Kendi Aramızda. Sevgili AKİS Okuyucuları
Download "Kendi Aramızda. Sevgili AKİS Okuyucuları"
3 AKİS Haftalık Aktüalite Mecmuası Sene : 2, Cilt : IV, Sayı : 62 Denizciler Caddesi Yeni Matbaa - Ankara P. K. 982 Tel: Fiatı: 60 Kuruş - İmtiyaz Sahibi : Metin TOKER - Umumî Neşriyat Müdürü Cüneyt ARCAYÜREK Bu nüshada Yazı islerini fiilen idare eden mes'ul Müdür: Yusuf Ziya ÂDEMHAN Teknik Sekreter: M. Nevzat ÜNLÜ - Ressam: İzzet ÇETİN - Karikatür: TURHAN Fotoğraf: ASSOCIATED PRESS Hüseyin EZER Klişe: Doğan TORUNOĞLU Haşmet EGEMEN Abone Şartları: 2 aylık (12 nüsha) : 6 lira 6 aylık (25 nüsha): 12 lira 1 senelik (52 nüsha) : 24 lira İlân Şartları : 4 Renkli arka kapak (Tam sayfa) : 850 lira Kapak içi 300 lira ve metin sayfaları Santimi 4 Lira Dizildiği ve Basıldığı Yer : Yeni Matbaa Ankara Kapak Resmimiz M. Çavuşoğlu Radyonun Sesi Kendi Aramızda Sevgili AKİS Okuyucuları Haftalar var ki iktidar sözcülerinin, resmi radyo gazetesinin, yarı resmî Zafer gazetesinin ve hükümet icraatını belki onlardan da facia hararetle öven İstanbuldaki Yeni Sabah veya Ankaradaki Halkçı gazetesi gibi "hükümetçi" organların beyan ve yayınlarının bir muayyen noktasında derin bir hayret ve hayretten çok ibret hissi duymamak elden gelmiyor. Bu nokta "İktisadî istiklâl savaşı" e- debiyatının başladığı noktadır. Dikkat edilmişse farkedilmiştir ki "İktisadî istiklâl savaşı" edebiyatının piyasaya sürüldüğü tarih, Adnan Menderes hükümetinin iktisadi siyasetinin'şiddetli tenkidlere yol açtığı, Amerika tarafından kredi talebimizin reddedildiği ve bir darlığın baş gösterdiği zamana tesadüf etmektedir. Gayeyi anlamak için fazla zeki olmaya lüzum yoktur: bu iktisadî siyaseti hücumlardan korumak! "İktisadî istiklâl savaşı" edebiyatı böylece muhaliflere, tarafsızlara ve bizzat iktidar partisi içinde bulunup da iktisadî gidişi tasvip etmiyenlere karşı bir zırh vazifesi görecek tenkidde bulunmak istiyenler "aman, istiklâl savaşını istiklâl mahkemeleri takip edebilir" endişesiyle susup oturacaklardır. Bu gayeyi takip edenlerin kendi kendilerini aldattıklarına zerrece şüphe yoktur. Yer yüzünde bir tek namuslu iktidar düşünülemez ki hedefi, iktisadî sahada, Demokrat Partinin hedefinden değişik olsun. Bu hedef, memleketin kalkınmasıdır. Her hükümet bunu- temine çalışır. Memleketler vardır, zaten ileri bir seviyededirler; iş başına gelenler onu daha da ileri hale sokmak için uğraşırlar. Memleketler vardır, geri kalmışlardır; iktidarı alanlar muasırlariyle aradaki mesafeyi kapatmayı gaye bilirler. Bu noktada hiç kimsenin hiç kimseyle İhtilâfı yoktur; bu, yirminci asrın ikinci yarısında "hükümet" deyince natura gelen husustur. Hükümetler "Jan darma hükümet" olmaktan çoktan çıkmışlardır. Millete karşı yüklendikleri vazifelerin başında "daha müreffeh bir hayatın temini" gelir. Bu İngilterede de böyledir, Rusyada da.. Halbuki Adnan Menderes kabinesinin, bu bakımdan tek orijinal tarafı belirli ve müşterek gayeyi tahakkuk ettirmek için seçtiği yoldur. Cumhuriyet Halk Partisi de memleketi kalkındırmak azmindedir, iktidarda bulunduğu zaman buna çalışmıştır. Bunun için kendisine bur yol seçmiştir, o yolun gayeye giden en iyi yol olduğuna kanidir. Cumhuriyetçi Millet Partisi de aynı durumdadır; onun da kendine mahsus bir iktisadî politikası vardır, memleketin o politikayla kalkındırılabileceğine kanidir. Hattâ Demokrat Parti içinde bir çok kimse Adnan Menderesin takip etliği yoldan daha iyisinin bulunduğuna inanmaktadır. Her vatandaşın kalkınma istikametinde fikirleri, düşünceleri olabilir. Bir demokraside bunların tartışılmasından daha tabii ne vardır T Ancak totaliter idarelerdedir ki iş başında bulunanların yaptıkları tabu saydır, onların etrafında münakaşaya cevaz verilmez ve milletlerden "bir gayrı muayyen istikbalde gerçekleşecek müreffeh vatan" için halde sıkıntı ve eziyet çekmeleri talep edilir, bu sıkıntının zaruri sıkıntı olup olmadığını tahlile çalışanlara hain damgası vurulur. 'İktisadî istiklâl savaşı" e- debiyatı bize o diyarlarda piyasaya sürülen edebiyatları pek ziyade hatırlatmaktadır. Ortada "İktisadî istiklâl savaşı" yoktur. Ortada hepimizin arzuladığı daha mâmur ve daha müreffeh Türkiyenin inşası vardır. Bu yolda beş senedir Adnan Menderes hükümeti bir muayyen politika takip e- diyor. Beş sene sonra vardığımız noktada, bu politikanın yanlışlığı anlaşılmış bulunuyor. Şimdi bur takım vatandaşlar - içlerinde muhalifi.tarafsızı, demokratı var - yolun değiştirilmesini uygun görüyor. Adnan Menderes hükümetinin iktisadî politikasının başarısızlığını ilk söyleyen muhalifler değildir; bizzat hükümet bir iktisadî politikanın temelini teşkil eden liberasyon, takas veya kredili ithalât gibi kararlarının neticelerinden memnun kalmayıp bunları iptal etmiştir. Yolun yanlışlığını bu iptallerden daha iyi ne isbat edebilir ki? Beş sene sonra vardığımız sıkıntılı mevkide bu yanlış kararların tesirini inkâra imkân mı vardır? Eğer bugün elimizde, en zaruri maddeleri getirtebilmek için kâfi döviz bulunmuyorsa bunda memleketin kapılarını harice alabildiğine açan liberasyon kararını alan hükümetin mesuliyeti yok mudur? Bu hükümet, Adnan Menderes hükümetinden dir. başkası değil Hedefle yolun seçimini birbirine karıştırmaya çalışmak ve bu karışıklığın üzerine bir takım edebiyat bina etmeğe kalkışmak e- ğer gaye olarak memleketin iyiliği değil, iş başındakilerin ne pahasına olursa olsun iş başında kalmaları keyfiyeti seçilmemişse - elbetteki bir demokraside hiç, ama aklı başında hiç kimseyi aldatamaz. Bunun böylece bilinmesinde büyük fayda vardır. Saygılarımızla AKİS
4 YURTTA OLUP BİTENLER Muhalefet İsmet İnönü Başlı başına hadise Yükselen kota Her şey o gün İsmet İnönünün İstanbulda Taşlıktaki evinde yalnız kalmasiyle başladı. Hava oldukça sıcak, vakit akşam üzerine yakındı. Muhalefet lideri İngilizce haftalık gazetelerini - Economist, Manchester Guardian.. - okudu, denizi seyretti, sonra kalkıp arkadaşlarını görmeye gitmeğe karar verdi. Evden çıktı, Cağaloğluna indi, bir ahbabını ziyaret etti, oradan yürüyerek Parti merkezine uğradı. Sokakta kendisine rastlıyanlar hürmet ve ondan da çok muhabbet, hepsinden fazla hayretle bu açık bej renk elbiseli, ince şapkasının kenarından beyaz saçları görünen yaşlı, fakat dinç insana bakıyorlardı. İsmet İnönüyü hepsi tanıyorlardı, onu kendi aralarında görmekten memnun oluyorlardı. Bilhassa kadınlar Muhalefet liderini, gözlerinde hakiki bir şefkatle takip ediyorlar, çocuklarını gönderip elini öptürüyorlardı. İsmet İnönü hemen her sabah dokuz buçuk vapuruyla Kadıköye geçiyor, oğlunun Çiftehavuzlardaki yazlık evinden denize giriyor, öğle vakti tekrar İstanbula dönüyordu. Bu vapur seferleri de bir âlem oluyor, sivilinden resmisine herkes Muhalefet liderini sevgiyle selâmlıyor, fırsat bulanlar yanma yaklaşıp iyi hislerini izhar ediyorlardı. Bu halkın içinden kopup gelen bir tezahürdü. O gün Cağaloğlunda da aynı şeyler oldu. İsmet İnönünün dokuz yıl Rağbet Görmeyen Müessese Cüneyt ARCA YÜREK Sandalyenin çok tatlı olduğunda zerrece şüphe yoktur. Eğer ğimize küfrederek yükleneceğiz" edeceğiz, karşı partiye de alabildi bu kadar tattı olmasaydı peşinde derse ayni şekilde fikrimi söyler, böylesine aşk ve şevkle koşulur böyle yapmamamız gerektiğinin muydu? Ama akıllı adam odur ki mucip sebeplerini önüne sererim. O çıktığı yerden inmesi icap etti mî, kararından caymazsa, ben vazifemden ayrılırım. Nihayet başka bir tereddüt duymadan gerekeni yapabilsin. Zira bazı inişler vardır, daha gün müessesenin idaresini mazisi da yüksek yerlere tırmanmak için karışık, hırsızlığı müsellem, rüşvet alıp yazı yazdığı ortaya çık insana icap eden hızı verir. Buna mukabil kalmaktaki İsrar, bazen mış bir adama verir, onu kendisine ortak yaparsa şapkamı başıma telâfisi gayrı kabil sukutların sebebini meydana getirir. geçirir ve o zatı şerifle teşriki mesai etmektense çıkar giderim. Bun Fakat bahis mevzuu saha politikaysa bu şans! mütalâaların ve lar dünyanın en tabii hareketleridir. Eğer mecmuanın içinde mesul hesapların yanı sıra Ur de vazife hissi, vazife mesuliyeti belirir. İşin mevkide bulunmadaydım, sadece normali ve güzeli şudur: sandalye yazımı yazıp hayatımı kazansaydım aldırmazdım. Ama madem ki bir vasıtadır, gaye memlekete hizmettir. O sandalyede insan fikrini takip edebildiği müddetçe oturdalyem vardır onların hakkını ver bir mesuliyetim, altımda bir sanmalıdır. O sandalyenin hakkım verebildiği müddetçe orada kalmabetteki başka bir yol daha vardır: mek benim için şeref borcudur. Ellıdır. Bu imkân elden çıktı mı, tasvip edilmeyen bir politikanın tat gazete sahibinin dediklerine boyun paramı alır, sandalyamda oturur, biki işi omuzlara yüklendi mi vazife hissini müdrik kimselerin yada, dostlar arasında onun aleyhin eğer fakat kapalı kapılar arkasınpacağı şey sandalyenin bütün tadını bir tarafa elinin tersiyle itip, yol olmadığım söylerim. Kendimi de atıp tutar, girdiği yolun çıkar çekilmektir. Buna, batı âleminde aldatmamak istersem yolda beni "istifa" diyorlar. Asırların tecrübesi göstermiştir ki istifa müessesesika bir şey düşünmediklerini kabul görenlerin de benim hakkımda başnin İyi işlediği memleketlerde keyfî ve itiraf ederim. idare ve zulüm gerilemiş, bu mü Ama benim böyle hareket edeceğimden emin olduğu için gazete essese iyi kullanıldığında keyfi i- dare ve zulüm taraftarları takkelerini önlerine koyup düşünmek sahibi, istifama yol açacak hareketlere girişmekten içtinap eder. zorunda kalmışlardır. Aklına eseni yapmaz, benimle ve Ben bu mecmuanın umumi mecmuanın mesul mevkilerindeki neşriyatını idare ederim. Mecmuayı alâkadar eden işlerde el bazı noktalarda bizim kendisinden diğer arkadaşlarla istişare eder, bette ki son söz hakkı benim değildir, gazetenin sahibinindir. Ama tar, son söz daima kendisinin ol iyi düşünebileceğimizi hesaba ka bana bir vazife verilmiş, ben de makla beraber yalnız kalması ihtimalini unutmaz. Biz çekilirsek o, bu vazifenin mesuliyetini üzerime almışıradır. O bahiste benim fikrimin mutlaka hesaba katılması kimseleri bulamaz mı? Bulabilir. dediklerini itirazsız kabul edecek lâzım gelir. Mecmuanın bir istikameti, bir politikası vardır. Ben bu kendi ve mecmua hayrına bir ha Ama aptal olmadığı için bunun nun tatbikini, mutabık olduğum reket teşkil etmiyeceğini anlar. müddetçe deruhte ederim. Eğer istikameti, eğer politikayı doğru ve Bunlar akla gelebilecek misaller içinde en ehemmiyetsizleridir. faydalı görürsem, vazifede kalırım. Fakat bir gün gazete sahibinin aklına eser de şuna buna borç Mühim olan "istifa müessesesinin" faydasının ve kullanılmasındaki lüzumun anlaşılmasıdır. Medeni in takmak suretiyle mecmuayı kalkındırmaya heves ederse bunun sanlar için, gerektiği zaman bu mahzurlarını kendisine anlatmağa, müesseseye baş vurmak kati bir yolun iyi olmadığı hususunda onu zarurettir. Hiç bir şey dürüst bir iknaya çalışırım. adamı benimsemediği, tasvip etmediği işlerin mesuliyetini paylaşmaya icbar etmez. Menfaat ve küçük Israr ettiği takdirde, özür diler ve çekilirim. Maaşımı almakta devam hesaplar hariç.. Parlak sebepler etmek, sıfatınım verdiği ca kadan faydalanmak tein mutabık bulunmadığım yolda adım atmam. bulmağa çalışmak kendini aldatmaktan başka bir şey değildir. Hele insanın mesuliyetini paylaştığı Gene bir gün gazete sahibinin aklına eser de "hâdiseler ne olursa olrunda bırakıldığı kimselerin arka islerin ve teşriki mesai etmek zosun şu partiyi körü kürüne tutacak, icap ederse haberleri tahrif ğün en dan aleyhinde bulunması küçüklü büyüğüdür.
