AYAŞ VAKFİYELERİ ÜZERİNE BİR DENEME
"Bu makale 02-07 1993 tarihinde Tarihten Günümüze Ayaş ve Bünyamin Ayaşi Sempozyumunda bildiri olarak sunulmuş, Ayaş ve Bünyamin Ayaşi, Ankara 1993, s.143-156. arasında yayımlanmıştır."
Türk kültür tarihi incelendiğinde; Türkler'in Malazgirt Meydan Muharebesi ile 1071 yılında Anadolu'ya ikinci defa geldiklerinde, zaptettikleri bölgelerde evvelâ ulu camileri inşa etmişler ve daha sonra onun etrafında medrese, bedesten, arasta, şifahane gibi sosyal tesislerle şehirleşmeyi başlatmışlardır.
Ayaş kazamız da bunlardan biridir. Şahirleşme Ulu Cami etrafında vücut bulmuştur.
Bu sosyal tesisler, hep vakıf yolu ile vücut bulmuş olup, vakfiyeleri devrinin sosyo-kültürel drumunu günümüze aksettiren tarihi belgelerdir. Diğer taraftan, zamanın kadıları, yani bugünkü mahkemeler tarafından da tasdik edildiğinden doğruluğundan şüphe edilemez vesikalardır.
Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi'nde bulunan Ayaş vakıf ve vakfiyeleri incelendiğinde elimizdeki sayı, Ayaş şehrine göre maalesef azdır. 29 adettir. Bunları 6 adedi vakfiye, gerisi şahsiyet kaydıdır. Ancak; eldeki vakfiyeler Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Evkaf Nezareti tarafından 1826 tarihlerinde kütük defterlerimize geçmiş , halen geçerli olan vakıflardır. Orijinalı şahıslar elinde bulunan veya yangın, deprem, sel gibi tabii afetlerle ortadan kalkan, yurt dışına kaçan, harf inkılabında cehalet eseri eski yazı diye yakılan veya toprağa gömülen vakfiyelerin sayısı maalesef oldukca yüksek gibidir !...
Elimizde bulunan belgelere göre Ayaş vakıfları muvakkat listesi
Sıra No: Adı veya şöhreti	Vakfın kaydı
------- ----------------------------------------- -----------------
1.El-hac Ali'nin Hamam ve dükkân vakfı........ Esas: 224-2010.
Nezareti Evkaf-ı HümayÃ»n'a mülhak evkafdan
Ayaş kasabasında bulunan El-hac Ali'nin hamam ve dükkanları icarından Çine Medresesi adı ile tanınan Şehir Medresesi vakfı. Bu vakfa ilk mütevelli ve müderris 9 Şevval 1271 H./
14 Haziran 1855 tarihinde tayin edilmiştir.
2.Derviş İmam Mahallesi'ndeki Camii Şerif..... Esas: 224-3395 Sani Salis Asker . 128; 227-31
Mülhak vakıftır. İlk görevli 17 Safer 1257H./
9 Nisan 1840 tarihinde tayin edilmiştir.
3.Kesikbaş Mescid-i Şerif'i.................... Esas: 224-4008.
4.Camii Atik demekle maruf Cami................ Esas: 227-31
Eski Cami. Mülhak Vakıf. İlk görevli
17 Safer 1272 H./18 Ekim 1855 M. tarihinde tayin edilmiş.
5.Akkaya Camii................................. Esas: 228-383.
6.Karakaya Ilıca Mescidi....................... Esas: 228-581
7.Aktaş Mescidi................................ Esas: 228-578
8.Hacı Recep Mahallesinde Kavaklı Mescid-i Şerif'i.Esas: 228-580
9.Aşağı Ilıca Mescidi .......................... Esas: 225-620
10.Killik Camii Şerif Vakfı...................... Esas:228-653
11.Şeyh Muhyiddin Camii ......................... Esas:226-1207 Sarı Sani Asker.1070
Camii cedid adı ile de tanınır. Mülhak vakıftır. İlk görevli 19 Kanunevvel 1286/1870 M.
tarihinde tayin edilmiştir.
1571 tarihli Ankara Livası Defterine göre Muhiddin Efendi oğlu Hacı Ali ve Nazlı bir medrese bina yaptırıp, 60.000 akçe vakfedip, onu onbirbuçuk üzre mauamele-i şeriyye olunup, hasıl olan rıbhından 20 akçe müderrise, 2 akçe mütevelliye, 3 akçe talebeye tayin olunup... hükmü bulunmaktadır. Burada % 15 faiz vardır. Bu vakıf, 1571 tarihinden çok daha önce tesis edilmiştir.
