DÃ¼nya SaltanatÄ±ndan YÃ¼z Ã‡eviren Ã‚lim: Ä°mam GazzalÃ® - GÃ¼listan Dergisi
Anasayfa » 2015 » 174 Haziran 2015 » DÃ¼nya SaltanatÄ±ndan YÃ¼z Ã‡eviren Ã‚lim: Ä°mam GazzalÃ®
DÃ¼nya SaltanatÄ±ndan YÃ¼z Ã‡eviren Ã‚lim: Ä°mam GazzalÃ®
174 Haziran 2015, 174 Haziran 2015, 2015, AltÄ±n Sayfalar, ArÅŸiv, Ä°slam BÃ¼yÃ¼kleri
Ä°mam GazalÃ®â€™nin babasÄ± Muhammed, Horasan bÃ¶lgesinin pek Ã§ok Ã¢lim ve devlet adamÄ± yetiÅŸtiren Tus ÅŸehrinden tasavvuf ehli bir iplikÃ§iydi. YÃ¼nden iplik yaparak geÃ§imini saÄŸlÄ±yordu.Â O dÃ¶nemde meÅŸhur olan camilerdeki ilim derslerine katÄ±lÄ±yor, gelirinin bir kÄ±smÄ±nÄ± da imkÃ¢nÄ± Ã¶lÃ§Ã¼sÃ¼nde ilim kurumlarÄ±na baÄŸÄ±ÅŸlÄ±yordu. Ä°ki oÄŸlu vardÄ±, Muhammed ve Ahmed. OnlarÄ±n iyi bir eÄŸitim almalarÄ±nÄ± istiyordu. Ancak Ã¶mrÃ¼nÃ¼n onlarÄ± dilediÄŸi gibi okutmaya vefa etmeyeceÄŸini anlayÄ±nca, Muhammed ve Ahmedâ€™i sofi bir dostuna emanet etti, kendi mÃ¼tevazÄ± dÃ¼nyasÄ±ndan onlara kalan mirasÄ± da onlarÄ±n eÄŸitimi iÃ§in harcamasÄ± vasiyetinde bulundu.
GazalÃ® ve kardeÅŸinin pek de varlÄ±klÄ± olmayan hamileri, babalarÄ±nÄ±n bÄ±raktÄ±ÄŸÄ± mirasÄ± onlarÄ±n eÄŸitimi iÃ§in harcadÄ±ktan sonra onlara bir medreseye kaydolmalarÄ± tavsiyesinde bulundu.
Ä°mam GazalÃ® iÃ§in ilim yolculuÄŸu babasÄ±nÄ±n tavsiyesi ve hamisinin doÄŸru yÃ¶nlendirmesiyle bÃ¶yle baÅŸladÄ±.
Ä°mam GazzalÃ®â€™nin tam adÄ±, HÃ¼ccetÃ¼’l-Ä°slÃ¢m EbÃ» HÃ¢mid Muhammed b.Muhammed b. MuhammedÂ b. Ahmed el-GazzÃ¢lÃ® et-TÃ»sÃ®â€™dir.
LakabÄ±, â€œHÃ¼ccetÃ¼â€™l-Ä°slamâ€�dÄ±r; â€œhÃ¼ccetâ€�, delildir, burhandÄ±r. Hicretin beÅŸinci asrÄ±nda dinin hakiki hÃ¼viyetini Ã¶rtmeye Ã§alÄ±ÅŸan ÅŸÃ¼phecilik bulutlarÄ± onun ilmi ve kalemi sayesinde daÄŸÄ±lmÄ±ÅŸ, hakikatler olduÄŸu gibi herkese gÃ¶rÃ¼nmeye baÅŸlamÄ±ÅŸtÄ±r. Bu yÃ¶nÃ¼yle o hakikaten bir hÃ¼ccettir.
