'Tek Bir Ã¼mmet' Neden Sadece Duygusal Bir Slogan Olarak KalÄ±yor?
13-01-2014 01:45 tarihinde yayÄ±nlandÄ±.
On dört asÄ±r boyunca sürekli tek bir Allah, tek bir Peygamber, tek bir Kur’an sloganÄ±nÄ± ve MüslümanlarÄ±n hep birlikte tek bir ümmet oluÅŸturmalarÄ±nÄ±n gerektiÄŸi inancÄ±nÄ± duyduk. DiÄŸer bir yandan çok ilginçtir ki, ulemalarÄ±mÄ±z Peygamberimizin “ümmetim 72 fÄ±rkaya bölünecektir ve bunlar arasÄ±ndan sadece bir tanesi kurtuluÅŸa erecektir” hadisini anlatagelmiÅŸlerdir. Ä°ÅŸte böyle kendi kendimizle çeliÅŸmekteyiz. Bir yandan birlik arzuluyoruz diÄŸer yandan ümmeti birbiriyle çatÄ±ÅŸan 72 fÄ±rkaya bölüyoruz.
Hicri 2. yüzyÄ±lÄ±n sonuna doÄŸru Abdulkadir El-BaÄŸdadi “El Fark Beyn el-Firak (Mezhepler ArasÄ±ndaki FarklÄ±lÄ±klar)” adlÄ± bir kitap yazmÄ±ÅŸ ve o zamana kadar Müslümanlar arasÄ±nda mevcut olan 100’den fazla mezhebi bu kitapta anlatmÄ±ÅŸtÄ±r. AslÄ±nda, duygusal sloganlarÄ±n asla birlik getirmeyeceÄŸi ve ne kadar böyle sloganlar atarsak o kadar ayrÄ±lÄ±ÄŸa düÅŸeceÄŸimizi anlamamÄ±z gerekir. Müslümanlar arasÄ±ndaki siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel ihtilaflar Peygamber’in vefatÄ± üzerinden çok zaman geçmeden baÅŸlamÄ±ÅŸtÄ±r.
Mezheplerin ÅŸekillenmesi ve farklÄ±lÄ±klarÄ±n teolojik bir temel kazanabilmesi zaman almÄ±ÅŸ olsa da fetihler, sanÄ±lanÄ±n aksine anlaÅŸmazlÄ±klarÄ± keskinleÅŸtirerek çok daha fazla güç, zenginlik ve yabancÄ± etki oluÅŸturdu ve durumu daha da karÄ±ÅŸÄ±k hale getirdi. Bu farklÄ±lÄ±klarÄ± anlamak ve analiz etmek için, teolojinin ötesine gitmeli ve çok daha derin sebepleri anlamaya çalÄ±ÅŸmalÄ±yÄ±z.
Öncelikle ÅŸunu anlamalÄ±yÄ±z ki, Ä°slam mesajÄ± o dönemin Arap toplumunda bizim anladÄ±ÄŸÄ±mÄ±zdan çok daha köklü deÄŸiÅŸimler meydana getirdi. Ä°slam mesajÄ±, dini, ahlaki, sosyal ve siyasi temelleri deÄŸiÅŸtirdi ve Arap toplumu o andan itibaren hiçbir zaman eskisi gibi olmadÄ±. Lakin deÄŸiÅŸim o kadar hÄ±zlÄ± oldu ki, Araplar bunu çok az özümseyebildiler. Daha da trajik olanÄ± ÅŸuydu ki, bütün Müslümanlar tarafÄ±ndan saygÄ±yla dinlenen yüce önder Muhammed (s.a.v) artÄ±k yoktu.
ÇeÅŸitli sebeplerden dolayÄ± (Asr-Ä± Saadet sonrasÄ±nda) Müslümanlar, hÄ±zla büyümekte olan Ä°slam toplumunu daha da yüceltmek, onu her tarafa ulaÅŸtÄ±rmak, hali hazÄ±rda gerçekleÅŸmiÅŸ olan Ä°slam inkÄ±labÄ±nÄ± saÄŸlamlaÅŸtÄ±rmak adÄ±na içe dönük siyaset gütmektense dÄ±ÅŸa dönük yayÄ±lmacÄ± bir siyaset güttüler. Kur’an’Ä±n en temel mesajÄ± ahlaktÄ±r ve topluma adaleti, eÅŸitliÄŸi getirmeyi hedeflemektedir. Kur’an sÄ±k sÄ±k, imanla beraber salih amelin öneminden bahseder.
