Finansal Kriz ve Gıda Ürünleri Fiyatları
A. Halis Akder*
Finans krizi tarım sektörünü değişik aşamalarda değişik yönde etkiliyor. 2008’in yaz
aylarında fiyatlar hızla yükselmişti. 1 Birçok ülkede ayaklanmalara neden olan “küresel
gıda krizinden” söz ediliyordu.2 OECD, FAO gibi uluslararası kuruluşlar fiyat artışlarını izlemeye almış, hazırladıkları raporları, ileri dönük tahminlerini yayınlamıştı.
Pirinç fiyatlarındaki ani sıçramayla konu Türkiye’nin de gündemine oturmuştu. O
aşamada finansal kriz, tarımı piyasaya giren yeni spekülatörleriyle etkilemişti. Daha
doğrusu tarım ürünleri fiyatları başka birçok nedenle yükselirken Amerika’daki konut
piyasasından kaçan sıcak para emtia piyasalarına bu arada gıda sektörüne de üşüşmüş,
fiyatların daha da yükselmesine, daha da yükselen fiyatlar daha büyük spekülatif kontrat alımlarına neden olmuştu. Sonunda balon patlayınca, nakit gereksinimi nedeniyle
hızla elden çıkarılmaya çalışılan gıda malı kontratları, fiyatların süratle düşmesine
neden oldu. 2008 hasatının iyi olması da süreci aynı, düşüş yönünde etkiledi. Bu yazının amacı tarım ürünleri fiyatlarını etkileyen faktörlerin finansal krizle etkileşimini
irdeleyerek, “gıda fiyatları yeni düşük düzeylerinde kalıcı olabilir mi?” sorusuna
YÜKSELEN VE DÜŞEN FİYATLAR
Önce şu yükselen, düşen fiyatlara açıklık getirmekte yarar olabilir. Hangi fiyatlar
yükseliyor, düşüyor? Söz konusu olan tarımsal emtia borsalarındaki fiyatlar, hatta
büyük ölçüde Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Chicago Emtia Borsasındaki vadeli
işlemler ya da spot piyasalardaki fiyatlar. Bu fiyatlar diğer ülkelerin borsaları ve dış
ticaretinde yol gösterici olarak dikkate alınıyor, kabul görüyor. Ancak bunun dışında bir
1 Bu yazı aynı yazarın Asomedya (2008 Haziran-Temmuz) dergisinde yayınlanan “Pahalı Tarım” adlı
dosya-yazısından büyük ölçüde yararlanılarak kaleme alınmıştır.
2 2 Örneğin, bakınız “J. Diouf: The Global Food Crisis and Beyond”, Uluslararsı Ekonomik Sorunlar,
Sayı:1, Yıl:8, Kasım 2008, s.7-13.
Uluslararası Ekonomik Sorunlar
ülkenin iç piyasasında fiyatlarının yükselmesi ya da düşüşü, nasıl etkilendiği o ülkede
uygulanan çeşitli politikalara bağlıdır. Türkiye fiyat artışlarını en geç hisseden ülkeler
arasındaydı, çünkü iç piyasada uyguladığı politikalar sonucu fiyatlar zaten çok yüksekti. Örneğin, Avrupa Birliğindeki temel tarım ürünü fiyatlarından daha yüksekti.
Şimdilik fiyat düşüşleri bazı ürünlerde daha belirgin. Ancak fiyatları hala yüksek seyreden ülkeler, ürünler de var.
FİYATLAR NEDEN ARTIYORDU? NEDEN DÜŞÜYOR?
Çeşitli raporlar tarım fiyatlarının hangi nedenlerden arttığı konusunda hemfikirlerdi.
IFPRI’nin (International Food Policy Research Institute) sıralaması şöyleydi: (1) Gelir
ve Talep artışı (talep yapısındaki değişim) (2) Biyoyakıtlar (enerji fiyatları) (3) Verim
artışı ve teknoloji geliştirme konusunda yatırım eksikliği (4) Dış ticaret politikaları ve
düşük stoklar (5) Üretim şokları (iklim değişikliği) (6) Yüksek girdi ve taşıma maliyetleri (enerji fiyatları), (7) Nüfus artışı. Etki şiddetinin birinciden yedinciye doğru azaldığı düşünülmüştü.
