GÖKCEM İLETİŞİM REHABİLİTASYON ve ÖZEL EĞİTİM MERKEZİ
Download "GÖKCEM İLETİŞİM REHABİLİTASYON ve ÖZEL EĞİTİM MERKEZİ"
1 GÖKCEM İLETİŞİM REHABİLİTASYON ve ÖZEL EĞİTİM MERKEZİ
2 DAVRANIŞ YÖNETİMİ AİLE EĞİTİM PROGRAMI 1. OTURUM
3 1. OTURUM İÇERİK PROBLEM DAVRANIŞ NEDİR? PROBLEM DAVRANIŞI TANIMLAMA DAVRANIŞI NORMA GÖRE SINIFLAMANIN FAYDALARI DAVRANIŞI GÖZLENEBİLİR VE ÖLÇÜLEBİLİR ŞEKİLDE TANIMLAMA
4 PROBLEM DAVRANIŞ NEDİR? Öğrencinin ya da diğer öğrencilerin öğrenmesine engel olan Sosyal ilişkileri ve etkileşimi etkileyen Öğrenciye, akranlarına, yetişkine ve aile bireylerine zarar veren davranışlardır. (Erbaş 2002) Belirtilen durumlardan bir ya da bir kaçına evet cevabını veriyorsak; Davranışın problem davranış olduğu düşünülebilir.
5 PROBLEM DAVRANIŞI TANIMLAMA Problemli davranışları sergileyen çocuklar çeşitli şekillerde etiketlenirler. (uyumsuz çocuklar - duyusal bozukluğu olan çocuklar) Uyumsuz ya da duyusal bozukluk etiketinin altında problem davranışlar niteliklerine göre Hiperaktif İtaatsiz Çekingen İçine kapanık gibi tekrar sınıflandırırlar.
6 Peki bu tür bir tanım problemin niteliği ve düzeyine ilişkin bir şey söylememize ve düzeltme amaçları için yararlanılacak işlem süreçlerini planlamamıza hizmet eder mi?
8 Bu tür bir tanım problemin iletimi konusunda kolaylık sağlar, fakat problemin niteliği ve düzeyine ilişkin bir şey söylememize ve düzeltme amaçları için yararlanılacak işlem süreçlerini planlamamıza hizmet ETMEZ.!!!
9 O halde olması gereken nedir?
10 Normlara Göre Problem Davranışı Tanımlama Normlara göre davranışlar kendi başlarına uygunsuz ve problemli değildir. Kabul edilebilirlik sınırını belirleyen normdur. Yani davranış çok fazla olduğundan normun üstündedir. Ya da çok az olduğundan normun altındadır.
11 Örnek: Bir başkasıyla konuşan çocuk (etkileşimde bulunma davranışı uygun istendik bir davranış) Bir başkasıyla nadiren konuşan çocuk (konuşma sıklığının yetersizliği nedeniyle problem davranış olarak algılanabilir.) Sürekli arkadaşlarıyla konuşan çocuk (konuşma sıklığının fazlalığı nedeniyle problem davranış olarak algılanabilir.) NORMLARA GÖRE AZ YA DA ÇOK OLUŞU PROBLEM DAVRANIŞ OLUP OLMADIĞINA KARAR VERMEMİZİ SAĞLAR.
12 DAVRANIŞI NORMA GÖRE SINIFLAMANIN FAYDALARI Bu sınıflama sistemi davranışın, niceliği üzerinde odaklanır. *Hedef davranışı ölçmeye yöneltir. Hedef davranışı açıkça belirtir. Problem davranışı göstermeyen çocukların davranışlarının oluşumuna bakılarak davranışın kabul edilebilir ölçütü kolayca belirlenir. Bu sınıflama problemi çocuktan alıp süre ve şiddet gibi davranışın boyutlarına çekmektedir. Problem davranışın sıklığını ve süresini kontrol eden etmenler davranışın sonuçlarıdır. Çocuk ve aile değildir. *Hedef Davranış: Değiştirmek için ilgilendiğimiz artırmak ya da azaltmak istediğimiz davranıştır.
13 O halde: Davranışları hiperaktif, kızgın, itaatsiz gibi etiketlerle değil, gözlenebilir ve ölçülebilir bir şekilde tanımlamalıyız.
14 Gözlenebilir ve Ölçülebilir Şekilde Tanımlamak Nedir? Hedef davranışı değiştirmek için, hangi davranışın değiştirileceği üzerinde hem fikir olunması yani ifade edildiğinde herkes tarafından aynı şekilde anlaşılması gereklidir. Yani davranışları gözlenebilir şekilde tanımlamak için tıpkı bir kamera gibi davranarak sadece ne görüyorsak ve sadece ne işitiyorsak ifade etmemiz gerekmektedir.
15 Örnek-1: Kendi yüzüne vurma: H, Avucunun içiyle yanaklarına ve alnına en çok 1 metre uzağında duran bir kişinin duyabileceği sesler çıkararak vurmaktadır. (yanağına alnına yada yüzünün diğer bölümlerine elleriyle dokunması, kendi yüzüne vurma davranışı olarak tanımlanmamaktadır.)
16 Örnek-2: Çevresindeki bireylere vurma: H, eliyle ya da ayağıyla çevresindeki kişilerin vücudunun herhangi bir bölgesine vurmaktadır. (çevresindeki kişilerin dikkatini çekmek için bireylerin vücutlarının her hangi bir bölgesine dokunması vurma davranışı olarak kabul edilmemiştir.)
17 Örnek-3 H, her türlü ortamda elleri önde ve arkada sol eli ile sağ elini tutma, sol elini sağ elinin içinde ileri geri çevirmektedir.
18 Örnek-4 H, ders sırasında Ağlama, Yönergeye karşı gelme, Yerinden kalkma, Ağlayarak gezinme ve Zarar verme davranışları göstermektedir. Tüm örneklerde görüldüğü gibi davranışlar Gözlenebilir ve Ölçülebilir Şekilde Tanımlanmıştır. Yani sadece görülen ve işitilenler ifade edilmiştir.
19 Yapılması Gerekenler Siz de çocuğunuzun problem davranışını gözlenebilir ve ölçülebilir şekilde tanımlayınız.
20 DAVRANIŞ YÖNETİMİ AİLE EĞİTİM PROGRAMI 2. OTURUM
21 BİR ÖNCEKİ OTURUM Bir önceki oturumda problem davranışa karar verme ve problem davranışları sınıflandırmayı konuşmuştuk. Problem davranışa karar verirken; Öğrencinin ya da diğer öğrencilerin öğrenmesine engel oluyor mu? Sosyal ilişkileri ve etkileşimi etkiliyor mu? Öğrenciye, akranlarına, yetişkine ve aile bireylerine zarar veren davranışlar mı? (Erbaş 2002) sorularını kendimize yönelttiğimizi Davranışları hiperaktif, kızgın, itaatsiz gibi etiketlerle değil, Gözlenebilir ve Ölçülebilir bir şekilde tanımlamamız gerektiğini üzerinde durmuştuk.
