Ana Sayfa GÜNDEM Mutlu Binark ile Yeni Medya ve Değişen Okuryazarlık Üzerine
Bunlar nasıl bir iletişim sürecinde bireyi etkiliyor diye yanıtlayacak olursam bir kere okuryazarlığın kendisi değişiyor. Bunun üzerine daha çok kafa yormamız, bayağı düşünmemiz gerekiyor. Artık düz çizgisel okuryazarlık kalmayacak- ki biz böyle yetişen bir kuşağız. Ama yeni kuşaklar, özellikle tabletlerle cep telefonlarıyla büyüyen nesil, bu arada şunu söyleyeyim ben “dijital yerli” kavramını da artık eleştiriyorum ki o kavrama ileride değineceğim, yeni medya ile ilgili bir takım yeni kavramlar “parlak kavramlar” türüyor. Bu “parlak kavramlar” bazen arkasında olup bitenleri, onların arkasındaki ideolojiyi de görünmez kılabiliyor. “Dijital yerli” kavramı bu parlak kavramlardan biridir. Tabi ki kuşaklar arasında fark var. Ama bu farktan kaynaklanan kazanımları ve yitirdiklerimizi görmemizi engelleyen bazen bu kavramların parlaklığı. Bunların çok olumsal bir şekilde sunulması.
Biz tabi ki bu ortamların içinde doğmadık büyümedik, sadece öğrenerek deneyimliyoruz. Ama bunun içerisinde doğanlar, bizim gibi sayfa çevirerek bir akış içerisinde bir okuma değil, sayfa içerisinde dokunarak, tıklayarak ilerleyecekleri için etiketler üzerinden giden bir okuma pratiği olacak bu. Etiketler bizi nereye götürecek? Dolayısıyla etiketlerin niteliği, ne’liği çok önem kazanacak, okuma pratiğinde. Mesela dün (4 Şubat) torba yasaya bir şey daha eklendi, başbakanlığa ve bakanlıklara dört saat içerisinde kamu güvenliğinden dolayı İnternete erişim yasağı hakkı tanındı. Diyelim ki böyle bir haber geldi ve bu habere bakan kişi orada kamu güvenliğine tıkladığında o etiketten hangi sayfaya gidecek? Nasıl bir link açılacak? O açılan link, onun eleştirel muhakeme yeteneğini geliştiren bir link mi olacak yoksa o metni daha da içine kapatacak bir link mi olacak? Diyelim ki linki açtı, kamu güveliğiyle ilgili nereye gitti meselesi artık önem taşıyacak.
Mutlu Binark: Medya okuryazarlığının başına “eleştirel” in gelmesinin nedeni bunun sadece derslikle kazanılacak bir donanım olarak görülmesi gereği, eleştirel pedagojiden beslenerek. Eleştirel medya okuryazarlığı bütün yaşama yayılmış bir okuma pratiği olarak görülmeli, yetişkin eğitiminin bir parçası olarak kavranmalı ve sadece medyayı okuma edimi olarak değil; metni gördüğümüzde bizim de üretici olmaya doğru evrilmemiz eleştirel medya okuryazarlığıdır. Medya metnini gördük, beğenmiyoruz, bir problem var burada. Peki o zaman sen sözünü nasıl üreteceksin? Söz üretmeye doğru evrilme, kendi sesimizi nasıl üretip dolaşıma sokabiliriz? Alternatif medyaya mı destek vereceğiz? Ya da kendimiz mi medya olacağız? “Kendi medyanı yarat” tartışması da buradan çıkıyor.
Yeni medyada medyaya karşı kendi içeriklerimizi üretebileceğimiz bir ortam var. Sadece eleştirip, beğenmiyorum, kanalı kapatıyorum, değil. Biz ne yapıyoruz? İşte o zaman eleştirel medya okuryazarı olabiliyoruz. Sadece okumak değil; üretebilmek, yayabilmek ve altını çizerek söylüyorum, bunu bağımsız ağlarda yayabilmek önemli. Mesela “Facebook’da örgütlendik”, “Twitter’da örgütlendik”, büyük bir yanılsama; aslında sen, çok büyük bir veri tabanında bunu yapıyorsun, kendi ağını, bağımsız ağını kuracak bir şekilde bu işleri yapmak gerekiyor, sonra “Facebook sayfamız kapatılıyor” demek ve bunun için mücadele etmek bana çok anlamlı gelmiyor. Tabi mücadele edelim, kapatılmasın, “illegal” ne yaptın ki kapatılsın, Facebook sayfan? Ama Facebook’un bir sahibi var ve senin oradaki verilerin üzerinden değer kazanıyor. Sosyal medyanın meta değerine değer katan biziz ve biz orada bir tür “emek gücü” olarak çalışıyoruz. Gayri maddi emek gücü olarak, onların değerine değer katıyoruz. Bunun da farkında olunması gerekiyor. İşte eleştirel medya okuryazarlığının bunu da getirmesi gerekiyor. Bunun farkındaysak, orada kullanım pratiğini de gözetime karşı, veri tabanında metalaştırılmaya karşı da kendimize çekidüzen verebiliriz. Ama bunların bir yazılım olduğunu, bu yazılımların bizden değer kazandığını, bizim her Instagram’a fotoğraf yüklediğimizde Instagramın değerini, Whatsapp kullandığımız zaman Whatsapp’ın pazardaki değerini arttırdığımızı ve bu teknolojilerin bize “parasız” sunulduğu yanılgısından kurtulmamız, o yazılım karşısında ayırdığımız her dakikanın onların artı değerine yönelik bizim çalışmamız anlamına geldiğini görmemiz gerekiyor. Kendi bağımsız ağlarımızı kurmak yönünde çalışmak da bu nedenle eleştirel medya okuryazarlığıdır.