İlk iki ve yedinci neden konunun talep, diğerleri arz yanına ilişkin. Talebin en önemli kısmının gelişmekte olan ülkelerin özellikle Çin ve Hindistan’da gözlemlenen yüksek
büyümeden doğan artan gelir etkisinden ve enerji fiyatlarının çok yükselmesi sonucu
biyoyakıt üretiminin petrolü ikame etkisinden kaynaklandığı ileri sürülmüş, bir Dünya
Bankası uzmanı talebin (ilk iki neden), fiyat artışlarının yüzde altmışbeşini açıkladığını
ileri sürdü (Mitchell 2008) . IFPRI’nin bir model çalışmasıyla da tahıl fiyat artışlarının
yüzde otuzunun biyoyakıt üretimi nedeniyle ortaya çıktığı hesaplanmıştı. IMF uzmanları da fiyat artışlarında biyoyakıtların yüksek payına işaret ediyorlardı (Johnston
2007). Yukarıdaki nedenlerin önem sırasına göre sıralanışını iktisat ders kitaplarındaki
anlatımla da dile getirilebilir. Fiyatları yükselten en önemli neden talebin arzdan çok
daha güçlü artmasıydı denebilir.
Şimdi finansal krizle birlikte talep de azalma, buna karşılık daha öncesine göre
olumlu hava koşulları nedeniyle arzda artış gözlemlendi. Her iki gelişme de fiyaları
düşüş yönünde etkiledi.
Tarım ürünlerine olan talebi artıran en önemli gelişmeler “gelir artışı”, tarım ürünlerinin “yakıt üretiminde” kullanılmaya başlanması ve nüfus artışıydı. Çin ve
Hindistan’ın bulunduğu bölge ekonomileri 2005-2007 arasında reel olarak ortalama
yılda yüzde dokuzun üzerinde büyüdüler. Gelir artışından anlaşılması gereken yüksek
oranda ve sürekli gelişme gösteren ülkelerde, özellikle Çin ve Hindistan’da et ve süt
ürünlerine talebin artmasıydı. Değişim hem gelirin artması hem paralelindeki kentleşme sürecinin doğurduğu sonuçtur. Başka değişle eskiden ağırlıkla tahılla beslenen
(kırsal) nüfus, (kente yerleşip geliri arttıkça) hayvansal protein, meyve, sebze ve balık
Tahılların yem olarak hayvansal ürüne dönüştürülmesi oldukça kayıplı bir süreçtir.
Hayvanlar yedikleri tahılın önemli bir kısmını kendi yaşamları için gerekli ısıya dönüştürürler. Economist dergisinde “Ucuz Gıdaya Son” başlığıyla çıkan makalede, bir
kilogram kırmızı et üretmek için 8 kg tahıla gereksinim duyulduğu belirtiliyor
(Economist 2007). Böylelikle daha evvelce doğrudan tahıl tüketimi ile sağlanan aynı
kaloriyi alabilmek için çok daha fazla tahıl yem olarak tüketilmek durumunda kalınır.
Sonuçta tüketilen toplam kalori yükselmese bile yem talebi dolayısıyla tahıl talebi artar,
kaldı ki artan gelirle birlikte tüketilen (işlenmiş) gıda (kalori) da artmaktadır.
Çin’de 1990-2006 yılları arasında kentlerde süt tüketiminin 1990’da kişi başına beş
litreden 2006’da 18 litreye yükselmesi çarpıcı bir gelişmedir. Ancak değişim Çin’le
sınırlı değil. Süt tüketimi Hindistan’da 1990-2005 yılları arasında yüzde yirmi
Nijerya’da yüzde otuz artmış. Aynı zaman aralığında Brezilya’da kırmızı et tüketimi
yüzde yetmiş yükselmiş ( J.vBraun 2008).
Bu tür bir tüketim eğilimi kısa süre içinde geriye dönmez. Ancak finansal kriz, istihdamda azalma, gelir düşüşü ile gıda tüketimindeki değişimi ve artışı bir süre frenleyebilir.
Biyoyakıtların gıda fiyat artışları konusundaki etkisi tartışmalı bir konu. Yeni biyoyakıtlar (ethanol ve biyodizel) eğer gıda üretiminden bağımsız, mevcut tarımsal
(yemek+yem+yün) üretime ek bir üretim olabilse, yaratılacak ek tarımsal gelir pek çok
sorunun çözümüne katkıda bulunabilirdi. Durum şimdilik böyle değil, biyoyakıt üretimi gıda üretimiyle rekabet ediyor. Sorun ne kadar mısırın ethanol üretiminde kullanıldığında değil, ne kadar toprağın hammadde üretmek için (alanın) gıda üretiminden
Doğru teknolojiyle üretilecek biyoyakıt bir yandan da daha temiz bir enerji üreterek
fosil yakıt tüketiminin iklim değişikliği konusundaki olumsuz etkisini sınırlayabilir
hem de enerji (petrol) fiyatındaki aşırı artışı sınırlamaya yönelik bir önlem olabilirdi.
