Ahmet Refik; 12. Asırda İstanbul'da Gümrük ve Ticaret -V-
Bu metin Dr. Bünyamin Demir tarafından günümüz Türkçesine uyarlanmıştır.
On ikinci asırda gümrük resmi yüzde üçtü. Bu miktar sultan İbrahim zamanında “ İngiltereliye” verilen fermanda tasrih edilmişti. Fakat yüzde üç gümrük o tarihlerde İstanbul’a getirilen İngiliz metasının cinsine göre idi. On ikinci asırda İngiltere’den İstanbul’a daha iyi cinste çuka gelmeğe başladı. Bu sefer İngilizler yine aynı miktarda gümrük vermek istediler. Mesele uzadı. Nihayet divana ask etti. Bunun üzerine, yüzde üç gümrükten fazla vermek istemeyen İngiliz tacirlerden yüzde üç nispetinde aynen mal alınması için atideki hüküm yazıldı:
“İzmir Mollasına hüküm ki:”
Kudvetü’l-Emacid ve’l-A’yan İstanbul gümrük emini olan Mustafa zide mecdehu sedde-i saadetime arzu hal sunup hâlâ taht-i iltizamında olan İstanbul ve İzmir iskelelerine İngiltere tüccarı getirdikleri emtia ve eşyalarından yedlerinde olan ahitname-i hümayun mucibince yüzde üç gümrük alınıp lakin merhum ve mağfurun leh sultan İbrahim han aleyhi’r-Rahme ve’r-Rıdvan hazretlerinin zaman-ı saadet iktiranlarında ancak Londra çuka getirip ve getirdikleri çukanın her pastavı elli kuruş etmekle yüzde üç hesabı üzerine her pastavından iki kuruş gümrük alınıp ve beher kuruşu yetmiş akçeye mahsup olmak üzere müceddidan ahitname-i hümayuna kayıt olunup ama taife-i mezbura zamanı karibde niyem-i ma’hud ve çarık mahut çuka peyda edip her pastavı kırk beşer zira’ gelip ve hala götürdükleri Londra çukalarının her pastavı doksan kuruş ve niyem-i ma’hudelerini yüz elli kuruş ve Çarın ma’hudelerini iki yüz kuruş etmekle taife-i mezkura … çukalarının dahi her pastavından Londra çuka gümrük hesabı üzere ikişer kuruş gümrük verip bu taktirce her pastav çukalardan verdikleri gümrük yüzde bir ve bir buçuk kuruş olup mal-ı miriye ve şart-i iltizamına gadr ve noksan tertip ettikten bildirip taife-i merkuma veçhi meşruu üzere götürdükleri çukalarının yüzde üç gümrükleri kıymetinde niza’ ederler ise ahitname-i hümayun mucibince yüzde üç ayni çuka alınıp hilafı ahitname-i hümayun talip ve niza’ ettirilmemek babında hüküm-ü hümayunum rica etmeğin İngiltereliye verilen ahitname-i hümayuna gümrük verip ziyade bir akçe vermeyeler deyi mestur iken imna taifesi nizaileri vakıa olmakla yine yüzde üç hesabı üzere olup noksan ve ziyade olmamak üzere İstanbul galata iskelelerine götürdükleri Londra ve İngiltere de işlenen çukanın gerek ala ve gerek edna her ne baha da olursa olsun kanun-u kadim ve vere geldikleri üzere her pastavından riyal kuruş seksener ve esda kuruş yetmiş akçeye olmak üzere yüz kırk dört sağ akçe alınıp ziyade alınmaya. Ama Felenek vesair vilayetlerin çukaların kisaye ve londrayen ıskırlat vesaire çukalardır, kadimden ne minval üzere gümrük alına gelmiş ise el- minval üzere verilir ve İzmir de kadimden vere geldikleri üzere yine riyal ve esda sa’ hesabınca gerek ala ve gerek edna her pastav ve Londra ve sair İngiltere çukasından yüz yirmişer akçe alınıp ziyade bir akçe ve bir habbe talep olunmaya ve bidat ihdas olunmaya ve gümrük eminleri İngiltere tüccarının emtialarına diğer dehasından ziyade tahmin edip adet yüzde üç almak iken bu tarikle yüzde altmış akçe olup ve gerek hizmetkarları dahi hurde namında nice akçelerin alıp ve gemilerinde dahi adetten ziyade bekçi namında ziyade adam koyup harçların bezirganlara ve gemi reisleri çekmekle bezirganlara gadr ve hifdar bu babda defi zülüm olunup ve metalarını diğerinden ziyade beha tahmin etmek istediklerinde bezirganlar yüzde üç hesabı üzere gümrük için esbabın aynını esabab verdikte gümrük emini almayıp muhalefet eyledikleri bildirip men olunması ve ahitname-i hümayun mucibince amel oluna deyu mastur ve mukit bulunmağın sanki …, zamanı sabıkta İngiltere den gelen çukalar ancak Londra ve nim Londra olmakla ol vakit Londra çukanın rayiç olduğu bahasına göre yüzde üç hesabınca her pastavadan esda kuruş yetmişer akçe olmak üzere yüz kırk dört akçe gümrük alınmak üzere ahitname-i hümayuna derce olunup lakin bade zaman İngiltereli mahut niyem-i mahut çukalar götürmeğe başlayıp ve bu iki nevi çukanın bahaları Londra’dan ed’afen muzaaf ziyade iken Londra çuka için ahitnamei hümayun derece ettikleri akçeyi verip ziyade vermez deyu iddiaları lağıv ve bu takdirce gümrük mahsulüne gadr külli aldığı muin olmakla hala İngilterelinin getirdikleri mahud ve niym-i mahud çukalarının bahaları el yevm rayiç olduğu üzere takvim olunup kıymetinden yüzde üç gümrükleri tahsil ve talil ederler ise ahitname-i hümayun mucibince yüzde üç arşın aynı çuka alıyorolup talil ettirilmeye deyu yazılmıştır. Fi evail … 1120
 Hazinei evrak, … defteri.