Şirketlerle devlet arasında sürekli pazarlık var. Bu pazarlıklar da ülkelerin yapılarına göre değişiyor. Kimi ülkeler, mesela ABD ile Twitter arasındaki pazarlıkta Amerikan hükümeti 2001’den beri özellikle 11 Eylül saldırısından sonra, Amerika’nın “yurtseverlik yasası”ndan dolayı bütün sosyal medyanın Internet üzerindeki trafiğine “İslami terör” ya da “terör” nedeniyle erişme ve yasal olarak bilgileri isteme hakkına sahip. Amerika’daki firmalar bu bilgileri temin etmek zorundalar. Ama bunu temin ederken, Facebook olsun, Microsoft olsun Amerika’da hükümet istediği zaman Amerikan yurttaşına bilgi vermeden, istenen bilgileri CIA’ye, NSA’ya veriyorlar. Twitter da şöyle yapıyor: Sana e-posta atarak ben senin bilgini Amerikan hükümeti istedi, veriyorum, diyor. Biraz daha farklı bir şeffaflık uyguluyor mesela. Google da şeffaflık raporu yayınlıyor. İngiltere bunu istedi, Amerika 776 talepte bulundu, Türkiye 250 talepte bulundu vs., diyor. Amerikan hükümetine tüm ortamlar bilgi veriyor. Ama Türkiye’de hükümete demokratik olarak uygun kriterlerde değilsiniz, vermiyorum diyor. Ülkelere göre farklı davranabiliyorlar. Türk hükümeti de pazarlık yapıyor, bilgileri alabilmek için. Örneğin siz Gmail hesabıyla ilgili dava açacaksınız, IP adresi Türkiye’den bulunamaz ve IP’nin ancak Google’dan istenmesi lazım. Google size bu bilgiyi hükümet nezdinde verecek mi? Adalet Bakanlığı Google’a yazı yazıyor, Google yanıt vermiyor, dolayısıyla takipsizlik kararı çıkıyor. Tabi konu suç mu değil mi o ayrı mesele. Ama devletle şirketler sürekli pazarlık halinde ve burada ne yazık ki bu pazarlığa dahil olamayanlar, yurttaşlar, sorun işte burada! Bu devasa bir endüstri ve yurttaşlar bunun çok devasa bir endüstri olduğunu çok da göremiyorlar. Wikileaks olsun, Snowden sızıntıları olsun, bu olguyu kamuoyu nezdinde daha da görünür kıldı.
Mutlu Binark: Vaka-i Sosyal Medya’da genç arkadaşlarla birlikte büyük bir keyifle çalıştık. Yeni medyanın bir diğer özelliği de kolektif zekanın, ortak aklın, bu da birlikte yol çizme ve bir yol için birlikte eyleme ki bu çok güzel olarak bu çalışmada gerçekleşti. Çalışmamız TUBİTAK projesiydi ve dediğim gibi bir tür kolektif zeka ürünüydü, farklı fikirlerde, farklı donanımlarda olan arkadaşlar biraradaydı. Bu çalışmaya Gezi sürecini ve AKP ile cemaat tartışmasını da eklemiştik. Biz sosyal medyanın siyasal iletişim sürecinde partiler tarafından kullanılmasında şunu gözlemledik: Yurttaş kültürünü destekleyen, yurttaşın sözünü dikkate alan bir kültür yok ne yazık ki. Ama bu genel siyasette de böyle olduğu için bunu sosyal medyaya bağlamak değil. Genel siyasi kültür de hep tepeden inmeci, parti yapıları da benzeri şekilde kurulduğu için. Tabandan geleni dinlemek, yurttaş orada bize ne diyor, özdüşünümsel bir süreç, kendi sözümüzü kritize etmek gibi bir ortam ne yazık ki yok.
