Dikkaya’da ele geçen sap delikli baltalar bu etkileşimin eseri olup bu tip baltaların çıkış yerinin kuzey Mezopotamya olduğu bilinmektedir.Batıdan ve güneyden
Çamlıhemşin arkeolojik buluntular
gelen Deniz Kavimleri Göç hareketleriyle Anadolu’da en ücra köşeye kadar kendini gösteren kargaşa ve tahribatlar Anadolu için Karanlık Çağ adıyla anılan ve yazılı belgeye rastlanmayan bir sürecin başlamasına ,tüm bu gelişmeler Anadolu’da küçük krallıklarının oluşturduğu koalisyonların ortaya çıkmasına neden olmuştur.Bunlardan iki tanesi önemli olup birincisi Tunç çağında Güçlü düşman Akadlara karşı oluşturulan Hatti kralı Pampa başkanlığında ki 17 Anadolu krallığının kurduğu ittifaktır.Diğeri ise Demir Çağında Urartu bölgesindeki pek çok küçük krallığın birleşerek Hitit Beyliklerinin de desteğiyle Asur’a karşı verdiği mücadele ve maden haracına son veren zaferleridir.Hititler döneminde vasal olan Azzilerle ilgili zaman zaman isyan çıkarmaları ve Hitit merkezinden kaçarak onlara sığınan isyancı kraliyet ileri gelenlerini korumalarına karşılık alınan tedbirler dışında çok fazla bilgi yoktur.Azzi yaşlılar kurulunun verdiği söz üzerine savaşılmayan bu halkın Hitit merkezince ve sığınmacılarca rağbet gördüğü ve zorunlu hallerde hatırı sayılır bir müttefik olduğu anlaşılmaktadır. Hitit dili konuşmayan Azzi’ler ,Kültiğin yazıtlarında Az olarak adı geçen Türk boyuyla ilişkilendirilebilir.Hitit kralının görüştüğü Azzilerin yaşlılarından oluşan ‘’yaşlılar heyeti’’ uygulaması Orta Asya Türk İdari yapısıyla birebir benzeşmektedir. Harezm ve Cürcan civarında yaşayan Az’ların MÖ.2.Binde Kafkaslar üzerinden Doğu Karadeniz’e gelip şehir devletleri halinde yaşamış olmaları mümkündür.Anadolu’ya Hitit,Azzi ve Hurri girişleri birbirlerini takip eden yakın zaman dilimlerinde gerçekleşmiş olmalıdır.Güneyden gelen maden haraççılarına karşı verilen mücadelede birlikte yürütülmüştür.Çamlıhemşin ilçesi Dikkaya köyündeki Tunç Sap delikli baltalardan oluşan silahlar bölgede gelişmiş mahalli atölyelerin varlığını göstermektedir.Ordu,Samsun ,Trabzon Müzelerinde de bulunan benzer sap delikli baltalardan Karadeniz boyunca kültür birliğinin varolduğu veya maden ve silah atölyelerinin birbirilerinin ürettikleri malzemeleri tanıdığı sonucu çıkarılabilir.Otokton veya bölgeyi sonradan yurt edinmiş küçük krallıkların denetiminde olan bu atölyeler ve maden yatakları krallıklar arası rekabeti doğurmuş ve güç savaşlarına neden olmuştur.Doğu Karadeniz ve yakın çevresinde Hititlere karşı Azzi isyanları kontrole alınırken,Orta Karadeniz ve çevresinde Hitit-Gaşka savaşları şiddetli bir şekilde devam etmiştir.Maden yataklarını,atölyeleri ve ticaret kervan yollarını elde tutma çabalarının sonucu oluşan ilk koloniler hızla yaygınlık göstermiştir.Rastlanan maden curufları ve halen işletilmekte yada terk edilmiş olan maden ocakları özellikle Doğu Karadeniz bölgesi madenlerinin hem hammadde zenginliği hem de iç kesimlerle güneyi , Karadeniz sahil-Kafkasya-Doğu Anadolu kervan yol ağı nedeniyle Ak Deniz Tacirleri ve Asur’un dikkatinden kaçmamış olmalıdır.Doğu Karadeniz Bölge krallıklarının önceleri Asur’a daha sonra maden sayesinde zenginleşerek güçlenen ve bu uğurda pek çok krallığın bir merkezi otoritede toplandığı Urartulara haraç ödediği muhakkaktır.MÖ.1.Binde Hurri’ lerin devamı olan Urartu krallığı kurulmuş,Frig,Kimmer,İskit ,Med girişleriyle Anadolu yeni istila ve yağmalara sahne olmuştur.Demir çağında gerçekleşen bu yeni girişlerin etkileri Karadeniz bölgesinde yaygınlık gösterip Makedonya çıkışlı Frigler dışındakiler Kafkas ve Doğu Anadolu üzerinden gelmişlerdir. MÖ.480 ‘lerde gücünün zirvesinde olan Pers ordusunun Yunanistan seferine çıkıp , ordusunda Anadolu’da kendilerine bağlı olarak vergi veren halklardan oluşmuş askeri birlikler bulundurması ve günlük yaşam tarzlarını yansıtan kuşamları kapsamlı bir şekilde Heredot Tarihinde anlatılmıştır.MÖ.480 de Perslerce gerçekleştirilen Yunanistan seferinde Perslere bağlı olarak görülen Doğu Karadeniz halklarının bu bağlılığından MÖ.401 yılında bölgeden geçen Ksenophon’ca söz edilmemektedir.Bundan MÖ.480 ve MÖ.401 yılları arasında Anadolu’da ve Karadeniz bölgesinde önemli siyasi gelişmelerin yaşandığı sonucu çıkarılabilir.Eski çağlardan buyana Mezopotamya ve Fenike,Kartaca gibi Ak deniz kavimlerinden oluşan topluluklar bölgeye yağma yada sığınma amacıyla gelip yerleşmişler,yeni gelen topluluklar kalabalık ve güçlü oldukları zaman bölgede daha önce yaşayan toplulukları ya asimile etmeye çalışmışlar yada daha iç ve yüksek kesimlere çekilmeğe zorlamışlardır.Bu nedenle aynı yüz yıl içinde bile kavimler yer değiştirmiş olup antik çağ yazar ve seyyahlarının verdiği bilgiler de farklılıklar oluşmuştur.Romanın bölgeye hakim olmasıyla iskan politikası imparatorluğun uyguladığı doğu sınırlarını emniyet altına alma politikalarına göre şekillenmeye başlamış ve yoğun nüfus hareketleriyle ortaya çıkan asimilasyon doruğa vurmuştur.
