Özellikle tırmanışa yeni başlamış tırmanıcıların en büyük problemidir rota yaratmak. Genelde kendilerinden daha tecrübeli tırmanıcıların onlar için ürettiği rotaları tamamlamaya çalışırlar. Peki ya etrafta size rota verecek kimsecikler yoksa... Murat Kandi kaleme aldığı makalesinde, kendi kendinize rota yaratmanın inceliklerinden ve rota yaparken dikkat edilmesi gereken farklı etkenlerden bahsediyor. Beğeniyle okumanız dileğiyle.
Aslında tırmanışın daha gelişkin olduğu bir batı ülkesinde böyle bir yazıya gerek yok çünkü tırmanmak için gideceğiniz salonlarda haftalık veya aylık olarak değişen hazır rotalar var ve siz tırmanış seviyenize göre hiç kafa yormanıza gerek kalmadan bu rotalara girip tırmanabilirsiniz. Ancak bizim ülkemizde ve bazı doğu Avrupa ülkelerinde bu imkan yok ve “kendin pişir kendin ye” yöntemi hakim. İkinci bir tarafı da şu ki bu “kendi rotanı yap” yöntemi genelde bol tutamaklı boulder duvarları için geçerli.
Bir salona girdiniz ve orda yenisiniz, henüz arkadaşınız yok veya varsa eğer tatmin edici rotalar yapamıyorlar. Eğer siz de rota yapmayı bilmiyorsanız zamanla hevesiniz kırılıyor ve sizi tırmanış etkinliği için o salona götüren dürtüleriniz zayıflamaya başlıyor, belki de zamanla hevesiniz kırılıyor ve o hobinizi buruk bir şekilde bir kenara bırakıyorsunuz.
Verdiğim eğitimlerde de tırmanışı bir oyun olarak tanımlardım hep. Birini düşünün ki futbolun kurallarını bilmiyor olsun ve ona bir top vermiş olsunlar. Ne yapar topla? Hele tek başınaysa… Yoruluncaya dek sağa sola şut çekip, top sektirip sonra da çeker gider ve belki de bir daha koşarak top oynamaya gelmez.
Takım oyunlarında insanlar genelde araçlara karşı değil de birbirinin zekâsına karşı oyun oynarlar (ya da yarışırlar.) Hâlbuki ferdi sporlarda kendi zekân veya çalıştırıcının (antrenörünün) zekâsı tek etken.
Tırmanış ferdi bir spordur. Hele salon tırmanışlarında rota yapıcı (route setter) adında bir müessese vardır. Aslında bunun anlamı yarışma değil de sadece tırmanış yapılan bir salon için, oyun kurucu demek. Eğer kendiniz bir parça oyun kurucu değilseniz veya oyun kurucunuz yoksa “kuralları bilmeyen birinin eline top geçmiş” durumuna benzer. Bu kişi top oynayacak ama futbol oynamamış olacaktır.
Diğer taraftan rota yapımını öğrenmek, özel antrenmanlarınızı planlamanıza, kasların çalışmasını öğrenmenize ve kendinize daha bilinçli bir çalışma programı çıkarmanıza yardımcı olacak ve daha eğlenceli bir spor hayatının yolunu açacaktır.
Gözde Özçelik topuk takmaya hazırlanırken - (Foto: Aykut Türem)
Ramon Julien Puigblanque Rock Master 2006'da yarışırken - (Foto: Aykut Türem)
Kendi Rotanı Kendin Yap
Kolay rotalardan başlayın.
Kendi rotanı yapmanın en önemli kuralı kolay rotalardan başlamak ve acele etmeden zor rotalara doğru ilerlemektir. Önce kolay rotalar yapın. Limitinizin 2-3 basamak altında olan rotalar. Kolay olması kötü rota olduğu anlamına gelmez aksine kolay rotada hareket etme ve yaratıcılığınızı kullanma yeteneğinizi sergileme şansınız daha fazla. İmkânınız olduğu sürece rotalarınızı başkalarına denetin ve onları da izleyin. Bu size rotayı kendi yaptığınız sırada edindiğinizden daha net bir fikir verecek rota hakkında.
Başlayın zamanla gelişir.
İnsanları rota yapmaya teşvik ettiğimde genelde karşılaştığım tepki “Benim yaptığım rotalar saçma oluyor ama!” Bu duruma aldırmayın, kimse anne karnından rota yapıcı olarak doğmaz. Bu bir disiplin... Ve sistematik çalışmayla gelişmeyecek bir disiplin yok, yeter ki başlayın gelişiminizi çok sürmeden siz de gözlemleyeceksiniz.
Başlamadan önce amacınızı belirleyin.
Rotayı yapmaya başlamadan önce bir amacınız olmalı veya o dönem için zayıf halka çalışmanız varsa onun üzerine rotalar yapmalısınız. Belki bu ileriki aşamalar için geçerli olabilir. Rotalar farklı kategorilerde yapılabilir:
Kondüsyon: Isınma, soğuma, kuvvet, dayanıklılık, süper maksimal... vs.
