TÜRKMEN ŞAİRİ SEYDİ. Nergis BİRAY
Download "TÜRKMEN ŞAİRİ SEYDİ. Nergis BİRAY"
1 ÖZET Bu yazıda 19.yy.Türkmen edebiyatının klasik şairlerinden Seyitnazar Seydî'nin hayatı, şiirleri, halkının içinde bulunduğu zor şartlardan onları kurtarmak amacıyla gösterdiği gayret üzerinde durulmaktadır. Seydî'nin şiirleri, muhteva açısından ele alınmakta, onun veri, şiir örnekleriyle Türkmen edebi vatı içindeki anlatı hnaktadır. Anahtar Kelimeler: Seyitnazar Seydî, Türkmen Şiiri TÜRKMEN ŞAİRİ SEYDİ TURKOMAN POET ŞEYDİ Nergis BİRAY ABSTRACT The study deals with life of Seyitnazar Sydi who is one of the classical poets of 19 th.centuıy Turkoman Literatüre. The article also talks ahout his poems and his efforts that he made in order to save his people from the diffucult silıtation that they were in. in the study his poems handled in context and his place in Turkoman literatüre is given through exarnples from the poems. Key JVords: Seyitnazar Şeydi, Turkoman Poetry Türlaııcn klasik şâiri Seyitnazar Seydî'den bize kadar gelen edebî miras, "Olur Yârenler" adlı lirik-destanî bir şiir ve "Goşa Pudagım" adlı bitirilememiş bir destandan ibarettir. Halk arasından toplanan bu materyaller; şairin hayatı, işi, tarihî şahıslarla dostluğu, siyasî cemiyetlere bakışı hakkında sonuca varmak için yeterlidir. Seydî. Çarcev eyaletinin Karabekevul köyünde Ersan Türkmenlerinin arasında dünyaya gelmiş, çocukluk ve gençlik yıllarım da burada geçirmiştir. Şairin gerçek adı Seyitnazar'dır. Seydî, onun edebî mahlasıdır. O, "Gal İmdi" şiirinde babasının Habip Hoca olduğunu söyler: "Kıblagehim. atam, çeşmim, çırağım, Habıp Hoca. ner pelivan, gal imdi." (Kıblegâhım, babam, çeşmim, çerağım, Habip Hoca, güçlü pehlivan, hoşça kal.) Onun bu şiirinin devamından Mehti adlı erkek kardeşiyle Orazbibi adlı kız kardeşinin olduğunu da öğreniyoruz: "Bir atadan Meti yalnız gardaşım, Bihabar sen. düşman alıpdır daşım. Hicran odı bilen ciğerin dağlan Orazbibi. naçar doğan gal imdi." (Bir babadan Adeti yalnız kardeşim, Habersizsin,.düşman almıştır dışım, Hicran ateşiyle ciğerin dağlayan Orazbibi, çaresiz kardeş, hoşça kal.) Yukarda bahsedilen destanda Seydî'nin annesi ve başka kız kardeşleri hakkında bilgi bulmak da mümkündür. Seydî'nin annesine Gövherşat derlenniş. * Bu yazı. Türkmen Edebiyatımı! Tarihi. III Cilt. Aşgabat 1977 adlı eserin "Seydî" (s ) ile ilgili kısmının Türkiye Türkçesine aktarılmasından ibarettir. ** (Yrd. Doç. Dr.) Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi.2 PAÜ. Eğitim Fak.Derg Sayı:3 12 Gövherşat. torunları Mirhaydar ile Mirhasan hasta olarak yalarken, onların yanma gelir ve derin bir kederle dualar eder. Bu esere. Orazbibi'yle birlikte Seydî'nin Orazbagt ve Gam adlı kardeşleri de alınmıştır. Onlardan biri: "Orazbagt diyr, gardaşlarım, Sövdaya galan başlarım, Goçaklarmı. serhoşlanm, Mürzaın. boy, boy, boy!" (Orazhaht der, kardeşlerim, Alış verişe kalmış başlarım, Koçaklanın, sarhoşlarım, Mirzam, vay, vay, vay!) diyerek, ölüm yatağında yatan gençler için acı çekerken diğeri de: "Boldı bağrım ezim ezim, İçde yürek üzüm üzüm, Garrı diyer. iki gözüm, Gaşım boy, boy, boy!" (Oldu bağrım ezim ezim, İçte vürek üzüm üzüm, Gam söyler, iki gözüm, Kaşım vay, vay, vay!) diyerek ona eşlik eder. Anlaşıldığına göre Seydî'nin bir erkek kardeşi ile üç kız kardeşi vardır. Bir rivayete göre. Orazbibi, Beherdenli biriyle evlenmiştir. Kardeşlerinin diğerleri hakkında hiçbir bilgi yoktur. Şair. ömrünün büyük kısmını hayat arkadaşı Hatice ile geçirmiştir. Amuderya boylarında anlatılan çeşitli hikâye ve rivayetler, şairin, Hatice için yazdığı şiirleri ve onların evlenmeden önce de görüştüklerini tastiklemektedir. Şair, gençlik