ViraVerita: Günümüzde düşünceyi ifade etmenin en kestirme yolu zaman zaman yaşanan “erişim engellerine” rağmen sosyal medyadan geçiyor. Haber ağını kendisi oluşturan, kendi kendisinin habercisi konumuna gelen insanların yeri geldiğinde siyasal iktidar karşısında ne kadar etkili bir muhalefet oluşturabileceğini Gezi’de görmüştük. İlginç bir biçimde “sosyal medyada varolmak” eleştirmekten öteye gidememekle de zaman zaman eleştiri konusu olabiliyor. Farklı sesleri duyurmak ile ses vermekten öteye gidememek eleştirilerini birlikte düşündüğümüzde sosyal medyayı sizce nasıl değerlendirmemiz gerekir?
Mutlu Binark: Ben bu kadar gözetim, DPI var derken sosyal medyadan çekilelim de demiyorum. Yeni medyada o kadar çok şey yapabiliriz ki. O nedenle çekilmemiz gerekmiyor; ama sadece istenildiği gibi ideal tüketici olarak Whatsapp’ı kullanırsak, Foursquare’e nereye gittiğimizi yazarsak, Facebook’a yediğimiz yemeğin fotoğrafını koyarsak işte o zaman sadece tüketici bazlı, tam da endüstrinin ve devletin ya da egemen güçlerin istediği gibi varolmaktayız. Ama biz şu anda muktedirlerin istediği arzu ettiği değil; tam tersine kendimiz de “muteber nesne” olmaktan çıkıp muktedir olabiliriz, yani olma potansiyalimiz var ve bu potansiyeli kullanmamız gerekiyor bence. Ses vermek de elbette yeterli değil. Alternatif medya rolü sosyal medyanın arttı, Gezi’den sonra, gençler arasında bu ortamların alternatif bir medya olması daha görünür oldu. Türkiye’de medya ortamı artık tamamen denetleniyor. Sorun şu: Sosyal medyada ses çıkarmamız, bir şeyler yazmamız yeterli değil. O muhalefetin, o varolan tepkinin gündelik hayat siyasetinde de yaşama geçmesi gerekiyor, görünür olmak gerekiyor. Sadece yeni medya ortamı denetlenip, sansürlenmiyor. Gündelik hayattaki tepkilerimizin de artmaya başladığı görüldükçe gündelik hayatımız da güvenlikleştiriliyor. Şu an Türkiye’deki durum bu, dünyada da aynı, fark etmiyor. İngiltere’de Metro saldırılarından bu yana göçmenlerin yaşadığı mahallelerde kameralar var. Amerika’da da benzeri şekilde her yerde kameralar var. Bütün toplumlar, liberal toplumlar, gündelik yaşamı denetim altına alıyor. Bütün teknolojilerin gündelik yaşamdaki getirilerini, bizim üzerimizde kurduğu iktidarı topyekûn düşünmemiz gerekiyor.
Daha bütüncül siyasete doğru yurttaşın harekete geçmesi lazım. Eyleme biçimlerinin değişmesi gerekiyor. Mesela otobüsteki kameranın farkında olmamız gerekiyor, davranışımızı değiştirelim diye değil, tedirgin olalım diye değil; ama var orada bir şey. Cep telefonumuz istendiği zaman bununla ne yapılacağını, neden istendiğini, bunu hangi veri tabanına satılacağını sormak. Siz bir yerden, bir mağazanın önünden geçerken, size SMS geliyor. Buradan şunu anlamak gerekiyor, o mağaza kimlik bilgilerinizi almış, akıllı telefonunuzdan dolayı sizin oradan geçtiğinizin konum bilgisine de sahip. Tüm bunlara ilişkin yeni eyleme biçimleri geliştirmek gerekiyor. Mümkün olduğunca kişisel bilgilerimize sahip çıkmak gerekiyor. Türkiye’de alışveriş yaparken telefon, adres bilgileri sorulunca hemen veriliyor. Biat mı diyeyim? Hep tebaa gibi yetişip kültürlendiğimiz için bütün eğitim sisteminde. Bir yere gidiyorsun hemen TC kimliğin soruluyor. O benim kişisel verim, hangi gerekçeyle, neye dayanarak bu bilgiyi istiyorsun? diye sormak bile bir muhalefet biçimidir ve bunu güçlendirmemiz gerekiyor, her alanda. Sadece klavye aktivizmi değil; gündelik hayatın içinde de bu teknolojilerin bizim üzerimizde kuracağı tahakküme karşı topyekûn mücadele etmemiz gerekiyor.