22 VERİ TOPLAMA TEKNİKLERİ 1-Dolaylı Veri Toplama Teknikleri A-Görüşme Formu 2. OTURUM İÇERİK B- Motivasyon Ölçümleme Skalası (M.Ö. S): 2-Doğrudan Veri Toplama Teknikleri A-Anektod (ABC) Kaydı: PROBLEM DAVRANIŞLARIN İŞLEVLERİ DAVRANIŞIN HİZMET ETTİĞİ İŞLEVİ BELİRLEMENİN GEREKLİLİĞİ PROBLEM DAVRANIŞLARIN ÖLÇÜMLENMESİ A-Sayılabilir davranışlar B-Süreli Davranışlar
23 VERİ TOPLAMA 1-Dolaylı Veri Toplama Teknikleri A-Görüşme Formu: Problem davranışın: TEKNİKLERİ Şiddeti-süresi sıklığı, Davranışı etkileyen olası çevresel değişenler, Çocuğun uyku düzeni, diyet, ilaçlar, Çocuğun bir günlük rutini, Çocukla etkileşim içinde olanlar, çocukla kimlerin çalıştığı ve problem davranışı nasıl etkilediği, Çocuğun zevk aldığı günlük iş ve etkinlikler gibi soruları içerir.
24 B-Motivasyon Ölçümleme Skalası (M.Ö.S): Problem davranışların işlevlerini belirlemede en çok kullanılan değerlendirme ölçeği güdüsel değerlendirme ölçeğidir. Bu ölçekte: İlgi ve nesne elde etme, Zor görev ya da istemeyen durumdan kaçınma Duyusal uyaran elde etmeye ilişkin dörder toplam 16 soru yer almaktadır.
25 MOTİVASYON ÖLÇÜMLEME SKALASI Öğrencinin Adı Soyadı : Tarih: Ölçümleme Yapan Öğretmen : Ölçümlenen Davranışın Betimi : Ortamın Betimi : Yönergeler: Motivasyon Ölçümleme Skalası (M.Ö.S.):Belli şekilde davranması olası olan kişilerin bu durumlarını belirlemek için hazırlanmıştır. M.Ö.S. ü tamamlamak için, ilgilendiğiniz davranışı seçimiz. Davranışı belirginleştirmek önemlidir. Örneğin kız kardeşini ittirir. yerine, saldırgan deme, iyi bir betimleme değildir. Derecelendirmek için davranış belirlendiğinde her soru dikkatlice okunmalı, gözlenen davranışı en iyi şekilde betimleyen sayı daire içine alınmalıdır.
26 SORULAR Hiçbir Zaman Hemen Hemen Hiçbir Zaman YANITLAR Bazen Çoğu Zaman Her Zaman 1. Kişi kendi başına uzun süre bırakıldığında davranış uzun süre sürmekte midir? 2. Güç bir iş yapması istendikten sonra davranış olmakta mıdır? 3. Davranış odada bizim başkasıyla konuşmamıza tepki olarak mı oluşur? 4. Kişiye alamayacağı söylenmiş olan etkinlik yiyecek yada oyuncağı almak için mi? 5. Etrafında kimse yokken, davranış tekrarlanarak uzun süre olmakta mıdır? Bu kişiden istemde bulunduğunda bu davranış olmakta mıdır? Davranış bu kişiye dikkat son verildiğinde olmakta mıdır? Davranış sevdiği oyuncağı, yiyeceği ya da etkinliği alınca mı olmaktadır? Bu davranışı yapmaktan zevk aldığını düşünüyor musunuz? İstediğiniz şeyi yaptırmayı istediğinizde, sizi üzmek ya da kızdırmak için bu davranışı yaptığı izlenimi mi vermektedir? Ona dikkat etmediğinizde sizi üzmek ya da kızdırmak için mi bu davranışta bulunduğu izlenim mi vermektedir? ( başka bir odada oturduğun da ya da başka biriyle etkileştiğinde) İstediği etkinliği, oyuncağı ya da yiyeceği verdikten kısa bir süre sonra davranışın oluşumu durmakta mıdır? Davranış oluşurken çevresinde oluşanların farkında olmadığı gibi sakin görünmekte midir? Bu kişiden çalışmasına ya da istemde bulunmaya son verdikten kısa bir süre sonra, davranışın oluşumu durmakta mıdır? Kendisiyle bir süre birlikte olunmasını sağlamak için oluştuğu izlenimi veriyor mu? 16. Yapmayı istediği bir şeyi yapamacağı söylendiği için mi bu davranış oluşmaktadır?
27 Duyumsal Kaçınma Dikkat Birincil Pekiştireç Toplam Puan : PUANLAMA 1 = 2 = 3 = 4 = Ortalama Puan : 5 = 6 = 7 = 8 = 9 = 10 = 11 = 12 = Göreceli Sırası 13 = 14 = 15 = 16 = Toplam Puan : Ortalama Puan : Göreceli Sırası :
28 2-Doğrudan Veri Toplama Teknikleri A-Anektod (ABC) Kaydı: ABC kaydı ile bireyin belli bir ortamdaki davranışları ile bu davranışların öncesinde ve sonrasında yer alan olaylar kaydedilmektedir. ABC kaydı kullanılırken, hedef öğrencinin davranışlarıyla ortamda meydana gelen her şeyi öğrenciye söylenenler-yapılanlar ya da öğrencinin yaptıkları yazılmalıdır. ABC kaydı tutarken sadece ortamda meydana gelen olaylar kayıt edilmeli ve gözlemci hiçbir şekilde gerçekleşen olaylara ilişkin yorumlar yazmamalıdır.
29 ÖRNEK ABC KAYDI DAVRANIŞ ÖNCESİ DAVRANIŞ DAVRANIŞ SONRASI Öğretmen masayı çeker A, sandalyeye oturur ve ellerini Öğretmen masayı çektin güzel masanın üzerine koyar der. Öğretmen A nın, masanın üzerinde duran ellerinin üzerine dokunarak bekle der Öğretmen evet A, şimdi seninle birlikte Öğretmen masanın diğer yanındaki darbukayı alırken bekle, bekle der A, sol elini yumruk yapar. sağ elinin parmaklarını sol elinin baş parmağının olduğu yanına vurur çeker. vurur. çeker A, sol elini yumruk yapar. Sağ elinin parmaklarının uçlarının yumruk yaptığı sol elinin üzerine dokundurur çeker. Dokundurur çeker. A, elleri masanın üzerinde bekler A, elleri masanın üzerinde bekler A, elleri masanın üzerinde bekler. Öğretmen sehpayı masanın önüne doğru çeker. Öğretmen dolaptan nesneler çıkarır ve sehpanın üzerine koyar. Öğretmen harika eller masanın üzerinde derken A nın ellerinin üzerine elleri ile dokunur. Öğretmen ellerin masanın üzerinde beklediğin için yoğurt kazandın. Harikasın der Öğretmen harika eller masada. Süpersin sen A, der.
30 PROBLEM DAVRANIŞLARIN İŞLEVLERİ Problem davranışların niçin meydana geldiğine ya da problem davranışların işlevlerine ilişkin geçmişte pek çok hatalı açıklamalar yapılmıştır. Bunları; Kötü çocuk Özür durumu Kötü aile ve kötü ev yaşantısı Geçmişte geçirilen travma ve deneyimler olmak üzere dört grupta toplayabiliriz.
