Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi
Download "Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi"
1 Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi Ali Murat Özdemir * - Göksu Uğurlu * - Ebubekir Aykut* Özet: Uluslararası Hukuka Üçüncü Dünya Yaklaşım(lar)ı (TWAIL) başlığı altında gelişen yazın uluslararası hukuku gelişmekte olan dünyanın ülkelerine adil ve hakkaniyetli bir yaklaşımı desteklemek maksadıyla çözümlemektedir. Mevcut uluslararası hukuka muhalefet yeni bir olgu değildir. TWAIL in yeniliği uluslararası hukuka klasik Üçüncü Dünya muhalefetini küreselleşme çağında yeniden formüle etme çabasında bulunabilir. Elinizdeki çalışma TWAIL tarafından geliştirilen savları ekonomi politik bir yaklaşıma dayanarak sergilemekte ve eleştirel olarak değerlendirmektedir. Anahtar Sözcükler: Küreselleşme, ekonomi politik yaklaşım, üçüncü dünya, uluslararası hukuka üçüncü dünya yaklaşım(lar)ı (UHÜDY). The Globalization of Third Worldism?: Changing Appraisal of International Regulation Abstract: The literature developing under the banner of the Third World Approaches to International Law (TWAIL) analyzes international law in order to promote a fair and equitable approach to the countries of developing world. The opposition to the prevailing system of international law is not a new phenomenon. The novelty of the TWAIL is to reformulate the classical Third World opposition to international law in the era of globalization. This article aims to demonstrate and evaluate critically the arguments provided by TWAIL from a political-economy approach. Key Words: Globalization, political economy approach, third world, third world approaches to international Law (TWAIL). GĐRĐŞ Küreselleşme sürecinin azgelişmiş ülkelerin insanları üzerinde yarattığı tahrip edici sonuçlara bir tepki olarak gelişen Uluslararası Hukuka Üçüncü Dünya Yaklaşım(lar)ı (TWAIL 1 ) geçen on yılın uluslararası hukuk teorisi üzerinde esaslı bir etkiye sahiptir senesinin Mart ayında Harvard Hukuk Fakültesinde düzenlenen bir konferansla 2 entelektüel dolaşıma girmiş bulunan TWAIL in ardında yine Harvard Hukuk Fakültesi merkezli olup 1990 lar ortasından başlayarak gelişen Uluslararası Hukuka Yeni Yaklaşımlar ( ew Appro- * Hacettepe Üniversitesi, Öğretim Elemanı. 1 Kısaltmanın Đngilizce açılımı: Third World Approaches to International Law -Uluslararası Hukuka Üçüncü Dünya Yaklaşım(lar)ı senesinin Mart ayında Harvard Hukuk Fakültesinde yapılan toplantı TWAIL üzerine ilk akademik konferans olarak kabul edilmektedir (Fidler, 2003: 29). Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45, Sayı 1, Mart 2012, s
2 22 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45 Sayı 1 aches to International Law - AIL) hareketinin 3 entelektüel birikiminin bulunduğu söylenebilir (bkz. Natarajan, 2008: 77). TWAIL in Uluslararası Hukuka Yeni Yaklaşımlar (NAIL) hareketi ile bağlantısı, TWAIL hareketinin Amerika Birleşik Devletleri eksenli entelektüel üretimden ziyadesiyle etkilenmesi ile sonuçlanmıştır. Hareketi derinlemesine inceleyen yazarlardan Natarajan (2008: 55), akıma dahil Üçüncü Dünya kökenli yazarlar bulunmakla birlikte, akımın Üçüncü Dünya da yerleşik sosyal iletişim kanalları ekseninde gelişmediğini; bu nedenle de Üçüncü Dünya ya ait sayılamayacağını belirtmektedir. Bahsi geçen konferansın sonuç bildirgesinde katılımcılar kendilerini yeni dünya düzeninde Üçüncü Dünya insanlarının karşılaştığı sorun ve fırsatlarla ilgilenen uluslararası hukuk uzmanları olarak tanımladılar. Aynı katılımcılar ana akım uluslararası hukukun Üçüncü Dünya halkları üzerinde etkin küresel marjinalleştirme ve tahakküm süreçlerini güçlendirdiğini de vurguladılar (Fidler, 2003: 29). TWAIL uluslararası hukukun Üçüncü Dünya devletleri üzerindeki etkilerine yoğunlaşarak, eleştirel bir uluslararası hukuk yorumu sunmaktadır. Akıma dahil yazarların hukuk yorumlarında, sömürge sonrası dönemde de sürmekte olan küresel eşitsizliği Batı-Üçüncü Dünya ilişkileri ekseninde öne çıkarmak eğilimi bulunmaktadır (bkz. Gandhi, 1998: 129). TWAIL yorumları, uluslararası hukukun, Üçüncü Dünya halkları üzerinde etkin küresel marjinalleştirme ve tahakküm süreçlerini güçlendirdiği ve Batı nın küresel konumunu sağlamlaştırdığı yönünde gelişmektedir (Gathii, 2000b). Buna göre, uluslararası hukuk baskıcı pratiklerle belirlenmektedir. Ancak uluslararası hukukun baskıcı yönü, onun yönlerinden yalnızca biridir. Uluslararası hukuk aynı zamanda biçimsel de olsa eşitliği gündeme getirip, gücün aşırı kullanımını engelleyerek küresel düzeni yaşanılır kılma potansiyellerine de sahiptir. Đncelemekte olduğumuz yaklaşıma dahil yazarlar, uluslararası hukukun Üçüncü Dünya halkları üzerindeki etkilerine odaklanan savlarını, edebiyat, sanat, tarih ve dil bilim alanlarındaki sömürgecilik-sonrası (post-colonial) çalışmaların 4 etkisi altında biçimlendirmektedirler (bkz. Natarajan, 2008; Orford, 2003). Sömürgecilik-sonrası çalışmalar teorik olduğu kadar politik içeriğe de sahiptir: Yalnızca akademik çözümlemelerle sınırlı olmayıp, emperyalizmin varoluş biçimlerinin tümünün sonlandırılmasına yönelik politik-pratik eylem tarz- 3 Uluslararası Hukuka Yeni Yaklaşımlar hareketi, akademi ile gevşek bağları olup, kendi siyaseti ve iktidar stratejisine sahip olma iddiası içerisinde bulunan bir grup tarafından yürütülmektedir. Gruba dâhil yazarlar, devletler hukuku yanı sıra, eleştirel ırk teorisi, feminizm, sömürgecilik sonrası kuramla ilgilenmektedirler (Kennedy, 2000). 4 Sömürgecilik-sonrası terimi, sömürgeciliğin sona ermesine gönderme yapmaz. Aksine sömürgeciliğin, sömürge imparatorlukları sonrasında da eski sömürge insanlarının zihinlerinde ve ilgili ülkelerin kurumlarında devam ettiğini savlar. Terim geniş anlamıyla sömürgeciliğin modern biçimlerinin ürettiği etkilerin, siyasi, kültürel, toplumsal ve tarihsel sonuçlarını inceleyen disiplinler arası bir çalışma alanını adlandırmaktadır (bkz. Childs -Williams, 1997; Gandhi, 1998; Said, 1994).
3 Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi 23 larını içerirler/önerirler. Uluslararası Hukuka Üçüncü Dünya Yaklaşım(lar)ı da ağırlıklı olarak uluslararası hukuk üzerinden aynı tutumu benimser. Ancak uluslararası hukukun, Üçüncü Dünya halkları üzerinde etkin küresel marjinalleştirme ve tahakküm süreçlerini güçlendirdiği iddiası ne yenidir ne de TWAIL ve esin kaynaklarına özgüdür (Mutua, 2000; Mickelson, 1998). Politik pratiğe ayrıcalıklı yer vermek olarak özetlenebilecek tutum da TWAIL ve sömürgecilik-sonrası çalışmalarla sınırlı değildir. TWAIL in yorumu, Üçüncü Dünya hareketinin küresel ölçekte etkin olduğu arası dönemde ürün veren bağımsızlıkçı, sosyalist, Marksist yazarların eserlerinden bildiğimiz çözümlemelerin -önceki başarısızlıkların ışığında ve küreselleşme koşullarındaözgün bir yeniden-değerlendirilmesini içerir. Ancak bununla sınırlı kalmaz: Önceki dönem çalışmaların ürünleri akımın kendi öncelikleri ve kavramları ekseninde ele alınmışlar ve yeni bağlamları içerisinde yeni bir içerik edinmişlerdir (bkz. Anghie - Chimni, 2003). TWAIL, kapitalist uluslararası hukuk sisteminin kendi iç tutarlılığı, (Avrupa merkeziyetçilikten kurtarılabilecek) evrenselciliği ve biçimselliği neticesinde Üçüncü Dünya lehine sonuçlar üretebileceğini savlamaktadır. Bir başka deyişle, TWAIL gelişmekte olan (azgelişmiş) dünyanın halkları için daha adil ve hakkaniyetli bir uluslararası hukuku, mevcut uluslararası hukuk sisteminden türetme arayışı içindedir. TWAIL çalışmaları eşitliğe dayalı bir sistemin, artan güç ve refah orantısızlıklarına rağmen nasıl işletilebileceği sorusu ekseninde biçimlenmektedir. Üçüncü Dünya lehine yorum ilkesi de diyebileceğimiz bir nevi Üçüncü Dünyacı duruş TWAIL in ayırd edici özelliğidir. Ancak gelinen noktada kısaca belirtmekte yarar var; ileride göreceğimiz gibi 1990 sonrası dönemin Üçüncü Dünyacı sı bir önceki dönemin Üçüncü Dünyacısından bir hayli farklı iddia ve önvarsayımlarla ortaya çıkmaktadır. Okumakta olduğunuz yazı önce TWAIL i kendi öncellerinden farklılaştıran hususlara değinecektir. Đkinci olarak, TWAIL i oluşturan yazarların teorik tutumları ele alınacaktır. Bu ikinci kalem altında TWAIL i diğer eleştirel akımlardan farklılaştıran özellikler irdelenecektir. Đkinci kalem kapsamında incelenen özelliklerden ilki Üçüncü Dünya nın halen mevcut bir politik gerçeklik olarak kabul edilmesi hususundaki TWAIL vurgusudur. Đkincisi hiyerarşi karşıtlığıdır. Üçüncüsü TWAIL in karşı-hegemonik bir duruş üretme gerekliliği ekseninde biçimlenen teorik pratiğidir. Dördüncü özellik Avrupa merkeziyetçi olmayan bir evrenselliğin savunusunda yatmaktadır. Son özellik TWAIL in daha en başından klasik anlamıyla bir ekol ya da doktrin olmayı reddedişi ve kendi açılımlarından bazılarını yeni teorik ittifaklarla yaygınlaştırmaya yönelik çabasıdır. Her bir kalem aynı anda TWAIL i oluşturan tezlerin sergilenmesi ve eleştirileri içerdiğinden çalışmamız kısa bir değerlendirme paragrafı ile sona erecektir.