5 evvel Meclise ön kapıdan giremediği için arka kapıdan dolaştığı söylenen İsmet İnönü olduğuna inanmak için bir milyon şahit lâzımdı. Partisinin iktidardan düşmesinden bu yana geçen beş yıl onu "halkın 1 numaralı sevgilisi" yapmıştı. Bundaki en büyük paym Demokrat Partide ve onun liderlerinde bulunduğundan ise şüphe bile edilemezdi. Muhalefetteyken tenkid ettikleri her şeyin, iktidara geçince daha da aşırısını yapanlar halkın gönlündeki yerlerini elbette ki başkalarına bırakmak zorunda kalacaklardı. Buna İnönünün tarihi şahsiyeti ve vatana hizmetleri eklenince netice bundan başka bir şey olamazdı. Fakat o gün asıl tezahürat, Parti binasından çıkınca oldu. İnönünün o- rada bulunduğunu öğrenenler yola dolmuşlardı. Genel Başkan binadan yanında İstanbul İl Başkanı bulunduğu halde ayrıldı ve aşağıya doğru yürüdü. Kalabalık gittikçe artıyordu, İnönünün arkasında muazzam bir topluluk birikmişti. Muhalefet liderini görenler guruba katılıyorlardı. Bir gezinti kısa zamanda ve kendi kendine hadise mahiyeti aldı. Bâbıâliden inildi. Sirkeci ve Eminönü geçildi. Bir çok yerde polisler trafiği durduruyor ve İnönüyü selâmlıyarak kendisine yol veriyorlardı. Tramvaylarda ve otobüslerde geçenler Muhalefet liderini birbirlerine gösteriyorlardı. Doğrusu istenirse İnönü bütün bunlardan pek az haberdardı, yanındaki partililerle hasbıhalde bulunuyordu. Hava serinlemişti, yürüyüş i- yi oluyordu. Karaköye gelindi, İnönü oradan otomobile binecekti. Peşindeki halk "Tayaya.. Şaşaşa.. İsmet Paşa çok yasa.." diye tezahürat yapıyor, alkışlıyordu. Bazıları otomobili havaya kaldırmaya teşebbüs ettiler, kendilerine güçlükle mani olundu. Muhalefet lideri biriken halkı şapkasiyle selâmladı, evine müteveccihen Bir halk tekerlemesinin ilhamı Tebrikname Beş sene içinde memlekette nasıl bir kalkınmanın gerçekleştirildiğini millet göstermek maksadile başbakan Adnan Menderes en yakın mesai, fikir ve ideal arkadaşı Dr. Mükerrem Sarolu Karadeniz kıyılarına göndermiş bulunuyor. Kendisini bu mükemmel seçimden dolayı kalbimizin bütün samimiyetiyle tebrik ederiz. Hakikaten beş sene içinde dedikleri gibi hemen sıfırdan başlayarak nasıl kalkınıldığını göstermek için bütün memlekette Dr. Mükerrem Saroldan daha muvafıkını bulmak pek, ama pek zordu. ayrıldı. Hayli zaman vardı ki sokağa her çıkışı ivazsız ve takı zafersiz sevgi gösterilerine vesile oluyordu. "Ne o taraftan, ne bu taraftan" vatandaşlar - ki 1950 de ittifaka yakın ekseriyetle Demokrat Partiye rey vermişlerdi - yanıldıklarını ciddi surette düşünmeye başlamışlardı. İktidara geliş tarzından yıllar yılı bu millet tarafından iktidarda tutulacağı sanılan Demokrat Parti bir takım vahim hatalar, mânâsız inatlar ve vehimler yüzünden beş sene içinde inanılmıyacak kadar büyük kayıplara uğramıştı. Anadolu ve Kasım Gülek İstanbulda durum bu iken Kasım Gülek Cumhuriyet Halk Partisinin Ankaradaki sarı boyalı kârgir binasındaki küçük odasında kendisini ziyarete gelenlere yeni döndüğü. Anadoluda edindiği intibaları anlatıyordu. Bu intibalar için kullandığı kelime YURTTA OLUP BİTENLER "fevkalâde" idi. Bilhassa Güney, yavaş yavaş Halk partisinin meşhur tâbirle - sağlam bir kalesi haline geliyordu. Demokrat Partiyi en ziyade hararetle tutanlar dahi yavaş yavaş sırt çeviriyorlar. Halk Partisine gelmeseler bile öteki muhalefet partisinin, Cumhuriyetçi Millet Partisinin saflarına katılıyorlardı. Teşkilât her zamankinden kuvvetliydi ve işin Kasım Güleğe göre güzel tarafı yeni bir ruhun esmesiydi. Bu ruh, 1950 nin arefesinde Demokrat Partiye hâkim olan ruhtu. Genel Sekreter, söylemiyordu ama Demokrat Partiye de 1950 den evvel Cumhuriyet Halk Partisine hakim olan ruh tamamiyle- sinmişti. Sevimsiz kimseler politika icabı diye liderler tarafından tutuluyor, başka sevimsizler ağızlarında küfür edebiyatı sözüm ona propaganda turnesine çıkarılıyor, teşkilâtın içinde kaynaşmalar oluyor, nüfuz ticareti her yerde alıp yürüyordu. Münevverlerin Demokrat Partiden ayrılması vuku bulmuştu, şimdi halk kütleleri çekilen sıkıntılar karşısında onlara katılıyorlardı. Birinciler Halk Partisine, ikinciler Cumhuriyetçi Millet Partisine gidiyorlardı. CHP. teşkilâtı, ihtimal ki biraz fazla iyimserlikle, hemen her yerde demokratları şimdiden geride bıraktıklarını iddia ediyor, bir seçim olduğu takdirde neticenin bir yıl evvelkinden bambaşka şekilde tecelli edeceğini bildiriyordu. Kütlenin derin tabakalarında vaziyetin keşfine imkân yoktu, fakat satıhta hakikaten muhalefet 1955 yılının bu ikinci yarısında iktidardan çok daha kuvvetli görünüyordu. Çok daha kuvvetli ve çok daha hareketli.. Hareketi, hadiseler kendiliklerinden yaratıyor ve Demokrat Parti bu hakikati görmemekte şaşılacak bir inat gösteriyor, sertlikle her şeyin halledilebileceği gibi sakat bir düşünceye kendini kaptırıyordu. Anadolunun pek çok tara- BENİM AĞAM ZENGİNDİR BENİM AĞAM ZENGİNDİR... BU ZENGİNLİK NEDENDİR? BU ZENGİNLİK NEDENDİR? ŞUNDAN BUNDAN SUNDAN BUNDAN,,
6 YURTTA OLUP BİTENLER fında da vatandaşlar bu halin sebebini bir türlü anlayamıyorlar, şaşıp kalıyorlardı. Sanki Demokrat Parti ilk seçimde iktidarı muhalefete terketmeye azmetmişti. Zira bu memlekette iktidarın artık sert tedbirlerle muhafaza olunamıyacağını, iktidarda kalmak için iyi hizmetin şart bulunduğunu, ezilmek istendikçe muhalefetin kuvvetlendiğini çocuklar bile görebiliyordu. Parti Meclisini bekleyen iş C.H.P. Meclisinin toplantısına da iki hafta kalmıştı. Bu toplantının evvele alınacağına dair haberler asıl-, sızdı. Böyle bir ihtiyaç hissedilmiyordu. Fakat Meclis, mahalli seçimlere katılıp katılmama hususunda karar alacaktı. Partililer bu mevzuda iki büyük kısma ayrılıyordu. Seçimlere iştirak taraftarları daha ziyade küçük yerlerdendi. Bunlar partilerinin bilhassa şu son yaz aylarında kaydettiği fevkalâde terakki karşısında bir zafer kazanacaklarından emindiler. Onun için seçime girmek istiyorlardı. Bir çok belediyenin Genel seçimlerde Halk Partisinin elinde olması elbette ki fayda sağlıyacaktı. Bulundukları yerlerde halkın Demokrat Partiden soğuduğunu gözleriyle görüyor, âdeta elleriyle tutuyorlardı. Bunun yanında Belediye başkanı veya Belediye Meclisi üyesi adayları da bu cereyanı hararetle destekliyorlardı. Buna mukabil büyük yerlerde o- turanlar ve hadiselere daha tepeden bakmak fırsatını bulanlar seçimlere katılmanın faydasız, hattâ zararlı o- lacağı fikrindeydiler. Bir defa doğru dürüst kampanya yapmak hakkı muhalefete tanınmıyordu. Dr. Mükerrem Sarolun muhalefeti tavsif i- çin kullandığı tâbirlerin en, ama en hafifini iktidar için kullanacak muhalif hatip Hükümetin nüfuzunu kırdığı, Meclisin manevi şahsiyetini tahkir ettiği veya Cumhurbaşkanına hürmetsizlik yaptığı iddiasiyle hüküm giymeden tevkif olunurdu. Bu şartlar altında seçime girilebilir miydi? Bırakınız meydan nutuklarım, bizzat bakanlar radyolarda muhalefeti en şiddetli şekilde itham ediyorlardı; muhalefet ise bunlara mukabele etmek hakkına sahip değildi. Bir takım masum vatandaşları, "seçim kazanacağız" diye mutazarrır etmekte mâna yoktu. Sonra seçimler kazanılsa bile muhalif belediyelere hayat hakkının tanınıp tanınmıyacağı meçhuldü. Daha doğrusu tanmmıyacağını misaller gösteriyordu. C.H.P. nin kazandığı muhtar seçimleri bile mütemadiyen yenilenip duruyordu. Seçim kanununda son yapılan tadiller ise muhalefete göre değil.. Demokrat Partinin Adnan Menderesten sonra kongrelerde en fazla alkış toplayan 2 numaralı ileri geleni Fevzi Lûtfi Karaosmanoğlu da tadillerin müzakeresi sırasında aynı tezi savunmuştu. Hattâ ve hattâ bugün bakanlık yapmakta olan Samed Ağaoğlu 2 Mayıstan sonra getirilen kanunlara muhalefetini o zamanlar açıkça bildirmişti. Antidemokratik olduklarında böylesine ittifak edilen kanunlar ortadayken seçim emniyeti bir lâftan başka neydi ki? Nihayet, kanunlardan da mühimi, iktidarın zihniyetiydi. Bu zihniyet muhalif partilerin seçimlere girmesine müsait değildi. 1 numaralı muhalefet partisinin Genel Sekreteri "memlekette sunî bir iktisadî buhran yaratmak" gibi iddia ile mahkemeye verilmişti. 2 numaralı muhalefet partisinin Genel Kurul âzası General Sadık Aldoğan ise Millet Meclisine teşriî sistemimizi beğenmemek suretiyle hakaret ettiği bildirilerek iki denemede tevkif olunmuştu, duruşmasını mevkuf olarak bekliyordu, öte yandan selâhiyetli - sıfatları bakımından - bazı iktidar mensupları orada burada tehditler savuruyorlar, Kasım Gölek İnönü'nün veliahtı belâlar okuyorlar, şimşekler yağdırıyorlardı. Seçimlere katılmama taraftarlarının bu mülâhazalarına bir de politik mülâhaza ilâve olunuyordu. Bu Şartlar altında yapılacak bir seçimi Demokrat Parti kazandı mı bunu "milletin, gidişatı, tasvibi" şeklinde ilan edecek ve demokrasinin son kırıntılarını da kaldırmak için halkın kendisine yetki verdiği mütalaasıyla tek parti sistemine dönüşü hızlandırılacaktı. Bu ise memlekete her bakımdan felâketten başka şey getiremezdi. Muhalifler birlesiniz İşte bu sırada iki büyük muhalefet partisi, Cumhuriyet Halk Partisi ve Cumhuriyetçi Millet Partisi arasında bir müddet evvel Ankarada başlamış olan müzakereler ve temaslar yeniden ele alındı. Halk Partisi mahallî seçimlere katılmama kararım vermeden evvel Cumhuriyetçi Millet Partisinin bu husustaki sarih niyetini öğrenmek istiyordu. Zira böyle bir karar ancak bütün muhalif partiler seçimleri boykot ettikleri takdirde mâna kazanırdı. C.M.P. nin büyük kongresi bu yetkiyi Genel İ- dare Kuruluna vermişti. Kurultay ise C.H.P. Meclisine.. Şimdi bir mutabakata varılmasına çalışılıyordu. İki muhalif partiyi geriden takip eden Köylü Partisi ise katılmamak azmindeydi. Muhaliflerin' birleşmesine bir sebep daha vardı: Demokrat Partideki bazı kimselerin maksadı. Bunlar muhalefet partilerim kapatacaklarını a- çıktan açığa söylemekten çekinmiyorlardı. Şimdi bütün oklar C.H.P. ye çevrilmişti. O bir defa temizlenirse işler kolaylaşacaktı, zira C.M.P. yi susturmak daha kolaydı. Nitekim C. M. P. li liderlerin tevkifi denenmişti ve denenmekteydi. Ama C.H.P. ye ve onun liderlerine son derece vahim tehlikeler göze almaksızın kanun dışı veya hususi kanunla ilişmek mümkün değildi. Memleketin içinde ve dışında hasıl olacak reaksiyon Demokrat Partiye - bu en zayıf ânında - muhalefet partilerinden daha fazla zarar verebilirdi. Hele muhalefet partileri sıranın kendilerine gelmesini beklemeden ilk tehlike ânında müştereken hareket ederlerse Demokrat Parti i- çindeki o muayyen cereyanın şampiyonları oturdukları yerde kalırlardı. Muhalefet partileri arasındaki bu temasların neticesi C.H.P. nin iki hafta sonra alacağı kararda kendini belli edecektir. Hükümet Derde deva: sertlik Mamafih bu hafta reiskont haddini yüzde S ten 4,5 e çıkarmak suretiyle hükümet ekonomik istikrarı yeniden kurma yolunda iyi karşılanan bir ilk adım atmıştır. Buna ve başka tedbirlere lüzum bulunduğu açıktır. Enflasyon ve bilhassa endüstriye ait ham madde sıkıntısı gittikçe ciddi hal almaktadır. Son iki sene içinde perakende ve toptan fiyatları dimdik yükselmiştir. Para hacmi süratle kabarmaktadır. Ücretler geçen yıl evvelki yıla nazaran yüzde 13 artmış, buna mukabil hayat pahalılığındaki yükselme yüzde 15 olmuştur. Bundan başka tediye muvazenesi de düzelmemiştir. Geçen yıl ithalât da İhracat da azalmışsa da açık 1953 deki açıktan da fazla olmuştur: İhracat 1953 te milyon lirayken geçen yıl 938 milyona düşmüştür. Aynı zaman zarfında ithalât milyon liradan 1339 milyon liraya indirilmişti. ' İhracattaki 171 milyon liralık düşüş pamuk ve maden ihracatındaki azalmanın neticesidir.
