Ruhani Bir Seyahat: Bir Rus Gezgincinin Anıları
Din	Ruhani Bir Seyahat: Bir Rus Gezgincinin Anıları	Sait Can Kutsal
187 William-Adolphe Bouguereau, "Rabbimiz İsa Mesih'in Kandırılışı"
Ortodoks dünyası gerek Hristiyan mezheplerinin gerekse diğer dinlerin mensuplarına oldukça mistik görünen bir yapıya sahiptir. Bu yapı kendisini her şeyden önemlisi Ortodoks Hristiyanlığın şahsına münhasır, kimi zaman bedene zarar verici bir düzeye dahi ulaşan dindarlığında gizlemektedir. Ortodoks Hristiyanlıkta öne çıkan ikonlar, manastır yaşamı gibi unsurların yanı sıra, bu din içerisinde tamamen özgün bir formda kendisini korumuş olan dua da büyük bir rol oynamaktadır. 19. yüzyıla ait bilinmeyen bir yazar tarafından kaleme alınan Bir Rus Gezgincinin Anıları, Pavlus’un “Durmadan dua edin.” (Kutsal Kitap, Selanikliler. 5.17) çağrısının anlamını arayan ana karakteri Rus Gezginci ile tam da bu noktada Ortodoks Hristiyan dünyasına etkileyici bir giriş sunmaktadır:
Yalnız başına, sessizlik içinde otur, başını önüne eğ, gözlerini kapa; daha yavaşça soluk almaya çalış; hayal gücünle yüreğinin içine bak, aklını yani düşünceni başından yüreğine doğru topla. Soluk alırken hafif bir sesle, ya da sadece akıldan “Rab Mesih İsa, bana acı” de. Kafana üşüşen düşünceleri kovmaya çabala, sabırlı olmaya çalış. Bunu sık sık tekrar et. (19)
İsa Duası’nın nasıl yapılması gerektiğini işte bu sözlerle aktarıyor kitabın gizemli yazarı. Bu dua esas olarak nefes ve kalp atışı ritimlerinin kontrolleri ile birlikte düzenlenen ve aralıksız bir biçimde tekrar edilen İsa Mesih adının yakarılmasından oluşmaktadır. Doğru biçimde öğrenildiğinde gerek uykuda gerekse çalışırken dua edebilme imkânı sunmaktadır. Bir Rus Gezgincinin Anıları tam da bu konuyu merkezine alır. Kitabın kendisine çeken yönlerinden en önemlisi, aynı Rus Gezginci gibi okurun da kendisini, kendisine aynı soruyu yöneltirken bulmasıdır. Sahiden sürekli ve ara vermeden dua etmek nasıl mümkün olabilir? Bu sorunun cevabını bulmak uğruna yola çıkan Rus Gezginci, (ki kendisini hacı olarak da tanımlayabiliriz, ancak Dominik Pamir kitabı çevirirken Rus Gezginci terimini tercih etmiş) yalnızca kendisini değil, kitabın okurunu da peşinden sürükleyerek ruhani bir seyahate sürüklüyor.
19. yüzyıl Rusya’sında yayınlanan ve birinci kişi ağzından yazılan eser, içerik açısından birbirinden ayrılan iki ana bölümden oluşuyor. Kitabın ilk bölümü 1870 yılında Kazan’da, ikinci bölümünün ise 1911 yılında yayımlandığı biliniyor. İlk bölüm dört başlık altında kategorize edilmiş anlatılar barındırırken, ikinci bölüm daha çok vaaz verici nitelik taşıyan ve yine buna uygun başlıklandırılmış bölümler ve anlatılar içermektedir. Rusya’da yayınlanışının ardından hızla ünlü olan, etkisini bütün dünyada gösteren eser günümüzde de mistik edebiyatın en çok satan eserleri arasında sayılmaktadır. Öyle ki Amerikalı yazar J. D. Sallinger 1961 yılında yayımlanan eseri Franny ve Zooey’da Bir Rus Gezgincinin Anıları’ndan etkilenmiş bir karaktere yer vermiştir.
