İlkçağ mimarisinde, öz'llikle Mezopotamya - PDF
Download "İlkçağ mimarisinde, öz'llikle Mezopotamya"
1 Modülasyondan Restorasyonlarda Yararlanma 'a 9- Doç. Dr. Orhan Cezmi TUNCER İlkçağ mimarisinde, öz'llikle Mezopotamya ve Mısırda gördüğümüz ve daha sonra Antik Grekte tam bir matematiksel kurala eriştirilecek Dorik, İyonik ve Korentiyen Üslûpların biçimsel tanımlamasını sağlayacak modülasyon kavramı daha sonraki çağlarda da uygulanmıştır. Dünya bu kavramı biliyor ve uyguluyorken "Türk Mimarisi" gerek İslâm öncesinde ve gerekse İslâm günlerinde bunlara kayıtsız kalamazdı. Bazı Hun ve Uygur tuğlalarının en ve boyları arasındaki oran ilginçtir, ölçülerine bakılırsa İsmail Sâmani Türbesinde ( arası) gövdenin en, boy ve yüksekliğinin eşit olduğu görülür (fotoğraf I). Art aiîd Architecture'deki çizime bakılırsa Iran-Gurgandaki Kümbet-i Kabus (1006-7) üst üste üç eş kare içinde tasarlanmıştır. Böylece, yapının yüksekliği, subasmanındaki çapının üç katı olmuş olur (fotoğraf 2 ve çizim 1). Anadolumuzdan örnek vermek gerekirse, sözgelimi: Erzurum Üç Kümbetlerden (çizim 2) Çokgen Gövdeli (14. y.y. 1. yarısı), Bitlis-Ahlat (çizim 3) Kitabesiz (14, y.y. 1. yarısı) ve yine Ahfattaki (çizim 4) Erzen Hatun (1397) Kümbetlerinde gövde, oturtmalığın iki katı yüksekliktedir. Ayrıca 2. örnekte külahın yan yüksekliği gövde yüksekliğine eşittir. Buna benzer daha birçok geometrik ilişkiler diğer yapılarımızda da bulunmuştur. İstanbul Fatih Camisine bakıldıkta (çizim 5) ilk anda hemen bazı geometrik bağlantıları yakalamak olasıdır. Hiç kuşku yok ki. Dünya mimarlık tarihi Antik Grekte eriştiği modüler doruğa son kez Klâsik Osmanlı günlerinde yine kavuşacaktır. Üstelik İlkçağın kozmolojik, astrolojik ve teotik kavramları Antik Grekte yahn bir matematiksel disipline dönüşmüşken, Osmanlıda Türk kültürü, Türk mistisizmi ve İslâm felsefesi gibi değerlere oturacaktır. Burda şimdi 4 Anadolu Selçuklu yapısı üstünde duracağız: 1 - Konya Horozlu Hanı ( ) kışlık bölümünü. Vakıflar Genel Müdürlüğünde çalıştığım günlerde yılları arasında restore etmiş üst örtüsünü tamamlamıştık. Bu arada, yıkılıp tümüyle toprak altında kalan yazlık bölümü, yapılan kazıda ortaya çıkarılmış ve belli bir ölçüde örülerek yükseltilmişti (Fotoğraf 3). Anadolu Selçuklu taçkapıları genellikle 2/3 orantısındadır. Buna bazen üst silme de eklenir. Taçkapının eni kışlık bölümde 7,43 m. olup bu orantıya göre, eşik baz alındıkta yüksekliği m. olması gerekirken, bir eş kurum tarafından 1963'lerden önce, 0.70 m. kadar basık yapıldığından, arkasında derinliğine uzanan tonoz sırtı ve beşik kaplaması kapanmaz. Bugün, böyle bir uygulama yaparken daha bilinçliyiz tarihli Amasya Bimarhanesinin (çizim 6) önyüz geomatrik kurgusunun, yan yana dizilen eşit çaplı üç daire ile, ortadakine üstte bir yarım daire daha eklemekle oluştuğu, yaptığımız rölöve projeden anlaşılmaktadır Böylece bugün yok olan üst silmenin hangi kot ve yükseklikte