ÇİN, AVRUPA VE RUSYA İLE YAŞAMAK - PDF
Download "ÇİN, AVRUPA VE RUSYA İLE YAŞAMAK"
1 JEOSTRATEJİK ÜÇLÜ
2 ÇİN, AVRUPA VE RUSYA İLE YAŞAMAK Amerikan Dõşişlerinin Merkezi Arenasõ olarak Avrupa politikalarõnõn yerini Avrasya politikalarõ aldõ. Avrupa daki savaşlar Amerika yõ tehdit eder hale gelince, yeni çatõşmalarõn patlamasõnõ ve düşmanca tutumda bir Avrupa egemenliğinin ortaya çõkmasõnõ önlemek için Amerika nõn Avrupa siyaseti içine girmekten başka çaresi kalmamõştõ. Böylece Amerika nõn dünya olaylarõna angaje olmasõ 20. yüzyõlda Avrupa daki siyasi olaylar yüzünden başlamõştõr. Bugün, global istikrarõn belirleyici unsuru, birkaç Avrasyalõ gücün aralarõndaki oyundur. Dolayõsõyla Amerika nõn politikasõ, ikili Avrasya ilişkilerinin stratejik bir bütün oluşturacak şekilde örüldüğü kõtalar ötesi yaklaşõm olmalõdõr. ABD-Çin ilişkileri işte bu büyük Avrasya bağlamõnda yönetilmeli ve gereken önem verilmelidir. Çin, Washington un en önemli dört dõş ilişkisinden biri olarak Avrupa, Japonya ve Rusya nõn yanõnda yer almalõdõr. ABD-Çin ilişkisi her iki taraf için taşõdõğõ önemin ötesinde diğer olaylarla neden-sonuç niteliğini taşõmaktadõr. Yalnõzca ilgili taraflar açõsõndan yararlõ veya tehditkar olan bazõ diğer ikili ilişkilerin (örn. Amerika- Meksika) aksine ABD-Çin ilişkisi diğer devletlerin güvenliğini ve politikalarõnõ da etkiler, Avrasya daki güç dengesini sarsar. Dahasõ, Kuzeydoğu ve Güneydoğu Asya daki barõş büyük ölçüde ABD-Çin ilişkisinin durumuna bağlõdõr. Bu ilişki ABD-Japonya ilişkisi ve Japonya nõn Asya daki siyasi/askeri rolü açõsõndan da belirleyicidir. Ve nihayet, Rusya da ulusal çakõrlarõnõn Atlantik-Avrupa yla yakõn ilişiklerde mi yoksa anti-amerikan bir Çin le ittifak yapmada mõ yattõğõnõn kararõnõ verirken Çin in yöneliminden etkilenecektir Çin için de Çin-ABD ilişkileri Çin in Japonya, Rusya ve Hindistan la olan ilişkileri kadar önemlidir. Hatta Çin için Bejing-Washington ilişkisi bu dördünün tartõşmasõz en önemlisidir. Gelişmesi ve refahõ buna bağlõdõr. Bu ilişkinin kopmasõ, Çin in yabancõ sermaye ve teknolojiye ulaşõmõnõ zorlaştõracaktõr. Tarihi Açõ Çin politikalarõnõ belirlerken, Çin in ne olup ne olmadõğõ da iyi bilinmelidir. Ne yazõk ki bu konuda kafalar epeyce karõşõktõr lerin anti-amerikan süper gücü şeklinde habis bir Çin imajõ ile, ABD yatõrõmcõlarõ sayesinde devasa bir Hong-Kong a dönüşmüş selim bir Çim imajõ birbiriyle yarõşmaktadõr. Gerçekte ise Çin ihmal edilemeyecek kadar büyük, küçümsenemeyecek kadar tarihi, ürkülmeyecek kadar zayõf, önemsenecek kadar haristir. Büyük ve eski bir uygarlõk olarak dünya nüfusunun %20 sini tek bir ulus-devlet halinde sürekliliğini sağlamõştõr. Ancak bölgesel bir oyuncu olup Amerika nõn global üstünlüğüne meydan okuyacak kadar güçlü değildir. Sõnai sektörlerdeki ve devlet bürokrasisindeki komünist dogmacõlõğõn kalõntõlarõ ile yabancõ yatõrõmlarõn getirdiği dinamik, kapitalist girişimciliğin bir melezidir Çin sistemi. 2