12.Ramazan Fakıh Camii ......................... Esas:2/2-180
13.Sultan Beyazıd Çiftliği ..................... 1055-66 -1133-6
Sultan II. Bayezıd'ın Cemaziyelevvel 901 H. Ocak 1496 tarihli Sultan'ın Amasya Külliyesi Vakfiyesine göre : "... yine bu evkaf cümlesinden olarak Uluayaş namındaki köyün tamamı, Karakaya namındaki Köyün tamamı, Bere nemındaki Köy'ün kablo mezrası, Kızılöz Mezrası, Ayaş eski Mezrası ile, Demürcü namındaki Köy mağara mezrasıyle, Çakmakcı Köyü'nün tamamı, Başayaş Köyü'nün tamamı, Kayalar Köyü'nün tamamı, Balçıcak Köyü'nün tamamı, Güdül namındaki Köy'ün tamamı, Kesanuş namındaki Köy'ün tamamı, Hacılar Köyü Körpeviran ve Şapanlu Köylerinin tamamı, Kırkıyın namındaki Köyün tamamı, Odan Köyü'nün
tamamı, Yüreğin Köyü'nün tamamı, Yassiviran, Viranvık, Aydıncık, Ahmurcuk, Kazan Köyü, Yenice, Saruayaklu Köylerinin tamamı ki; Uluayaş Köyü'nden Saruayaklu Köyü'ne kadar zikrolunan bu köylerin cümlesi bil'umum çiftlikleri ile beraber Ankara tevâbiindendirler.
2148 numaralı Defter'in 91-92. sayafaları. K.128 numaralı arapça vakfiye aslı.
1055 Numaralı Defterin 157 sırasında kayıtlı bulunan ber'ata göre Sultan II. Bayezıd Evkâf'ından olup Sinan Bey bin Ali Bey'in zapt ve tasarrufunda olan Çiftlik, Şeyh Salih Mezrası demekle maruf mezbur Sinan Bey evladına meşruta evladiyet üzere yarı hisse Zaviyedarlığa mutasarrıf Abdülbaki'nin vefatı üzerine büyük oğlu Seyyid Mehmed mevcut iken ahardan Seyyid İdris isimli kimsenin imtihan kaydıyla ber'at ve özür beyanıyla yerine Seyyid Mehmmed'e tevcih olunmasıyla ilgili ber'at. Şaban 1166 H./ Haziran 1753
Mehmed Aldan'ın 1965 yılında yayınladığı " Türlü Yönleri ile Ayaş " adlı eserinde belirttiğine göre Ayaş kazası Sultan II. Bayazıd'ın Amasya İmareti için vakıftır ve yıllık geliri 29.295 akçedir.
14.Tuti ve Sakine Hatunların Mezraları ........... 1133-5
Ayaş'da Ahmed ve Abdüllâtif ve Mehmed ile kızkardeşleri Tuti, Ayşe ve Sakine hatunların Ayaş sınırında Nim Çiftlik tarla ve mezraları ecdadları Mehmed Fakıh'a temlik olup,ellerine Mülkname i Hümayun verilip, bu yerleri vakf ve hasıl olan gallesini evladı evladına eşit olarak taksimi, buna ait evladı vakıftan Camii Atik İmam ve Hatibi Hasan evladı münkariz oldu diye hilaf-ı şart-ı vakıf berat ettirmekle mezkuruna Kadı Mustafa arzıyla ibka buyruldu.
15.Şeyh Oruç Zaviyesine Vakfolunan üç Çiftlik........ 1138-10
16.Haydar'ın Çiftlik yeri Vakfı...................... 1143-79
1139 H./ 1726 tarihli kayıtta, haydar Vakfı olan bir Çiftlik yerinin gallesine evladiyet üzre Hatice Hanım Mutasarrıf olup, ber'atsız oldduğundan, ber'atının yeniden verilmesi buyruldu.
