri diyordu ki, hayır, Azerbaycan halkı değil Rus halkı büyüktür. Muallimlere göre Azerbaycan halkı hep köle olmuģtu ve Köroğlu ile Kaçak Nebi'den baģka heç gahraman yetiģtirmemiģti. Biz diyorduk ki, Uzun Hasan böyük bir Oğuz hükümdarıdır, onlar diyordu ki, hayır, sömürücüdür, baģ kesendir, feodaldir. Aynı devirde Rus niye böyük oluyor da Türk feodal oluyor? Ġstiyorlardı ki, dövlet anlayıģı bizim beynimize girmesin." Ebulfez'e 1918 harekâtını ve Resûlzâde'yi mekteplerde okuyup okumadıklarını sordum. OkumamıĢlar. Söz açılınca da resmî görevliler hep tenkit edermiģ ama "Talebeler ailelerinden Türkiye'nin 1918 harekâtını ve Resûlzâde'yi öğreniyorlar, arģivlerde, kütüphanelerde tetkik ediyorlardı." "Nerede halkımızın sevdiği biri, meselâ bir Ģair varsa, diyorlardı ki bunu Musavtçılar, yani Resûlzâde'nin adamları öldürttü. Meselâ bizim ziyalılarımızdan Mehemmed Hadi özü (kendisi) ölmüģ. Bize örgettiler ki Musavatçılar öldürdü. Sonra anladık ki bunlar yalandır ve yalanın da bir maksadı vardır: Bize özümüzü unutturmak... Gence'de Mehemmed Hadi'yi tanıyanlar vardı, sorduk, özü öldü dediler. Meselâ Feridun Köçerli... Bize dediler ki Musavatçılar öldürdü. Öğrendik ki Kızıl Ordu'nun içindeki Ermeniler öldürmüģ... Hep böyle..." Siyaset ve ahlâk Ebulfez, üniversiteyi bitirdikten sonra Arapça-Rusça tercümanlığı göreviyle Mısır'a gidiyor. "Siyaset'in ne menem Ģey olduğunu orada ilk defa görüyor: "Sefirlerle, konsoloslarla görüģmelerim oldu. Meselâ Rus ile Arap görüģüyor. Birbirlerini gucaklayıp öpüyorlar, gardaģ gibi... Sonra baģlıyorlar aleyhte konuģmaya. Niye böyle olduğunu sorduğumda da, "Bu siyasettir, sen anlamırsan" diyorlardı. Ben kabul edemezdim ki bu ne insanlıktır..."
7 Zeki Velidi Togan'ın 1971'de Türkiye'de yayınlanmıģ hatıralarından da bir olayı zikreden Ebulfez, siyasetle beģeri-ümaniter ilimler arasındaki farkı anlatıyor: "Azerbaycan'ın bir bedbahtlığıdır ki, bizde de var: Bizim siyasetle uğraģan ziyalılarımızın hepisi böyle: Edebiyattan gelmiģik, siyasetçi olmuģuk. Neriman Nerimanov (Azerî komünist lider) de böyleydi. Biz ilhamımızı haradan alırık? Nizami'den, Fuzuli'den, onlar gibi insanlardan. Bu yüzden bizi siyasette aldatmak kolay oluyor. Nerimanov'u da böyle aldattılar: "Bahadır ve Sona" ile beynelmilelcilik yapıyordu; bilmiyordu ki siyaset öyle değildir. Biz Türkler'in bir zaafıdır, siyasette merkezi hep üstün tutarık. Zeki Velidi Togan demiģtir ki Lenin'e: -Sen söz verdin, hani Tataristan müstakil olacaktı? Lenin'in cevabı: -Sen siyaset ile ahlâkı karıģtırıyorsun! Togan rahmetli de demiģtir ki: -Böyle ahlâksız siyaset mi olur? Sultan Galiev'i de böyle gandırdılardı." Mısır dönüģünde Ebulfez, üniversitenin ġarkiyat bölümünde öğretim üyesidir ve talebelere anlatmaktadır: "Talebelere diyordum ki, bu devlet imperyadır. Sosyalizm de yoktur. O zaman Moskova'da Brejnev, Azerbaycan'da Haydar Aliyev baģta idi. Haydar Aliyev tarihçi sayılırdı. Ben talebelere derdim ki, Haydar Aliyev'in ilmi yoktur, tarihi bilmez, o sadece gestapodur, bu millete nasıl baģçı olur?" KGB'nin hapishanesi Bunun üzerine Ebulfez partiden çağrılır ve kendisine bol imkânlar karģılığında parti propagandistliği (tebliğcilik) teklif edilir. O reddeder ve arkasından tutuklanır: Yıl Yargılanarak 1.5 yıl hapse mahkûm edilir. Suçu, milletçi olmak, Lenin'in aleyhine konuģmak. Ebulfez, bunları reddetmez ve mahkemede de Lenin'in siyasetlerini eleģtirir. Sorarlar: -Senin yolun (modelin) ne? -Ġsviçre yolu... Lenin de bir zamanlar en güzel yol Ġsviçre yolu demiģ. ġaģıran mahkeme heyetinin tepkisi: - O zaman Sovyet Devleti yoktu, Lenin ondan öyle söyledi. ġimdi en iyi yol Sovyet yoludur!