Hamle tipi: Dyno, uzama, deadpoint, kros… vs.
El tutuş tipi: Krimp, sloper, cep (jug), delik (pocket), pinch... vs.
Ayak basış ve hamle tipi: Yüksek basış (high step), geri basış (back step), diz düşürme (drop knee)...vs.
Vücut pozisyonu: Lay back, twist lock, baca, açık kitap (open book)... vs.
Rota yaparken bunları dikkate alarak zengin rotalar yapabilirsiniz. Özellikle zayıf halka kuramına dikkat etmekte fayda var. Bu tekniklerin hangisinde zayıfsanız onun üzerine eğilip daha fazla o tip rotalar yapabilirsiniz.
Sivas Cumhuriyet Universitesi tırmanış duvarı tırmanıcı Ahmet Hazar - (Foto: Murat Kandi)
Tutamağa Ulaşma Problemi (Reachy Problem)
Rota yapmaya yeni başlayanların en temel yanlışları boy problemi olan rotalar yapmaları olur. Hele uzun boylu olanlarda bu sık görülen bir davranış biçimidir. Bir rotada zorluğun, uzaktaki bir tutamağa uzama probleminden oluşması gerekmiyor, tutuş zorluğu veya duruş zorluğu daha zevkli bir rota çıkmasını sağlayabilir. Unutmayın ki tırmanışa her boyda insan geliyor. Kilomuzu değiştirebiliriz ama boyumuzu hayır. Karşıt olarak da küçülme problemi olan rotalardan da kaçınmak gerekiyor çünkü bunlar da uzun boylular için bir sorun. Rota bittikten sonra kontrol edin böyle bir durum görüyorsanız küçük basamaklar veya tutamaklar ekleyerek rotayı herkes için uygun hale getirebilirsiniz.
Unutmayın ki boy problemi sadece yukarı doğru değil 4 farklı çeşit olarak tanımlanır rota yapıcılar tarafından. En önemlisi ve mutlak sorun olarak görülen aşılması imkânsız olan travers hamlelerinde çıkan boy problemleridir.
Tek hamle deneyin.
Bazen tutamak dolu tırmanma duvarının karşısında oturduğunuz sırada duvarına ortasında çılgın bir hamle dizini (engram) size göz kırpar. Genelde yaptığımız davranış hemen altına veya üstüne tutamaklar ekleyerek onu bir rota haline getirmeye çalışmaktır. Bu bazen zoraki rotaların çıkmasına yol açar. Aklınıza gelen hamleler varsa illaki onu rotayla tamamlamanız gerekmez, tek hamle olarak deneyebilirsiniz. Eğer hamle çok güzelse bu sizin ilerki aşamalarda yapacağınız rotalarda kendini gösterecektir.
Rotalarda Açık Bırakma
Rota yapımındaki gelişimi gözlemenin bir yolu da zamanla, yaptığınız bir rotayı kimsenin rotadaki bir veya daha fazla tutamağı hiç kullanmadan çıkamayışı olacaktır (Daha üst seviye tırmanıcılar hariç, çünkü onlar her şekilde limitlerinin 3 basamak altındaki rotaları çıkarlar ve tutamak atlamaları normaldir.) Veya alternatif tutamaklar bırakarak tırmanıcıya seçenek tanıyabilirsiniz. Ama tabii ki başarılı bir rota planlı olan rotadır.
Bu bağlamda bir tercih daha var rota yapıcıları arasında. Zorunlu hamle verme esnasında bazı rota yapıcıların tercihi, alternatif bırakmadan zorunlu hamle verip eğer tırmanıcı yanlış elle hamle yaparsa geri dönüşü çok zor veya başarısızlıkla sonuçlanacak yaklaşımdan yana. Bazıları ise bunun rotanın kalitesini düşürdüğü kanaatinde ve her zaman alternatif hamle vermekten yanalar.
Rota Yapmak Bir Sanattır
Tırmanış bir barfiks sporu değildir. Tırmanıcılar arasında çok örnekleri var tek kol barfiks çekip de diğerlerinin çıktığı rotaları çıkamayan. Sadece barfiks çekilerek çıkılan büyük tutamaklı ve dikine çıkan rotalardan sakının. Rotaların yapımında tutamak, hamle ve vücut pozisyonu çeşitliliğine dikkat edin. Sürekli “Acaba yaptığım rotalar bir birine mi benziyor?” sorgulamasını kendi kendinize yapın ve tarzınızı değiştirip kendinizi şaşırtmaya çalışın.
Rota Yapmanın En Önemli Sorunu
Bir duvarın karşısına geçip var olan tutamaklardan rota yapmak istiyorsunuz. Karşınıza çıkabilecek en büyük sorun tutamakların birbirine olan mesafesini tahmin etmek. İkinci sorun ise tutamakların tutuşunu tahmin edip kestirdiğiniz mesafeye o tutuşla uzanabilecek misiniz sorusu. Bu aşamadaki üçüncü ve en önemli etkenlerden biri de tabii ki duvarın eğimi. Bunu aşabilmenin yolu zaman ve deneyimlerinizle olacak. Her tırmanış gününde başarabildiğiniz kadar. salonda bulunan her farklı eğimde tırmanmaya çalışın. Böylece eğim algılarımızı yöneten bilinçaltımız da daha çok tecrübe edinecek ve bize o eğimdeki güç seviyemizi hissettirecek.
