Bilim Ofisi | Motivasyon: Yaptıklarını Neden Yaparsın
İnsan ve Beyin, Psikoloji
3 Ekim 2018	| by	bilimofisi
İki şey insani eylemleri yönlendirir; ihtiyaçlar – yemek, uyku, acıdan kaçınma ve ödüller. Herhangi bir nesne, olay veya etkinlik bizi motive ediyorsa, öğrenmemize sebep oluyorsa ya da zevkli duygular uyandırıyorsa bir ödül olabilir. Fakat beynimiz bir ödülün değerini nasıl hesaplar ve bu eyleme nasıl dönüşür? Cevap “ödül sistemi” olarak bilinen beyin devresinde yatıyor.
Beynin “ödül sistemini” içeren bölgeleri iletişim kurmak için nörotransmiter dopamini kullanır. Ön tavan bölgesindeki (VTA) dopamin üreten nöronlar, ödülleri değerlendirmek ve bunları elde etmek için bizi motive etmek amacıyla, beynin ödül merkezindeki (nucleus accumbens) nöronlarla iletişim kurarlar.
Ödül sistemini içeren beynin farklı bölgelerindeki nöronlar dopamin kullanarak iletişim kurarlar: Örneğin, beyindeki ön tavan bölgesindeki dopamin üreten nöronlar, ödülleri işlemek ve davranışları motive etmek için beynin ödül merkeziyle iletişim kurar. Bir ödül almayı beklediğimizde dopamin salgılayan nöronlar aktifleşir.
Dopamin ayrıca ödülle ilgili anılarını da artırır. Hipokampüs de denilen beynin öğrenme ve hafıza merkezindeki nöronların mesajları ilettiği kavşakları yani sinapsları güçlendirir. Beynin duyguları işleyen -amigdala- ve planlama ve muhakemede yer alan -prefrontal kortex- bölgelerdeki dopamin sinyalleri ödüller ile duygusal ilişkiler de yaratır.
Bu ödülün kendisi değil, duygusal tepkileri ve anıları en güçlü şekilde etkileyen bir ödül beklentisi. Ödül öğrenme, beklenmedik bir şeyle karşılaştığımızda gerçekleşiyor – gerçek ödül, öngördüğümüzden farklı olduğunda. Ödül beklenenden daha büyükse, dopamin sinyali artıyor. Ödül beklenenden daha az ise, dopamin sinyalleri azalıyor. Buna karşılık, ödülün doğru bir şekilde tahmin edilmesi, dopamin sinyalini değiştirmiyor, çünkü yeni bir şey öğrenmiyoruz.
Dopamin yanıtları kişiden kişiye değişiyor. Bazı insanların beyinleri, ödüllere cezalardan daha güçlü tepki verirken, diğerleri cezalara daha güçlü tepki verir. Ödül öğrenme ve motivasyon, amigdala tarafından güçlü bir şekilde etkilenir. Vanderbilt Üniversitesi’ndeki araştırmacılar, çok çalışmak için daha istekli olan “tuttuğunu koparanların, motivasyonu ve ödüllendirmeyi etkilediği bilinen iki alan olan striyatum ve prefrontal kortekste daha fazla dopamin sinyaline sahip olduğunu buldu.
Karar verme, genellikle ödüllerin yanı sıra risklerin değerlendirilmesini de içerir. Nörobilimciler beynin ödül ve riskleri nasıl dengelediğini ve duygusal durumun bu dengeyi nasıl etkilediğini araştırıyorlar.
Duygusal olarak merkezli karar verme değişiklikleri yaşla birlikte – muhtemelen kendini düzenlemeden sorumlu olan yanal prefrontal korteks yavaş yavaş olgunlaşır. Gençler daha riskli davranışlarda bulunabilirler, çünkü beyinleri hala olgunlaşmaktadır ve akranları tarafından kabul edilmeye karşı oldukça hassastırlar. Prefrontal korteks işlevi yaşla birlikte azaldıkça ileri yaştaki yetişkinler de daha riskli kararlar verebilir.
Beynin ödül sistemi ödüller ile ilgili davranışları güçlendiriyor ve cezaya yol açan davranışları önlüyor. Ancak, bu sistem bazı psikiyatrik bozukluklarda ters gidebiliyor. Örneğin, beynin ödül devresindeki büyük bir düğüm olan yanal habenulanın, dopamin salınımını engelleyerek cezayı kodladığı görülür. Uygunsuz saldırganlığı içeren bozukluklar, beynin bu bölgesinde disfonksiyona (fonksiyon bozukluğuna) bağlanmıştır. Buna ek olarak, amigdalanın bazı bölgelerini uyarmak, öfke ve saldırganlığı tetikleyebilirken, amigdalanın belirli bölümlerini uzaklaştırmak, laboratuvar hayvanlarını daha uysal hale getirecektir. Laboratuvar hayvanlarındaki son çalışmalar, saldırganlığın, şiddetli sosyal uyaranlara tepki olarak beynin ödül sisteminin uygunsuz aktivasyonundan kaynaklanabileceğini göstermektedir.
Yazının alındığı kaynak:
Fotoğrafın alındığı kaynak: