Çöllerde Rüzgarların Oluşturduğu Yüzey Şekilleri - 3B görüntü - Mozaik Dijital Eğitim
rüzgar, yeryüzü şekli, çöl, kumul, kum, erozyon, mantar kaya, yüksek ova, yüzey, dış güçler, vaha, fiziki coğrafya, jeomorfoloji, coğrafya
taş çölü - Diğer adı "hamada". Çöllerin deflasyon yüzünden karakteristik olarak az kumun bulunduğu tek bir bloktan oluşan kayalık yaylaları.
çöl kaldırımı - "Reg" veya "serir" olarak da adlandırılır. Kayalı, çakıllı yüzeye sahip, tipik olarak düz bölge. Burada rüzgarın yıkıcı faaliyeti hakimdir. En sık görülen çöl tipidir.
kum çölü - Diğer adı "erg". Rüzgarın biriktirme faaliyeti baskındır. Dünya'daki çöllerin %30'u bu tipe girer.
çöl - Bitki örtüsü az olan veya neredeyse hiç olmayan bölge.
Rüzgarın yüzeyi şekillendirme faaliyeti iklim, bitki örtüsü ve jeolojik özelliklere bağlıdır. Rüzgarın biçimlendirici etkisi kurak iklime sahip, bitki örtüsü seyrek olan veya hiç olmayan, küçük taneli tortulla kaplı yüzeylerde daha fazladır. Çöller, yarı çöller, buzullar, yarı kurak bölgeler ve kıyı bölgeleri bu tip yüzeye sahiptir.
Çöllerde rüzgar hem aşındırma hem biriktirme faaliyetleri yapar. Aşındırma da farklı yollarla gerçekleşebilir. Rüzgar yüzeydeki kum tanelerini kaldırarak başka bir yere taşır: Buna deflasyon veya yel süpürmesi denir ve sonucunda küçük veya büyük çukurlar meydana gelir. Bu çukurlar deflasyon çukuru olarak adlandırılır.
Rüzgar taşıdığı kum taneleriyle kayaçları aşındırır, bu sırada taneler de aşınır: Bu olaya abrazyon denir. Abrazyonun sonucunda kaya mantarlar, peribacaları, yardanglar, plato ve yaylalar meydana gelir.
Rüzgar faaliyeti sona erdiğinde beraberinde götürdüğü maddeyi bırakarak farklı şekiller oluşturur. Bu olay eoliyen biriktirme olarak da adlandırılır. Yüzeyde bitki örtüsünün olmadığı yerlerde serbestçe hareket eden kum şekilleri oluşur. Kum çöllerinin büyük kısmında yer alan boyuna kumullar, yıldız kumullar, hilal şeklindeki barkanlar ve barkanların birleşmesiyle oluşan enine kumullar bu tür şekillerdir.
Çöller ve yarı çöller Dünya'nın büyük kısmını kaplar. Çöllerin yaklaşık üçte biri kumla kaplıdır. Kum çölleri Dünya'nın hızlı bir şekilde değişen yüzeye sahip alanları arasına girer. Kumun yer değiştirmesi ve rüzgarın erozyon faaliyeti Dünya'da ciddi problemler oluşturur: Bir yandan kum vahaları, tarım alanlarını, yolları kaplar, diğer yandan rüzgar yüzeyi aşındırarak tarım alanlarına zarar verir. İklimin kuraklaşması ve bitki örtüsünün yok edilmesi sonucunda rüzgar erozyonuna maruz kalan alanların büyüklüğü giderek artmaktadır.
havada asılı taşıma - 0,08 mm'den daha küçük parçacıklar rüzgar tarafından bu şekilde taşınır.
sıçrama - Rüzgarın taşıdığı tortulun çoğu bu şekilde taşınır.
yuvarlanma - Rüzgarın taşıdığı tortulun %20'si bu şekilde ilerler.
çöl kaldırımı - "Reg" ve "serir" olarak da adlandırılır. Kayalı, çakıllı yüzeye sahip, tipik olarak düz bölge. Burada rüzgarın yıkıcı faaliyeti hakimdir. En sık görülen çöl tipidir.
tanık tepe - Platonun aşınmasıyla meydana gelen yana eğimli, yüzeyi düz olan şekil.
plato - Kayacı çevresindekinden daha sert, sarp yamaçlarla çevrili, abrazyon sonucunda geriye kalan küçük yayla.
yardang - Sarp yamaçlı kayadan meydana gelen aerodinamik şekil. Abrazyon kayanın alt kısmında daha etkili olduğundan kaya burada daha çabuk yok olur. "Başı" rüzgarüstü tarafındadır.
mantar kaya - Kayaç içeriği homojen olmayan şekil. Daha yumuşak kayaçtan oluşan alt kısmının üzerinde mantarın şapkasına benzer bir şekilde daha sert ve daha büyük bir kayaç parçası yer alır.
peribacası - Değişken kalınlığa sahip, yüksek ve ince bir sütun olup üzerinde daha sert, daha az aşınmaya uğramış bir kaya bloku bulunur.
iri taneli kum
vaha - Deflasyon çukurunda deflasyon yer altı suyunun seviyesine ulaşınca çukur daha derinleşemez. Çukurun tabanında bir kaynak veya göl ortaya çıkıp bitki örtüsünün yerleşmesini mümkün kılar.
enine kumullar - Büyük kum kütlesine sahip alanlarda barkanların yandan birleşmesiyle meydana gelirler. Birkaç metre yüksekliğindeler; sırtlar arasındaki uzaklık birkaç yüz metredir.
yıldız kumullar - En yüksek orta kısımlarından birden fazla yönde sırtlar çıkar. Büyük olasılıkla rüzgar yönünün değişken olduğu yerlerde veya farklı rüzgarların buluştuğu yerlerde meydana gelirler.
boyuna kumullar - Kum çöllerinde en tipik şekildir. Hakim rüzgar yönüne paraleldir. Uzunluğu birkaç yüz metreden birkaç kilometreye kadar değişebilir. Yüksekliği onlarca metredir. Sürekli esen çöl rüzgarları spiral şeklinde öne doğru dönen birbirine paralel rüzgar tünellerine dönüşür ve yollarındaki kumu dışarı süpürür, ancak kumu rüzgarsız şeritlerde bırakırlar.
barkanlar - Kum kaynağı sınırlı olan bölgelerde oluşurlar. Hilal şeklindeki bu şekillerin hafif eğimli dışa doğru kavisli kısımları rüzgarın geldiği yöne bakar. İçe doğru kavisli, rüzgaraltı tarafları ise sarptır. Yükseklikleri onlarca santimetreden onlarca metreye kadar değişebilir. Şekilleri değişmeden yılda onlarca metre kadar bile yer değiştirebilir.