Ä°kinci olarak, Kur’an vicdan özgürlüÄŸü ve insan onuru üzerine gereken vurguyu yaparak yeni, adil ve eÅŸitlikçi bir toplum vizyonu ortaya koymuÅŸtur. AynÄ± zamanda Kur’an, hem ümmetin hem de bireyin o zamana kadar Arap toplumunda adÄ± duyulmamÄ±ÅŸ olan vicdan özgürlüÄŸü ile saygÄ±nlÄ±k kazandÄ±ÄŸÄ± yeni bir orta yol meydana getirmiÅŸtir. Araplar, kendi kabilesel kültürlerine derin bir ÅŸekilde dalmÄ±ÅŸ ve son derece geleneÄŸe baÄŸlÄ± bir toplumdu.
Ä°slam, kabilesel yerine evrensel ve derin bir ÅŸekilde insancÄ±l olan yeni bir kültür getirmeye çalÄ±ÅŸmÄ±ÅŸtÄ±r. Fakat insanÄ±n kendini, Ä°slam öncesi geleneklerden yani MüslümanlarÄ±n cahiliye adÄ±nÄ± verdikleri o kültürden kurtarmasÄ± pek kolay deÄŸildi. Onun etkisi/kalÄ±ntÄ±larÄ± o kadar derindi ki, sadece Ä°slam’Ä±n kabul edilmesi, mutlak manada bir sosyal deÄŸiÅŸime ihtiyaç duyan derin bir deÄŸiÅŸim meydana getiremiyordu.
Kur’an, Arap diline hem ahlaki hem de edebi yeni bir söylem getirmiÅŸtir. Büyük Arap ÅŸairleri ve diÄŸerleri bu dil karÅŸÄ±sÄ±nda hayrete düÅŸmüÅŸler, bir benzerini getirememiÅŸlerdir. Fakat bu söylem, sadece yaratÄ±cÄ± güzellikle dolu deÄŸil aynÄ± zamanda ahlaken de yüksekti. Çünkü Kur’an’Ä±n amacÄ±, yeni bir toplum ve yeni bir insan oluÅŸturmaktÄ±. Ä°kbal bunu ÅŸöyle ifade eder: “EÄŸer müminseniz yeni bir dünya oluÅŸturun ve eski dünyada artÄ±k yaÅŸamayÄ±n.”
Ä°nanç sahibi bu “yeni insan”, sadece Kur’an’Ä±n tevhid, insan onuru, vicdan özgürlüÄŸü, farklÄ±lÄ±k, hakikat, merhamet, eÅŸitlik, adalet ve cesaret gibi deÄŸerlerini kabul etmekle kalmamÄ±ÅŸ; birkaç sahabe hariç, bu yeni kültürü geliÅŸtirmek ve bu yeni Ä°slami hayat görüÅŸünü sürdürmek için kendini bu iÅŸe adamÄ±ÅŸtÄ±r.
Daha da kötüsü, çoÄŸunlukla doÄŸasÄ± gereÄŸi feodal ve otoriter olan yeni yabancÄ± deÄŸerler bütün sürece zarar verirken, fetihlerin bu sürece zararÄ± daha büyük oluyordu. ArtÄ±k Müslümanlar arasÄ±nda hedeflenen ÅŸey, Kur’an’Ä±n ahlak anlayÄ±ÅŸÄ±nÄ± yerine getirmekten çok, devlette daha fazla güç paylaÅŸÄ±mÄ± ve yeni elde edilmiÅŸ zenginlik üzerineydi. Vizyoner/öngörülü toplum olarak tarih sahnesine çÄ±kÄ±ÅŸ süreci ciddi engellerle/gerilemelerle karÅŸÄ±laÅŸtÄ±. Ä°slam toplumu; dünyalÄ±k meÅŸgalelere dalÄ±p gidenlerle, iktidar için mücadele edip duranlarla, sadece ruhani meselelere kafa yoranlarla ve kendilerini münzevi haline getirenlerle dolup taÅŸmÄ±ÅŸtÄ±.
DoÄŸasÄ± gereÄŸi hayli baskÄ±cÄ± ve otoriter olan, Ä°slami deÄŸer ve bakÄ±ÅŸ açÄ±sÄ±ndan daha çok Roma modelini benimseyen Emevi Ä°mparatorluÄŸu iktidara geldi. Emeviler derin bir ÅŸekilde Ä°slam öncesi cahiliye dönemi kültürüne daldÄ± ve o dönemin ÅŸiirine eÄŸilim göstererek Ä°slam öncesi ÅŸiiri diriltmeye çabaladÄ±. Emevi döneminde yazÄ±lan Kitabu’l AÄŸani (ÅžarkÄ±lar KitabÄ±)cahiliye döneminin ÅŸiiri temel alÄ±narak yazÄ±ldÄ± ve çok popüler bir kitap haline geldi.