8 Ve hapis... Cezaevinde gazete ve kitap serbesttir, çünkü zaten hepsi rejimin kontrolü altındadır. Ama aile ile görüģmek yasaktır, herkesle görüģmek yasaktır. Evden yemek gelmesine bile ancak 2 ayda bir 3 kiloyu geçmemek Ģartıyla izin verilir. Ebulfez, 6 ay süreyle KGB hapishanesinde kaldıktan sonra taģocaklarında bir yıl müddetle taģ taģımaya gönderilir: "Buna emekle ıslah etme diyorlar. Yani ziyalılar o kadar ağır iģlerde çalıģacaklar ki, emek onları ıslah eylesin!" TaĢocağında günde kilo ağırlığındaki kesme taģ parçalarından 900 tanesini kamyona yüklemek mecburiyeti vardı! Ebulfez de 2 ay bu taģları taģıdı. Mahkûmlarla çok iyi iliģkiler kurmuģ, fikirlerini onlara da anlatmıģtı. Nihayet mahkûmlar ayaklandılar ve Ebulfez'in taģ taģımamasını istediler. Olay büyümesin diye yöneticiler boyun eğdiler. Hapisten sonra Ebulfez rejim tarafından tecrit edilir ve Elyazmaları Enstitüsü'nde çalıģır. Üniversite ona kapanmıģtır. Gorbaçov iktidara geldikten sonra, Azerbaycan'da kıpırdanmalar, dernekleģmeler baģlamıģtır ve Ebulfez bu faaliyetlerin merkezindedir. Ve Azadlık Meydanı'nda Ve geçen yılın (1988) ekiminde ilk defa binlerce insan Lenin meydanında gösteri yapmakta, gece gündüz, günlerce meydandan ayrılmamaktadır. Azerbaycan'ın her tarafından insanlar bu nümayiģçilere yemek taģımaktadır. Tanklar kalabalığın etrafını sarmıģtır. Askerlere "hücum" emri verilir ve Lenin meydanında bir "âzadlık" kavgası baģlar. O günden sonra meydanın adı "Azadlık Meydanı"dır. Coplar, deynekler, göz yaģartıcı bombalar... Ġnsanlar kan revan içinde... Ebulfez, bir lider olarak, ön saftadır ve yaralıdır. Askerlerin ilk hedefi odur. Fakat yıllarca çile çekerek yetiģtirdiği üniversite talebeleri Ebulfez'in etrafını çevirirler ve böylece Ebulfez ölmekten kurtulur. Cebir ve Ģiddetle kalabalık dağıldıktan sonra, yaralarından kan sızan 14 kiģi hapishaneye konulur. Ebulfez de onların arasındadır. Komünist yönetim, Halk Cephesi'ni tanımamak için çok direndi. Ebulfez Bey, "Halk Cephesi"ne lüzum var, ne ki lâzımdır biz yaparız diyorlardı" diyerek yönetimin gerekçesini anlattı! Tabiî Türkiye'deki tek parti devrinin Ankara Valisi Nevzat Tandoğan da muhalefete öyle diyordu. Totoliterlik her yerde aynı. Fakat halkın gücü karģısında komünist yönetim hem siyasî tutukluları serbest bırakmaya, hem de Halk Cephesi'ni tanımaya mecbur kaldı: 5 Ekim Artık Halk Cephesi serbestçe mitingler yapıyor. Cephenin ideolojisi ve politikası hakkında Ebulfez Aliyev'e sorularımız ve cevapları Ģöyle:
9 Pantürkizm değil -Temel ideolojiniz nedir? Pantürkizm mi? -Hayır. Biz isterik ki demokratiya olsun. Pantürkizm, panislâmizm yoktur. Bunlar halkları ezmek için uydurulmuģ bahanelerdir. Üzeyir Hacıbeyov (dünyaca ünlü Azerî kompozitörbestekâr) diyor ki: "Bilir misiniz bize niye vahģî deyirler? BaĢımızı kesende vahģînin baģını kestik demek için." Emperya siyasetlerinde bu damgalar hazırlanır, ondan sonra maģınlar (makinalar) hareket eder, baģları kesir. Bizim hareketimiz demokratiya hareketidir. Bu aynı zamanda milletin özünün müdafaası içindir. Bütün Türkler eğer bir tesanüde (dayanıģmaya) girerlerse, iktisadiyat ve medeniyetlerini birleģtirirlerse, bu demektir ki, baskılara dayanabilirler. Demek ki bu, tarihten müterakki (ilerici) bir harekettir, yani insanı müdafaa içindir, höcum için değildir. ġimdi Avrupa'da demokratiya var. Demokratik hareketlere burada ve Çin'de baskrılar olabilir. Bunun için de pantürkizm adından çıkıģ yaparlar. Türkler'in ihtiyacı pantürkizme değil, demokratiyayadır. -Siz Türkler'in bu dayanıģmasını nasıl düģünüyorsunuz? -Türk, özü özüne, ayrı ayrı süveren (egemen) devletlerini gurar, demokratik bir espiri içinde alâkaları geliģtirecek ortak bir komisyon, Avrupa parlementosu gibi, ilerde, olabilir. Türkler dünyada 20 ayrı ülkede yaģıyor. Bunların ahlâklarının geliģmesinden kimseye zarar gelmez. Avrupalılar'ın ittifakından kime zarar geliyor? Tarihten Türk devletleri ayrı gidiyor, bunları bir devlet bayrağı altında yoplamak olmaz. Arap birliği gibi ortak teģkilat olabilir. Sonrasını ise zaman gösterir; o da yüzyıllar sonra... Onu tarihin akıģına bırakalım. Bizim yapabileceğimiz vazife, süverenlikleri (egemenlikleri) geniģletmek ve Türkler arasındaki alâkaları kuvvetlendirmek, ortak kuruluģlar oluģturmaktır. Moskova'nın tutumu -Hareketinize karģı Moskova'nın tutumu nedir? -Moskova diyende biz iki Moskova düģünürük. Müterakki, yani demokrat kuvvetler (güçler)... Bunlar bilir ki demokratiya olmazsa Rusya biter, her Ģey mahvolur. Bunlar akıllı surette düģünenlerdir. Gorbaçov da böyle düģünür. Gorbaçov bağırır ki: "Ey insanlar, ey cemaat, baģka yol yoktur, yoksa batar bu ülke.. Bir de öteki Moskova var: Rus Ģovenizmi ve Ermeni Ģovenizmi;" Yani Ģovenizmlerin Moskova'sı... Bu ikinci Moskova harekete düģmandır. Ermeni ekstemistleri düģünür ki Sovyet devleti tamamen çoksun ama Ermeniler guvve gazansın... Rus Ģovenistleri ister ki, bu