Kitap, Rus Gezginci’nin ona Pavlus’un sürekli dua edin çağrısını açıklayabilecek ve hatta belki de bu tip bir duayı tecrübe edinmiş bir ruhani önder arayışı ile başlıyor. Eserin ilerleyen bölümlerinde de ruhani bir önderin önemi vurgulanmakta ve duayı bizzat öğrenmektense inatla bir ruhani önderin aranması gerektiği söylenmektedir. Ortodoks geleneğine özgü bu tipik öğretmen-öğrenci ilişkisi kendisi açık bir biçimde kitabın ilk bölümünde göstermektedir. Bu bölümde Rus Gezginci soru sorabileceği çeşitli ruhanilerle karşılaşmasına rağmen, onu tatmin edecek bir yanıt alamaz. Yine de ona durmadan nasıl dua edileceğini öğretebilecek, Pavlus’un ne demek istediğini açıklayabilecek bir ruhani önder arayışına son vermez. Rus Gezginci nihayet bir önder bulduğunda, ruhaninin onu uyarış şekli oldukça dikkat çekicidir. “Tinsel bir işe kılavuzsuz girişmek boşuna olur.” (Bir Rus Gezgincinin Anıları 20).
Rus Gezginci’nin seyahatinin merkezinde “Dua nedir?”, “Neden dua etmek gerekir?”, “Dua etmenin yararları nelerdir?” gibi sorulardan ziyade duanın nasıl yapılacağı ile ilgili sorular durmaktadır. Eserin ana karakterinin aradığı esas olarak duanın tecrübe edilmesi, yani bir eyleme dayanarak duanın özü hakkında bilgi veren bir deneyimdir. Buna uygun olarak kitabın farklı bölümlerinde duanın önemine yönelik çeşitli bahislere karşılaşmak mümkündür. Örneğin henüz ilk anlatıda, Ortodoks-Rus kilisesinde yüksek rütbeli bir keşiş olan ama aynı zamanda Rus Gezginci’nin de hocası olan, ismen belirtilmeyen bir starets (1), duanın hangi anlamlara gelebileceğine yönelik şu sözleri söylüyor: “Çünkü onsuz hiçbir iyi şey gerçekleştirilemez. Tanrı’ya götüren yol sık sık dua etmeden bulunamaz, gerçek tanınamaz, bedenin tutkuları ve arzuları öldürülemez, İsa’nın nuru aracılığı ile yürek aydınlanamaz ve onunla esenlikte birleşilemez.” (Bir Rus Gezgincinin Anıları 16).
Rus Gezginci seyahati boyunca yanında iki adet kitap taşımaktadır. Bunlardan birisi tahmin edilebileceği üzere Kitab-ı Mukaddes’tir, diğer eser otuzu aşkın kilise babasının öğretilerini ve eserlerini barındıran ve İsa Duası’nın nasıl yapılması gerektiği hakkında bir kılavuz işlevi gören Filokalya’dır (Erdem Sevgisi). Bu anlamda Bir Rus Gezgincinin Anıları adeta bir özlü sözler koleksiyonu hâlini almaktadır. Yine yazarın aktardığına göre Aziz Nikephoros Filokalya hakkında bu kitabın “zorluksuz ve acısız bir esenliğe” (18) götürdüğünü söylemiştir. Filokalya eserinin önemi güneş ve bir cam parçası ile yapılan karşılaştırma ile açık bir biçimde ortaya konulur: Güneş görkemli, gösterişli, ışıl ışıl parlayan bir gök cismidir; ne var ki ona çıplak gözle bakmak mümkün değildir. Güneşi görebilmek için güneşten son derece küçük ve donuk bir cam parçası kullanılması gerekir. İşte Kitab-ı Mukaddes bu parıldayan güneş, Filokalya da onun görülmesini sağlayan cam parçasıdır. (Bir Rus Gezgincinin Anıları 19)
İlerleyen bölümlerde starets ile buluşmasından kısa bir süre sonra İsa Duası’nı öğrenmeye başlayan Rus Gezginci, staretsden bir tespih alır. Yapması gereken ilk olarak günde 3000, daha sonra günde 6000 kere “Rab Mesih İsa, bana acı” sözlerini tekrar etmektir. Dua etmeyi ve İsa’nın adını yakarmayı bir alışkanlık hâline getirdikten sonra, duayı etmediği süre içerisinde Rus Gezginci bir boşluk hissetmeye başlar. Bunun üzerine sayı adedi starets tarafından 12.000’e yükseltilir. Anlatıda yer alan ifadeler bir duanın alışkanlık hâline getirilmesinin ne kadar zor olabileceğini gözler önüne serebilecek niteliktedir. Bu anlamda kitap, bu dua metodunu uygulamak isteyen okuyucusuna bir yol haritası çizmektedir. Bu yol haritası aynı zamanda staretsin Filokalya’nın hangi sıraya uyularak okunması gerektiği konusunda verdiği bilgilerde de gözlemlenebilmektedir.