Bu cahiliye kültürünün temel deÄŸerleri, yüksek ahlaki deÄŸerlerden yoksun, tamamen dünyevi hazlardan ibaretti. Biri çÄ±kÄ±p “Ne var ki bunda, sonuçta AraplarÄ±n zengin bir kültür mirasÄ± var. Bunun ihyasÄ± her ÅŸeye raÄŸmen meÅŸru bir harekettir.” diyebilir. Bu iddianÄ±n elbette bir geçerlilik payÄ± var. Her ÅŸeye raÄŸmen güçlü bir Arap imparatorluÄŸu tarih sahnesindeydi ve gurur duyduklarÄ± kendi milli mirasÄ±nÄ±n ve kabilesel köklerinin izinden gitmek istiyorlardÄ±.
Fakat konumuz Ä°slam toplumu olduÄŸundan, olaya farklÄ± bir açÄ±dan bakmak zorundayÄ±z. Bu ihya giriÅŸimlerinde trajik olan, Ä°slam öncesi kültürün yeniden diriltilmesiydi. Bundaki amaç ise Ä°slam toplumunun inÅŸa etmeye çalÄ±ÅŸtÄ±ÄŸÄ± toplumu dikkate almadan yaÅŸam, zevk ve iktidar peÅŸinde koÅŸma eÄŸilimiydi. Ä°kinci olarak ve daha yÄ±kÄ±cÄ± olan ÅŸey, artÄ±k bu Ä°slam öncesi dil ve söylemin moda haline gelmiÅŸ olmasÄ±ydÄ± ve hatta Kur’ani lafÄ±zlar ve anlamlarÄ±nÄ±n Ä°slam öncesi ÅŸiirlerde nasÄ±l kullanÄ±ldÄ±klarÄ± anlaÅŸÄ±lmaya çalÄ±ÅŸÄ±ldÄ±.
AslÄ±nda Kur’an, kendi anlam dünyasÄ± içerisinde bir hayli zengin, yeni bir dil oluÅŸturdu. Kur’an’Ä±n söylemi, yeni bir toplum kurma yolunda yeni deÄŸerleri insanlara ulaÅŸtÄ±rmak için devrimci ve ahlaki özelliklerle doluydu. Ne yazÄ±k ki günümüzde Ä°slam öncesi ÅŸiir, Kur’an’Ä± anlamanÄ±n temeli olmuÅŸ durumda. Bence Ä°slam öncesi ÅŸiirin, Kur’an’Ä±n manasÄ±nÄ± anlamada temel oluÅŸturmuÅŸ olmasÄ± büyük bir felakettir. Bunun böyle olmasÄ± kÄ±smen belki de kaçÄ±nÄ±lmazdÄ±, fakat farkÄ±nda olunmadan meydana getirdiÄŸi sonuçlar, Kur’an’Ä±n hedeflediÄŸi anlayÄ±ÅŸa ciddi zararlar verdi.
Üçüncü husus, Ä°slam devriminin ahlaki temelleri zayÄ±flamaya baÅŸladÄ±ÄŸÄ±nda alimler arasÄ±nda ÅŸiddetli bir ÅŸekilde yayÄ±lmaya baÅŸlayan dini tartÄ±ÅŸmalarÄ±n içeriÄŸiydi. Ä°nsanoÄŸlunun, kaderini belirlemede serbest mi olduÄŸu yoksa insanÄ±n alnÄ±na doÄŸarken mi yazÄ±ldÄ±ÄŸÄ± gibi teolojik tartÄ±ÅŸmalar zirve noktasÄ±na ulaÅŸtÄ±. Bunda kuÅŸkusuz yönetici zümrenin büyük çÄ±karlarÄ± vardÄ±. EÄŸer insanoÄŸlunun kaderi doÄŸmadan yazÄ±lmÄ±ÅŸsa, bu durumda Emevi rejimi de ilahi olarak takdir edilmiÅŸ olacak ve onun baskÄ±cÄ± ve sömürgeci temeli de otomatikman sorgulanamaz hale gelecekti; diÄŸer bir deyiÅŸle her ÅŸeye raÄŸmen bu, Allah’Ä±n takdiri olacaktÄ±.
Ä°fade ettiÄŸimiz gibi, Kur’an vicdan özgürlüÄŸüne vurgu yapar. Hatta Adem’in önünde secde etmeyen ÅŸeytana bile seçme özgürlüÄŸü verilmiÅŸtir. ArtÄ±k insanoÄŸlu, ilahi irade karÅŸÄ±sÄ±nda nasÄ±l hareket edeceÄŸi alnÄ±na daha doÄŸmadan yazÄ±lmÄ±ÅŸ bir oyuncak gibi görülmeye baÅŸlandÄ±. Alimler siyasi eÄŸilimlerine göre kutuplara ayrÄ±lmÄ±ÅŸ durumdaydÄ±lar. Emevi iktidarÄ±na meydan okumak istemeyenler, bu siyasi formüle sÄ±ÄŸÄ±ndÄ±lar ve siyasi faaliyetlerden kaçÄ±ndÄ±lar ve hatta yönetici zümrenin parçasÄ± olarak menfaat elde etme peÅŸine düÅŸtüler.