Rotanın bütünlüğüne dikkat edin.
Rotadaki hamlelerin genel zorluğu birbirine yakın olmalı. Rotadaki kilitlerin zorluğu genelinden en fazla 2 basamak daha zor olmalı. Aksi takdirde herkes aynı yerde düşecektir. Basit bir tabirle rotanın yukarısı Şişhane aşağısı Kasımpaşa durumları olmamalı. Geneli 5 derece olan bir rotanın kilidi 8-9 derece olursa zevksiz bir rota olacaktır.
Rotanın en zor hamleleri girişte olmalı, yukarı çıktıkça kolaylaşmalı, çünkü tırmanıcı son hamlelere yorgun bir halde girecektir.
Rotalarınızı sıkıcı olmaktan kurtarın. Genelde merdiven çıkışına benzeyen tekdüze rotalar herkes için sıkıcı olur, tırmanışı zevk vermez ve tırmanıcının gelişimine de bir katkısı olmaz. Bu tip rotaları renklendirmekte fayda var. Örneğin rotayı düz yukarı çıkaracağınıza önce bir traversle sola sonra tekrar sağa verip yukarda bitirebilirsiniz.
Düz dikine çıkan bir rota - (Foto: Murat Kandi)
Sağa bir travers ve geri dönüş - (Foto: Murat Kandi)
Sola doğru farklı bir hamleyle biten - (Foto: Murat Kandi)
Rota yapacağınız duvarın karşısında fazla vakit geçirin, gerekirse dinlenme sürenizi de bu amaçla kullanabilirsiniz. Bu şekilde bazen en güzel rotalar birisiyle alakasız bir konu konuşurken kafanızda canlanabilir.
Hayal kurun ve gerçekleştirmeye çalışın. Aklınıza gelen ama imkânsız gibi görünen hamleleri de ara sıra deneyin. Bazılarını yapabileceğinizi göreceksiniz. Kendinizi tanıyın, yetenekli ve zayıf yanlarınızı. Ancak bu şekilde kendinizi tamamlama şansınız olacak.
Başkalarının rotalarını deneyin. Farklı insanlarla tırmanın. Bu sizin yapacağınız rotalara renk katacak. Rota yapmaya uzun süre ara vermeyin. Unutmayın ki rota yapmak da tırmanışın kendisi gibi nankördür bir süre yapmazsanız yeteneğiniz zayıflar.
Rota Güvenliği ve Sakatlıklar
Yaptığınız rotaların güvenli olmasına dikkat edin. Haftalar veya aylarca tırmanıştan uzak kalmak istemiyorsanız eğer! Yanlış rotada tırmanış esnasında sakatlık çıkarabilecek durumlar kısaca:
Sakatlayıcı tutamaklar: Ayaksız ince krimplerden zor hamleler parmakların sakatlanmasına sebep olabilir. Aynı şekilde zorluğu nispeten az olan ama art arda verilen krimpler de aşırı kullanım (overuse) olayına yol açıp sakatlayabilir. Diğer bir örnek: Tek veya iki parmak delikli tutamakların eğimi fazla olan duvarlarda veya tavanda aşırı yük binecek şekilde kullanımı. Bu da parmaklarda çok ciddi sakatlıklara yol açabilir.
Gözde Özçelik küçük bir diz düşürme hamlesinde - (Foto: Aykut Türem)
- (Foto: Aykut Türem)
Yanlış hamle pozisyonları: Bilinen ve IFSC tarafından yarışmalarda yasaklanan en önemli tırmanış hamlesi “aşağıya doğru atlama” (downword jump) olarak geçiyor. Tuttuğunuz tutamaktan daha aşağı seviyedeki bir tutamağa atladığınızda, tutamazsanız düşüşünüzün nasıl olacağını tahmin etmeniz imkânsızdır ve ölümcül sakatlıklara yol açabilir. Bir diğeri ise rotanın üst kısımlarında aşağı olmasa da yanlara doğru verilen tehlikeli dinamikler (dynolar) ki düşüşleri salonun durumuna göre tehlikeli sonuçlara yol açıyor. Bu tarz hamleleri rotanın alt bölümlerinde tercih ederseniz rota güvenliğini sağlamış olursunuz.
Diz düşürmelerde çıkan problemler: Özellikle “diz düşürme” (dropknee) olarak bildiğimiz ve diz üzerinde olan benzer tekniklerde diz eklemlerini aşırı zorlayacak hareketlere dikkat etmekte fayda var. Eklemler aşırı stres altında dönüş yaptığında ve benzeri durumlarda çok ciddi sakatlıklara maruz kalabiliyorlar.
iletişim: muratkandi [at] gmail.com