7 YURTTA OLUP BİTENLER... Fakat kısa vadeli güçlüklerin halli için yabancı yardıma muhtaç kalmak işi çok ileri götürebilir. Türkiye halen çok ağır bir dış borç yükü altındadır; 1949 dan bu yana aldığı dış yardımın miktarı ise 1400 milyon lira civarındadır. Eğer dış borçları artarken ihracat kapasitesi artmazsa memleketi ilerde bekliyen sıkıntıdan ibarettir. Yukarda ki mütalâalar bir muhalifin iddiaları değil, dünyanın en tarafsız ve iktisadi sahada en selâhiyetli haftalık mecmuası "Economist" in kanaatidir. Bu objektif görüşün hükümet tarafından yapılan açıklamalarda ortaya konulan durumla tezat halinde bulunduğu derhal göze sapmaktadır. Halbuki memleketimizin uzun vadeli bir buhranın içinde olduğunu ve kurtulmak için hükümetin halkın hoşuna gitmiyebilecek iktisadî tedbirler almaya mecbur bulunduğunu belirten bu yazının intişar ettiği haftanın ortasında radyolar ve Anadolu Ajansı Başbakan Adnan Menderesin şu sözlerini yayınlıyordu: Türkiyenin üç bir esaslı ve halledemiyeceği derdi yoktur. Muvaffakiyet yolundayız. Şimdiye kadar yapılmış büyük hamle ve gayretlerimizin neticelerini birer birer idrak edeceğimiz zaman çok yaklaşmıştır. -Böyle söyleyen hükümet aynı hafta, inkârı gayrı kabil bütün sıkıntıların suni şekilde muhalefet tarafından yaratıldığı mucip sebebiyle silâhlarını bir yandan bulanık suda balık avlayan muhtekir ve istifçilere, diğer taraftan iktisadi politikayı tenkid edenlere çeviriyordu. Buna mukabil alınması lâzım gelen esaslı tedbirler, bunları almak için her şeyden evvel bir buhranın mevcudiyetini kabul etmek gerektiğinden alınamıyor, halka hakiki vaziyetimiz bildirilemiyordu. Halbuki, yalnız "Economist" değil, 300 milyon dolar kredi istediğimiz Amerika da iktisadî vaziyetimizin ancak politikaya âlet edilemiyecek ciddi iktisadî tedbirlerle düzelebileceğini söylüyor ve talebimizin is'afını bu şarta bağlıyordu. İlk tedbirlerin neticesi Buhranın bir ekonomik, bir de psikolojik sebebe dayandığını AKİS geçen sayılarında da belirtmişti. Hükümetin aldığı tedbirler psikolojik sebeplerden bir kısmını ortadan kaldırdı. Başbakan Adnan Menderes kabinesiyle, DP. Genel Başkanı Adnan Menderes Genel İdare Kuruluyla 'beraber çalışmaya başlamıştı. Bu iki kurul son hafta içinde mütemadiyen toplandı, alınacak tedbirler üzerinde mütemadiyen çalıştı. Bir yandan da radyoda propaganda konuşmaları devam ediyordu. Bunların daha aylarca sürmesine karar verildi. Muhtekirlere ve istifçilere tayin edilen cezaların ağırlığının da karaborsanın bir kısmını önliyeceğinden ve saklanan malların piyasaya çıkmasını temin edeceğinden şüphe yoktu. Nitekim kurulan arama-tarama ekipleri en zaruri ihtiyaç maddelerini mah- Şu Küçük İsrail... İsrail... Bir küçük devlet! Üstelik, kuruluşunun üzerinden on sene bile geçmedi. Henüz çocukluk değil, bebeklik devresinde.. Bari sulh ve sükûn içinde mi büyüyor? Hayır. Dört bir tarafı yeminli düşmanlarla dolu. Hepsi her an komşularını boğup öldürmek için fırsat kolluyor. Ne coğrafi vaziyeti, ne maruz bulunduğu dış tehlikeler, ne de karmakarışık milletin hususiyetleri ferahlığa müsait. İşte bu devlet geçenhafta bir hükümet buhranına maruz bırakıldı. Moshe Sharett kabinesi istifa etmek zorunda kaldı. Hâdisenin sebebi bir skandaldir. Hadise şimdi "Kastner meselesi" diye biliniyor. Kastner yüksek bir memur ve iktidardaki Mapai partisinin nüfuzlu azalarındandır. Gruenwald adında bir gazetesi Kastner'i yarım milyon Macar yahudisinin nazi kamplarına atılmasına alet olmakla suçlandırmış a- leyhinde kampanya açmıştır. Kastner kendisine hakarette bulunduğu iddiasiyle gazeteciyi dava etmiş, fakat Gruenvvald isnadını ispata muvaffak olmuştur. Bunun için de ortaya deliller dökmüştür. Kudüs mahkemesi gazeteciyi sadece iki buçuk Türk liralık para cezasına mahkum etmiş ve bir tanesi hariç doğruluğuna kanaat asına Kastner aleyhindeki ithamların doğruluğuna kanaat getirdiğini kararında bildirmiştir. Bunun üzerine iktidar Kastnertn müdafaasını ü- zenlerde, ambarlarda buldu. Öte yandan büyük şehirlerde kontroller Sıklaştırıldı, belediye murakıpları harekete geçtiler. Zecrî tedbirler kendi hacimlerine göre iyi neticeler veriyordu. Ancak bunların yanında ekonomik tedbirlere de baş vurulması lâzımdı. Kabine ve Genel idare Kurulu toplantılarından sızan haberlere göre zirai mahsullerden vergi alınması i- şi üzerinde duruluyordu. Bilhassa Genel İdare Kurulu küçük çiftçiden vergi tarhının aleyhindeydi. - politik sebeplerden - ama büyük çiftçilerin gelirlerine bir darbenin indirilmesini doğru buluyordu. Fakat bu bir kanun mevzuuydu ve Meclisin açılmasını beklemek gerekiyordu. Meclis a- çılmadan temin edilebilecek gelire, Tekel maddelerine ve Sümerbank mamullerine yapılan zamla el konulmuştu. Bunların popüler sayılmayan kararlar olduğunda zerrece şüphe yoktu. Üstelik bu zamlara lüzum gören hükümetin iktisadî sıkıntının mevcudiyetini açıkça kabul edecek yerde "refah var, onun için fiyatları ayarlıyoruz" tarzında garip bir bahaneyle halkın karşısına çıkması memnuniyetsizliği arttırıyordu. Hele bir yandan hayat böylece pahalı ve zerine almış, savcı kararı temyiz etmiştir. Ama kabine de istifa zorunda kalmıştır. Gıpta etmemek elden gelmiyor.. Şu küçük İsrail! Ama orada mesuliyet mevkiindeki bir adamın aleyhinde neşriyat yapan gazeteci mahkemeye verilince sulh hâkimi ona "hükümetin nüfuzunu kırıcı neşriyat yaptı" diye hüküm giymeden tevkif etmiyor, zavallıcık derhal hapishaneye gönderilip sıfır numarayla saçları kesilmiyor, duruşması sırasında isnadını ispat hakki kendisine tanınıyor ve o deliller gösterip sadece iki buçuk liralık para cezasiyle kurtulabiliyor, buna mukabil isnad olunan suçu işlemiş davacı umumi efkâr ö- nünde mahkûm ediliyor. Tabu bu da, onu tutan kabinenin devrilmesine yol açıyor. Ama kabinenin başındaki Moshe Sharett duruşma devam ederken İsrail Meclisi Knesset'in kürsüsüne çıkıp gazeteci aleyhinde asılsız ithamlarda bulunmuyor, mahkemeye tesir etmeye çalışan da olmuyor. Başbakan karardan sonra bu kararı veren hâkimler hakkında ad ileri geri lâflar etmiyor. Hem de İsraü gibi küçük, düşmanlarla çevrili, sıkıntılı vaziyette bir memlekette. Ama işte bu yüzdendir ki İsrail, karışık Orta Doğuda en kavvetli ve en müstakar devlettir. Demokrasinin faziletini bilmemezlikten gelmek memleketlere pek çok şey kaybettirir. güç hale getirilirken devlet kasasından yapılan ikramlar vatandaşların garibine gidiyordu. Pehriz ile lahana turşusu arasındaki fark gözden kaçmıyordu. Her halde ortada bir kararsızlığın emareleri göze çarpıyordu. Sempatik olmayan iktisadi tedbirler alınca Demokrat Parti halkın nazarında sevimsiz hale gelmekten korkuyor, bunun seçimleri kaybetmek neticesi verme ihtimali ise bazı kimseleri titretiyor, buhran geçirtiyordu. Buna mukabil o tedbirler alınmadıkça asıl huzursuzluğun sebebi olan güçlükler azalmayacak, çoğalacaktı. Bir ara çare bulundu: Muhalefeti ezmek. Böylece "istismar" imkânı ortadan kaldırılacaktı. Tabii bunun yanlış ve çıkmaz. bir yol olduğunda zerrece şüphe yoktu, Ankarada Demokrat Parti ileri gelenlerinden bir çoğu bu kanaatteydiler. Soğukkanlılığa ihtiyat İşte bu sıradadır ki Başbakan Adnan Menderes tarafından gönderildiği iddiasiyle Karadeniz sahillerinde buralarda - Cumhuriyetçi Millet Partisi son ay içinde büyük terakki kaydetmişti - bir nutuk kampanyasına çıkan Devlet Bakam Dr. Müker-
8 YURTTA OLUP BİTENLER rem Sarol derdimizin ne olduğunu büyük bir vuzuhla umum! efkâra Samsundan bildirdi ve bu sözleri radyolarda ajanslar bütün kulaklara doyurdular. Dr. Mükerrem Sarola göre Menderes ve hükümeti "vatanı refaha kavuşturmak hususunda cezbe halindeydi". Cezbe halinde... Bunun manası "aklı selimle alakası yok" tan başka bir şey değildir. Simdi cezbe halinde bulunmayıp hadiseleri soğukkanlılıkla mütalâa eden, iyiyi ve kötüyü ölçüp biçen, kararlarını da ona göre ve soğukkanlılıkla veren bir hükümete olan ihtiyacımız büsbütün meydana çıkıyordu. Pek çok Demokrat, Menderes ve hükümetinin Sarolun bahsettiği o cezbe halinden çıkabileceğine ihtimal vermiyordu. Bir C.H.P. ileri geleni ise: " Dr. Mükerrem Sarolu böyle Allah söyletiyor" mütalâasında bulundu. Cezbe hali, ekonomik istikrarla beraber memlekette siyasi bir huzursuzluğun da başladığını gösteriyordu. Hükümet tebliğinde muhalefet, Meclisin tatil olmasının arefesinde Amerikayla müzakerelerin ilk safhasının muvaffak olamıyacağını haber alarak kampanya açmakla suçlandırılıyordu. Ama böyle söylemekle hükümet de müzakerelerin muvaffak olmadığını bildiğini itiraf etmiş olmuyor muydu? O halde Meclisin tatile girmesini niçin desteklemişti? Bu durumda Meclis, hükümetin en kıymetli yardımcısı olabilirdi. Yoksa hükümet Meclisin tatile girmesini, bu sebepten mi istemişti? Bunlar cevaplandırılması gereken suallerdi. Sonra ekonomik sıkıntılar muhalefete çatmakla nasıl önlenebilirdi? Vatandaşlar hattâ Ahmet Emin Yalman gibi demokratların en sağlam müdafileri mevkiindeki vatandaşlar bunu anlıyamıyorlardı. Bizzat Yalmana göre Demokrat Parti, artık eski "halkın sevgilisi" değildi. Bilâkis parti çok şey kaybetmişti. Vatan gazetesinin başyazarı şöyle diyordu: Bir hükümetin dün halkın sevgilisi olduğuna hatırlıyarak her şeyin öylece kaldığım sanması bir hatadır. Eskiden biriken güven hazır hazır, mirasyedice sârfedilirse mutlaka sonu gelir. Demagoji hareketleriyle ortalığı avutmaktan ziyada kafası isleyen vatandaşı ikna etmek ve samimi bir iman yaratmak hissiyle hareket edilmelidir. Demagoji mahiyetinde avutma tezahürlerinin ömrü kısa. olur. Bu nevi hareketler, mukavemetler ve aksülâmeller yaratabilir ve hoşnutsuzluk dalgaları şekline dönebilir. Bu sözlerin doğru olduğunda zerrece şüphe yoktur. Ekonomik sıkıntılar ortada dururken bunların topyekûn inkârı ve iktisadi tedbir alacak yerde siyasi hücumlarda bulunulması hiç kimsenin - Demokrat parti i- cindeki bir kaç müfrit hariç - hiç kimsenin hoşuna gitmiyordu, D. P. Genel Merkezinden harekete geçmesini istemiş bulunan teşekilât da boş hücumlarla pek bir şeylerin değişmediğini yavaş yavaş farkediyordu. Hükümetin kendi yanlış hesaplarını kabul etmesi ve ona göre hareket etmesi lüzumu gittikçe kuvvetlenen bir kanaat olarak yayılıyor, ölçüsüz konuşmalar bu kanaati kuvvetlendiriyordu. Her halde Menderes hükümeti, kendi erkânından birinin ifadesine göre içinde bulunduğu cezbe halinden kurtulmalı, realitelere daha realist gözle bakmalıydı. Aksi yoldaki her adım hükümeti ve bütün mensuplarını biraz daha zayıf düşürüyordu. Ya Bizimkiler Nerede Avrupa, şu son haftalar içinde çok hararetli faaliyete sahne oldu ve bilhassa Strasburg bu faaliyetin ilk merkezi rolünü oynadı. Avrupa Konseyinin dışişleri bakanları orada toplandılar ve Cenevrede bugünlerde başlayacak Dörtlü Konferanstan evvel kıt'anın durumunu, doğu-batı münasebetlerini müzakere ettiler. İngiltere Dış işleri Bakam Harold MacMillan, Almanya Dışişleri Bakanı von Brentano, Fransa Dışişleri Bakanı Antoine Pinay orada müttefikleriyle buluştular, fikir teatisinde bulundular.. Çalışmalara katılanların arasında Türkiye Dışişleri Bakanının adını boşuna aramayınız, bulamazsınız; o çok mühim toplantılarda memleketimizi Bakanlar Kurulanım selâhiyetli bir azası değil, Paristeki Büyükelçimiz temsil etti. Numan Menemencioğlunun dirayetinden şüphe etmek aklımızdan geçmez, ama e- ğer kendisini pek beğeniyorsak yeniden Dışişleri Bakam yapalım. Yoksa, bütün memleketlerin kendilerini bakanlariyle temsil ettirdikleri bir toplantıya sadece Büyükelçi payesindeki bir delegeyle iştirak etmek sözümüzü duyurmanın en emin yola değildir. Hava nasıl düzelir Bir yandan hükümet, muhalefete şiddetle çatarken diğer taraftan hükümet erkâniyle yakın teması bulunan ve onları sıkı sıkıya tutan bazı gazeteciler - Halkçı gazetesi başyazarı, Yeni Sabah gazetesi başyazarı, rahmetli Ali Naci Karacan - mülhem olduğu hissedilen bir tarzda durumdan şikâyet ediyor, partilerarası münasebetlerin düzelmesi için bir zemin hazırlamaya çalışıyorlardı. Onların kanaatince münevverler anlaşmalı, kavga ve kırgınlık havası dağıtılmalıydı. Münasebetlerin bozulmasındaki kabahati muhalefete yüklemek kampanyan fiyaskoyla neticelendiğinden - "Economist" bile buna sebep olarak hükümetin meselâ gazetecileri tevkif etmek veya tesislerini hazineye intikal ettirtmek arzusundan vaz geçmemiş bulunmasını göstermektedir -kabahatin kimde olduğunun araştırılmasına lüzum bulunmadığını bildiriyor, liderleri ge- Kaldı ki Strasburg'daki bu toplantının bizim için hayati bir e- hemmiyeti daha vardı: Kıbrıs meselesi. Yapılacak üçlü toplantıdan evvel İngiltere Dışişleri Bakaniyle fikir teatisinde bulunmak çok faydalı olurda. Nitekim toplantıya gelen Yunan Dışişleri Bakam Stefanopulos bu fırsatı kaçırmadı ve iki devlet adamı arasında yapılan görüşme günün hadisesi oldu. Yunanistanın üçlü toplantıya katılma kararını vermesi MacMillan - Stefanopulos müzakeresinden sonra gerçekleşmiştir. Sadece bu bile Dış işleri Bakanları toplantısına Dışişleri Bakam seviyesindeki bir temsilciyle katılmamış bulunmamızın mahzurunu göstermektedir. Dışişleri Bakanlarının arkasından Avrupa Konseyi memleketlerinin Tarım Bakanları bir konferans akdettiler. Orada da bizim Tarım Bakanının adını boşuna aramayınız, yoktur. Tarım Bakanları konferansında da Türkiyeyi temsil eden, Paristeki Büyükelçiliğimiz mensuplarıdır. Halbuki top,- lantı, kendi sahasında Dışişleri Bakanları toplantısı kadar mühimdi. Türkiye ise her şeyden evvel bir ziraat memleketi değil midir ve gelirinin en büyük kısmını zirai mahsullerden sağlamamakta mıdır? Konferanslarda bakanlarımızı görmeye görmeye batılıların "acaba Türkiyede Bakan yok mu?" zehabına kapılacaklarından endişe e- dilse her halde yeri olur. Halbuki bizim bakanlarımız vardır ve o toplan t darın yapıldığı tarihte ikisi - Celâl Yardımcı ve Kemal Zeytinoğlu - yabana memleketlerdeydiler. Ama tetkik seyahatinde.. Bir tanesi turistik ziyaretler yapıyor, Almanyanın veya Avusturyanın güzel yerlerini dolaşıyor; öteki Washington veya New Yorkta şerefine gene Türklerin verdiği kokteyllerde, ziyafetlerde bulunuyordu. Seyahatlerinden maksad, "bakanlıklarını alâkadar eden hususları tetkik" idi ve haftalarca sürecekti. Ne garip usullerimiz mevcut! Her memlekette tetkiki teknik a- damlar, siyasî temasları politikacılar yapar. Bizde "tetkik" bakanların payıdır, siyasî toplantılara i- se teknik adamları gönderiyoruz. Acaba birincisi kolay ve rahat, i- kincisi çetin ve yorucu diye mi? Ne birinden, ne ötekinden bir türlü müsbet netice alamayışımızın sebeplerini hâlâ uzun uzun düşünmeye lüzum mu var?