yıllarım anlattığı bir şiirinde, şöyle söyler: "Gündüz yardan ayrı düşüp, ağlayıp. Geceler kavuşup, gülen yerlerim..." (Gündüz vardan ayrı düşüp, ağlayıp, Gece/er kavuşup, güldüğüm yerler...) "Hatice'nin ıslı reyhan yüzünden. Isgap ısgap buse alan yerlerim." (Hatice 'nin kokulu reyhan yüzünden, Koklaya koklaya buse aldığım yerler.) Seydî'nin Hatice'yle kaç yıl birlikte yaşadığı bilinmiyor. Ama onların Begnazar, Sahıpnazar adlı oğullan "biraz gelişip yetiştiğinde" Hatice vefat etmiştir. Oğulları genç yaşta ölünce Seydî, "Begnazarım" "Zulalımdan" adlı duygulu şiirlerini yazmıştır. Şairin, Mirhesen ve Mirhaydar adlı oğullarının ikisi de hastalık sonucunda genç yaşta ölmüştür. Bu hadise, "Goşa Pudagım" destanında, Mirhaydar'm ağzından söylenen "Hoş Galin" (Hoşçakalm) şiirinde şu şekilde ifade edilmekledir: "Görseniz siz hemme doğan, gardaş, yar. Dünya bolar sizin başınıza dar. Eksüklerim, aglaşar siz zan-zar, Patma, Zölıre atlı uyam. hoş galm." (Görseniz siz bütün yâren, kardeş, yâr. Dünya olur sizin başınıza dar, Eksiklerim ağlaşırsınız zâr u zâr, I'alma, Zühre adlı kız kardeşim, hoşçakalm.) Bu mısralarda adı geçen bu iki kızdan, eserde sürekli bahsedilmektedir. Bunu da göz önünde bulundurarak. Seydî'nin iki tane de kızı olduğunu söyleyebiliriz. Şâir, bu eserde, )aıkarda adı geçen oğlanlarının annesinin Totı olduğunu da vurgulamaktadır. Hatice'nin vefat tarihi bilinmediği gibi, Seydî'nin Totı ile ne zaman evlendiği de belli değildir. Totı hakkında ve Seydî'nin hayatıyla ilgili önceki eserlerde çeşitli fikirler öne sürülmüştür. Ama şâirin: "Ey yaranlar, Totı geldi salama, Dil yetirmen Hatıca dek sonama, Seydî diyer, menin köne yarama. Burç dökerler, dert üstünden duz bolar." (I'A : yârenler, Tûtî geldi selâma, Dil uzatmayın Hatice gibi sunama, Seydî der, benim eski yarama, Biber dökerler, dert üstüne tuz olur.) demesi ve Mirhaydar'la Mirhasan'm annesinin Totı olduğunu belirtmesi, Totı geldiği zaman Seydî'nin "eski yarasının depreşmesi", öncelikle, Hatice'nin yokluğunu anlatır. Neticede de, şairin Totı ile evlenmiş olduğunu gösterir. Totı; iki oğul ve iki kızın anası olup. onların hiç birinin de hayata atıldığını göremeden ölmüştür. Totı vefat ettikten sonra, Seydî'nin çocukları Mirhaydar, Zühre ve Fatma öksüz kalırlar. Bundan sonra şair Şemşat ile evlenir. Bu evlilikle ilgili, halk arasında ilginç bir hikâye de anlatılır. Çocuklar anasız kaldıktan sonra. Seydî'nin yakınları onlara bir anne bulmak gerektiğini söyler. Onlar: "Beherden'de bir kız evlenmiş. Daha altı ay bile geçmeden kocası vefat etmiş. O zamandan beri yalnız yaşıyormuş, adına ise Şemşat diyorlar." deyip, şairi onunla evlenmesi için ikna etmeye çalışırlar. Seydî, bu görüşü uygun bulup Garrıgaladan (Seydî, o yıllarda Garngala'da yaşamaktadır.) Beherden'e gider. Sora sora Şemşatlan3 PAÜ. Eğilim Fak.Derg. 1997, Sayı:: 13 bulur... Onunla görüşüp durumunu anlatır. Ağalarının da kabul etmesiyle Seydî. Şemşad'ı alıp geri döner. Şair. Belıerdeıfde bulunduğu zamanlar Şemşat için de şiirler yazıp ona bağışlamıştır. O. bu şiirinde, öncelikle, Şemşat "m güzelliğini, suretini, boy boşunu vasfeder. Sonra kendinin Hatice'den ebediyen ayrı düşüp, bu günlere kadar geldiğini anlatır. Şemşat. Garrıgala'ya vardıktan sonra. Seydî'nin çocuklarım derler, toparlar. Şaire hürmet ettiği gibi onları da korur, gözetir. Üvey ana olduğunu hissettirme/. Seydî. ömrünün sonuna kadar Şemşat ile yaşamıştır. Seydî. savaşçı ruha sahip bir insandır. Onun bütün ömrü, ar. namus konusunda çalışmakla geçmiştir. Şimdiki Türkmenistan'ın geniş bozkırında Seydî'nin geçmediği yol. çiğnemediği çöl, varmadığı yurt, görmediği köy kalmamıştır. O, kendi ihtiyarıyla