ANAELİ REHABİLİTASYON MERKEZİ – Yutma Bozuklukları
İnsanların yaşamlarını sürdürebilmeleri için gerekli unsurlardan biri de beslenmedir. Beslenmenin gerçekleşebilmesi için alınan gıdaların güvenli bir şekilde ağız boşluğundan mide ve bağırsaklara ulaşabilmesi gerekir. İnsanlar günde yaklaşık olarak 1000 kez yutkunurlar. Yutma süreci kısmen istemli olarak kontrol edilen bir süreçtir. Yani insan iradesiyle yutma işlevini başlatır ve sürdürür. Ama yutma aynı zamanda istem dışı, reflekslerle gelişen süreçleri de içerir. Yutma 4 ayrı fazda gerçekleşir. Bunlar, oral hazırlık (ağızda hazırlık), oral (ağız), farengeal (yutak) ve özofageal (yemek borusu) fazlarıdır.
Oral hazırlık (ağız hazırlık) fazında, yiyecek ağza alınıp bolus haline getirilir. Bebeklerde emme başlar. Yiyeceği çiğneyebilen daha büyük çocuklarda bu faz daha uzun sürer.
Oral (ağız) fazı,yiyeceğin bolus haline getirilip arkaya doğru itilmesiyle başlar. Ağızdan geçiş süresi 1-1,5 sn.’dir.
Farengeal (Yutak) fazı, hızlı ve reflekslerle gerçekleşen bir süreçtir. Bu faz hava yolunun korunması için yumuşak damağın kalkması, gırtlağın öne ve yukarı hareketi; bazı kıkırdak yapıların ve ses tellerinin kapanması ile gerçekleşir. Farengeal fazın geçiş süresi bir saniyedir. Bolusun krikofarengeal bölgeden geçmesiyle birlikte yutmanın özofageal (yemek borusu) fazı başlar.
Özofageal (yemek borusu) fazı, Bu fazda bolus mideye kadar ulaşır. Bolusun mideye geçişi simetrik bir şekilde gerçekleşir. Özofageal (yemek borusu) geçiş süresi bolus kıvamına bağlı olarak 8-20 sn. arasında değişir.
Yutma Bozukluğu (Disfaji) Nedir?
Yutma bozukluğu tıp dilinde disfaji olarak bilinir yeme ve içme sırasında görülen yutma güçlükleridir. Bu durum, yiyeceğin ağız boşluğundan mideye geçişinde gecikme, engellenme ve yanlış bir yol izleyerek nefes borusuna kaçması şeklinde ortaya çıkar. Yiyecek ses telleri seviyesine kadar inerse “penetrasyon”, ses tellerinin altına geçerse de “aspirasyon” olarak bilinen oldukça tehlikeli, ölüme yol açabilen bir durum gerçekleşir. Çünkü aspirasyon, yiyeceklerin nefes borusu yolu ile ciğerlere kaçması demektir.
Yutma bozukluğu üç farklı yutma evresinde gerçekleşebilir:
Faringeal faz: Yiyeceği ya da içeceği yemek borusuna göndermekte yani yiyecek ve içeceklerin yanlış yönde giderek nefes borusuna kaçmasını önlemek için nefes borusunun kapanmasında görülebilen sorunlar.
Özofageal faz: Yiyecek ve içeceğin yemek borusundan mideye gönderilmesinde görülebilen sorunlar.
Herkes yemek yerken zaman zaman tıkanarak yutma zorluğu çekebilir; ancak sağlıklı bir kişi, yedikleri yemek borusu yerine nefes borusuna kaçtığında refleks olarak öksürerek boğazını temizleyebilir. Ancak bazı kişiler değişik hastalıklara bağlı olarak boğaz temizleme işlemini gerçekleştiremeyebilir ve bu durum da bazen ciddi hatta ölümcül sorunlara yol açabilir. Yutma bozukluğu her yaş grubundan hastada ve sinirsel (nörojenik), mekanik, psikolojik nedenler ve kas hastalıklarına (myojenik) bağlı olarak oluşabilir.
Yutma bozukluğunun tedavisi nasıldır?
Yutma bozukluğunun tedavisi, uzman dil ve konuşma terapisti tarafından yutma bozukluğunun nedeni, belirtileri ve tipine bağlı olarak planlanmasıdır. Tedavi sırasında;
• Yutmadan sorumlu kasların güçlenmesini ve koordineli hareketlerini sağlayacak ya da yutma refleksini harekete geçirebilecek sinirlerin uyarılmasına yönelik özelleştirilmiş egzersizlerin yapılması
• Kişinin daha rahat yutması için çeşitli pozisyon ve yutma stratejilerinin uygulanması
• Kişinin yutmasının güvenli ve kolay olması için farklı kıvamdaki yiyecek ve içecekle beslenmesi