KÃ¼nyesi EbÃ» HÃ¢mid el-GazÃ¢liâ€™dir. Ebu HÃ¢mid, â€œHamidâ€™in babasÄ±â€� anlamÄ±ndadÄ±r. Ancak Ä°mam GazzalÃ®â€™nin â€œHamidâ€� diye bilinen bir oÄŸlu yoktur. Ya bÃ¶yle bir oÄŸlu Ã§ok kÃ¼Ã§Ã¼kken ahirete intikal etti. Ya da o Ã§aÄŸda Tus yÃ¶resinde Ã§ocuklara bir kÃ¼nye verme geleneÄŸi vardÄ±. Ã–zellikle erkek Ã§ocuklarÄ±; nesillerini sÃ¼rdÃ¼recek bir oÄŸullarÄ± olsun diye bir erkek evlat ismiyle kÃ¼nye sahibi edilirdi.
KÃ¼nyedeki GazalÃ®â€™ye gelince bir rivayete gÃ¶re o Gazal adlÄ± bir kÃ¶yde doÄŸdu. Bunun iÃ§in Gazal kÃ¶yÃ¼nden olan anlamÄ±nda â€œGazalÃ®â€� dendi ona. Daha gÃ¼Ã§lÃ¼ rivayete gÃ¶re, Ã¼nvanÄ± FarsÃ§ada â€œyÃ¼n eÄŸirici, iplikÃ§iâ€�Â anlamÄ±na gelen, baba mesleÄŸi â€œGazzalâ€�dan gelir. O dÃ¶nemde kiÅŸilerin meslekleri ile adlandÄ±rÄ±lmalarÄ± yaygÄ±ndÄ±. BabasÄ±na da GazzalÃ® dendi ve bu onun kÃ¼nyesine de geÃ§ti.
Hicri 450â€™de (Miladi 1058â€™de) doÄŸdu. HicrÃ® 505â€™te (Miladi 1111â€™de), 55 yaÅŸÄ±nda iken ahirete intikal etti.
HayatÄ±nÄ± deÄŸiÅŸtiren kervan hadisesi
Ä°mam GazzalÃ®, insanlÄ±ÄŸÄ±n tanÄ±dÄ±ÄŸÄ± en zeki insanlardan biriydi. Medresede hÄ±zla ilerledi, Ã§ok notlar tuttu. Ancak bir gÃ¼n bir ticaret kervanÄ± ile birlikte bir yere ilim maksadÄ± ile yolculuk yaparken yollarÄ± kesildi.
Yol kesici eÅŸkÄ±yalar, tÃ¼ccarlarÄ±n mallarÄ± ile birlikte Ä°mamâ€™Ä±n ders notlarÄ±nÄ±n iÃ§inde bulunduÄŸu torbayÄ± da almÄ±ÅŸlardÄ±.
â€œÄ°mam EsÃ¢d el-Muhayni ÅŸÃ¶yle anlatÄ±r: GazÃ¢liâ€™den bizzat dinledim: “CÃ¼rcan’dan memleketime dÃ¶nerken yolda haramiler yolumuzu kesmiÅŸti. Birlikte bulunduÄŸumuz kafilede ne varsa hepsini aldÄ±lar. HiÃ§ olmazsa gasp edilen kitaplarÄ±mÄ± almak iÃ§in arkalarÄ±ndan yÃ¼rÃ¼dÃ¼m. Reisleri bana dÃ¶nerek ‘Geriye dÃ¶n, yoksa seni Ã¶ldÃ¼rÃ¼rÃ¼z!’ dedi. Reise yalvarÄ±p kendisinden Allah rÄ±zasÄ± iÃ§in mallarÄ±mÄ± geri vermesini rica ettim. OnlarÄ±n iÅŸlerine yaramayacaÄŸÄ±nÄ± sÃ¶yledim. Bana ÅŸÃ¶yle dedi:
– MallarÄ±n neler?