gönül eğlendirmek için seyahat etmemiştir. Zaman zaman mecburiyetten, zaman zaman da ilmî derecesini, düşüncesini geliştirmek için yurttan yurda gezmiştir. Cemaatinin hür yaşama hakkını kazanmak amacıyla verdiği mücadelede halkıyla aynı fikirde olması da şairin gezgin olmasının" asıl sebeplerinden biridir. Onun. ilk olarak Hive'de karşılaşıp dost olduğu Zelili ile Garrıgala'ya dönmesi, vatan uğrunda uzun yıllar birlikte çalışmalan yukarda bahsettiğimiz duruma bir örnektir. Yurdun siyasî durumu, Seydî'nin ömrünün son yıllarını Garııgala çöllerinde geçirmesine sebep olur. Burada yaşadığı dönemlerde de şairin hayatı sükûnet ve rahat içinde geçmemiştir. O, ordu komutanı olarak daima oradan oraya çağrılıp durmuştur. Çiftçilikle uğraşan köylülerin mallarına el konulmasına yüreği dayanmayan Seydî, çağrıldığı hiç bir görevden imtina etmemiştir. Onun Gürgen'de, Etrek'te. Garrıgala'da, Çendir'de, Dayna'da bulunup düşman ile savaştığı konusunda Sumbar boyunun yaşlıları türlü rivayetler anlatmaktadır. Ama ufak tefek galibiyetler dikkate alınmazsa Seydî, çoğunlukla talihsizliklerle karşılaşmıştır. Bir başka rivayete göre. bu uğursuzluklar, sonunda, Seydî'nin ölümüne sebep olmuştur. Bu rivayetlerin birinde. Garrıgala çöllerinde yaşayan Gölden, Yomut Türkmenlerinin üstüne, İranlı Ahmedali Mürze ve yağmacı askerlerinin hücum ettiği. Seydî "nin bunlarla savaşırken vurularak öldüğü anlatılmakladır. Başka bir malûmata göre. Seydî. Kürt hanına esir düşmüş, dört yıl esir olarak kalmış, sonra da vefat etmiştir. "Seydî Hakkında Sohbet" adlı edebî eserdeki malumata göre ise şair. zindana atılmış, işkence ile öldürülmüştür. Şairin esir düşüşü hakkında daha çok itibar edilen bir rivavet daha vardır. Seydî'nin de katıldığı büyük bir savaşta Türkmenler aciz kalır ve geri çekilirler. Seydî. iki ordu arasında kalır ve kaçması mümkün olmaz. Düşman askerleri, kaçan Türkmenleri dağıtır. Atı yaralanan ve Türkmenlerden ayrı düşen Seydî yalnız kalır. Şair. burada düşmana esir düşebileceğim düşünerek "Gel İmdi" adlı şiirini söyler. Onun: "Bile "gazat" diyip çıkan, goçlanm. Siz gaçdımz, düşman aldı daşlanm, Hemdem bolup gezen hemsırdaşlanm, Denim-duşum. yarı-yârân, gal imdi." (Birlikte "gaza " deyip çıkan koçlarım, Siz kaçlınız, düşman aldı dışlarım, Sırdaş olup gezdiğim hemsırdaşlanm, Yaşıtlarım, yâr uyar ân, hoşçakal.) şeklinde söylediği dörtlük de bu fikri tasdiklemektedir. Aradan zaman geçer. Savaştan sağ salim dönüp gelen Türkmen askerleri, Seydî'nin atının vurulup düştüğünü akrabalarına, ailesine haber verirler. Bütün il. onun yasını tutar. Ama şair. yedi gün sonra umulmadık bir şekilde çıkıp köylerine gelir. Aç susuz, 3'aya olarak u/ak yollardan gelen kahramanını karşılayan halk ziyadesiyle sevinir. Seydî, bu sırada hafızasına nakşettiği "Gal İmdi" şiirim halka okur. Gerkez'in yaşlılarından Allayar Gurbanov'un söylediğine göre, bu olay 1830 yıllarında meydana gelmiştir. Seydî. bu hadiseden beş altı yıl sonra ağır bir hastalığa tutulmuş ve vefat etmiştir. Bu rivayet, gerçeğe yakındır. Çünkü Seydî, bir şiirinde arkasında oğul uşağının da kalmadığını, bu olayın Mirhasan ile Mirhaydar'm ölümünden sonra meydana geldiğini ifade etmektedir: "Gelen geçer bu yalancı cahana, Her kime bir işi eyler bahana. Mende ne perzent bar, ne de nişana. Yürekde dagdüvün arman, gal imdi." 1 (Gelen geçer hu yalancı cihâna, iler birine bir işi eyler bahane, Bende ne çocuk var, ne de nişane, Yürekte yara, keder, istek hoşçakal.) Seydî'nin ölümü ile ilgili bunun gibi malûmatlara ve gerçek olaylara dayanarak, o. tahminen 1836 yılında vefat etmiştir şeklinde bir sonuca varabiliriz. Şairin doğduğu yıl hakkında da farklı yazarlar, çeşitli