10 reformlar sadece Rus halkına yaransın. Rus halkı ayağa kalksın ve sonra öteki halkları yine ezsin. Meselâ Lenin: Kominist Partiyası "demokratiya" diye iģe baģlamıģ, halklara âzadlık vaad etmiģ ama sonra guvvetlenince hepsini bastırmıģ. Böyle Rus Ģovenistleri de vardır. Birinci Moskova'nın bize pis (kötü) bakmadığını düģünüyoruz. Bana öyle gelir ki, Gorbaçov da öteki ıslahatçılar da bu bürokratik aparatı (cihaz) gırmak istiyor ama tepeden yapamıyorlar; istiyorlar ki aģağıdan halklar vursun ve aparat böyle dağılsın. Ondan sonra? Aparatı dağıttıktan sonra siyasetlerini değiģtirebilirler. Çünkü bu birinci defa değil, tarihte de var. NuĢirevan vaktinde de oldu. NuĢirevan (6. asırda Pers Kralı) görür ki, bu kâhinlerle, keģiģlerle baģa çıkamaz. Cemaate Mezdekîliği verdi ki, halk keģiģlere karģı ayağa kalksın. Öyle oldu, halk keģiģleri dağıttı, ondan sonra NuĢirevan da Mezdekîler'in baģını kesti! Ama dünya demokratiyaya doğru gidir, kimse bunun önüne geçebilmez. Reformdan sonra bizim hareketimizi ezmek isteseler bile ezemezler. Çünkü demokratiyayı ezemezler, uyanmıģ halklara artık baģ eğdiremezler. Bir-iki ülke değil, dünya demokratiyaya gidiyor. Dünyadan kenarda durabilmezler. Dünya artık küçülüyor. Bir yıl bastırırlar, iki yıl bastırırlar, sonunda yine demokratiyayla uyanan halklar galip gelecektir. -Tutucuların Gorbaçov'u devirmeleri tehlikesi var mı? -Yok, sanmıyorum. Demokrasi guvvetleri ötekilerden daha fazla. Bütün ziyalılar, âlimler, Ģairler, yazıcılar ve fehleler (iģçiler) hep demokratiya istiyor. Âlimleri, ziyalıları, yazıcıları susturarak bir ölkeyi nasıl idare edeceksin? Olmaz bu... Gorbaçov'u kim indirebilir? Harbî (ordu) indirebilir, KGB indirebilir. Harbî güçlüdür. Çünkü devletin harbî olarak kalması bunların menfaatinedir. Gorbaçov harbînin sayısın azaltıyor. ġimdi 6 milyon harbî (asker) var, bunu 2 milyona indirse bu tehlike bütünüyle ortadan kalkar. Ayrıca harbîde her halktan askerler var. Onlar kendi halklarını gırarlar mı? Gorbaçov KGB'yi de değiģtiriyor. Bizim devlet harbî-polis devletidir. KruĢçev çabaladı ki, bu harbî-polis devletinden mülkî devlete geçsin. Geçebilmedi, devirdiler. Gorbaçov ise daha akıllı gidiyor. Ayrıca demokratiyanın daha da güçlendiği bir devirde Gorbaçov ıslahata kalktı. Dünya ıslahat yolunda Gorbaçov'u destekliyor. Türkiye bile... Gorbaçov düzgün (doğru) eyliyor. Demek ki Gorbaçov'u devirenler olursa hem dünyayı hem Sovyet halklarını garģılarına alırlar. Buna cesaret edebilirler mi? -Karabağ meselesi ne durumda? -Gorbaçov'un Garabağ meselesinde sehvleri, hataları oldu. ġimdi bunu düzeltmeye çalıģıyor. Bu hatasını düzeltirse bu lekeyi kendi üzerinden silmiģ olur. Yoksa Azerbaycan halkı bu lekeyi Gorbaçov'un sırtına vurup tarihe yazacaktır.
11 Gorbaçov'un danıģmanları, bilhassa Aganbegyan gibi Ermeni danıģmanlar onu aldattılar ki, Garabağ küçük bir yerdir, orada Ermeniler eziyet çekiyor, bunu Ermenistan'a vermek lâzımdır. Azerbaycanlılar'ın boynu eğik bir halk olduğunu, ses çıkarmayacağını söylediler. Aganbegyan Paris'te beyanat veriyordu ki, "Karabağ'ın Ermenistan'a bağlanması gerektiğini Gorbaçov'a dedim." l'umanite gazetesi yazdı. Ama biz hakkımızı müdafaa için ayağa kalktık. Gorbaçov görür ki, Azerbaycanlılar Garabağ'ı vermeyecek ve bu ihtilâf bütün Sovyetler Birliği'ni dağıtır. Ermeniler diyor ki, "Ölürük, alırık", biz diyoruk ki "Ölürük, vermerik..." Gorbaçov Ģimdi düzeltmeye çalıģıyor. Biz buna derik "yetimi sevindirmek", yetimin galpağını gapıyor, sonra verip sevindiriyor. Göreceğiz ne olacak? Öteki "Cephe"ler -Öteki Halk Cepheleri'yle, özellikle Türk halklarının teģkilatlarıyla alâkanız var mı? -Gidip gelmeler, danıģmalar oluyor ama çok zayıf. Gerekli ki 10'ar nefer (kiģi) seçilsin ve bir araya gelip bu iģleri görüģsün. Ama henüz olmadı. Tataristan'dan, BaĢkırdistan'dan, Kırım'dan, Kazakistan'dan, Özbekistan'dan nümayendeler (temsilciler) gelir buraya. Ama bu temaslar daha çok ziyalıların alâkalarıdır. Bizi gitgide yakınlaģtırıyor. ĠĢitiyoruz ki, DaĢkent'te bir yığıģma (miting) olacak, biz nümayende gönderiyoruz. Böyle oluyor. Bir müģterek kurul yok. Baltık ülkelerinin Halk Cepheleri bizi davet ederler ve biz her davete gideriz. Biz Halk Cephemiz'de bir kurul yaratmak isteriz ki, bu iģle uğraģsın. -Karabağ meselesinde Baltık ülkeleri kimi destekledi? -Ermeniler öyle propaganda yaptılar ki, biz Humeynici imiģiz, Ermeniler'i kesiyormuģuz, pantürkist-panislamist imiģiz. Ermeniler istiyor ki, müselmancılık-hıristiyancılık kavgası olsun. Biz Baltık ülkelerine ve Ukrayna'ya gittiğimizde bize dediler ki: "Siz Ermeniler'in baģını kesiyorsunuz, Humeyni'çisiniz, pantürkistsiniz, müselmancısınız, gelmeyin." Biz resmî vesikalarla gösterdik ki, Ermeniler terörcülük yapıyor, Azarîler'in baģını kesen onlardır, biz demokratız. O zaman ayıldılar (uyandılar). Bizim ziyalılar bu meselede çok yahģî (iyi) çalıģtılar, anlattılar. Hattâ Sakharov da dedi ki: "Ermeni ziyalılar özlerini yahģî göstermelidir." Bizim ziyalılar galemle harp yaptılar, çok çalıģtılar. Artık Ģimdi onlar da anlıyor ki, mesele Ermeniler'in söylediği gibi değil. -Türk cumhuriyetlerinin tutumu? -Türk halkların ziyalıları bize gelip dediler ki: "Bu Garabağ Azerbaycan halgınındır, biz sizin arkanızdayız. Moskova'daki Parlimant'ta Kazak ziyalısı Olcay Süleymenov bizi destekledi, bir