31 Kötü Çocuk Bu bakış açısında, problem davranışların çocuktan kaynaklandığı düşünülerek, problem davranışlar çocukların suçu ya da problemi olarak değerlendirilmektedir. Bu inanca sahip bireylerin, bu davranışları beni kızdırmak için yapıyor, bu davranışlar onun karakterinin bir parçası, bu çocuğun hayatı böyle olacak gibi ifadeleri kullandıkları görülmektedir. Bu yaklaşıma sahip bireyler, çocuğun kendisinin bu davranışlara neden olduğuna inanmaktadırlar. Bireyler bu görüşü benimsediklerinde, bu davranışların değiştirilmeyeceğini savunurlar. Ayrıca, ağır ceza tekniklerini kullanarak bu davranışları durdurmaya çalışırlar ya da çocukları sınıftan uzaklaştırırlar.
32 İşlevsel Değerlendirme İşlevsel değerlendirme perspektifini savunanlar ise, çocukların kötü olmadığını, sergiledikleri davranışları doğuştan getirmediklerini ve çocukları problem olarak görmemek gerektiğini öne sürerler. Dolayısıyla, bu davranışların çevresel düzenlemeler yapılarak azaltılabileceğine inanırlar.
33 Problem davranışların işlevlerine ilişkin yapılan sınıflandırmalardan bir diğerinde ise, problem davranışların işlevleri dört gruba ayrılmıştır. (Durand, 1990). Bunlar; Sosyal ilgi ve dikkat elde etme Nesne elde etme Duygusal uyaran elde etme Kaçma kaçınma
34 Sosyal İlgi ve Dikkat Elde Etme Bazı davranışlar diğer kişilerin ilgi ve dikkat göstermesi nedeniyle olumlu olarak pekiştirilmektedir. Doğal ortamlarda, özellikle eğitim ortamlarında, uygun davranışlara daha az ilgi gösterilirken; kendini yaralama ve saldırgan davranışlara daha duygusal davranmakta ve çalışanlar tarafından daha fazla ilgi gösterilmektedir. Bu nedenle, bu davranışların oluşumu sonucunda sağlanan fiziksel temas ile birlikte ilgi ve sosyal onaylama ifadeleri, istemeden bu davranışların olumlu pekiştirilmesini sağlayabilmektedir.
35 Nesne Elde Etme Sosyal ilgi elde etmenin yanı sıra yiyecek, nesne, oyuncak ve etkinlik elde etme de problem davranışları olumlu pekiştirmektedir. Gerçekleştirilen pek çok çalışmada, deneklerin istedikleri nesneleri almak ya da istedikleri etkinliğe katılmak için problem davranış gösterdikleri belirlenmiştir. (Doss ve Richle, 1989; Lovass ve Simmons, 1969).
36 Duyusal Uyaran Elde Etme Problem davranışların ortaya çıkmasının ve sürmesinin bir nedeni de bireylerin problem davranışlar sonucunda görme; işitme ya da dokunma şeklindeki duyusal geri bildirimler elde etmesi ya da bu geri bildirimleri azaltmasıdır.
37 devam Bazı durumlarda, bireyin içinde bulunduğu çevrede yer alan uyaran düzeyi ve türüyle, bireyin gereksinim duyduğu uyaran düzeyi ve türü farklı olabilir. Örneğin, hiperaktif ya da otistik çocuklar, diğer çocuklara göre daha yüksek düzeyde duyusal uyarana gereksinim duyarlar. Bu öğrencilerin bu gereksinimleri normal sınıf ortamında karşılanamaz. Bu öğrenciler, gereksinim duydukları uyaranları elde etmek için, sınıfta koşabilir, kendine vurabilir, uygun olmayan şekilde başka bireylere dokunabilir veya süresiz etkinliklerde işitsel uyaranı artırmak için bağırabilir ve sesli konuşabilirler.
38 Kaçma / Kaçınma Bazı bireyler problem davranışlar göstererek, istenmeyen durumlardan kaçmakta ya da kaçınmaktadır. Örneğin, kızından odasını toplamasını isteyen bir anne, kızının bağırıp tepinmeye başlamasıyla ben döndüğümde oda toplanmış olsun! deyip odayı terk edebilir. Odaya geri döndüğünde odanın halen toplanmamış olduğunu fark edince, kızıyla uğraşmaktan yorgun düşmüş olarak kendisi toplar. Bu durumda kız öfke nöbetleri göstererek, annesinin kendisinden istekte bulunmasını durduracağını öğrenmiş olur. Böylece öfke nöbetini izleyen durumda, annenin odanın toplanmasına ilişkin isteği ortadan kalkmıştır.
39 Davranışın Hizmet Ettiği İşlevi Belirlemenin Gerekliliği Davranışın hizmet ettiği işlevleri belirleme, iki bakımdan gereklidir. Problem davranışa alternatif olarak öğretilebilecek davranışlara ilişkin bilgi sağlar. Düzeltmenin desenlenmesine yardım eder.
40 PROBLEM DAVRANIŞLARIN ÖLÇÜMLENMESİ Problem Davranışların Ölçümlenmesi Sayılabilir Davranışlar Sürekli Davranışlar Olarak 2 ye ayrılır.
41 Sayılabilir Davranışlar Başlama ve bitişi kolaylıkla ayırt edilebilen Oluşum süreleri aşağı yukarı aynı olan Davranışın oluşum sayısını belirlemenin mümkün olduğu davranışlar.
42 Örnekler 1-Oyuncakları duvara atma: Sayılabilir bir davranıştır. Çünkü başlama ve bitişi kolaylıkla ayırt edilebilir. Oluşum süreleri aşağı yukarı aynıdır ve oluşum sayısını belirlemek mümkündür. 2-Sıradan arkadaşını itme: Sayılabilir bir davranıştır. Çünkü başlama ve bitişi kolaylıkla ayırt edilebilir. Oluşum süreleri aşağı yukarı aynıdır ve oluşum sayısını belirlemek mümkündür. Benzer şekilde; Kendi yüzüne vurma, tükürme, ders sırasında ayağa kalma, elleriyle masaya vurma davranışları da sayılabilir.
43 Süreli Davranışlar Oluşum Süreleri aynı olmayan Sayılamayacak kadar çok sık oluşan Davranışın ne kadar sürdüğünü belirlemek mümkün olamayan davranışlardır.
44 Örnekler 1-Elini ovuşturma: Sürekli bir davranıştır. Çünkü oluşum süreleri aynı değildir. Davranışın ne kadar sürdüğünü belirlemek mümkün değildir. 2- Sınıfta gezinme :Süreli bir davranıştır. Çünkü oluşum süreleri aynı değildir. 3-Ellerinin parmaklarını gözünün önünde sallama :Süreli bir davranıştır. Çünkü oluşum süreleri aynı değildir. Sayılamayacak kadar sık oluşur. Benzer şekilde; Ağlama- gözlerini kapama- bağırma, elleriyle masaya vurma davranışları da süreli davranışlardır.
45 ÇALIŞMA KAĞIDI Lütfen aşağıdaki davranışların karşılarına sayılabilir/ sürekli davranış şeklinde belirtiniz. S.NO DAVRANIŞLAR SÜRELİ SAYILABİLİR 1 Burnunu karıştırma 2 Nesneleri ağzına alma 3 Ellerini sallama 4 Yere yatarak yuvarlanmak 5 El ve ayaklarıyla karşısındaki kişiye vurma 6 Yazı yazarken kalemi bastırarak ucunu kırmak 7 Her türlü ortamda kıyafetlerini çıkarmak. 8 Anlamsız sesler çıkarmak
46 ÇALIŞMA KAĞIDI CEVAPLAR Lütfen cevaplarınızı kontrol ediniz. S.NO DAVRANIŞLAR SÜRELİ SAYILABİLİR 1 Burnunu karıştırma 2 Nesneleri ağzına alma 3 Ellerini sallama 4 Yere yatarak yuvarlanmak 5 El ve ayaklarıyla karşısındaki kişiye vurma 6 Yazı yazarken kalemi bastırarak ucunu kırmak 7 Her türlü ortamda kıyafetlerini çıkarmak. 8 Anlamsız sesler çıkarmak
47 YAPILMASI GEREKENLER SİZ DE ÇOCUĞUNUZUN DAVRANIŞININ ; Hizmet ettiği olası işlevleri ve Problem davranışı etkileyen olayları belirleyip Çocuğunuzun problem davranışının oluşum sıklığını ve süresini belirleyiniz.