4 24 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45 Sayı 1 TWAIL i Kendi Öncesinden Koparan Unsurlar Daha önce de belirtildiği gibi, uluslararası hukukun Üçüncü Dünya yı oluşturan coğrafyada yer alan toplumlar yararına kullanılması önerisi yeni bir öneri değildir. Bu öneriyi Sovyetler Birliği nin mevcut olduğu bir dünyada sahiplenen yazarlarla, TWAIL i oluşturan yazarların sahiplenişleri esaslı olarak farklıdır. Önceki kuşak homojen bir grup oluşturmadığı gibi, salt uluslararası hukuk yazını ile sınırlanamaz. TWAIL ve önceki kuşak arasındaki ilişki bir devamlılık değil, kopuş ilişkisidir. 5 Bu farkı yaratan koşullara değinmek, akımın özgüllüğünün anlaşılması açısından elzemdir. TWAIL i kendi öncellerinden farklılaştıran hususlar, bu duruşa sahip yazarların ele aldığı konuların güncelliğinde ve ele alış biçiminde bulunabilir. Öncelikle, TWAIL sesini önceki kuşak Üçüncü Dünyacı yorumlar setinin geliştiği koşullardan oldukça farklı koşullarda yükseltmekte, sermayenin küresel ölçekli birikiminde yeni bir döneme denk gelen sorunlar ve perspektifler içinden yorum yapmaktadır (bkz. Chimni, 2006). Egemen eşitlik ve iç işlerine karışmama ilkelerinin öne çıktığı önceki kuşak Üçüncü Dünyacı yorumlar, uluslararası hukuk normlarını ilgili ülkelerin egemenliği ile çelişmeyecek şekilde yorumlamaya yönelmişlerken (bkz. Ferguson, 1987; Flory, 1987), bugün Üçüncü Dünya insanlarının menfaatiyle devlet egemenliğinin her zaman örtüşmediğini savlayan TWAIL in, egemen eşitlik ve iç işlerine karşımama ilkelerin üstünlüğü konusunda ısrarcı olduğunu söylemek mümkün değildir (Anghie - Chimni, 2003: 82-83; Rajagopal, 2003). Konu TWAIL yazarları tarafından açıkça tartışılmamış olsa da, TWAIL in, Üçüncü Dünya insanlarının bireysel menfaatini onların ortak siyasal süreçlere katılarak yurttaş olma pratiklerinden ayırdığı ya da bu pratikleri imkânsız hale getiren devletlerin egemenliğini savunmaktan kaçındığı savlanabilir (bkz. Anghie, 2005; Baxi, 1993; Rajagopal, 2003). Diğer yandan, TWAIL perspektifinden bakıp, insanlarına yurttaşlık haklarını tanımayan devletlere karşı, uluslararası toplumun müdahalesinin her durumda istenilir sonuçlar üreteceğini iddia etmek kolay değildir. Zira, muhalif bir akım için, yurttaşlık hakları konusunda baskıcı ulus devletlerin, uluslararası koalisyonlar tarafından kurulan geçici idari otoritelerden daha duyarsız olduğu iddiasını savunmak gerçekten zordur (bkz. Orford, 2003). Uluslararası hukukta egemenlik, devletin sahip olduğu niteliklerden olup, (devletten ayrı olarak tasavvur edilen) halklara bırakılmamıştır. Bir başka deyişle, devletsiz halklar egemen değildir. 5 TWAIL değerlendirmeleri, önceki kuşak Üçüncü Dünyacı yaklaşımlarla TWAIL arasındaki çeşitli farkları saptamaktadır. Ancak bahsi geçen çalışmalar hem önceki kuşak Üçüncü Dünyacı yaklaşımlar üzerindeki Marksist etkiyi görmezden gelip bu grubu homojenleştirmekte, hem de iki grup arasındaki ilişkiyi devamlılık ilişkisi şeklinde yorumlamaya meyletmektedirler (bkz. Anghie - Chimni, 2003; Gathii, 2000b; Mutua, 2000). Elinizdeki çalışma önceki kuşağın homojen bir grupmuşçasına ele alınmasının mümkün olmadığını savlamaktadır. Ayrıca, koşullardaki dönüşümün herhangi bir devamlılık ilişkisine müsaade etmeyecek kadar kesif/radikal olduğundan hareketle, TWAIL yazarlarının kendileri üzerine yaptıkları değerlendirmeleri reddetmektedir.
5 Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi 25 Egemenlikle devlet arasındaki irtibatı savunmak konusunda isteksiz görünen TWAIL in tutumu, sermayenin küresel ölçekli birikiminde yeni bir döneme tekabül eden sorunlar ve perspektifler içerisinde sivrilen ulus devlet tartışmalarından ayrı düşünülemez. TWAIL ve öncesini ayrıştırmak için bir diğer ölçüt katılım sorunu tarafından verilmektedir. Önceki kuşak yorumcular katılımdan bahsettiklerinde, devletler düzeyinde uluslararası hukukun oluşumuna katkı vermekten, örf ve adet hukuku ile andlaşmalar hukukunu biçimlendirmekten bahsetmektedirler (bkz. Alexandrowicz, 1967; Ferguson, 1987). TWAIL yorumlarında belirdiği haliyle katılım hedefi için aynı şeyi söylemek mümkün değildir. TWAIL lisanındaki katılım, piyasalar başta olmak üzere küresel kapitalizmin düzenleyici kurum ve örgütlerinde ses sahibi olmak ve egemen uluslararası hukukun Avrupa merkeziyetçi dilini değiştirmek hedeflerinin ötesine geçememektedir (bkz. Anghie - Chimni, 2003: 95). Öyleyse TWAIL kendi öncesinden ayıran birinci unsur, TWAIL in geliştiği yapının etkisi olarak belirir. Ekonomi politiğin teorik üretim araçlarını kullanmaktan kaçınan TWAIL yorumcuları - Đkinci Dünyanın çökmesiyle birlikte anlamı bulanıklaşan- Üçüncü Dünya lehine yorumlar üretirken; bir dönem bağımsızlık, kendi kaderini tayin, ulusal kaynaklar üzerinde tam hâkimiyet gibi talepleri içeren siyasi bir hareket içerisinde bulunan sömürgecilik-sonrası (post-colonial) kuşağa ait ülkelerin, bugünün dünya sistemi içerisindeki pozisyonlarını (ve sınıf yapılarının kendi uluslararası ilişkiler ve uluslararası hukuk politikaları üzerindeki etkilerini) değerlendirme dışı bırakmaktadırlar. Önceki kuşak yorumcular iktisadi ve sosyal hakları, kendi kaderini tayin hakkını, bütün halklar ve devletler için kalkınma hakkını savunurlarken, kolektif bir hak olarak ulusal kalkınmayı uluslararası hukukun gündemine getirmekteydiler (Flory, 1987). Burada kalkınacak olan birey devlet ya da belirli bir toplumun içerisindeki girişimciler değil, toplumun (halkın) kendisidir. Korunan menfaat, özel mülkiyet ya da sınırsız zenginlik hakkı değil, toplumsal var olma hakkıdır lar ve 1970 lerde küresel gündemi belirleyen Yeni Uluslararası Đktisadi Düzen önerilerinin ve bu öneriler ekseninde gelişen uluslararası düzenlemelerin ardındaki mantık budur. G-77 olarak adlandırılan koalisyon Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda çıkardıkları kararlarla kendi doğal kaynakları üzerinde egemenlik ve denetim kurmaya çalıştığında, Üçüncü Dünya nın toplumsal var olma haklarını savunmaktaydı 6 (bkz. Agrawala, 1987; Bedjaoui, 1979; Malanczuk, 1997; Zakaria, 1987). Bir toplumun emek ve doğal kaynaklar başta olmak üzere kendi kolektif varlıklarını ve insanlığın ortak mülkü olarak bilgiyi sahiplenebilme hakkı, ilaç patentleri başta olmak üzere başka birçok düzlemde 6 Ancak Genel Kurul Kararları yumuşak/esnek hukuk düzeyinde olup, doğrudan hukuki bağlayıcılık kapasitesine sahip değildir.
