Birlik ve beraberliğe en çok ihtiyaç duyduğumuz günlerin, iç ve dış mihraklara karşı verdiğimiz savaşın pervanesi oldu mu mizah, biter, hayâsızlaşır, bönleşir: “Hadi oğlum göster bakalım pipini amcalara” malzemesi olur. Lacivertleşir. Müfredata dâhil olur; talim ve terbiye meselesidir. Ta sempozyumlara kadar taşınır. Türklüğün, Sünniliğin temsilcisi oluverir mizah ve elbette hoşgörünün. Nasreddin’in canı acıyor kavuğundan. [Çizgi: Mehmet Saygın]
Fotoğraf: Hakan Çınarlink
Bu afişi görmüş olmalısınız, sık rastlıyordum. Meğer afiş olarak satılıyormuş. Ne alırsan 10 TL tükkanlarında Che, Cobain ya da Fight Club posterlerinin yanında bulabiliyorsunuz artık, Oh dear damn it! Piramidin kenarlarında şöyle yazıyor-yukarıdan aşağıyaKapitalizmSizi yönetiyoruzSizi kandırıyoruzSizi öldürüyoruzSizin için tıkınıyoruzBiz herkes için çalışıyoruz. Biz herkesi besliyoruz.
James Bond sarkastizmine mizahla bakıldığını düşünün, İhtiyatsız Adam tam da buradan, yukarıdaki isimlerini saydığım çalışmaların durduğu noktadan hareket ederek parodisini oluşturan bir çalışmadır. Kurşunları “sektiren” iki kuzu dişi, ayaklarında üç parmağı, hatıralarını okuduğu sergüzeşt dedeleri vardır. Onun dünyasında her köşe başında soygun için bekleyen eli sopalı haydutlara, alengirli silahlara, biteviye intikam peşinde koşan kötülere ve tuhaf ölümlere rastlanır. Ayrıca albüm dikkatle okunduğunda fark ediliyor ki İhtiyatsız Adam, tipik bir görev adamıyken ücretini alamadığında müşterisini öldüren, acımasızlığını günbegün artıran bir kanun koyucuya dönüşüyor. Hele bir hikâyesi var ki ilkgençliğinde “ben kimselere bilinç milinç taşımıycam”, “o bahsettiğin nerden senin halkın oluyor ulan” ya da “savaşa evet, iktidara hayır” diyen bir anarşist olduğunu görüyoruz. Kendisine dayak atan sosyalistlerin yıllar sonra milliyetçi muhafazakâr bir partiden aday olmalarını ise hicvediyor, bu da ayrıca ilginç! Bu naif kahramanın aslında deruni bir anarşist olduğunu böylelikle öğreniyoruz. Kemal Aratan, gerçekten önemli bir üretici, çinisini-tarzını yenileme arzusu, sahne kurarken gösterdiği özen ve -ne yazık ki her zaman değil- çizme iştahı hep göz alıcı olmuş, ayrıksı bir çizerdir. Onun çizgi serüvenini izlemek, çalışmalarından birini topluca okuyabilmek için İhtiyatsız Adam’ı almak gerek. Böylesi albümler pek çıkmıyor. [Radikal Kitap, 15.1.2010]
Keşfetmek için Cem Dinlenmişlink
Çok değil, yirmi yıl kadar önce hayatımıza giren özel televizyonlar gündelik hayatımızda öylesine doğrudan ve dolaylı etkiler yarattılar ki. Alışkanlıklarımızı baştan ayağa dönüştürürken, bir iki yıl önce rağbet gören pek çok ayrıntı süratle unutularak sanki uzak bir geçmişte yaşanmış acı tatlı bir hatıra oluverdi. Örneğin mizah dergileri beklenmedik biçimde tiraj kaybettiler, televizyon kahkaha efektleriyle onların yerine ikame edilmişti. Dergiler birer ikişer kapandı, kadrolar ve önemli isimler medyaya ya da başka alanlara dağılmak zorunda kaldılar. Kalanlar, o nostalcik “Gırgır ne çok satılırdı” günlerinin küçük dergileriydi; Gırgır ekolünün aksine argo ve cinselliğe yoğun ilgi gösteriyor, alt kültürlere özgü biçim ve izlekleri kullanıyorlardı. Televizyonlar ise TRT sansüründen kurtulmanın iştahıyla Gırgır mizahını kendi mecralarına dâhil etmişlerdi. Dergilere kalan televizyonda anlatılamayacak -söylenemeyecek olanın mizahıydı, Gırgır’ın yanında marjinal kalan dergiler bu yeni tercihi kolaylıkla sahiplendiler. Bu süreçte Limon/Leman gibi aykırı bir derginin Türkiye’nin en çok satan haftalık dergisi olması, mizahi maharet kadar televizyonun belirlediği koşullarla doğrudan ilgiliydi.