Yeni (ikinci) nesil teknolojiyle bitkisel artıklardan yakıt elde etme çabaları henüz ilerlemektedir. Ethanol üretiminde en başarılı ülke Brezilya’da yapılan gözlemler şeker
kamışından elde edilen ethanolün oldukça işgücü yoğun bir aktivite, önemli bir istihdam (gelir) kaynağı olduğuna işaret etmektedir. Öte yandan Brezilyanın ethanol üretim
maliyeti Avustralya’nın yarısı, Almanya’nın üçte biri kadardır.
Özellikle ethanolden elde edilen enerji üretim ve tüketim dengesi yakın zamana
kadar negatifti. Bir birim ethanol elde etmek için kullanılan enerji, bir birim ethanolün
sağladığından daha yüksekti. ABD son gelişmelerle (mısır verim artışıyla) bu dengeyi
yeni sağlamış olduğunu ileri sürüyor. Ancak ethonol üretimi hem yüksek korumalardan
hem de fiyat desteklerinden yararlanıyor (J.V. Braun & R.K.Pachauri 2008). Yakıt
(biyoethanol) üretimi piyasa fiyatlarından henüz sürdürülebilir (karlı) değildir.
Sürdürülmesi yeni ABD başkanının sübvansiyon (destek) politikalarına hangi şidette
devam edeceğine bağlı. Finansal krize paralel hem petrol hem mısır fiyatlarının düşmüş
olması bu tür desteğin bir süre düşük kalmasını sağlayabilir.
2008 sonbaharından bu yana krizin talep daraltıcı etkisini Çin de Hindistan da hissediyor. Dış satım daralmasıyla bunun istihdamda azalmaya, gelir düşüşüne neden
olduğu izlenebiliyor. Bu ülkelerin gıda talebinde mutlak bir gerileme yok. Ancak talebin giderek artacağı beklentisinin finansal krizle frenlediği söylenebilir. Tarımsal ürülerin biyoyakıt olarak kullanılmasına en büyük fren ise petrol fiyatlarındaki ani düşüşten gelebilir. Petrol fiyatlarındaki düşüşle, gıda ürünleri fiyatları düşüşü arasında hem
paralellik hem etkileşim var. Tahıldan biyoyakıt üretimi zaten fiyatını kurtarmıyordu.
Bir tek Brezilya’da şeker pancarından elde edilen ethanolün maliyetini karşılayabildiği
hesaplanmıştı. Bu durumda biyoyakıta talep AB ve ABD hükümetlerinin sübvansiyonlarını sürdürüp sürdürmeyeceklerine ve desteklerinin derecesine bağlı kalacak. Bunlar
da yeni başkan Obama’nın görevi devralmasından birsüre sonra belirginleşebilir.
Türkiye’de tarım ürünlerindeki fiyat yükselişi de düşüşü de burada sunulan neden
sıralamasıyla tutarlı ya da paralel biçimde algılanmadı. Yukarıdaki sıralamada iklim
değişikliğinin beşinci sırada yer alması, fiyat artışlarının kısa ve orta dönemde ele alınmasından, konunun fiyatlara odaklanmasından kaynaklanıyor. Eğer “tarım için uzun
dönemde en önemli sorun hangisi?” diye sorulsaydı, birinci sırayı kuşkusuz iklim değişikliği alırdı. İklim değişikliğinin yağışları artırabileceği, bol karbonun bazı bitkilerin
gelişmesini olumlu (carbon fertilization) etkileyeceği gibi iyimser beklentiler son
model çalışmalarınca doğrulanmıyor. Tersine küresel düzeyde tarımsal yurt içi hasılanın 2020’de yüzde onaltı düşebileceği bildiriliyor (Cline 2007). Yanlış anlamayı önlemek için vurgulanması gereken bir konu daha var. İklim değişikliğinin olumsuz etkilerinin yavaş gelişeceği, uzun dönemde tamamlanacağı tahmin ediliyor. Ancak bu ileride
gerçekleşebilecek olumsuzlukları önleyebilmek, azaltmak için hemen şimdi, gecikmeden birşeyler yapılması gerekiyor. İklim değişikliği yalnız tarım için değil bütün sektörleri ilgilendiren kendi başına çok önemli ve fiyat artışından daha kapsamlı bir
Öte yandan küresel ısınmanın enerji tüketimi ve bu açıdan petrolle bağlantılı olduğu
açık. Ancak bağlantıyı şöyle okumakta da yarar var. Tarımı küresel ısınmadan pasif bir
biçimde etkilenir göstermek yanıltıcı ve eksik. Tarımın kendisi de küresel ısınmaya,
enerji kullanımı ve hayvancılıkla olumsuz katkıda bulunuyor ayrıca kimyasallarla
çevre sorunları yaratabiliyor. Öte yandan sorunları giderebilecek, yapabilecekleri var.
