İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: Yeni Üniversitenin Reklam İmgeleri
Download "İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: Yeni Üniversitenin Reklam İmgeleri"
1 39 İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: Yeni Üniversitenin Reklam İmgeleri Mesut Yücebaş Özet Günümüz üniversiteleri, girişimci üniversite kavramı ile tanımlanabilmektedir. Girişimci üniversite, 1980 sonrası dönemde, özellikle ABD de ortaya çıkan bir üniversite modelidir. Ancak bu tür bir üniversite birden bire ortaya çıkmamış, bazı toplumsal ve tarihsel birikimlerin belirleyiciliği altında şekillenmiştir. Henüz İkinci Dünya Savaşı nın sona ermesiyle savaş sırasında geliştirilen disiplinlerarası, operasyonel ve projeye dayalı bilimsel üretim tarzı, piyasaya yönelik bilgi üretiminde de kullanılmaya başlamıştır. Ancak bu süreçlerin üniversiteyi tamamen dönüştürmesi, 1980 sonrası neo-liberal dönüşümlerle birlikte gerçekleşmiştir. Bu süreç sonunda, üniversite bir deneyim, imge ve yaşam biçimi olarak da metalaşmaya başlamıştır. Söz konusu bu metalaşmayı, üniversitelere ilişkin reklam imgelerinde de görmemiz mümkündür. Anahtar Sözcükler: Üniversite, girişimcilik, reklam imgeleri, ideoloji From Operational University To Entrepreneurial University As An Ideological Process: Advertisment Images Of New University Abstract Today s universities can be defined with the concept of entrepreneurial university which has emerged in USA after 1980 s. But this new university model has not appered all of a sudden and has shaped with some social and historical backround. After the 2nd World War, scientific production style which is interdisciplinary, operational and based on a project has begun to be used for the market. These processes have completely transformed the university after 1980 s with the effect of neo-liberal changes. At the end of these processes, university has begun commoditization as a experience, image and life style. This commoditization can be observed on university advertising images. Key Words: University, entrepreneurship, advertising images, ideology ileti im : ara t rmalar (1): 39-74
2 40 ileti im : ara t rmalar İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: Yeni Üniversitenin Reklam İmgeleri Üniversite, doğuşundan günümüze kadar, belirli bir toplumsal örgütlenmenin belirlediği bir algılayış biçimi ile şekillenmiş ve toplumsal süreçlerin her zaman birörnek olmayan beklentileri, yönelimleri ve yaşam deneyimleri ile karşılıklı bir etkileşim içersinde olmuştur. Ancak bilimsel bir kurum olarak üniversite, bir toplumun uzantısı olduğu kadar, o toplumun yeni türde veya eski biçimlerdeki değerlerinin üretilmesinde de başat bir rol yüklenebilmiştir. Bu bağlamda, üniversitenin toplumsal dinamikler içinde aldığı rol, bu biçimlerle etkileşim halinde olan ve onları zaman zaman farklı bir noktaya da taşıyan bir etkinlikle biçimlenmiştir. Diğer bir deyişle, üniversiter düşüncenin toplum, doğa ve hatta kendi hakkında benimsediği perspektifler ve paradigmalar, toplumsal örüntünün temel dinamiklerinin yeniden kurgulanmasında belirleyici bir etkiye sahip olabilecek niteliktedir. Ancak bu tercihlerin de toplumsal bütünlüğün içersinde yer alan farklı toplumsal pratikler arasından yapılacağını söylemek mümkündür. Çünkü üniversiteyi bir kurum olarak kurgulayanlar ve bir bütün olarak üniversite, her şeyden önce ve eğer dünyadan farklı bir yerde değilse, bir toplumun içinde var olmak durumundadır. Bu toplumsal kurumun, günümüz koşulları içersinde şekillenen tercihleri, aynı zamanda hegemonik toplumsal yapının yeniden biçimlendirilişinde de etkili olacaktır. Buradaki çalışmanın amacı, üniversitenin yaşamın diğer alanlarından bağımsız olmadığını ve toplumsal dönüşümler bağlamında onun da bir takım ideolojik belirlenimlere tabi olduğunu göstermektir.
3 Yücebaş İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: Bu amaç doğrultusunda çalışmanın konusunu da günümüz üniversite modeli hakkında yapılan tercihlerin ne yönde ve nasıl gerçekleştirilmiş olduğunu incelemek ve bu tercihler sonucunda ulaşılan üniversite modelinin, günümüz anlam dünyasının incelikli estetiksel kurgulanışını gerçekleştiren reklam mantığının kurucu etkisiyle de toplumsal bellekte nasıl anlaşıldığını yorumlamak oluşturmaktadır. Bu doğrultuda çalışmanın ilk kısmında, neo-liberal yeni toplumsallığın bilgilenmeyi toplum-dışı kurgulayan ideolojik yönüne değinilerek, üniversite hakkındaki başat kanaat ele alınacak, daha sonraki kısımlarda ise günümüz üniversitenin oluşum süreçleri göz önünde bulundurularak, girişimci üniversite algısının içerikleri, reklam imgelerine dair eleştirel bir ideoloji analiziyle anlaşılmaya çalışılacaktır. Neo-Liberalizm, Bilgi ve Üniversite Üniversiteyi, toplumun ötesinde ve onun temel dinamikleri dışında işleyen bir vaha olarak görmek, onun tarafından üretilen bilginin de soyut-toplumdışı bir bilgiden başka bir şey olamayacağını kabul etmek anlamına gelmektedir. Oysa üniversite, toplumun temel dinamiklerinin tam ortasında yer alan, somut bir kurumdur ve ürettiği veya aktardığı bilgi de o çağın somut toplumsalına ait bilgiyle örtüşmektedir. Toplumsal yaşamın üzerinde bir yerde değil de ortasında duran üniversite, ürettiği ve aktardığı bilgiyi de toplumsal yaşamın süzgecinden geçir(mektedir). Dolayısıyla üniversiteyi belirleyenler toplumun genel ekonomik, ideolojik ve siyasi formlarıdır (Tatlıcan,