48 DAVRANIŞ YÖNETİMİ AİLE EĞİTİM PROGRAMI 3. OTURUM
49 VERİ TOPLAMA TEKNİKLERİ 1-Dolaylı Veri Toplama Teknikleri A-Görüşme Formu BİR ÖNCEKİ OTURUM B- Motivasyon Ölçümleme Skalası (M.Ö.S) 2-Doğrudan Veri Toplama Teknikleri A-Anektod (ABC) Kaydı PROBLEM DAVRANIŞLARIN İŞLEVLERİ DAVRANIŞIN HİZMET ETTİĞİ İŞLEVİ BELİRLEMENİN GEREKLİLİĞİ PROBLEM DAVRANIŞLARIN ÖLÇÜMLENMESİ A-Sayılabilir Davranışlar B-Süreli Davranışlar üzerinde durmuştuk.
50 3. OTURUM İÇERİK Uyuşmayan Davranış ve Uyuşmayan Davranış Tespit Etme Görmezden Gelme
51 UYUŞMAYAN DAVRANIŞLAR NEDİR?
52 İki davranış aynı anda yapılamıyorsa (örneğin; oturmak ve ayakta durmak) bu davranışlara uyuşmayan davranışlar denir.
53 Örnek-1 annesi ile markete giden çocuk markete girerken yere yatıyor. Burada yere yatma davranışının uyuşmayanı yürümesidir. Yürüyen çocuk kendini yere atamaz.
54 Örnek-2 Otobüste giderken parmaklarını emen bir çocuk Burada parmak emme davranışının uyuşmayanı elleriyle herhangi bir eşyayı tutmak olabilir. Elleriyle eşya tutarken parmaklarını ememez.
55 Örnek-3 Yemekte burnunu karıştıran bir çocuk Burada burnunu karıştırma davranışının uyuşamayanı burnunu mendil ile silmek olabilir. Burnunu mendille silen bir çocuk burnunu karıştıramaz.
56 Örnek-4 Ders sırasında elleriyle öğretmenine vuran çocuk Burada öğretmenine vurma davranışının uyuşmayanı bir eli kağıdın üzerinde diğer eliyle boyama yapması olabilir. Bir eli kağıdın üzerinde diğer eliyle boyama yapan çocuk öğretmenine vuramayacaktır.
57 Bir davranışın birden çok uyuşmayanı olabileceğini unutmayınız. Örneğin; kullandığı elini masaya vurma davranışının; Kalemle yazı yazma Arabayı ileri geri ittirme. Elleri masada olma. Boyama yapma. Bir nesneyi taşıma. gibi birden çok uyuşmayanı olabilir.
58 ADI SOYADI : ÇALIŞMA KAĞIDI Aşağıdaki uygun olmayan davranışların uyuşmayanlarını yanlarına yazınız. Yediği yiyeceklerin tabaklarını koltuğun altına koyma. Yolculuk sırasında sürekli olarak elinin yüzeyine üfleme Su içerken suyu yere dökme. Ellerini masaya vurma Bağırarak ağlama Sırada arkadaşını itme Derse giderken yere yatıp yuvarlanma Kitabı yırtma
59 ADI SOYADI : ÇALIŞMA KAĞIDI CEVAPLAR LÜTFEN CEVAPLARINIZI KONTROL EDİNİZ. Cevaplar sadece örnek niteliğindedir. Farklı uyuşmayanların belirlenmesi mümkündür. Yediği yiyeceklerin tabaklarını koltuğun altına koyma. Yolculuk sırasında sürekli olarak elinin yüzeyine üfleme Su içerken suyu yere dökme. Ellerini masaya vurma Bağırarak ağlama Sırada arkadaşını itme Derse giderken yere yatıp yuvarlanma Kitabı yırtma Yediği tabaklarını mutfağa götürme. Yolculuk sırasında elinde bir şey tutma. Suyun tamamını içme. Boyama yapma Sessiz bekleme- Uygun şekilde konuşma Elleri cebinde bekleme. Öğretmeniyle beraber yürüyerek derse girme Kitabını elinde tutma.
60 SİZ DE ÇOCUĞUNUZUN PROBLEM DAVRANIŞININ UYUŞMAYANLARINI LİSTELEYİNİZ.
61 GÖRMEZDEN GELME
62 Görmezden gelme, yapılan uygun olmayan davranış karşısında bu davranışı yapan çocuğa; - Jest ve mimikler kullanmayarak, - Göz kontağında bulunmayarak, - Sözel bir şeyler söylemeyerek yaptığımız işe devam etmek veya çocuğumuzun yapmasını istediğimiz işe devam ettirmektir.
63 GÖRMEZDEN GELİRKEN YAPILAN İŞE DEVAM ETME
64 Dikkat çekme amaçlı problem davranışlarda yetişkin yaptığı işe devam ederek çocuğun uygun olmayan dikkat çekme davranışını görmezden gelir. Örneğin: Öğretmeni ile konuşan annenin dikkatini çekmek için yere yatan bir çocuk uygun olmayan yere yatma davranışını gösterdiğinde yetişkin o an yaptığı işe (öğretmeni ile konuşma) devam ederek yere yatma davranışını görmezden gelir.
65 Yapılan işe devam ederek görmezden gelme uygulamasında dikkat edilmesi gereken nokta eğer çocuk kendisine ve çevresine zarar veriyorsa mutlaka çocuğun zarar verme davranışları konuşmadan ve göz kontağı kurmadan engellenerek çocuk olumlu bir davranışa yani uyuşmayan davranışa yönlendirilmelidir.
66 GÖRMEZDEN GELİRKEN YAPILAN İŞE DEVAM ETTİRME
67 Öğretmen yaz yönergesi verdiğinde, öğrenci kalemi bastırarak ucunu kırar. Öğretmen yeni bir kalem ile yönerge vermeye ve yazdırmaya devam eder. Burada öğretmen çocuğun kalemi kırma davranışını görmezden gelmiş olur.
68 Öğretmen kazağını giy yönergesi verdiğinde, öğrenci anlamsız sesler çıkararak ağlar. Öğretmen yönerge vermeye ve öğrenciye kazağı giydirmeye devam eder. Burada öğretmen çocuğun ağlama davranışını görmezden gelmiş olur.
69 Öğretmen eşle diyerek çocuğun eline çorap ve bardağı verdiğinde öğrenci anlamsız sesler çıkarak ağlayarak kendine vuruyor. Öğretmen ağlama davranışını görmezden gelerek çocuğu etkinliğe devam ettiriyor. Kendine vurma davranışının uyuşmayanı olan nesneyi nesnenin üstüne koyma çalışmasına da devam ederek öğrenciyi olumlu davranışa yönlendiriyor.
