Hallac-ı Mansur hazretleri bu talhsiz sözü etmiş midir? Yoksa Hallac-ı Mansur hazretlerinin dilinden "Ene-l Hakk" sözünü diyen, Hakk'ın kendisi midir? Kimilerine göre bu sözü Hallac-ı Mansur hazretleri söylemiştir ve canından olmuştur. Halbu ki, "Ene-l Hakk" sözünü eden Hallac-ı Mansur hazretleri, bu sözü ettiğinde ve tövbeye çağrıldığında, bu sözü kim söylediyse onu bulup, ondan tövbe ettirin deyince, zamanın halifesi olan Cüneyd-i Bağdadi hazretleri, Hallac-ı Mansur hazretlerinin katlinin vacip olduğu fetvasını verip Hallac-ı Mansur hazretlerini katlettirmiştir.
Oysa ki, Hallac-ı Mansur hazretleri, bu sözü sekir halindeyken, vecd halindeyken söylemiştir derler. "Ene-l Hakk" İlmi Tevhit'de bir makamdır. Bu makam "Ene-l Hakk" makamıdır. Bu makamın bir adı makam-ı İsa, bir adı makam-ı Ali, bir adı makam-ı kabir, bir adı makam-ı vahdet, bir adı makam-ı akşam namazıdır. Genel adı da Makam-ı Cem'dir. Makam-ı Cem'de olan saliklerin bir çokları bu makamın cilvelerine düçar olmuşlardır. Çünkü bu makamda Allahü Teala; ben Hakk'ım nidasını savurur bu makam sahiplerinin dilinden. Bu makam Allah'lık makamı olduğundan, makam sahibi kişi/kişiler, kulluk makamı olan Hazretü-l Cem makamına geçemedikleri için, bu makamın cezbesinde kalırlar çok zaman.
Makam-ı Cem sahibi olan İhvanlarımız, makamın hali gereği, her nereye bakarlarsa baksınlar Hakk görürler. Onların gözlerinde Halk yoktur! Bu makam sahipleri olan İhvanlarımızın nazarlarında cümle işlerin faili olan, mevsufu olan tek varlık olarak kabul ettikleri tek mevcudu görürler. Artık kesret alemi gitmiş, vahdet meydana çıkmıştır bu makamın ehillerine. Niyazi-i Mısri hazretlerinin dediği gibi.
Allhü Teala'nın, âyetinde dediği üzere nereye dönerlerse dönsünler hep Hakk'ı müşahade ile zevk ederler. Âyeti Kerime'de şöyle buyuruyor:
"Meşrik de Allâh'ındır, magrib de. Hangi tarafa dönerseniz, Allah'ın yüzü oradadır. Çünkü Allâh Vasî'dir, Alîm'dir" (Bakara s.2 115).
Bu âyet makam-ı cemin halini ne kadar da güzel anlatıyor. Bu yüzden Hallac-ı Mansur hazetlerinde, Makam-ı Cem'in hali ağır bastığından ve o makamın halinden kurtulamadığı için, "Ene-l Hakk" nidasını savurmuştur. Çünkü; Hallac-ı Mansur hazretleri Makam-ı Cem salikiydi de diyebiliriz. Ve bu talihsiz söz yüzünden canından olmuştur.
Hakk Mürşidlerin çoğu, ihvanlarını bu çok güzel ama bir o kadar da tehlikeli olan Makam-ı Cem'de tutmazlar ve bir üst makam olan, kulluk makamı denilen Hazretü-l Cem makamına, yani makam-ı farka çıkarırlar ki, kulluğunu anlayıp yaşayabilsinler.
İşte değerli kardeşlerim; Hallac-ı Mansur hazretleri de kulluk makamına çıkamadığı ve "Ene-l Hakk" makamı olan cem makamının halinden kurtulamadığından "Enel Hakk" Ben Hakk'ım nidasını savurmuş, bu yüzden de bunun bedelini canıyla ödemiştir. Allâhü Tealâ hazretleri; cümle ihvanlarımıza ve cümle mü'min'lere, kulluk makamını zevk etmeyi nasibi müyesser eylesin Amin.