17.Pırçesıraç Camii .................................	481-55
18.Sufiler Cemaati Meşihat vakfı.....................	483-495
19.CÃ»ce Camii.......................................	413-515
20.Halil Bey Mescidi Vakfı..........................	483-537
21.Medrese-i şehir ve Medrese-i Hüseyin el-hac Ali..	484-1204
22.Büyük Camii......................................	484-1271
23.Hazret-i Bünyamin Camii yanındaki Tekkesi........	483-561
24.Mehmed Emin ibni Hafız Ömer'in Medresesi.........	483-560
25.Mehmed bin Şaban'ın Han ve Dükkânı................. 731-188
26.Hacı Ali Mahallesi, Hacı Ali Vakfı.....Defter No.1055, Sayfa.64
Ayaş'da havı Veli mahallesinde Hacı Ali Mescidi'nde yarım akçe ile imam olan Hasan'ın vefatı sebebiyle İmam Mustafa'nın oğlu Mehmed Halife'ye Kadı Ahmed arzıyla buyruldu. Cemaziyelahir 1158 H. / Temmuz1745.
27.Ahi Beyazıt Çiftliği .............................. 1055-64
Sayın Mehmet Aldan'ın yayınına göre 1571 tarihli Tapu ve Kadostra Genel Müdürlüğü Arşivi'ndeki kayıttan Ahi Bayezıd oğu Ahi Elvan tasarrufunda olan çiftlik kadimü'l-eyyamdan vakıf olagelmiş ibaresi bulunmaktadır ki, bu kayıttan vakfın 1571'den çok önceki tarihlere dayandığı anlaşılmaktadır.
Vakıflar Genel Müdürlüğünde bulunan katıtta ise Ahi Bayazıd Çiftliği vakıf yeri mutasarrıfı olan Hacı Ahmed Halife vefat ettiğinden sulbi oğlu es-Seyyid Hasan Halife'ye, Kadı Mustafa Efendi arzıyla tevcihi, Şehri Şevval 1159 H/ Ekim 1746.
28.Mehmed Çelebi bin Hacı Ali Camii .................. 1066-35
29.Ömer Mahallesi'nden Hacı Hasan Ağa bin Mehmed'in
Demirci Dükkanı Vakfı........................... 605-295-300 " Esas 227-33
Elimizde Vakfye metni tam olarak bulunan vakıflar ise şöyledir :
1. es-Seyyid el-hac Mes'ud Ağa ibni es-Seyyid Mehmed Tahir Efendi'nin 17 Rebiu'l-ahir 1259 tarihli vakfiyesi. 5 Mayıs 1843 Defter No:607-72-114.
Bu vakfiyenin tetkikinden :
1. citli Kur'an-ı Kerim,
2.İki cilt Tefsirü'l- imamü'l-Kadı el-Beyzâvi,
3.Dört cilt Tefsir-i ve
4.İki cilt Şifa-i Şerif,
5.İki cit Mülteka'l-ebhur ,
6.Bir cit Şerh-i Mülteka'l-Müsemma bi'l-Feraiz li'a Sivasi
7.Üç cilt Asım Efendi'nin Kamus Tercümesi,
8.Onsekiz adet Musaf-ı Şerif
9.21 adet dükkan ( berber, demirci, ayakkabıcı, kasap v.s.)
10.Yemeni türü ayakkabı satan Hattap Pazarı,
12.Yukarı cami Vakfı,
13.Camii Atik Vakfı,
14.İğdeci Hanı, 15.Terziler Sokağı,
17.Çay kenarındaki köprü,
2. İstanbul Üsküdar'da oturan Şerife Müslime Hanım binti'l merhum es-Seyyid el-hac Mehmed Mes'ud Ağa Vakfı. 23 Cemaziye'l-evvel 1280 . 25 Ekim 1863 Defter No: 607-74-115.
Bu vakfiyenin tetkikinden Ayaş'da kargir hamam ve yanındaki bahçenin vakfedildiği anlaşılmaktadır.
Hamam ve bahçenin 5.000 kuruşluk yıllık kirasından :
1.Hamamın tamir ve ısıtılması, aydınlatılmasına¦¦¦¦..	. 1.500 Krş.
2.Seyyid Mustafa Bünyamin Ayaşi Hz.lerinin Türbe, Cami, Kütüphane ve Tekkesi'nin bakım ve ısıtılması 1.500 Krş.
3.Bünyamin Ayaşi Medresesi tamirine ................ 500 Krş.
4.Tuvalet temizliği, aydınlatma için zeytinyağıalınması için ........ 500 Krş.
5.Medrese Müderrisi ile Kütüphaneciye .............. 500 Krş.
6.Türbedarlık görevi yapan Caminin kayyumuna .....300 Krş.
7.Cami imamına ..................................... 200 Krş.
