DÖRDÜNCÜ BÖLÜM / Haramdan Temizlenmek ve Helalleşmek
Kitap ve Sünnet, Allah Teâlâ'nın tevbeyi kabul buyurduğunu, pişman olup af dileyenleri bağışladığını ifade eden sayısız nassı (âyet ve hadisi) muhtevîdir. Haram işleyen-ayrıca kul hakkına da tecavüz etmiş olsun veya olmasın- Allah'a karşı suç işlemiş, O'nun emrini tutmamış, yasaklarını çiğnemiştir. Bunun telâfî yolu, samîmi bir pişmanlık içinde Tevvâb, Rahîm, Rahmân, Ğafûr, Settâr... olan Allah'a yalvarmak, boyun eğip bağışlanmayı dilemektir.
B- Haramı mülkünden çıkarmak
Haram işlerken aynı zamanda kul hakkına tecavüz etmiş, hırsızlık, gasp aldatma, hile, faizcilik, kumar gibi yollardan bir mal ele geçirmiş ise, bunu mülkünden çıkarması, ayırması, uzaklaştırması gerekecektir.
Haram mal belli, muayyen birşey ise onu ayırmak kolaydır. Bir hayvan veya eşyâyı gasbeden ve tüketmemiş bulunan kimse onu kolayca malvarlığından ayırır ve sahibine verir. Durum böyle değilse ortaya çıkan ihtimalleri şöylece sıralamak mümkündür:
1- Haram mal helal ile karışmış olup tahıl, para, yağ gibi mislî (emsâli ile ödenmesi mümkün) olursa iki ihtimal vardır:
a) Haramın miktarı bellidir; bu takdirde o miktar mal (buğday, arpa, yağ...) ayrılır.
b) Haramın miktarı belli değildir; bu takdirde zann-ı gâlibe göre hareket edilir. Haram olması kuvvetle muhtemel olan miktar çıkarılır. Helâl olduğu kesin bulunan miktarı bırakıp, şüpheli olanlar da dahil olmak üzere geri kalanı çıkarmak ve ayırmak ise takva yoludur.
2- Helâl ile karışmış bulunan haram mal ev, toprak vb. gibi herbiri ayrı değer taşıyan cinsten mal ise burada sulh ve karşılıklı rızâ esasına göre helâlleşmek sözkonusu olacaktır.
Helâlleşmede hak sahibine malını aynen iâde etmek esastır. Bu mümkün olmazsa misli (emsali, benzeri), bu da mümkün olmazsa değeri verilir.