4 42 ileti im : ara t rmalar 1992: 32-33). Ancak neo-liberal ideoloji içersinde üniversite, toplumun ekonomik, ideolojik ve siyasi formlarının dışındaymış gibi konumlandırılır. Bunda neo-liberal ideolojinin bilimsel bilgiye ilişkin yaklaşımı da belirleyici bir rol oynamaktadır. Neo-liberalizm, bilimsel bilginin anti-toplumsal olduğunu veya olması gerektiğini savunur. Her ne kadar, neo-liberal çağın temel dinamiği, politik öznenin sonunu veya bilginin anti-toplumsal nitelikleriyle geçerli olabileceğini dayatıyor olsa da; üniversite, neo-liberal bir ortamın işleyişi içerisinde de toplumsal ve politik süreçlere bağımlı bir konumdadır. Bu bağlamda, bilimin yüksek bir oranda sosyal bir olgu olduğunu söyleyebiliriz. Bu, onun, saf, ayrı ve geniş bir içsel sosyal yapıya sahip olması kadar, devlet, eğitim, tüketim, çalışma ilişkileri ve yatırım araçları gibi bütün diğer sosyal kapsamlarla da çoklu bağlantılarla ilişkili olması anlamına gelmektedir (Hales, 1982: 57). Fakat tüm bu önermelere rağmen, neo-liberal bilginin üretilme biçimleri, sosyal tarafsızlık iddiasına sıkı bir şekilde bağlı kalınarak gerçekleştirilmektedir. Neo-liberal dönemin bilime yönelik tutumu, ayrıntılı bir şekilde geçerli bilginin verimli olması üzerine kurulu bir teknik tarafsızlığa dayalıdır. Ancak bilimsel üretimdeki ve eğitimdeki bu tarafsızlık tutumunda ideolojik bir yön bulunmaktadır. Özellikle mevcut koşullar altında, neo-liberal zihniyetin temel varlıklarından olan tarafsızlık öncülünün eğitime yansıması, esasen, yüksek öğretim sistemini siyaset-dışılığı idealleştirilen bir başka alana -piyasaya- göre ayarlanması çerçevesinde olmakla neo-liberal siyasal-ideolojik yapılanmanın muhafazası açısından işlevsel (Ergül ve Coşar, 2004: 59) bir görüntü sunmaktadır. Öte yandan, üniversitenin politik işlevi ilk olarak, toplumsallıktan imtina edilmiş bir tekniğe ve tarafsızlığa indirgenen bilimsellik tasavvurlarıyla değil; akıl, kültür veya ulusa ilişkin toplumsal düzenleme işleviyle belirginlik kazanmıştı. Ancak yaşadığımız çağda, bilgiye ve üniversiteye yüklenen yeni anlamlar bağlamında akıl, kültür ve milliyetçilikle bağlantılandırdığımız üniversitenin artık geçmişte kalmış olduğunu söylemek mümkündür (Barnett, 2008: 9). Her ne kadar bu süreçle milliyetçilik ikincil bir niteliğe kavuşuyor olsa da (ki bu durum
5 Yücebaş İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: Türkiye için halen tartışmalıdır) bunun yerine, aklın sınırlarını kendi enginliği dışında bir yerde görmeyen bir üniversite modeli de yerleşecek değildi. Artık kendi gizemini doğallık söyleminde kuran ve kendi kaderini mümkün tek tarz olarak dayatan yeni bir ideoloji üniversitelerde geçerli olacaktı. Piyasa fetişizmi ile şekillenen toplumsallık, üniversitenin yeniden tanımlanmasında önemli bir rol oynayacaktı. Bu bağlamda, günümüz üniversitelerinde başka ideolojilerin, akıl ideolojisinin yerine geçtiğinden ve araştırma, girişimcilik, mükemmeliyet ve katılım; motive edici bayraklar, sadakat sembolleri ve yeni akademik kimlik biçimleri sağlamakta olduğundan söz etmek mümkündür (Barnett, 2008: 9). Üniversitelerin bu tarzda örgütlenişi yeni bir olgudur. Bu yeni olgu içersinde bilgi metalaşmakta; piyasa örgütlenmeleri, akademik üretimin biçimlenişinde önemli bir rol oynamaktadır. Bilginin metalaştırılması süreci aynı zamanda üniversitelerdeki bilimsel bilgi üretimi faaliyetinin sermaye tarafından giderek artan oranlarda denetlenmesi ve yönlendirilmesi süreci olmuştur. Bu süreç aynı zamanda üniversitelerdeki bilimsel faaliyetlerin önemli bir bölümünün özel şirketlere ait araştırma geliştirme birimlerine kaydırılması biçimini almıştır. Şirketlerin ihtiyaç duyduğu bilimsel-teknolojik üretim, ağırlıkla özel birimlerde gerçekleştirilirken, üniversiteler bu işleyişin alt yapısal gereksinimleri doğrultusunda şekillendirilmeye çalışılmıştır (Sertlek, 1997: 249). Kısacası üniversitelerin piyasa için bilgi üretmek üzere konumlanması, onların örgütlenme düzeyini de biçimlendirmeye başlamıştır. Sertlek e göre, yükseköğrenim bir yanda kapitalist ekonomi için gerekli araştırmacı karakteri olan insanları yetiştirmek üzere üniversite ler ve bu faaliyetlerin sonucunda ortaya çıkmış bilgi yoğun teknik ürünlerin kullanıcısı konumundaki işçileri yetiştirmek üzere meslek okulları olarak ikiye ayrılmış ya da bu ayırım yükseköğretim sürecinin temel belirleyeni haline gelmiştir (1997: 248). Bu ayrımdaki amaç, sanayi için gerekli teknik elemanın ve bilginin yaygın bir şekilde öğretilmesidir. Sanayi ve üniversite ilişkisinin yoğunlaştırılması gerektiğine dair, son yılların popüler söylemi de bu sürecin bir uzantısı
6 44 ileti im : ara t rmalar olarak değerlendirilebilir 1. Bu söylem, üretilen bilginin teknik anlamda piyasada kullanılabilir bir meta düzeyine indirgendiğine işaret etmektedir. Ticarileşen malumat dolaşımı, bu yeni üniversite tanımının başlıca belirleyicilerden biri olarak, üretildiği düşünülen bilgi nin ana girdisini oluşturmaktadır (Ergur, 2003: 210). Ancak bilginin metalaşması, onun sanayi için üretilerek ticarileşmesi ile sınırlı değildir. Bilginin yeni meta kültürünün üretildiği alanlar için üretilmesi ya da bilgi üretim biçiminin temel niteliklerinin bu kültürün koşulları tarafından oluşturulması da bu sürecin tamamlayıcılığını üstlenir. Üniversite, hizmet sektörü ve yeni çalışma ve toplum biçimleri arasındaki bağlantı bu noktada yatmaktadır. Günümüz üniversite eğitiminin, kullanıcıları birer müşteri olarak tanımladığını ve onları etkili bir müşteri haline getirmek için eğiten pazarlama prensiplerine dönüştüğünü ve reklamcılığın da önemli bir alan haline geldiğini söylemek mümkündür (Hales, 1982: 93-94). Bu nedenle, günümüz akademik üretiminde reklamcılık, halkla ilişkiler, insan kaynakları gibi alanlar, bilginin metalaşma sürecinde tanımlayıcı olan diğer disiplinler ile birlikte (mühendislik, iktisat, işletme gibi) ciddi bilimsel disiplinler olarak görülmeye başlamıştır. Akademik üretimdeki bu yönleri, akademik kapitalist bilgi üretimi olarak kavramsallaştırmak mümkündür. Günümüz yüksek eğitim politikalarında ve uygulamalarında, akademik kapitalist bilgiyi öğretmenin ve tüketmenin bir yönetim şekli olarak ortaya çıktığından söz etmek mümkündür (Rhoads, 2005: 105). Bu süreç, bir kurum olarak üniversitenin kendisini de şekillendiren bir etken haline gelmektedir. Diğer bir deyişle günümüz üniversiteleri, bilginin meta olarak üretilmesinin açtığı yolda üretim tarzlarını da buna göre şekillendirmekte, bunun ardında da bir kurum olarak kendisinden anlaşılan şeyin metalaşmakla tanımlanabileceği bir sürece eklemlenmiş durumdadır. Bu, 1 Sanayi üniversite işbirliğinin üç önemli sonucu bulunmaktadır: Bunlardan birincisi Şirketler de böylece beklenen yatırımcılar ve profesyonel çalışanların gözünde eğitsel sürece dikkat çekerek, imajlarını cilalayan meşruiyet elde etmektedir. (İkincisi) bilim ve ticaretin bilgi üretimi pratikleri içinde bir araya gelmesi akademi ve şirket arasındaki sınırları belirsizleştirmektedir. (Üçüncüsü ise) mühendislik personelinin gücünü artıran bir yan olarak ortaya çıkmaktadır (Günlü, 2003: 149).