fikirler ileri sürmüşlerdir. Bu konuda eldeki materyaller toplanıp, onun 1775 yılında doğduğu şeklinde bir neticeye ulaşılmıştır. Seydî'nin edebî mirası, uzun bir süre sonra toparlanmış ve araştırılıp incelenmeye başlanmıştır. Aslında, Ekim 1 Garrıyev M.: Seydî, Ömri ve dörediciliği, Aşgabat, 1962, sah. *4 PAÜ. Eğitim Fak.Derg. 1997, Sayı:3 14 ihtilâlinden önce Orta Asya'ya. Türkmenlerin arasına çeşitli maksatlarla gelen Avrupa ve Rus oryantalistlerinin makalelerinde ve seyahatnamelerinde Sevdi'nin adına rastlanmaktadır. Ama, bu tür malûmatlar, şairin edebî mirasım araştırmak amacıyla verilmemiş sadece küçük birer bilgi olarak kalmıştır. Seydî'nin şiirleri, şimdiye kadar yedi defa basıldı yıllan arasında çıkan bu külliyat ~ her açıdan gittikçe olgunlaştı, tamamlandı. Neşredilen eserlerin söz başlarında, Seydî'nin eserleriyle ilgili yazılarda, onun vatanseverliği, keskin dili ve kılıcıyla zor durumda bulunan halka canım bile feda edercesine hizmet eden bir insan olduğu açıkça ifade edilmiştir. Ama. Seydî'nin dünya görüşü hakkında, zaman zaman bazı doğru olmayan fikirler de ortaya atılmıştır. Bunları belirtmeden geçmek mümkün değil. Bu tür fikirler, şairin ilk defa şiirlerinin basılıp halk arasında yayılmasından sonra ortaya atılmıştır. "Seydî'yi Nasıl Düşünmeli?" ' adlı makale, bu külliyat hakkındaki ilk yazıdır. Yazar. Seydî'nin sadece, molla ve hocalara, vatana, emeğe bakışı, dili hakkında fikirlerini belirtiyor. Bu yazıda şairin bakış açısı idealleşüriliyor. Yazar: "Sevdi başka Türkmen şairleri gibi hayalci ve hurafelere inanan bir şair değil." 4 diyerek, aşağıdaki iki mısrayı örnek gösteriyor: "Seydî neyler imanı. Barca ölür. yok gümanı." (Seydî neyler imanı, Hepsi ölür, yok fikri.) Bu mısralarla ilgili olarak yazar ("Okıcr), Seydî'nin inanışının başka şairlerinkinden daha güçlü olmadığını anlatmak istiyor. Bu. elbette doğru değil. Şairin, inanmış biri olduğunun tartışma götürmeyeceğini, onun bir çok şiiri ispat etmektedir. Bunun arkasından "Seydî Kimdir?" 5 adlı bir makale yazılmıştır. Burada "Okıcmııı". "Seydî'yi Nasıl Düşünmeli'?" adlı önceki makalesinden hareket : Seydî. saylanan goşguları, Aşgabat, Seydî, Saylanan goşgular, Aşgabat 1940 (Çapa tayyarlan Ahundo\ -Gürgenli) Vatançı şahır Seydî, Aşgabat 1942 (Çapa tayyarlan Bayınuhamınet Garnyev), Seydî Saylanan eserler, Aşgabat, 1948 (Çapa tayyarlan Baymuhammet Garnyev), Seydî. Saylanan eserler, Aşgabal (Çapa tayyarlan Kaynın Cumayev), Seydî. Saylanan eserler, Aşgabat. 1959, Seydî. Saylanan eserler. Aşgabat, 1976 (Çapa tayyarlanlar K. Cumayev. M. Garnyev, S. Durdıyev). 3 "Okıcı"; "Seydî'ni Nehili Düşünmeli?" "Türkmenistan" gazeti oktyabr. 4 _ a. g. m. ^ Geldiyev M.: "Seydî Kimdi?" "Türkmenistan" gazeti, novabr. ediliyor. Yazar (M. Geldiyev); eski edebiyat gözden geçirildiğinde. Seydî'ye, devrine bakarak kıymet vermek gerektiğini söylüyor. O, "Okıcmııı". Seydî'nin bakış açısı ile ilgili fikirlerini çürütmeye çalışmaktadır. Ama bu konuda o da ileri gitmiştir. "Seydî, ışıldayan bir dinci, sufizmin jaıkan saflarına yerleşmiş bir sofu... bir islamcı" 6 diyerek Seydî'yi başına beyaz sarık dolayrp, sadece dinî düşünceleri vaaz eden molla ve hocalardan da yukarda bir mevkiye koyuyor. Bu, elbette yanlıştır. Şairin inançlılığı, inancının kurallarını halka vaaz etmesi şeklinde değildir. Seydî, vatana, halka hizmet ederek kendi devrindeki bütün Türkmenleri hür olma savaşma ve saadet içinde yaşamaya çağıran bir şairdir. "Okıcı" tarafından yazılan "Yine de Seydî Hakkında" adlı makalede de şairin sadece fikirlerinden bahsediliyor. Bu defa yazar, Seydî'yi Mahtumkulu'ndan da üst makamlara koyuyor, önceki makalesinde söylediği fikirlerini daha geniş açıdan inceleyip anlatmayı hedefliyor. O: "... biz, Seydî'yi-bir dinsiz, bir tanrısız olarak göstermedik. Dinî hurafelere inandıkları için, asıl dinî usullere göre hareket etmekte bir çok kanşıklık yaşayan Türkmenler'in diğer şairleri gibi bir inanışa sahip değil, dedik..." 