Alp Arslan - Wikipediıa
2 Umumy maglumatlar
3 Wizantiıa ıörüşi
Hökümdarlygy: Seljukly hökümdarlygy
Özünden öň: Çagry beg
Özünden soň: Mälik şa
Aıal(lar)y: Seljan hatyn
Çagalary: 1. Muizzeddin Mälikşa
2. Täjeddöwle Tutuş
3. Yzzeddin Arslan-Argun
Atlary we lakamlary: Adududdöwle.
Lakamy: Ebu Şuja.
Dini ady: Muhammet.
Hakyky ady: Alp Arslan bin Çagry bin Mikaıyl bin Seljuk bin Dükak
Kakasy: Çagry beg.
Ölümi: 15.12.1072. (43 ıaş) Merw.
Muhammet ibn Dawut (1029 ­­­­­­­­­­­­­­ - 1072), Seljuk Türkmenleriniň ikinji soltany, Seljukly döwletini guran Seljugyň agtygy. Yslam dinine baglanandygy üçin Muhammet adyny aldy, harby üstünligi üçin bolsa oňa Alp Arslan lakamy dakyldy. «Alp Arslan» adynyň manysy «Gaıduwsyz Arslan» diımek bolıar. Ol taryha öz adyny gaıduwsyzlygy, rehimligigi, gahrymançylygy we serdarlygy bilen ıazdyrandyr. 1071 ıylynda Anadoly topraklaryny basyp alypdyr. Anadoly türkleri Alp-Arslan bilen gelen türkmenlerdir.
Alp Arslan (doguldy 20.01.1029-öldi15.12.1072) Beıik Seljukly döwletiniň ikinji soltany bolan türkmen hökümdarydyr. Alp Arslan Türkmenleriň Orta Aziıadan Anadola geçmekligini başladan ökde serkerde hökümdardyr. Hakyky ady Muhammet bolup, iň ıörgünli ady Alp Arslandyr. Beıik Seljukly döwletini guranlaryň biri bolan Çagry begiň ogly we Seljukly soltany Togrul begiň jigsidir. Alp Arslan dogulan wagty hakynda maglumatlar her hili wariıant berıärler. Taryhçylaryň belleışiçe 1029-1032-nji ıyllar aralygyny görkezıär. Ol kiçilikde ata münüp ok atmany öwrendi. Çagalyk ıyllarynda Daňdanakan söweşinde we ş.m. söweşlerde üstünlik gazanan Seljuklaryň ıeňilmezekdigine göz ıetirıär. Kakasynyň ölüminden soňra Horasandaky Seljukly hökümdarlygyny (häzirki G.o. Türkmenistan) dolandyrdy. Togrul beg 1063-nji ıylda ölende Seljukly hökümdarlygynda tagt ugryndaky söweşler başlandy. Ogly bolmadyk Togrul beg özüniň wesıetinde Çagry begiň ogullaryndan Süleımanyň tagta geçmegini wesıet edipdir. Seljukly weziri Amidulmulk bu wesıeti ıerine getirdi we Reı şäherinde Süleımany soltan diıip tagta çykardy. Soňra Çagry begiň uly ogly Alp-Arslan Arslan İabgunyň ogly Gutulmuş bilen käbir emir we şazadalar Süleımanyň patyşalygyny hasap etmediler. Kazwin şäherinde Alp Arslanyň adyna hutba okaldy. Gutulmyşyň Reıiň gabadyna gelip şäheri gabady wezir Amidul-Mülk bolsa hökümdar Alp Arslandan kömek sorany üçin, hutbany onuň adyna okatdy. Gutulmuş bolsa Alp-Arslan bilen Damegan ıakynlaryndaky söweşde öldi. Alo Arslan Reı şäherinde Seljukly döwletiniň tagtyna çykdy. Soňra Amidul mülkiň ıerine Nyzamylmülki goıdy Ilkinji ıörüşi Gruziıa (Gürjüstan) we gündogar Anadoly taraplara boldy. Bu ıötüşlerde ogly Mälikşany we weziri Nyzamylmülk dagylar hem bardy. Wizantiıanyň tabynlygyndaky Kars we Ana çenli ıörüşlerini dowam etdirip bu ıerleri eıeledi. Bu ıötüşleriň netijesinde Abbasy halyfy Kaim bi-Emrillä Alp Arslana «Ebu Feth» (Fatyhlaryň atasy) lakamyny berdi (1064) 1065-nji ıylyň soňlarynda Üstıurt we Mangyşlak taraplaryna ıörüş etdi. Etrapdaky Gypjaklar bilen Türkmenleri hemaıaty astyna aldy. Alp Arslan Seljuk begiň Jent şäherindäki mazarlygyna zyıarat edip, Merw şähere bardy. 