Evrimi Anlamanın ve Anlatmanın Kolay Bir Yolu Var mı? - Evrim Ağacı
İnsanların karmaşık ve uzun evrimsel süreçleri ilk seferde anlamaması normaldir. Özellikle de kıta hareketleri, iklim değişimi, türlerin evrimi gibi süreçleri anlamak, biz insanlar için fazlasıyla zorlu bir zihinsel egzersizdir. Tüm bunlara rağmen, evrimsel süreçleri daha rahat anlamanın ve anlatmanın birçok yolu bulunmaktadır. Biz Evrim Ağacı olarak bir tanesini özellikle tercih ediyor ve yıllardır kullanıyoruz: Bireysel soy ağaçlarımızı, türümüzün evrimsel soy ağacına bağlayan anlatım.
Evet, belki küçükken uğraşmışsınızdır. Bir ağacın üzerine tüm akrabalarınızı yerleştirmiş ve birbirleriyle olan akrabalık ilişkilerini belirtmişsinizdir. Dedeleriniz, dedelerinizin dedeleri, tüm kuzenleriniz ve daha nicesi... Bu şekilde yarattığınız çizimlere "soy ağaçları" denir. İşte o soy ağaçları, modern bilimde "Evrim Ağacı" dediğimiz türler arası akrabalık ilişkilerini ortaya koyan ağacın sizi barındıran dalına aşırı yaklaşılmış ("zoom yapılmış") bir halinden ibarettir! Yani soy ağacınızı çıkardığınızda, Evrim Ağacı üzerindeki bir dalın ufak bir kısmını kendi elinizle ortaya koymuş olmaktasınız. İzah edelim:
Her birimiz, kardeşimize oldukça benzeriz. Bunun sebebi anne-babalarımızın ortak olması ve onlardan aldığımız genlerin, birbirlerine aşırı benzer olsa da, halen belli başlı farklılıkları taşıyor olmasıdır. Bu ufak farklılıklar, kardeşimizle aramızdaki farkı yaratır. Benzer şekilde, birinci derece kuzenlerimize (amca, teyze ve dayı çocukları) de benzeyebiliriz. Ancak bu benzerlik neredeyse her zaman kardeşimize olan benzerlikten düşük olacaktır. Kuzenlerimize benzeriz, çünkü dedelerimiz ortaktır. Kuzenlerimizle olan benzerliğimiz, kardeşlerimizden düşüktür, çünkü genlerimiz bir nesil fazladan ayrışmıştır. Yani kardeşleriniz yerine kuzenleriniz ile olan akrabalığınızı incelediğinizde, ortak atanız olan dedenize ulaşmak için sadece 1 nesil değil, 2 nesil geri gitmeniz gerekir (yani ebeveynlerinize değil, dedelerinize gitmeniz gerekir). Eğer ki genomlarınız yan yana dizilecek olursa, kardeşinizle olan nükleotit bazındaki benzerliğiniz, kuzenlerinize göre daha fazla olacaktır. Şimdi, bu "nesil" konusuna odaklanalım:
Evrimsel biyolojide en yakın ortak ata olarak bilinen bir kavram bulunmaktadır. Bu kavram, soy ağacı üzerinde ele alınan iki bireyin yaşamış olan son (en yakın) ortak ebeveynine işaret eder. Eğer ki türlerden bahsediyorsak bu en yakın ortak ata, bir başka türdür. Bu durumda, o türe işaret etmek için evrimsel biyolojide son ortak ata deriz. Yani eğer bireylerin ortak atasından bahsediyorsak, bir başka bireyden bahsedeceğimiz için en yakın ortak ata deriz. Eğer türlerden bahsediyorsak son ortak ata deriz. İkisi aynı şeydir; sadece karışıklığı önlemek amacıyla böyle ufak bir fark vardır.
Kardeşlerimizle olan son ortak atamız anne-babalarımızdır. Yani kardeşinizle ortak atanız 1 nesil önce yaşamıştır ve -umuyoruz ki hala- yaşamaktadır. Yani atalarınızla aynı zaman diliminde ve mekanda yaşıyorsunuz demektir. Birinci derece kuzenleriniz ile olan son ortak atanız ise 2 nesil önce yaşamıştır: dedeleriniz ve büyükanneleriniz. Fazladan bir nesil geriye gitmek, akrabalık ilişkisini de yarı yarıya düşürmektedir. Yani son ortak ata ne kadar eski zamanlarda yaşadıysa, günümüzdeki torunların akrabalığı da o kadar uzak olmaktadır.