Tabii ki gerçeÄŸi haykÄ±ran, cesur, iktidarÄ±n bir parçasÄ± olmayÄ± reddedecek düzeyde ahlaklÄ± ve kendilerini Ä°slami deÄŸerleri ve Ä°slami bakÄ±ÅŸ açÄ±sÄ±nÄ± yaymaya adamÄ±ÅŸ alimler de vardÄ±. Ne yazÄ±k ki bu türden alimler yok denecek kadar azdÄ±.
Dördüncü olarak ise, Abbasiler, Emevi iktidarÄ±na meydan okumak için kültürel alanlarda olduÄŸu kadar siyasi alanlarda da kendilerini Arap egemenliÄŸi ile marjinalleÅŸmiÅŸ hisseden Ä°ranlÄ± muhaliflerin yardÄ±mÄ± ile gizli bir hareket baÅŸlattÄ±lar. Ä°ranlÄ±lar Ä°slam’Ä± kabul ettiler, ama hiçbir zaman siyasi ve kültürel sürecin parçasÄ± olmadÄ±lar. Ä°ranlÄ±lar hiç vakit kaybetmeden kendilerine siyasi süreçte önemli bir yer sözü veren Abbasilere yardÄ±mda bulunmayÄ± kabul etti ve Ebu Müslim Horasani, Abbasilerin lehine askeri ve kitlesel destek saÄŸladÄ±.
Ä°ranlÄ±larÄ±n kendisi, gurur verici kültürel ve siyasi mirasa zaten sahipti. AraplarÄ± hep kaba ve kültürsüz bedeviler olarak görüyorlardÄ±. Abbasiler iktidarÄ± ele geçirdiÄŸinde ve Emevilerin saltanatÄ± sona erdiÄŸinde pek çok Ä°ranlÄ± kadÄ±n, Arap kocalarÄ±nÄ± öldürmüÅŸtür. Fakat elbette bu pek uzun sürmedi. Abbasiler sonuçta Arap’tÄ± ve iktidarÄ± en azÄ±ndan kÄ±smen de olsa Arap olmayanlarla paylaÅŸmaya niyetleri yoktu.
Böylece yaptÄ±klarÄ± ilk ÅŸey, Abbasi iktidarÄ±nÄ±n siyasi temelini inÅŸa eden Ebu Müslim Horasani’den titizlikle kurtulmak oldu. Fakat onlar baÅŸka bir ÅŸekilde de olsa Ä°ranlÄ±larÄ± ödüllendirecek kadar da akÄ±llÄ±ca davrandÄ±lar. Pek çok Ä°ranlÄ± entelektüel önemli bürokratik mevkilere atandÄ±. Bundaki amaç, Ä°ranlÄ±lara iÅŸtirak hissi vermek içindi. Siyasi açÄ±dan olmasa da kültürel ve entelektüel alanlarda hakim oldular.
Bunun elbette kendi sosyal ve ahlaki sonuçlarÄ± oldu. Ä°slam’a yaklaÅŸÄ±mda büyük sosyal ve entelektüel deÄŸiÅŸimler yer almaya baÅŸladÄ±. Mutezile hareketi Abbasi himayesinde yeni bir canlÄ±lÄ±k kazandÄ± ve Kur’an’Ä±n mahluk olup olmadÄ±ÄŸÄ± gibi tartÄ±ÅŸmalar patlak verdi ve Müslümanlar böylesi entelektüel tartÄ±ÅŸmalarda daha önce olmadÄ±ÄŸÄ± derecede bölünmeye gittiler. EÄŸer Emevilerin Müslümanlar arasÄ±nda insan iradesi konusunun tartÄ±ÅŸÄ±lmasÄ±nÄ± bilerek teÅŸvik ettiÄŸini söylersek, Abbasilerin de Kur’an’Ä±n mahluk olup olmadÄ±ÄŸÄ± hakkÄ±ndaki tartÄ±ÅŸmayÄ± bilerek teÅŸvik ettiÄŸini söyleyebiliriz.