12 neçe adama da dedi ki: "Azerbaycan'ı destekleyin." Özbekler pek aktif olmadı ama bir-iki Özbek deputat lehimize konuģtu. Cengiz Aytmatov ise bu meseleye özünü sokmaz, nötral kalır. Ekonomik program -Ekonomik amaçlarınız veya programınız nedir? -Biz biliyoruz ki, Azerbaycan sanayisinin yüzde 93'ü Moskova'ya bağlıdır, yüzde 7'si Azerbaycan hükümetinin! Bu ne ülke! Moskova, ekonomimizin yüzde 93'üne hükmetmekle kalmıyor, bizim ekolacyamıza (çevre) hiç bir Ģey koymuyor. Tayyare veya helikopterle bir gezip bakın: Azerbaycan ekolocyası mahvoluyor. Bakü'nün bulunduğu bu yarımada bir mazot bataklığına dönmüģtür. Moskova götürdüğünü götürüyor, bize mahvolmuģ bir çevre bırakıyor. Ayrıca, Azerbaycan'da ücretler, yeni çalıģmaya alınan pul (para), öteki cumhuriyetlere göre çok az tutuluyor. Ġki kat, bazı yerlere göre dört beģ kat daha az. Meselâ Sibir'de bir adama bin manat (ruble) veriyorsa, Azerbaycan'da aynı iģi yapan adama verirler 100 manat... -Ama Sibirya'da iklim Ģartları çok ağır... -Asıl sebep o değil. Sibir'den çıkan nimetlerden kim istifade ediyor, biz mi? Bizim nimetlerimizi Moskova alıyor ama bize çok düģük ücret veriyor. 100 rubleye yaģanabilir mi? Bir sorun araģtırın... -Meselâ Azerbaycan'la Ermenistan'da ücretler farklı mı? -Fiatlar farklı değil, ücretler farklı! Meselâ Ermenistan'da toprak iģçisi alır 300, bizde aynı iģçi alır 100 ruble. Azerbaycan bir ham mal (madde) deposu. Pamuk bizden ham olarak alınır, bir kaç kopek'e (Rublenin 100'de biri) Rusya'da dokunduktan sonra bize satarlar 10 Ruble'ye! Azerbaycan'da 700 bin iģsiz var. Azerbaycanlılar iģ bulmak için dapılıyor, bir ucu Sibir'de, öteki ucu Rusya'da, Ukrayna'da!.. Bütün bunlar içtimaî birer felakettir. Azebaycan'ın bütün mahsûlleri böyle somurulur (sömürülür), götürülür, götürülür... Bu bir ekonomi talancılıktır. Burada ekonomiden danıģmak (konuģmak) bir gülünçlüktür. Bizim iktisadî programımızın ilk hedefi, ^ talancılığın önünü almaktır. ġimdi biz Türk modelini inceliyoruz, yani Turgut Özal'ın modeli. Ben gazetelerden takip ediyorum. "Ġzvestia" da yazdı Türkiye kalkıyor (kalkınıyor). Ġktisadî model olarak ben Özalcıyım, çünkü inkiģaf getiriyor. Özal'ın siyasî politikalarını tenkit ediyorum, pis (kötü) buluyorum ama ekonomik modeli inkiģaf getiriyor. Burada ise birģey yok, hepsi yalan, her Ģey aldatma. Ülke, bu yalan içinde batıyor. Biz evvel emirde iktisadî süverenlik (egemenlik) istiyoruz; gurumlaģma yani model ondan sonra... Önce Azerbaycan Ekonomisi Azerbaycanlılar için çalıģsın.
13 Biz iktisadî model konusunu demokratik fikirli Rus iktisatçılarıyla görüģtük. Bize bir rapor hazırlayacaklardı. Sonra Ermeniler bunu öğrendiler ve engellediler. Bu demokrat fikirli Rus iktisatçılar bize haber gönderdiler ki, "Ermeniler tehdit ediyor, gusura galmayın, rapor yazamayız." Biliyorum ki Türkiye'de iktisadiyat sahasında mütehassıslar (uzmanlar) çoktur. Bize üç dört model hazırlayabilirler, biz de bakarız hangisi bize uygun... -Moskova çok alıyor, az veriyor diye söyleniyor. Ġstatistikî bilgi var mı? -Siyasî gurum değiģmeden, alenîlik tam tahakkuk etmeden buranın heç bir Ģeyine itimat edilemez. Evvel siyası gurumu değiģtirmek lâzım, sonra da iktisadî gurumu ona uygunlaģtırmak lâzım. Yani siyasette de iktisadiyatta da demokratiya... -Hiç bir ülke kapalı yaģayamaz bu çağda... DıĢ ekonomik münasebetler konusunda ne düģünüyorsunuz? -Ben istiyorum en çok iki ülke ile iktisadî alagalar gurmak: Bir Türkiye ile bir de Macaristan'la. Çünkü Türkiye ile özümüz bir ve Türkiye bir Ģark memleketi olarak modern bir ekonomi guruyor. Bundan bizim öğrenmemiz gereken çok Ģey var. Biz de bir Ģark memleketiyiz ve modern bir ekonomi gurmak istiyoruz. Meselâ Türkiye'de bilgisayar var. Kompütere "Bilgisayar" demenizi de çok yahģî buluram. Bilgisayar artık Türkiye Türkü'nün beynine girmiģtir. Biz Azerbaycan Türkleri bunu Türkiye vasıtasıyla daha kolay öğreniriz. Macarlara gelince... Onların bize muhabbeti var. Buraya Macar mütehassıslar (uzmanlar) geldi. "Biz Azerileri çok severik, çünkü bizim kökümüzde Hunlar var, sizin de kökünüzde Hunlar var, bir gohum (akraba) milletiz, biz Azerbaycan'da özümüzü çok yahģî hissettik, sanki aynı milletin içindeyik." dediler. Sonra ben 5-6 Macar âlimi ile görüģtüm. Onlar da bunu kabul ediyorlar, Atilla ile övünüyorlar, biz de övünürüz. Macarlar temiz, iyi niyetli bir millettir. Ġktisadî vaziyette ise, Macaristan sosyalist ekonomiden piyasa ekonomisine geçiyor. Bu da bizim için gerekli bir tecrübe. Bu yolda Macaristan bizden önde gittiğine göre onun tecrübeleri de bize lâzım. Siyaseten de böyle... Meselâ komsomolları lağveyledi, tabiî olarak burada da lağvedilecek. Baltık'da da lağvedildi. Sonra çoğulcu siyasî sistem, demokratiya... Yol bu. Sosyalist blokta bu demokratiya ingılabına fehle (iģçi) önderlik ediyor. Neden? Çünkü ziyalıları gırıyorlardı, iģçileri gırarlarsa fabrikada, tarlada kimi çalıģtıracaklar? ĠĢçi Ģimdi demokratiya için ayağa galhıyor. Bizde de öyle. Bir yerde olsa bu bir tesadüf denilebilirdi ama her yerde olduğuna göre, bu bir içtimaî ingılaptır, önlenebilmez. Siyasî program ve ideolojisi -Siyasî programınız nasıl?