9 YURTTA OLUP BİTENLER ne bir masa etrafında toplanmaya davet ediyordu. Halbuki kabahatin kimde bulunduğu araştırılmış bulunsaydı, iyi havayı yaratmak için nelerden kaçınmak gerektiği meydana çıkardı. Adnan Menderes o hava devam ettiği sırada bir tek iyi adım atmış bulunsaydı, demokrasi yolunda bir tek müsbet icraat gösterseydi her şey hallolunabilirdi. Buna mukabil Meclis gurubunda hiç bir şey yapmıyacağını gururla ilân. etmiş, arkadan bir gazeteci hüküm giymeden "hükümetin nüfuzunu kırmak" suçuyla itham olunarak hapsedilmiş, bir başka gazetenin tesisleri hakkında hazine muvazaa isnadiyle dava açmıştı. Bunlar muhalefetin "Niçin?" sualini kendi kendisine sormasına vesile vermiş ve sualin cevabı iyi havayı fırtınaya çevirmiştir. Bu, iyi havanın hangi şartlar altında geri gelebileceğini gösterir. Demokrat Parti iktidarı antidemokratik gidişi fiilen terketmeli Ve bunun müsbet demlerini ortaya koymalıdır. Artık muhalefet ancak bundan sonra elini uzatabilir. Zira ağzı sütten yananın yoğurdu üfliyerek yemesinden daha tabii bir şey olamaz. Yoksa Muhalefet liderlerine Halkçı gazetesinin başyazarı yolundan ulaşmaya çalışmak, onun tavsiyelerine kulak vermek, tehditler savurma şıkkını tercih etmek, şunun-veyahut bunun yakınının başına Demokles kılıcı asmak bedelini ödeyen usuller değildir, îyi havayı isteyenler iyi yollar denemeli, mutavassıtları ortadan kaldırmalı, hüsnüniyetlerini fiilen göstermelidirler. AKİS, 19 TEMMUZ 1955 Low'un karikatürü Uyusun da büyüsün Kıbrıs Meselesi İlk ihtar! Karikatürün üstünde - altında dünyanın ve İngilterenin en meşhur karikatüristi Low'un imzası vardı - şöyle yazılıydı: Kıbrıslı üç akıllı adam Bir fıçıya girip denize açıldılar Eğer fıçı sağlamsa Hikâye sürüp gidebilir Bu karikatürün intişarından bir kaç gün evvel Türkiye ve Yunanistan hükümetleri İngiltereye "Doğu Akdenizi ilgilendiren meseleleri görüşmek" üzere yaptığı daveti kabul ettiklerini bildirmişlerdi. Davetin yapıldığını bizzat Başbakan Anthony Eden Avam Kamarasında - bizde Meclis tatil olmuştur ama Avam Kamarasının çalışmaları devam ediyor - haber vermiş ve milletvekilleri memnuniyetlerini izhar etmişlerdi. Konferansın Doğu Akdeniz meseleleri namı altında Kıbrıs işini görüşeceğinden hiç kimsenin şüphesi yoktu. Konferans haberi İngilterenin her çevresinde iyi karşılanmıştı. Zira İngilizler bomba sesinden hazzetmezler ve Kıbrısta bombalar patlamaktadır. Bu bakımdan Majestenin hükümetinin böyle bir dâvanın mevcudiyetini kabul etmeye yanaşmasını Yunanlılar bir zafer gibi karşılamışlardı. Sevgili komşularımızın hoşlanmadıkları nokta Türkiyenin konuşmalara katılmasıydı. Konferans "mümkün olduğu kadar erken bir tarihte" Londrada yapılacaktı. Toplantıda İngiltereyi Dışişleri, Savunma ve Müstemlekeler bakanları temsil edeceklerdi. Yunanistan namına Dışişleri Bakam 'Stefanopulosun bulunması bekleniliyordu. Türkiyeden ise ses seda çıkmamıştı. Sadece hususi bir ajans Seyfullah Esinin upuzun bir müddetten beri açık bekliyen Londra Büyük Elediğine tayin edildiğini haber vermişti. Fakat konferansa Ankaradan da birinin gitmesi lâzımdı. Bunun Başbakan Yardımcısı Fatin Rüştü Zorlu olması çok muhtemeldi eğer gözden düşmediyse -. Kendisine belki Millî Savunma Bakanı Ethem Menderes de refakat edecekti. Kabahati başkasında bulmayalım Kıbrıs meselesi bir dönüm noktasında bulunuyor. Bu noktanın Yunanlılar için müsait manzara gösterdiğini inkâra imkân yoktur. Atina hükümeti Ankara hükümetinden daha iyi çalışmış ve meselenin müzakeresini temin etmiştir. Hatırlarda olduğu üzere İngiltere Yunanistanın Birleşmiş Milletlere müracaatı üzerine Kıbrıs davasının sadece İngiltereyi alâkadar eden bir dâva olduğunu söylemişti. Bu tavır ise üçlü konferansın toplantıya çağrıldığı günün arefesinde dünyanın en ciddi gazetesi Times tarafından "budalaca" sıfatiyle vasıflandırılmıştır. Şimdi İngilterenin müzakereye yanaştığı görülüyor. Bunun, Low'un karikatüründe i- şaret olunduğu veçhile bir oyalama manevrası olması kuvvetle muhtemeldir. Fakat Yunanistanın arzusu açıktır: Kıbrısı Atina, hükümetine bağlamak. Bunun haricinde hiç bir hal şekli Yunanlıları ve dolayısiyle Kıbrıslı rumları tatmin etmiyecek, İngilizlere elaman dedirtmiş olan bombalı suikastler dinmiyecektir. Bu bakımdan hükümetimizin kendisine Makarios Becerikli papaz
10 YURTTA OLUP BİTENLER Stenafapulos Faal adam çok azimli ve ciddi bir yol tutması bu meseleye gereken bütün ehemmiyeti vermesi icap etmektedir. Tehlikeye şimdiden işaret etmekte ancak fayda vardır: Kıbrıs Yunanlılara gidebilir. Hükümet bunu önlemek isin tedbirini almalı ve Kıbrıs giderse "kabahat muhalefetindir, onlar bu i- şi sabote ettiler" demek hakkına sahip olmadığını hatırlamalıdırlar. Bu meselede Demokrat Parti bütün partilerin ve tarafsızların tam müzaheretine maliktir. Adada yaşayan 100 bin ırkdaşımızın Yunan idaresine geçmesini istemiyoruz. Bunu önlemek hükümetin vazifesidir, önliyemediği takdirde bütün mesuliyet kendisine ait olacaktır ve muhalifi de, tarafsızı da kendisinden hesap soracaktır. Halbuki şimdiden işin bizim tarafımızdan ciddi tutulmadığının emareleri mevcuttur. Strasburgdaki toplantıya delege olarak bir bakan göndermedik. Strasburgda Yunan Dışişleri Bakanı ise İngiliz meslekdaşiyle görüştü. Harold MacMillan bizim bakanımızı da bekliyordu ve bu husus Times gazetesinde toplantıdan evvel bildirilmiştir. Times Londrada bir Büyükelçi bulundurmadığımız hususuna da hükümetimizin dikkatini ekmiştir. Bu kadar mühim bir yere. aylardan beri tayin yapmamış olmamız kolay affedilir kusurlardan değildir. İngilizler Müstemlekeler Bakanını da Kıbrısa göndermişler, Bakan, Türk ve Yunanlı temsilcilerle görüşmüştür. Görüşmenin akabinde Makarios kâtibini bir raporla Atinaya yollamıştır. Yunanlıların her şeyi son derece planlı ve muntazam yaptıklar rını görmemek için kör olmak lâzım- Kapaktaki Bakan Muammer 1954 senesinin Mayıs ayına kadar Ankarada erkeği son derece kibar, efendi, bilgili ve olgun;' hanımı aynı derecede zarif, şık, kültürlü ve alçak gönüllü; Ömer ve Nazlı adındaki çocukları şipşirin bir aile vardı. Bu, Çavuşoğlu ailesiydi senesinin Mayıs ayında bu aileden içeriye politika girdi. Muammer Çavuşoğlu aslen İzmirliydi senesinde Kuşadasında doğmuştu. İstanbulda -Fransız mektebinde okumuş, sonra Almanyaya giderek lise tahsilini orada tamamlamış, tekrar vatana dönerek mühendis olmuştu. Uzunca boylu, ince yapılı, arkadaşları içinde bir yandan efendiliği, diğer 'taraftan çalışkanlığı ve işine vukufuyla tanınan genç Çavuşoğlu serbest çalışmak tansa devlet hizmetine girmeyi tercih etmiş, Nafia Vekâletine dahil olarak süratle yükselmişti. Bu arada Ankara Nafıa Müdürlüğünü büyük bir dürüstlükle yapmış, daha sonra bakanlığın Yapı işleri Başkanlığına getirilmiştir. İlerlemesinin ilk hakiki kademesi burasıdır. Muammer Çavuşoğlu Kara yolları dâvasını ele almaya karar veren o zamanki den evvelki - iktidar tarafından takdir edilmiş, böyle kıymetli bir elemandan faydalanılması için Kara Yolları Ilımım Müdürlüğüne tayin edilmiş, çok geçmeden de müsteşar muavinliğine terfi ettirilmiştir. Bayındırlık Bakanlığının iyi çalışan iki bakanı Kasım Gülek ve Nihad E- rimle teşriki mesai yapmış, onların en güzide yardımcısı olmuştur. Bilhasas ecnebilerle temasta ve onlarla, çalışmakta genç müsteşar muavininin büyük başarısı görülmüş ve muavinlikten müsteşarlığa getirilmiştir. Muammer Çavuşoğlu Demokrat Parti iktidarının ilk dört yılında da o makamı muhafaza etmiştir. Bilindiği gibi Bayındırlık Bakanlığı yeni iktidarın en başarılı bakanlığı olmuş ve bunda Kemal Zeytinoğlu kadar Muammer Çavuşoğlunun da emek dır. Bizim de o yolu tutmamız gerekiyor. Zira İngiltereden alman haberler İngilizlerin biraz daha zora gelirlerse Kıbrıstan çekileceklerini göstermektedir. O takdirde ada doğrudan doğruya Yunanlıların eline düşecektir. İç işlerimizle fazlasiyle meşgul bulunuyoruz. Dr. Sarolun tabiriyle hükümet de cezbe halindedir. Halbuki dış politikamızı sureti katiyede ayırmamız lâzımdır. Şimdi bu çok mühim meselede hükümet evvelâ muhalefet partilerinin mutabakatını al- Çavuşoğlu ve hissesi geçmiştir. Bakanlık politik endişe ve mütalâaların mümkün olduğu kadar dışında kalarak hakikaten bir şeyler yapmaya çalışmış ve başarı da kazanmıştır. Adnan Menderes Kemal Zeytinoğlunun şahsında iyi bir Bayındırlık Bakanı bulmuştu ama Ulaştırma Bakanı bulmakta müşkülâtla karşılaşmış, o makama gelenler arzuladığı şekilde çalışmamışlardı seçimlerinde Bayındırlık Bakanlığının muvaffak müsteşarı U- laştırma Bakanlığına getirilmek ü- zere namzet gösterildi. Demokrat Parti İzmirde seçimleri kazandı ve hakikaten Muammer Çavuşoğlu ilk kabinede Ulaştırma Bakanlığına getirildi. Kararı, Bayındırlık Bakanlığında olduğu gibi orada da teknik bir Bakan olarak Ulaştırma işlerinin ıslahı için elinden gelen gayretle çalışmak, memlekete faydalı olmaktı. Kendisinden beklenilen de bundan başka bir şey değildi. Fakat bir akşam radyoları dinliyenler Muammer Çavuşoğlunun sesini duydular. Politika, icabını yerine getiriyordu. Ulaştırma Bakanına, Amerikada bulunan Bayındırlık Bakanının vekili sıfatiyle kara yollan mevzuunda Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreterine - yani eski bakanı Kasım Gülek'e - cevap vermek vazifesi yüklenmişti. Partiler arasındaki havanın icabı eski iktidarın bir şey yapmadığını söyliyecek, onu en şiddetli şekilde itham edecekti. Hakikaten bu vazifeyi, tabiatına hiç uygun düşmeyen kelimeler de kullanarak yaptı, bardağı son damlasına kadar içiti. Kader yakasını bırakmamıştı; arka arkaya iki konuşma daha yapmak, eski iktidarın gene kendisinin müsteşarlığını deruhte ettiği bir bakanlığının başarısızlığını iddia etmek mevkiinde kaldı. Radyo konuşmalarını açan Muammer Çavuşoğlunu, bu konuşmalar aylarca devam edeceğine göre daha bir çok sefer mikrofon başında göreceğimiz anlaşılıyor. malı ve Londra konferansında millî bir tavır takındığını ispat etmelidir.. Böyle bir mevzuda muhalefet partilerinin desteğine güvenmek kadar hiç bir şey bir hükümeti kuvvetli kılamaz. Adnan Menderes muhalefet partilerinin ileri gelenlerini derhal davet etmeli ve Londra konfransında ne yol tutacağımızı onlarla beraber kararlaştırmalı, hattâ kabilse heyetimize muhalif bir de temsilci katılmalıdır. Kibrisin kaybına sebep olanlar bulunursa bu memleket kendilerini hiç bir zaman affetmiyecektir.