6 26 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45 Sayı 1 ileri sürüldü (Zakaria, 1987). Aynı mantık Birleşmiş Milletler sistemi ile uluslararası para ve finans sistemini düzenleyen Bretton Woods sistemi arasındaki uçuruma karşı geliştirilen tutumda da gözlemlenebilir. Üçüncü Dünya lehine yorum yapan önceki kuşak yazarlar, Bretton Woods sisteminin Birleşmiş Milletler çatısı içerisine alınmasını talep ederlerken, kolektif bir hak olarak ulusal kalkınmayla ilgili iktisadi düzenlemeleri, katılımcı bir uluslararası hukukun nesnesi haline getirmeye çalışmaktaydılar (Ferguson, 1987). Oysaki TWAIL çizgisini sahiplenen insanların ürün vermeye başladığı dönem, her ülkenin kendi ulusal sınırları içerisinde benzer aşamalardan geçerek bağımsız bir ulusal kalkınmanın imkânlarından yararlanacağı önvarsayımına dayalı kalkınmacı projelerin/ekonomi politikalarının kredilerini yitirdiği bir zaman dilimine denk gelir (bkz. Gathii, 2000b; Rajagopal, 2003). Yeni zamanların belirleyeni Yeni Uluslararası Đktisadi Düzen projesi değil, küreselleşmedir (Malanczuk, 1997). Buna bağlı olarak TWAIL yorumlarında belirdiği haliyle kalkınma hakkı, kolektif içeriğini kaybetmeye başlamış, bireylerin ve bir piyasa aktörü olarak devlet ve diğer tüzel kişiliklerin kendi bağımsız teşebbüslerini gerçekleştirebilmek için uluslararası imkânlardan (genelde kredilerden, ticaret kolaylıklarından, uluslararası kurum ve örgütler içerisinde oy kullanabilmekten vs.) yararlanma hakkına (bireysel haklara) dönüşme eğilimi göstermiştir. TWAIL emeğin ve doğal kaynakların metalaşmasına karşı bütünsel/programlı bir tepki geliştirmez. Kolektif bir hak olarak ulusal kalkınmayı uluslararası hukukun gündemine getiren önceki kuşağın ilgileri azınlık, kadın, köylülük, tarım gibi sorunları kapsamamaktaydı (bkz. Ferguson, 1987). Bu meseleler uluslararası hukuk tarafından değil, ilgili devletler tarafından halledilmeliydi. TWAIL bu alanlarda kendi öncellerinden farklı bir tutum sergileyerek azınlık, kadın, köylülük, tarım gibi sorunları ele alma yoluna gitmiştir. Ancak TWAIL in teorik cephaneliğini oluşturan nosyonların, sömürgecilik-sonrası devletlerin homojenleştirici ulus-inşa politikalarındaki başarısızlıkları değerlendirmekte yetersiz kaldığı söylenebilir. Anılan durumun nedenlerinden birisi TWAIL içinde bütünsel bir anlayış geliştirme yönündeki itkilerin zayıflığında bulunabilir. Bütünsel anlayışlar dışlayıcı olup, farklı perspektiflerden gelen teorisyenler arasında oluşması beklenen pratik-yönelimli ittifak sistemleri tarafından kolayca benimsenemezler. Olayların etkilerine odaklanmış bulunan TWAIL yorumları gündeme bağlı olarak gelişmektedir. Bu strateji katılımı yükseltmekte, ancak karşılaşılan tekil sorunları birbirine bağlayan ilişkilerin bütünsel analizini imkânsız hale getirmektedir. Đşin yıpratıcı kısmı, bütünsel teorik bir tutum geliştirmeyi reddeden TWAIL yorumcularının, 1990 öncesinde geliştiği haliyle Üçüncü Dünya lehine yorum geliştiren yazarları yasacılığa sıkışmakla itham ettikleri noktada başlamaktadır (bkz. Anghie, 2000; Anghie - Chimni, 2003; Mutua, 2000; Otto, 1996). Tıpkı TWAIL
7 Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi 27 yazarları gibi farklı 7 teorik perspektifler içerisinden gelen önceki kuşak yazarlarının ortak noktaları, toplumların kolektif varlıklarının kolektif haklar çerçevesinde savunulmasıydı. Metalaşma süreçlerine karşı tutarlı bir tutum sergiliyorlardı. Teorik bütünsellikten yoksun haliyle, metalaşma süreçlerini ve bu süreçlerin amillerini karşılarına almaksızın yasacılığı aşmaya kalkan TWAIL yorumcularının vardığı nokta, okumakta olduğunuz çalışma boyunca tartışılacaktır. Öyleyse TWAIL i kendi öncesinden ayıran ikinci unsur, kapsayıcı bir teorikpratik inşa etmedeki gönülsüzlüğü ve kifayetsizliğidir. Bu durum yaklaşımı betimleyen ve kendisini bu başlık altında değerlendiren yazarlarca da kabul edilmiştir (bkz. Anghie - Chimni, 2003: 102). TWAIL çizgisine dahil yazarların paralel/benzer siyasi iktisadi veya ideolojik duruşları olduğu söylenemez (bkz. Fidler, 2003; Mickelson, 1998; Mutua, 2000). Yaklaşımı bütünleştiren olgu, dünya düzeninin ürettiği olumsuz etkilere yönelik muhalif duruştur (bkz. Kennedy, 2000). Yapılan bu ikinci saptama, yapısal koşullara dayanan birinci saptamayla uyumludur. TWAIL i Oluşturan Yazarların Teorik Tutumları TWAIL i oluşturan yazarların teorik tutumları Üçüncü Dünyacılık, Hiyerarşi Karşıtlığı, Karşı Hegemonik Duruş, Avrupa Merkeziyetçi Olmayan Bir Evrenselliğin Savunusu ve Teorik Đttifak Stratejisi başlıkları altında ele alınacaktır. Đncelememize geçmeden önce Mutua nın (2000: 31-32) TWAIL için verdiği üç birleştirici özelliğe eğilebiliriz: TWAIL e dahil yazarlar hakim uluslararası hukuku ırkçı ayrımlara dayalı bir uluslararası normlar ve kurumlar hiyerarşisinin yaratılması ve sürdürülmesi için araç/dolayım olarak görürler (bkz. Anghie - Chimni, 2003). Anılan hiyerarşik bütün içerisinde Avrupalı olanın olmayana karşı üstünlüğü bulunmaktadır (bkz. Anghie, 2005; Chimni, 2006). TWAIL e dahil yazarları birleştiren ikinci özellik (Mutua nın TWAIL e biçtiği ikinci amaç) uluslararası yönetişime yapılan olumlayıcı vurguda yatar. TWAIL çizgisini sürdüren kimseler uluslararası yönetişim için alternatif bir yasal çatı/bünye inşa etmek ve sunmak maksadına sahiptirler (bkz. Gathii, 2000a). Nihayetinde TWAIL, entelektüel irdeleme, siyasa ve politikalarla Üçüncü Dünya da geri kalmışlığın koşullarını ortadan kaldırmayı hedefler (bkz. Okafor, 2008). Yaklaşıma dahil yazarların kendi alternatif uluslararası hukuk siyaseti önerileri de, uluslararası hukuku geri kalmışlığın koşullarının ortadan kaldırılması için bir araç olarak kullanmayı içerir. Bu üçüncü özellik TWAIL çizgisinin pratik içeriğini oluşturur. Öyleyse TWAIL çizgisi, daha en başından kendi hedefini ve katılımcılarının duruşlarını, bu katılımcıların ne olacağına değil ama ne olamayacağına yaptığı vurguyla belirlemektedir. 7 TWAIL yazarları arasındaki farklılıklar için bkz. Fidler (2003).
8 28 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45 Sayı 1 Üçüncü Dünyacılık Birinci olarak, TWAIL e göre Üçüncü Dünya nın halen mevcut bir politik gerçeklik olarak kabul edilmesi gerekmektedir. Yeryüzünde mevcut belli başlı hammaddelerin üzerine yerleşik olup, dünya nüfusunun çoğunluğunu barındıran Üçüncü Dünya nın insanları, kendi toplumsal zenginlikleri üzerinde etkin kontrole sahip değildirler (Nyerere, 1983). Rajagopal e (2003) göre geri kalmışlık ve yetersizlik algısı Üçüncü Dünya nın tarihsel ve coğrafi anlam dünyasının merkezinde bulunur. Üçüncü Dünyalılığın yalnızca ekonomik göstergelerle saptanamayacağı söylenmişse de (bkz. Sen, 1999), iktisadi büyüme ölçütü, Üçüncü Dünya nın hem içeriden hem de dışarıdan tanımlanması sürecinde belirleyici olmuştur. 8 TWAIL e göre Sovyet Bloğunun çöktüğü ve ulusal kalkınmacılık söyleminin kredisini yitirdiği bir dünyada Üçüncü Dünya yı imkân dahiline sokan unsurlar onun Batı karşısındaki coğrafi, siyasi ve ideolojik farklılıklarıdır (Mickelson, 1998; Mutua, 2000). Batı karşısındaki coğrafi, ideolojik ve siyasi farklılıklar kendilerini Batı yla kurdukları diyalektik ilişki içerisinde yeniden üretirler ve Üçüncü Dünya ülkelerinin benzer deneyimlerinden kaynaklanırlar (Mutua, 2000: 35). Üçüncü Dünya kendisine ait bir sese, daha doğrusu, her zaman harmoni içermese de, ortak endişelerini iletmeye yarayan bir koroya sahiptir (Mickelson, 1998: 409). Üçüncü Dünya yalnızca bir devletler koalisyonuna değil, aynı zamanda Üçüncü Dünya halklarına, toplumsal hareketlere, sivil toplum kuruluşlarına ve diğer devlet dışı aktörlere dayanır (Rajagopal, 2006). Uluslararası hukuk ancak Üçüncü Dünya insanlarının, uluslararası hukukun soyut normlarının uygulamadaki etkilerine odaklanan gerçek tecrübeleri ışığında anlam kazanır (bkz. Anghie - Chimni, 2003: 78). Anılan perspektife göre, Üçüncü Dünya ülkelerinin benzer deneyimleri ve ihtiyaçları, entelektüel ve siyasi bilinç açısından Üçüncü Dünya nın -bütünün ortak sesi olmasa da- bütününe yayılan ortak çağrının temelini oluşturur. Bu bağlamda Üçüncü Dünya terimi, Avrupalı olan ve olmayan arasındaki karşılıklı ve çekişmeli diyalektiği yakaladığı/içerdiği ve uluslararası hukuki ve siyasi düzeneğin sömürgen ve gayrı-adil yanlarını tanıdığı için, güney ülkeleri, azgelişmiş, kriz eğilimli, sanayileşen, kalkınmakta olan ya da kalkınamamış gibi terimlerden 9 farklıdır (Mutua, 2000: 36). Terim bu haliyle, direniş ve özgürleşme için kullanılan stratejik bir paradigmaya işaret eder. Diğer yandan bu stratejik paradigma, kendi iç tutarlılık ölçütlerini koyan bütüncül bir teoriyle desteklenmediğinden, çelişkiler, tutarsızlıklar ve içerik üzeri- 8 Bu nedenle, Asya Kaplanları olarak bilinen gruptaki ihracat yönelimli sermaye birikim süreçlerinin geldiği nokta Üçüncü Dünya nın bittiği yönündeki argümantasyonu iddiaları beslemiştir (Berger, 2004; Harris, 1987; Warren, 1980). 9 Anılan terimlerin karşılıklı konumunu tartışan bir çalışma için bkz. Mickelson (1998).