Gözlemlenen bu tip duanın nasıl yapılması gerektiğini aktaran bilgilerden dolayı ortaya bir soru işareti çıkmaktadır: Acaba eser, bir rus gezgincinin anıları olmaktan ziyade, İsa Duası’nı öğretmeyi amaçlayan, bu amaçla bir biyografiye uygulanmış ve bu şekilde okunurluğu arttırılmış bir eser olabilir mi? Bu tip soruları cevaplamak için elimizde maalesef yeterli kanıt bulunmamaktadır, ancak bu çeşit soruları yöneltmek için yeterli sebepler vardır. Örneğin gizemli Rus Gezginci’nin adlandırılmamasındaki sebep nedir? Gerçi eser onun kimliğine yönelik bilgiler verir, ancak bu bilgiler tarihsel bir karakteri tespit etmek konusunda yetersiz kalmaktadır. Öte yandan yazarın kimliği ile ilgili tüm bilgilerin üçüncü anlatıda sıkıştırılmış olması eserin üzerinde çalışıldığının kanıtı olmaktadır. Tüm bunların dışında ilk ana bölüm ve ikinci ana bölüm de birbirlerinden tümüyle ayrılmaktadırlar. İkinci ana bölüm sahip olduğu yoğun teolojik içerik nedeniyle muhtemelen bir ruhani ya da vaiz tarafından kaleme alınmıştır. Aynı teolojik içerik ilk bölümde öyküleyici ve doğal olarak her çeşit okur için okunabilir bir üslupla kaleme alınmıştır. Son olarak Rus Gezginci’nin varlığı tam olarak bu sebeplerden ötürü şüphelidir. İsa Duası’nı öğretme amacında yazılan bir eserde belki de ana karakterin kimliği yeterince önemli değildi; önemli olan kitabın merkezinde duran dua, ruhani mesaj ve duayı uygulayan herhangi birisiydi. Yazarın kim olduğunun belirlenememesi onun gerek alt sınıfa, gerekse üst sınıfa ait bir aileden gelme olasılığını mümkün kılmaktadır.
Üçüncü anlatıda verilen bilgilere göre Rus Gezginci Oryol’da doğmuştur ve çocukluğundan beri sol kolunu kullanamamaktadır. Henüz üç yaşındayken ebeveynlerini kaybetmiş ve dedesi ile yaşamaya başlamıştır. Sol kolunu kullanamadığından dedesi ona Kitab-ı Mukaddes yardımıyla okumayı ve yazmayı öğretmiştir. Büyükannesi öldükten sonra evin geçimi için dedesinin isteği üzerine evlenmiştir. Dedesi öldükten sonra onun mirasını alsa da, erkek kardeşi kıskançlıktan dolayı onun parasını çalmış ve ona miras kalan evi ateşe vermiştir. Bunun üzerine karısıyla yapayalnız kalmıştır, kolundan dolayı çalışamadığı için karısı çalışmaktadır. Karısının beklenmedik bir biçimde ölümü üzerine, şehirden şehre dolaşmaya, gezginciliğe ve dua ile olan macerasına başlamıştır.
