Hz. Peygamber'i anlatma amacıyla vücut bulmuş önemli ve yaygın türlerden bir diğeri “mevlid”dir. Kelime anlamı "doğum zamanı" ve "doğum yeri" demek olan “mevlid”in konumuz sınırları içindeki kavram anlamı; “Hz. Peygamber in hayatı (doğumu, miraca çıkısı, mucizeleri vb) ve şahsiyetini konu eden manzum eser”dir. Ancak mevlid in “Hz. Peygamber'in doğumu, doğum yıldönümü; doğum yıldönümü sebebiyle yapılan etkinlikler; bu etkinliklerde okunan ilâhi, na't, kaside" anlamlarında da kullanıldığını unutmamak gerekir. “Mevlid türü eserlerin istisnasız hepsinde ortak olan tek mevzu Hz. Muhammed'in doğumudur. Nübüvvet nurunun yaradılışı, Hz. Adem'den başlamak üzere diğer peygamberleri dolaşarak Hz. Abdullah'a gelişi, Hz. Amine'nin hamileliği, hamileliği esnasında vuku bulan olağanüstü hadiseler ve mucizeler, nihâyet doğum ve doğumla birlikte Hz. Muhammed çevresinde ve yeryüzünde gerçekleşen mucizeler, Türkçe mevlidlerin temel konularını oluşturur. Ancak pek çok mevlidde doğum hadisesi dışındaki konular da dile getirilmiştir. Bütün mevlidlerde aynı olmamakla birlikte, miraç başta olmak üzere Hz. Muhammed'in bazı mucizeleri, örnek ahlâkı, hayatının bazı safhaları ve nihâyet ölümü de mevlidlerde işlenen konular arasındadır. "Mevlid" Arabca bir kelimedir. Masdar-ı mîmî (mimli masdar). Olay, zaman ve yer ismi olarak bu dilde üç mânâsı vardır: doğum-doğmak, doğum zamanı ve doğum yeri. Bu üç mânâ Türkçe'de de kullanılmıştır. Meselâ “Mevlidü'n-Nebî” tamlaması, hem Hz. Peygamber'in doğumunu, hem doğum târihi olan 8 veya 12 rebîülevvel gününü, hem de doğum yeri olan Mekke'deki o mütevâzı evi ifâde eder. Bu kullanışlardan “doğum günü veya zamanı” mânâsı, daha çok öne çıkmıştır. Kelimenin mücerret kullanılışı, sâdece Hz. Muhammed'in doğumunu ifade eder. Hz. İsa'nın doğumuna “Milâd” denildiği gibi, Hz. Muhammed'in doğumuna da “Mevlid” denir. Bu itibarla, kelime İslâmî bir terim olarak hem Türkçe'de, hem Arabça'da zamanla Hz. Peygamberin doğum yıldönümlerini, bu yıldönümlerinde yapılan merâsim ve kutlamaları ve bu merâsimlerde okunan Hz. Muhammed'in doğumunu anlatan eserleri ifâde için de kullanılır olmuştur. Kelimenin bu anlam için "mevlüt veya mevlûd" şeklinde telaffuzu ve imlâsı doğru değildir; "mevlûd", "yeni doğan" demektir ki erkek ismi olarak "Mevlüt", kadın ismi olarak "Mevlüde" şeklinde kullanılır.
Mevlid merasimlerini sistematik bir şekilde düzenleyen, Selçuklular’ın Erbil Atabeği, yani fiilen Erbil hükümdarı olan Ebû Saîd Muzafferüddin Gökbörü (1154-1232)dür. Meşhur Selâhaddin Eyyûbî'nin de eniştesi (kız kardeşi Râbia Hâtun'un kocası) olan Gökbörü, Beytigin ailesinden bir Türkmen beyi idi. Daha önce Urfa, Harran, Samsat ve civarında hâkim iken 1190'dan ölümüne kadar Erbil Atabeyi olarak hüküm sürmüştür. Muzafferüddin Gökbörü, Haçlı ordularına karşı Selâhaddin Eyyûbi'nin yanı sıra büyük yararlıklar göstermiş bir mücahit gazidir. 1187'de Saffûriya ve Kudüs Haçlı Krallığına son veren Hıttîn savaşlarında, 1189'da Akkâ'nın fethinde büyük yararlılıkları görülmüştü.