9 Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi 29 ne anlaşmazlıklarla doludur. Her şeyden önce, Birinci ve Đkinci Dünyalardan ayrı bir Üçüncü Dünya düşünülemez. Đkinci Dünya, azgelişmiş ülkeler toplamı olmaktan fersah fersah öteye geçip politik program ve talepleri ile kendisini var eden Üçüncü Dünya yı imkân dâhiline sokan siyasi, ideolojik ve iktisadi kaynaklar sunarak dünyanın bölümlenmesine müdahale etmiştir. Onun yokluğunda bir Üçüncü Dünya dan bahsetmek mümkün değildir. Onun yokluğunda Batı nın küresel hegemonyasına karşı çıkışın temelleri ortadan kalkacaktır. Onun yokluğunda, menfaatini Batılı devletler içerisinde temsil ettiren güçlü gruplar karşısında talepler üretip siyasal iktidara dönüştüren insan gruplarının Üçüncü Dünyası da yoktur. Kendisini oluşturan ideolojileri, politikaları ve iktisat programlarıyla bir Üçüncü Dünya yoktur. Hiyerarşi Karşıtlığı Đkinci olarak belirtmek gerekir ki, -Avrupa egemenliğinde gelişen ve örtük olarak beyaz adamın diğerlerini uygarlaştırma görevini tanıyan klasik uluslararası hukukun aksine-twail çizgisinin savunduğu uluslararası hukuk hiyerarşi karşıtıdır (Mutua, 2000: 36). Đlk bakışta uluslararası hukuka eleştirel yaklaşımların bütününü kapsayan bir tutumla karşı karşıya olduğumuzu, anılan iddianın TWAIL e özgü olamayacağını - onu diğerlerinden ayırmak için bir ölçüt olarak kullanılamayacağını- düşünebiliriz. Bir başka deyişle uluslararası hukuka içkin hiyerarşiye karşıtlık yeni bir duruş değildir: Bir ölçüde Birleşmiş Milletlerin kuruluşunda da gündeme gelmiş ancak tamamlanamamış bir projedir (bkz. Evans, 1996; Sponeck, 2006). Diğer yandan hiyerarşi karşıtlığının daha en başından uluslararası bir sistem olarak gelişen kapitalizmin farklı birikim dönemlerine göre farklı içerikler edinebileceği (bkz. Chimni, 1993; Miéville, 2005), bu özelliklerin saptanması suretiyle iddianın TWAIL e özgü yanlarının ayrıt edilebileceği söylenebilir. Uluslararası hukukun başlangıç tarihi, dönemleri ve bu dönemlerin karakteri üzerine farklı perspektiflerden farklı argümanlar üretilmiştir (bkz. Chimni, 1993; Ishay, 2004; Malanczuk, 1997; Miéville, 2005). Bugün bildiğimiz haliyle uluslararası hukuku kapitalist dünya sisteminin doğuşuyla başlatsak ve uluslararası hukukun doğuş ve şekilleniş yerini Avrupa olarak değerlendirsek bile, dönemselleştirme sorunu ile yüz yüze gelmekten kaçınmak mümkün değildir. Kapitalizmin her dönemi hem ulusal hem de uluslararası düzlemlerde ayrı düzenleyici mekanizmaların doğuşuna karşılık gelmektedir zira. Dönemselleştirme problemiyle uğraşırken, emperyalist dönemin uluslararası hukuku, arası dönemde geliştiği haliyle uluslararası hukuk ve 1990 sonrasının uluslararası hukuku ayrıştırılacaktır. Bu ayrım, kapitalizmin dünyayı kendi döngüsüne çeken ulus-üstü yapısının sürekliliği ve sömürünün değişen biçimleri dikkate alınarak, Marksist ekonomi politik ve uluslararası ilişkiler teorisinin kazanımları üzerinden yapılacak ve Marksist bir yazar olmakla birlikte
10 30 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45 Sayı 1 TWAIL yazarları ile pek çok ortak çalışmaya ismini koymuş Chimni (1993) tarafından önerilen taksonomi takip edilecektir. Emperyalist dönemin uluslararası hukuku bize Đkinci Dünya Savaşı sonrasının uluslararası hukukunun anlaşılabilmesi için temel kriterleri sunacaktır. Ortaya koyduğumuz analiz son olarak Sovyet-sonrası dönemin özelliklerini deşifre etmek için kullanılacaktır. Nihayetinde hem TWAIL in bahsettiği haliyle hiyerarşi karşıtlığını anlamamıza yarayacak düşünsel bir harita elde etmeyi ummaktayız. Emperyalist dönem, tekelci sermayenin, karmaşıklaşan sosyal işbölümü nedeniyle uluslararası bağımlılığın arttığı bir dünyada, ulusal devlet içerisinde güçlenen temsiline dayanarak, siyasi iktidarı diğer ülke sermayelerinin ve işçi sınıfının aleyhine kullanma eğiliminde açığa çıkmaktaydı. Sermayenin temsilindeki artış olgusu, mevcudiyetini hem sanayi devrimi sonrasında -öncesine göre- çok daha etkin hale gelen para sermayenin finans kapital olarak bilinen formuna hem de mamul mal üretimini gerçekleştiren tekil sermayelerin finans kapitalin belirleyiciliğinde- merkezileşme ve yoğunlaşmasına borçluydu. Bu süreçte eski sömürgeciler ve eskiden sömürgeci olamamış olan diğer (Japonya dışında tümü Avrupalı) ulus devletler tarafından yürütülen silahlı bir yarış başladı: Dünyada daha önce sömürge haline gelmemiş topraklar -Afrika nın neredeyse tümü, Asya nın önemli bir kısmı ve okyanus adaları- teker teker düştü (bkz. Ferro, 2002; Luraghi, 2000). Fiilen işgal edilmemiş topraklar (Đran, Çin ve Osmanlı Đmparatorlukları) ise Lenin'in terimleriyle yarı-sömürge haline dönüştüler. Sömürgeci dönem boyunca Avrupa ekseninde gelişmiş olan uluslararası hukuk, emperyalist dönemde Avrupa için uluslararası hukuka dönüştü. Medeni olan-olmayan ayrımı, aynı dönemin ırkçı ideolojileriyle birleşti (bkz. Fidler, 2001; Gathii, 2007). Diğer yandan uluslararası hukukta Avrupalı ve Hıristiyan olmayan hak süjelerinin tanınması zorunluluğu 10 uluslararası hukukun diline seküler ve dünyanın tümünü kapsayan kavramlar enjekte etti (Chimni, 1993:233). Bu suretle, barbar ve uygar olmayan terimleri ve bunlarla nitelenenlere reva görülen hukukun, uluslararası hukukta hak süjesi olarak kabul edilenlere (egemen devletlere) tatbik edilen hukuktan farkını açıklama işi kabuk değiştirdi: Belirli bir devlet formuna sahip olup uluslararası ilişkileri belirli tarzlarda yürütmeye ehil olanlar bir yana, dünyanın çoğunluğunu oluşturan diğerleri de öteki yana sıralandılar. Ancak Yirminci Yüzyıl boyunca önce Milletler Cemiyeti daha sonra da Birleşmiş Milletler çatısı altında devlet sayısı ve bunlara ait toprakların genişliği arttıkça, egemenlik kavramının içerdiği hakların kısıtlanması işi, aralarında, insani müdahale, rejim değişikliği, önleyici saldırı gibi bilindik tamlamaların bulunduğu yeni ve gelişmiş hukuk teknolojilerine bırakılacaktı. 10 Emperyalist dönemin uluslararası hukukuna dahil edilen Avrupalı-olmayan hak süjeleri bu sıfatı tam anlamıyla hiçbir zaman edinemediler. Hak süjesi olduğu 1856 tarihinde kabul edilen Osmanlı Đmparatorluğu için bkz. Bhuta (2006: ).