– Åžu torbada bulunan kitaplar. O kitaplarÄ± dinlemek, Ã¶ÄŸrenmek ve yazmak iÃ§in diyarÄ± gurbete gittim. Bu sÃ¶zlere katÄ±la katÄ±la gÃ¼ldÃ¼ ve dedi ki:
– Sen nasÄ±l oluyor da ‘Bu kitaplarda bulunanÄ± Ã¶ÄŸrendim’ diyebiliyorsun? KitaplarÄ± aldÄ±ÄŸÄ±mÄ±z iÃ§in bÃ¼tÃ¼n bilgilerin kayboldu. KitaplarÄ±n yok olduÄŸu iÃ§in ilmin de yok olmuÅŸ. BunlarÄ± sÃ¶yledikten sonra arkadaÅŸlarÄ±na, kitaplarÄ± bana vermelerini sÃ¶yledi. Bu Ã§ete reisini, beni irÅŸad etmesi iÃ§in Allah konuÅŸturmuÅŸtu. TÃ»s’a dÃ¶ndÃ¼ÄŸÃ¼m zaman Ã¼Ã§ sene durmadan Ã§alÄ±ÅŸÄ±p hocamdan Ã¶ÄŸrendiklerimi ve kitabÄ±mÄ±n kenarÄ±na yazdÄ±klarÄ±nÄ± tamamen ezberledim. Ã–yle bir hale gelmiÅŸtim ki, artÄ±k biri yolumu keser de kitaplarÄ±mÄ± alÄ±rsa, ilimsiz kalmayacaktÄ±m.â€�
YÃ¼ce Allahâ€™Ä±n menfi bir vakadan dahi bÃ¼yÃ¼k bir ders Ã§Ä±karmasÄ±nÄ± saÄŸlayacak bir zekÃ¢ bahÅŸettiÄŸi Ä°mam GazzalÃ® kuddise sirruhu, NiÅŸaburâ€™a gitti, Ä°mam-i Harameyn AbdÃ¼lmelik el-CÃ¼veyni’nin derslerine katÄ±ldÄ±, fÄ±kÄ±h, kelam gibi zahir ilimlerde yÃ¼kseldi. Ã–yle ki hocasÄ± CÃ¼veynÃ® dahi onun makamÄ±na Ã¶zendi. Bir rivayete gÃ¶re â€œel-MenhÃ»lâ€� adlÄ± eserini yazdÄ±ÄŸÄ±nda eseri hocasÄ±na gÃ¶tÃ¼rdÃ¼. HocasÄ± onun Ã§Ä±ktÄ±ÄŸÄ± makamÄ± â€œBeni saÄŸken mezara gÃ¶mdÃ¼n; Ã¶lÃ¼mÃ¼mÃ¼ bekleyemez miydin?â€� diyerek takdir etti.
MÃ¼rÅŸidi, Ä°mam KuÅŸeyrinin talebesidir
Ä°mam GazzalÃ®, NiÅŸaburâ€™da iken sadece zahiri ilimlerle uÄŸraÅŸmadÄ±. AynÄ± zamanda EbÃ» Ali el FÃ¢rmedÃ®â€™nin tasavvuf halkasÄ±nda da bulundu. Ebu Ali el FÃ¢rmedÃ® kuddise sirruhu, er-Risaleâ€™nin sahibi Ä°mam KuÅŸeyrÃ® kuddise sirruhun talebesidir.
Ä°mam GazzalÃ®, o dÃ¶nemde SelÃ§uklu Veziri NizamÃ¼â€™l-MÃ¼lkâ€™Ã¼n kurduÄŸu medreselere geÃ§ti. Zahiri ilimlerde bidâ€™at ehlinin kendisiyle karÅŸÄ±laÅŸmaktan korktuÄŸu bir makama ulaÅŸtÄ±, ders halkasÄ± ile birlikte bÃ¼yÃ¼k vezirin ve sultanÄ±n yanÄ±ndaki makamÄ± da yÃ¼kseldi, malÄ± mÃ¼lkÃ¼ arttÄ±. DÃ¶nemin AbbasÃ® ve BÃ¼yÃ¼k SelÃ§uklu baÅŸkenti BaÄŸdatâ€™a davet edildi. MiladÃ® 1091â€™de BaÄŸdatâ€™ta NizamÃ¼â€™l-MÃ¼lk Medreseleriâ€™nin baÅŸ mÃ¼derrisi oldu. Bu, tÃ¼zel anlamda o dÃ¶nemin en Ã¼st ilim makamÄ±ydÄ±. MakamÄ±n sahibi sultanÄ±n meclisinin en Ã¶nemli kiÅŸileri arasÄ±nda yer alÄ±rdÄ±.