3 Uluslararasõ alanda ne 1930 larõn Japonya sõ kadar militarist, ne de lerin Sovyetler Birliği kadar ideolojik ve stratejik açõdan tehditkardõr. Çin nedir, ne değildir: 1. Çin, ABD nin ne düşmanõ, ne de stratejik ortağõdõr ancak ABD egemenliğini de istemez. 2. Çin kendi ulusal çõkarlarõnõ empoze eden bölgesel bir güç olmakla birlikte global bir güç haline gelmeyecektir. 3. Çin ABD için doğrudan bir güvenlik tehdidi oluşturmaz. 4. Çin global ideolojide ABD ye ters düşmez. 5. Çin bölgesel istikrarõ bozmaz; aksine, uluslar arasõ arenada sorumlu bir tutum sergilemektedir. 6. Çin totaliter olmadõğõ gibi demokratik de değildir; oligarşik-bürokratik diktatörlüktür. 7. Çin insan haklarõ evrensel standartlarõna uymadõğõ gibi Tibet veya Ninjiang gibi yerlerdeki azõnlõklara karşõ da hoşgörülü değildir. 8. Çin ekonomik açõdan arzu edilen yönde ilerlemektedir. 9. Çin kendi içinde siyasi gerilimleri önleyemez zira ticari komünizm diye bir rejim olamaz. Ticaret ve komünizm birbirine zõt iki kavramdõr (oxymoron). 10. Çin, siyasi evriminin veya uluslararasõ rolünün berrak bir vizyonuna sahip değildir. ABD-Çin İlişkilerinin 10 Temel İlkesi 1. Amerika açõsõndan Tayvan değil, Çin stratejik önem taşõr. 2. Tayvan la Çin karşõtõ bir savunma ilişkisine girilmemeli ve silah satõşlarõnda dikkatli olunmalõdõr. 3. Barõşçõ bir birleşme (Tayvan-Çin) ancak tek ülke, birkaç sistem formülüyle gittikçe demokratikleşen ve zenginleşen bir Çin le mümkün olabilir. 4. Çin de insan haklarõna saygõ hukuk kurallarõ çerçevesinde teşvik edilmelidir. 5. Çin-Rusya-ABD ilişkisi yoğun biçimde interaktiftir. 6. ABD, Avrasya nõn güvenliği için Çin ve Japonya ile üç taraflõ stratejik diyaloğu teşvik etmelidir. 3
4 7. Çin karşõtõ bir savunma koalisyonu Çin in düşmanca tavõr almasõna yol açabilir. 8. Avrupa-Güvenlik ve İşbirliği Örgütü (OSCE), Asya yõ da içine alacak şekilde genişletilmelidir. 9. G-8, Çin in de katõlõmõyla G-9 haline getirilmelidir. 10. ABD nin nihai hedefi, işbirliğine dayalõ bir Avrasya sistemi içinde Çin in güvenilir bir ortak haline gelmesi olmalõdõr. Yeni bir Avrupa ile Yaşamak Transatlantik ittifak, Amerika nõn en önemli global ilişkisidir. Dünya güç arenasõnõn merkezi olan Avrasya da Amerika nõn hakem rolünü oynamasõnõ sağlayan bir sõçrama tahtasõdõr. Amerika ve Avrupa birarada, global istikrarõn ekseni, dünya ekonomisinin lokomotifi, global beyin sermayesi ve teknolojik yeniliklerin çekirdeği, dünyanõn en başarõlõ demokrasilerinin yurdudur. Uzun dönemde, gerçek bir siyasi birliği tamamlamõş Avrupa global güç dağõlõmõnõ değiştirecek ve bunun sonuçlarõ da Sovyet İmparatorluğu nun çökmesi kadar etkin olacaktõr. Birleşmiş bir Avrupa yanõnda ABD nin nasõl cüce kalacağõ aşağõdaki tabloda açõkça görülmektedir. 4