Hz Peygamberin hayâtı, ahlâkı ve gazaları hakkında baştaİ Hişâm (öl: 834) olmak üzere bir çok Arap müelliflerinin “siret” yahut “siyer” adı verilen eseri bulunmakla beraber, mevlidler biraz değişik mahiyette kitaplardı. Mevlid tarzındaki eserlerde Nûr-ı Muhammedi'nin yaratılışı, öbür peygamberlerden geçerek Hz. Muhammed'e gelişi Hz. Peygamber'in doğumu, doğumundan önceki ve sonraki olağanüstü haller anlatılmaktadır. Hz. Peygamber'i öğen ilk şiirler, Hz. Peygamber'in sağlığında Ka'b bin Züheyr'in Banat Suâd, Busurî'nin Bürde ve Hamziye'sidir. Arapça'da bunlara sayısız nazireler yazılmıştır. Mevlid niteliğinde ilk eser olarak İbnü Dihye Ebi'l-Hattab Ömeri'l-Hâfızın (öl: 1235) Erbil'de Gökbörü'ye sunduğu Kitâbü't-Tenvîr fî Mevlidi's-Sirâci'l-Münîr adlı eseri kabul edilir. Bu kitap Erbil törenlerinde okunmak için yazılmış ve bu törenlerde okunmuştur. Günümüze bu eserin ancak bir iki parçası ulaşabilmiştir. Ancak Mağrip yani Kuzey Batı Afrika'da Ebü'l-Abbâs Muhammed bin Ahmed el-Azafî'nin ed-Dürrü'l-Munazzam fî Mevlidi'n-Nebiyyi'l-Muazzam adlı eserinin Kitabü't-Tenvîr'den önce yazıldığı anlaşılmaktadır. Tabiatiyle bu, ibnü Dihye'nin eserinin değerini ve târihî örneklik rolünü gölgelemez, sâdece Mevlid törenlerinin İslâm âleminde XIII. Yüzyıl başlarında ne kadar yaygınlaştığını gösterir. Bu iki eseri, Osmanlı Türkleri'nce çok sevilen meşhur mutasavvıf Muhyiddin-i Arabi (öl: 1240)'nin el-Mevlidi'l-Cismânî ve'r-Ruhanî, Ebü'l-Hasan el-Bekrî (öl: 1295)'nin el-Envâr ve Miflahü'l-Esrâr, ve er-Ravzatü'n-Nazîre, buna Muhammed bin Eyyûb et-Tazefi'nin şerhi olan ed-Dürretü'l-Fâhire, Muhammed bin Ali ez-Zâmlekânî'nin (öl: 1327) Mevlidü'n-Nebî, İbnü Cemâa Abdülaziz'in Muhtasaru Siyreti'n-Nebî, İbnü'l-Cezerî Şemseddin'in el-Mevlidü-l-Kebîr ve Zâtü'ş-Şifa fî Siyretin-Nebî adlı eserleri tâkib etmiştir.
Türk edebiyatında değişik şairler tarafından kaleme alınmış pek çok mevlid mevcuttur. Bunların en meşhuru da Süleyman Çelebi (1351-1422) tarafından XV. yüzyılın hemen başında (1409) yazılan “Vesiletü'n-Necat”tır.Mevlid türü, Tanzimat'tan sonra da varlığını sürdürmüştür. Sıdki Mevlidi (226 beyit), Re'fet Mevlidi (239 beyit), Ruşdi-Mes'ûd Mevlidi (254 beyit), Zeynî Mevlidi (180 beyit), Muhyiddin Mekki Mevlidi (246 beyit), Ziyâî Mevlidi (272 beyit), Salih Nihanî Mevlidi (320 beyit), Fatma Kâmile Hanım-Hâdiyyu'l-Cinân, (223 beyit), v.d. Süleyman Çelebi'nin Vesiletü'n-Necât isimli mevlidinde gelenekleşmiş bir yapıyla karşılaşırız. Genellikle tevhid, münacat, na't, sebeb-i telif bölümleriyle başlayan mevlidler, dua bölümüyle sona erer. Asıl mevlidi oluşturan aradaki bölümler; Hz. Muhammed'in nurunun yaratılması, bu nurun Hz. Âdem'den Hz. Peygamber'e intikal sureci, doğumu ve mucizelerinin anlatımı ile Hz. Peygamberin övgüsünü içeren merhaba bölümleridir. Dikkat edilirse bu bölümlerde öncelik Hz. Peygamberin hayatının anlatılmasıdır. Ancak o hayatın bütünlüğü yerine belli dönemleriyle sınırlı kalınılır. En çok öne çıkan dönem veya olay da, Hz. Peygamberin doğumudur. Bununla birlikte nurunun yaratılması ve bu nurun Hz. Âdem'den kendilerine intikaline kadarki surecin anlatımı da mevlidlerde geniş yer tutar.
Bunun içinde neler var? En başta insanoğlunun en yüce değerleri olan din ve îman var. Beşeriyetin en yüce, en ulvî inanç, duygu ve ürperti kaynağı olan Allah ve Peygamber sevgisi var. Allah kelâmı olan Kur'an var. Şiir hâlinde Türkçe ve en güzel, en duygulu, en içli insan sesi olan Türk mûsikîsi var. En ulvî duygular, en üstün bağlılıklar, en hasbî ve yüce sevgiler, Türkçe şiirle Türk mûsikîsinin nârin kanatlarını takınmış olarak insanların baş ve gönül kulağına söyleniyor. üfleniyor... Hem zihne, hem kalbe hitab var. Işık var, karanlıklar içinde parlayan aydınlık var. Va'z ü nasihat var. En tatminkâr ruh gıdası olan dua ve niyaz var. İkram var ağız tadı ve damak lezzeti var. Ölülerinin ruhlarını da aralarına almış, hâtıralarına bürünmüş halde toplu oturan, toplu duran insanlar, aynı hassasiyet ve rikkatlerle toplu çarpan yürekler var. İman, duygu, fikir, zevk ortaklığı var. Ruh huzuru ve sükûnu var. Derûnilik, dünya tantanasından bir ân için kopup kendi içine dönüş, kendi ruhunu temâşâ, nefs muhasebesi, psikolojik içe bakış var. Rikkatle akan inci tâneleri kadar saf ve kıymetli göz yaşları, yağmur sonrası güneşi kadar aydınlık göz bebekleri, en karanlık çehrelerde beliren cennet tebessümleri ve mahyaların aydınlığı var... Cemâat ruh ve şuuru var. Kardeş ve kaderdaş olma idrâki var. Varlığını bir cemâatin varlığı ile bir ve özdeş kılmaktan ve görmekten doğan kalb kuvveti var.