Tam tersinden bakacak olursak: Torunlar birbirinden ne kadar uzaklarsa (genetik, dolayısıyla morfolojik, anatomik, fizyolojik, vb. nitelikleri ne kadar farklıysa), son ortak ataları da o kadar eski zamanda yaşamıştır.
İşte evrim de tam olarak böyledir. Günümüzde türümüzün yaşayan en yakın kuzenleri şempanzeler ve bonobolardır. Bunlar belki kardeşlerimiz kadar yakın değildir (nedenini az sonra vereceğiz); ancak birinci derece kuzenlerimiz kadar yakındır. Yani onları "1. dereceden kuzenlerimiz" ya da "amca oğlu ve hala kızlarımız" gibi düşünebiliriz. Kardeşlerimiz kadar yakın olan canlılar ise diğer Homo türleridir; özellikle de Neandertaller (Homo neanderthalensis türü). Ancak ne yazık ki kardeşlerimiz, ölmüştürler. Bu, onların bize tür bazında bir kardeş kadar yakın olduğumuz gerçeğini değiştirmemektedir. Gerçek hayatta da kardeşiniz ölmüş olsa da, genetik olarak size en yakın bireylerden birisi o olacaktır. Şempanzelerle olan genetik benzerliğimiz (%98.77 benzerlik), kardeşlerimiz olan Neandertallerle olan benzerlikten (%99.88) daha düşüktür; ancak yine de -örneğin- farelerle olan benzerliğimizden (%89.3) daha yüksektir.
Bu akraba türlerin ortak ataları bulunmaktadır. Tıpkı anne-babalarımız ile dedelerimiz-büyükannelerimiz gibi, Neandertallerle olan son ortak atamız ile şempanzelerle olan son ortak atamız arasında da "nesil", dolayısıyla "zaman" farkı vardır: Neandertaller ile olan son ortak atamız birkaç yüz bin yıl önce yaşamış olan Homo heidelbergensis iken (bizler ve Neandertallerin "anne-babaları" gibi düşünebilirsiniz), kuzenlerimiz olan şempanzelerle olan son ortak atamız olan Orrorin tugenensis günümüzden 6 milyon yıl kadar önce yaşamıştır.
Eğer ortalama insan(sı) üreme yaşını 20 alacak olursak, kardeşlerimiz olan Neandertallerle olan ortak atamız 20.000 nesil önce; kuzenlerimiz olan şempanzelerle ortak atamızsa 300.000 nesil önce yaşamıştır! Tıpkı kardeşinizle olan ortak atanızın (anne-babanızın) sadece 1 nesil önce, 1. derece kuzeninizle olan ortak atanızın (dedelerinizin) 2 nesil önce, 2. dereceden kuzeninizle ortak atanızın (büyük dedelerinizin) 3 nesil önce yaşamış olması gibi...
Bu şekilde, insan ile tüm türlerin ortak ataları bulunmaktadır. Ancak bir fare ile ortak atamız birkaç on milyon yıl önce yaşamışken, bir muz bitkisiyle olan ortak atamız birkaç milyar yıl önce yaşamıştır. Bir tür bizden evrimsel olarak ne kadar uzaksa, ortak atamız da o kadar eski bir nesilde yaşamaktadır. Bu sadece bizim için geçerli olan bir şey değil: Var olmuş ve var olan bütün canlılar, birbirleriyle çeşitli derecelerden akrabadırlar.
Soy Ağaçlarımız, Evrimsel İlişkilerimizi Göstermektedir!
Bu benzetim birçok açıdan son derece kullanışlı ve nettir. Dolayısıyla temel noktaları anlamanıza katkı sağlayabilecektir. Ayrıca bu süreci anlamak açısından Evrim'in İşleyişi yazı dizimizi okumanızı önemle tavsiye ederiz.
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 14/07/2020 23:26:29 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5331
Türleşme Evrim Evrimsel Biyoloji Filogenetik Biyoloji Ara Geçiş Türleri Evrim Ağacı Ara Tür Bilim Evrim Teorisi Evrim Kuramı Seçilim Filogenetik Ağaç Evrimleşme