5 Amerika AB 15 AB 27* AB 27+Türkiye Nüfus 272,639, ,324, ,779, ,378,407 GSYİH $8.511 $8.053 $8.747 $9.172 (alõm gücü üzerinden trilyon $) GSYİH $ $20,927 $ $14,759 Kişi başõ Askeri $267,2 $166.3 $221,6 $228,4 Harcamalar (milyar $) Askeri %3.4 %1.84 %1.97 %2.06 Harcamalar (GSYİH oranõ) Toplam ihracat $0.905 $2.032 $2.189 $2.233 (trilyon $) İhracatõn %16.5 %37.0 %39.9 %40.7 dünya toplamõna oranõ Toplam $0.757 $2.028 $2.146 $2.174 ithalat (trilyon $) İthalatõn %13.5 %36.0 %38.1 %38.9 dünya toplamõna oranõ * AB27, şu anki üyeler ile Orta ve Doğu Avrupa daki potansiyel üye adaylarõnõn toplamõdõr. Ancak burada anahtar kelime birleşmiş tir. Gerçek politik ağõrlõğõ olan bir birleşme henüz teşekkül etmemiştir. Böyle bir Avrupa nõn ortaya çõkmasõ politik entegrasyon, dõşa doğru genişleme ve Avrupa nõn kendi askeri ve politik kimliğini geliştirme derecesine bağlõdõr. Bunlara ilişkin kararlõ adõmlar henüz atõlmamõştõr. Birkaç halkõn birleşmesi normalde harici tehditler, ortak ideoloji, en güçlünün hegemonyasõ veya bütün bunlarõn belli ölçüde kombinasyonu sonucu ortaya çõkar. Avrupa nõn birlik oluşturma çabalarõnõn başlangõç aşamasõnda bu faktörlerin üçü de devredeydi: Sovyetler Birliği gerçek bir tehditti; Avrupa idealizmi 2. Dünya Savaşõ nõn belleklerdeki anõlarõyla besleniyordu; Fransa ise Almanya nõn artan ekonomik potansiyelini kendi politik hõrsõyla dizginlemeye çalõşõyordu. Ancak yüzyõlõn sonunda bu gerçekler önemini büyük ölçüde yitirmişti. Sonuçta Avrupa nõn Birleşme tanõmõnõn yerini Entegrasyon yani mevzuatõn standardizasyon süreci almõştõr. 5
6 Bunun açõk anlamõ şudur: itici gücü bürokrasi olan bir entegrasyon gerçek birleşme için gereken politik iradeyi yaratamaz. AB nin genişlemesi de gittikçe daha karmaşõk hale gelen bir prosese dönüşmektedir. Birliğe dahil olmak isteyen bir düzine civarõndaki ülkeyle giriş ölçütlerini müzakere eden 200 küsür AB dairesi genişleme sürecini yavaşlatmaktadõr. Bu yavaşlamada sürecin karmaşõklõğõ kadar üye ülkelerin isteksizliği de büyük rol oynamaktadõr. Ancak uzun vadede genişleme kaçõnõlmaz. Avrupa ile Rusya arasõnda jeopolitik bir boşluk tehlikeli olur. Dahasõ, yaşlanan bir Batõ Avrupa ekonomik ve sosyal durgunluğa girer. Bu yüzden bazõ önde gelen Avrupa Planlamacõlarõ AB nin 2020 yõlõna kadar üyeli bir topluluk haline gelmesini savunmaktadõr. Doğaldõr ki böyle bir Avrupa coğrafi ve kültürel bir bütünlük arz edecek ancak politik açõdan seyreltik olacaktõr. Avrupa ya İlişkin Gözlemler ve Beklentiler: 1. Avrupalõlarõn çoğu için Avrupa sevgisi diye bir şey yoktur. İnandõklarõ için değil, kolaylarõna geldiği için sahip çõkarlar. 2. Global anlamda AB bir ABD gibi değil, büyük bir İsviçre gibi olacaktõr. 3. Birleşme nedeni anti-amerikan düşünceler değildir. 4. Entegrasyon bürokratik bir süreç olup birleşme ile aynõ değildir. 