7 Yücebaş İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: artık üniversitenin üretim ve üretim süreçleri kadar kendine yönelik sembolik anlamların ve kullanım olanaklarının hizmet sektörü faktörlerince belirlendiği bir pazar organizasyonu olarak örgütlenmekte olduğu anlamına gelmektedir. Dolayısıyla artık söz konusu olan şey, üniversitede üretilen ve aktarılan bilginin, pazarın ihtiyaçlarına ve mesleki uzmanlıklar arasında gözettiği önceliklere göre biçimlenmesinden ziyade, üniversitenin bir pazar organizasyonu gibi yapılanışıdır (Tekin, 2003: 154). Üniversiteler, günümüzde bilgiyi piyasa için üreten kurumlar olarak metalaştırırken, kendileri de metalaşmakta, gün geçtikçe bir şirket gibi düşünmeye, kurumsallaşmaya başlamakta veya buna benzer bir imajlar ve markalar dünyasına girmenin yollarını arar hale gelmektedirler. Bu aynı zamanda, akademik camiadaki girişimcilik olgusuyla örtüşmektedir: Bilimin metalaşması üniversiteleri kâr odaklı çalışan kurumlar haline getirmiş, pazar odaklı ve sermaye tarafından desteklenen bilimsel araştırmalar üretilmeye başlanmıştır. Yeni bilgi üretim süreci ve üniversite modeli sistemin bilim insanları tarafından girişimci bilim, girişimci bilim insanı ve girişimci üniversite olarak kavramsallaştırılmıştır (Şahin ve Erşen, 2008: 188). Girişimcilik, üniversitenin ticari dünyaya eklemlenme sürecinde, piyasadan kendine tahvil ettiği bir kavram olarak kalıcı bir yer edinmeye başlamıştır. Ancak bu sürecin ortaya çıkışı, ani bir dönüşüm olduğu kadar, belli türde bir birikimin varlığına da dayanmaktadır. Girişimci Üniversitenin Arkeolojisi Girişimci üniversite, 1980 sonrası Amerikan üniversite modelinin öncelik ettiği bir süreç sonunda orta çıkmıştı. Derek Bok a göre, Amerikan üniversitelerinde 1980 sonrası dönemde, ticarileşmenin yaygınlaşmasının ardında piyasaya eğitim, uzman danışmanlık hizmeti ve bilimsel bilgi arz etme fırsatlarının hızla artmış olması yatıyordu; oysa daha önce böyle bir talep görece sınırlıydı (2007: 11). Ancak yine de piyasaya bilgi üreten girişimci üniversite modeline öncülük
8 46 ileti im : ara t rmalar edecek gelişmelerin bir tarihsel birikiminin bulunduğundan söz etmek mümkündü. Örneğin, 1887 yılında ABD eyalet üniversitelerinde tarımsal deney istasyonları, üniversite sanayi işbirliği ve teknolojik ar-ge faaliyetlerinin ilk örnekleri olarak görülebilir; daha sonraları Stanford, Berkeley ve Caltech gibi üniversiteler Silicon Valley adı ile anılan sanayi bölgesi; MIT ve Harvard Üniversitesi Rout 128 üzerinde yoğunlaşan çoğu küçük ölçekli teknoloji yoğun şirketlerin oluşturduğu ilişkiler de sanayi-üniversite ar-ge işbirliğine örnek olarak gösterilebilir (Sertlek, 1997: 249). Bu tür bir akademik üretim belirli bir tarzda bir üretimi içeriyordu ve bu içeriğin şekillenişi, İkinci Dünya Savaşı yla başlayacaktı. Henüz İkinci Dünya Savaşı sırasında, piyasa için kullanılacak akademik içerik şekillenmeye başlamıştı. İkinci Dünya Savaşı sırasında, yeni silah teknolojilerinin, yeni silahlara karşı savunma sistemlerinin, asker alımlarındaki büyük organizasyonları gerektiren yöntemlerin geliştirilmesi, Amerika da yeni bilgi biçimlerinin doğmasına neden olmuştu (Traweek, 2000: 38). Bu tür yeni projelerde çalışanlar, daha sonraları üniversitelerde de görev yapmaya başladılar. Özellikle genç erkekler (neredeyse tamamı kadın değil erkekti) savaş sırasında ve savaşın hemen sonrasında geniş bir oranda disiplinlerarası ve görev odaklı projelerde (Manhattan Projesi, operasyon araştırmaları veya Japonya daki araştırmalar gibi) çalıştılar; gelişen bu yeni bilgiler ve bunun yanı sıra bilgi üretiminin yeni stratejileri onları genç yaşta, Amerikan üniversitelerinin yeni araştırma sahalarında lider konumuna getirdi (Traweek, 2000: 38). Bu yeni liderler, akademik içeriğin disiplinlerarası, proje yönelimli karmaşık teknikteki bilgi üretim sürecini harekete geçirdiler. Operasyonel araştırmalar terimi de bir tür bilgi üretim biçimi olarak, bu dönemde ortaya çıktı. Operasyonel araştırmalar (Operational Research - OR) terimi, bu dönemdeki bilimsel yönelimleri yansıtması açısından belirleyici bir kavramdı. Operasyonel araştırmalar, savaş döneminin bir takım operasyon teknikleri için farklı disiplinlerdeki