1066-1067-nji ıyllarda Kerman mäligi bolan jigsi Kawurdyň gozgalaňy sebäpli Kermana tarap birnäçe esgerleri bilen gitdi. Kawurd beg baş goşunynyň birinji bölegi böwsülensoň gala yza tarap çekildi we bir ilçi ugradyp bagyşlanmagyny sorady. Soltan bu haıyşy kabul etdi we Kerman mäligi bolup ıerinde oturmagyna hem rugsat berdi. 1068-nji ıylda täzeden topalaň turuzan Kawurdyň üstüne täzeden goşun çekip gaıtdy. Emma öz goşunynda Kawyrdyň ıan-ıoldaşlarynyň boluo biljekdigini nazara alyp yza çekildi. Anadolyda bolsa Togrul beg tarapyndan ugrukdyrylan Türkmen çozuşlary dowam edıärdi. Emir Afşin 1067-nji ıylda Kaıseri eıeledi. Wizantiıa imperatory Roman Diogens IV Türkmenleri Anadolydan (Kiçi Aziıa) çykartmak üçin 1068-nji ıylda ıörüşe çykdy we Halap galasyna çenli ıörüşini dowam etdirdi. Emma Türkmenleri yza serpikdirip bilmese-de Amorium şäherini eıelemegi başardy. Imperator Roman ikinji sapar ıörüşe çykdy we bu gezek İewfrat derıasyna çenli hereket etdi. Seljukly akymy her tarapdan hereket edip Malatiıa çozdylar we Konıany eıelemekligiň küıüne düşdiler. Soltam Alp Arslan 1067-nji ıylda ikinji sapar Gürjüstana tarap ıörüşe çykdy. Gürjüstan patyşasy Bagrat IV Alanlar bilen birleşip musulman döwleti bolan Şeddadylar elindäki Errany eıeläp Genjäniň golaıyna çenli gelipdiler. Soltan Alp Arslan 1067-nji ıylda Errana gelende we Şeddady emiri Fazl bilen Şirwan emiri Ebul-Eswar oňa boıun bolanlaryndan soňra Gürjüstana girdi. Şekki taraplaryny basyp aldy IV. Bagrat bolsa Seljuklylar bilen bolan söweşde gaıtawul berip bilmän gaçdy. Soltan Gürjüstanyň her tarapyna basybalyjylaryny gönderip Tiflisi ele geçirdi. Soňra Bagrat ötünç sorap Alp Arslana tabyn boldy. Mekkäniň şereplisi Muhammet bin Ebi Haşim 1070-nji ıylda Alp Arslanyň huzuryna gelip, Mekkede hutbanyň Abbasy halyfyna we Seljukly soltanynyň adyna okalandygyny aıtdy. Soltan Alp Arslan Fatimiler döwletiniň weziri Nasr ed-Döwle bin Hamdanyň maslahaty bilen Fatimiler döwletini tozdurmak üçin Müsüre bir sapar ıörüş etdi. Soňra Wizantiıa çozup girdi. Soltan ilki bilen Malazgirt we Erjişi eıeledi. Diıarbekrdäki Süweıda (Siverek) we Tulhum ıaly birnäçe galalary yzly-yzyna basyp aldy. Soňra 1071-nji ıylda Wizantiıa häkimıetindäki Urfany gabady emma alyp bilmedi. Urfadan Halaba tarap hereket eden Soltan şäheri gabap Mirdasogullaryndan Mahmydyň elinden şäheriň açaryny kabul edip aldy we onuň özüniň günäsini bagyşlap ony öz wrzipesinde oturtdy. Şama tarap baran Soltan Alp Arslan Wizantiıa imperatory Roman Diogeniň uly goşun toplap musulman topraklaryna basypalyşa çykandygyny eşitdi. Şol sebäpden yza döndi. Iki goşun Malazgirt meıdançasynda garşylaşdy. Soltan Alp Arslanyň baştutanlygyndaky Seljukly goşuny Hilal söweş tilsimi (taktika) bilen söweşe girdi. Bu söweşde Alp Arslanyň bir esgeri Wizantiıa imperatory Roman Diogeni masgaraçylykly ıagdaıda ony Soltanyň garşysyna getirdi. Soltan Alp Arslan imperatory tussag etdi. Soltan Alp Arslan günbatardaky Seljukly serhetlerini giňeldişi ıaly, gündogardaky Seljuk Türkmenleriniň hem topraklaryny giňeldıärdi. Soltan Alp Arslan bilen Garahanlylaryň arasynda düşünişmezlik ıüze çykdy we olara tarap Alp Arslan bir sapar ıörüşe çykdy. Ol Amyderıadan (Jeıhun) geçdi we ıörüşini togtatdy. Emma başyna gelen betbagtçylyk zerarly Garahanlylara tarap ıörüş edip bilmedi. İusup el-Horezmi atly gala serkerdesi Soltany hanjar bilen ıaralady.