5. AB nin genişlemesi, git gide artan entegrasyon olgusuyla çelişki içindedir. 6. AB, demografik ve ekonomik nedenlerden dolayõ genişlemek zorundadõr veya daha fazla devletten oluşan büyük bir AB içinde dõş politikayõ belirleme yetkisine sahip federe bir çekirdek bulunmasõ siyasi açõdan uygulanabilir değildir. 8. Yavaş bir genişleme süreci bürokratik entegrasyonla birleşince, ekonomik açõdan birleşmiş fakat siyasi açõdan konfedere bir Avrupa doğmasõ olasõdõr. 9. AB nin özerk bir askeri yetkinlik oluşturmasõ mümkün görünmemektedir. 10. Böylece AB, başlõca global etkinliği ekonomik ve mali sahalarda olan yeni tip bir varlõk olacaktõr. Amerika nõn Avrupa Politikasõ Temel İlkeleri 1. Avrupa Amerika nõn doğal ve en önemli müttefikidir. 2. Atlantisist bir Avrupa, istikrarlõ bir Avrasya dengesi için elzemdir. 3. Yakõn bir gelecekte gerçekleşmesi mümkün görünmeyen özerk bir Avrupa savunma yetkinliğine ABD karşõ çõkmamalõdõr. 6
7 4. Müttefik bir siyasi birlik, NATO nun gücünün arttõrõlmasõndan daha önemlidir. 5. NATO müttefikleriyle konsensusa ulaşõncaya kadar ABD balistik füze savunma sisteminin konuşlandõrõlmasõ kararõnõ ertelemelidir. 6. ABD, NATO nun Avrupa da genişlemesini teşvik etmeli fakat sõnõrlarõ dõşõna taşmasõnõ istememelidir. 7. Avrupa nõn genişlemesi, Avrupa nõn entegrasyonundan daha fazla Amerika nõn işine gelir. 8. Avrupa nõn genişlemesi konusunda NATO ve AB birlikte çalõşõp ortak planlarõ üretmelidirler. 9. Her iki oluşum içine ilerde Türkiye, Kõbrõs ve İsrail dahil olabilir. 10. NATO ve AB ye üye alõmlarõnda ön yargõlõ kõsõtlamalar veya dõşta tutmalar olmamalõdõr. Rusya ile Yaşamak Avrasya mega-kõtasõnõn istikrarõ açõsõndan Rusya nõn da genişleyen transatlantik topluluğa git gide dahil edilmesi, uzun dönemli ABD stratejisinin vazgeçilmez bir bileşkesidir. Sabõr ve irade gerektiren bu süreçte Ruslarda gerçek bir demokrat ve Avrupalõ ulus-devlet olmanõn Rusya nõn kendi menfaatine olacağõ konusunda ikna edilmelidirler. Belli başlõ Avrasya gruplarõndan (AB, Rusya, Çin ve Japonya) yalnõzca Avrupa ve Japonya uluslararasõ istikrarõn öneminin tam anlamõyla bilincindedirler. Çin ve Rusya ise global gücün dağõlõmõnda değişiklik arzu etmekle birlikte hem kendi yetersizliklerinin farkõndadõrlar, hem de Batõ ile işbirliğinin kendi çõkarlarõna olduğunu bilirler. Rusya ve Çin i uluslararasõ işbirliği yapõlaşmalarõna dahil edebilmek için iki tane Avrasya güç üçgeni oluşturulup zaman içinde birbirleriyle doğrudan ilişkilendirilmelidir. Bu üçgenlerden biri ABD-AB-Rusya; diğeri ABD-Japonya-Çin dir. Bu bağlantõnõn etkin olabilmesi için Rusya nõn yapõcõ biçimde angaje olmasõ şarttõr. Rusya da bu transformasyonu tek başõna ABD veya Avrupa sağlayamaz. Rusya nõn bu idraki kendi içinden gelmelidir: tõpkõ 20. yüzyõlõn başlarõnda Osmanlõ İmparatorluğu nun çöküp modern Türk Devleti nin doğuşu gibi. Fakat Avrupa ve Amerika bu dönüşüm sürecini destekleyip hõzlandõrabilir. 20 yõllõk komünist yönetim Rusya ya harap bir tarõm, geri hatta ilkel bir sosyal alt yapõ, geri bir ekonomi, berbat bir çevre ve azalan bir nüfus miras bõrakmõştõr. Sorunlarõn hepsi de devasa ve uzun solukludur. Rusya nõn global statüsünün bugün hiçbir sağlam temeli kalmamõştõr. Bitişiğindeki Çin onla kõyaslanamayacak kadar daha iyi 7