8 diyerek, Seydî'nin dine bakışının diğer şairlerinkinden farklı olduğunu ortaya koyuyor. Fikrimizce bu değerlendirme, şairi yermektedir. M. Geldiyev, ""Okıcı" nın bu sözlerini toparlayıp ilmî yönden değerlendirmek için ona cevap" 9 adlı makalesini "Okıcı"ya cevap şeklinde yazmıştır. Burada daha önce yazdığı "Seydî Kimdir?" başlıklı makalesindeki fikirlerini genişletip geriye döner. Sonunda Seydî'de, Mahtumkıılu ve diğer klasik şairler gibi. sadece inanmıştır. Bu görüş, şairin bakış açısını ele alan doğm bir değerlendmnedir. Seydî'nin vatanseverliğijde ilgili tastiklenmemiş bazı görüşler de öne sürülmüştür. Bu konuda, 1948 yılında yayınlanan külliyatının sözbaşmda Seydî için: "Seydî. öncelikle Çarcev-Ersan Türkmenlerine liderlik eden kahraman bir komutan, vatansever bir şairdir. O, bütün ömrünü, Buhara emîri Şalımurat Velnama özellikle de onun oğlu Mirlıaydar'a ve Hive hanlarına karşı savaşmakla geçirmiştir." 10 deniliyor. Sonuçta da Seydî'nin vatanseverliğinin millî bir çerçevede değerlendirilmesi gerektiği belirtiliyor. Bu, doğrudur. 6 Geldiyev M.;"Seydî Kimdi?, "Türkmenistan" gazeti, 1926, 15 noyabr. "Okıcı". Yene de Seydî Hakmda. "Türkmenistan" gazeti, noyabr. * a. g. m. 9 Geldiyev M. "Okıcı" yoldaşın yekece sözlemin (cümlesin) dememek bilen. özüne gaytargı, "Türkmenistan" gazeti, 1926, 22 noyabr. 111 Seydî. Saylanan Eserler, Aşgabat, sah.5 PAÜ. Eğilim Fak.Derg Sayı:3 15 Yazarın da belirttiği gibi Seydî. Türkmen toprağının çeşitli köşelerinde düşmanlara karşı savaşmıştır. Bunun dışında. "Döndi" adlı şiirinden de anlaşıldığı iizre. o. komşuları olan Kazaklann, Karakalpaklann da İlişlerine tercüman olmuştur. K. Cumaycv. şairin vatan görüşü hakkında: "Seydî'nin vatancılığı. büyüyüp yetiştiği yerlere hürmet etmekten, doğduğu topraklara "vatanım" demekten ibarettir." " diyor. Fakat şairin vatanseverliği konusunda bu tür görüşlere değer vermek mümkün değildir. Şair. sadece kendi yetişip büyüdüğü topraklara "vatanım" dememiş, bu sözü bütün Türkmen toprağı için kullanmıştır: Seydî'nin: "Menzilim, mesgenim, yurdum, vatanım, Astrabat. Mazenderan, gal imdi. Yomut. Göklen. Yanak. Semik mürüdim. Gullıık eden ilim, obam. hoş galin!" (Menzilim, meskenim, yurdum, vatanım, Astrabat, Mazenderan, hoşçakal. Yomut, Gök/en, Yanak, Senrik müridim, Kulluk elliğini ilim, obam, hoşçakal!) şeklindeki mısraları kuvvet lendırmektedir yılında yapılan Seydî'nin doğumunun 2üO.ncü yıldönümü kutlamaları, bütün Türkmenlerce biliniyor. Kutlamalara hazırlık safhasında edebiyatçılar yeni ilmî çalışmalar ortaya koydular, makaleler yazdılar. Bu dönemde "Vatana Şair Seydî" adı ile makaleler külliyatı basılmış; kitapta şairin yaratıcılığı, yaşadığı devir, neşredilen eserlerinin külliyatı ve ayrıca Seydî hakkında yazılan monografi, hikâye, tenkid gibi yazılara da yer verilmiştir. 12 Bu çalışmalarla birlikte, M. GarnyevMn "Seydî" adlı monografisi tekrar neşredildi. '" Klasik edebiyatımızın gururu olan Seydî'nin keşfi. Türkmen yazar ve şairi Garaca Burımov ile besteci Danalar Övezov'ım da ilgisini çekmiş: 1941 yılında "Seydî" operasını yazmışlardır. Dört perdelik bu operada Seydî'nin diğerlerinden farklı olarak düşmanlarla sürüp giden savaşları tasvir edilmiştir. Librettonun yazarı G. Burımov. şairin devrini vasfetmekle. Seydî ve onunla aynı fikirleri paylaşanların hareketlerini canlı, tesirli bir şekilde vermeyi başarmıştır. Bunlara örnek olarak. Seydî'nin 11 Seydî. Saylanan Eserler, 1955, 5 sah. ı: Vatancı Şair Seydî (makaleler külliyâtı (yıgındısı)) Dü/.