Mizah dergileri çok satan yayınlar olmakla birlikte şehirli orta sınıf gençliğine hitap ederler, anaakım değerlerle hemhal olsalar da kamusal alanda yaygın ve meşru mizahı temsil edemezler. Televizyonda anlatılamayacak olanın mizahını yaptıkları için böylesi bir iddia içinde bulunmaları zaten mantık dışıdır, kimi zaman halkı temsil ettiklerini söyleyen üreticileri çıkar ki aslına bakarsanız, bu da romanesk bir temaşadan fazlası değildir. Mizah dergilerinin kimi esprileri, tanımlama biçimleri, cinsiyetçi (hatta ayrımcı) tutumları toplumda bir karşılık bulabilir ve böylece günbegün başkalaşarak -uyarlanarak- yaygınlaşır. Bir başka ifadeyle bu espriler ve mizahi tutum, marjinal bir mecradan çıkmakla birlikte ehlileşerek anaakım bir ifade ya da deyişe dönüşebilir. Üstelik anaakım olduğunda mizah dergilerinde genellikle kullanılmaz olmuştur ya da kullanılıyorsa o dergi, yorgun ve tekrara düşmüş, kapanmanın arifesindeki bir yayındır.
Gırgır, televizyonla ilgili espriler yapar; diziler, oyuncular, sunucular, şarkıcılar bir şekilde mizahileştirilirdi. Bu bakımdan Gırgır’ın sadece mizah değil bir televizyon magazini dergisi olarak anılması gerekir. Doksanlı yıllarda televizyon esprisi yapıl(a)maz olunca, üreticiler bu boşluğu geçmişin kültürel örüntüleriyle kapattılar. Eski bir çizgi romanı, geçmişte hatırlanan bir televizyon dizisi kahramanını ya da yine eski reklamlardan hatırlanan bir tiplemeyi argoya dayalı sarkastik ve yeni bir dille yorumladılar. Üstelik bunu, Oğuz Aral’ın milletin vakti yok diyerek -neredeyse televizyon formatı gibi- az sözcükle anlatılmasını istediği esprileri-balon yazılarını kıyasıya uzatarak yaptılar. Çizgi roman kahramanı Kızılmaske Orta Anadolulu esnaf ağzıyla konuşuyor, hayat gailesiyle vara yoğa söyleniyordu. Batman’in sadık yardımcısı Alfred, askıda taşıdığı çayları getirip “dünyada bırakmam, yeni demledim” diyebiliyordu. Mutlaka küfürlü ve şiveli konuşan, eğitimsiz, paragöz, cinsiyetçi, müteşebbis lümpen Türk ya da dönemin moda ifadesiyle “yurdum insanı” tiplemesi yıllarca kullanıldı. Bugün bu tür espriler çok tüketildiği –veya televizyon gibi daha güçlü mecralarda yinelenir olduğu- için mizah dergilerinde yer bulamıyor, en azından yakın dönemin çok satan dergileri Penguen ve Uykusuz, seleflerinden ayrı bir yerde durduklarını gösterir biçimde o esprilere başvurmuyorlar. Elbette bu tercih, esprilerin hepten unutulduğu anlamına gelmiyor. Mizah dergilerinde arkaik ve tüketilmiş olanın televizyona taşınması vakıadır. Levent Kırca nasıl Gırgır esprilerini Olacak O Kadar ile daha geniş bir kitleye taşıdıysa Beyaz Show ve Dikkat Şahan Çıkabilir de Türk veya Yurdum İnsanı mizahını çeşitli biçimlerde beyazcama taşıdılar. Televizyonun etkile(n)diği mecralardan biri olan sinemada izlediğimiz Kutsal Damacana (2007), Destere (2008) , Kolpaçino (2009) ya da vizyondaki Cem Yılmaz’ın Yahşi Batı’sı (Yön.Ömer Faruk Sorak) gibi gişe filmleri bu mizahın iyi birer örneği. Tür filmlerinin parodisi olmamasına rağmen Recep İvedik’i de bu paydaya katabiliriz. Her ne kadar Cem Yılmaz, yaptığı filmlerin “Türkler Uzayda, Türkler Amerika’da” gibi algılanmasını istemese de son filmi yine bu mizah aurasına dayanıyor, esprilere aşina olan bir izleyiciye hitap ediyor. Yukarıda sayılan filmlere yönelik eleştirilerin “mizahı küfre dayandırmak” “seviyesizlik”, “belden aşağı espriler” veya “ucuz bir yol” biçiminde gelişmesi kuşkusuz tesadüf değil. Öte yandan, televizyonda sürekli “bip” sansürüyle seyretmek istemediği için bu filmlere gidenler de var. Doğrusu memleket seyircisi ilk kez bu filmlerde bu denli yoğun bir küfürle karşılaştı; Leman’ın argosunun da vakt-i zamanında bir ilk olduğunu, bu filmlerin üreticilerinin bir biçimde mizah dergilerine, özellikle Leman’a yakın olduklarını söylemeye gerek yok sanıyorum.