8 durumdadõr arasõnda doğrudan sermaye yatõrõmõ olarak Çin e 350 milyar $, Rusya ya 12 milyar $ girmiştir. Kendisinden çok küçük Polonya ya yalnõzca 1999 yõlõnda 8 milyar $ yabancõ yatõrõm girişi olmuştur. Dõş yatõrõmlarõn bu kadar küçük olmasõnõn başlõca nedeni Rusya nõn uluslararasõ ekonomik imajõnõn zayõflõğõdõr Global Rekabetçilik Raporu ndaki 59 ülke sõralamasõnda Rusya nõn yeri 59.cu yani son sõradadõr. Yolsuzluk sõralamasõnda ile 99 ülke arasõnda 82. sõradadõr. Avrupa dan Japonya ya iki yanõndaki komşularõnõn zenginliğinin yarattõğõ kõskançlõk bir yana, Rusya Güneyden de endişelidir. Rusya nõn Güneyinde 9 ülkede toplam 295 milyon Müslüman yaşamaktadõr. Bu rakama yüzü Avrupa ya dönük 65 milyonluk Türkiye nin nüfusu dahil değildir. Rusya ya yeniden saygõnlõk kazandõrmak isteyen Putin, doğru bir tahlille Batõ ile açõk bir düşmanlõğa girmekten kaçõnmaktadõr. Gerçekten de Amerika yõ anti-islam bir ittifaka çekmek Rusya nõn lehinedir. Başkan Clinton un 1995 ve 1999 da kolayca antiçeçen kampõna çekilmesi bunun bir işaretidir. Putin in esas hedefi güçlü bir Rus Devletini geri getirmektir. Bugünkü Rus yönetimi, Sovyetler Birliği nin çöküşünden sonra ortaya çõkan bir düzine kadar yeni bağõmsõz devletin yeniden tek bir emperyal devlet haline gelemeyeceğini bilmekle beraber milli güvenlik ve dõş ekonomik ilişkiler gibi kilit alanlarda bu devletleri Rus egemenliği altõna almak istemektedir. Rusya nõn Jeopolitik Durumuna İlişkin Tespitler 1. Rusya ekonomisi Amerika nõn yaklaşõk onda bir büyüklüğünde olup, sõnai tesislerinin yaşõ OECD ortalamasõnõn üç katõdõr milyon Rus, ABD de ölçülen en yüksek değerin beş katõ daha kirli şehirlerde yaşamakta olup, Rusya da tüketilen suyun %75 i sağlõğa zararlõdõr. 3. Rusya da son zamanlarda gerçekleşen doğumlarõn yalnõzca %40 õ tam sağlõklõ bebeklerle sonuçlanmõştõr. 4. Rusya nõn doğu komşusu Çin in nüfusu 1.2 milyar, batõda AB nin 375 milyon, güneydeki Müslümanlarõn 300 milyondur. 5. Rusya nõn 1990 da 151 milyon olan nüfusu 1999 da 146 milyona düşmüştür. 6. Çin in ekonomisi Rusya nõn 4 katõ büyüklüktedir. Son on yõlda Çin e giren yabancõ sermaye Rusya nõn 30 katõ olmuştur. AB ekonomisi Rusya nõn 10 katõ büyüklüktedir. 7. Komünizmden kurtulan orta Avrupa nõn aksine, Rusya da bugünkü siyasi elit, KGB - ordu yöneticileri ve eski bürokratlar ile kriminal oligarşi arasõndaki ittifaktan oluşmaktadõr. Rusya nõn şu anki bütün üst düzey yöneticileri, eski Sovyetler Birliği hala duruyor olsaydõ yine yönetimde olurlardõ. 8