Ä°mam GazzalÃ®, zahiri ilimlerde daha Ã¶nce Horasan imamÄ± iken bu makamla Irak imamÄ± da olmuÅŸtu. SelÃ§uklu baÅŸ veziri ve sultanÄ±nÄ±n yanÄ±nda AbbasÃ® halifesi MuktedÃ®-BiemriIIÃ¢h da ona bÃ¼yÃ¼k deÄŸer veriyorlardÄ±. 300â€™e yakÄ±n seÃ§kin talebesi vardÄ±. Ã‚limler ve edebiyatÃ§Ä±larla mÃ¼zakerede bulunmak iÃ§in BaÄŸdat, bulunmaz bir yerdi. Ä°slamâ€™Ä±n baÅŸÄ±na bela olan BatinÃ®lerle uÄŸraÅŸmasÄ± iÃ§inde ona her tÃ¼r imkÃ¢n verilmiÅŸti. Ancak Ä°mam GazzalÃ® rahmetullahi aleyh, bunca imkÃ¢nÄ±n onun dilediÄŸi meyveyi vermediÄŸini dÃ¼ÅŸÃ¼nmÃ¼ÅŸ olmalÄ± ki Miladi 1095â€™e gelindiÄŸi senelerde huzursuzdu.
â€œKendini sorguluyor ve dÃ¼nya alÃ¢kalarÄ±na boÄŸulduÄŸunu, faaliyetlerinin en gÃ¼zeli olan eÄŸitim ve Ã¶ÄŸretim Ã§alÄ±ÅŸmalarÄ±nda bile hiÃ§ de Ã¶nemli olmayan, Ã¢hiret yolu iÃ§in faydasÄ± bulunmayan ilimlere yÃ¶nelmiÅŸ olduÄŸunu, Ã¶ÄŸretimdeki niyetinin tamamÄ±yla Allah rÄ±zÃ¢sÄ± olmadÄ±ÄŸÄ±nÄ±, makam ve ÅŸÃ¶hret arzusunun da bulunduÄŸunu fark ediyordu. Bu yÃ¼zden defalarca BaÄŸdat’tan ayrÄ±lmaya niyetlendiyse de Ã¼nÃ¼nÃ¼ ve mevkiini terk etmeye razÄ± olmayan nefsiyle altÄ± ay mÃ¼cadele etmek zorunda kaldÄ±.
488 Recebinde (Temmuz1095) baÅŸlayan bu ruhi krizi giderek onu bunaltmÄ±ÅŸ hatta fizyolojik rahatsÄ±zlÄ±klara yol aÃ§mÄ±ÅŸtÄ±. Ders anlatmakta zorlanÄ±yor, iÅŸtahsÄ±zlÄ±k ve hazÄ±msÄ±zlÄ±k Ã§ekiyor, takatten dÃ¼ÅŸÃ¼yordu. Tabipler, bir sÃ¼re uyguladÄ±klarÄ± ilÃ¢Ã§lÄ± tedavinin sonuÃ§ vermediÄŸini gÃ¶rÃ¼nce hastalÄ±ÄŸÄ±n psikolojik sebeplerden kaynaklandÄ±ÄŸÄ±, tedavisinin de o yolla olmasÄ± gerektiÄŸi kanaatine vardÄ±lar.â€�
O bir ihyaya (diriliÅŸe) ihtiyaÃ§ duyuyordu. Zahiri ilimler onun ihtiyacÄ±na yetmiyordu. GazzalÃ® kuddise sirruhu Ã§areyi, Ebu Ali el FÃ¢rmedÃ® kuddise sirruhtan aldÄ±ÄŸÄ± tasavvuf derslerinde buluyordu.