Yeni politika tasarımı için soruyu “Tarımı mevcut durumuyla nasıl kurtarabiliriz?”
değil, “Tarımı yeniden nasıl biçimlendirebilirsek kurtarabiliriz?” diye sormak daha
doğru. Bunun için yapılan en yaygın yanlışlıktan kurtulmak gerekiyor. Bilinen “kuraklıkla”, “iklim değişikliği” birbirine karıştırılmamalı. İklim değişikliğine karşı politikaları en azından “önlem” ve yeni koşullara “uyum” olarak ele alınmalı.
Kuraklık, sıcak ve seller fiyat gelişmelerini “şok” biçiminde etkiliyor. Başka bir
deyişle fiyatlara istikrarsızlık getiriyor. Finansal kriz de aynı istikrarsızlığı artırdı.
Düzensizlik üretici gelirlerine de yansıyacak. Öte yandan finansal krizin hava koşullarını etkilmesi beklenmez. Buna karşılık hava koşulları finansal krizi algılamamızı etkleyebilir. İyi hava koşulları olumsuzlukları yumuşatabilir ya da yeni bir kuraklık finansal krizin olumsuz etkilerini abartabilir. Öte yandan bereketli bir hasat, örneğin ihracat
ve stok dengesi iyi kurulamazsa fiyatları düşürür.
Enerji (petrol) fiyatlarındaki artış yalnız tarım ürünleri fiyatlarını artırmakla kalmıyor. Etkiler birbirine dolanarak tarımsal üretim girdi maliyetleri özellikle yakıt, gübre
ve taşıma maliyetlerini (navlun) de artırıyor. Bazı gübrelerin fiyatı 2008’in ilk aylarında 2007 yılına göre yüzde yüzaltmış artmıştı. Navlun ücretleri de 2006-2007 döneminde iki misline tırmanmıştı. (FAO 2008). Örneğin pahallı gübrenin daha az kullanılması
da verim düşüklüğü, arz kısılması ve fiyat artışı yönünde etki yapıyor. Öte yandan artan
doğal gaz ve petrol (enerji) fiyatları gübrenin üretim maliyetleri ve taşımasını da pahallılaştırıyor. Maliyetlerin artması arzı kısıtlayan (azaltan) ek bir etki. Ancak bunun da
nihai tarım ürünleri fiyatları üzerindeki etkisi fiyatları artırma yönünde. Diğer yandan
aynı gelişme ürün fiyat artışlarının hepsinin üreticiye kazanç olarak kaydedilemeyeceğini çünkü aynı sürecin maliyetleri de artırdığını gösteriyor. Ancak yukarıda verilen
önem sırası dikkate alınacak olursa nihai ürün fiyatlarının maliyetlerden daha güçlü
Girdi maliyetleri Türkiye’deki tartışmalarda en öne çıkan konulardan biriydi, böyle
devam edeceğe de benziyor. Gerçekten de maliyetleri aşağı çekebilmek çok önemli bir
tarım politikası konusu. Kış ekimi finansal krizin etkisi henüz tamamlanmadan gerçekleştiğinden, yeterince gübre kullanılamadı. Ancak üretim henüz gerçekleşmedi, hasata
kadar kalan süre üretim miktarı açısından belirsizlikler içeriyor. Diğer yandan
Türkiye’de uygulanan vergi politikası nedeniyle petrol fiyatlarındaki düşüş de tarıma
henüz olumlu biçimde yansımış değil.
ÜRETİM VE VERİMLİLİK
Tarımsal ürün arzındaki yavaş gelişme ya da fiyat yükselmelerine düşük üretim
duyarlılığı uzun dönemli bir eğilim olarak gösteriliyor. IFPRI fiyatların yüzde on artması durumunda arzın (üretim) yüzde bir-iki dolaylarında artış göstereceğini ileri sürüyordu. 1970-1990 arasında (küresel) üretim artışı ortalama yüzde 2.2 olmuştu ancak
1990’dan sonra yüzde 1.3’e düştü. Verimlilik de 1970-1990 arasında yüzde ikiydi
1990-2007 arasında yüzde 1.1’e düştü. Önümüzdeki on yıl içinde yüzde birin altına
düşeceği tahmin ediliyor (Trostle 2008). Türkiye’de de durum pek farklı değil.