14 -Azebaycan'da gençlik hareketi sürüyor. Müstakil gençlik, talebe ittifagları guruluyor. Bunlar geliģtikçe komsomol gidecek arkaya, bütün nüfusunu gaybedecek. Bu müstakil gençlik ittifagları Halk Cephesi'ne bağlı değil ama, Halk Cephesi onları himaye edir. Bütün müterakki harekâtları biz müdafaa ediyoruz ki, ezmesinler. Meselâ, Azerbaycan Kadınlarının Hugugunu Müdafaa Cemiyeti var. Bu da müstakil, kimseye bağlı değil. Biz onları da himaye ediyoruz. Böyle müstakil guruluģlar çoğalsın ki, demokratiya inkiģâf etsin, millet teģkilâtlanmıģ olsun. -Siyasî çoğulculuk? -Bizde birden fazla parti olacaktır. PartileĢebilecek çok sayıda gruplar var. Halk Cephesi bir parti değildir. Azerbancanlıların parti tecrübesi yok. Yıllarca bu iģler öğretilmedi. Demokratiyayı iyi yürütmemiz için parti tecrübesine ihtiyaç var. Bizde, öyle görünüyor ki, üç dört tane parti olacak. -Halk Cephesi'nde muhtelif fikirler var deniliyor. Bunlar ne? -Kendi içimizde umumi hedeflerde bir ihtilâf yok. Tabii her kitle hareketinde olduğu gibi, dostluk grupları, pratikte farklı yaklaģımları olanlar var. Bu normaldir. Ama bazan öyle görünür ki, hükümet organları, KGB bizi bölmek için aģağıdan yukarıdan iģliyorlar. Hattâ bizimle meģgul olmak için hususi bölmeler açmıģlar. Bana bunu bir KGB'ci söyledi. Dedi ki: "bu böyük bir fenomen. Biz Azerbaycan'da böyle bir patlama olacağını hiç gözlemiyorduk. Bize sorurlar bu nereden çıktı diye? Humeynicilik mi, Panislamizm mi, Pantürkizm mi? Heç biri değil." Ben dedim ki, bizim harekâtımız Azerbaycan'ın problemlerinden doğuyor. Ġktisadî sömürü var, baskı var, despotizm var. Sen bunları edersen tabii bu harekat doğacaktı ve demokratiya için halg ayağa dikilecekti. Biz fıkirleģtik ki, bize milletçilik hayretmiyor, demokratiya hayrediyor. Ver demokratiyayı, millet özünü ortaya koyar. Demek ki, bize demokratiya lâzım. Biz demokratiyasızlıktan ezilmiģ bir milletiz. Demokratiya ile gurtulacağız. Bizde milletçilik deyince Ģovenizm, ezicilik anlaģılıyor. Bu bakımdan biz milletçi değiliz. Biz millîyiz. YanlıĢ anlaģılmasın diye biz "milletçi değilizi millîyim" diyoruz. -Dünyadan ne bekliyorsunuz? -Hiç bir Ģey beklemiyoruz; yeter ki bizim demokratik haklarımızı tanısınlar, bize iftira etmesinler, kesici, söven demesinler. Türkiye'den beklentiler -Türkiye'den bekledikleriniz nelerdir? -Çok Ģeyler gözlüyoruz. Yani kardeģ kardeģten ne gözlüyorsa onu gözlüyoruz. Türkiye'nin nüfuzu çoktur. Hıristiyan dünyası, Hıristiyan Ermenileri müdafaa etmek istiyorsa, ABD'de Ermenilerin Amerikalı dostları diye 29 vilayetin baģçıları birleģip ve Dukakis de onun baģında durup destek verir, böylece Ermenilere manevî ruh verir, baģka yoldan destek verir, Ġslâm
15 dünyası bize böyle yapamaz mı? Türkiye'nin çok nüfuzu olduğu için Türkiye buna baģçılık edebilir. Böyle manevî yardım bekliyoruz. Biz iģittik ki, Ziyaülhak'ın zamanında Pakistan bir iki cümle ile bizi destekledi. Bilemezsiniz bu bir iki cümle Azerbaycan halkına nice bir manevî guvvet verdi. Biz dünyada, teklenme yani yalnız kalmak istemiyoruz. Ermeni ile Türk'ü karģı karģıya koy, Ermeni bütün dünyada teģkilatlanmıģ, bar bar bağırıyor. Biz niye tek kalalım. Lâtin harfleri ve Turan ĠĢte bizim Türkiye'den birinci istediğimiz Ģey, medenî alagaların geliģmesidir. Bizim siyasî ve medenî kitaplara ihtiyacımız var. Meselâ biz burada bir Ġslâm Ansiklopedisi hazırlayamayız. Bize siz gönderin. Meselâ Türk Tarihi... Bu ilim Türkiye'de çok inkiģaf etti. Bu ilmî bize de verin. Zaten lâtin elifbasına geçmek isteyiģimizin de sebebi bu. Türkiye'den ilim alalım, teknoloji alalım, birbirlerimizin yazdıklarını okuyalım, alagalarımız artsın, inkiģâf etsin. -Lâtin harfleri kararını kim verecek? Parti, hükümet? -Yok, yok bu kararı Halk Cephesi verecek. Sonra kararı sessiyaya (meclisteki oturuma) verecek ve orada katiyyet kazanacak. Biz yeni iktisadiyat guracaksak, buna en böyük yardım edecek olan Türkiye'dir. Biz bir fabrika kuramıyoruz. Ama Türkiye için bu çok kolay. Türkler Suudi Arabistan'da, Libya'da, Moskova'da fabrika kuruyorlar, tesis yapıyorlar, bizde yani gardaģlarının ülkesinde niye gurmazlar?! Libya'da ve Rusya'da bizim bazı arkadaģlarımız Türk firmalarında çalıģmıģlar. Bize gelip iftiharla dediler ki, "Türkler çok müterakki, Avrupa gibi, çok yahģî firmaları var." Hepimiz fahrettik (iftihar ettik). Biz muasırlaģmıģ demokrat bir Ģark'ın peģindeyiz ve Türkiye bunun 70 yıldır örneğidir. Türkiye'den bir isteğimiz daha var. Kuzey Azerbaycan'la Güney Azerbaycan arasındaki alagaların geliģmesinde yardımcı olsun. Türkiye'nin Ġran'da çok nüfuzu var. Hükümet baģçıları konuģurken Türkiye desin ki Bakü Üniversiteti ile Tebriz Üniversiteti arasında alaga gurulsun, ticaret eyleyin. Benim fikrim Ģu: Turan' in yani böyük Türk dünyasının altın köprüsü Azerbaycan olmalıdır. Cenubî ve Ģimalî Azerbaycan birleģirse, Türkiye, medeniyet ve terakkiyattaki öncü rolünü Orta Asya'ya ulaģtırır. Her bir Türk bunu arzu eder. Bunun mimarı kim olursa, Türk'ün tarihine hoģbaht olarak geçecektir. Türkistan'da durum -Diğer Türkler'le alâkalarınız, iliģkileriniz nasıl? -15 sene önceydi. Buraya Özbekistan'dan talebeler gelmiģti. Bana anlattılar ki, onlara tenbih etmiģler: "Azerbaycan Türkleri'yle çok yakınlık eylemeyin. Çünkü onların esası Pantürkisttir!"