11 Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi 31 TWAIL yazarları da egemenlik kavramının her devlette aynı içeriğe gönderme yapmadığı hususunu saptamışlardır. Onlara göre egemenlik kavramının, Üçüncü Dünya gerçekliğinde somut ve her durumda aynı sonuçları veren pratiklerden oluşan bir içeriği yoktur. Kavram, daha ziyade, Üçüncü Dünya da mevcut, esnek ve tutarsız pratiklerin ürünü olarak şekillenmiştir. Uluslararası hukukun verili kabul ettiği egemenlik göstergesi, Batılı emperyal güçlerin devlet iktidarının ürünü olup; Üçüncü Dünya pratiklerinde gözlemlenen haliyle egemenlik terimi ile aynı göndergeye sahip değildir. Egemenlik kavramının, ayrı ortamlarda ve zamanlarda ayrı içeriğe sahip olabilmesi, aynı ortam ve zamanda farklı taraflara farklı şekilde tatbik edilebilmesi, uluslararası hukukun şekillendirilmesinde nesnel görünümlü öznelliklerin kullanılmasını kolaylaştırmıştır (bkz. Anghie, 2005). Emperyalist dönemde sömürgeci pratikler geliştirilerek sürdürülmüştür. Medeniyet prensibi ve medenileştirme görevi gibi kavramlar uluslararası hukuka dahil edilmiş; medeni olmayanlar ya da daha az medeni kabul edilenler, standartları belirsiz bir medeniyet çizgisine ulaşmak yükümlülüğü ile donatılmışlardır. Buna göre, dünyanın talihsizleri medeniyete ulaştıklarında eşit kabul edileceklerdir. Ancak neden bu medeniyete ulaşmak durumunda oldukları, bu medeniyetin kriterlerinin ne olduğu ve ona ne zaman ulaşılmış sayılacakları gibi soruların cevabını onlar veremeyeceklerdir. Devlet sorumluluğu hukukuna bakıldığında bu mantığın gelişimi net bir şekilde gözlemlenebilir (bkz. Miéville, 2005; Verzijl, 1978). Emperyalist dönemde uluslararası hukuk -diğerleri arasında- emperyalist ülkelerin uyruklarına ait mülkiyet haklarının korunması esası üzerinde gelişmiştir. Buna ek olarak iç hukukların uyumlu hale getirilmesi sürecinden bahsedilebilir. Emperyal ülkenin uyrukları işgal edilen ülkenin topraklarında da kendi hukuku ile hareket edebiliyor ise; bir başka deyişle, emperyal ülkenin uyruklarına ait menfaat müdahale edilen ülkede de kendi ülkesindeki gibi korunabiliyor ise emperyalizmden bahsetmek mümkündür. Bahsedilen koruma çeşitli şekillerde belirebilir. Bir açılımda, emperyal ülke müdahale edilen ülkede kendi uyruklarına kendi hukukunu uygulayacağını tek taraflı olarak ilan edebilir. Bir diğerinde, müdahale edilen ülkenin hukuku yine o ülkenin kendi karar alma mekanizmaları tarafından emperyal ülkenin hukuku ile uyumlaştırılabilir. Bir başkasında uyumlaştırma süreçleri uluslararası anlaşmalar eşliğinde yürütülebilir. Emperyalizmin devlet siyasetine indirgenemeyeceği, siyasi iktidarın doğrudan kullanımının yanı sıra üretim ve dolaşımın uluslararası koordinasyonu ve dolayısı ile ticari faaliyet aracılığıyla yürütülen düzenli sömürüye dayandığı göz önüne alındığında, emperyalizmle hukuk arasındaki ilişkinin önemi kolaylıkla anlaşılabilir (bkz. Marks, 2008b). Birazdan ele alacağımız 1945 sonrası dönemin (yeni emperyalizmin) emperyalist dönemle ilişkisi de yine merkez ülkelere ait teşebbüslerin korunmasındaki süreklilikte bulunabilir. Zaman içerisinde, fi-
12 32 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45 Sayı 1 nansal serbestleşme, kar transferi, fikri mülkiyet, uluslararası tahkim, uluslararası ticaret, uluslararası yatırım, gümrükler başlıkları altında düzenlemeler getiren anlaşmalar ve benzerleri, anılan korumanın arttırılması maksadına hizmet ederek gelişmişlerdir. Hedef açıktır: Uluslararası ölçekte sermayenin üretim ve dolaşımının sağlanması. Anlatılanlardan hareketle TWAIL çizgisinin eşitsizliğinden dem vurduğu uluslararası hukukun Avrupa nın emperyalist döneminin şekillendirdiği uluslararası hukuka denk geldiği ve kabaca arası dönemi kapsadığı savlanabilir. Tekrar edelim: Bu dönemde uluslararası hukuk, ulus devletler içerisinde temsilini giderek arttıran ulusal sermayelerin, küresel ölçekte sermaye birikiminin koşullarını oluşturan ülkesel unsurları diğer ulusal sermayelere karşı kapatmak maksadıyla kullandığı bir araç haline gelmiştir. Yine aynı dönemde merkezi kapitalist dünyanın imparatorluk adını alan ulus devletleri, kendi ülkelerindeki sermaye birikimini arttırmak maksadı başta olmak üzere pek çok belirleyeni olan politikalar eşliğinde dünyanın geri kalanında hammadde, işgücü ya da pazar imkânlarını işgal yolu ile arttırma stratejisi benimsemişlerdir. Bu dönemde işgal edilen topraklardaki zenginliklerin mülk edinilmesi başka bayraklara ait sermaye gruplarına kapatılmış, uluslararası hukuk da bu maksadı temin edecek anlaşmalar ve teamüllerle donatılmıştır ten başlayarak 1990 a kadar geçen zamanı kapsayan dönemin uluslararası hukuku klasik emperyalist politikaların tortularından ya da yeni dönemin emperyalizmi için gerekli düzenekten azade olmasa da farklı bir doğaya sahiptir (bkz. Malanczuk, 1997). Anılan dönemde sömürgecilik karşıtı hareketin siyasi hedeflerinin bir kısmını gerçekleştirebildiğini görüyoruz (bkz. Evans, 1996). Diğer yandan belirtilmelidir ki sömürgeciliğin tasfiyesi, emperyalizmin sonu anlamına gelmez. Aksine sömürgeci politikaların meşruiyetini yitirdiği noktada yeni bir emperyalizmden, emperyalizmin yeni bir aşamasından bahsetmek mümkündür. Sömürgecilik azgelişmişliğin yeniden üretilmesinde etkin mekanizmalardan yalnızca birisiydi. Sömürgeciliğe ait silahlı ve dışlayıcı mekanizmalar yerini sermaye birikiminin küresel ölçekte korunmasına, kontrolüne ve idaresine dayalı bir başka sisteme bırakırken, yeni emperyalizm sömürünün gerçekleştirilmesinde (sömürülen ülkenin toplumsal kaynaklarının sömürenlerin inisiyatifiyle biçimlendirilmesinde) küresel yatırım ve kredi düzeninin kontrolünden, çok uluslu şirketlerin faaliyetine; hukuksal düzenlemelerin küreselleştirilmesinden, yapısal uyum programları ekseninde yönlendirici koşullar getiren yardımlara; finansal serbestleşmeden (karların ve önceden üretilmiş artı-değerin transferinden), özelleştirmelere; yeni bir devlet biçiminin dayatılmasından insani/insancıl müdahalelere kadar pek çok buluş la/keşifle kendini yeniden üretebilmiştir. Anılan buluş ların/ keşif lerin küresel ölçekli tatbiki silahlı şiddetten azade olmamakla birlikte, esas olarak sınıf eşitsizliklerini iktisadi ve medeni (insani) düzenlemeler ekseninde gerçekleştirdiğinden, yeni emperyalist
13 Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi 33 dönemin uluslararası hukuk kurumları -en azından 1990 a kadar- barış ilkesi ekseninde dönüşebilmiştir (bkz. Arato, 2006:227). Đkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde şekillendiği haliyle Amerikan hegemonyasının yeni bir uluslararası ilişkiler sistemine ve hukuka tekabül ettiği söylenebilir. Bu hegemonyanın 1990 lı yılların başına kadar süren dönemi, yeni sömürgeci ve emperyalist dönemleri kapsayan Đngiliz hegemonyasından pek çok açıdan farklıdır: Birinci olarak, ele aldığımız dönemin uluslararası hukuku ağırlıklı olarak savaş merkezli ilişkileri düzenleyen bir önceki döneme kıyasla daha barışçı dır. Buradaki barışçı tutumun ardında Soğuk Savaş (Sovyet mevcudiyeti) kadar, uluslararasılaşmanın etkileri de bulunmaktadır. Anılan barışçı dönüşümün neticesinde jus ad bellum a (güce başvurma hakkını düzenleyen kurallara) yüklenen anlam dönüşmüş, bunun neticesinde savaş açma hakkının kullanımı Birleşmiş Milletler Şartı nın VII. Bölümü gereğince silahlı saldırıya karşı güç kullanımı veya Güvenlik Konseyinin kararları doğrultusunda toparlanan uluslararası güçlerin eylemleri ile sınırlandırılmıştır (bkz. Gray, 2008). Artık haklı neden, yetke ve müdahalenin kriterleri anılan metinler içerisinden tespit edilecektir. Tıpkı jus ad bellum gibi jus in bello (savaş esnasında gözetilmesi gerekli kurallar) da dönüşmüş; savaş içerisinde tatbik edilen şiddetin - şiddetin muhataplarının şiddeti tatbik edene verdiği zararla- orantılı olması ve savaşan unsurlarla savaşmayan unsurların birbirlerinden ayrılıp savaşmayan unsurların gözetilmesi gerekliliği öne çıkmıştır 11 (bkz. Yoder, 1984). Koalisyon güçlerinin 2003 saldırısından hemen sonra, jus ad bellum un kendilerini ya da uluslararası barışı korumak için yeterli olmadığını savlamaları; içinde bulunduğumuz dönemin kendi öncesinden farklarını anlamak için önemli bir göstergedir (bkz. Kolb, 1997). Đkinci olarak, sermayenin uluslararasılaşması süreci uluslararası hukukta devlet haricindeki hak süjelerinin önemini arttırmış, gerek Birleşmiş Milletler çatısı altında gerekse müstakil çabalarla (çoğu kez uluslararası örgüt biçiminde) pek çok düzenleyici mekanizma akdedilmiş, düzenleyici mekanizma kararlarından oluşan yeni bir uluslararası hukuk gündeme gelebilmiştir ların başında yaşayan kadın ve erkekler tanık oldukları olaylar silsilesinin dünya tarihine kalın harflerle kazınacağını biliyorlardı. Đkinci Dünya akıl almaz bir hızla çöktü. Onunla birlikte dünyanın coğrafyası (en başta da kutupları), tarih anlayışları, gelecek tahayyülleri, toplumsal aidiyetler ve daha niceleri tarumar oldu. Đki kutupluluk basit bir silahlı güç dengesinden ötesini ifade ediyordu: Đki ayrı uluslararası işbölümü ve iki ayrı anayasal kuruluş. Bu iki ayrı dünyanın kesişme noktasında azgelişmiş ülkeler için bir üçüncü dünyanın imkânı bulunuyordu. 11 Latince isimlerinin uyandırabileceği eskilik izlenimine rağmen her iki kurum da Yirminci Yüzyılın ürünü olup, Milletler Cemiyeti döneminde entelektüel dolaşıma girmiş, Đkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde detaylı olarak ele alınmışlardır (bkz. Kolb, 1997).