9 Yücebaş İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: bilim adamlarının bir araya gelerek geliştirdikleri yöntemlerden oluşuyordu. Bunlar daha sonra, Soğuk Savaş dönemine de aktarılan bilgi üretim biçimleri olacaktı. Bilim adamları radarın geliştirilmesi veya Hiroşima ve Nagazaki bombalarına neden olan Manhattan Projesi gibi projelerdeki teknik aşamalarla ilgilenen kişiler haline gelmeye başladı. Bazı bilim adamları özellikle fizikçiler ile birlikte matematikçiler ve biyologlar bunların çoğu kendi alanlarında ümit vadeden ve seçkin araştırmacılardı uçaklar veya farklı bombalama stratejilerinin en iyi nasıl hesaplanacağı gibi operasyonel problemlerle ilgili araştırmalara yöneldiler Savaştan sonra da laboratuarlarına geri döndüler ama laboratuar duvarları arasında yeni teorilerini hayata geçirmek güçtü. Bilgilerini piyasada kâr getirecek işlere dönüştürme konusunda da hızlı davrandılar lerin başında bir New York koleji basit OR araştırmalarına dolar ücret biçti Bilimsel araştırmadan pazarlanabilir ticari mal üretimine doğru yaşanan bu hızlı dönüşüm, ABD de var olmaya devam eden ordu, akademi ve ticari pratikler arasındaki oldukça yakın ilişkiyle paralel bir gelişmeydi. Fabrikalarda, alışveriş merkezlerinde, tren sistemlerinde talep edilen kullanışlı bir hizmetle olan sıra teorisi ve bilgiye dönüşen tüm istatistiki teknikler OR çalışanlarının ticaretteki birikimlerini oluşturuyordu (Hales, 1982: 62-63). Böylece daha sonra, piyasa için kullanılacak akademik içerik de belirlenmiş olmaktaydı lerin sonunda ise ekonomik büyümenin yavaşlaması, Japonya gibi endüstriyel rakiplerin artması, Amerikan hükümetinin bilimsel politikalarının odağını askeri üstünlüğün muhafaza edilmesinden dünya ekonomisindeki gücünü korumaya yöneltti; böylece 1980 deki keşiflere lisans alınmasını kolaylaştıran ABD deki Bahy-Doyle Yasası gibi yasaların yürürlüğe konulması ile sanayi ve üniversite işbirliği özellikle teşvik edilmeye başlandı (Bok, 2007: 12). Söz konusu teşvik ve özendirmelerin sonucunda, Amerika da girişimci üniversite modeli yaygın bir nitelik oluşturmayı başardı yılına gelindiğinde, üniversiteler patent hacmini 10 kat büyütmüştü ve patent, telif ve lisans ücretlerinden yılda 1 milyar dolar kazanıyordu. Akademideki on iki bin bilimadamı, binden
10 48 ileti im : ara t rmalar fazla işbirliği programında yerel şirketlerle çalışıyordu. Birçok kampusta, küçük şirketlere teknik yardım sunan ya da girişimcilerin yeni şirketler kurması için sermaye sağlayan iş geliştirme merkezleri kurulmuştu. Birçok okul, profesörleri tarafından kurulmuş şirketlere yatırım yapmak için özel risk sermayesi oluşturmuştu (Bok, 2007: 12). Piyasa için bilgi üreten, bir piyasa kuruluşu gibi yapılanan ve hareket eden girişimci üniversite, piyasada işlev gören büyük şirketlerle açık ilişkiler kurabilmektedir. Bu ilişkilerin, dünya ölçeğinde birkaç tipolojisinin bulunduğundan söz etmek mümkündür. Üniversitelerin kurduğu piyasa için bilgi üretmek üzere oluşturulmuş ar-ge birimlerinin yanı sıra, ar-ge çalışmalarını bizzat şirketler tarafından yürütüldüğü veya yönlendirildiği enstitüler ve bilim kuruluşlarından da söz etmek olasıdır (bu gelişmeler bundan sonra, üretilen bilginin piyasaya uygun oldukça değerli olarak kabul edilebileceğini göstermektedir) 2. Bunun yanı sıra, şirketler de akademik çalışmalara 2 Bilimin endüstri tarafından kullanılış biçimlerinde, şirket çıkarlarına angaje edilmiş bir bilimsellikten de söz edilebilir. Bu koşullar altında bilim bazen gerçeği mistifike etme aracı olarak kullanılabilir. Edward Herman bu soruna ilişkin bir takım örneklere değinmektedir: 1925 yılında aksi kanıtlanmış olmasına rağmen, bir şirketin danışmanı olan bilim adamı kurşunlu benzinin zararsız olduğunu yazmıştır. Dört ana tarım ilacının güvenliğine ilişkin endüstri tarafından finanse edilen 43 çalışmadan 32 sinde (%74) ilaçlar güvenli bulunmuş, buna karşılık aynı kimyasal maddeler üzerinde yapılan ve endüstri tarafından finanse edilmeyen 118 çalışmanın sadece 27 sinde (%23) benzer sonuçlara ulaşıldığı belirtilmiştir yılında bir tür bitki öldürücü ve yaprak dökücü imal eden bir firmada dioksinden etkilenen işçinin ölümü bilim adamları tarafından kanıtlanmamıştır. Ancak 1984 yılında bir işçinin açtığı dava sonucunda gerçek ortaya çıkmıştır yılında ise birçok ilaç şirketinin ruh sağlığı ilaçlarını test etme konusunda iki klinik araştırmacısına itimat ettiği ve üstelik bunlardan bir tanesinin daha önce ciddi bir araştırma sahtekârlığına katıldığı ortaya çıkmıştır. Amerika daki bu örnekleri aktaran Herman ayrıca, denetim mekanizmalarının da seksenlerden sonra sorumluluklarının genişletilmesi ile birçok olayla uğraşmak zorunda bırakıldığını ve bunun da şirketlerin işine geldiğini vurgulamaktadır. (2007: 68-74). Ayrıca burada ortaya çıkan bir diğer sakınca da bilimsel bilginin kamusal bir bilgi biçimi olma niteliğinin, patent ve mülkiyet hakları ile sadece çalışmayı destekleyen şirketin özel kullanımına ayrılması ile ortadan kalkmasıdır. Bu gizlilik, pek çok talihsiz sonuç doğurur Bilim adamlarının birbirlerinin ticari nedenlerle gizlilik içinde yürüttükleri çalışmalardan haberdar olmamasından dolayı, lüzumsuz tekrarlar artar, aynı çalışmalar yinelenir (Bok, 2007: 111).