olabileceğini, köşe kulelerle bağlantısını ve taçkapının bitimini büyük bir yaklaşımla kestirmek olasıdır. Profilli üst silmenin köşe kulelerdekiyle ayni yatayda birleşerek arkaya döneceği düşünülebilir. Sivas Sahip Ata Medresesindeki gibi kot farkı oluşturma şansı burda daha az olmalıdır. Bu nedenle dendana gerek kalmadığı kanısındayız tarihli Erzurum Yakutiye Medresesinde (çizim 7) Köşelerindeki kule ve minaresinden ötürü taçkapıya özel bir oran verilmiş olmalıdır. Şimdiki sağ kanat etek silmesi alt ve üst kotu baz alındıkta taçkapı ile minaresi arası- 92
2 na çizilen iki daire üstte birbirine teğet olmakta ve bizce silme kotunu belirlemektedir. Yapıdaki sağırlığa bakılırsa dendanlı düşünmek gerekebilir. Ayrıca şimdiki çörtenlerin, önyüzde olması gereken kottan, sonraları aşağı indirildiğini düşünüyoruz. i Son örneğimiz Konya Karamandandır tarihli Nefise Hatun Medresesi (çizim 8) çok önceleri başarısız biçimde restore edilmeye başlandı ve herhalde onun için yarım kaldı. Rölöve projesine bakıldıkta taçkapıyla şimdiki önyüz yan kanatlarının oransızlığı hemen anlaşılır. Burada da taçkapı 2/3 orantısına ve önyüz yan yana üç eşit daire kurgusuna oldukça yaklaşmaktadır. Yan sağır duvarların iki sıradan sonra bir silmeyle sonuçlanması düşünülmelidir (çizim 9). Gerçekte sağ yan yüzde baş eyvan kanadında varolan iki sıralık kot farkı bizi uyarmaktadır. Buca bir silme sırası eklemekle sorun çözülebilir. Çalışmalarımız gösteriyorki, öncesi gibi Anadolu Selçukluları ve sonrası mödülasyon ve geometrik kurguların bilincinde olup yapılarına uyguluyorlardı. Biz şimdilik kendi olanaklarımız, la ancak rölövelerini çizebildiğimiz 16 yapı üstünde çalışarak bazı kurgu kararlarını belirleyebildik, ileride bunların sayısı elbet artacak ve restorasyon kararlarımıza etkili olacaktır. Şimdiki bulgulanmızm bile gözardı edilmemesi gereğini vurgulamakta yarar görüyoruz. Resim 1 : tsmail Saman! TUrbesi 93
3 Besim : 2 Kümbet-I K â b u s Besim : 3 K o n y a Beybe H a n (Horozlu H a n ), onarım sonrası m 94
4 Çizim : 1 Kümbet-i Kâbus Çizim : S Ablat Kitâbeslz Kümbet
5 ÇMm : 2 K r z u n u n, ÜçkümJbetlerUen, ç o k g e n g ö v d e s i.
6 Çizim : 4 Ahlat Erzen Hatun Türbesi Çizim : 5 Fatih Camn, plân kesiti.
7 A M A S Y A BİMARHANE (1308) --<] n 5^ n~3 I I 1 m I I ^ J l i 5" ORHAN CEZMİ TUNCER piztan : 6 Amasya Bimarlıane. Çizim : 7 Yalnıtiyo Medresesi. Ift^iHWillllV ıı«««ıwnjı«ı- KM temi 98
8 t İV'--"-*' Çizim : 8 Konya Karaman Nefise Hatim Medresesi, altta Medresenin yan duvan görülüyor, 99
Birkaç Selçuklu Tackapısında Geometrik Araştırmalar
Birkaç Selçuklu Tackapısında Geometrik Araştırmalar Orhan Cezmi TUNÇER ayın Yolande Crowe'nin Sivas-Divriği Ahmet Şah Camii l
Prof.Dr. Orhan Cezmi TUNCER
Prof.Dr. Orhan Cezmi TUNCER T^JİI ski Mısır Uygarlığından bu yana mimarlık jjij ve yapı sanatının büyük ölçüde bir geo- -, i metrik düzen ve disiplin olduğunu daha önceki bir bildirimizde vurgulamıştık.-^