14 34 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45 Sayı ların başında yaşayan kadın ve erkekler siyasi, iktisadi ve ideolojik anlam haritalarının değişimini izlerlerken, bir kez daha Birinci Dünya nın doğrudan kontrolüne girecek olan uluslararası hukukun yeni içeriğini bilebilecek durumda değildiler. Yeni içerik, IMF güdümündeki yapısal uyum programlarının kahrettiği Afrika ülkelerinin yüzleştiği yeni iç savaşlarla (bkz. Chossudovsky, 1999), Bosna, Irak, Afganistan ve benzeri müdahalelerle ve Birleşmiş Milletler hukukunun bu hukuku yaratan ülkeler tarafından yetersiz bulunması gibi semptomların açığa vurduğu dinamiklerin yoğun baskısı altında yavaş yavaş şekillenecekti. Yeni içeriği belirleyen temel faktörlere bakalım: En temel faktör yeni emperyalizmin artık tek bir ulus devlet-imparatorluğu altında diğer ülkelere karşı güdülen devlet politikalarından oluşmamasıydı (bkz. Harvey, 2004; Panitch ve Gindin, 2004). Artık, Fransızları uzak tutmak için Afrika nın belirli bir yerini işgal eden Đngilizlerden ve benzeri müdahalelerden bahsetmek mümkün değildi. Gerçi bu özellik 1990 lar sonrasına değil, Đkinci Dünya Savaşı sonrasına aitti. Ancak 1980 lerdeki dönüşümler ve 1990 lar sonrasının çıplak şiddet ortamında oldukça belirgin bir hale gelmişti. Yeni içeriğin diğer iki esaslı ögesi yokluk (absence) durumundan türetilebilir. Öncelikle Sovyetler Birliği yoktur. Đkinci yokluk durumu küresel kapitalist bir devletin (uluslarüstü bir siyasi otoritenin) yokluğunda bulunabilir. Đkinci yokluk durumu da yeni bir olgu değildir ancak birinci yokluk durumunun (Sovyetler Birliği nin yokluğunun) yarattığı ortamda ikinci yokluk durumu yeni anlamlar edinmiştir. Her iki yokluk halinin kapitalist üretim ilişkilerinin küresel düzlemde yeniden üretilmesinde etkin kurumsal ve örgütsel düzenekler üzerindeki etkisini kavramak bugünün uluslararası hukukunu anlamak için elzemdir. Şu durumda hem sermayenin kendisine uygun bir ulusüstü kılıf yaratarak tek ülkede kapitalizm i gerçekleştirmeye yöneldiği iddiasının (bkz. Hardt - Negri, 2001; 2004; Negri, 2005), hem de çağdaş kapitalizmi ulus-devlet formları arasındaki emperyalist rekabetle sermayenin uluslararasılaşması eğilimleri arasındaki gerilim üzerinden okuma iddiasının (bkz. Callinicos, 2001) reddi üzerinden şekillenebilecek bir açıklamayı savunmak mümkündür (bkz. Panitch - Gindin, 2004). Buna göre, sermaye kendi yeniden üretimini bölgesellik bazında sağlama çabasından vazgeçememekle birlikte, bu bölgesellik artık bir ulus devletle sınırlı değildir. Emperyal iktidarın sınırların kalkmasıyla değil de iç içe geçmesi ile karakterize edilebilecek bu yeni enformel biçimi yalnızca merkez kapitalist ülkeleri değil, mümkün olduğu her yerde üçüncü dünyayı da kapsamaktadır. Bu özgün içerilme biçimi, Negri nin (2005) tahayyül ettiği gibi bir imparatorluk yoluyla değil, ama mevcudiyetini muhafaza eden tekil devletlerin, Amerikan Đmparatorluğunun bütünleyici unsurları olarak yeniden inşası yoluyla gerçekleşmektedir. Amerikan Đmparatorluğu nun da bu yeniden inşa süreçlerinden nasibini aldığını vurgulayalım. Bütünleşmeyi sağlayacak düzenlemeler uluslararası hukukun etkinlik alanı içerisindedir. Bu bağlamda ulus devletler,
15 Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi 35 sosyal ilişkilerin ve sınıf kurumlarının, mülkiyetin, paranın, sözleşmenin ve piyasaların tesis edildiği ve yeniden üretildiği ve sermayenin uluslararası birikiminin (devletler arası eşgüdüm üzerinden) yürütüldüğü araçlar olarak varlıklarını sürdürmektedirler. Öyleyse paranın (üretilen değerin) bölgesel dağılımı her ne olursa olsun, doğrudan yabancı yatırımların küresel düzlemde aşırı genişlemesi olgusu, sermayenin devletten kaçışına değil, sermayenin pek çok devlete (ve pek çok devletin de sermayeye) karşı bağımlılığına işaret eder 12 (bkz. Panitch - Gindin, 2004). Aynı anda uluslararası hukukun öznesi, akdedicisi ve uyruğu olmak gibi çelişik rolleri üstlenen ulus devletin imkân ve sınırları da bu kapsamda değerlendirilmelidir. Günümüzde tek bir emperyal devletin bir takım azgelişmiş ya da gelişmekte olan devlet karşısındaki mutlak üstünlüğünün savunulması için gerekli koşullar bulunmamaktadır. Ulus devlet imparatorlukları arasındaki rekabete ve Yirminci Yüzyıl ırkçılığı tarafından biçimlendirilen uluslararası hukukun arkaik kalıplarına karşı çıkmanın retorik değeri her ne olursa olsun, bugün için tutarlı sayılabilecek bir hiyerarşi karşıtlığının, devletin uluslararasılaşması olarak adlandırılan olgu çerçevesinde düşünülmesi gerekmektedir. Bu noktada TWAIL çizgisine içkin hiyerarşi karşıtlığına dönebiliriz. TWAIL çizgisi dönemini karakterize eden unsurlardan sömürgecilik karşıtı hareketi ve yeni uluslararası iktisadi düzen çağrılarını tanımakta ancak bu hareket ve buna bağlı yeni iktisadi düzen önerisinin başarısızlığa uğradığını, buralarda üretilen taleplerin pek azının uluslararası hukuka dahil edilebildiğini saptamaktadır (bkz. Anghie, 2005). Söz konusu başarısızlığın yorumu daha toleranslı bir dünyanın imkânını arayan TWAIL çizgisini karmaşıklaştırmaktadır. Onlara göre bu dönemde sergilenen çabalar kapitalizmin ve sınıf mücadelesinin yukarıda değinilen dinamiklerine bağlı olmayıp, uluslararası hukukta -her nasılsa ortaya çıkmış bulunan 13 - çoğulculaşma (pluralization) hedefine yöneliktir (Fidler, 2003). TWAIL yazınında bu hedefin neden ortaya çıktığı, çoğulculaşma hedefinin neden saygın kabul edildiği, neden Đkinci Dünya Savaşı nı takip eden dönemde gündeme geldiği ve neden ancak kısmi bir başarı elde ettiği soruları ya tarihsel olguların sıralanması suretiyle yanıtlanmış kabul edilmekte ya da açıkta kalmaktadır. Bağımsızlıklarını kazanan devletler uluslararası örgütlerde temsil edilir hale geldikçe uluslararası hukukun kaynakları üzerinde sınırlı da olsa etki sahibi ola- 12 Kapitalizmle imparatorluk ilişkisi, devletin uluslararasılaşması (internationalisation of the state) olgusunda bulunabilir. Kavram, devletin kendi yerel kapitalist düzenini uluslararası kapitalist düzenin işleyişine katkı koyacak şekilde yönetmesi durumuna karşılık gelmektedir. 13 Siyaset teorisinin ana akım yaklaşımlarında ortaya çıkarak belirli bir disiplinin gelişmesine katkıda bulunan normları açıklamak için insanlık bir özne haline getirilir. Bu özne geçmişindeki felaket ve başarısızlıkları topyekûn değerlendirmeye ve artık daha iyi değer ve normları gündeme getirmeye muktedirdir. Bu iddianın doğrulanması için Đkinci Dünya Savaşı nın getirdiği felaketlerden sonra... ibaresi ile başlayan açıklama biçimlerinin hatırlanması yerinde olacaktır.