11 Yücebaş İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: yatırım yapmaya başlamışlardır. Özellikle, Amerika da şirketlerin akademik araştırmalara desteği 1970 lerde yüzde 2,3 iken; 2000 yılında yüzde 8 e yükselmiştir (Bok: 2007: 13). Ayrıca tamamen şirketler tarafından belirli amaçlar doğrultusunda işlev görmek üzere kurulmuş üniversiteler de bulunmaktadır. Diğer bir deyişle bu tür üniversiteler, ilk aşamada ele aldığımız; bilgiyi kendi bünyesindeki bazı kurumlarla meta olarak üreten üniversite düzeyinden, daha fazla derecede ve açıkça şirketleşmiş durumdadırlar ya da bazı şirketlerin bizzat üniversiteler tarafından oluşturulduğu da görülmektedir. Örneğin, Amerika'da şirketleşmiş, yani onlara mali destek veren firmalarla birlikte anılan, üniversiteler 1980'li yılların ortalarında 400 taneyken bugün 2000'li rakamlara ulaşmış vaziyettedir: Microsoft'un, McDonalds'ın ve Schwab'ın kurduğu üniversiteler adeta diploma basmakta, bu arada Stanford gibi saygın üniversiteler de Google, Yahoo! ve Cisco gibi şirketlerin doğmasına öncülük etmektedir (Tunç, 2006). Dolayısıyla gün geçtikçe, üniversitelerin piyasadaki kuruluşlarla olan ilişkisi, piyasa için bilgi üretme düzeyinden, daha karmaşık yapılanmalara doğru evrilmektedir. Öte yandan bu ilişkilerin, daha özel düzeylerde gerçekleştiği de bilinmektedir. Örneğin bazı akademisyenlerin endüstri ile kurdukları ilişkiler, üniversite yönetimleri tarafından teşvik edilebilmektedir 3. Ayrıca şirketlerin de üniversite araştırma fonlarının kullanım tarzlarını belirleyen yasal organlarda temsil edilmesi de söz konusu ilişkinin diğer bir boyutunu temsil etmektedir. Günümüzde Batı da, büyük şirketlerin kamusal kaynakları araştırma projelerine tahsis eden yasal kurumlarda ciddi bir temsil gücü bulunmaktadır (Evans, 2007:113). 3 Bok, 1980 sonrası dönemde öğretim üyelerinin kârlı yan işlerle gelirlerini artırma yolları bulduklarından söz etmektedir: Öğretim görevlileri bu süreçte fen bilimleri alanında, danışmanlık işlerine girişmişler onlardan yardım isteyen şirketlerden hisse almışlar ya da kendi keşifleri doğrultusunda yeni şirketler kurmuşlardır. İşletme gibi alanlarda ise danışmanlığa ve yönetici eğitimine yönelmişler, hukuk hocaları ise hukuk bürolarına danışmanlık hizmeti vermişlerdir (2007: 13).
12 50 ileti im : ara t rmalar Neo-liberal ekonomi politikalarının üniversiteler açısından, yukarıda ele aldığımız ilişkileri zorunlu kılan bir yönü bulunuyordu. Buna göre, üniversiteler kamuya yük olmamak için kendi mali kaynaklarını yaratmak zorundaydılar 4. Nitekim, neo-liberal yönetim anlayışı da bunu gerektirmektedir. Neo-liberal ekonomik koşullar altında, yatırımcılar gelirlere, hükümetlerse kendi iktidarları döneminde ekonominin sağlayacağı yararlara, para başka kaynaklardan sağlanabilecekse kamu fonlarından tasarruf etmeye bakarlar (Evans, 2007: 110). Kamusal bir yönetim anlayışının yerine geçen yeni modeldeki bu durumun üniversitelere aktarılması akademinin kapitalistleşmesiyle sonuçlanmaktadır. Bunu akademik kapitalizm kavramıyla açıklamak mümkündür. Akademik kapitalizm, üniversitelerdeki piyasa benzeri davranış kalıplarıyla ilgilidir. Piyasa benzeri davranışlar, dış ödenekler ve anlaşmalar, bağışlar, üniversite sanayi işbirliği veya profesörlerin yan şirketlerindeki kurumsal yatırımlar ya da öğrenci harç ve ödeneklerinden herhangi birinden elde edilecek para için enstitü ve fakültelerin rekabet etmesi anlamına gelmektedir (Slaughter, tarihsiz). Piyasa benzeri davranışların çeşitli biçimleri bulunuyordu. Piyasa davranışları, kurumlardaki patent ve telif hakkı ve lisans anlaşmaları, yan şirketler, arms-lenght şirketler (personel ve amaçları açısından üniversiteyle ilişkili fakat yasal olarak ayrı bir kurum) ve kârlı olduğu zaman üniversite endüstri işbirliği gibi kurumlara kar getiren aktiviteler olarak karşımıza çıkıyordu (Slaughter, tarihsiz). Ancak üniversite idarecilerinin gelir yaratma kalemleri konusunda yaratıcılıkları bunlarla sınırlı değildi. Zira girişimci (bir) üniversitenin düsturu, önemli fırsatı yakala dır; karşısına çıkabilecek her türlü fırsatı yakalar. Hatta bundan fazlasını da gerçekleştirir, kendi fırsatlarını yaratır (Barnett, 2008: 102). Üniversiteler kendi imkânlarını ticari gelir elde edebilecek şekilde kullanmaya çalışırlar. Üniversiteler günümüzde, yan şirketler kurmak, danışmanlık hizmetleri vermek, internet aracılığı ile yeni tür 4 Üstelik bu unsur, mali özerkliğin de gerekliliği olarak üniversite özerkliği bağlamına taşınabilmektedir. Üniversitelerin özerkliğinden bugün bilimsel özerklik değil, yalnızca ekonomik özerklik anlaşılmakta; ekonomik özerklik ise, üniversitenin devlet yardımı olmadan, tamamen bir şirket mantığıyla dışarıya iş yaparak, kendi gelirlerini kendisinin yaratması anlamına gelmektedir (Selçuk, 2008: 204).
13 Yücebaş İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: öğrencilere ulaşmak, şirketlerle işbirliği yaparak kurslar düzenlemek ve benzeri işler için yeni piyasalar oluşturabilirler (Barnett, 2008: 9). Bunların yanı sıra, sermaye için uygun proje üretmek ve projelere ortak olmak da önemli bir gelir kaynağı olarak görülebilmektedir. Bu amaçla, üniversiteler oluşturulan uluslararası değerlendirme kriterlerine tabi olmakta, elde ettikleri puanlar ile prestijlerini artırarak proje pazarından pay almaya çalışmaktadırlar. Söz konusu süreç, üniversite yönetişim modeli nin gereği olarak görülmektedir. Üniversite yönetişim modelinde üniversitenin rolü pazarlanabilir bilgi üretmektir. Sermayenin üniversiteler arasında seçim yapmasını kolaylaştırmak amacıyla uluslararası bilimsel ölçütler geliştirilmiştir; üniversiteler bu ölçütü tutturdukları ve sıralamada yukarı çıktıkları ölçüde Ar-Ge projesi alarak gelirlerini arttırmaktadır. Sonuç olarak üniversiteler, bilimsel kurum olmaktan çok, proje pazarından pay kapma yarışı içine