70 Kendine ve çevresine zarar verme davranışları az önceki örnekte de olduğu gibi MUTLAKA engellenmelidir. Fakat engellerken KESİNLİKLE ÇOCUKLA KONUŞULMAMALI (yapma, neden yapıyorsun, üzme beni gibi kelimeler kullanılmamalıdır.) ve KESİNLİKLE GÖZ KONTAĞI KURULMAMALIDIR.
71 Öğrenci kendine vurduğunda öğretmen konuşmadan ve öğrenci ile göz kontağı kurmadan sadece öğrencinin kendine zarar verme davranışını (kendisine vurma) fiziksel yardımla engelliyor. Böylelikle öğretmen çocuğun kendine vurma davranışını görmezden geliyor.
72 Veli Adı Soyadı: ÇALIŞMA KAĞIDI Tarih: Aşağıdaki durumların hangisinde görmezden gelme işlem sürecinin uygulandığını işaretleyiniz. Yolda giderken çocuk ağlıyor. Anne çocuğa bakmadan yürümeye devam ediyor. TV izlerken çocuk burnunu karıştırıyor. Baba çocuğa Çek elini burnundan, burnunu karıştırma diyor. Çocuk derste kare şeklinin içini boyarken ağlıyor, öğretmen çocuğa Şeklin içini boyamaya devam et diyerek boyamaya devam ettiriyor. Çocuk annesiyle beraber dişlerini fırçalarken diş fırçasını bırakıp diş macununu lavaboya sıkıyor, anne sessizce ve çocukla göz kontağı kurmadan fiziksel yardımla çocuğun dişlerini fırçalatmaya devam ediyor. Çocuk tırnağını yiyor, anne çocuğun elini tutup ağzından çıkarıyor. Çocuk boyama yaparken elini boyuyor, anne ne yapıyorsun? Elini boyama diyor. Çocuk oyuncak arabalarını fırlatıyor. Anne çocuğun elinden tutarak arabayı sürdürüyor. Anne, baba ve çocuk masada yemek yerlerken çocuk ağzında yiyecek varken anne babasına göstermeye çalışıyor. Anne ve baba çocuğa hiç bakmadan yemek yemeye devam ediyorlar. Çocuk önündeki kitabı yırtıyor. Anne hadi gel beraber kitaba bakalım diyerek çocukla beraber kitaba bakıyor.
73 Veli Adı Soyadı: ÇALIŞMA KAĞIDI CEVAPLAR Tarih: LÜTFEN CEVAPLARINIZI KONTROL EDİNİZ Yolda giderken çocuk ağlıyor. Anne çocuğa bakmadan yürümeye devam ediyor. + TV izlerken çocuk burnunu karıştırıyor. Baba çocuğa Çek elini burnundan, burnunu karıştırma diyor. Çocuk derste kare şeklinin içini boyarken ağlıyor, öğretmen çocuğa Şeklin içini boyamaya devam et diyerek boyamaya devam ettiriyor. + Çocuk annesiyle beraber dişlerini fırçalarken diş fırçasını bırakıp diş macununu lavaboya sıkıyor, anne sessizce ve çocukla göz kontağı kurmadan fiziksel yardımla çocuğun dişlerini fırçalatmaya devam ediyor. Çocuk tırnağını yiyor, anne çocuğun elini tutup ağzından çıkarıyor. Çocuk boyama yaparken elini boyuyor, anne ne yapıyorsun? Elini boyama diyor. Çocuk oyuncak arabalarını fırlatıyor. Anne çocuğun elinden tutarak arabayı sürdürüyor. Anne, baba ve çocuk masada yemek yerlerken çocuk ağzında yiyecek varken anne babasına göstermeye çalışıyor. Anne ve baba çocuğa hiç bakmadan yemek yemeye devam ediyorlar. Çocuk önündeki kitabı yırtıyor. Anne hadi gel beraber kitaba bakalım diyerek çocukla beraber kitaba bakıyor
74 SİZ DE ÇOCUĞUNUZUN PROBLEM DAVRANIŞINI NASIL GÖRMEZDEN GELECEĞİNİZİ DÜŞÜNÜNÜZ.
75 DAVRANIŞ YÖNETİMİ AİLE EĞİTİM PROGRAMI 4. OTURUM
76 BİR ÖNCEKİ OTURUM Uyuşmayan Davranış ve Uyuşmayan Davranışları Tespit Etme Görmezden Gelme üzerinde durmuştuk
77 Olumlu Pekiştirme Pekiştireç Pekiştireç Türleri 4. OTURUM İÇERİK
78 OLUMLU PEKİŞTİRME
79 OLUMLU PEKİŞTİRME Olumlu pekiştirecekleri etkili kullanma; Davranışları kazandırma kadar sürdürme içinde önemlidir. Beklendiği gibi normlara uygun şekilde süren davranışların farkında olma ve zaman zaman hoşnutluğun belirtilmesi, davranışların sürmesini sağlar. Ancak beklendiği gibi yapılan davranışlara, zaten yapılması gereken davranışlar olarak bakıldığında, bu davranışlar, fark edilmediğinden olumlu pekiştireçleri geri çekilmiş olur. Bu ise problem davranışların oluşumuna zemin hazırlar.
80 OLUMLU PEKİŞTİRME devam Olumlu pekiştirilmeyen normlara uygun davranışlar söner, kaybolur. Örneğin, olağan şekilde derslerine çalışan, derse girmeden önce dersin ilgili konusuna göz atan, dersleri sınıfta dinleyen, sorulara yanıt veren, okuldan sonra eve geldiğinde derste aldığı notları gözden geçiren, ilgili konuyu kitabından okuyan ve ödevlerini yapan öğrencinin yaptıkları, okulda öğretmeni ve evde aile üyelerince fark edildiğinde, olumlu pekiştirildiğinden dolayı sürer.
81 OLUMLU PEKİŞTİRME devam Buna karşılık, öğrencinin yaptıkları öğrenci rolünün gereği olarak görülür ve farkına varılmazsa olumlu pekiştirecekler geri çekildiğinden öğrenci derslerinden önce gözden geçirmeyi, daha sonra not almayı, ders dinlemeyi, ödev yapmayı ve derse hazırlıklı gitmeyi bırakır. Öğretmen ve aile üyeleri de artık çocuğun bilgisayarla oynama, müzik dinleme, süsleme, boş zaman geçirme gibi çalışmanın dışındaki davranışlarıyla ilgilenerek çalışma dışındaki davranışlarını arttırır.
82 OLUMLU PEKİŞTİRME devam Örnekte görüldüğü gibi, davranışın sonuçlarından olan davranışın yapıldığını fark etme yetişkin ilgisi olarak normlara uygun davranışları olduğu kadar olmayanların da kazanılmasını ve sürmesini sağlar. Davranışın yapıldığının fark edilmesi davranışın ileride yapılmasını sağladığında olumlu pekiştireçtir.
83 OLUMLU PEKİŞTİRME devam OLUMLU PEKİŞTİRME; Davranışları olumlu olayların izlemesi ve bu davranışların ileride olma olasılığını arttırma sürecine olumlu pekiştirme denir.
84 Olumlu Pekiştireç Türleri A-Öğrenilmemiş Pekiştireç Sıcaklık, su, etkinlik ve yiyecek gibi uyaran olayları öğrenilmemiş pekiştireçlerdir. Bu tür uyaran olayları bazı diğer pekiştireçlerle eşleştirilmeden de izledikleri davranışların ileride izledikleri davranışların oluşumlarını genellikle arttırırlar.