16 Tabii bu sözleri Azerbaycan için söylemiyorlar, Türk Ģuuru Orta Asya'ya gitmesin diye söylüyorlar! ġimdi Özbekistan'da durum kötü değil. Özbekistan da baģlamıģ öz Türklüğüne dönmeye... Orta Asya'da tarih içinde Türklük yaddan (hafızadan) çıkmıģtır. ġimdi yeniden gaydırlar. Burda Türklük yaddan çıkmamıģtı. Yasaktı ama yadlarda saklanmıģtı. -Türkiye'nin rolü ne olabilir Türk dünyasında? -Sanayi ingılabından sonra Avrupa inkiģâf etti. ġark memleketleri geri galdı. Türkiye Avrupa'ya yakındı. Muasır medeniyeti Türk dünyasında ilk ve en çok alanlar, Türkiye Türkleridir. Türkiye'nin inkiģâf etmesinin sebebi budur. Sonra Azerbaycan... Bizim talebelerimiz gedip Ġstanbul'da okumuģlar. Avrupa'dan Türkiye'ye, Türkiye'den Azerbaycan'a bir medeniyet hareketi, yenileģme hareketi... Orta Asya da bunu bizden götürmüģ. Türkler buraya gelip ders vermiģler. Meselâ Ġstanbul'dan gelen Ġsmail Hikmet'in bizim yenileģme tarihimizde önemli bir yeri var. Azerbaycanlılar da buradan gedip Orta Asya'da tiyatro açmıģlar, mektep açmıģlar, ders vermiģler. Türkiye'de bu yenileģmenin babası Mustafa ReĢit PaĢa'dır. Tanzimat'la birlikte Türkiye köhne oturup gazelhanlıktan çıkmıģtır. Yeni Osmanlılar'ın "millet" diye diye ayağa kalkması bundandır. ReĢit PaĢa, Namik Kemal, Mithat PaĢa, ġinasi, Agâh Efendi, Abdülhak Hamit... Bu mektep bize de böyük yenilenme verdi. Ġmdi de Azerbaycan bir çok Ģeyleri Türkiye'den götürür. Gazete, kitap, müzik ve âlimlerin ziyaretleri gibi... "Ziyalılar"ın önderliği -Türk uyanıģında aydınların rolü nedir? -Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Kazakistan... Türklerin yaģadığı bütün bu memleketlerde halgın böyük ekseriyeti köy mahsulatı ile uğraģır, köyde çalıģırlar. Bu köle bir halktır. Amelesi de yarım köle... Çünkü tarım iģçilerini daha çok sömürüyorlar, daha çok eziyorlar. Hangisinde güreģen guvveler (kuvvetler) yani ziyalılar (aydınlar) çoktursa, onlar meydana çıkıyor. Hangisinde ziyalılar ve Ģehir ehalisi guvve buldukça millî Ģuur da guvve buluyor. Ben Özbekistan'a gittim, pamuk çöllerinde bulundum köleliği gözlerimle gördüm. Bataklık suları içiliyor. Sefalet var. Ortaya bir kazan koyup sebze haģlıyorlar... Yiyecekleri bu iģte! ġimdi, Özbekistan'da, Türkmenistan'da, Kazakistan'da bir halk Cephesi yok ki, bir kalkan gibi, Azerbaycan'da olduğu gibi, halgı gorumak için halgı ayağa kaldırsın. Ama Özbekistan'da ziyalılar kalkıyorlar ki, ister müselmancılık adıyla, ister baģka bir adla Özbek halgının siyasî, sosyal ve kültürel haklarını müdafaa edeler. Özbekistan'da üç hareket var: Biri Vehhabi hareketi, ötekinin adı Özbekistan, öbürü ise Birlik... Bunlardan Birlik Hareketi, millî muasır ve demokratik bir harekettir. Bizim Halk
17 Cephesi gibi Özbekistan halkı birleģip bir Halk Cephesi gurarlarsa, Özbek halkının dâvâlarını müdafaa ederler. TaĢkent'te Ruslar Ģövenist davranıyorlar, halkı eziyorlar. Özbek ziyalılarını da ezdiler, zulmettiler. Bu, acıklı ve ezilmiģ bir halktır. Halk Cephesi gurarlarsa Orta Asya'da fırtınalar kopar. Moskova'nın oyunları ve mafya -Bunu yapabilecek ziyalıları var mı? -Var. Bunu Moskova da düģünüyor ve Özbek'le Tacik'i karģı karģıya getirmeye çalıģıyor. Harizm'de medenî ve müterakkî bir Türk nüfusu vardır. Moskova bu geliģmiģlik seviyelerini de ihtilâfa koymaya çalıģabilir. Kazakarı ve Özbek Türkleri'ni hem birbirleriyle, hem Tacikler'le ihtilafa koymaya çalıģır. Harzmliler kadim medeniyetleri sebebiyle muhtariyet isteyecek ve Özbekler karģı çıkacak. ĠĢte ihtilâf! Ermeniler de Türkî halklar arasına ihtilâf ve fesat sokmak için çalıģıyorlar. Ne kadar müselman müselmanla, müselman Rusla çatıģırsa bu Ermeni'nin iģine yarar. Sovyetler Birliği'nde güçlü silah mafyaları var ve bu mafyalarda Ermeniler çoktur. Halglar ne kadar birbirlerini gırarsa bundan silah mafyasının, Ermeni ve Yahudileri o kadar çok kazanacaklardır. Meselâ Rusya'da Aftamot yani otomatik