girmiş kurumlar haline dönüşmüştür (Şahin ve Erşen, 2008: 191). Piyasada faaliyet gösteren şirket elemanları ve yöneticiler için ya da her kesimden insana mesleki pratik kazandırmak için düzenlenen seminer, kurs ve eğitim çalışmaları da üniversiteler için gelir getiren bir kalem olarak değerlendirilmektedir. Ancak bunun üniversite geleneği için bir takım sakıncaları da bulunmaktadır. Üniversitelerin açtıkları çeşitli kurslar, gelir getirici kalemlerin başında gelmekte, (ancak) pazarlanabilir bir kurs konusu yaratamayan bölümler, gitgide beceriksiz, işe yaramaz, asalak olarak nitelenir olmaktadırlar (Ergur, 2003: 211). Üniversitelerin kurs veya seminerler dışında da gelir getiren kalemleri bulunabilmektedir. Özellikle Batı da, bu tür kalemlerin çeşitlilik gösteren örneklerine rastlamak mümkündür. Bu kalemlere ilişkin Amerika daki örnekleri Bok, şu şekilde aktarmaktadır: Üniversite yöneticileri bile öğretim ve araştırma gibi geleneksel alanlar dışında da para kazanma yolları keşfetti. Mezun dernekleri, eğitim gezileriyle mezunları egzotik bölgelere taşımaya başladı. Şirket yöneticileri üniversitenin ismini sweatshirtlere, kupalara ve başka aksesuarlara basma karşılığında lisans ücretleri öde-
14 52 ileti im : ara t rmalar meye başladı. Üniversite müzeleri çekici mağazalar açıp okulla ilgili ürünler pazarlamaya, üniversitelerdeki kitap mağazaları daha fazla kâr etmek için kampustan çıkıp şehir merkezine taşınmaya girişti (2007:13-14). Üniversitenin kendisinin bir marka olarak çeşitli materyallerde simgeselleştirilmesi girişimcilik sürecinin önemli bir gösterenidir. Üniversitenin değerinin ticarete tahvil edilmesinin en açık örneği burada yatmaktadır. Üniversite toplumsal bir değeri simgelediğinden, bu değer kolaylıkla kâr getirici bir meta olarak kullanılabilmektedir. Piyasa içinde, girişimci üniversite, başkalarının kendisi hakkında düşüncelerine önem vermek durumundadır. Logomuz tanınıyorsa, varız demektir (Barnett, 2008: 108). Üniversitenin marka değeri, logonun ticari bir değerin göstereni olarak kullanılmasında açığa çıkar, herhangi bir başka değerin göstereni olmasında değil. Türkiye de Girişimci Üniversite Batı'da yaşanan gelişmeler, yansımalarını kısa sürede Türkiye de de hissettirdi. Nitekim girişimci üniversite modeli, 1990 larla birlikte, Türkiye nin de gündemine girmeye başladı. Bunun nedeni, uluslararası düzeydeki gelişmelere uyum sağlamakla olduğu kadar, ülkenin tercih ettiği genel sosyo-ekonomik yapılanmayla da ilgiliydi. Neticede Türkiye de; finansmanı sağlanmış proje-temelli, business zihniyetli bir akademik etkinliğin yaygın üniversite pratiği olarak benimsenmesi, küresel ekonomik aktörlerden, hükümetlere, Türkiye özelinde bütün bir YÖK sistemine, oradan, net bir hiyerarşik zincir içinde rektörlüklere, fakültelere, bölümlere, anabilim dallarına, bilim dallarına, öğretim elemanlarına kadar nüfuz eden bir ekonomik nedensellik, sarih bir illiyet rabıtası olarak yaşanmaya başladı (Ergur, 2003: 197). Ancak bu ekonomik liberal sistemin üniversiteye taşınma çabaları, YÖK ün ve devletin siyasal denetim mekanizmalarını törpüleyecek değildi. Böylece 1990 larla birlikte, YÖK ün işlevi, siyasi denetimin yanı sıra piyasaya eklemlenmiş bir üniversite modeli yaratmak olarak
15 Yücebaş İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: ikiye ayrılmıştı. Zaten, neo-liberal bir üniversite modelinde her iki işlev de birbiriyle çelişmiyordu. Diğer bir deyişle, üniversitenin neoliberal politikalara endekslenmesi, devletin egemenliği dışına çıkan bir siyasal özerklik anlamına gelmiyordu. Nalbantoğlu da devletin neo-liberal ekonomi politikalarının üniversiteye taşınmasındaki rolünün önemli olduğunu belirterek, devletin kendi ideolojik aygıtı olarak gördüğü üniversiteleri özgür düşünce istendiğinde acımadan döverken, uysal günlerinde sevip de koruduğu eski üniversiteye desteğini gittikçe çektikçe, buna karşın öğrencisini müşteri olarak gören özel üniversite işletmelerine alabildiğine izin verdikçe, onlara özgü işletmeci yavan dilinin giderek harbi devlet üniversitelerindeki yönetimlerce benimsendiğine tanık olunduğunu vurgulamaktadır (2008: 17). Neticede devlet ve YÖK ün öngördüğü üniversite modeli, sadece piyasada işlem hacmi olan bilginin üretildiği bir üniversitedir. Diğer bir ifade ile bu model, üniversitede sadece, iş ve çalışmanın (siyasetin değil) geçer akçe olarak kabul edilebileceğini içermektedir. Üniversiteleri Batı ile bütünleştirme politikaları olarak lanse edilen bu girişim, aslen sistemin piyasaya olan entegrasyonunu sağlamaya yöneliktir. Yeni üniversite politikalarının meydana getirilmesinde, iş dünyası tarafından hazırlanan bazı rapor ve planların da etkili olması, bu yönelimi kanıtlar niteliktedir. Özellikle, TÜSİAD tarafından 1994 yılında hazırlanan rapor ve TÜBİTAK ın üniversitelerin ve sermaye kesimlerinin eşit düzeyde katıldığı 1990 yılındaki 1. Bilim-Teknoloji Şurası, sermaye üniversite işbirliğini ön plana çıkaran ve üniversitelerin gelişim çizgisini belirleyen belgeler arasında yer almaktadır (Akça vd., 2001: 61) 5. Bu yaklaşımlarla birlikte, sanayi-üniversite işbirliğini ön plana çıkaran üniversite modeline ilişkin söylemlere ve uygulamalara sıklıkla rastlanıl- 5 TÜSİAD tarafından hazırlanan başka bir raporda da sermaye ve üniversite işbirliğine yapılan vurgu, üniversitelerin bütçe ve mali konularda özerkleşmeleri kapsamında ele alınmakta ve ayrıca kurum dışından dış paydaşlardan oluşturulan mütevelli heyetlerine yönelik tavsiyelere yer verilmektedir (TÜSİAD ve EUA, 2008). Yüksek öğretimdeki bütçe sorunlarını ele alan başka bir çalışmada ise bir tarafta her şeyi devletten bekleyen bir yaklaşım, diğer tarafta eğitimi devletin temel görevi sayan ve özel eğitime fazla yer verilmeyen yasalardan dem vurulmakta ve bu nedenle Batı'daki gelişmelerin yakalanılamadığından söz edilmektedir (TÜSİAD, 2000).