85 Olumlu Pekiştireç Türleri devam B- Öğrenilmiş Pekiştireçler İzledikleri davranış üzerinde etkisi olmayan uyaran (nötr uyaran) olayları anında pekiştireç izlerse nötr uyaran olan bu uyaran pekiştireç özelliği kazanır. Başlangıçta nötr işlevini gören çok iyi ya da çok güzel gibi ödülleri anında çocuğun hoşuna giden yiyecek, yakınlık, eğlence gibi olaylar izlerse çok iyi yada çok güzel sözcükleri izledikleri davranışları ileride arttırma pekiştireç özelliği kazanabilir. Nötr uyaranı pekiştireçlerin izlemesi sonucunda bu uyaranların pekiştireç özelliği kazanmasından dolayı bu tür pekiştireçlere öğrenilmiş pekiştireç denir.
86 ETKİLİ PEKİŞTİREÇ NEDİR? Etkili pekiştireç, olumlu davranış meydana geldikten sonra verilen ve olumlu davranışın oluşma sıklığını ve sayısını artıran yiyecek, etkinlik, sözel ifadeler, jest mimikler ve fiziksel temaslardır.
87 ETKİLİ PEKİŞTİREÇ NASIL KULLANILIR? Pekiştireç kullanırken nelere dikkat etmemiz gerekir? Pekiştireç olumlu davranışın hemen ardından araya başka davranış girmeden kullanılmalıdır. Çocuk pekiştirilirken mutlaka uygun davranış betimlenerek çocuğun ne yaptığı söylenmelidir. Pekiştirmeler abartılmamalı; yiyecek pekiştireçleri çok küçük parçalar halinde, etkinlik pekiştireçleri kısa süreler halinde, sosyal ve dokunsal pekiştireçler sınırlı sayıda kullanılmalıdır. İlerlemeler pekiştirilmeli, çocuğun daha önceden kazandığı ve sürekliliğinin sağlandığı davranış pekiştirilmemelidir.
88 devam Pekiştireçlerin geri çekilmesi sistematik bir şekilde yapılmalıdır. Öncesinde çocuğun kazanmasını istediğimiz uygun her davranış pekiştirilirken, sonraki süreçte çocuk davranışı her yaptığında değil 2, 3, 4.kez peş peşe yaptığında pekiştirilmelidir. Davranışın pekiştirilmeden önceki davranış sayısı bu şekilde arttırılıp bir süre sonra ( davranışın süreklilik ve genellemesi sağlandıktan sonra ) pekiştirme tamamen sonlandırılmalıdır.
89 PEKİŞTİREÇ BELİRLEME FORMU YİYECEK PEKİŞTİREÇLERİ Yiyecekler SEVMEZ ÇOK SEVER BİRAZ SEVER 1- Sakız 2- Şeker, çikolata 3- Meyve 4- Cips 5- Bonibon 6- Kek, kurabiye, börek OYUNCAKLAR Oyuncaklar SEVMEZ ÇOK SEVER BİRAZ SEVER 1- Araba 2- Bebek 3- Top, balon 4- Lego 5- Oyuncak tren
90 ETKİNLİK PEKİŞTİREÇLERİ Etkinlikler SEVMEZ ÇOK SEVER BİRAZ SEVER 1- Parka gitme 2- Sinemaya gitme 3- TV seyretme 4- Bilgisayarda oyun oynama SOSYAL PEKİŞTİREÇLER Övgü sözleri SEVMEZ ÇOK SEVER BİRAZ SEVER 1- Aferin 2- Bravo, süpersin 3- Seninle gurur duyuyorum 4- Akıllı Ayşem, Alim vs.
91 SOSYAL PEKİŞTİREÇLER Öğrendiklerimizi, genellikle hoş ve eğlenceli yaşantılar sonucunda öğrenmişizdir. Öğrendiklerimizin hoş ve eğlenceli yaşantıların sonucu öğrenildiğini anımsama, ilk ve orta öğretim yıllarına dönmeyi gerektirir. Yüksek ve düşük not aldığınız dersleri düşününüz.
92 SOSYAL PEKİŞTİREÇLER devam Yüksek not aldığınız derslerde öğretmenleriniz ve ailenizin söylediği aferin, ne güzel de yapmışsın, bravo! ve benzeri övgüler hoş şeylerdir. Bu dersler için daha çok okuduğunuzu, ödev yaptığınızı ve daha çok zaman ayırdığınızı anımsadınız mı?
93 SOSYAL PEKİŞTİREÇLER devam Buna karşılık düşük not aldığınız derslerde öğretmenlerinizin, ailenizin söyledikleri Berbat, yeterince çalışmıyorsun, çalış gibi eleştiriler, ahmak ve benzeri sözcüklerdir. Hoş olmayan şeylerdir. Bu dersler için daha az zaman ayırdığınızı anımsadınız mı?
94 SOSYAL PEKİŞTİREÇLER devam Yaptığımız derslerden ve işlerden dolayı hoş şeyler duyduğumuzda, o iş ve derslerden hoşlanır, daha çok çalışırız. Hoş şeyler duyduğumuz işleri ve dersleri yapmayı sürdürürüz. Onlara daha çok zaman ayırırız. Daha başarılı oluruz. Hoş şeyler duymadığımız iş ve derslerden hoşlanmaz, onları yapmayız. Daha az zaman ayırırız. Başarısız oluruz.
95 SOSYAL PEKİŞTİREÇLER devam Sosyal pekiştirenleri ve etkinlik pekiştiricini kullanma öğrenildiğinde, sınıfta, evde çocuklarla rahat edilir ve hoş ve eğlenceli bir ortam sağlanmış olur. Hoş ve eğlenceli yaşantılar çocukların öğrenmelerin artırır.
96 SOSYAL PEKİŞTİREÇLERİN OLUŞUMU Dokunma, elini sıkma, yanında olma gibi sosyal davranışlar, öğrenilmemiş pekiştirici uyaranlarla eşlenerek davranışları izlediğinde sosyal pekiştireç niteliği kazanır. sosyal pekiştireç özelliği kazanan bu sosyal davranışların pekiştirici niteliği sürdürebilmeleri düzenli aralıklarla öğrenilmemiş pekiştirici uyaranlarla eşleştirilmesine bağlıdır.
97 SOSYAL PEKİŞTİREÇLERİ KAZANDIRMA GEREKÇELERİ Sosyal pekiştireçler, öğrenilmiş pekiştireçler olup övgü, öğretmenin ilgisi, bedensel teması (Sırta hafifçe vurmak) ve yüz ifadeleri (Gülümseme, göz teması, başı ile onaylama ve göz kırpma) gibi çeşitli şekillerde olabilir. Öğretmenin, olası sosyal pekiştireçlerden olan övgüyü ve diğerlerini kullanmayı kazanmasının birçok nedeni vardır.
98 SOSYAL PEKİŞTİREÇLERİ KAZANDIRMA GEREKÇELERİ devam Kullanımları doğaldır. Sosyal pekiştireç özelliğini gösterebilen övgü ve diğer sosyal davranışlar, öğretmen, anne baba, yardımcı öğretmen ve arkadaş gibi bir çok kişi tarafından kullanılır. Öğretim sürecini engellemez. Sosyal pekiştireç olarak övgüler, öğretim sürecini ya da sürmekte olan bir davranışı bölmeden sunulabilir.