Dua’nın etkileri kitapta çoğu kez, bazen tekrarlanarak dile getirilir. Örneğin Rus Gezginci duayı öğrendikten sonra kendisindeki değişiklikleri şu sözlerle dile getirir: “. . .ama eskisi gibi gereksinim içinde değildim. Bütün yol boyunca İsa’nın adını yakarmak beni neşelendiriyordu. Herkes de bana çok iyi davranıyordu; sanki herkes beni sevmeye başlamıştı.” (28). İsa Duası’nın gezgin üzerinde öyle etkileri olur ki, gezgin soğuğu hissetmez hâle gelir; zira dua onu ısıtmaktadır. Acıktığı zamanlar yeniden duayı tekrar etmeye başlar ve açlığından eser kalmaz. Hatta ve hatta canı yandığında bile duaya başvurur, zira dua onun acılarını hissetmemesine yardımcı olmaktadır.
İsa Duası ve duanın sebep olduğu etkiler konusunda yazar kitapta üç temel başlıktan söz eder: Ruhta Tanrı aşkının hoşluğu, iç huzur, ruhun kendinden geçmesi, düşüncelerin arılığı, Tanrı düşüncesinin göz kamaştırıcılığı; duygularda yüreğin hoş sıcaklığı, uzuvları kaplayan hoşluk, yaşamayı rahat ve kolay bulmak, acılara ve hastalıklara karşı ilgisiz kalmak; ve akılda aklın aydınlanması, Kitab-ı Mukaddesi anlama, yaratıkların dilini anlama, boş kaygılardan arınma, içsel yaşamın tatlılığının bilincine varma, Tanrı’nın yakınlığından ve bize olan sevgisinden emin olma (58).
İsa Duası’nın nasıl yapılacağına dair detaylar, Filokalya da kendine yer bulmaktadır. Ancak bu öğretim sürecinde yine dini bir kılavuz şarttır. Duaya hazırlık için starets Filokalya’yı nasıl okuması gerektiğine dair bir liste hazırlayarak gezginciye verir. Bu liste içerisinde nefes alıştırmaları da bulunmaktadır. Ancak bu dua tam olarak nedir? Neyi amaçlamaktadır? Staretsin ölümünün ardından Filokalya gezgincinin tek yol göstericisi konumuna gelir. Bir bölümde Kitab-ı Mukaddes mi yoksa Filokalya mı daha yüksek bir kademedir sorusuna Rus Gezginci iki kitabın aslında bir ve aynı kitaplar olduğunu yanıtını verir. Dahası, ona göre İsa Duası da bütün İncillerin bir özetidir. Öte yandan dua ederken diğer aktivitelerin unutulmaması gerektiği yine kitapta şu sözlerle anlatılır: “Sofrada otururken yemeğini ye, kulağınla okunanı dinle, aklınla da duanı yap.” (44). Bu dua sayesinde diyor Rus Gezginci “Ancak ondan sonra yürekle aklın aynı şey olmadığı sırrını anladım.” (44). İkinci anlatıda gezginci Rusya’nın stepleri ve ormanları içinde seyahat etmeye devam eder. Seyahati sırasında çeşit çeşit insanla karşılaşır, ki bu insanların hepsi kitaba kendi hikâyeleri ve Kitab-ı Mukaddes’i anlama yolunda ipuçları getirmektedirler. Bu karakterler için özel isimler kullanılmamış, onun yerine meslek isimleri verilerek genellemeler yapılmıştır. Yüzbaşı, orman bekçisi, tüccar, komutan olarak isimlendirilen karakterler esasen dönemin Rusya’sının tipik karakterlerini de ortaya koymaktadır. Burada dinî konularda yapılan tartışmaların genel olarak daha yüksek rütbeli insanlarla yapıldığı görülür, ki gezginci bu tartışmaların nihayetinde muzaffer olarak çıkmaktadır. Tartışmalarda gezgin en az Kitab-ı Mukaddes’e olduğu kadar Filokalya’ya da başvurmakta ve karakterlerin sorduğu sorulara cevap aramaktadır. Yakın bir inceleme bu soruların karakterlerin soruları olmanın ötesinde, tamamen okuyucu