11 YURTTA OLUP BİTENLER Dr. Adnan-Adıvar ( ) Evvelki hafta sonunda (2 Temmuz, Cumartesi) yalnız yakınları, arkadaşları, eski talebesi, kendisini şahsen veya yazıları dolayısı ile tanıyıp seven her yaştan bir çok dostları tarafından, bütün resmi nümayişlerden ve protokol icaplarından azade olarak, en samimi bir hüzün ve elemle Merkezefendi kabristanındaki istirahatgâhına teşyi edilen Dr. Adnan-Adıvar memleketimizin yetiştirdiği eşi nadir fikir ve ilim adamlarından biri idi; ahlâki fazileti ve derin kültürü ile örnek bir insandı. Meslek hayatına Tıp fakültesinde muallim muavinliği ile başlıyan Dr. Adnan aynı fakültede hocalık ve müdürlük etti. Sıhhiye umum müdürü oldu ve uzun müddet Hilalı-Ahmer (Kızılay) de çalıştı da İstanbuldan mebus seçildi ve aynı sene içinde, Milli Harekete katılmak üzere, hayat arkadaşı Halide Ediple beraber, Anadoluya geçti Milli Hükümetin Sıhhiye Vekili oldu, bir müddet Dahiliye Vekâleti vekili oldu. Sonra Türkiye Büyük Millet Meclisinin ikinci reisliğine seçildi. İstiklâl Harbinin zafere ermesinden sonra Hükümetin Hariciye Mümessili sıfatı ile İstanbulda vazife ifa etti. Dr. Adnanın siyasî faaliyeti 1926 da inkitaa uğradı. Siyasî bir ihtilaf yüzünden hem politikadan, hem de memleketten ayrılarak, gene hayat arkadaşı Halide Ediple beraber, evvela Londrada, sonra uzun müddet Parisde kaldı, 1939 yılında memlekete döndü. Pariste Porte-d'Orleans'da Cité Universitaire yakınında, Georges de Porto - Riche sokağında Belediye a- partmanlarından birinin küçük bir dairesinde, Halide Ediple beraber, kitapları arasında yıllarca maddi bakımdan darlık içinde geçirdiği, bu ihtiyari gurbet hayatı Dr. Adnanın karakter kuvveti ve yüksek ahlâki fazileti için uzun bir imtihan devresi olmuştur. Memlekette politika meslekinin en yüksek kademelerine çıkmış ve ilk mesleki olan tıpta da iç hastalıklarında, birinci sınıf mütehassıslar arasında yer tutabilmiş olan Dr. Adnan artık siyasetle olduğu gibi tababetle de alâkasını kesmişti. O şimdi yeniden talebe oldu. Kendisini fikir, felsefe ve ilim tarihi tetkiklerine verdi. Günleri ve saatleri Sorbonne'da College de France'da, Centre de Syntheses'de ve Parisin başka ilim merkezlerinde konferanslar, dersler dinlemek, kütüphanelerde araştırmalar yapıp notlar toplamak, zaman zaman ilmî münakaşalarda bulunmakla geçiyordu. Bir taraftan da Ecole des Langues Orientales'da Türkçe Metin dersleri veriyordu. Buradan aldığı küçük bir aylık ev bütçesinin bir gediğini kapamağa yarıyordu. Dr. Adnanın oniki senelik ihtiyarî gurbet hayatını, maddî sıkıntılara rağmen hem kendisi, hem memleketi için faydalı kullanabilmesinin başlıca hikmetini evvela kendisinin ta çocukluğunda içinde yetiştiği eski İstanbul aile hayatının sağlam ruh terbiyesinde, ondan sonra da Halide Edip gibi müşfik ve ilhamkâr bir insanla olan hayat arkadaşlığında bulmak veya bunlarla izah et- Dr. Adnan Adıvar O, nurlu insandı mek mümkündür. Dr. Adnan'ın oniki sene siyasetten, hatta memleketten uzak kalmış olması hem kendisi hem de memleket için hakikaten çok faydalı olmuştur. Adnan Bey Türkiyeden ayrılırken olgun bir adamdı, Türkiyeye, tam manası ile, kâmil bir insan olarak döndü, ve uzun çalışma yıllarının mahsullerini de beraber getirdi. Devamlı ve titiz bir tetkik eseri olan Parisde neşrettiği "La Science chez les Turcs Ottomans" adlı hacmi küçük fakat özlü kitabı Garbın büyük ilim-tarihcileri tarafından çok müsait karşılandı. (Bunun sonradan İstanbul kütüphanelerindeki tetkikler neticesine göre tadil edilerek genişletilmiş olan ikinci tabı İstanbulda Türkçe o- larak neşredilmiştir.) İki cildlik bü- Avni BAŞMAN yük bir eser olan "Tarih Boyunca İlim ve Din" ' Adnan Beyin Londrada ve Parisde yıllarca süren tetkiklerinin ve çalışmalarının mahsulüdür ve Garpte neşredilmiş olan bu mevzua dair kitaplar arasında yer tutacak değerdedir. Bertrand Russell'den tercüme ettiği' "Felsefe Meseleleri" de o günlerde neşredilmişti. Bu çalışkan fikir adamı gene o arada Faust hakkında küçük bir tetkik yazmağa ve neşretmeğe de vakit bulmuştu. Encyclopaedia Brittannica'nın 14 üncü neşrinde Türkiye tarihinin bir kısmı da Adnan Bey tarafından yazılmıştır. Dr. Adnan'ın Türkiyeye dönüşünün, Leyden'de üç lisanda neşredilen İslâm Ansiklopedisinin Türkçeye tercüme edilmesine karar verilmiş olduğu günlere rast gelmesi çok mesut bir tesadüf olmuştur. E- debiyat Fakültesinde bir heyet tarafından tercüme, telif, tashih ve ikmal sureti ile dilimize çevrilmesine karar verilen bu büyük müracaat kitabının neşir işleri Edebiyat Fakültesinde kurulan bir radaksiyon heyetine verilmişti. Adnan Bey bu heyetin başına geçti. Onun 1940 dan 1954 yılına kadar 14 sene, Türkiyat Enstitüsünün küçük bir odasında, her gün tam saat ikide gelerek masa başında, üç arkadaşı ile birlikte, saat intizamı ile nasıl çalıştığını, Ansiklopediye girecek yazıların, kitabın Avrupalı asıllarından hiç bir cihetten aşağı düşmemesi için, nasıl titiz bir dikkatle edite edildiğini bu işle yakından alâkalı olanlar bilirler. Şimdiye kadar çıkan ciltler işte böyle bir ilmî itinanın mahsulü olan eserlerdir. Ansiklopedinin başındaki imzasız uzun mukaddeme Dr. Adnan tarafından yazılmıştır. Mühim bazı maddeler de onun imzasını taşır. Şimdi K harfinin sonlarına ermiş olan İslâm Ansiklopedisi geçen seneden beri Profesör Cavit Baysunun ilmi nezareti altında gene aynı dikkat ve itina ile edite edilmektedir seçimlerinde İstanbuldan mebus olan Dr. Adnan siyasi vazifesini yaparken de Ansiklopediyi bırakmamış, tatillerde hep onunla meşgul olmuştu. Bugün Milletlerarası ilim-tarihinde en büyük otorite sayılan Dr. George Sarton'un tavsiyesi üzerine, Amerikada Princeton Üniversitesi, 1947 de. Dr. Adnana, ilmî çalışmalarını ve eserlerini takdirle zikrederek, Fahrî Doktorluk diploması vermiştir. İlimde ve kültür sahasında ol- (Deva mı 34. cü sayfada)
12 İKTİSADİ VE MALİ SAHADA Hükümet Hükümet ve muhalefetin üzerinde geldi. İşte böyle bir zihniyetle ve titriyecekleri memleket ve millet meselelerinin şüphe yok ki en önemlile İktidar iktisat ve maliye meselele mutlaka farklı olmak gayesi ile yeni Tebliğ 3 rinden bir kısmını iktisadi ve mali rinde eskinin zıddı yolları ve prensipleri takip etmeyi marifet saydı. Temmuz gecesi Hükümet bir tebliğ yayınladı. Hükümet bu teblitan bunlara ilgi göstermelerini, bun meseleler teşkil eder. Her iki tarafğinde icraatını tenkid etmek vazifesinde olan muhalefete ateş püskürü- düşündüklerini ve bildiklerini söylelar için kafa yormalarını ve nihayet Eski iktidar devletçi idi. Bunun aksi ne idi? Liberallik. Onlar liberal yordu. Tebliğde muhalefetin söylediği iddia edilen sözler, yaptığı iddia Eğer iki taraftan biri bunu yapmazmelerini istemek milletin hakkıdır. oldular. Eskiler kalkınma için ağır tempolu fakat neticeleri emin bir politika takip ediyorlardı. Bunun zıddı edilen işler, kabulü imkânsız müfrit sa millet nazarında vazifesini yapmamış telâkki edilir. Sonunda bilinen ne olabilirdi? Atak fakat neticeleri iddialar bir tarafa, demokratik rejim ile idare edilen başka memleketlerde, en azından, normal ve tabiî tin çok yakın zamanlara kadar mem bir politika. Bu benimsenmeliydi. Be şekilde cezalandırılır. Bizde hüküme önceden tayin olunamayan cüretkâr sayılan işlerdi. Nasıl ki, şimdi hükümet partisi olan Demokrat Parti he dair Meclis içinde veya dışında, izaca yaptığını bir devrede yapmaya azleketin iktisadi ve mali meselelerine nimsendi. Eski iktidarın ömrü boyunnüz muhalefette iken ayni. işleri ve hat vermek istememiş olması, muhalefet ve tarafsız vatandaş çevreleze devrediniz, m e m l e k e t i. cennete çemedilmişti. "İktidarı altı ay için bi sözleri ilk defa hem de bu günkünden çok daha şiddetli tonda yapmış rinde daima şikâyet konusu olagelmiştir. Halbuki bu şurada muhalefet rılacaktı? Orası belli değildi. Ne virelim" denmişti. Bu iş nasıl başa ve söylemişti. Bunları birer birer burada ele almak istemiyoruz. Sadece - kifayetsiz de olsa - memleket meselelerine dair hükümete yardım tek ne de yirmi yedi yıllık işin, bu gün memleket altı ayda cennete çevrildi, işaretle yetiniyoruz. Hükümete bir tebliğ: neşretmek liflerinde dahi bulunmuştur. O za- kü şartlar içinde bile, iddia edildiği ihtiyacını hissettiren hadise veya hadiseler nelerdir? İnsanın aklına mem kadar kısa zamanda yapılabileceği iddiası tahakkuk etti Ama sayısını leketin bir tarafında bir ayaklanma, hatırlıyamıyacağımız kadar çok temeller atıldı. Biz burada olup biten bir büyük âfet, bir iç veya dış tehlike mi zuhur etti acaba diye sormak lerin sırf iktisadi ve mali cinsten o geliyor. Bütün bunların olmadığı muhakkak. Tek ve biricik sebep muha lanları üzerinde duruyoruz. Bunların yanında ehemmiyetleri belki bunlardan daha çok olan demokrasi, seçim lefetin tenkidleri ve bunlar karşısında hükümetin, nefis müdafaası. Bir defa hürriyeti, adalet v.s. meselelerinin de daha görülüyor ki, muayyen meseleler hakkında hükümet millete izah eksik olmadığına işaretle yetiniyoruz. larda bulunmayı bir vazife olarak telâkki etmemekte, kendi nefis müda 1950 yılında Merkez Bankası kasalarında eski yıllardan kalma şu kadar ton altın vardı; bunlar eritildi. faası icap ettirdiği zaman bunu yapmaktadır. Peki ama bu iş için tebliğlere, heyecan verici beyanlara ve ya Harp yıllarından sonra bir zaman ithalât imkânları gayet müsait gitti. yınlara ne lüzum var. İşlerin bu şekilde tutulduğu hakikaten demokrat Bir taraftan kendi gayretlerimiz, diğer taraftan temin edilen dış yardımlar sayesinde ihracat imkânlarımız başka memleketler var mı? diye sormayınız. Çünkü beyhude yere kendinizi yorar canınızı sıkarsınız. Bizde, gayet müsait gitti. Bir taraftan kendi gayretlerimiz. diğer taraftan temin şimdilik, olabileceğini görüp, kafanızı sallar geçer ve fakat unutmaz- edilen dış yardımlar sayesinde ihracat imkânlarımız gittikçe islâh edilmeye başlanmıştı. Araya giren harp amız. yıllarındaki zaruri duraklama devri (Demokrat memleketlerde - ama hakikaten demokrat - muhalefet, hükümet icraatını tenkid etmek, hata Vatan sathı verilmiye çalışılıyordu. Bu arada re Adnan Menderes geçince memleketin muayyen imar ve kalkınma hamlelerine yeniden hız larını ortaya koymak, bunlara kendisinin düşmiyeceğini bilâkis çok daha manlar alman cevap şu olmuştur: zel, doğru, iyi bir yolda ilerliyordu. jim ve hürriyetler meseleleri de gü isabetli hareket edeceğini öne sürerek yarının iktidarı olmak gayesi ile lım." Bu gün hükümet muhalefete memleketlere nazaran pahalı ve sevi "Denize düşmedik ki yılana sarıla Hayatın kendisi, belki diğer muayyen faaliyet gösterir. Muhalefetlerin hikmeti vücutları bu gayededir. Böyle ran çok ucuzdu. Elinizde paranız ol sarılmak istemektedir! yesi düşüktü. Lâkin bu güne naza memleketlerde hükümet ne yapar? Farklar dukça hiç bir şeyin yokluğunu görmüyordunuz. Bu gün durum nedir? Bütün imkânlar elinde iken, muhalefete kabil olduğu kadar az tenkid vemuştur. Onu beğenmez. Bun İhracatımız o günkünden çok farklı Biliyoruz D.P., C H P. den doğsilesi bırakacak şekilde, bin dikkat, da kendi zaviyesinden tamamen değil, altın ve sair döviz kaynaklarımız son hadlerine inmiş. Üstelik bir sabır ve müsamaha ile memleket işlerini yürütmiye ve neticede iyi not lüzum olmazdı. Kurulduğu günden sürü iç ve dış borcumuz var. İthalâ haklıdır. Haklı olmasa idi kendisine lar alarak bir devre daha iş başında iktidara gelinceye kadar hâl böylece tımız tam bir tıkanıklık içinde. Takip edilen vergi politikası, kredi poli kalabilme iddiası için hak kazanmıya çalışır. Muhalefet ve Hükümetin sonra ise D.P. nin C H P. ye benzemetikası, buğday himaye politikası, büt devam etti. İktidarı kazandıktan kısaca ve umumi olarak durumları mek başlıca kaygusu oldu. Her hareketinde, her faaliyetinde göz önün istihlâkin alabildiğine teşvik edilmeçe yatırım politikası bunlara ilâveten ve fonksiyonları bundan ibarettir. Bizde de mekanizma bu olmalı değil de tutulan ilk nokta bu oldu. Ancak si ve başı boş bırakılması ve aynı zamanda istihsalimizin tamamiyle in midir? Gönlün bu bahiste daha fazla bir şey istediği yok. Ama ilk ikti muayyen bazı meselelerde iki parti san üstü kuvvetlere tabi olması mem hep gördük ki, bu kayguya rağmen dar değişikliğinden bu tarafa mekanizmanın, normal olarak, bu şekilde kilde tecelli etti ki yeni iktidarın su mıştır. arasındaki benzerlik o kadar sıkı şeleket ekonomisini sarsıntılara uğrat işlediği kolayca söylenemez. Son tebliğ bunun arzuladığımız gibi işliyerine, eskinin şu işi bu günün şu işini işi eskinin filânca işine benziyor yemediğinin en son delili sayılabilir, andırıyordu demek daha doğru hale Son ümidi teşkil eden kredi talebimiz Amerika tarafından redde-