99 SOSYAL PEKİŞTİREÇLERİ KAZANDIRMA GEREKÇELERİ devam Çeşitlendirilebilir. Başka etkili pekiştireçlerle zaman zaman eşlenerek, doyum sağlama yada usanma gibi etkilerin oluşumu engellenebilir. Günlük yaşamda da yer alır. Son olarak sosyal pekiştireç olarak övgülerin davranışları izlemesine, günlük yaşamda sıkça rastlanmaktadır. Böylece günlük yaşam becerilerinin sürdürülmesi olası olmaktadır. Övgüler bu özellikleriyle doğal olarak kullanılan pekiştireçlerdir.
100 ÖVGÜLERİN ETKİLİ KULLANIMI Övgüleri kullanan yetişkin sıcak içten ve doğal almalıdır. Öğrenci kaç yaşında ve ne tür engele sahip olursa olsun baştan savma ve samimi olmayan bir biçimde yapılan övgüyü anlar. Sözel övgünün gülümseme bedensel temas ya da diğer öğrenilmemiş pekiştireçlerle eşleştirilmesi kuru bir iyi ifadesinden çok daha etkilidir. Genel övgüler yerine özellikle kazandırılmak istenen davranışlar betimlenmeli ve övülmelidir. Betimleyici övgüler çocuğa davranışının hangi bölümlerinin kabul edilebilir olduğunu anlatır ve hangi bölümlerinin değiştirilmesi ya da geliştirilmesi gerektiğini ima eder.
101 ÖVGÜLERİN ETKİLİ KULLANIMI Övgüler çocuğun kendisine değil davranışına yönelik olmalıdır. Davranışa yönelik övgüler davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığını arttırır. Uygun olmayan davranış övülmediği zaman çocuk yetersiz olanın kendisi davranışı olduğunu fark eder. Yetişkinler çocukların uygun davranışlarını övmek için zaman ayırmalıdır. onları iyi hallerinde yakala sloganı bunu çok iyi betimler.
102 devam İyi bir övgü eğer o zaman kuralına uyandır. Eğer o zaman kuralına göre çocuk sizin uygun yani gelecekte tekrar ve daha sık yapmasını istediğiniz bir şey yapıyorsa o zaman ama sadece o zaman çocuk övülmelidir. Davranış sürerken çocuğun davranışı övüldüğünde övgü sözcükleri ile istenilen davranış arasında bir bağlantı kurulmuş olur. Etkili bir övgü çocuğun sürdürdüğü davranışı durdurmasına ya da daha az kabul edilebilir bir tepki vermesine yol açmayandır.
103 devam Övgü sözcük ve cümleleri çok çeşitli olmalıdır. Aynı övgü sözcükleri çok fazla kullanılmamalıdır. Övgüler tek başına olduğu kadar başka sosyal davranışlarla birlikte kullanılmalıdır. Övgülerin çeşitli olması doyumu azaltır. Övgüler rastlantısal bir biçimde anında sürekli ve sistematik olarak kullanılmalıdır. Yapılmakta olan davranışı bölmeyen betimleyici ve kişiye özgü övgüler daha etkilidir.
104 SOSYAL PEKİŞTİREÇ OLARAK ÖVGÜLERİ KULLANMADA HATALAR Çok fazla övgüye yer verildiğinde bu övgüler pekiştireç olarak algılanmaz. Çocuk övgüleri kendisine sağlanan tepkisel bir davranış doğal tepki olarak algılar. Övgü ve sosyal davranışlar davranışla ilişkilendirilerek kullanılmadığında övgü ve sosyal davranışların büyük bir bölümü pekiştireç işlevi göstermez. Davranış ya da davranış öğeleri açık bir biçimde betimlenmeden övgüler izlerse yine övgüler sosyal pekiştireç işlevi göstermez. Övgü ancak etkili bir pekiştireçle birlikte kullanıldıktan sonra etkilidir. Öğrenilmemiş pekiştirici uyaranlarla eşleşmeden övgü aşırı kullanıldığında pekiştireç olma niteliğini kaybeder.
105 devam Yetirince coşkulu ve çeşitli biçimlerde verilmediğinde övgü ve sosyal davranışların pekiştireç niteliği azalır. Övgü ve sosyal davranışlar planlı bir şekilde kullanıldığında sosyal pekiştireç işlevi görür. Çocuğun yaşantısına uygun düşen övgülere yer verilmelidir. Tüm pekiştireçler gibi övgüde bir çocuk için pekiştireç özelliği gösterirken diğer bir çocuk için başka anlam taşıyabilir. Pekiştirici özelliği olmayabilir.
106 DAVRANIŞ YÖNETİMİ AİLE EĞİTİM PROGRAMI 5. OTURUM
107 BİR ÖNCEKİ OTURUM BİR ÖNCEKİ OTURUMDA; Olumlu Pekiştirme Pekiştireç Pekiştireç Türleri üzerinde durmuştuk
108 5. OTURUM İÇERİK UDAP (Uyuşmayan Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi) İşlem Süreci
109 UYUŞMAYAN DAVRANIŞLARIN AYRIMLI PEKİŞTİRİLMESİ
110 Uyuşmayan Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi Uyuşmayan davranışların ayrımlı pekiştirilmesi, normlara uygun olmayan davranışlarla aynı anda yapılmayan davranışların pekiştirilmesidir. UDAP, normlara uygun olmayan davranışla aynı anda yapılmayan kabul edilebilir davranışın güçlendirildiği yalın bir işlem sürecidir.
111 Uyuşmayan Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi devam İki davranış aynı anda yapılamıyorsa (örn oturmak ve ayakta durmak) bu davranışlara uyuşmayan davranışlar denir. Normlara uygun davranışın oluşum sıklığını ya da süresini artırarak arzu edilmeyen davranışın olma olasılığı azaltılır. Normlara uygun davranışlar, sorunlu davranışın yerini alır.
112 Uyuşmayan Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi devam Örneğin, Bülent okuma sırasını beklerken Meral in omzuna vurur. Öğretmen, Bülent i sınıftaki öğrencilerin okuma hızlarını belirlemek için kronometreyle kayıt etmekle görevlendirir. Bu etkinlik Bülent in çok dikkatli olmasını, bir elinde kronometreyi diğerinde de kalemi tutmasını gerektirdiğinden, Meral e vurma olasılığını da azaltmaktadır. Bir elinde kronometre diğer elinde kalem tutma, vurma davranışları aynı anda yapılamadığından ve bu davranışlardan kayıt tutma davranışı arttığından vurma davranışı azalır. Bülent ten, diğer öğrencileri okuduğu yerleri kitaptan parmağıyla takip etmesi istenmesi de aynı işlevi görebilir.
113 Uyuşmayan Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi devam UDAP işlem süreçlerinin uygulandığı diğer örneklere bakalım: Sema öğle yemeği arasında bir köşede sessizce kendi kendine vakit geçirmektedir. Kendi başına durma, azaltılmak istenen davranıştır. İpin bir ucundan tutarak çevirme, sohbet etme, akranlarıyla oturma, grup oyunlarında oynama gibi davranışlar, bir köşede oturmanın uyuşmayan davranışlarıdır. İpucu verilerek yapılması sağlanan uyuşmayan davranışlar pekiştirilerek arttığında, bir köşede kendi başına oturma davranışı azalır.