9 8. Mevcut Rus hükümeti, esas hedeflerinin demokratik reform değil, Rus gücünün yeniden kazanõlmasõ olduğunu açõkça ortaya koymuştur. 9. Eski Sovyet ülkeleriyle ilişkilerinde serbestçe hareket edebilmesi için Rusya batõdan hoşgörü beklemektedir. 10. Demografi ve coğrafyadan doğan sorunlar ileride çatõşmalara yol açabilir. Stratejik Rehber 1. Osmanlõ İmparatorluğu nun çöküşünden alõnacak dersler Rusya nõn bugünkü ikilemleriyle yakõndan ilişkilidir. 2. Osmanlõ İmparatorluğu nun çöküşünü takiben Türkiye nin kendini yeniden tanõmlamasõ, reformcu bir kritik kitlenin (bir değişimi gerçekleştirmek için gereken asgari sayõ) varlõğõ ve Batõnõn daha sonra bunu kabullenmesi sayesinde gerçekleşmiştir. 3. Gelecek kuşak Rus liderleri de Batõdan yana tavõr koyan, kararlõ bir kritik kitleyi oluşturabilir. 4. Bunu sağlamak için Batõnõn mali yardõmõ münhasõran demokratik görüşlü yeni bir elit tabakanõn geliştirilmesine odaklanmalõdõr. 5. Putin rejiminin desteklenmesi, Rusya nõn demokratik, Avrupa ya yakõn, milli bir Rus devletinin doğuşunu geciktirmekten başka bir işe yaramaz. 6. Yeni bağõmsõz devletlerin desteklenmesi, Rusya nõn yeniden tanõmlanmasõna yardõmcõ olacaktõr. 7. AB ve NATO, Rusya nõn da ilerde üye olmasõnõ Rusya ya resmen teklif etmeli ve Kaliningrad õn özel bir AB statüsü kazanmasõ konusu da dahil olmak üzere üyelik esaslarõnõ müzakere etmelidirler. 8. Bu arada AB ve NATO nun genişleme süreci sürdürülmeli, böylece Rusya nõn hemen batõsõndaki ikircikli durum ortadan kaldõrõlmalõdõr. 9. Daha yakõn bir NATO - Rusya ilişkisini içeren bir kõtalar ötesi güvenlik diyaloğu ilerde iki ana Avrasya güvenlik üçgenini birbirine bağlayabilir. 10. Etkin bir ilişki tek taraflõ bir ilgi ile değil, Rusya nõn tek seçeneği batõ ile yakõnlaşmak olacak şekilde bir jeopolitik kararlar dizini almak suretiyle gerçekleşebilir. 9
DEV SATRANÇ TAHTASI. 1. Yeni Tip Egemenlik. Egemenlik insanlõk tarihi kadar eskidir. Fakat Amerika nõn şimdiki global üstünlüğü
DEV SATRANÇ TAHTASI DEV SATRANÇ TAHTASI Kõtalarõn beş yüz küsur yõl önce politik etkileşime girmesinden bu yana, Avrasya dünya gücünün merkezi olmuştur. Avrasya halklarõ genellikle Batõ Avrupa kanadõndakiler
TEKNİK NOT. Saha çalõşmasõ TNS Opinion and Social tarafõndan koordine edilmiştir.
Önemli Veriler 2005 TEKNİK NOT Transatlantik Eğilimler 2005, Luso-American Foundation (Portekiz) ve Fundación BBVA (İspanya) tarafõndan desteklenen bir German Marshall Fund of the United States ve Compagnia
GLOBAL PARADOKS. İyi ama, Avrupa ülkeleri bütünleşmeye giderken, tek bir para biriminin eşiğindeyken bu bağõmsõzlõk ta neyin nesi?
GLOBAL PARADOKS GLOBAL PARADOKS 1993 ÜN 14 Martõnda Pireneler de Fransa ile İspanya arasõna sõkõşmõş 47.000 nüfuslu Andorra egemenliğini ilan etti. Artõk yeni Andorra devletinin kendi uluslararasõ telefon