1068-nji ıylda Wizantiıa imperiıasyna garşy söweş yglan edeninden soň soltan Alp Arslan Türkmenleri Malazgirt söweş meıdançasyna çenli geldi. 1071-nji ıylda Soltan Alp Arslan Malazgirt söweşinde Türkmen taryhynda uly ıeňiş gazandy. Alp Arslan Roman Diıogeni bagyşlady. Özüni hem ıyllyk salgyt bermegini talap edip ony ıurdyna goıberdi. İöne Roman Diıogen ıurdyna baranda onuň tagtynda Mikhail VII täze Wizantiıanyň imperatory bolup geçipdir. Roman Diıogen tagtyndan uzaklaşdyrylıar we özüni hem öldürıärler. Bu waka şeıle bolıar. Ony tutjak bolup kowalanlarynda Roman Diıogen gaçyp kiçeňiräk galada duşmanlary tarapyndan tutulıar. Gözlerini kör edip Konstantinopola getirıärler we şol ıerden Proti adasyna (Kynaly ada) sürgün edilıär. Gözleriniň körlügi zerarly agyr kesele ıolugyp şol ıerde ölıär Şol sebäpden Malazgirt söweşiniň soňundaky salgyt boşa çykdy.
Alp Arslan, ıesir edip alan Garahanly gala serkerdesiniň gyzy Hankona öılenipdir. Onuň kakasynyň ady İusup Horezmi bolupdyr. İusup Horezmi tussaglykdaka Alp Arslanyň gaharyny getirdip mertlerçe söweşe çykmagyny sorapdyr. Alp Arslan onuň eliniň çözülmegini we hanjar bermeklerini buırupdyr. Wezir wekiller bu işiň howplydygyny düşündirseler-de Alp Arslan onuň elleriniň çözülip garpyşmagyny isläpdir. Onuň elleri çözülip eline hanjar beripdirler. Alp Arslan gaharyna onuň üstüne ylgap bir demde ıere ıazmakçy bolupdyr. Emma onuň aıagy çadyryň ıüpüne ilişip ıykylypdyr. Pursatdan peıdalanan ıesir İusup Horezmi onuň böwründen hanjary sanjypdyr. Şeıdip 1072-nji ıylda Alp Arslan şol ıarasyndan şehit bolup öldi. 2002-nji ıylyň Iıul aıyndan başlap tä 2008-nji ıyla çenli Awgust aıyna Alp Arslan aıy ady dakyldy. Muny Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşy esaslandyrypdy. 2005-2006-njy ıyllarda İusup Halaçoglynyň baştutanlygynda Maryda (Merw) başlanan gazuw agtaryş işleri geçirlende Alp Arslanyň mazarynyň üstüni açdylar.
1. ^ Merçil, Erdoğan (2000). Müslüman türk devletleri tarihi . Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi. s. 52. ISBN 9751602319.
2. ^ Haldon, John (2001). The Byzantine wars : battles and campaigns of the Byzantine era . Temptus: Stroud. s. 180. ISBN 0752417959.
3. ^ Merçil, Erdoğan (2000). Müslüman türk devletleri tarihi . Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi. s. 51,52,53,54,55. ISBN 9751602319.
4. ^ the First Crusade, Steve Runciman, Cambridge University Press, 1992
5. ^ Sultan Alp Arslan'ın mezarının bulunuşu.