16 54 ileti im : ara t rmalar maktadır. Bu söylemlerle devrin hakim kıstasları olan performans, verimlilik ve etkinlik, dil ve bilgi için de geçerli olunca bilimsel önermelerin doğruluğu ya da yanlışlığından ziyade verimliliği, performansı, işe yararlılığı önemli hale gelmektedir (Akça vd., 2001: 60). Ancak üniversitelerin yeni modele kavuşturulmasında sadece bu talepler yeterli değildi. Türkiye deki üniversitelerin küreselleşen dünyanın ortaya koyduğu rekabet koşulları ile mücadeleye girişmesi de üniversite modeli üzerinde bir takım değişimlere sebep olmuştur. YÖK ün uluslararası arenada üniversitelerin prestijini artırmaya yönelik çabaları, akademisyen atama kriterlerinin uluslararası atıf indekslerini merkeze alan niceliksel göstergelerle ölçümlenmesine, yayın merkezli bir yükselme kriterinin geçerlilik kazanmasına 6, ekonomik alanda kullanılabilirliği olan bilginin üretiminin özendirilmesine, sanayiüniversite işbirliği söyleminin artırılmasına, hizmet sektörüne ara elaman yetiştirme pratiklerine, eğitim kursları, otopark ücretleri, harçlar gibi yöntemlerle kendi bütçesini yaratmaya 7, gelir elde edilebilir çalışma alanlarının ve projelerin üretilmesine, üniversitenin marka ve imaj çalışmaları ile parlatılmasına, en az bir yabancı dilin gerekli görülmesine kadar, birçok alanda yeni düzenlemeler getirilmesini zorunlu kıldı. Bu dönemde açılan özel üniversiteler de prestijli kurumlar arasında yer alabilmek için benzer çabalara girişti. Türkiye de neo-liberal üniversite modeline geçişin önemli bir ayağı pratikleri ve sembolik anlam üretim mekanizmaları ile vakıf üniversiteleri oldu. İlk olarak 1984 yılında Ankara da kurulan vakıf üniversiteleri, özellikle son yıllarda önemli derecede artış gösterdi. Vakıf üniversiteleri yükseköğretimdeki toplam örgün eğitim öğrencilerinin sadece % 5.8 ini oluşturmakla birlikte son yıllarda sayılarında gözlenen sürekli artış sonucu yükseköğretim sistemi içinde önemli bir konuma ulaştılar 6 Bunun neticesinde artık, akademisyenliğin cazibesi hızla azalmaktadır. Artık üniversitede kendi zamanına egemen, bir flaneur gibi dolaşarak, kendi ilgileri doğrultusunda gerçeği arayan akademisyene yer yoktur ya da olan yer çok azdır (Tekeli, 2003: 135). 7 Üniversite mali dengelerinin yaratılmasını şirket mantığı üzerinden değerlendiren yaklaşımların açık bir örneğini Radikal gazetesinde aktarılan YÖK başkanının ifadelerinde de görmek mümkündür. Buna göre, üniversite paralı olmalı, isteyene burs verilmeli, asistanlar kadro değil burs almalıdır (Radikal, ).
17 Yücebaş İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: (Şenses, 2007: 6). Özellikle büyük kentlerde yoğunlaşan vakıf üniversiteleri, tek bir bina ve bazen de yeterli olmayan alt yapı ile eğitime başladılar. Önemli ölçüde ticari bir kaygıyla şekillenen bu üniversitelerde, karlı olan alanlar ve piyasada geçerliliği olduğu düşünülen disiplinler üzerine kendilerini yapılandırdılar. Bunun yanı sıra bu kurumların çoğunda, eğitimde dünya düzeyine ulaşma idealinin yabancı dilde yapılan eğitime indirgenmesi, yabancı hoca görevlendirilmesinin kalite ölçütü sayılması, mobilya-bina kalitesinin kitaplık gereksiniminin önüne geçmesi tercüme odası zihniyeti ve alafranga okumuş üretme zihniyetinin tazelenmesinden (Demirer, 2002: 71) oluşan bir anlayışın hakim olduğu görülmektedir. Öte yandan bu kurumlar, özellikle kayıt dönemlerinde yaptıkları reklam çalışmaları ile üniversite algısının yeni türde biçimlenmesi konusunda etkin bir rol üstlendiler. Benzer süreçler devlet üniversiteleri için de geçerliydi. Taşrada kurulan yeni üniversitelerde de benzer nitelikler bulunmaktaydı. Yeterli düzeyde alt yapı ve öğretim üyesi olmadan Anadolu nun çeşitli illerinde üniversiteler açıldı. Üniversitenin kurulduğu şehri kalkındıracağı fikri, üniversite ve kent ilişkisini teknik bir sorun olarak ele alan bir yaklaşımın ürünü olarak, ülke genelinde kurulan üniversite sayısını arttırdı. Üniversitelerin sayısının artması ise başka sorunları gündeme taşıdı. Taşrada kurulan yeni üniversitelere personel ihtiyacını karşılamak üzere rotasyon uygulamalarına yönelik teklifler akademisyenlerin çalışma güvenliği konusunda huzursuzluklar hissetmesine neden oldu 8. Taşrada muhafazakâr veya milliyetçi kadrolarla şekillendirilmiş üniversitelere genç akademisyenlerin yönlendirilmesi arzulanırken, bir yandan da yükselme kriterleri, ÜDS veya akademisyenlerin zihinsel yeteneklerini ölçmek için uygulanan ALES 9 gibi merkezi sınavlarla 8 Örneğin, Şubat ayında yeni kurulan 13 tıp fakültesine 26 üniversiteden 250 civarında öğretim üyesinin en az bir yıl süreyle görevlendirilmesi kararı alınmıştır (Hatun, 2009). 9 Son yıllarda üniversitelerin büyük bir kısmı verdikleri yüksek lisans ve doktora ilanlarında ALES için yüzde gibi bir değer biçerlerken, yüksek lisans ve lisans ortalaması da yüzde lerde dolaşıyor. Yani dört yıl lisans eğitimi ve iki yıl yüksek lisans eğitimi almış bir öğrencinin altı yıllık emeğinin karşılığı yüzde 10 larda iken 180 dakikalık bulmaca çözme ve işçi havuz problemini çözme yeteneğinin karşılığı ise yüzde 60 larda (Özyakışır, 2007).