13 dilmiş, sadece bir takım tavsiyelerle karşı karşıya kalınmış... İşte bütün bu politikalar sonunda ulaşıp geldiğimiz bu günkü durumda hükümet hâlâ, hemen hemen günlük, kararlı ve emin olmıyan tedbirlerle işi idareye gayret eder görünüyor. Bir taraftan da muhtelif suretlerde muhalefete ateş püskürmekten ve göz dağı vermekten geri kalmıyor. Müspete gitmiyen netice Kısaca temas ettiğimiz dış ticaret, vergi, kredi, buğday, bütçe ve yatırım politikalarının neticeleri olmak icap eden bir takım durumlar ortaya çıkmıştır. Bazı muayyen istihlâk maddelerinin talebi arzını aşmış; bazı istihsal tesisleri ham maddesizlikten kapanmak tehlikesi ile karşı karşıya kalmışlar, yer yer işsizlik emareleri görülmeye başlamış, karaborsacılık ve vurgunculuk alıp yürümüş... Bu vaziyette her halde hükümetin yapacağı en tabii iş bunlara karşı en müessir tedbirleri düşünüp almak, zorlukları birer birer yenmiye çalışmak olmalı idi. Halbuki ne görüyoruz. Hükümet red ve inkâr edilemiyen bütün bu zorlukların sebep ve muharriki olarak muhalefeti gösteriyor. Çünkü ortaya çıkmış durmadan: 1 Amerikaya, bize kredi vermeyin, yardımda bulunmayın, 2 Halka, bugün şu yok, bu yok yarın çok şeyler olmıyacak, 3 Diğer yabancılara, Türkiyenin iç iktisadi - malî vaziyeti çok bozuk, hesaplarınızı ona göre ayarlayın, 4 Tine halka, hükümet bu işler karşısında âciz kalıyor, binaenaleyh çekilmelidir, diyormuş. Bizim tek söyliyeoeğimiz bu iddiaların realiteye uygun düşmediğidir. Zira bunların doğruluğu ancak bazı faraziyelerin varit olduğunu kabul etmekle mümkün olabilecektir. Bunlar şunlardır: 1 Halk kendiliğinden hiç bir reyin farkında değildir ve muhalefetin beyanlarına iktidarınkilerden daha fazla itibar etmektedir. 2 Amerika kredi bahsinde muhalefete kulak vermeyi iktidarın delillerine ve dileklerine tercih etmektedir. 3 Yabancılar kendiliklerinden biç bir şeyin farkında değillerdir, işlerin fena gittiğine dair muhalefet kendilerini ifsat etmektedir. Halkın, Amerikanın ve diğer yabancıların işlerin gidişatından haberdar olmadıklarını zannetmek ve iddia etmek iddia sahibine fayda temin edemez. Kaldı ki, kimse işlerin farkında değil idiyse bile, biz, muhalefetin öne sürdüğü şekilde hareket ettiğini de hatırlamıyoruz. (Bildiğimiz yalnız şu: Gazetelerinde, toplantılarında ve nutuklarında bazı muayyen maddelerin darlığı mevcuttur; darlık hükümetin isabetli olmayan politikasının neticesidir; dış alacaklılarımızın çokluğu ithalat mevzuunda güç durumda kal mamıza, bu ise hayat pahalılığının ve diğer bazı buhranların doğmasına sebep oluyor; bunlar da keza hükümetin takip ettiği, isabetli olmayan, politikanın neticesidir. Amerika takip ettiğimiz iktisat - maliye politikamızın kredi talebimizi haklı kılmaya yetmediği Bebebiyle isteğimizi reddetti; bu da hükümetin isabetli olmıyan politikasının neticesidir; Hükümet takip ettiği politikalar neticesinde hayati ucuzlatmak şöyle dursun eskisine nazaran çok pahalılaştırmıştır; binaenaleyh politikalarında bu kadar isabetsizlikler görülen bir hükümet çoktan çekilmiş olmalıydı; ve hiç değilse artık çekilmelidir, demiştir. Dikkat edilsin, bu söylenenler işler hep olup bittikten sonra söylenmiş, hiç bir zaman işler olmazdan evvel söylenmemiştir. Bu husus muhalefetin hem beraat sebebini ve hem de zaafını teşkil etmektedir. Beraatini tazammun eder, çünkü işlerin bozuk hale gelmesine onun beyanları sebep olmamıştır. Beyanları bozukluğu bir kere daha tekrar etmiş, dile getirmişti. Tâbir caizse beyanları izhari olmuş, inşai olmamıştır. Zaafını teşkil eder, çünkü işler bozulurken bozulmaması için ne yapmak gerektiğini istiyerek veya istemiyerek izahtan hep uzak kalmıştır. O halde hükümetin işlerin bozulmasındaki bütün kabahati muhalefete yüklemiye çalışması haklı ve makul bir iş olamaz. Halbuki muhalefetin işleri bu derecede karıştıran ve sonunda mesuliyetini kabul etmiye yanaşmıyan bir hükümetin hâlâ nasıl olup da istifa etmediğine veya ettirilmediğine şaşması gayrı makul bir şey olamaz. Ekonomi Politikası değişen para Matbaasını kuruyoruz İKTİSADİ VE MALİ SAHADA Son tedbirler Gazeteler hemen hemen her gün yeni bir iktisadi kararı bildirmeye başladılar. İktisadî meselelerimizin, mutlak surette esaslı kararlar a- lınmasını icap ettirici hale gelmiş olmasının bu vaziyete sebep olduğu muhakkaktır. Son günlerde alınan tedbirler arasında, para politikası, fiyat ayarlamaları ve ihracatı teşvik tedbirleri yer almaktadır. Son kararların hepsinin ayrı ayrı olarak mı yoksa bir koordinasyon dahilinde nü alındığını bilmiyoruz. Fakat tabii ki bir koordinasyonun bulunuyor olma ı, şayanı temennidir. Para politikası tedbirlerinin başında geçen hafta AKİS sütunlarında kısaca bahsedilen reiskont rayicinin yükseltilmesi gelmiştir. Reiskont rayicindeki % 1,5 luk artmanın çok müsbet tesirler uyandırması ihtimali bir hayli zayıftır. Çünkü bu kadar az bir artışın tesir edebileceği kadar organize bir para piyasamız henüz mevcut değildir. Mamafih, böyle olmakla beraber kararın ehemmiyeti bir bakımdan pek küçültülemez. Bilindiği gibi son seneler zarfında gerek Merkez Bankamızın ve gerekse bankalar sistemimizin bütün faaliyetleri iktisadî hayattaki iştira gücünü arttıracak yönde idi. Ve pek fazla klasikleşmiş olan bazı tedbirlerin, bu a- rada bilhassa para politikası tedbirlerinin unutulduğu intibaı uyanıyordu. Uzun zamandan beri kullanılmıyan para politikası tedbirlerinin böylece tekrar kullanılmaya başlaması müsbet karşılanacak bir hareket olarak görülmektedir. Ancak buna da çok sıkı bir şekilde sarılmak doğru olmıyabilir. Çünkü herkesin hatırlıyacağı gibi, geçen sene de piyasadaki iştira gücünü azaltacak bazı tedbirler alınmış ve fakat sonradan muhtelif sebepler yüzünden müsbet tesirler istihsal edilememişti.
14 İKTİSADİ VE MALİ SAHADA Kredilerin kontrolü Hükümetin para politikası sahasında aldığı tedbirlerin ikincisi olarak banka kredilerinin kontrolü kararı görülmektedir. Kontrolün ne şekilde yapılacağı hakkında henüz bir şey öğrenmek kabil olmamıştır. Gazetelere akseden haberlerde kontrol komitesinin kuruluş tarzından başka bir şey yer almamıştır. Kontrolun sadece kredi miktarı üzerinde mi, sadece kredi mevzuları üzerinde mi yoksa her ikisi üzerinde mi yapılacağını tahmin etmek mümkün değildir. Reiskont rayicindeki yükseltilmenin tesirlerini tam olarak gösterebilmesi için bankaların faiz hadlerinde de bir yükseltilme yapılması gerekmekte idi. Ancak bu bir kanun mevzuu olduğu için şimdilik yapılamamaktadır. Satın alma gücünü tahdit edici çarelerden biri olarak banka kredilerinin kontrolü düşünülmüştür. Fakat acaba bu yolda istenilen gaye elde edilebilecek midir? Bize kalırsa bu bir hayli güç olacağa benzemektedir. Çünkü alınan tedbirlerin tamamen zıddı olan bazı muamelelerin yapıldığı da gözden kaçmamaktadır. Toprak mahsulleri ofisinin kampanya mevsimi olması dolayısiyle ofise satılan her otuz kiloluk buğday yepyeni bir on liralığın piyasaya çıkmasına sebep olmaktadır. Bir kaç gün evvel kredi kontrolünün yapılacağını bildiren iktidar organı 8 Temmuz tarihli nüshasında Ziraat Bankası kredileri içinde bazı sahalara verilen kredi miktarlarında genişlemeler olacağını haber vermektedir. Yani bu günlerde devlet bir eliyle piyasaya satın alma gücünü vermekte diğer eliyle de satın alma gücünü piyasadan çekmiye çalışmaktadır. Temennimiz satınalma gücünü çekme şeklindeki faaliyetinin ağır basmasıdır. 29 Mart 1955 tarihli Vatan'dan Dört ay sonra birinci adım mı? Hükümetin malî gayelerle almış olması muhtemel olan fiyat politikası tedbirleri ise bazı tekel maddelerindeki fiyat ayarlamaları ile Sümerbank mamullerinde yapılan % 20 lik fiyat artışlarıdır. AKİS'in geçen sayısında oldukça büyük gürültü koparan, tekel mamulleri fiyat ayarlamasından bahsedilmişti. Onu takiben sessiz sedasız bir şekilde, hattâ hiç bir beyanata dahi lüzum görmeden Sümerbank mamullerinin fiyatları yükseltildi. Bu yükseltme ile Sümerbankın eline oldukça büyük miktarda net kazanç geçmesi mümkündür. Çünkü yakın zamanlara kadar halk karaborsacılardan Sümerbank mamullerini almıya fırsat bulamadığından şikayet ediyordu. Fiyat artmasının karaborsayı önlemesi mümkün görülmektedir. Eğer hakikaten fiyat artışlarından önce kara borsa çok yaygın hale gelmiş idiyse, o zaman karaborsacıların temin etmekte oldukları kazanç şimdi Sümerbank'ın eline geçecektir. Fakat hakiki vaziyetin ne olduğunu tam mânasiyle bilmiyoruz. Eğer karaborsacılık yaygın değilse bu zamla da az gelirli sınıflar üzerine yeni bir yük konmuş olacaktır. Sümerbank mamullerini kullananlar umumiyetle az gelirli sınıflardır. Artan fiyatların yükünü de onlar çekeceklerdir. Zamların ilk tesiri hiç de müsbet olmadı. Diğer hususi firmalar da mamullerinin fiyatlarında yükseltmeler yaptılar. Bu fiyat artışlarının diğer sahalara da sirayeti mukadderdir. Son günlerde gazetelere akseden tedbirlerden biri de istifçilere ve karaborsacılara karşı alınacak olanlardır. Belirtildiğine göre bunlara göz açtıramıyacak kadar ağır tedbirler alınacaktır. İstifçilerin ve karaborsacıların bu yollardaki faaliyetlerini önlemek tabii olarak yapılması gereken işlerden biridir. Şimdiye kadar yapılamamış olmasını kayıp telakki etmek lâzımdır. Fakat burada bir noktaya işaret etmek yerinde olur. Demokrat (Parti liberal iktisat prensiplerine göre hareket etmekte olduğunu defalarca ifade ve ilân etmişti. Liberalizmde ise serbest ticaret ve serbest rekabet vardır. Müteşebbisler kendi menfaatlerini en finde tutarak, yani kendi menfaatlerine göre, hareket ederler. Çünkü fertlerin menfaatlerinin toplamının umumi menfaati meydana getirdiği düşünülür. Hal böyle olunca fertlerin ellerindeki malları, kârı en yüksek oluncaya kadar stok yapması en tabii hakkı olur. Biz bunları söylemekle katiyen istifçi ve karaborsacıların müdafaasını yapmıyoruz. Bilâkis bu türlü faaliyetlere mani olunması en samimi arzumuzdur. Sadece ufak bir tezada işaret etmek istedik.
15 Avrupa Çimento istihsali Harpten beri Avrupada çimento endüstrisi çeşitli sebepler yüzünden pek fazla gelişmişti. Sebeplerin en mühimleri olarak, harpte yıkılan yerlerin tamiri ihtiyacı ile çok yaygın hale gelen hidro-elektrik tesislerinin inşası gösterilebilir". Bu gün bu gelişmenin bazı tehlikeler yarattığı görülmektedir. Avrupa İktisadî işbirliği tarafından geçen ay yayınlanan bir raporda, çimentoya karsı o- lan talepte er geç bir düşüklük olacağı belirtilmektedir. iktisadî İşbirliği Teşkilâtının raporuna göre, çimento istihsal kapasitesini genişletmek üzere bir çok proje ve plânlar icra safhasındadır. Bu sebeple çimento müstahsilleri çimento için yeni pazarlar ve yeni istihlâk sahaları bulmak mecburiyetindedirler. Derdin kaynağı Çimento Endüstrisinin diğer endüstrilere nisbetle çok hızlı olarak gelişmesidir. Bu gelişme hızı Amerika Birleşik Devletlerindeki çimento endüstrisinin gelişme hızından da daha fazladır te tona çıkan istihsal 1954 te dünya istihsalinin üçte biri demek olan tonu bulmuştur. Fakat mutlak rakamlardaki artış insanı şaşırtabilir. Nisbî olarak arasındaki artışın % 10 olmasına mukabil arasında % 5 tir. İstihsal kapasitesindeki artış ve kapasitenin kullanılışı miktardaki artış ile paralel olarak vuku bulmuştur. Raporun belirttiğine göre, nisbeten az iş gücüne ihtiyaç gösteren bu endüstrideki kapasite ve istihsal miktarları artışları istihdam seviyesinde bir yükseliş temin etmemiştir. Bu hususiyet bir başka bakımdan da tesir etmiştir. Gerek ham madde, gerekse iş gücü bakımından hiç bir karşı koyucu unsurla karşılaşmıyan endüstri alabildiğine genişlemek imkânını bulmuştur; Raporun dikkati çektiği diğer, bir nokta da şudur: Bir çimento ihracatçısı olan Avrupada henüz batı memleketleri diğerlerinden çimento ithal etmektedirler. Fakat hemen hemen hepsinde yeni çimento fabrikaları kurulmakta olan bu memleketler,'" mahalli tesisleri mahallî ihtiyaçlarım karşılamaya başlayınca ithalâtı keseceklerdir. Avrupa İktisadî İşbirliği mütehassıslarının üzerinde durdukları diğer bir nokta çimento endüstrisi için talepteki en ufak değişikliklerin bile hayatî ehemmiyeti olmasıdır. Çimento endüstrisinin kâr temin edebilmesi için devamlı olarak ve mümkün olduğu kadar tam kapasiteye yakın bir şekilde çalışması lâzımdır. Çimento istihlâki, umumi iktisadi faaliyet trendlerini çok yakından takip eder. Ve İktisadi İşbirliğine dahil memleketlerde istihlâk, inşaat, tamir, teçhizatlanma ve savunma faaliyetleri ile devamlı surette artmıştır te a- dam başına düşen istihlâk miktarı rekor sayılan 208 kilograma yükselmiştir. Bu miktar 1953 te 194, 1952 de ise 173 kilogramdı. İhracatta da arasında bir artış mevcuttur. Fakat ihracat miktarı istihsalin pek küçük bir cüzünü teşkil etmektedir te % 13 - Bilindiği gibi çimento, taşıt masraflarının fiyatına nisbetle çokluğu sebebiyle ihraca elverişli değildir. Çimento sanayii mümkün olduğu kadar istihlâk piyasasına yakın yerlerde kurulur ve civar mıntakalarda istihlâk edilir. İthalâtçı memleketlerin kendi taleplerini kendi memleketlerinde karşılamak şeklindeki arzularının neticesi olarak, 1954 senesi ihracat rakamlarında diğer senelere nisbetle bir düşüklük müşahede edilmektedir. Avrupa İktisadi İşbirliğine dahil olmıyan memleketlerin rekabeti de diğer bîr meseledir. Son yıllarda İktisadi İşbirliğine dahil olmayan İKTİSADİ VE MALİ SAHADA memleketlerin ihracatlarında da hatırı sayılır yükselmeler müşahede e- dilmektedir. Her ne kadar 1952 ve 1953 senesinde fiyatlar 1950 senesine nisbetle oldukça yükselmiş ise de şimdi istikrar bulmuştur. Bazı memleketlerde fiyat yükselmeleri 1952 senesinden sonra da devam etmiştir. Fakat 1954 de fiyatlar umumi olarak 1953 senesi seviyesini muhafaza ettiler. İktisadî işbirliğine dahil memleketlerin çoğunda fiyatlar serbestçe arz ve talebe göre taayyün etmekte ancak bir kaçında kontrol edilmektedir. Fakat yukarıda bütün sayılanlara rağmen, eğer mevcut inşaat programları devam edecek ve genişliyecek o- lursa, İktisadî İşbirliği raporunda i- şaret edilen tehlikelerin, - dış piyasa imkânlarının belirsizliği ve ihracatta düşme - büyük bir şey ifade etmiyeceğini iddia edenler de mevcuttu.