Her iki ihtilaf da felsefi ve entelektüel öneme sahip olmuÅŸ olabilir de olmayabilir de. Fakat bu tartÄ±ÅŸmalar dikkatleri siyasi, sosyal ve ekonomik meselelerden uzaklaÅŸtÄ±rmÄ±ÅŸtÄ±r. Alimler bu meseleleri tartÄ±ÅŸmÄ±ÅŸlar ve kutuplaÅŸmalar baÅŸlamÄ±ÅŸtÄ±r. AynÄ± zamanda Abbasiler, Grek medeniyetinden felsefeyle alakalÄ± kitaplarÄ± ve bunun yanÄ±nda Ä°ran ve Hint kaynaklÄ± kitaplarÄ±n Arapçaya tercümesini desteklemiÅŸlerdir. Beytü’l Hikme (Hikmet Evi) büyük entelektüel heyecan dalgasÄ±nÄ±n ve aydÄ±nlanmanÄ±n merkezi haline geldi. Araplar fen, matematik, teknoloji ve diÄŸer birkaç bilimde öncü haline gelmeye baÅŸladÄ±lar.
Bu, gerçekten de Arap olan ve Arap olmayan (çoÄŸunluÄŸu Ä°ranlÄ±) pek çok Müslüman düÅŸünür tarafÄ±ndan dünyaya hediye edilmiÅŸ büyük bir entelektüel katkÄ±ydÄ±. Åžüphesiz bu eÅŸi benzeri görülmemiÅŸ, düÅŸünsel bir heyecan dalgasÄ±ydÄ±. Bu aynÄ± zamanda ümmet içinde daha büyük çapta ihtilaflar meydana getirdi ve yeni yeni mezhepler zuhur etti. BunlarÄ±n belli baÅŸlÄ± olanlarÄ± Ä°smailiye ve BatÄ±niler olarak da bilinen Karmatilerdir. Bu mezhepler, Kur’an’Ä±n mesajÄ±nÄ±n gizli olduÄŸuna ve gizli mesajlarÄ± yorumladÄ±klarÄ±na, Kur’an’Ä±n zahiri anlamÄ±nÄ±n kendi mezhebindekilere deÄŸil, halka hitap ettiÄŸine inanan mezheplerdi.
Ä°smailiye mezhebi bir kaç mezhebe ve alt kollara bölündü. Ä°smailiye mezhebinin alt kolu olan Karmatiler aÅŸÄ±rÄ± bir mezhepti. Kur’an’Ä±n gizli anlamÄ±nÄ± tevil ettiklerinden ÅŸeriat hükümlerinin kendileri için geçerli olmadÄ±ÄŸÄ±nÄ± iddia ediyorlar ve bu hükümlerin kendileri için uygulanmamasÄ± gerektiÄŸine inanÄ±yorlardÄ±. AynÄ± zamanda, KarmatiliÄŸin sürekli savunduÄŸu ÅŸey bir “dai”nin emri altÄ±nda komün bir ÅŸekilde yaÅŸamaktÄ±.
Mezhebin bütün üyeleri, ortak bir mutfaÄŸÄ± idare eden “dai”ye kazançlarÄ±nÄ± verirlerdi. Özel eÅŸya olarak sadece yay ve kÄ±lÄ±ç gibi ÅŸeylere izin verilirdi. Karmatiler Bahreyn’de 30 yÄ±l gibi bir süre devlet kurmayÄ± baÅŸarmÄ±ÅŸlardÄ±r. Nasir Hüsrev, Almanyada Zakir Hüseyin tarafÄ±ndan kritik edilerek yayÄ±na hazÄ±rlanan Sefername adlÄ± eserinde, Bahreyn’deki Karmati devletini ayrÄ±ntÄ±lÄ± bir ÅŸekilde anlatÄ±r ve ortak eÅŸe sahip olmak gibi kendilerine atfedilen haksÄ±z suçlamalarÄ± reddeder. BazÄ± alimlerin, Abbasiler tarafÄ±ndan öldürülen Hallac-Ä± Mansur’un aynÄ± zamanda Karmati hareketine üye olduÄŸunu ve sadece Karmati olmasÄ±yla beraber Ene’l Hak dediÄŸi için öldürülmediÄŸini, bunun yanÄ±nda Abbasi rejimini devirmek için komplolar düzenlediÄŸi için öldürüldüÄŸünü iddia ettiklerini de burada belirtelim.
Karmatiler aynÄ± zamanda MÄ±sÄ±r’da FatÄ±milerin rakibiydi. Tahir Karmati, Kabe’den Hacerü’l-Esved’i alÄ±p 30 yÄ±l yanÄ±nda tuttuÄŸu süreçte Suriye’de kendi rejimini kurdu. FatÄ±miler, Tahir Karmati’yi Hacerü’l-Esved’i bÄ±rakmasÄ± ve Kabe’ye geri koymasÄ± konusunda güçlükle ikna ettiler ve böylece bütün Ä°slam dünyasÄ±nÄ± büyük bir sÄ±kÄ±ntÄ±dan kurtarmÄ±ÅŸ oldular.