2009 yılında yerli çizgi roman üretimi bir önceki yıl gibi oldukça sınırlıydı. Mizah dergilerinde yayınlanan çalışmaların toplandığı albümler dışında hiç birisi yüksek satış rakamlarına ulaşamadılar. Uğur Gürsoy’un Fırat albümü (Mürekkep Yayın) hem büyük bir ilgi gördü hem de naif ve yeni bir mizahın “göstereni” oldu. Oky’nin İpek & Burak albümüyse (Mürekkep Yayın) bir dargın bir barışık süren bir ilişkinin hikâyesini anlatırken, punk-rocker eğilimli şehirli orta sınıf gençlerinin jargonlarını, hayatla kurdukları bağı, tutku ve saplantılarını resmetmesi bakımından özel bir ilgiyi hak ediyordu. Uykusuz dergisi çıkışlı bir başkası, Ersin Karabulut’un grafik romanı Sevgili Günlük’ü ise kurgu ve çizgisiyle öne çıkıyordu. Genç bir çizerin, Cem Özüduru’nun korku hikâyesi Zombistan (Rodeo Strip), eski bir Gırgır çizeri olan Enis Temizel’in Tantalis’in Meleği (Lal Kitap), on iki yazar ve çizerin ortak katılımıyla gerçekleşmesi bakımından bir ilk olan Deli Gücük, Osmanlı Taşrasından Dehşet ve Korku Hikâyeleri (Kamra Yayıncılık) yılın ilgi çekici diğer albümleriydi. Çizgi roman üretimi, mizah dergileri dışında maddi bir getirisi olmayan, bütünüyle “aşk” ve özveriye dayanan bir mecra haline geldiğinden yeni ve nitelikli çalışmaların ortaya çıkması epeyce zor gözüküyor. Satışlardaki yükselişe rağmen yerli albüm üretiminin artıp çeşitlenebileceğini sanmıyorum. Düşük maliyetli yabancı çizgi romanların hâkimiyeti altında bir yıl daha geçireceğimiz aşikâr. [Birgün Kitap, 9.1.2010]
(…)Karikatürün sosyal ve siyasal olayları etkileme kapasitesine sahip olduğuna dair inancın, siyasetçilerin (olumlu veya olumsuz anlamda) karikatüre verdikleri önemin etkisiyle pekiştiğine de işaret etmemiz gerekir. Örneğin Churchill, karikatürcülerin “büyük bir güce” sahip olduklarını ve kamuoyunu yönlendirebildiklerini söyler. Bu sözler, basınla veya geniş anlamıyla eleştiri kurumuyla ilişkilerini iyi tutmak isteyen bir siyasetçinin pragmatizmi olarak okunabilir. Gerekçesi her ne olursa olsun, karikatürcüler ile siyasetçiler arasında yakın bir ilişki vardır. Karikatürcülerin sine qua non’u siyasetçilerdir; ateş yanarsa duman tüter. Kenneth Baker, Daily Express’in II. Dünya Savaşı sonrası popüler karikatürcüsü Michael Cummings’in, “Bir duvar için tuğla ne ise, bir karikatürcü için de siyasetçi odur” dediğini aktarır. Aynı şekilde, siyasetçiler de karikatürcülere ihtiyaç duyar. Siyasetçiler, karikatürcülerin yarattığı görsellik sayesinde tanınırlar. Özellikle kitle iletişim araçlarının gelişmediği zamanlarda siyasetçi karikatürleri önemli bir tanıtım işlevini yerine getirir. Bunun da ötesinde, bir siyasetçinin karikatürünün çizilmesi onun önemsendiğini gösterir (…) [Levent Gönenç ile birlikte yazdığımız “Sosyal ve Siyasal Olaylar Üzerinde Karikatürün Etkileme Gücü”, Toplumsal Tarih, Ocak 2010 sayısında]