114 Uyuşmayan Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi devam Öğretmen, çocuğun kendine zarar verme davranışıyla ilgili olarak UDAP işlem sürecini uygulamaya karar verir. Çocuğun kendine vurma davranışıyla ilgili olarak başlama düzeyi verilerini topladıktan sonra, çocuğun elini kafasından uzak tutan karalama ve elleri sıra üzerinde olma davranışları uyuşmayan davranışlar olarak seçilir. Bunun için bu çocuğun eskiden beri yaptığı kağıt karalama davranışı seçilir. Öğretmen öğrencinin sol eliyle kağıdı masada tutması ve sağ eliyle de kağıdı karalamasını planlar.
115 Uyuşmayan Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi devam Çocuğun yanına oturan öğretmen, fiziksel yardımla öğrencinin sol eliyle kağıdı tutmasını sağlarken sağ eliyle de boyama davranışlarını yapmasını sağlar. Birkaç saniye içinde Ne güzel boyuyorsun. Ellerin masada. derken ağzına da havuç dilimlerinden bir parça koyar. Birkaç zaman sonra, havuç dilimleri 3 saniye, 5 ve 10 saniyeden sonra verilir. Bu işleme, boyama davranışları beş dakika sonunda pekiştirilinceye kadar devam edilir. Öğretmen öğrenciyi yakından takip ettiği için başa vurma davranışı birkaç kez olmuştur.
116 Uyuşmayan Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi devam Çocuğun beş, on saniye aralarla pekiştirildiği boyama etkinliği sırasında, öğretmen öğrencinin iki elinin masada olmasına yol açan yeni etkinlikler sunmaya başlamıştır. Yine, yeni etkinliklere iki saniyeden başlayarak, süreleri artırarak etkinliklerle ellerinin meşgul olduğunu belirttikten sonra, havuç dilimlerini vermiştir. Çocuk başa vurmayla uyuşmayan değişik etkinlikleri beş dakikalık süre ile yaptıktan sonra, sınıfta tüm gün için planlanmış etkinliklere katılmıştır. Birkaç gün sonra sınıfta kendine vurma davranışı oluşmamaya başlamıştır.
117 Uyuşmayan Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi devam Öğretmenin UDAP işlem sürecini uygulaması mükemmeldir. Çocuğun elini masadan kaldırdığında pekiştirilme olasılığını yitirmesi ve elinin masada olmasının pekiştirilmesi nedeniyle, çocuğun kendine vurma davranışı çok çabuk kaybolmuştur. Öğretmenin izlediği plan çocuğun pekiştirilmesini sağladığından, uygun davranışı artmış, istenmeyen davranış azalmıştır. UDAP işe koşulurken uygun olmayan davranışla fiziksel ve işlevsel bakımdan uyuşmayan ve çocuğun halihazırda yaptığı davranışlar arasından seçilmelidir. Uygun olmayan davranışın oluşumuna fırsat vermeyecek şekilde pekiştirilmelidir.
118 UDAP ın Uygulama Basamakları UDAP ı kullanırken yapılması gereken şey işlevsel davranış analiziyle normlara uygun olmayan davranışın özellikleri ve işlevinin belirlenmesidir. Ancak bu bilgiler toplandıktan sonra uyuşmayan davranış seçilebilir.
119 UDAP ın Uygulama Basamakları devam Atılacak bir sonraki adım, normlara uygun olmayan davranışın meydana gelme olasılığını azaltabilen uyuşmayan davranışları seçmektir. Normlara uygun olmayan davranışlarla fiziksel ve işlevsel bakımdan uyuşmayan bir dizi davranış seçilir. Uyuşmayan davranış seçilirken izleyen sorulara yanıt aranmalıdır.
120 UDAP ın Uygulama Basamakları devam Seçilen uyuşmayan davranış ya da davranışlar, öğrencinin davranış dağarcığında yer alıyor mu? Seçilen davranışın çocuğun yaşadığı ya da yaşayacağı ortamlarda devam ettirilme olasılığı var mı? Seçilen davranış hedef davranışla uyuşmuyor mu? Uyuşmayan davranışın pratik ve işlevsel değeri var mı? Bu sorulara evet yanıtı verilebiliyorsa, uygun uyuşmayan davranış seçilmiş demektir.
121 UDAP ın Uygulama Basamakları devam İstenmeyen davranışın yerine geçen uyuşmayan davranışlar belirledikten sonra etkili pekiştireçler ve pekiştirme tarifeleri belirlenir. Problem davranışın olmasına fırsat vermeyecek sıklıkta uyuşmayan davranışlar pekiştirilir. Sadece uyuşmayan davranışları pekiştirerek diğer davranışları pekiştirmeyerek ayrımlı pekiştirmeye yer verilmelidir.
122 Uyuşmayan Davranışların Özellikleri Uyuşmayan davranışlar işlevsel olmalıdır. İşlevsel olma gerekliliği, işlevsel olan davranışın sürüyor olmasından kaynaklanır. Normlara uygun olmayan davranışın işlevi belirlenmelidir. Öğrenci kendisine olumlu ya da olumsuz pekiştirme sağladığı için uygun olmayan davranışlar gösteriyor olabilir. Uyuşmayan davranışın başarılı bir şekilde edinilmesi, devam ettirilmesi, devam ettirilmesi, genellenmesi ve normlara uygun olmayan davranışın sıklığında bir azalmanın olması, normlara uygun olmayan davranışla uyuşmayan davranışın benzer, doğal sonuçlarının olmasına bağlıdır.
123 Uyuşmayan Davranışların Özellikleri devam Meral in omzuna vurarak ilgisini çeken Bülent, Meral e nasıl okuduğu hakkında bilgiler vererek onun ilgisini uygun şekilde çekebilir. Bu gereklilik, çevre tarafından pekiştirilme ihtimali bulunan davranışların uyuşmayan davranışlar olarak seçilmesini vurgulamaktadır.
124 Uyuşmayan Davranışların Özellikleri devam UDAP, diğer ayrımlı pekiştirme yöntemleri gibi yapıcıdır. Olumlu pekiştirmenin kullanılmasına önem verir. UDAP, itici uyaranlar kullanılmaz. Uyuşmayan davranış devam ettirildiği sürece, olası uzun dönemli etkilerin meydana gelmesi umulabilir. İstenmeyen davranışları azaltmayı hedefleyen birçok yöntem, doğal ortamda devam ettirilen uyuşmayan davranışlar saptanıp geliştirilmediği için sadece kısa dönemli etkilere yol açabilmiştir. Uyuşmayan davranış yeterince güçlendirip sürdürebilirse sorun davranışın gösterilme ihtimali oldukça azdır.
125 KAYNAKÇA Özyürek, M. (2011). Problem Davranışları Değiştirme (6.Baskı). Ankara: Kök Yayıncılık Özyürek, M. (2013). Olumlu Sınıf Yönetimi. Genişletilmiş dördüncü baskı. Ankara. Kök Yayınları. Özyürek, M (2001) Sınıf yönetimi. Ankara, Karatepe Yayınları. Özyürek, M. (1998). Sınıfta Davranış Değiştirme: Uygulamalı Davranış Analizi. Ankara, Karatepe Yayınları. İkinci Basım. Tekin-İftar, E., & Kırcaali-İftar, G.,& Erbaş, D. (2011). İşlevsel Değerlendirme (5.Baskı). Ankara: Kök Yayıncılık