AynÄ± zamanda Sünni Ä°slam’da keskin bir kutuplaÅŸma vardÄ±. O zamanlar dünyanÄ±n felsefi ve en büyük entelektüel merkezi olan BaÄŸdat’a dünyanÄ±n felsefi hazinelerinin aktarÄ±lmasÄ± yüzünden büyük alimler, yeni entelektüel akÄ±mlara keskin tepkiler gösterdiler. Felsefe silahÄ±nÄ± kullandÄ±lar ve “kelam ilmi” olarak adlandÄ±rÄ±lan diyalektik bilgiyi geliÅŸtirdiler.
Onlar kelam ilmi sayesinde filozoflarÄ±n bütün iddialarÄ±nÄ± çürütmeye baÅŸladÄ±lar. Gazali ve Ä°bni RüÅŸd arasÄ±ndaki tartÄ±ÅŸma çok ünlüdür. Gazali Tehafütü’l-Felasife (FilozoflarÄ±n TutarsÄ±zlÄ±ÄŸÄ±) adlÄ± risalesini yazmÄ±ÅŸ, Ä°bni RüÅŸd de karÅŸÄ± risale olarak Tehafütü’t Tehafüt (TutarsÄ±zlÄ±ÄŸÄ±n TutarsÄ±zlÄ±ÄŸÄ±)’ü yazmÄ±ÅŸtÄ±. BaÅŸka bir alim olan EÅŸari ise bütün teolojik meselelere karÅŸÄ± aÅŸÄ±rÄ± tavÄ±r aldÄ± ve sadece entelektüel elit arasÄ±nda sÄ±nÄ±rlÄ± bir ÅŸekilde takip edilen filozoflara karÅŸÄ± EÅŸari gibi alimler büyük bir takipçi kitlesine ulaÅŸtÄ± ve büyük teolojik liderler olarak kendilerine yer buldular.
Gazali Ä°hya-i Ulumid-din kitabÄ±nÄ± yazdÄ±. Bu kitap Ä°slam dünyasÄ±nda klasik bir EÅŸari teolojik eser olarak kabul gördü ve bu kitaba bütün geleneksel alimler tarafÄ±ndan saygÄ± duyuldu. BazÄ± alimler, Gazali’nin eserinden sonra Ä°slam dünyasÄ±nda içtihad kapÄ±larÄ±nÄ±n kapandÄ±ÄŸÄ±nÄ± iddia etmiÅŸlerdir. Fakat bu, aÅŸÄ±rÄ± basitleÅŸtirilmiÅŸ bir durum gibi görünmektedir. Bunun için oldukça karÄ±ÅŸÄ±k sebepler vardÄ±r. BaÄŸdat’Ä±n düÅŸüÅŸü, büyük tarihçi Toynbee’nin evrensel Ä°slam devleti olarak adlandÄ±rdÄ±ÄŸÄ± Abbasi rejiminin sonu ve zayÄ±f bölgesel devletlerin geliÅŸmesi bunlar arasÄ±ndadÄ±r.
Burada not edilmesi gereken ÅŸey ÅŸudur ki, Ä°slam dünyasÄ±ndaki ihtilaflarÄ± önlemek için alÄ±nacak bazÄ± tedbirlerle bu kutuplaÅŸma engellenebilirdi. Geleneksel ilahiyatçÄ±lar ve alimler, entelektüel ve felsefi hareketlere çok sert bir ÅŸekilde tepki gösterdiler. DiÄŸer taraftan bazÄ± filozoflar da aÅŸÄ±rÄ±lÄ±klara kaçtÄ±lar ve Karmatiler az önce bahsettiÄŸimiz gibi, kendi aralarÄ±nda ÅŸeriat kurallarÄ±nÄ± askÄ±ya aldÄ±lar.
Ä°lk olarak BatÄ± Afrika’da ve daha sonra da MÄ±sÄ±r’da FatÄ±mi rejimini kuran Ä°smailiye’nin bir bölümü zahiri ve batÄ±ni arasÄ±nda denge kurmada ihtiyatlÄ± davrandÄ±lar. Fakat aynÄ± zamanda, teolojik cephe konusunda FatÄ±milerin Abbasilerle olan siyasi rekabetinin daha az ayrÄ±ÅŸtÄ±rÄ±cÄ± olduÄŸu ortaya çÄ±ktÄ±. Ana akÄ±mdan/hakim görüÅŸten alimler tarafÄ±ndan onlara karÅŸÄ± haksÄ±z suçlamalarda bulunuldu. AslÄ±nda, Kabe’ye Hacerü’l-Esved’in geri getirilmesinde Karmatileri ikna eden FatÄ±milerdi.