Romanın doğu sınırında oluşturduğu güvenlik tedbirleri Turani kavimlerden oluşan grupların Kafkaslar üzerinden Anadolu’ya girişlerini engelleyememiştir.Huang-Nu, Hun, Avar, Sabar, On Ogur,Uz,Kuman ,Peçenek, Hazar gibi Türk girişlerinin ilk olarak ne zaman başladığının tespiti hareketli atlı göçebe kültür nedeniyle zordur.Hatti,Hurri,Urartu,Kimmer, İskit gibi kavimlerle olan kültürel benzerliklerle , Proto –Türk’lerin önceleri ‘’Türk’’ Genel adıyla değil kendi kabile ve boy adlarıyla anılması gibi nedenler tespiti zorlaştırsa da ortaya konulan eserler arasındaki benzerlikler nedeniyle başlangıçta akraba kavimler olabileceği ihtimali kuvvetlidir.Dikkaya’da ele geçen bir sap delikli baltadaki stilize edilmiş tasvirlerin yaratıcılarının Türkler olduğu bilinen Üsluplaşmış tasvirlerden oluşan ancak adı sayılan kavimlerin tamamında da görülen bozkır maden sanatı örneklerindendir .Usluplaşmış hayvan tasvir sanatı geleneği Rize sivil mimarisindeki kapı menteşeleri ,tokmakları ve mezar taşlarındaki betimlemelerle hala devam etmektedir. Tespitler ışığında ,Doğu Karadeniz bölgesindeki MÖ.5000-580 yılları arasını kapsayan Kalkolitik,Tunç ve Demir Çağlarını bu dönemlere ait seramiği kesintisiz olarak veren ancak sonrasında yerleşmenin devam ettiğine dair zengin veri olmayan Çamlıhemşin ilçesi Dikkaya köyü yerleşmesi temsil ederken ,Çamlıhemşin ilçesi,hisar Köyü Kale-i bala ve çevresindeki yamaçlarda Tunç – Demir çağı seramiği ile Helenistik ,Roma, Bizans,Osmanlı dönemi seramiklerinin kesintisiz olarak devam ettiği görülmektedir.Kervan yolu güzergahında, doğal kaya üzerinde inşa edilen Kale-i Bala Helenistik ,Roma ve Bizans dönemlerinde garnizon kale olarak kullanılmıştır.Rize ili sahili boyunca ve iç kesimlerde kurulmuş olan bir çok kale koloni amaçlı kurulmuş olup yüz yıllarca bölge madenlerinin işletilmesi,taşınması ve ticari kervan yollarının denetim altında tutulması gibi amaçlara hizmet etmiştir.
Rize bölgesi otokton halklarının yaşam alanları ve kültürleriyle ilgili önemli kaynaklar olan Heredot Tarihi, Strabon’un Anadolu Coğrafyası ve Ksenophon’un Anabasis adlı eseriyle Skylax ve Arrianus Periplolarından (Deniz seyahati Notları) MÖ.1.Bin’in ikinci yarısını kapsayan Doğu Karadeniz halklarının tarihi,coğrafyası ve koloni faaliyetlerini takip edebilmek mümkündür. M.Ö.750 li yıllardan itibaren önceleri Sinope,Amisos,Trapezus,Atina gibi kaleler içerisindeki küçük site kentler şeklinde olan kolonilere zamanla maden ocakları- ticari kervan yolları üzerinden iç kesimlere kadar uzanan küçük garnizonlar şeklinde inşa edilen kalelerden oluşmuş koloniler zinciri de eklenmiştir.Rize ve yakın çevresi koloni faaliyetlerinin 1461 yılında bölgenin tamamen Osmanlı hakimiyetine girişine kadar devam ettiği arkeolojik verilerle desteklenmektedir. Çamlıhemşin ilçesi,Topluca köyü,Yedi kardeşler Tepesindeki Arkeolojik veriler bölgenin 13.yy. sosyal ve siyasi tarihine ışık tutmaktadır.