16 Gazeteciler BASIN Ali Naci Karacan öldü Geçen haftanın sonunda Cuma günü, öğle vaktinin en sıcak ânında İstanbulda Bâbıâlinin dar ve küçük sokaklarından birinde büyük bir kalabalık toplanmıştı. Bu küçük sokağın 10 aydan beri bir hususiyeti vardı: yedi katlı,ince uzun, son derece modern bir bina. Bu bina o civara bir yenilik getirmişti. Tıpkı o binada çıkan gazetenin Bâbıâliye verdiği çeşni gibi. Zira Milliyet orada çıkıyordu. Onu çıkaran adam aramızdan ayrılmıştı. Kalabalığı teşkil edenler onun dostları, arkadaşları, okuyucularıydı. Ali Naci Karacana karşı son vazifelerini yapmak için toplan - mışlardı. Bir gün evvel, sabahleyin, Bâbıâlinin bu kırk yıllık gazetecisi kırk saniyelik bir krizin sonunda hayata gözlerini yummuştu. Yaz için Tarabyaya gitmişti. Kalbi vardı, ve bir kaç kriz geçirmişti Fakat iyileşmişti. Son kriz uykudan uyandığında geldi. Derhal doktorlar celbedildi, kan alındı ve hasta, gazetesini eline almaya hazırlandı. Fakat ondan evvel, yatağının başında ecel yerini almıştı. Ali Nacinin, bu ebedî gencin yakasını bırakmaya niyeti yoktu. Bırakmadı. Ali Naci Karacan... Gazete okuyan milyonlarca insanın bu ismi bilmemesine imkân yoktu. Ama onların bilmedikleri, Ali Naci Karacanın nasıl hayat dolu bir insan olduğuydu. İşte o yüzdendir ki ölümüne kimse, bir an inanamadı, ölüm ve Ali Naci Karacan birbirine öylesine u- zak iki isimdi ki bir araya gelebileceklerini akıl almıyordu. Bu kısa boylu, zayıf, koyu esmer, şapkasını gözlerinin üstüne indiren, eldiven kullanmasını seven, ince ayakkabıları daima pırıl pırıl, şık elbiseleri daima temiz ve ütülü, kravatı iğneli, yakasına çiçek takan adam doğduğundan bu yana geçen elli dokuz sene içinde sanki ancak yirmi yaşına gelebilmişti. Dudaklarından kahkaha eksik olmaz, hadiseleri hoş ve hafif taraflarından görmesini bilir, hayatı sever ve onun tadını çıkarırdı da İstanbulda doğmuştu. Tahsilini Galatasarayda yapmış, ama koyu bir Fenerbahçeli olmuştu. Fenerbahçe kulübünün umumi kâtipliğini omuzlarında taşımış, o sıfatla i- ki rakip arasındaki mücadelede faal bir rol oynamıştı. Galatasarayı bitirdikten sonra edebi hayata atılmış, Fecr-i Âti nesli içinde şiirler yazmış, bunları mecmualarda bastırmıştı. O- radan gazeteciliğe geçmiş,, ve Birinci Dünya Harbi yıllarında İkdam ve Tasviri Efkâr gibi gazetelerin yazı İşleri müdürlüğünü yapmıştı. O sıfatla gazeteciliğimizin "piyoniye" terinden biriydi. Gerek teknik bakımından, gerekse mevzuat bakımından türlü müşküllerle çarpışanlardan biriydi. Harbin sonunda üç arkadaşiyle birlikte Akşam gazetesini kurmuş ve onu Babıâlide bir mektep yapmıştı, öteki arkadaşları Necmeddin Sadak, Falih Rıfkı Atay ve Kâzım Şinasi Dersandı. Fakat müteakiben Falih Rıfkı Atay ve Ali Naci Karacan hisselerini satarak ayrılmışlardı. Falih Rıfkı Atayın düz çizgili hayatına mukabil Ali Naci Karacan hareketli bir ömür sürmüş, bazılarının isimleri dahi çoktan unutulan bir takım gazeteleri kurup kurup batırmış veya terketmiştir. Bu bakımdan Bâbıâlinin başka bir emektarının, Sedat Simavi'nin eşidir. İnkilâptan sonra kurduğu "ikdam", daha sonra çıkardığı "Politika", "Inkilâp" ve Tan" bu isimlerden bir kaçıdır. Her Ali Naci Karacan Hakiki gazeteci zaman yeni gazetesine büyük bir hevesle başlar, yüreğinin bütün ateşini koyar, fakat sonradan aradığını bulamıyan insanların yürek ezikliğiyle başını başka tarafa çevirirdi. Her şey gösteriyordu ki kırk yıllık mütemadi denemelerden sonra bu aradığını "Milliyet" te bulmuştu. Hakikaten hayatının sonu olduğu şimdi anlaşılan devrede meydana getirdiği bu gazete, onun idealindeki gazeteye en yakın olanıydı. Bir büyük gazete: Milliyet. Ali Naci Karacan İsviçre Basın A- taşeliği vazifesinden döndükten sonra "Milliyet" i çıkarmaya başlamıştı. Fakat bu gazetenin, bugünkü Milliyet'ten çok farkı vardı. İlk Milliyet, Bâbıâlinin iptidai gazetelerinden biriydi ve ömrünü resmi ilanda temin edebiliyordu. Bunun Ali Naci Karacan karakterinde bir gazeteciyi tatmin etmesine imkân yoktu. Anlamıştı ki artık gazete demek, tesis demektir. Modern tesislerin kurulduğu Babıâlide Büyüklerle mücadele etmek, onlar arasında yer almak için mutlaka modern bir müesseseye lüzum vardı. Ali Naci Karacan o kendisine has "kombinezon" larla onu gerçekleştirdi. Bu "kombinezon" lariyle daima iftihar ederdi, zira onların neticesi olan yedi katlı, son derece modern bina, modern tesisler hep kendi eseriydi. Bugünkü Milliyet işte orada hazırlandı, orada çıktı ve muvaffakiyet kazandı. Hürriyet ve Yeni Sabah'tan sonra Milliyet Türkiyenin en çok satan üçüncü gazetesiydi ve son zamanlarda ikinciliğe terfi etmek üzere bulunuyordu. Ali Naci Karacan son tecrübesinde muvaffak olmuştu. Tıpkı Sedat Simavi gibi.. Fakat Karacan, eserinin meyvalarını Sedat Simaviden de az yemek fırsatını buldu. Kendi kendisini yetiştiren bütün insanlar gibi vücudunu, belki farkına dahi varmadan azami takatiyle çalıştırmış, yıpratmıştı. Manen yirmi yaşındaydı ama, maddeten seksenini bulmuş gibiydi. Her şeyi kendi yapmış, her şeyi kendi mesaisiyle elde etmişti. Politikacı tarafı üzerinde durmakta mana yoktu, zira bu onun İkinci, hattâ üçüncü derecedeki suratıydı. Asıl olan gazeteciliğiydi, politika çok zaman onun emrinde bir â- Iet olarak kalmış, ona basamaktan başka bir şey teşkil etmemişti. Şöhretini yapan mesleğiydi, ebediyete de onu bırakacaktı. O bakımdan, gazeteciliği bakımından Bâbıâlinin hakiki üstadlarından biriydi. Bir gazetenin ne demek olduğunu anlamış, ona ruh vereni keşfetmişti. Haberleri değerlendirmekteki mahareti, onunla çalışmış olanların daima hayranlığını celbetmişti. Son zamanlarda, Sedat Simavi'nin moda yaptığı halk için başmakale nevinin güzel örneklerini veriyordu. Bunların içinde, kendi politikası bakımından muvaffak olmuşları çoktu. Fakat gazetesinde magazin kumuyla havadis kısmını mükemmel surette meczetmeyi bilmiş, bunları Spor sayfalariyle kuvvetlendirmiş ve muvaffakiyetinin temeli yapmıştı. Ali Naci Karacan Başbakan Adnan Menderesin şahsi bir dostuydu- Başbakan İstanbulda bulunduğu sıralarda çok zaman Milliyet'e gelir, Ali Nacinin odasında uzun hasbıhallere dalardı. Karacan ona hadiseleri daima kendi görüşü ve halk zaviyesinden anlatır, kendisini ban zararlı telkinlerden korumak için gayret sarfeder, gözlerini açmaya çalışırdı. ölümünün bu bakımdan da son derece zamansız olduğunu itiraf etmemeğe imkân yoktur. Ali Naci Karacanın ismi Babıâlide ve gazetecilik tarihimizde asla u- nutulmıyacaktır. Dostlarının temennisi oğlu Ercüment Karacanın mahir ellerine bırakılmış Milliyetin yolunda devam etmesidir.
17 Dörtler Konferansı DÜNYADA OLUP BİTENLER Münakaşa Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Eisenhower'in 30 Haziranda yaptığı haftalık mutad basın toplantısından sonra bazı Amerikan ve ecnebi siyasi mahfillerinde Başkanın "yeni bir Chamberlain" mı olduğu suali sorulmaktadır. Bu sualin zihinlerde uyanmasına Amerikan devlet şefinin Cenevre konferansından ümitvar görünmesi ve Ruslarla anlaşma imkânlarının mevcut bulunduğunu iddia etmesi sebep olmuştur. Eisenhower'i, eski İngiliz başbakanı Chamberlain ile kıyaslamak ne derece mantıkidir bilinemez. Gergi, Dört Büyüklerin mevcut milletlerarası ihtilâfların çözülmesini temin için Cenevre'de toplanmalarını bazı siyasî tefsirciler 29 Eylül 1938 Münih konferansına benzetmektedirler. Münih konferansı Hitler'in Çekoslovakya üstündeki emellerini tatmin etmek için toplanmıştı. Halbuki Cenevre konferansında, Hitlerin yerini Başkan Eisenhower alacak olan Bulganin'e böyle tâvizler Rusya'dan ümitli verilmesi mevzuubahis olmadığı gibi, Anglo-Sakson devlet adamları bütün ondan daha iyimser görünmüş ve bilhassa şunları tebarüz ettirmiştir: ihtilâfların bir tek konferansda çözülemiyeceğinden, ihtilâflarla alâkalı devletlerin gıyabında bir karara Marksist dünya ihtilâli doktrinini "Hiç kimse Sovyet Rusya'nın varılamıyacağından, böyle kararlar terk ettiğine inanamaz, fakat Sovyetler Birliğinde vuku bulan deği alınsa bile bunların tatbikinden çıkacak zorluklardan haberdardırlar. şiklikler bir milletlerarası huzura Esasen bütün milletlerarası siyasi ihtilâfların Birleşmiş ''Milletlerde sından sonra sükûn imkânları evvel yol açabilir. San Fransisko konferan çözülmesi gerekirdi, fakat bu teşkilâtın veto müessesesi ile hareketsiz Bering Boğazında Rus uçaklarının kilere nazaran daha elverişlidir. bir hale konulması dünyanın iki bloka ayrılmasına ve bloklar arasında halli bir karakter arzedip, Sovyetler Amerikan uçaklarına tecavüzü ma gerginliğin her gün biraz daha artmasına sebebiyet vermiştir. Birleşmiş setin bir neticesi değildir. Bu devletin Birliği tarafından takip edilen siya Milletlerin zaafı böylece belli olduktan sonra ihtilâfların sulh yoluyla halli için dünyanın mukadderatını idare eden Dört Büyük devletin bir masa başında toplanmalarından başka bir çare kalmıyordu. Bu teklif önce 1953 Mayısında Churchill tarafından Rusya'ya yapılmıştı. Gerek Rusların reddi, gerekse de Amerikalıların böyle Ur toplantıdan o zamanlar Tayda ummamaları Churchill'in siyasi hayatında son bir başarı daha kazanmasına mâni olmuştu. Birleşmiş Milletlerin 10 uncu yıldönümü dolayısiyle, İngiliz ve Fransız hariciye vekillerinin Amerikaya gitmeleri ve üç gün süren müzakerelerden sonra San Fransisko'da Rus hariciye vekili Molotof'la görüşmeleri en yüksek kademede bir toplantının Cenevrede yapılmasını temin etmişti. Amerika Hariciye Vekili Foster Dulles konferans hakkındaki kanaatlerini daha evvel Molotof'un nutkunu cevaplandırırken belli etmiş ve Cenevreye bir dünya direktuarı gibi Dışişleri Bakanı Molotof hareket etmeğe gitmeyeceklerini bildirmişti. Bu defa Başkan Eisenhower Cenevre'de ikinci Bulganin uçak kazası hakkında teessüflerini bildirmesi de ayrıca cesaret vericidir." İtalya Buhran sona erdi İtalyada on altı gün devam eden kabine buhranı nihayet geçen hafta ortalarında sona ermiş bulunuyor. Bu buhranın sona ermesiyle İtalya güç bir imtihanı başarı ile verdiği gibi, demokrasi fikrine bağlı dört partinin - Hristiyan Demokrat, Sosyal Demokrat, Liberal ve Cumhuriyetçi partilerin - koalisyonunun öyle kolay kolay çözülemiyeceği de anlaşılmıştı. Esasen eski Başbakan Mario Scelba da böyle bir çözülmenin neticesinde iktidardan uzaklaşmış değildir. Hattâ bu istifanın parlamenter bir olayla da ilgisi yoktur. Scelba ve kabine arkadaşları - on dört Hristiyan Demokrat, dört Sosyal Demokrat,üç Liberal milletvekili ile parlamentoda hakim rol oynayan Hristiyan Demokrat partisinin kendi içindeki şahsî rekabetlerden, nüfuz mücadelelerinden ve politik görüş ayrılıklarından dolayı çekilmek zorunda kalmışlardır. Scelba'nın istifasının hemen arefesinde koalisyon partilerinin neşrettikleri beyannamelerde eski durumun devamı arzulandığı belirtiliyordu. Bu arzuların izharından sonra durumda bir değişiklik beklenemezdi. Nitekim geçtiğimiz haftanın ortasında kurulan yeni kabine durumu değiştirecek bir yenilik getirmiş değildir. Yeni Başbakan ve kabinesi Yeni başbakan Antonio Segni - bir Hristiyan Demokrattır - başlangıçta, Cumhurreisi Gronchi tarafından, beklenildiği gibi kabineyi kurmakla değil fakat müstakar bir hükümet kurabilmek hususunda siyasî guruplar arasında sondajlarda bulunmakla görevlendirilmişti. Böyle yapmakla Gronchi son sözü kendisine saklamak istiyordu. Zira Cumhurreisi eski koalisyonun devamından ziyade Hristiyan Demokratlara, şimdiye kadar solcularla işbirliği yapan Nenni sosyalistleri arasında kurulacak bir koalisyonu tercih: ediyor ve kendi takdir hakkına halel getirecek bir tevcihte bulunmaktan çekiniyordu. Fakat, Antonio Segninin yaptığı temaslar sonunda, yeni kabinenin, ancak eski koalisyon partilerinin dayanışması ile kurulabileceği anlaşılmıştır. Yeni Başbakan 64 yaşındadır. Roma Üniversitesinde Medenî Hukuk Profesörlüğü yapmış, De Gasperi kabinelerinde Tarım ve Millî Eğitim Bakanlığında bulunmuştur. İtalyan toprak hukukunda yeni bir reform yapan toprak kanununun yaratıcısıdır. Kabinesindeki, on beş bakandan