Bir gÃ¼n sahip olduÄŸu tÃ¼m malÄ±nÄ± medreselere baÄŸÄ±ÅŸladÄ±, vekaletini kendisi de bÃ¼yÃ¼k bir Ã¢lim olan kardeÅŸi Ahmedâ€™e bÄ±raktÄ± ve Hacca gitme niyetiyle BaÄŸdatâ€™tan ayrÄ±ldÄ±. Åžam ve Filistinâ€™de iki yÄ±l boyunca kimliÄŸini saklayarak mÃ¼nzevi bir hayat yaÅŸadÄ±. Eski kazanÃ§larÄ±ndan para almadÄ±ÄŸÄ±ndan geÃ§imini o dÃ¶nemde ancak ilim talebelerinin yaygÄ±n geÃ§im kaynaÄŸÄ± olan kitap Ã§oÄŸaltma (el yazÄ±sÄ±yla kitap nÃ¼shasÄ± oluÅŸturma) ile saÄŸladÄ±.
Ä°mam GazzalÃ® kuddise sirruhu bu inziva sÃ¼recinde tefekkÃ¼r etti ve MÃ¼slÃ¼manlarÄ± ihya etmesi Ã¼midiyle â€œÄ°hyÃ¢’Ã¼ UlÃ»mi’d-dÃ®nâ€� adlÄ± eserini yazdÄ±. Hacc vazifesini yerine getirdi ve yaklaÅŸÄ±k iki yÄ±ldan sonra BaÄŸdatâ€™a dÃ¶ndÃ¼, ardÄ±ndan Horasanâ€™a geÃ§ti. Ama bir daha asla o ÅŸatafata dÃ¶nmedi. Daha kÄ±t imkÃ¢nlarla sadece Allah rÄ±zasÄ± iÃ§in sohbetlerde bulundu, ders verdi.
GazzalÃ® kuddise sirruhun bu istikametiyle zahir ilim; ihlÃ¢s ve takva ile buluÅŸmuÅŸ, manayÄ± bulmuÅŸ ve yeni bir bereket iklimine vesile olmuÅŸtu. Ä°mamâ€™Ä±n sohbet ve dersleri meyvelendi, onu sultan meclislerinin deÄŸil, kalplerin konuÄŸu yaptÄ±. Ä°hyaâ€™sÄ± ve verdiÄŸi dersler MÃ¼slÃ¼manlarÄ±n kalplerini ihya etti, yolunu aÃ§tÄ±.
DÃ¼kkanÄ±nda yÃ¼n eÄŸirerek geÃ§imini saÄŸlayan Sofi Muhammed (Allah rahmet eylesin) kÃ¼Ã§Ã¼k bir sermaye ile bÃ¼yÃ¼k bir kazanca ulaÅŸmÄ±ÅŸ; oÄŸlu Muhammed o az sermaye ile Ã§Ä±ktÄ±ÄŸÄ± ilim yolculuÄŸunda takva ve ihlasla da buluÅŸunca sadece Ä°slam Ã¢leminin imamlarÄ± arasÄ±nda makam bulmamÄ±ÅŸ;Â kÃ¼fÃ¼r alemi dahi onu takdir etmek durumunda kalmÄ±ÅŸtÄ±.
Devlet ve dÃ¼nya iÅŸlerinden yÃ¼z Ã§eviriÅŸi
Ä°mam GazzalÃ® kuddise sirruhu hazretleri, inziva hayatÄ±ndan sonra kendisini bir daha karargÃ¢ha Ã§aÄŸÄ±ran Sultan Sencerâ€™e ÅŸu mektubu yollamÄ±ÅŸtÄ±: â€œCenab-Ä± Hakkâ€™Ä±n ahirette bir insana ihsan edeceÄŸi ÅŸeylerin yanÄ±nda, bÃ¼tÃ¼n yeryÃ¼zÃ¼ bir kerpiÃ§ gibi kalÄ±r. YeryÃ¼zÃ¼nÃ¼n bÃ¼tÃ¼n beldeleri, vilayetleri, o kerpicin tozu topraÄŸÄ± gibidir. Kerpicin ve tozunun topraÄŸÄ±nÄ±n ne kÄ±ymeti olur? Ebedi sultanlÄ±k ve saadet yanÄ±nda, yÃ¼z senelik Ã¶mrÃ¼n ne kÄ±ymeti vardÄ±r ki, insan onunla sevinip maÄŸrur olsun!