16 36 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45 Sayı 1 bilmişlerdir. Bu bağlamda kendi kaderini tayin hakkı, iç işlerine karışmama ilkesi, deniz hukuku, uluslararası ticaret hukuku ve doğrudan yabancı yatırımlar hakkında düzenlemeler bir önceki sermaye birikim dönemine ait düzenlemelerin içeriğini değiştirmişler ancak çoğulculaşma esasa ilişkin kapsayıcı bir eşitliği, toleranslı ve yeni bir uluslararası hukuku doğurmamıştır (Fidler, 2003). Uluslararası hukuka çoğulculaşma gibi bir hedef tespit etmenin sebeplerinden birisini, TWAIL e içkin eklektizme egemen olan platonik devlet anlayışında bulmak mümkündür. Buna göre devletler her durumda kendi verili- organik ve kültürel çıkarlarını gütmeye meyilli birer organizmadır. Devlet böyle kavramsallaştırıldığında, uluslararası ilişkiler alanına çıkan her devlet, temsil ettiği toplumla birlikte bir bütün teşkil eder. Çıkış noktanız böyle bir devlet kavramsallaştırmasına dayandığında -tıpkı bir insanın ya da hayvanın kolları ve bacakları arasında çıkar çatışması bulunmaması durumunda olduğu gibi- devlet olarak adlandırılan bütünlük yalnızca kendi verili (organik ve çatışkısız) menfaatini kollayan bir entite olarak algılanacaktır. Dahası anılan söylemin taşıyıcıları, söz konusu bütünlüğün (devletin) zaman ve mekân bağımlı bir tür özel rasyonaliteyi (piyasada işlem yapan bağımsız bireyin hesap mantığını), zamandan ve mekândan bağımsız olarak içselleştirdiğini önvarsaymak durumunda kalacaklardır. Haksızlık etmemek için ekleyelim: TWAIL, devleti sivil toplum karşısında olumsuzlamaktadır (Rajagopal, 2003). Ancak verilen bu kavramsal çerçeveden kopmamakta, politik toplumun (devletin) karşısına diktikleri sivil toplumu da aynı şekilde müstakil ve organik bir bütün olarak kutsamaktadırlar. Organik bir bütünlük olarak görülen sivil toplumu da yeni Üçüncü Dünyacı muhalefetin taşıyıcısı olarak kodlamaktadırlar (Chakrabarty 1996, 2002; Said, 1994). Verili haliyle liberal sivil toplum politik toplum karşıtlığından öteye gitmemektedirler. Çoğulculaşma hedefi de tarihsel deneyimlerin ışığında evrensel rasyonalite ekseninde tavır geliştiren organizma-devletlerin; organizma sivil toplumların; bu sivil toplumların içerisindeki kendiliğinden muhalif varoluş hallerinin düşünüp taşınarak bulduğu bir çözüm haline gelecektir. Oysaki toplumsal formasyonlar aynı anda hem devlet hem de sivil toplum içerisinde temsillerini bulan çelişik konumlardan (pozisyonlardan) oluşurlar. Aynı toplumsal formasyon içerisindeki sınıfsal gruplaşmaların birinin menfaati diğerininki ile sürekli olarak çelişecektir. Bu gruplar sınıflar arası bir mücadelenin tarafı olabilecekleri gibi aynı sınıfsal pozisyon içerisinde de karşı karşıya gelebileceklerdir. Finans kapitali temsil eden gruplar içerisinde bazıları (özellikle gelecekte üretilecek artı-değeri değil de geçmişte üretilmiş olanı paylaşma yarışına girenler), (gelecekte üretilecek artı-değeri temellük etmek üzere örgütlenen) üretken sermayenin talepleriyle çatışabilirler. Söz konusu toplumsal gruplar devlet olarak adlandırılan alandaki farklı yapılar içerisinde farklı dönemlerde farklı ölçeklerde temsil edilirler. Sivil toplum kuruluşları da devletin ideolojik
17 Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi 37 aygıtları konumuna gelebilir. Temsilin mevcut durumuna göre devlet olarak adlandırılan ilişkiler alanına giren talepler farklı dönemlerde farklı sonuçlar doğurabileceklerdir. Aynı damardan ilerlersek, söz konusu taleplerden uluslararası ittifakları ilgilendirenleri farklı dönemlerde farklı dış politikalar bütününe denk gelecekler bu dış politikalar seti ile bağlantılı olarak mücadelenin yürütüldüğü aygıtlar farklı tarihsel durumlarda farklı işlevler görebileceklerdir. Söylenenler ışığında sivil toplum örgütlerinin TWAIL in kuramsal düzeneğindeki yerine bakalım. Sivil toplum örgütü (ya da hükümet dışı örgütler) kavramı, liberal demokrasinin ve bunun radikal varyantlarının savunusu işine soyunan söylemlerde, sınıfsal içeriği ile bağlı olmaksızın demokratik talepler üretmeye yazgılı teorik nesneler olarak kurgulanmıştır. TWAIL de bu açıklama kipliğini kullanır. Buna göre sivil toplum örgütlerinin faaliyeti, personelinin sınıfsal yapısı, ürettiği söylem, fonlanma biçimi ile bağlı değildir. Bu durumda liberal projelerle uyumlu tavırlar sergilemeyen sivil toplum örgütleri gerçek sivil toplum örgütü sayılmaz. Görülen/tanınan sivil toplum örgütlerinin işlevleri mevcut devlet-biçimle uyumludur. Yine liberal söyleme göre sivil toplum örgütleri (ya da hükümet dışı örgütler) hükümetin ve devletin dışındadır. Dışarlıklı olma halleri onları devletin baskı ya da ideolojik aygıtı gibi işlev görmekten alıkoyar. Çalışanları sivildir ve çalıştıkları ortamın devlet-karşıtı menfaatini geliştirirler. Sivil toplum örgütleri olarak adlandırılan aygıtlar için geliştirilen liberal açıklama biçimlerine katılamayacağımızı bildirelim ve bununla ilgili birkaç saptama yapalım: Öncelikle bu aygıtlar da diğer aygıtlar gibi, kendilerinde sınıfsal temsillerin gerçekleştiği, içerisine giren ve çıkan taleplerin biçim belirlenimli olduğu yapılardır. Đkinci olarak, bu aygıtlar, devlet içerisinde oluşan sınıfsal temsilin biçimlenmesi ve devlet içerisinde temsil edilen çeşitli menfaatin ifade ediliş biçimi üzerinde doğrudan etkiye sahiptirler. Üçüncü olarak, devlet denilen ayrıksı alanın dışında ve sivil toplumun içerisinde konumlandırılamazlar. Aksine, pek çok durumda devlet olarak adlandırabileceğimiz yoğunlaşmış güç ilişkileri alanı kapsamına, bu alanı oluşturan yapılar içerisine sokulabilirler. Anılan bu nüfuz ediş süreci, çeşitli şekillerde gerçekleşir. Bazı durumlarda ilgili sivil toplum örgütünün onayı, devletin diğer aygıtları içerisine bir talebi sokmanın gayrı-resmi koşulu haline gelirken, bazı durumlarda talebin ilgili örgütün üyeleri tarafından geliştirilmiş olmasının esaslı bir önemi ve etkisi vardır. Bazı durumlarda ilgili örgütün faaliyeti, devlet denilen alan içerisindeki bir takım dönüşümlerin dolaylı ya da doğrudan koordinasyonu için kullanılırken, bazı durumlarda bu örgütler, devlet denilen alana girecek taleplerin oluşumu sürecinin vazgeçilmez uğraklarını oluştururlar. Bazı sivil toplum örgütleri dışlanırken bazı sivil toplum örgütlerinin ürettiği hizmetler (projeler) fonlanır. Bu liste uzatılabilir, ancak bu kadarıyla bile, sivil toplum örgütlerinin liberal söylemin önvarsaydığı tipten oluşumlar olmadığı insaflı okuyucu tarafından- saptanabilecektir.
18 38 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45 Sayı 1 TWAIL perspektifinin ürettiği açıklama güçlükleri, Sovyet sonrası dönemde Üçüncü Dünya nın yeri gündeme geldiğinde daha da artmaktadır. TWAIL yazarları Sovyet sonrası dönemde, Üçüncü Dünya nın Batı karşısında ortak menfaat ve pozisyon sahibi olduğu iddiasını getirmektedir. Örneğin Fidler (2003: 58) -hiyerarşi karşıtlığı ekseninde- Üçüncü Dünya nın Batı karşısında ortak menfaat ve pozisyon sahibi olduğu iddiasını destekleyen üç örnek sunmaktadır: Çok Taraflı Yatırım Anlaşmasına karşı geliştirilen tepkiler bize birinci örneği verir. Uluslararası emek standartlarının savunulması ve bunun ticari çıkarlarla bağlantılandırılması istemiyle; uluslararası fikri mülkiyet hukukuna itirazlar 14 da ikinci ve üçüncü örnekleri sunarlar. Ancak yine aynı yazara (2003: 59) göre, Üçüncü Dünya ya dahil ülkelerin ortak pozisyonunun bugün için doğurduğu etkiler, Soğuk Savaş dönemindeki etkin ve hırslı çoğulculaştırma stratejisiyle karşılaştırılamayacak kadar zayıftır. Günümüzde Üçüncü Dünya, talepler üreten ve alternatifler sunan bir önceki dönemin aksine, inisiyatifi kaybetmiş ve savunma pozisyonuna çekilmiştir. Çok Taraflı Yatırım Andlaşması nın reddinden sonra gündeme gelen ve Çok Taraflı Yatırım Andlaşması nın hükümlerini hayata geçiren muhtelif Đki Taraflı Yatırım antlaşmalarında ya da uluslararası patent hukukunu oluşturan sözleşmelerin -büyük küresel salgın halleri dışında- yaygınlaşmasında görüldüğü gibi, Üçüncü Dünya nın başarıları da geçici olma eğilimi göstermektedirler. Teorik duruş noktası eksikliği çeken TWAIL, bugünün hegemonik düzeninde iktidarda olan bloğun eskisine göre daha bütünsel ve güçlü olduğu gerçeğiyle yüzleşmek durumunda kalmış ancak iktidar bloğunu ayakta tutan ilişkileri analiz etmek yolunu seçmemiştir. Fidler in (2003) Üçüncü Dünya sını oluşturan devletlerin, -diğerleri yanı sıra- yukarıda bahsedilen sınıfsal temsiller ve devletin uluslararasılaşması olguları dikkate alınmadan düşünüldüğü ortadadır. Bu bağlamda, neden Dünya Ticaret Örgütü nün gündeme gelmesiyle birlikte, bir dönem tıbbi ilaçlar alanındaki uluslararası patentleri tanımayı reddeden ülkelerin bunları kabul eder hale geldikleri ya da neden Çok Taraflı Yatırım Anlaşması reddedildiği halde aynı hükümleri içeren Đki Taraflı Yatırım Anlaşmalarının yaygınlaştığı gibi sorular yanıtsız kalmaktadır. Yanıtsızlık TWAIL in teorik üretim araçlarındaki yetersizliğin bir ürünüdür. Anılan bu yetersizlik hali TWAIL e içkin hiyerarşi karşıtlığını eşitlik iyidir türünden normatif bir ifadenin gücüne endekslemiştir. Bu durumda çözümleme için yorumcuların eline, Üçüncü Dünya yı homojenleştiren zamansız ve mekânsız bir Batı tahakkümü fikri ve onun hoşgörüden azade hukukuna Üçüncü Dünya tarafından çoğulculuk, demokrasi, hoşgörü ve dayanışma başlıkları altında gösterilmesi beklenilen tepkiden başka bir dayanak kalmamıştır (bkz. Al- 14 Üçüncü Dünya ülkelerinin yönetimleri, Birleşik Devletler ve Avrupa Birliği'ni, kamu sağlığının patent korumasına öncelikli olduğunu TRIPS üzerine WTO Bildirgesinde ve Kasım 2001 tarihli Doha Bakanlar Toplantısında açıklanan Kamu Sağlığı başlıklı belgede kabul etmeye zorlamışlardır (Fidler, 2003: 59).