Türkiye’de dönemler itibarıyla yıllık ortalama büyümenin üstünde ve altında seyrederek istikrarsız büyüme eğilimi gösteren tarımsal katma değer, uzun dönemde yılda
ortalama %1.3 (dünya ortalaması) civarinda büyümeye kilitlenmiş, tıkanmış görünmektedir.
Dünyada üretim ve üretkenlikteki tıkanıklığın hem de Türkiye’deki bir nedeni
kamunun araştırma ve geliştirme etkinliklerinin azalmasında aranabilir. Tarım arazilerinin giderek tarım dışı amaçla kullanımın artması, taban suyunun çekilmesiyle giderek
daha derinden, daha pahallıya çıkarılması verimliliği yavaş yavaş azaltmaktadır. Bu
nedenler oldukça yavaş gelişme eğilimi göstermektedirler bu yüzden son fiyat değişi32
A . Halis AKDER
liklerini açıklamak açısından çok önemli bir rol oynamış olamazlar. Ancak üretimin
olumlu koşullarda da neden hemen çok çabuk yükselmeyeceğini kısmen açıklayabilirler.
Tablo 1 : Tarımsal Katma Değer 1968-2007.
Tarımsal Üretimde Yıllık Ortalama Büyüme %
Kaynak: H.Akder, E.Çakmak (2008) Türkiye’de Tarım ve Gıda: Gelişmeler, Politikalar ve Öneriler,
Tüsiad Yayın No:T/2008-05/459, s.26s.
Diğer yandan, genetiğine müdahele edilmiş tohum kullanımı konusunda daha önce
kararsız kalmış pek çok ülke krizden ötürü bu tür tohumları kullanmaya başlayabilir.
Türkiye’nin de bu konuyu kapsamlı bir tartışmayla sonuçlandırması gerekir. Şimdiye
kadar konu açısından taraflar oluştu ancak karar hangi yöne doğru olursa olsun doyurucu, ikna edici bir tartışma ortamı oluşturulamadı. Türkiye’nin tarımda kemikleşmiş
yapısal sorunlarının üzerine giderek, araştırma geliştirmeğe önem vererek verimlilik
artırma ve bu yoldan maliyetleri aşağı çekebilme şansı var. Ancak bu yönde atılmış
ciddi bir adım yok. GAP projesinin canlandırılması sulama açısından bir atılım olarak
düşünülebilir. Ancak projenin bu boyutunun ne zaman gerçekleşip olgunluğa ulaşacağı
ÜRETTİĞİNDEN FAZLASINI TÜKETMEK
Stoklar azalmışken gelişen beklenmedik olaylar, şoklar fiyatların daha hızlı yükselmesine neden oluyor. Stokların birkaç yıl üstüste azalması başka türlü de ifade edilebilir. Sürekli azalma “ürettiğinden daha fazlasını tüketmek” anlamına geliyor. Tahıllarda
stok gerilemesi 2000 yılından bu yana sürekli yaşanıyor. 2006 da ölçülen 1980’lerden
bu yana inilen en düşük stok düzeyi idi. Önemli nedenler arasında Dünya Ticaret
Örgütü’nün tarım anlaşması ve buna bağlı gelişmeler: stok tutma maliyetinin yükselmesi buna karşılık daha ucuz risk yönetimi araçlarının gelişmesi, ulaşım ve haberleşmedeki teknolojik ilerleme sayılabilir. Tahıl stokları 1995’ten bu yana yılda ortalama
yüzde 3,4 oranında azalıyor. Stokların azalması bir yandan da spekülatif işlemlere
uygun bir ortam hazırlamaktadır (FAO 2008). Ancak 2008 hasadı bol olduğundan stok
sorunu üzerindeki baskı azalmıştır. ABD dolarındaki düşüş de fiyat artırıyordu. Doların
değer kazanması ters yönde etki yapacaktır.
Fiyat artışlarında ticaret politikaları da çok önemli rol oynamıştı. Arjantin,
Kamboçya, Çin, Mısır, Etopya, Hindistan, Malezya, Kazakistan, Pakistan, Rusya,
Vietnam, Zambia, Sırbistan çeşitli, tarım ve gıda ürünlerinin ihracatını kısıtlayan, miktar kotası, ihracat vergisi, ihracat yasağı gibi önlemler aldılar. Bu önlemler kendi ülkelerinde fiyat düşüşü, üreticinin yükselen fiyatlardan yararlanamaması buna karşılık
ithalat yapamayan ülkelerde fiyat sıçramalarıyla sonuçlandı. İhracat yasağı sorunları
krize dönüştürmede en önemli rolü üstlendi. Türkiye’de de en şiddetli hisssedilen pirinç
fiyat artışı Mısır’ın bu ürüne ihracat yasağı konmasından sonra yaşandı. Bu yıl (2009)
aynı politikaların sürüdürülüp sürdürülmeyeceği belirsiz. Hasat iyi olursa böyle politikalara gerek kalmayabilir.