YÃ¼kseklikleri ara, Allah TeÃ¢lÃ¢â€™nÄ±n vereceÄŸi padiÅŸahlÄ±ktan baÅŸka bir ÅŸeye aldanma. Bu ebedi padiÅŸahlÄ±ÄŸa kavuÅŸmak herkes iÃ§in zor bir ÅŸeyse de, senin iÃ§in kolaydÄ±r. Ã‡Ã¼nkÃ¼ Rasulullah sallallahu aleyhi vesellem Efendimiz, â€˜Bir gÃ¼n adalet ile hÃ¼kmetmek, altmÄ±ÅŸ senelik ibadetten daha faziletlidir.â€™ buyurmuÅŸlardÄ±r.
Mademki Allah TealÃ¢ sana, baÅŸkalarÄ±nÄ±n altmÄ±ÅŸ senede kazanacaÄŸÄ±nÄ± bir gÃ¼nde kazanma imkanÄ±nÄ± ihsan etmiÅŸtir, senin iÃ§in bundan iyi fÄ±rsat olamaz. ZamanÄ±mÄ±zda iÅŸ o hale gelmiÅŸtir ki, deÄŸil bir gÃ¼n, bir saat adalet ile iÅŸ yapmak altmÄ±ÅŸ yÄ±l ibadet etmekten daha faziletlidir.
DÃ¼nyanÄ±n kÄ±ymetsizliÄŸi aÃ§Ä±k ve ortadadÄ±r. BÃ¼yÃ¼kler buyurdular ki: â€˜DÃ¼nya altÄ±ndan yapÄ±lmÄ±ÅŸ bir testi, ahiret de topraktan yapÄ±lmÄ±ÅŸ bir testi olsa, akÄ±llÄ± kimse geÃ§ici olan altÄ±n testiyi bÄ±rakÄ±r da ebedi olan toprak testiyi tercih eder. KaldÄ± ki, dÃ¼nya toprak gibi deÄŸersiz ve dayanÄ±ksÄ±z bir testiye benzer. Ahiret ise hiÃ§ kÄ±rÄ±lmayacak altÄ±n testi gibidir. Ã–yle ise bunu gÃ¶rÃ¼p dÃ¼nyaya sarÄ±lan kimseye nasÄ±l akÄ±llÄ± denilebilir?â€™ Bu misali iyi dÃ¼ÅŸÃ¼nÃ¼nÃ¼z ve daima gÃ¶z Ã¶nÃ¼nde bulundurunuz.
Beni yanÄ±nÄ±za davet etmiÅŸ bulunuyorsunuz. Benim on iki senedir tuttuÄŸum bir ahdim vardÄ±r. O ahde gÃ¶re hiÃ§bir hÃ¼kÃ¼mdarÄ±n yanÄ±na gitmeyeceÄŸim ve hiÃ§bir hediyesini kabul etmeyeceÄŸim, mÃ¼nazarayÄ± terk edeceÄŸim, demiÅŸtim. Bu bakÄ±mdan beni huzuruna Ã§aÄŸÄ±ran hÃ¼kÃ¼mdarlar davetlerine uymamamÄ± mazur gÃ¶rmÃ¼ÅŸlerdir. Sizin iÃ§in hayÄ±r dualarda bulundum. EÄŸer her ÅŸeye raÄŸmen gelmemi ferman ederseniz, emrinize itaat gerekeceÄŸini bildiÄŸimden gelirim. Vesselam!â€�
Bir rivayete gÃ¶re SelÃ§uklu SultanÄ± Sencer, Ä°mamâ€™Ä±n itirazÄ±na hÃ¼rmet etmiÅŸ, ancak onun ahdini bozmayacak bir imkÃ¢n da oluÅŸturmuÅŸ, tahtÄ± onun saraya Ã§Ä±kmayacaÄŸÄ± bir karargaha gÃ¶tÃ¼rmÃ¼ÅŸ ve onun ihlasÄ±na hÃ¼rmeten kendi tahtÄ±na oturtup ondan nasihat dinlemiÅŸtir.
Pirincin Ä°Ã§indeki Siyah DeÄŸil, Beyaz TaÅŸ KÄ±rar DiÅŸleri!…
Fitne ve BelÃ¢!