Bununla beraber baÅŸka bir ihtilaf daha vardÄ±. Sufiler deneyimlere ve ruhsal konulara vurgu yaparlarken, filozoflar ve entelektüeller de düÅŸünsel çabalarla gerçeÄŸi kavramaya çalÄ±ÅŸtÄ±lar. Bununla, Kur’an’Ä±n “Orta Yol” kavramÄ± kayboldu. Kur’an oldukça kapsamlÄ±, eÅŸsiz bir yaklaÅŸÄ±m ortaya koymuÅŸ bir kitaptÄ±r. Bu yaklaÅŸÄ±m, hayatÄ±n bütün önemli unsurlarÄ±nÄ± -ruhsal, düÅŸünsel, ahlaki ve maddi olarak- temel alan yaklaÅŸÄ±mdÄ±.
Kur’an, müminleri; yaÅŸadÄ±klarÄ± süre boyunca dünyadan el-etek çekmeden onun geliÅŸimine katkÄ±da bulunmaya, Allah’Ä±n yarattÄ±klarÄ± üzerinde derinlemesine düÅŸünmeye, yaratÄ±cÄ±sÄ±yla ruhsal iliÅŸkilerini zenginleÅŸtirmeye, maddi baÅŸarÄ±larÄ±ndan dolayÄ± hiçbir zaman kibirlenmemeye, dünyada dengeyi ve düzeni saÄŸlamak için yüksek ahlaki deÄŸerleri sürdürmeye ve insanlarÄ±n geçmiÅŸte iÅŸledikleri kötülüklerden nasÄ±l dersler almalarÄ± gerektiÄŸini düÅŸünmeye davet etti.
Fakat Ä°slam öncesi Arap söylemi Ä±ÅŸÄ±ÄŸÄ±nda, Kur’an’Ä± anlamak için yapÄ±lan teolojik tartÄ±ÅŸmalar ve çabalar bu eÅŸsiz özelliklerin çoÄŸunu yok etti. Daha da kötüsü, pek çok Kur’an müfessiri sadece kelimelerin Ä°slam öncesi kullanÄ±mÄ±na baÄŸÄ±mlÄ± kalmadÄ±lar; aynÄ± zamanda Kur’an’Ä±n tefsirini ve Kur’an’Ä±n ruhunu tamamen yok eden Yahudi ve Hristiyan kaynaklardan gelen efsane ve israiliyatlarla Kur’an tefsirini mitolojik bir labirente dönüÅŸtürdüler.
Razi gibi müfessirler Kur’an tefsiri yazmak için Aristo’nun dedüktif/tümden gelimli mantÄ±ÄŸÄ±nÄ± kullanmaya çalÄ±ÅŸtÄ±lar. Bütün bunlar, verimsiz teolojik tartÄ±ÅŸmalara sebep olarak devam etti. Daha çok teolojik boyutta meydana gelen tartÄ±ÅŸmalar, sÄ±radan MüslümanlarÄ±n anlayamayacaÄŸÄ±, kompleks bir yapÄ±ya büründü. Fakihler için Kur’an, “meshi bu ÅŸekilde mi yapacaÄŸÄ±z ya da baÅŸka bir ÅŸekilde mi yapacaÄŸÄ±z; ya da elimizi kaldÄ±racaÄŸÄ±z mÄ± yoksa kaldÄ±rmayacaÄŸÄ±mÄ±z” gibi çeÅŸitli ve verimsiz tartÄ±ÅŸmalarÄ±n kaynaÄŸÄ± oldu. FÄ±kÄ±h, yüce bir ahlakÄ±n kaynaÄŸÄ± olacaÄŸÄ± yerde, Müslümanlar arasÄ±nda önemsiz ve gülünç meselelerin sebebi haline geldi.
Åžimdi, tarih boyunca Müslümanlar arasÄ±nda yer alan keskin ihtilaflarÄ±n yer aldÄ±ÄŸÄ± bir döneme ulaÅŸtÄ±k. AçÄ±kladÄ±ÄŸÄ±mÄ±z gibi bu ihtilaflar, siyasi, teolojik ve entelektüeldi ve bu farklÄ±lÄ±klarÄ± çözmek çok zordu. Ä°slam dünyasÄ±nda halihazÄ±rdaki siyasi iklim, bu farklÄ±lÄ±klarÄ± daha da keskinleÅŸtiriyor. Bu nedenle “tek bir ümmet” sloganÄ± boÅŸ bir slogan oldu. Daha da kötüsü, birleÅŸtirme amacÄ±yla yapÄ±lan her bir çaba daha da ayrÄ±ÅŸmayla sonuçlanÄ±yor.
Arap dünyasÄ±nÄ±n kendisi, siyasi menfaatleri gereÄŸi bölünmüÅŸ bir durumdadÄ±r. Arap olan ve olmayan ÅŸeklinde bölünmeler/ayrÄ±ÅŸmalar söz konusudur. Onlar, Amerika ve Ä°srail gibi ülkelerden gelen siyasi meydan okumalarda bile bir arada hareket edemiyorlar. Bu hakikat gözlerden kaçmamalÄ±, ortak stratejiler geliÅŸtirmek için insan gerçekçi olmalÄ± ve herhangi bir retorik tarafÄ±ndan savrulmamalÄ±dÄ±r.