8.Kira geliri artarsa, kalan para 10 hisseye ayrılarak :
3 hisse hamamın tamirine,
3 hisse Türbe, Cami, ve Tekke tamiratına,
1 hisse medresenin tamirine,
1 hisse türbenin aydınlatılması ce levazımat alınmasına,
1 hissesi müderris ve hafız-ı kütüb'e,
1 hissenin 3/5'i müezzine, 2/5'i imama verilmesi şart koşulmuştur.
Vakfiyenin incelenmesinden Eylül 1914 yılında Ayaş kazası Naibi'nin Ahmed Hamdi olduğu anlaşılmaktadır. Vakıf İstanbul'da gerçekleştiğinden şahitlerin isimlerini buraya almaya lüzum görülmemiştir.
3. Mehmed Çelebi'nin Evahir-i Muharrem 1303 tarihli vakfiyesi: Ekim 1885 ortaları Defter No:590-183-167 -2316-144
Ayaş, Ferahfakıh mahallesinde Sülüklü Pınar mahallesinde oturan Hacı Mehmed Çelebi'nin yaptırdığı Mescid-i Şerif, bir Büyük Han ve dükkanları vakfı.
a.Sülüklü Pınar = Arif Çeşmesi
b.Nehir (Çay) kenarında Büyük Han,
4.Camii Kebir Mahallesi sakinlerinden es-seyyidü'l hac Mehmed ibn-i Seyyid Şa'ban vakfı. Evail-i Zilhicce 1167 H./ Eylül 1754 M.
731 Numaralı Defterin 188 sayfa 108 sırasında kayıtlı Ayaş, Camii Kebir Mahallesinde oturan Seyyid Şaban oğlu Hacı Seyyid Mehmed ; Eylül 1754 tarihine İki odalı Han, bir aralık (sofa ?) ve altındaki iki bakkal dükanını ve arsasını , geliri Medine-i Münevvere fukarası yararına vakfetmiştir.
Yıllık kirasından elde edilen 40 kuruşun, Medina fukarasına, 10 kuruşun han ve dükkanın bakımına, 5 kuruşun ise mütevelliye verilmesini şart koşmuştur. Mal mütevelli Mehmed bin Ali'ye teslim edilmiştir.
Şahitleri ise; Mustafa bin Hami,
Hüseyin bin Mustafa,
Osman bin Ali,
Mustafa bin Öksüz Ahmed, Mehmed bin Arif,
Mustafa bin Mehmed,
Ebu Bekr bin Mustafa'dır.
Ancak, Seyyid Hacı Mehmed'in vefatından sonra varisleri itiraz etmişler ise de aşağıda belirtilen Mahkeme kararı ile onlarda bu vakfın doğruluğunu kabul etmişlerdir . Şöyleki :
Hanın kirasının Medine-i Münevvere fukarasına verilmesi vakıf şartıdır. Ancak mirascıların önce bu vakfa karşı çıkmaları üzerine Seyyid Hacı Mehmed ibni Seyyid Şaban'ın vefatından önce şifahi vakıf yapması ve vefattan sonra bu hususta fetva verilnesi üzerine, kadılık tarafından yapılan muhakeme ve karar neticesi vakıf sahih olarak gerçekleşmiştir.
Yapılan yazışmalardan, Kasım 1756 tarihinde Haremeyn-i Şerifeyn Müfettişi'nin Hacı İbrahim Hanif Efendi olduğunu görüyoruz. Bu konuda bir de ferman bulunmaktadır.
Vakfın şahitleri ise oldukça fazladır. O devirde Ayaş'ta yaşayan kimseleri belirtmesi açısından buraya aynen alıyoruz:
Seyyid İdris Efendi bin Seyyid Mustafa,
Hacı Hasan ağa bin Hacı Musa,
İsmail bin Hacı Ahmed Efendi,
Ahmed Ağa bin Ramazan Bey, Seyyid İbrahim bin Ramazan Bey,
Mehmed bin İbrahim Beşe an karye-i Sara (?)
Hacı Mehmed bin Hacı Hasan an karye-i Akdere ( ?) , Seyyid Mustafa bin Seyyid İbrahim Hancızade,
Hasan bin Elvan an karye-i Orta Berekât, Hüseyin bin Hasan Beşe Katibzâde,
Seyyid Hüseyin bin Seyyid Derviş an kasaba-i Bire Köyü,
Seyyid Hacı Recep bin Seyyid Abdu'llah an kasaba-i Bire Köyü, Mustafa ibn-i abdu'lkâdir,
Mustafa ibn-i Cüneyd,
Seyyid Ömer ibn-i Seyyid Osman,
Mustafa ibn-i Deli Ahmed,
Mehmed Ağa bin Hasan ağa Dervişzâde, Ömer Beşe ibn-i Ebu Bekr Beşe,
Osman Beşe ibn-i Ali Beşe,
Halil Beşe bin Ahmed Ağa,
Muhzırbaşı Mustafa ve gayrihim.