Gelişmekte olan ülkelerdeki nüfus artışı elbette gıda talebini artıran en önemli
etmenler arasındadır. Ancak son gelişmelerde nüfus artışından daha etkili olan demografik değişim, kır nüfusunun süratle kentli nüfusa dönüşmesidir. Dönüşüm beslenme
alışkanlıklarını değiştirmekte, daha üst düzeyde işlenmiş tarım ürünlerine olan talebi
artırmaktır. İşlenmiş gıda aynı hayvansal üretim konusunda işaret edildiği gibi kalori
açısından kayıplı bir süreçtir. Başka değişle hala aynı kaloriyi tüketebilmek için daha
fazla birincil tarım üretimine, artı enerjiye gereksinim duyulacaktır.
Köy nüfusunun azalması Türkiye’de de 1950’lerden bu yana yaşanan bir süreç.
Artık nüfusun daha büyük kısmı kentlerde yaşıyor. Araştırılmalarla yeterince ortaya
konulmamış olmasına rağmen bunun tüketim alışkanlıklarını bu arada gıda tüketim
alışkanlıklarını da değiştirdiği biliniyor. Türkiye’de yıllık nüfus artış hızı 1970-75
döneminde % 2.5. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sisteminden elde edilen nüfus dikkate
alındığında 1968-2007 yılları arasında nüfusun yıllık ortalama büyüme oranı %1.97’dir
(TÜİK, 2008). Son kırk yılda tarımsal üretimin yıllık ortalama büyüme hızı dönem
boyunca nüfus artış hızının altında kalmıştır. Nüfus artışı bu açıdan özellikle ihracatla
rekabet etmektedir. Türkiye’nin tarımda net ihracatçı konumundaki zayıflamanın en
önemli nedenlerden birisi, azalmasına rağmen hala yüksek seyreden nüfus artışıdır.
Finansal kriz işsizliğe neden olduğundan kentlere değil, kıra, geriye göçü özendirmektedir. Ancak bu tür etki kriz süresince olmaktadır. Kalıcı bir etki yapmamaktadır.
OECD ve FAO, “Tarımda Görünüm” adlı ortak raporlarının dördüncüsünü 2008
yılında yayınladı. İleri doğru on yıllık bir perspektif tahmin edilmiş. (OECD/FAO,
2008). Raporda 2008-2017 yılları arasında tahıl, yağlı tohumlar, şeker, et, süt ve süt
mamüllerini içeren tarımsal piyasaların değerlendirmesi ve olası gelişmeler yer almaktadır. 2017 yılına kadar uzanan “projeksiyonlar” dünya, bölge ve önemli ülkeler düzeyinde üretim, tüketim, stok, dış ticaret ve fiyatları içermektedir. Ürünler daha çok
OECD (gelişmiş ülkeleri) ilgilendiren ürünlerdir. Projeksiyonlarda makroekonomik
gelişmeler, tarım ve dış ticaret politikaları, teknolojik ilerleme ve tüketici tercihleri ile
ilgili varsayımlar önemli rol oynamaktadır ve bunlar süratle değişmektedir. Projeksiyonlar
olumsuz iklim koşullarındaki dalgalanmanın bitkisel ve hayvansal üretime etkilerini
içermiyor, ayrıca petrol fiyatlarının en son ulaştığı düzey bununla ilgili varsayımlar da
aradan geçen çok kısa süreye rağmen aşıldı, yeni gelişmelerle de süratle düştü. Bu
yüzden tahminlerin sürekli izlenmesi ve olası sapmaların ve etkilerinin okuyucu tarafından ayrıca değerlendirilmesi (düzeltilmesi) gerekmektedir.