Müslümanlar, sÄ±k sÄ±k duygusal olmaya meyilliler ve ne kadar ayrÄ±lÄ±k meydana getiren güçler gündeme gelirse o kadar kendilerini güvensiz hissediyorlar. Ne kadar güvensiz hissediyorlarsa da o kadar duygusal tepki geliÅŸtiriyorlar. Ä°slam’a yapÄ±lan saldÄ±rÄ±lar daha önce olmadÄ±ÄŸÄ± kadar çoÄŸaldÄ± ve bu da MüslümanlarÄ± stratejik ve akÄ±lcÄ± davranmaktan daha çok, duygusal davranmaya sevkediyor. Bu türden saldÄ±rÄ±lara cevap vermek için büyük bir olgunluk ve siyasi akÄ±llÄ±lÄ±k gerekir. Bizlerin duygusal tepkileri ve sokak protestolarÄ± ve daha da kötüsü, terörist ve ÅŸiddet dolu cevaplar sadece düÅŸmanÄ±mÄ±zÄ±n Ä°slam’a daha da çok saldÄ±rmasÄ±nÄ± artÄ±racaktÄ±r.
Ümmet olarak fikir ayrÄ±lÄ±klarÄ±mÄ±zÄ±n üstesinden gelemiyoruz. Hiç olmazsa, Ä°slam’Ä±n zarif ve barÄ±ÅŸçÄ±l imajÄ±nÄ± yansÄ±tmak için, daha düÅŸünceli ÅŸekilde ve duygusal tepki vermeden stratejiler geliÅŸtirelim. Bu, kesinlikle dünyada Ä°slam ve Müslümanlar için saygÄ±yÄ± artÄ±racaktÄ±r.
Kaynak: Ä°slami Yorum - üç aylÄ±k e-dergi
Ä°slamÄ± Yorum Ä°çin Çeviren: Fatih Peyma
 Türkiye Diyanet VakfÄ± YayÄ±nlarÄ±’nda Türkçe tercümesi mevcuttur. (Çevirmen)
 Kitab’ul AÄŸani hakkÄ±nda bkz. http://www.nuveforum.net/573-muzik-dergileri/172211-kitab-ul-agani/ (Çevirmen)
 Hikmet Evi hakkÄ±nda bkz. http://www.uyanishaber.com/kultur-sanat/beytul-hikme-hikmet-evi.html (Çevirmen)
 Dai: Davet eden, çaÄŸÄ±ran, bir kimseyi bir ÅŸeye sevk ve teÅŸvik eden kimse. (Çevirmen)
 Razi ve Aristo kÄ±yaslamasÄ± için bkz. http://www.hikmetyurdu.com/sayilar/sayi3/18-bozkurt-aristo.pdf (Çevirmen)
 Aristo’nun dedüktif mantÄ±ÄŸÄ± hakkÄ±nda bkz. http://dusundurensozler.blogspot.com/2009/06/aristo-mantiginda-formalizm-tartismasi_4872.html (Çevirmen)
Ocak 13, 2014 Pazartesi 'Tek Bir Ã¼mmet' Neden Sadece Duygusal Bir Slogan Olarak KalÄ±yor?
D. Mehmet DoÄŸan: Dilde tasviyecilik
HDP Ã¶nÃ¼nde evlat nÃ¶betindeki ailelere bir mÃ¼jdeli haber daha geldi
CumhurbaÅŸkanlÄ±ÄŸÄ± Millet KÃ¼tÃ¼phanesi perÅŸembe gÃ¼nÃ¼ aÃ§Ä±lÄ±yor
Ã‡inâ€™de koronavirÃ¼s salgÄ±nÄ±nda can kaybÄ± 1869â€™a ulaÅŸtÄ±
TÃ¼rk bilim insanlarÄ± ekibi Antarktika'ya ulaÅŸtÄ±
Ä°brahim Tenekeci'nin arÅŸivinden: HayatÄ±n ÅŸartlarÄ±
BaÄŸÄ±mlÄ±lÄ±k sorunu Ã§Ã¶zÃ¼mÃ¼nde Ä°nanÃ§ temelli yaklaÅŸÄ±m
GÃ¼nÃ¼n Tweeti Åžubat 17, 2020 Pazartesi
DÃ¼cane CÃ¼ndioÄŸlu: PrangalarÄ±n yoksa, Ã¶zgÃ¼r deÄŸilsin
Ä°smail KÄ±lÄ±Ã§arslan: KorkmayÄ±n seladan
BatÄ±da yankÄ±lanan â€˜BatÄ±â€™sÄ±zlÄ±kâ€™ korkusu