Şahitlerin incelenmesinden beş kişinin hacı, 10 kişinin ise seyyid olduğunu anlıyoruz.
Vefat eden Seyyid Hacı Mehmed ibni Seyyid Şaban'ın varisleri Fatma Hanımdan doğan Süleyman ile Amcazadesi Seyyid Hacı Musa bin Seyyid Receb'in mirasden kalan iki göz han, bir dükkan ile altındaki iki dükkan'ın vakfı. 1170 Muharrem H./ Eylül 1756 . 731 numaralı Defterin 188 sayfa, 109 sırasında kayıtlıdır. Ayrıca 2104 numaralı defterin 185 sayfa 115 sırasında da kayıtlıdır.
1881 tarihli Ankara Salnamesine göre Mustafa Bünyamin Veli Hazretlerinin Türbesi yanındaki kütüphenede 325 cilt yazma eser mevcuttur ve Kemal Paşa'nın hayratıdır, denmektedir. Ayaşlı yaşlıların ifadesine göre, harf ınkılâbında, bu kütüphaneden çıkarılan yüzlerce cilt eser, günah olmaması için o devirde Ayaş Çayı'na atılmıştır. Böylece kültür tarihimize ait nadide eserler, yanlış anlama yüzünden yok olup gitmiştir.
Elde bulunmayan vakfiyeler ise şunlardır :
1. Ulu Camii vakfiyesi, Külliye şeklinde olması gerekir. Külliye uzantılarının camiin güney tarfında Çaya yakın kısımda bulunması düşünülmektedir. Halen pazar yeri olarak kullanılan yerdedir. Belediyenin elinde bulunan pazar yerinin vakıf malı olması gerekir ?
2. Şeyh Bünyamin Ayaşi Hazretlerinin vefatından sonra müritleri tarafından bir vakıf tesis edilmiş isede şahsiyeti kayıtlıdır. Vakfiye mevcut değildir. Halen okul olan yer veya, Camiin güney cephesi ile çeşme arası Nakşibendi Zaviyesi yeri olabilir. Kütüphane ve imaret yeri ise, şimdiki okul yeri olduğu akla geliyor ?
3. Ayaş şehri'nin vadi yamacına yaslanması ve Uğurlu Çayı'nın
zaman zaman taşması, tabii afetler sebebiyle bazı vakıf eski eserlerin yok olduğu akla gelmektedir !..
Ankara ipeğinin meşhur olduğu, Ankara'nın bir Ahi merkezi olduğu düşünülürse, Ayaş'da ipekböcekciliğinin eski tarihlerde gelişmiş olması ve Ankara ipeğinin yuvası olması, ahi zaviyesinin bulunması hatırdan çıkarılmamamsı gereken düşüncelerden de biridir. Aslında Ahi Bayezıd Vakfı olduğu hatırlanırsa, diğer Ahi beylerinin de vakfı bulunduğu kolaylıkla tahmin edilebilir.
4.İstanbul-Bağdad kervanyolu ve antik Roma yolu üzerinde bulunan kaplıcalarıyla ünlü Ayaş'da ilk vakıf Bünyamin Ayaşi Hazretleri ile başlamayıp çok daha eski tarihlere inmesi gerekir. Ayaş Ulu Camii, mimari karakterine göre XIV. yüzyıl eseridir. 1074 yıllarında Bilecik-İznik önlerine gelen Selçuklu Türkleri bu tarihlerden sonra her halde Ayaş'da da vakıf kurmuşlardır. Selçuklu vakfiyelerinin eldeki sayısı 75'in altında bulunmaktadır. O halde, Selçuklu Devri ile Erken Osmanlı dönemine ait, hatta yükseliş devrine , Kanuni Dönemine ait vakıf ve vakiyelerin bulunması icap eder. İleride yapılacak araştırmalar bunları gün yüzüne çıkaracaktır, zannederim !...Ayaşlıların da artık bu konulara inerek ecdadlarının bıraktıkları kültürel mirasa sahip çıkıp, korumalı ve yeni araştırmalarla Selçuklu, Beylik ve Erken Osmanlı vakıflarını gün ışığına çıkarmaları bir vicdan borcudur.