silah 300'e satılırdı, Ģimdi 5 bine çıktı. Orta Asya'da 8 bine satılıyor! Bu silah alvercileri çok tehlikelidir. Bunlardan uzak durmanın yolu, silahtan uzak durmaktır. Türkiye'yi bölmek Türkiye'nin içine ihtilâf sokmaya çalıģanlar da var. Ben bazı kasetler gördüm. Bu bizim hattımızdan, yani Azerî Türkleri vasıtasıyla gelmiyor. Bizim getirdiğimiz kasetler belli, halk türküleri, Türk saray musikisi... Bir de Moskova hattından gicen kasetler var. Bölücü türküler, ingılâbî (devrimci) marģlar söylüyor. Moskova'da bazı adamlar gördüm. Türkiye'den gaçmıģlar veya çıkarılmıģlar. Türkçe konuģtuğu için "Sen Türksen" dedim. "Yok ben kürdüm" dedi. "Ġngılab mübarezesinden dolayı Türkiye'den çıktık" dedi. "Âzad bir Türkiye'ye döneceğiz" dedi. Dedim ki, "Siz âzadlığı bilir misiniz, Türkiye âzaddır. Yoksa siz âzadlığı burada mı öğreneceksiniz?" Aramızda sert mübareze oldu. Ben isterim ki Türkiye'deki bütün komünistleri gönderin, Azerbaycan'da bir 6 ay kalsınlar, görsünler, millî olup size gönderelim! Türkler arasına nifak sokmak isteyenlere garģı daima müteyakkız olmalıyız. Ortak Alfabe
18 -Türkiye ile alakaları güçlendirmek için Lâtin harflerinin kabulünden bahsettiniz. Azerbaycan ve Türkiye Türkçeleri arasında fazla fark yok. Fakat Orta Asya ile Ģive farkları çok kuvvetli. Bu konuda ne düģünüyorsunuz? -Bu mesele, Türkî halklar arasında alagaların guvvetlenmesine bağlıdır. Umum Türkler arasında zamanla büyük bir felsefe, sanat ve teknik dili olarak bir büyük Türkçe yaranılmalıdır (oluģturulmalıdır) Bütün Türk tarihinde ilk millî devleti Atatürk kurmuģtur. Tarihteki Türk devletleri de bizim millî tarihimizin devletleridir ama bakın, ilim dili Arapça, edebiyat dili Farsça olmuģtur. Atatürk'ün "Ne Mutlu Türk'üm diyene" vecizesi, bütün Türkler için bir rehberdir; ilimde, fikirde, teknikte, medeniyette bir Türkî atmosfer yaranılmalıdır. Biz Ģimdi istiyoruz ki, ikinci bir Türk devletini Azerbaycan'da yaranarak (oluģturarak) öz Ģuuruyla, öz diliyle, öz medeniyetiyle demokratik bir Türk devleti... Bir devlet ki, dili, edebiyatı, ilmî, ruhu Türk değilse o devlet, emperya olur, baģka bir Ģey olur, ama nasıl medeniyetçi, millî Türk devleti olur ki?! Derslerde Divan-ı Lügat'it Türkî'de nakledilen Türkler hakkındaki Hadîs-i ġerifleri talebelere anlatırdım. GeçmiĢ Gültekin âbidesinden "Ey benim Türk budunun! Sen gendine dönende böyük olursun" diye baģlayan bölümü anlatırdım. Hapiste sık sık okuduğum, namazlardan sonra tekrarladığım özümün bir duası var: "Ey Ulu Allah'ım, Türklüğümü benden esirgeme!" Ġnanıyorum ki, garptan Ģarka kadar büyük ve medeni bir Türk dünyası yaranacaktır (oluģacaktır) Elifba (alfabe) meselesine gelince... Öyle bir elifba yaransın ki, Azerbaycan ve Anadolu Türkleriyle birlikte Özbek, Türkmen, Kazak, Tatar, bütün Türkî halklar kendi Ģivelerinde aynı yazı metnini okusunlar. Bazı ses farkları var bu Ģivelerde. Elifba bütünlüğünü sağlarken, ayrı harf koymadan, mevcut harflere bazı iģaretler goyarak bu mesele halledilir. Ġlmî bir komisyon bunu halleder. -Tarihten en çok sevdiğiniz, beğendiğiniz büyükler kimler? -Evvelâ Peygamberimiz Hazret-i Muhammet birinci. Ondan sonra Ģunları sayabilirim: Müstakil bir Türkmen devleti gurduğu için ġah Ġsmail... Çaldıran muharebesine bakmayarak; çünkü, o baģka bir olaydır, çağdaģ dünyada da Atatürk. Çünkü mutlu Türk'üm diyene" diyerek devlet gurdu. Tefekkürde Farabî'yi çok beğenirim. Sanat ve maarifet dünyasında ise Fuzulî, Nizamî ve Mevlânâ... Maarifet, yani insanı doğrusuna (gerçeğine) göre anlamak... Maarifet ve siyaseti imtizaç ettirmek (kaynaģtırmak) lâzım. Maarifetsiz siyaset bozuktur. Siyasetsiz maarifet ise bir derviģler dünyası meydana getirir ve siyaset ehline, yani maarifetsiz siyaset ehline köle eder. Belki ilerde Türk tarihini iģlerken bu iki kanat üzerine iģlemek lâzım. Buna Dede Gorgut'un tabirleri manâsında sağ ve sol kanat demek lâzım.
