Ilkinji hem soňky
Çeşmeler Ilkinji hem soňky İanwar 23, 2014
Türkmenistanly general-leıtenant Ilıa Weljanow we Russiıanyň premıer-ministri Mihaıil Fratkow. Tbilisi, Gürjüstan. 3-nji iıun, 2006 ı.
Sowetler zamanynda türkmenlerden ilkinji ıetişen general-leıtenant Ilıa Weljanow 80 ıaşady.
Bu tanymal ynsan bilen biziň duşuşygymyz 92-nji ıylda bolup geçdi. O döwürde SSSR ıykylypdy, Türkmenistan öz garaşsyzlygyny jar edipdi. Şeıle-de bolsa, Türkmenistana özbaşdak döwlet diımek kyndy, köp babatda, aıaratyn-da, maliıe, pul-haryt dolanyşygy, söwda işlerinde, aragatnaşyk – kommunikasiıa meselesinde, transportyň ähli ugurlarynda Moskwa bagly bolup durıardy.
Şol döwürde biz general-leıtenantlyk derejesine ıeten türkmeniň, hereket edıän goşunda harby ıolbaşçy bolıan serkerdäniň Aşgabada gelenini eşitdik. Onuň ıakyn dostuny tapyp, görüşmek isleıändigimizi aıtdyk. Ol munuň üçin wagt tapyp razylyk beripdir.
Bu geň ıagdaı boldy. Sebäni türkmenden generallyk derejesine ıetenler bolupdy. Olar az bolsa-da, käte general Bagşy Ataıewi ıa-da Aman Rozyıewi görmek bolıardy. İöne zer pogonynda iki uly ıyldyzy bolan türkmen ıokdy, ony görmändik. Indi ol biz bilen görüşmäge taıyndygyny aıtdy.
Büzmeıiniň beton jaılaryndaky üç otagly kwartiralaryň birinde, general-leıtenant bilen duşuşdyk. Ol derejesine hem şan-şöhratyna laıyk, örän berdaşly, hakyky pälwan sypat, syratly hem gujurly adam ekeni.
“Mundan kagyzyň ysy gelıär” Ol bizi özüne öwrenişdirıän şekilli Aşgabadyň 1-nji bazaryna barşyny gürrüň berdi.
Onuň dosty: “Heı, bu ıerden göwnüň isleıän zat barmy?” diıipdir. Ilıa Weljanow çagalygyny, şol hor-homsy ıyllary ıatlap, guradylan kolbasany ıatlapdyr. Olar kolbasa satylıan ıere barıarlar. Ilıa Weljanow asylyp goılan, daşyndan örän owadan görünıän kolbasalary synlaıar hem ysgap görıär. Dosty ondan: “Tanaıaňmy? Nähili görıäň?” diıip soraıar. Ilıa başyny ıaıkap: “Mundan kagyzyň ysy gelıär” diıipdir.
– Şol döwürlerde kolbasanyň hili häzirkisinden gowumy ıa olaram şular ıalymy, ony biljek däl, ıöne biz üçin elıetmez zatdy. Bu gysga döwürde geçilen ıol örän uly boldy.
Şol sözden soň, biziň dilimiz açyldy. Geçilen ıol hem geljek baradaky gürrüň başlandy. SSSR-iň İaragly güıçleri, ıurduň harby kuwwaty hem Sowuk urşy döwrüniň bäsleşikleri barada biziň sowallarymyza Ilıa Weljanow açyk hem kesgin jogap berdi.
Ol gürrüňdeşlige açyk adam ekeni, ıöne onuň kommunistdigi, SSSR-iň harby akademiıalarynda ıeterlik syıasy tälim alandygy bildirıärdi. Elbetde, ol her adamyň öz dünıägaraışy, onuň bilen ylalaşmak ıa-da ylalaşmazlyk başga mesele. Gürrüňçilik barada aıdylanda, ol öz pikirini ıaşyrmaıan, açyk aıdyp bilıän ynsan ekeni.
Nyıazow bilen duşuşyk
80-nji ıyllaryň aıagynda S.A.Nyıazow syıasy çäre bilen Azerbaıjana barıar. Şol döwürde I.Weljanow Kawkaz goşunlarynyň komanduıuşisiniň orunbasary wezipesinde ekeni. S. Nyıazowyň Bakuwa gelenini oňa aıdıarlar, S.Nyıazowa hem şol ıerde general-leıtenant çinine ıeten türkmeniň gulluk edıändigini aıdıarlar.
Muňa S.Nyıazow birbada ynanmandyr, sebäbi şeıle türkmeniň bardygyny eşitmän ekeni. Soňra olaryň arasynda duşuşyk bolupdyr. İöne ol ıürekdeş geçmändir. Megerem, S. Nyıazow özünden beıik türkmen bardyr diıip göwnüne getirmedik bolarly. I.Weljanow muny ıaşyrman gürrüň berdi.
Bu ynsanyň ömür ıoly geň hem göreşli.
Ilki bellemeli zat, harby gulluga ony takdyry getiripdir. İogsam bolmasa ol tälim berijileriň maslahaty bilen medisina işgäri bolup biljek ekeni, demir ıolçy ıa-da senagat maşyn-gurluşygynyň inženeri bolaımagy-da mümkin ekeni.
İöne gulluga çagyrylıar hem şol gullukdan soň Daşkendiň umumy goşun harby uçilişesine okuwa iberilıär. Ol bu okuw jaıyny ıokary dereje bilen gutarıar. 65-nji ıylda M.W.Frunze adyndaky Harby akademiıany tapawutlanan baha bilen gutaryp, medala mynasyp bolıar. İöne medal ıetmezçilik edeni üçin, bir hepdeden soň, onuň gazanan ıokary bahasyny bir bal peseldıärler. Muňa derek ol SSSR İaragly Güıçleriniň Baş ştabynyň İokary harby akademiıasyny tapawutlanan bahalar bilen gutarıar. Şeıdip, ol özüne ıol saılaıar.
Sowetler döwünde şeıle bir ajy degişme bardy. İokary harby akademiıada sapak berıän bir generaldan: “İönekeı soldat generallyk çinine ıetip bilermi?” diıip soraıarlar. Ol munuň bolmajak zatdygyny aıdıar. Sebäbini soranlarynda:
– Sebäbi generalyň öz ogly bar – diıip jogap berıär.
Ilıa Weljanow şol derejä ıetdi. Hereket edıän goşunda general-leıtenant çinini aldy hem ençeme orden-medala mynasyp boldy.
Bu Sowetler döwründäki türkmeniň taryhynda ilkinji gezek hem soňky gezek boldy.
İeri gelende aıtsak, geçen Watançylyk urşy ıyllarynda Gyzylarbatdan ıedi adam Sowet Soıuzynyň Gahrymany bolupdyr. Beıle köp gahryman ıuduň başga bir şäherinden çykmady. Soňra parahatçylyk döwründe şol toprakda dünıä inen oglanjyk general-leıtenant derejesine ıetdi. Bu, megerem, parahatçylyk döwrüniň iň ıokary gahrymançylygy bolsa gerek. Makalada öňe sürülen pikirler awtoryň özüne degişli.