üciler: S. A. Garnyev, Ş. Gandımov. M. Çarıyev. "Ilım" neşiryatı. Aşgabat, 1976 l3 Garrıyev M. Seydî (Ömri ve Dörediciliği). Aşgabat, "Ilım" neşiryatı bu görüşümüzü ailesi ve çevresinden: Hatice, Orazbibi, Zelili. Ayaz (Orazbibi'nin sevgilisi) gibi kahramanları, düşman topluluğundan: Maksut Beg, Durdıniyaz. Veşi gibi 14 tipleri göstermek mümkündür. Adından da anlaşılacağı gibi, librettonun baş kahramanı Seydî'dir. O, yurdu, işgalci han ve beğlerden kurtarmak için öne alılan insandır. Bu savaşta eziyetler içindeki halka bel bağlar. Galibiyet kazanmak için fırsatlar yaratıp yoldaşlarına fikirler verir, onları dinler. Güçlü, coşkulu şiirleri ile yiğitleri hücuma çağırır, savaştan kaçanları hicveder. "Seydî" operasında seyirciler, bir halk kahramanının, ferasetli bir komutanın fikirlerini de öğreniyor. Vatansever şairin tamamen kendine has olan hasiyetlerini verebilmesi yazarın üstünlüğünü gösteriyor. Vatan için yapılan savaş yıllarının, Seydî'nin fikirlerinin sahnede canlandırılması aslında pek de beklenmiyordu. Vatansever şair, güçlü bir coşku ile a talanınızın asırlardır sürüp gelen yüce geçmişini, bugünkü genç neslin hafızasına sindiriyor. SEYDÎ'NİN YARATICILIĞI Seydî'nin eserlerinin büyük kısmı, halkm hayatı ile ilgilidir. Bilinen olaylara, şahıslara, hakikatlere aittir. Seydî. 19. asırda yaşamış şairlerin içinde. Mahtumkulu'nım vatancılık görüşünü devam ettiren ve zenginleştiren üstat şair olarak ilk sırada yer alır. Yurdunu, vatanını sevmek, vatanseverliğin en üst derecesidir. 19. asır klasik edebiyatımızın bu vatanseverleri ve duyguları, özellikle Seydî tarafından en güzel şekilde işlenmiş temalardan biridir. Bunun Seydî tarafından ayrı bir güzellikle işlenmesi objektif sebeplere de bağlıdır. Şair, öncelikle Doğu edebiyatının büyük klasiklerinin -Nevâyî, Câmî. Firdevsî ve Fuzûlî'nin- eserlerini okuyup, inceleyip öğrenip, onlarda öne sürülen ve yavaş yavaş gelişip büyüyen düşüncelerden feyz almıştır. Ondan sonra da, "Türkmen Klasik Edebiyatının Babası" devrinin en büyük vatancısı Mahtumkulu'nu kendine örnek almıştır. Ömrünün sonuna kadar o büyük örneğe, ideallerine vefâdâr kalmıştır. Seydî, işgalci emirlerin, hanların baskınlarını, sürüp giden soygunları, toplum içindeki çıkarcıların, ikiyüzlülerin, işgalcilerin desteğiyle halkı ezmek için başvurdukları hileleri görmüştür. Şair, öncelikle eline silah alıp atlanmış ve bütün gücünü bu uğurda harcamıştır. Seydî'ye klasik edebiyatımızın büyük vatansever şairi şeklinde ad verilmesinin asıl sebebi de budur. Aslında. 19. asırda Seydî ile birlikte halkın yanında olup, sevgili vatanına güvenerek, zor şartlar 11 Bu konu, M. Garnyev tarafından yayınlanan "Seydî" (Ömrü ve Dörediciliği) kitabında geniş bir şekilde incelenmiştir. Aşgabat, 1962.6 PAÜ. Eğitim Fak.Derg Sayı:3 16 içindeki halkı anlatan eserler veren ve edebiyatımızda derin tesirler bırakan başka şairler de olmuştur. Fakat, hakikaten de Türkmen topraklarında meydana gelmiş kan dökücü savaşlara bilfiil katılmak, eziyet içindeki halkın kahramanlıklarım tasvir etmek ve Türkmenleri yüreklendirmek hususunda Seydî. devrindeki şairlerden daha üstündür. Onun şiirleri okunduğu zaman, işgalcilerin yaptığı eziyetler, halkın verdiği, mücadele gözler önünde canlanıyor. Vatansever şair Seydî. âlimlerce yapılan araştırmaların sonucuna göre, ilk olarak. Buhara emîri Şalımurat Velnamının soyguncu ordusu ile savaşmıştır. Bu olayları, şairin vatanı korumak konusunda nasihatler veren her bir mısrası kahır ve gazapla dolu "Görülsin İmdi" gibi şiirleri de gösterir: "Gayra! edip. şirin candan geceli, Gılıçdan gırmızı ganlar seçeli. Düşman bilen aramızı açalı, Hemme şol ikrara gurulsın indi! Bir yerde top bile baydak dikilsin. Goşun iki yandan sap-sap çekilsin. Kelleler kesilsin, ganlar dökülsin. Arada gurt oy m gurulsın indi!" (Gayret edip şirin candan geçelim, Kılıçlan kırmızı kanlar seçelim, Düşman ile aramızı açalım, Bütün bu ikrara varılsın şimdi! Bir yerde lop ile bayrak dikilsin, Ordu iki yandan saf saf dizilsin, Kelleler kesilsin, kanlar dökülsün, Arada kur i oyunu kurulsun şimdi!) Buhara emîri Şalımurat Lebap ve Murgap boylarında yaşayan Ersan, Salır, Sarık boylarım kendi tarafına çekmek için. onların üstüne büyük bir orduyla saldırır. 1? Emîrin bu siyasetini farkeden şair, vatandaşlarına: "Gorkı ede ede rısvamız çıkdı. Her ne kısmat bolsa görülsin imdi! Zalim düşman ahır yurdunuz yıkdı, Köp yatdık. yaranlar, turulsın imdi." 16 (Yeler, korka korka rüs\>âmız çıktı, Her ne nasip ise görülsün şimdi! Zâlim düşman âhir yurdumuz yıktı, Çok yattık, yârenler, kalkılsın şimdi!) diyerek, onları düşmana karşı savaşmaya çağırır. Seydî. vatan ve hürriyet uğruna canım bile feda etmekten kaçınmayan yiğitlerin, sayıca az olmaları sebebiyle yenilgiye uğraması üzerine ye'se kapılır Bu telaşla hünerli birer savaşçı olan Ersan boyunu birlikte savaşmaya çağırır: "Ağzımız bir etsek, rükel Ersan, Düşman geçebilmez deryadan beri. Her yiğidin söveş bolsa hüneri. Önünüze salıp, sürülsin imdi!" 17 (Bir araya gelsek, bütün Ersan, Düşman hiç geçemez deryadan beri, 11 er yiğidin sa\>aş olsa hüneri, Önümüze katıp, sürülsün şimdi!) Güçlü düşmana karşı çıkmak için, tek boyun kuvveti yetmez. Bunun için o, diğer komşu boyları da yardıma çağırıp, birlikte hareket etmek ister: "Öne-ıza salın yagşı garavul. Namardm canına düşmesin dovııl. Teke, Salır, Sarık, Gara. Bekevül, Bir oturıp. bile turalı, begler!" 18 (Önü sıra salın yahşi karakol, Nâmerdin canına düşmesin zeval, 'leke, Salır, Sarık, Karabekcnnıl, Bir oturup, bir kalkalım, begler!) -Bu çağırış, Mahtumkulu'nun: "Türkmenler, baglasak bir yere bili, Gurudars Gulzımı. deryanı-nili. Teke, Yomııt. Göklen, Yazır, Alili, Bir dövlete, gulluk etsek beşimiz." (Türkmenler baglasak bir yere beli, Kuruturuz Kızıldeniz 'i, deryâ-yı Mil 'i, Teke, Yomııt, Göklen, Yazır, Alili, Bir devlete kulluk etsek beşimiz.) şeklinde dile getirdiği arzularının devamı gibidir. Fakat, devrin siyâsî durumu, Seydî "nin öne sürdüğü "birlikte oturup, birlikte kalkmak" fikrini sonuna kadar uygulamasına imkân vermez. Emîr Şahmurat, bazı riyakâr yaşlıları kendi tarafına çekmeyi başarır. Lebap ve Murgap boyları düşmanın eline geçer. Yerleşik halkın iktisadî yönden güçlü olduğu Buhara da elden çıkar. Bunun dışında, hür yaşamak için asırlarca savaşan Türkmen boyları, daha çok da Çarcev ve Man 19 "" Karpov G. İ. Materialı k izuçeniye epohi Seydî i Zelili. "Sovet Edebiyatı", No. 3, 74 sah. 16 a. g. m. 103, 86 sah. a. g. m. a. g. m., 103, 56 sah. Magtımgulı: Eserler. I T. Aşgabal salı.7 PAÜ. Eğitim Fak.Derg Sayı:3 17 vahalarında yaşayan Türkmenler, Buhara emirlerine boyun eğmezler. Düşmanlara tâbi olmayan, eli kılıçlı mert yiğitlere liderlik eden Sevdi'nin savaşçı şiirlerinde, eziyet çeken halkın işgalcilere karşı duyduğu kin, oldukça güçlü bir şekilde ifade edilir. Bu hadiseler, Mirhaydar ( ) devletin başına geçtikten sonra daha da artar. Sevdi, kendi vatandaşlarıyla birlikte, bu işgalcilere karşı yıllarca savaşır. Bu savaş, şairin yaratıcılığında büyük bir tesire sahiptir. Seydînin "Dönmenem. Begler" adlı şiiri. Mirhaydar'a karşı yapılan savaşta öne atılan yiğitlerin yemini şeklinde kaleme alınmıştır: "Vatan üçin çıkdım gır at üstüne, Te canım çıkyança dönmenem, begler: Dikdir serim, düşmen düşman astına. Sil dek aksa. gandan doymanam, begler. İlim üçin şirin candan geçermen. Düldül münüp, ganat baglap uçarmen. Namart deleni, hakdaıı kasam içer men. Yanıp duran nar men, sönmenem, begler."' 