Finansal krizin etkilerinin azalmaya başlamasıyla birlikte yukarıda tartışılan fiyat
artırıcı etkiler yeniden canlanacaktır. Bunu engelleyecek bir durum yok. 2009 yılından
sonra, daha önce öngörüldüğü gibi tarım ürünü fiyatlarının eskiden alışılmış fiyat düzeyinin üzerine çıkacağı ve tahminlerde öngörüldüğü biçimde seyredeceğini beklemek
oldukça gerçekçi. Gözlemlenen fiyat düşüleri kalıcı olmayacaktır. Yukarıdaki tablonun
ikinci sütunu 2002-2006 yıllarının ortalamasını vermektedir, böylelikle eski düşük fiyat
düzeyini yansıtmaktadır. 2007, 2008 yılları fiyatların nerelere yükseldiğini göstermektedir. Daha sonraki yıllar da fiyatların hangi düzeyde stabilize olacağına işaret etmektedir. Ancak bu istikrarın yanıltıcı olduğu bir daha vurgulanmalı, gelişmelerin dalgalı
bir seyir izlemesi daha büyük bir olasılık. Tahminler her yıl yenilenerek verilecek.
Petrol fiyatları durulmadan tahminlerdeki belirsizliklerin yüksek düzeyde kalacağını da
yeniden vurgulamakta yarar var.
Tablo 2 : Dünya Fiyat Tahminleri (ABD $)
Kaynak: OECD-FAO Agricultural Outlook 2008 (B.Yağ=Bitkisel Yağlar; Şeker= Rafine Edilmiş
Şeker; Krm.Et=Kırmızı et; Kntl.Et= Kanatlı Eti, Koyun Yeni Zellanda fiyatı, Süt To.= Tam Süt Tozu)
KİM NASIL ETKİLENİYOR?
Fiyat artışları gıda net ithalatçısı yoksul ülkeleri ve her ülkedeki yoksulları en olumsuz biçimde etkiliyor, etkileyecek. Fiyatlar kriz sonucu düşerken de, krizin en önemli
etkisi işsizlik yoksulluğu artırarak aynı sorunu farklı bir yönden yine olumsuz etkiliyor.
Sorun genellikle gıda üretimi eksikliğinden değil, yeterli geliri olmayanların, pahalılık
ya da işsizlik sonucu daha az ve daha kalitesiz gıda tüketmeye yönelmesinden kaynaklanacak. Ancak ülkeler uyguladıkları tarım politikalarıyla, hatta hem gıda hem de enerji konusunda uyguladıkları politikalarla aynı gelişmeden farklı biçimlerde etkileniyorlar. Ülkelerin gelir düzeyi de önemli bir rol oynuyor. Yüksek gelirli ülkelerde gıda
toplam bütçenin küçük bir oranı olduğu için, fiyat yükselişleri daha kolay piyasaya
yansıtılabiliyor. Diğer yandan düşük gelirli ülkelerde, gıda harcamalarının hanehalkı
bütçesi içindeki payı yüksek olduğundan gelişmelerin tüketiciler üzerindeki etkisinin
daha olumsuz oluyor. Bu kaygıyla net ihracatçı ülkeler ihracat yasaklarıyla fiyatları
düşük tutmaya, net ithalatçılar ise gümrükleri en aza indirerek fiyatları düşük tutmaya
çalışıyorlar. Örneğin Türkiye kriz öncesi buğday gümrüklerini %135’e çıkarmışken,
krizle birlikte buğday gümrüklerini sıfırlamıştı. Fiyat düşüşleriyle birlikte gümrüklerin
Bu gelişmeler, “Yüksek fiyatlar Doha müzakerelerini nasıl etkiler?” sorusunu sorduruyor. Aslında Doha’nın sonuçlanmaması bölgesel ya da ikili anlaşmaları özendiriyor. Dünya Ticaret Örgütüne (DTÖ) rapor edilen bu türden anlaşmaların sayısının 2000
yılında 86’dan 2007’de 159’a çıktığı bildiriliyor. Bu tür anlaşmaların büyük ülkelere
avantaj sağladığı düşünülüyor. Doha ise gelişmekte olan ülkelere daha yüksek pazarlık
gücü sağlayabilir. Müzakereler en fazla gümrük indirimlerinin yarattığı kaygılara takılmıştı. Ancak yükselen fiyatlar ülkeler arasındaki fiyat farklarını kapattığı için gümrük
indirimlerinden artık pek korkulacak bir şey kalmadı derken aynı kaygılar canlanıyor.
Gerçekten de Türkiye Doha müzakereleri sonucu karşılaşabileceği gümrük indirimlerini bir tehdit olarak görüyordu. Fiyat artışlarıyla korkacak bir konu kalmamıştı. Fiyat
düşüşlerinin sürmesiyle her şey yeniden tersine dönebilir.