18 56 ileti im : ara t rmalar denetim altına alınmaya ve böylece de üniversitelerin kendi akademik personelinin denetimsiz kadrolaşma imkânlarının önüne geçilmeye çalışıldı. Bunun yanı sıra, üniversitelerin piyasa süreçlerine uyumluluğu, toplam kalite yönetimi adı altında kurumsallaştırıldı ve tüm bunlar, üniversitelerin değerlerini belirleyen kriterler olarak kabul edildi. Çalışma ilişkilerinin düzenlenmesi de girişimci üniversite modeline uygun bir şekilde gerçekleştirilmeye çalışıldı. İşletme mantığı ile düzenlenmiş bir kurumda, kurumun amacı doğrultusunda niceliksel sonuçlar üretmeyen personele gerek yoktu. Özellikle araştırma görevliliği kadroları geçici görevlendirme yöntemleri ile güvencesiz kadrolar haline getirildi 10. Araştırma görevlilerini akademik çalışma süreçleri ile istihdam eden politikalar yürürlüğe konularak, akademinin en altındakileri oluşturan ve sayıca akademi mensuplarının hiç de azımsanmayacak bir yüzdesini oluşturan doktor ya da doktora ve yüksek lisans öğrencisi araştırma görevlileri esnek üretim kıskacına alındı (Atbaşı, 2008: 419). Ayrıca, kendini işletme gibi kurgulamış bir üniversitenin akademisyenleri de işletmeci mantığı ile düşünmeye başlamakta gecikmedi. Kişisel kârı maksimize eden yöntemler, akademisyenler için yeni uğraş alanlarını oluşturdu. Özel okullarda verilen ek dersler, diğer şirketlerle kurulan ar-ge ve proje çalışmalarındaki danışmanlıklar, televizyon programları veya reklamlar, akademisyenin yeni kâr alan- 10 Araştırma görevlileri, 2547 sayılı yasanın 33/a, 50/d, 35 olmak üzere üç maddesine bağlı olarak görev yaparlar; bunlardan 33/a maddesi fakülte kadrosuna yani daimi statüye, 50/d maddesi enstitü kadrosuna yani burslu statüye, 35. madde ise başka bir üniversite hesabına bir üniversitede doktora yapmaya yani geçici görevlendirme ye denk gelir. Son yıllarda, üniversiteler ısrarla 50/d maddesine bağlı olarak araştırma görevlisi alıyor 50/d den 33/a ya geçiş ise tamamen üniversite yönetiminin daha doğrusu rektörün tasarrufunda (Yıldırım, 2008). Ancak geçici istihdam yalnızca araştırma görevlileri ile sınırlı değildir: bilimsel değil fakat yönetsel/siyasal bir makam olan bölüm başkanlığına kul edilmek istenen asistandan, kadrosu verilmemiş doçente kadar bütün öğretim elemanlarının üniversiteyle olan ilişkisi, artık, geçici olarak atama adı altında, tek taraflı bir sözleşmeden daha az eğreti olmayan bir statüye bağlanmıştır (Cangızbay, 2003: 83).
19 Yücebaş İdeolojik Bir Süreç Olarak Operasyonel Üniversiteden Girişimci Üniversiteye: ları olarak kişisel çalışma hayatını örgütlediği alanlar olarak belirmeye başladı. Neticede, Türkiye de 1980 sonrası söz konusu dönüşümlerin, üniversite modelinde iki yönelimli bir sonuç ortaya çıkardığını söylemek mümkündür. Bunlardan birincisi siyasi ve kişisel denetimin hala her kademesinde tüm canlılığı ile hissedildiği bir yapı, ikincisi ise toplumsal yaşantının somut içeriklerini dönüştürme konusunda politik bir fikir üretme edimini gereksiz kılma söylemi ile kendini meşrulaştıran ve tek makbul tercih olarak doğallaştıran piyasa söyleminin belirleyiciliği altına giren üniversite modeli idi. İkincisi politik gücünü apolitik olmasından alıyordu ve bu bağlamda üniversite içindeki herhangi bir siyasal mücadelenin gereksizliğini ön plana çıkararak birinci sorunun es geçilmesini de zorunlu kılıyordu 11. Böylece özgürlük ile otorite arasındaki uzlaşmaz çelişkinin, özgürlüğün piyasaya hizmet dışında yaşanamayacağı savı ile aşılacağına inanan çağımızın ruhu, üniversitas ın da yeni biçimlerini belirlemiş oluyordu. Girişimci Üniversitenin Nitelikleri ve Reklam İmgesi Olarak Üniversite Üniversitelerin girişimci üniversite olarak piyasa ile bütünleşmesi veya diğer adıyla akademik kapitalizm, yalnızca yukarıda ele aldığımız dolaysız biçimlerle de sınırlı değildir. Üniversitenin genel anlamda bir zihniyet yönelimi olarak piyasalaştığından söz etmek daha doğrudur. Eğitim piyasa ilişkisi, piyasa güçlerinin eğitim kurumlarına dışarıdan sızması ve eğitimin sermayedarların yeni kâr alanı olması biçimindeki kısır değerlendirmelerle tüketilemez. Eğitim olgusuna araçsal bir mantıkla yaklaşan bu görüşler, eğitimin (daha genel 11 Ramazan Günlü, YÖK ün günümüzdeki durumunu üç tipe ayırmaktadır: Birincisi piyasacı anlayış, ikincisi Türk-İslam sentezi ile üniversiteye yerleşen tarikatçı-milliyetçi görüş, üçüncüsü ise 28 Şubat süreci ile kendilerini üniversitenin tek hakimi gören Atatürkçülüğü suiistimal ederek, dayatmacı anlayışın parçası olan otoriter anlayış (2003: 138).
20 58 ileti im : ara t rmalar anlamda bilginin) aynı zamanda varoluşsal bir sorun olduğu; piyasanın da yalnızca basit bir dağıtım mekanizması değil, oluşturucu, kurucu ve dönüştürücü bir mekanizma olduğu gerçeğini gözden kaçırmaktadır (Özsoy, 2002: 83). Bu nedenle, üniversitenin piyasa bileşenleri ile kurduğu formel bağlantılar kadar piyasa mantığının içselleştirilmiş boyutlarının da üniversiteye sızdığından ve bunun üniversitenin idari yönetiminden, akademik yükselme kriterleri, öğrencilerin konumlandırılışı ve akademik disiplinlerin ve bilimin genel anlamda ele alınışına kadar bir takım sonuçları bulunduğundan söz etmek mümkündür. İlk olarak, yönetim modellerinin kâr getiren işlere yoğunlaşmasının bazı sonuçları bulunmaktadır. Gerçek dünya, ticari ilişkiler ağı ile örülmüş yani piyasa mantığının temel dinamikleri ile inşa edildikçe, sıradan insan açısından iş ve çalışma biçimleri sonucunda elde edilen kârı artıran bir bilgi, gerçek bilgi olarak tanımlanır. Bu bağlamda, üniversitenin piyasa ile bütünleşmesi, gerçek dünya veya gerçek toplumsallıkla bütünleşmesi olarak algılanır. Bu tür ilişkiler, üniversitede bilginin pratik hayata aktarılması gibi görünür. Ancak böyle bir ilişki üniversite geleneğinin önemli bir bileşeni olarak kabul edilen üniversite özerkliğini etkileme potansiyeline sahiptir; üniversitenin nerede bitip ticaret dünyasının nerede başladığını belirsiz kılar ve böylece pratikte üniversitelerin kendi kendilerini yönetme haklarını ellerinden alır (Evans, 2007: 117). Yönetim mekanizmasının piyasa koşulları ile yoğrulduğu girişimci üniversitenin, yönetim karar ve politikaları, kısa süre içersinde kâra dönüştürülebilecek işlemlerle yönlendirilir. Kararlar kamusal gerekliliğin zorunlu kıldığı uzun vadeli çıkarlar tarafından değil, kısa vadeli, gündelik veya sonucu yakın zamanda elde edilecek çıkarlar tarafından belirlenir. Üniversiteler diğer üniversitelerle giriştikleri rekabeti kazanmak için idari politikalarını, kısa sürede başarıyı gerçekleştirecek yatırım ve planlara angaje ederler. Günümüzde üniversitelerin kendilerini, küresel ekonominin ve uluslararası toplumun oluşturduğu ağın bir parçası ve girişimci