19 -Dede Korkut'ta sağ ve sol mu? -Dede Gorgut'da var: Sağıma oturanlar "sağ beğler", soluma oturanlar "sol beğler" Bunlar birbirleriyle muhalefettirler, yani fikirde ihtilâf halindedirler. Sağ beğler'de marifet, sol beğlerde siyaset ağır basır. Hep mübareze ederler. Ve ortada oturan inağ'lar onları birleģtirir. Bir nevi demokratiya... Bizim Halk Cephesi de böyle. Bu Halk Cephesi öyle bir gurum ki, tarihen Türk'ün tabiatından doğmuģ. Bunlardan biri olmasa, kanatlardan biri yok demektir, uçabilemez. Milletin içinde taraflar olmalı ki, her tarafın gördüğü ortaya çıksın, böylece gözler açılsın, kafalar iģlesin. Halk Cephesi de böyledir. ġiddete hayır -ġiddete baģvurmayı, gerektiğinde Ģiddet metodlarını kullanmayı düģünüyor musunuz? -Gurtaralım derken gırgın istemiyoruz. Halgın yarısını gırarak halgı gurtaramazsınız. Bizim defterimizde Ģiddet, terörculük yoktur. Biz derik ki, ne gurarsak, adaletle gurak. Çünkü zulm ile âbâd olanın âhiri berbad olur. Yolumuz uzun olsun, ama gansız, zulümsüz olsun. - "Flkirlerinizle Türkiye'de MeĢrutiyet'ten sonraki Türkçülük akımı- arasında bazı benzerlikler var. Meselâ Mehmet Emin Resûlzâde'yi, Ziya Gökalp'i falan okudunuz mu? -Resûlzâde'nin bütün yazılarını burada bulmak imkân olmadı. Azerbaycan Millî Harekâtı Tarihi'ni okudum, Mirza Balâ'nın kitabı. Resûlzâde'nin bir niçe yazılarını da okudum. Onun partisi olan Müsavat'in programını da inceledim. Resûlzâde'nin Nizamî hakkındaki eserini de okudum. Ziya Gökalp'in "Türkçülüğün Esasları"nı okudum. Bunu merhum büyük âlimlerimizden Hudu Mehmedov, bir adamıyla Ġngiltere'den bana göndermiģti, 'te. Gökalp hakkında kitaplar okudum ama Gökalp'in öteki kitapları elime geçmedi. Meselâ, "TürkleĢmek ĠslâmlaĢmak MuasırlaĢmak" kitabı elime geçmedi.
20 Azerbaycan Sovyetler ve Ötesi (1990) Sait BAġER, Yağmur TUNALI EBÜLFEZ ELÇĠBEY ĠLE AZERBAYCAN'IN GELECEĞĠ HAKKINDA MÜLÂKAT Sait BaĢer: Sayın Ebülfez Ali Elçi Bey, gazânız mübarek olsun!.. Buraya gelmek benim için hayal idi. Azerbaycan'a sadece gezip görmek maksadıyla değil, bu kardeģ ülkenin candan insanları ile tanıģmaya, onların dertlerini paylaģmaya geldik. Büyük dâvâlara yardım etmekle onları omuzlamak arasında o kadar büyük fark var ki, sizi görünce bunu hissettim. Çok büyük bir dâvâyı omuzlamıģ insanların ruh hali var sizde. Bütün Türk dünyasının ve Müslümanların sizinle beraber olduğuna inanıyorum. Sizin mücadelenizin güçlüğünü bilmekle beraber Ģunu öğrenmek istiyorum: ġu anki durumunuz nedir? Ġstikbâliniz hakkında düģünceleriniz, tasavvurlarınız var mı? Azerbaycan - inģallah kısmet olacak - normal yollardan demokrasiye ulaģancaya kadarki düģünceleriniz ve demokrasi sonrası plânlarınız nelerdir? Ve son olarak, Ģu anda hedeflenen istikamette nereye kadar varıldı? Bu soruların ıģığında Azerbaycan'ın durumundan behseder misiniz? Elçibey: Durum deyince burada karģımıza iç içe dört soru çakıyor. Biz ilk önce mücadelemize baģlarken, bize karģı olan kıģkırtmalara dayanamadık. Sonra bir zaman geldi ve biz Sovyetler Birliği nezdinde cumhuriyetimizin tek baģına, kendi plânladığımız bir federasyon Ģeklini elde etmesini düģündük. Buna karģı çaktılar, ne özgürlüğü istiyorsunuz? Ne için geldiniz? Dediler. Biz bir federasyon Ģeklinde siyâsî ve iktisadî bakımdan özgürlük istiyorduk. Bu arada bize karģı kıģkırtmalar vardı. Bir zamanlar Azerbaycan'da, Moskova'da da "Ne istiyorlar?" deniyordu. O zamanlar siyâsî özgürlük istiyorduk. ġimdi ise bu sözleri Azerbaycan hükümeti lideri BaĢbakan Hasanov söylüyor. Bizim esas amacımız her zaman olduğu gibi siyâsî ve iktisadî bakımdan özgürlük... BaĢbakan ve etrafındakiler dahi niçin böyle (rahat) konuģabiliyorlar. Çünkü düģününce gördüler ki, Litvanya, Letonya, Estonya, Rusya böyle yaptı. Federasyon ve aynı zamanda müstakillik! O hakları ben de isterim. Kısacası konfederasyon... Yok canım, konfederasyon çok oldu. Konfederasyon ile özgür bir devlet olarak Sovyetler Birliğinden ayrılırsınız, diyorlar. Ne istiyorlar ki, zâten üç-beģ sene sonra hepsi ayrılacak. Yani biz karģıdan gelen günleri görüp de konuģuyoruz. Onlar bizim eteğimizden elimizden çektiler, bizi ezdiler. Siz Sovyet ittifakından ayrılmak istiyorsunuz, diye üzerimize kurģunlarla, ordularla geldiler. Araya Ermenileri, askerleri koydular. Fakat bunlar da gördüler ki bizim üzerimize gelmelerinde haklı bir yan yok. Çünkü bu insanlar hak istiyor, demokrasi istiyor. Bunların üzerine tankla, tüfekle gitmek nasıl olur. Dünyaya "Bakınız Azerbaycan Halk Cephesi halkı katledip duruyor" dediler. Savunma Bakanı dedi ki: "Bizim birinci maksadımız buraya gelip Azerbaycan Halk Cephesi'ni darmadağın etmektir. Neden böyle dedim. Karabağ'daki Ermenileri Halk Cephesi kırmıģ! Halbuki biz, o zaman aramızdaki bir tartıģmada Ermeniler'i camilere barakalara, sinemalara, Halk Cephesi odalarına doldurduk ve kapılarını kapattık. DıĢarıdaki insanlarla birbirlerini kırmasınlar, dedik. Onlara ekmek ve yemek verdik. Çünkü biz insan olarak onlara bakmalıydık. Sonra, bu Ermeniler etrafa "Azerbaycan Halk Cephesi bizi katletti" diye yaydılar.