kitlesine yönelik yazılmış olup, şüpheye düşmüş okurun sorularını cevaplama amacı olduğunu ortaya koymaktadır. Örneğin donup ayaklarını oynatamaz hâldeyken mucizevî bir biçimde iyileştikten sonra gezginci “Keşke bunu yanında kalmış olduğum, ölülerin dirileceğine pek inanmayan orman bekçisine anlatabilseydim!” (80) demektedir. Böylece dolaylı yoldan okuyucunun şüpheleri giderilmiş, mucizeler gösterilmiş olmuştur. Öte yandan İsa Duası edildikçe meydana gelen açıklaması güç olaylar da kitapta kendine yer bulmaktadır. Örneğin ormanda uykuya dalan gezginci rüyasında çoktan ölmüş olan hocası staretsi görür. Starets elindeki bir kömürle Filokalya’dan bir sayfayı işaretleyip bu sayfayı okuması gerektiğini söyler. Gezginci uyandığında Filokalya’yı önünde açılmış ve sayfayı kömürle işaretlenmiş bulur. Starets ölmüş olmasına rağmen yol göstericilik rolünü sürdürmektedir. Açıklaması zor olan diğer olayların arasında gezgincinin donmaktan kurtulması, bir kurt ile karşılaşması, ölümden tespihi sayesinde kurtulması ve staretsin rüyasına girerek bir kadının nasıl iyileştirilebileceğini söylemesi sayılabilir. Bu tür açıklaması zor görünen olaylar sadece gezgincinin başına gelmez, İsa Duası’nı öğrenen herkesin başına gelebilir. Dördüncü anlatıda gezginci İsa Duası’nı bir köre öğretir. İsa Duası’nı öğrenmek çoğu yerde ruhani gözlerle görmek anlamında yorumlanmıştır ve bu nedenden olsa gerek duayı öğrenen kör on iki verstlik (2) bir mesafeden çöken bir çan kulesini görebilmiştir. Tüm hikâyede gezgin dışında sadece kör bir karakterin başına gelen bu olay, İsa Duası’nı öğrenmek isteyenlerin dünyevi gözlerinden ziyade ruhani gözlerini açmaları gerektiği yönünde anlaşılması gereken bir mesaj olabilir.
Kitabın yazarının kimliğini tespit etmek zor olsa da kitabın aşağı yukarı hangi tarihte yazıldığı tahmin etmek mümkündür. R. M. French’in iddiasına göre kitapta yer alan bazı tarihî bilgiler kitabı 1853-1861 yılları arasına tarihlemek için yeterlidir (The Way of a Pilgrim, “Translator’s Preface”). Kitapta odak noktası olmasa da bu tip tarihî veriler kaçınılmazdır. Dönem tiplemelerinin yanı sıra Tatarlar hakkında yer alan ifadeler ve Rusya boyunca bir dönem popüler olan hacılık böyle bir tarihlendirmeyi kolaylaştırmaktadır. Bu nedenle eser 1853 yılındaki Kırım Savaşı sonrası 1861 yılındaki Rus reformundan önce yazılmış olmak zorundadır.
Sonuç olarak Bir Rus Gezgincinin Anıları adlı eserin her okuru kendi ruhani yolculuğuna götüren bir eser olduğu söylenebilir. Eser sadece dua üzerine yazılmış Ortodoks bir öğreti olmanın ötesinde, içinde Hristiyan inancına sahip olmayanların bile ilginç bulabileceği ögeler barındıran mistik edebiyatın bir başyapıtıdır.
1. Slav dilinde yaşlı anlamına gelen bu kelime Rus Ortodoks Kilisesi’nde ruhani önder konumundaki keşişleri tanımlamak için kullanılır.
2. Yaklaşık 12,8 kilometre.
Bir Rus Gezgincinin Anıları. Çev. Dominik Pamir. Meryemana.net, b.t. E-kitap.
The Way of a Pilgrim: and the Pilgrim Continues his Way. Çev. R. M. French. SPCK, 2012. E-kitap.
ÖncekiKarl Jaspers'in Varoluşçuluğu Perspektifinden Nietzsche'nin Felsefesi (3)	SonrakiAzize Veronica: Bir Mitin Bin Yılı Aşan Evrimi	Felsefe