18 DÜNYADA OLUP BİTENLER Başbakan Segni ve Sosyalist Nenni Buhranın sonu dokuzu Hristiyan Demokrat, dördü Sosyal Demokrat, ikisi de liberal partidendir. Cumhuriyetçiler ise istedikleri üç Bakanlıktan - Dışişleri, içişleri veya Savunma Bakanlıklarından - hiç birisi kendilerine verilmediği için kabineye iştirak etmemişler; fakat hükümeti destekliyeçeklerini bildirmişlerdir. Görülüyor ki yeni kahine eskisi gibi dört parti tarafından desteklenecek, üç partili bir koalisyon hükümetidir. Kabinenin muhtemel siyaseti Segnî kabinesinin kuruluş bakımından olduğu kadar, takib edeceği dış siyaset bakımından da eski kabineyi andıracağı söylenebilir. Eski Dışişleri Bakanı Gaetano Martino yerini bu sefer de muhafaza etmektedir. Bu Bakan Paris anlaşmalarının İtalyan Millî Meclisindeki müzakere ve tasdikinde önemli bir rol oynamış ve Batı dostluğuna büyük kıymet vermiş bir devlet adamıdır. Liberal Partinin bağlı olduğu Batılılarla işbirliği siyasetini İtalyada Martinodan daha kuvvetle temsil edecek birini Segni kolay kolay bulamazdı. İç siyasete gelince; kabineye a- lınan ve oldukça mukim mevkilere getirilen yeni bakanlara bakılacak o- lursa iç politikada İslahatçı hamleler beklenebilir. Zirai İslâhat konusunda yetkili bir başbakanın yardımcılığına ötedenberi iktisadî ve sosyal İslâhat isteyen Sosyal Demokrat Parti ileri gelenlerinden Guiseppe Saragat'ın getirilmesi ve malî İslâhat konusunda yapıcı fikirlere sahip olduğu söylenen Vanoni'nin de Bütçe Bakanlığını deruhte etmesi bu hamlenin yakında başlıyacağına en bariz işaretlerdir. Kuzey Afrika Cezayirdeki karışıklıklar Gün geçtikçe Cezayir de durum biraz daha karışmakta ve Fransanın kuzey Afrikanın bu bölgesindeki mevcudiyeti tehlikeye girmektedir. Şimdiye kadar dağınık olarak faaliyette bulunan Cezair milliyetçileri, Temmuz ayının başından itibaren teşkilâtlanmışlar ve "Cezair Millî Kurtuluş ordusu" adlı bir ordu da kurmuşlardır. Silâhlı kuvvetlerini böylece bir tek kumandaya tâbi kıldıktan sonra Cezairlilerin kurtuluş hareketleri çok gelişmiş, Cezayir'e yerleşmiş bulunan 1 milyon Fransız vatandaşının rahat ve huzuru kaçmıştır. Milliyetçiler yalnız Fransızları değil onlarla işbirliği yapan ırkdaşlarını da öldürmekte, meyva ağaçlarını kesmekte, mahsulleri ateşlemekte, hayvanları boğazlamakta, hülasa ellerindeki bütün imkânlarla Fransızları 125 senedir yerleştikleri bu bölgeyi terke icbar etmeğe çalışmaktadırlar. Karışıklıkların sebebi Bugünkü karışıklıkları anlamak i- çin bir asır öncesine dönmek i- cab edecektir. On dokuzuncu asrın ilk yarısında Cezair, Afrikanın kuzeyindeki Mısır, Trablus, Tunus ve Fas gibi bir Osmanlı vilayeti idi. Burasını önce Barbaros Hayrettin fethetmiş ve kendisi oraya beylerbeyi tayin e- dilmişti. Bundan sonra Osmanlı imparatorluğu Cezayiri hep beylerbeyleri vasıtasiyle idare etmişti. Zamanla Osmanlı Devletinin siyasî sahadaki nüfuzu azaldıkça, Cezayir ile olan münasebetleri zayıflamış ve Yunan ihtilâli zamanında Navarin'de donanmasını kaybedince bu memleketi müdafaadan bile âciz bir hale düşmüştü. Fransa evvelden beri coğrafi yakınlığı dolayısiyle bu memleket ile ilgili idi, Osmanlı Devletinin bu zayıf durumunu kaçırmak istemedi ye Konsolosunun hakarete maruz kaldığı bahanesiyle Cezayiri işgal etti. Fransızlar Cezayiri işgal ettikten sonra orasını "Fransızlaştırmak" için büyük gayretler sarfettiler, milyonlarca frank değerinde yatırımlar yaptıkları gibi bugün yekûnu bir milyona varan Fransız da Cezayirin daha ziyade denize yakın olan kuzey kısımlarına yerleşti. Fransızlara göre bugün Cezayir Fransız topraklarının ayrılmaz bir parçası olup onun da Fransız Assamblesinde temsil hakkı vardır. Bu hesaba göre Cezayirlilerin de nazari o- larak Fransız vatandaşlarının sahip
19 Cezayirli milliyetçiler Bir gün sabah... oldukları haklara mâlik olmaları gerekirdi. Halbuki Fransızlar bunu kabul etmemişler. Cezayirlilerin siyasî hak ve imtiyazlardan istifade edebilmeleri için "Fransızlaşmalarım" şart koşmuşlardır, yani Cezayirin Müslüman yerlileri, dinlerini, kültürlerini ve hattâ dillerini değiştirdikleri takdirde eşit haklardan istifade edebileceklerdir. Sırası gelmişken şunu da ilâve edelim ki bir çok Fransız âliminin "Barbar" diye vasıflandırdığı, Avrupa camiasına ithal etmek istemedikleri Türkler işgal ettikleri memleketlerdeki yerli ahalinin dinine, diline müdahale etmemiş, kendi kültürünü, dinini onlara empoze etmemiş ve yerli ırkın ortadan kaldırılması yoluna hiç bir zaman tevessül etmemişti. Fransızların bu muamelelerine dışardan, bilhassa Kahire ve Moskova radyoları vasıtasiyle yapılan tahrikler eklenince önce 1954 yazında başlayan karışıklıklar bugünkü vahim durumun meydana gelmesine sebebiyet vermiştir. Fransa'nın durumu Fransızlar, şimdi bile Cezayirin kendi ana vatanlarının bir vilâyeti olduğunu ilân ettiklerinden, oraya muhtariyet vermeleri pek mevzuubahis değildir. Daha geçenlerde Marsilyada şerefine verilen bir ziyafette söylediği nutukta Fransız Cumhurbaşkanı René Coty bu hususu tebarüz ettirmiş ve Fransanın medenileştirdiği, bolluğa gark ettiği memleketleri asla terkedemiyeceğini bildirmiştir. Rene Coty'nin, Fransanın Cezayiri medenileştirdiği (!), bolluğa gark ettiğine (!) dair sözleri, vazifeten Cezayire gidip tetkiklerde bulunan Fransız parlamento heyetinin, hazırladığı rapor ile tezat halindedir. Bu raporda Cezayir siyasî, sosyal, ekonomik, idarî ve askerî bakımlardan incelenmekte ve şimdiye kadar Fransızların orada neler yaptığı objektif olarak ortaya konmaktadır. Fransız mebusları önce Cezayirin bir çok bölgelerinde hüküm süren sefaletin bütün insanlığı müteessir e- decek kadar kuvvetli olduğuna işaret ettikten sonra Cezayir'deki Fransızların, yerlilerin zararına olarak suni bir emniyet havası içinde rahat bir şekilde yaşadıklarına da temas ediyorlar. Rapor memleketin iktisadî ve sosyal durumunun çok zayıf olduğunu ve halihazır karışıklık sebeplerinden birinin bundan ileri geldiğini de belirtiyor. Filhakika Cezayir'in en münbit olan kuzey topraklarına Fransızlar sahib oldukları gibi, bütün ticaret ve sanayi de onların elindedir. Halbu tır ve ki Fransızlar umumî nüfusun ancak onda birini teşkil etmektedir. Güneye gidildikçe kuraklık ve sefalet artmaktadır. Bu bölgelerde yaşayan bir ziraat işçisi günde 360 frank (300 Türk kuruşu) almakta, bu ücretle 7 veya 8 kişiden müteşekkil ailesini geçindirmeğe mecbur olduğu gibi, senenin ancak azami 150 gününde iş bulabilmektedir. Aynı zamanda az sulanan ve mümbit olmayan toprakların ziraatiyle uğraşan müslüman çiftçilere yapılan yardımlar da azaltılmıştır.. Parlamento heyeti mensupları, Fransız idaresinin tedricen müslüman ahali ile temaslarını kaybetmiş olduğunu, bütün idarî teşkilâtın yalnız DÜNYADA OLUP BİTENLER nüfusun Avrupalı olan kısmı nazarı itibara alarak kurulmuş olduğunu ve müslüman ahalinin mevcudiyetinin, ihtiyaçlarının ihmal edildiğini, müşahede etmişlerdir. Neticede Fransız mebusları milliyetçilerin çıkardığı karışıklıkların önlenebilmesi için kuvvet kullanılmasından başka müslüman ahalinin sempatisini kazanmak için idarî, sosyal ve ekonomik sahalarda İslâhat yapılmasını; yardımların arttırılmasını tavsiye etmektedirler. Fakat gerek hükümet, gerek Cezayir idaresi, gerekse de Fransız ordusu geçmişte yapılan hataları tekrarlamaktan kaçınmalıdırlar. Cezayirdeki karışıklıkların Fransız Menlisinde hararetli münakaşalara sebebiyet vereceği tahmin edilebilir, fakat bu müzakereler Cenevre konferansına iştirak etmeden önce Başbakan Edgar Faure'un prestijini sarsacak mahiyette olmıyacaktır. Esasen Fransa parlamentosundan Mecliste'ki hararetli müzakerelerde müstemlekeci zihniyete karşı ne gibi bir tavır takınılacağı her zaman münakaşa edilegelmiştir. Daha önceden müzakerelerin safhalarını tesbit edip, bir şeyler söylemek imkânları vardır. Fakat Fransa bütün zorlamalara, bütün zorluklara rağmen, zaman zaman hayat hakkı olarak kabul etmek istediği müstemlekelerinden ayrılmamak gibi bir haleti ruhiyeye de girmiştir. Bu hâlin bu müzakereler sırasında da hâkim olacağından şüphe edilemez. Ancak, hak hak zaman bu şansı ona tanıyor.
20 F E N Atom infilakinin insan üzerindeki tesirleri İnsanlık mukadderatını tayin ediyor Atom Bomba denemeleri ve neslimiz Son zamanlarda atom enerjisinin bütün dünyada hükümet adamları nazarında kazandığı öneme yeni bir işaret var iki senedir hiç bir milletler arası konferans yapılmadı ki orada atomun barışçı veya savaşçı kullanılışları konuşulmuş olmasın. İster New York'ta toplansın, ister Bandung'da, her büyük konferansın gündeminde bir atom enerjisi maddesi bulunuyordu. Bu yeni teamülün son örneğini de San Francisco'da yapılan Birleşmiş Milletlerin onuncu yıl dönümü toplantısı verdi. Bu toplantıda Amerikan delegesi Henry Cabot Lodge Jr., atom ve hidrojen bombası denemelerinden doğan tehlikeli ışınımların - radyasyonların - tesirlerini incelemek üzere bir milletler arası komisyon kurulmasını teklif etti. Bu komisyon şimdiye kadar yapılan bütün denemelerin dünyanın her tarafında hasıl ettiği radyoaktiflik hakkında mevcut rasatları ve müşahedeleri bir araya toplayacak, bunları bir arada değerlendirecek ve sonra elde ettiği sonuçları fark gözetmeden gene bütün dünyaya bildirecektir. Ayrıca Lodge, bombaların tehlikeli ışınımlarının insanlar üzerindeki tesirlerini incelemek üzere bir de milletlerarası konferans- tertip e- dilmesini öne sürmüştür. Önümüzdeki Ağustosta Cenevrede toplanacak konferans atomun barışçı kullanışlarım gözden geçireceğinden, Lodge'- un bahsettiği zararlı tesirlerin incelenmesi için gerçekten başka bir konferansa ihtiyaç vardır. Birleşmiş Milletlerin yetkili organları henüz bu teklifler üzerinde bir karar almadılar. Fakat tekliflerin her tarafta gayet müsait karşılandığına şüphe yoktur. Zaten Amerikada, İngilterede ve Japonyadaki bazı özel ilmî teşekküller, kendiliklerinden, bu çeşit a- raştırmalar yapmıya koyulmuşlardı. Lodge'un teklifleri kabul edilirse, bütün bu araştırmaların birleştirilmesiyle daha verimli çalışılacak ve daha tamam sonuçlar elde edilecektir. Mesele nedir Böyle esaslı bir araştırmayı en başta dünya halk efkârı şiddetle İstiyor. Çünkü bir seneden fazla bir zamandır, muhtelif memleketlerdeki ilim adamlarının, politikacıların ve gazetecilerin birbirini tutmayan demeçleri hepimizi tam mânasiyle şaşkına çevirmiştir. Sözlerine güvenebileceğimizi sandığımız bir çok kimse, hidrojen bombası denemelerinin dünyada mevcut tabii radyoaktifliği tehlikeli bir surette arttırdığını, bu radyoaktifliğin neslimizin irsi - jenetik - yapısını bozacağını, yani insanların tabii ve düzgün çoğalma kabiliyetinin azalacağım, kusurlu veya zayıf bünyeli çocuklara gittikçe daha fazla rastlanacağını ve böylece insan neslinin bozulup tükeneceğini iddia ettiler. Bilhassa Avrupalı ve Asyalı bazı mütefekkirler, bu fikirlerin geniş bir şekilde propagandasını yaptılar ve neslimizin inkırazına mani olmak için bütün bomba denemelerinin derhal durdurulmasını istediler. Bu telâşlı ifadelerde mübalâğa payı bulunduğunu tahmin etmek güç değildi. Ama karşı iddiaları ortaya a- tan Amerikan ve İngiliz sorumlu makamlarının sözcüleri de tamamen güven verici görünmüyorlardı. Çünkü bu sözcülere göre, denemelerin doğurduğu radyoaktiflik, insanlar ü zerinde hiç bir zararlı tesir yapamıyacak kadar azdı; Hiroşima ve Nagazaki'de yeni doğan çocukların müşahedesi bunların sıhhatçe başka çocuklardan geri değil belki bilâkis ileri olduklarını göstermişti; dolayısıyle bomba denemelerinin insan nesline zararı dokunmayacak, hattâ belki faydası olacakta. Denemelerin böyle aşırı bir gevşeklikle müdafaası şüphesiz kimseye huzur vermedi. Acaba hakikat nedir? Bunu anlamak çok güç. Çünkü deneme infilâkleri yüzünden dünyadaki radyoaktifliğin ne kadar artmış olduğu teferruatiyle ölçülüp kesin olarak ilân edilmemiştir. Ortada dayanacak rakkamlar olmayınca herkes siyasi durumu icabı taşıdığı peşin hükümleri gerçekliyecek sonuçlar çıkarmakta güçlük çekmiyor. AKİS'in geçen sayılarında bu karanlık durumun zararlarından bahsetmiş ve Amerikan idarecileri arasında da halka bu konuda daha fazla bilgi verme temayülünün arttığını haber vermişti. İlk defa geçen Mayısta Atom Enerjisi Komisyonu, şimdiye kadar Amerikada, Pasifikte ve Rusyada yapılmış olan bütün denemelerin doğurduğu toplam radyoaktifliğin miktarı hakkında bir rakam verdi; bu miktarın Amerikada adam başına onda bir röntgen olduğunu söyledi. Röntgen, ışınım miktarını ölçmekte kullanılan bir birimdir. Meselâ bir hastahanede göğsünüzün röntgenini aldırdığınız zaman vücudunuzdan geçen toplam ışınım miktarı beşte bir röntgen kadardır. Bu hale göre bomba denemelerinin Amerikalılar üzerindeki tesiri küçük ve kolayca ihmal edilebilir gibi görünüyor. Atom Enerjisi Komisyonu da i- lân ettiği ölçülerden bu sonucu çıkardı, kimse için korkulacak bir şey olmadığını tekrarladı. Fakat başka i- lim adamlarına göre mesele bu kadar basit değildir. Nihayet hakikat Işınımların neslimize yapabileceği zararlar hakkında en aydınlatıcı ve en güvenilir açıklamayı tanınmış Amerikan biyoloji ve jenetik uzmanı Prof. Dr. H. J. Muller yapmıştır. Dr. Muller bu konuda en fazla selâhiyet sahibi olan bilginlerden birisidir. Senelerce evvel, ışınımların irsiyet üzerindeki tesirlerini inceliyen çalışmalarıyla Nobel mükâfatım kazanmıştı. Bu defa Amerikada çıkan "Bulletin of the Atomic Scientists" dergisinin Haziran sayısında bomba ışınımlarının tehlikeleri hakkında etraflı bir yazı yayınladı. Hatırımızdan geçen bir çok sorulara cevap veren bu yazının esaslı noktalarını buraya geçirmek istiyoruz. Dr. Muller yazışma, yukarıda bahsettiğimiz ait aşırı iddiaları hatırlatmakla başlıyor ve bir jenetikçiye bu iddiaların her