19 Üçüncü Dünyacılık Küreselleşirken?: Uluslararası Düzenlemenin Değişen Eleştirisi 39 lott, 1999). TWAIL e göre tahammülsüzlük ve hoşgörüsüzlük, Batı nın Soğuk Savaş sonrasında kazandığı yeni iktidarın ürünü olarak norm haline gelmiştir. Bu esnada; liberal yönetişim, hukuk, iktisat kavramları ve liberal insan hakları söylemi düşünce süreçlerini belirlemektedir (Fidler, 2003: 68). TWAIL in teorik üretim araçlarındaki yetersizlik, karşı çıkılması gerekilen şeyin adı konusunda belli belirsiz bir uzlaşma yaratırken, karşı çıkılan şeyin (Batı tahakkümü ve bunu imkân dahiline sokan çoğu- liberal söylemler) analizi (bir başka deyişle adlandırılarak karşı çıkılanın ne olduğu, onu böyle yapan mekanizmaların nasıl işlediği, nasıl etki ürettikleri) ihmal edilmektedir. Sorun bununla sınırlı değildir; TWAIL in isimlendirerek/adlandırarak kötü ilan ettiği şeye karşı çıkmak gerekçesi de belirsizdir. Hiçbir şey kendiliğinden iyi veya kötü değildir. Đyilik ve kötülük cisim ya da kavramların özünden değil, bunların diğer kavram ve cisimlerle ilişkileri içerisinde kullanımından ve ürettikleri etkiden kaynaklanır. Mevcut bir düzen, alet, kavram vs. ancak diğeri daha iyi sonuç yaratacaksa bir sorun olarak ortaya çıkar/çıkabilir. Bu durum bizi eleştirel duruş noktası sunma problematiğine götürür. TWAIL in daha önce belirtilen eklektizmi böyle bir duruş noktası üretilmesinin önündeki başlıca engeldir. Eleştirel duruş noktası eksikliği uluslararası hukukun nasıl olması gerektiği konusunda TWAIL tarafından getirilen önerileri oluşturan kavramları da belirsizleştirmektedir. Takdir edilebileceği gibi çoğulculuk, hoşgörü (tolerans), dayanışma gibi kavramlar bir hedefi betimlemekten ziyade karmaşıklaştırmaya da yarayabilirler. Zira bu kavramların içeriği verili değildir lardan sonra Amerika Birleşik Devletleri nin uluslararası hukuk politikası içerisine giren insani müdahale (humanitarian intervention) kavramını ele alalım. Yapısal uyum politikaları eşliğinde uluslararası piyasalara yönelik kapitalist tarıma odaklanan Ruanda da artan toplumsal eşitsizlik ve gerilimlerin neticesinde sekiz yüz bin Tutsi katledilirken (bkz. Chossudovsky, 1999), yapısal uyum stratejilerini bu ülke politikasına dahil edenlerin (ve hoşgörü arayışı içerisinde neyin ayıp neyin ayıp olmadığını vurgulayan muhalefetin) sessizliği, söz konusu katliamın devlet biçiminin şiddet yolu ile yaygınlaştırılması yolunda kullanıldığı müteakip adımları (insani müdahaleleri) kolaylaştırmıştır. Doğu Timor ve Yugoslavya, insani müdahaleler dolayımı ile uygulama alanı bulmuş şedit insancıllık (muscular humanitarianism) ve askeri insancılık (military humanism) kavramlarının işlevini anlamak için önemli örnekler sunmaktadırlar (bkz. Kurasawa, 2006). Yukarıdaki örneklerde hoşgörü edimini sergilemesi beklenen kimdir? Gerçekten bu edimi sergileyebilecek yekpare bir özne bulunmakta mıdır? Bir örnekte (Ruanda da) faillerden birisi tarafından sergilenen hoşgörü (katliama sessizlik), diğer örnekte (insani müdahale bayrağı altında sergilenen şiddetin somutlaştığı noktalarda) hoşgörüsüzlüğe mi dönüşmüştür? Çoğulculuk Yugoslavya da oluşturulacak olan yeni devletlerin biçiminin saptanmasında merkez kapitalist ülkelerin hep birlikte belirleyici olabilme kapasitelerine verilen bir ad mıdır? Üretim araç-
20 40 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 45 Sayı 1 ları üzerinde özel mülkiyet veriliyken (verili kabul edilmek durumundayken) ve bu durumun ürünlerinden yalnızca birisi olarak küresel bilgi üretimini sağlayan medya merkezleri(nde baskın iktisadi ve siyasi çıkarlar ve yine burada baskın söylemsel formasyonlar) neyin dünya kamuoyuna gösterilip gösterilmeyeceğini, gösterildiğinde hangi dil içerisinden ve nasıl anlatılacağını belirlerken; -herkesin bağımsız kanallardan edindikleri bilgiye dayanarak mevcut sorunları tam anlamıyla değerlendirip, kendi bağımsız fikrini ve pratiğini oluşturması anlamındaçoğulculuktan bahsetmek mümkün müdür? Đnsani müdahale ilkesinin, kendisi ile uygulaması arasındaki açıklığı anlamamıza ve uygulamayı ilkeye göre düzeltecek kriter ve araçları üretmemize yarayacak ideal bir tasviri/tanımı var mıdır (olabilir mi)? Kendi meşruiyetini kendi mevcudiyetinden alan, saptanabilir, evrensel normlar üzerinden üretilen argümanlara güvenebilir miyiz? Biz kimiz? Üretim araçları üzerindeki özel mülkiyetle sorunu olan insanlar dinozor, ortodoks, arkaik, hayalci gibi terimlerle suçlanır ve daha en başından kamusal iletişimin kıyısına atılırlarken, kıyıya atma ediminde ifadesini bulan epistemik şiddetin üreticilerini hoşgörülü saymak, onları demokrat olarak sınıflamak olası mıdır? Yukarıda örnekleri verilen soruların sorulabilmeleri, bu soruların makul sayılabilmeleri ve yanıtlama işine girişebilecek muhatapların oluşabilmesi için gerekli koşulların ve/veya gerekli teorik cesaretin yokluğunda, TWAIL çizgisinden üretim yapan yazarların kendi iddialarının aksine (bkz. Clark, 1989), reel politika ile ütopyacılık arasında mevcut olduğu iddia edilen boşluğu doldurmaları mümkün görünmemektedir. Buraya kadar ortaya konulanlardan hareketle TWAIL çizgisine içkin hiyerarşi karşıtlığı ve eşitlik önerisinin kendisini gerçekleştirmeye yönelik temel unsurlardan yoksun olduğu iddia edilebilir. Öncelikle TWAIL tarafından öne sürülen eşitlik talebi- Eşitlik iyidir önermesinin kutsiyeti veri sayılmadıkça- gerekçeden mahrumdur. Đkinci olarak eşit olması talep edilen şeyin-üçüncü Dünya yı oluşturan devletlerin- ele alınış tarzı sorunludur: Üçüncü Dünya yı oluşturan çoğu azgelişmiş devletin eşitliği kendiliğinden toplumsal bir eşitlikle sonuçlanmayacak ise, bunların eşit olmasından beklenilen fayda nedir? sorusu -diğer pek çokları gibi-yanıtsız bırakılmaktadır. Üçüncü olarak, en başta Birleşmiş Milletler olmak üzere önerilen eşitliği sağlaması beklenen araçların, bu araçları meydana getiren nesnel ilişkilerden ayrı olarak işlev görmesini gerektiren bir kuramı incelediğimizi belirtmemiz gerekmektedir. Bu noktada Mutua nın (2000: 31-32) TWAIL için verdiği birleştirici unsurlardan ikincisini-yönetişim vurgusunu-hatırlamak önemlidir. Yönetişim vurgusunu hatırlayarak, TWAIL çizgisine içkin hiyerarşi karşıtlığının içeriğini kendimiz doldurabiliriz. Hatırlanacağı gibi TWAIL e dahil yazarları birleştiren ikinci unsur (Mutua nın TWAIL e biçtiği ikinci amaç) uluslararası yönetişime yapılan vurguda bulunmaktaydı. Jessop (2002), bağımsız sosyal ilişkilerin koordinasyonu olarak kavramsallaştırıldığında, yönetişim teriminin üç alanda ya-