Mutlu Binark: Sosyal medyada ben yokum. Ne oluyor? Bir kere orada olmayınca dedikoduyu kaybediyorsunuz; çünkü bir tür sosyal dedikodu ortamı ve çok bir şeye mâl olacağını düşünmüyorum. Maliyet hesabını düşünmek lazım. O ilişki size ne getirecek, sizden ne götürecek? Ben veri tabanı, metalaştırma açısından götürdüklerinin getirdiklerinden fazla olduğunu düşünüyorum. Duygusal olarak maliyetine gelirsek, akademik çevrelerde kullanımı çok yoğun. Akademik çağrıları takip etmek sizi oraya katılmaya zorluyor. Ben veri tabanının bir parçası olmak istemiyorum ki yine de veri tabanının bir parçasıyım, ondan kurtulmaya çalışıyorum. İlk işim Gmailden çıkmak olacak; ama şu anda çıkamıyorum. Şifrelemeyi yapmak istiyorum, şifreli e-posta; ama onun için de Windows’u terk etmem lazım. Masaüstü sömürge olmaktan çıkıp açık kaynağa geçmem lazım. Dolayısıyla kendimi buralardan kurtarmak isterken kalkıp da tekrardan sosyal medyaya girmem. Zaten azaltıyorum her şeyi. Whatsapp kullanmıyorum; çünkü Facebook kullanmıyorum. Böyle baktığım için ben kısmen yokum. Ama dediğim gibi akademik ortamlarda tartışmalar buralarda (Facebook) dönebiliyor. Örgütlenme pratiklerini, daha çok e-posta gruplarından takip etmem söz konusu, onları da anlık olarak göremiyorum. Gerçi Twitter hesabım olduğu için Twitter’daki trend topics ve akışları görebiliyorum. Ama ben Twitterda insanlarla aktif bir sosyal ağ oluşturmuyorum. Tweet atıyorum ama blogda (yenimedyawordpress) olup bitenleri ve yeni medya ortamı ile ilgili, yasal düzenlemelerle ilgili tweet atıyorum. Ben yazıyla, üretimle varolmayı seçiyorum, onun için blogum var. Düşünerek içerik üretmeyi seçiyorum. Yeni medyanın bireyler üzerindeki bir diğer handikapı da sizi anlık tepki vermeye zorluyor. Ben anla arama mesafe koymayı istiyorum. Bu bilgisayar dolayımlı iletişimdeki büyük problemlerden biri, mesela e-posta yazıyoruz birbirimize, e-posta anlık. Düşünmeden, duyguyla yazıyoruz. O duygu diliyle akıl arasındaki uçurum artıyor. Ben duygu dilinden çok, akıl dilini yeğlediğim için hızlı bir iletişim pratiğinin öznesi değilim. Onun için hemen tweet atmıyorum, her an tweet atmıyorum, gerekli olduğu zaman mesajımı atıyorum, ister alınsın ister alınmasın; çok takipçim de yok. Öyle bir derdim de yok, ben sadece “hesap” olarak varım orada.
Doktora tezimden beri, 1993’ten beri çalışma alanım bu; ama ben stratejik kullanmayı seçtim. Yazma insanıyım. Duyguyla yazıldığı zaman o duyguların karşı tarafta yüzyüze iletişimde olduğu gibi okunmayabileceğini, farklı anlamlara yol açabileceğini biliyorum ya da ekstra, aşırı anlam yüklenebileceğini bazen. Bunu sadece siyasal içerik için de demiyorum, insan ilişkilerini, kişilerarası ilişkileri de çok değiştirip dönüştürüyor, çok etkiliyor. Bizim orada (sosyal medyada) ürettiğimiz ben’in nasıl bir ben olduğu meselesi önemli. Facebook ve diğer sosyal medya hesaplarında ürettiğimiz ben’in Goffmann’ın terimiyle “ideal ben” inşası olduğunu düşünüyorum. Biz benlik yanılsaması, bir benlik üretimi, bir performans içindeyiz. Bu benliğin sürekli iyi performe edilmesi gerekiyor. Bunlar zor oyunlar, zor işler, vakit ayırmak gerekiyor ve benim öyle çok vaktim de yok. Bir de yine algoritmalara geliyorum, orada bir dünyam olsaydı o dünya da bana benzerlerle olurdu, algoritmalar yüzünden. Kendimden farklı olanlarla bir dünyam olsa bu kadar haz alır mıydım? Sosyal ağımızda bizim gibi, çok farklı olanla bir temas, deneyim oluyor; ama o deneyim ne kadar içselleştirilebiliniyor?