Ancak Doha’nın sonuçlanması için ideal ortam yüksek fiyat ya da krizle birlikte
düşük fiyatlar mı? En önemli bekleyiş ABD ve AB gibi ülkelerin tarıma verdikleri
sübvansiyonları azaltmaları, korumalarını düşürmeleri bu durumun dış ticaret açısından
gelişmekte olan ülkelere fırsat sağlamasıydı. ABD ethanol, AB biyodizel üretimlerini
artırarak, Doha ile vazgeçmek durumunda kalacakları tarım desteklerini yakıt üretimine
aktarmış oldular. Böylelikle üreticilerine eskiden bütçeden verdikleri sübvansiyonların
üzerine, doğurdukları fiyat artışıyla tüketici üzerinden gelir de sağlamış oldular. Bu
yeni durumda daha fazla liberalleşmenin gelişmekte olan ülkelere eskisinden büyük bir
avantaj sağlayacağını ileri sürmek oldukça güç. Tutarlılık açısından (yeni) Doha kurallarının biyoyakıt üretimi içine de geçerli olması talep edilebilir. Ancak gelişmeler bu
yönde değil. Her ülke karşılaştığı sorunu kendi bildiği gibi, kısa dönemde çözmeği,
daha ortak kurallarla orta ve uzun dönemde çözmeğe tercih ediyor. ABD göz göregöre,
neredeyse kuraldışı uygulamalarla şeker üretimini koruma-destekleme yönünde karar
aldı. Fransa gıda krizini öne sürerek Ortak Tarım Politikasının sübvansiyonlarını artırabilmek için bastırıyor. Gıda krizi nedeniyle Haziran 2008’deki Roma Konferansın
sonuçsuz kalması, Doha’nın sonuçlanması konusundaki beklentileri zayıflatıyor.
H. Akder, E. Çakmak (2005) DTÖ ve AB’deki Gelişmeler Işığında 21. Yüzyılda Türkiye Tarımı,
TÜSİAD Yayın No:T/2005-06/397, İstanbul.
J.v.Braun (2007) “The World Food Situation: New Driving Forces and Required Actions” Food Policy
J.V.Braun & R.K.Pachauri (2006) “The Promises and Challenges of Biofeuls for the Poor in
Developing Countries”, (www.ifpri.org).
W.R.Cline (2007) “Global Warming and Agriculture”, Finance and Development, Vol 44, No. 4, The
Economist (2007) “End of Cheap Food”, December 6th 2007, (www.economist.com/research/articlesBySubject).
FAO (2008) “Soaring Food Prices: Facts Perspectives, Impacts and Actions Required”, High-Level
Conference on World Food Security: The Challenges of Climate Change and Bioenergy,3-5 June, Rome
S. Johnston (2007) “The (Food) Price of Success”, Finance and Development, Vol 44, No. 4, The
D. Mitchell (2008) “A Note on Rising Food Prices” (Yükselen Gıda Fiyatları üzerine bir Not), Dünya
Bankası, Washington, DC.
OECD-FAO (2008) Agricultural Outlook 2008-2017: Highlights, OECD/FAO.
M.W. Rosegrant (2008) “Biofuels and Grain Prices: Impacts and Policy Responces, IFPRI (www.
R. Trostle (2008) “Global Agricultural Supply ands Demand: Factors Contributing to the recent
Increase in Food Commodity Prices”, (www.ers.usda.gov)
TÜİK (2008) Ulusal Hesaplar, Cari ve Sabit Fiyatlarla Gayri Safi Milli-Yurtiçi Hasıla (1987 ve 1998
W.E. Tyne & F.Taheripor (2008) Policy Options for Integrated Energy and Agricultural Markets,
Paper presented at the transition to a Bio-Economy: Integration of Agricultural and Energy Systems
Conference on February 12-13, 2008 at the Westin Atlanta Airport planned by Farm Foundation.
FAO, Brezilya Tarım ve Gıda Politikasındaki Trendlere İlişkin Rapor
2. Hafta: Dünyada ve Türkiye`de Gıda Sanayinin Gelişimi ve Etkileri
Türkiye - İzmir Ticaret Odası
Gıda Güvencesini Tehdit Eden Etmenler ve Çözüm
Uluslararası Tarım ve Gıda Ürünleri Ticaretinde Yaşanılan
ÜNİTE 8: PARA VE FİYATLAR • Temel ekonomi politikası
2016-2017 Bahar Dönemi Makroekonomiye Giriş Ders
1 SAĞLIKLI GIDA, SAĞLIKLI BESLENME
6-AHMET SAHINOZ-Dünya Tarımında Değişen Paradigmalar ve
Gida Krizi ve Biyoyakıtlar
sakarya iktisat dergisi/the sakarya journal of economıcs