2U (I 'alan için çıktım kır al üstüne, ("anım çıkıncaya kadar dönmezem, begler; Diktir başını düşmem düşman duna, Sel gibi aksa kana kanmazam, begler. İlim için şirin candan geçerim, Düldül binip, kanatlanıp uçarım, Nâmert değilim, Hak 'tan andım içerim, Yanıp duran ateşim, sönmezem, begler.) Vatan için şirin canı vermek, ondan vazgeçmek, hakikî vatanseverliğin alâmetidir. Ve. yurdu sevmenin bundan daha yüce şekli yoktur. Seydî bu görüşten yola çıkarak, şiirlerinde, vatanseverliğin bu )iice derecesini açıkça ifade eder. Türkmenleri, vatanlarını korumak için Mirhaydar'a karşı savaşmaya davet eder: "Er men diyen çıksın bile yörmege, Leşger tartıp. Mirhaydar'ı urmaga. İl-gün üçin şirin cam bermege. Urdum başım, seriden dönmenem, begler." "' (Erim diyen çıksın beraber yürümeğe, Ordu toplayıp Mirhaydar 'ı vurmağa, İl yurt için şirin canım vermeğe, Koydum başım şarttan dönmezem, begler.) a. g. m a. g. m Seydı'nin. "begler" diye seslendiği yiğitler: emirlerin, hanların kandırdığı o riyakâr onbaşılar ve yüzbaşılar gibileri değil, çileli halkın kahraman oğullandır."lebap boyam od eylep" gelen düşmana karşı savaşa çağrılan Mehmetmurat gibi. kahraman yiğitlerin önüne düşüp: "Öne salıp serdar Memmetmıradı; Her ne nesibeni göreli, begler!" (Öne salıp serdar Mehmetmurat 'ı; \ : edir nasibimiz görelim, begler!) mısralanndaki gibi onlara komutanlık eden beğlerdir. Evet, şâirin bu tür şiirlerinden birini okuduğumuz zaman, kendi boyunun yiğitlerim diğer Türkmen yiğitlerinden üstün tuttuğu gibi bir kanâate varırız. Hakikatte ise bu böyle değil... Bilindiği gibi, şâir, savaşçı yiğitlerin, ar namus uğrunda kahramanlık göstermesini arzu ediyor. Bunun için de savaşa katılmaya giderken, onlara lıitâp ettiği şiirlerinde, çoğunlukla, önce Ersan yiğitlerinin adını zikrediyor. Hatta şâirin, onlar için yazıp bağışladığı "Ersarı'nın Yiğitleri" adlı bir şiiri de vardır. Bu tür şiirleri yazmakla, Seydî'nin diğer Türkmen yiğitlerim hor gördüğü şeklinde bir sonuca varmak mümkün değildir. Şair. daima, kahramanlıkta kendim gösteren Türkmen yiğidini anlatmaktadır: "Türkmen yiğit, Mirhaydar'da hırçındır. Er dey durup, ol söveşe baraylm." 22 (Türkmen yiğit, Mirhaydar 'da hırçındır, Erce kalkıp, bu savaşa varalım.) O. başka bir şiirinde: "Külli Söyünhan ahır ağzın bir edip, Çarcevi Kerkim alsa gerekdir." 23 (Bütün Söyünhan âhir ağzın bir edip, (,"arcev 7 Kerkin 'i alsa gerektir.) diyerek, bütün boyların birlikte hücum etmesini arzu ediyor. Şairin, kendi yiğitlerini vasfetmekte farklı davranmasının sebepleri vardır: Birincisi: şair. Mirhaydar'a karşı yapılan savaşta önce kendi boyunun yiğitleri ile hücuma geçmiştir. Bunun için. "Bizim Ersanıım goç yigitlernin. Her zaman başı cem boldugı bardır" diyerek, onların "Algır guş dek sağı soluna bakıp" gösterdiği kahramanlıklannı belirtmesi gayet tabiîdir. İkincisi: Seydî. dâima inancını kaybetmeme taraftarıdır. Bu sebeple yeri geldiği zaman, onlann ;- a. g. m. 11 a. g. m.8 PAÜ. Eğitim Fak.Derg Sayı:3 18 korkusuzluklarını farklı bir şekilde ifade eder. Bunun yanında şair. düşmanı görünce acizleşen. beceriksiz yiğitlerin haline ise gülmektedir. Elinden hiç bir iş gelmeyen namertler ile yoldaş olup yola çıkmayı kendine yakıştıraırıamış. bunu küçüklük saymıştır. "Namert yiğit gitsin menin yanımdan. Er dey durup, ol söveşe barayhn." 24 (Nâmert yiğit gitsin benim yanımdan, Erce kal kıp bu sm>aşa varalım.) Seydî. savaşta başını dik tutup, kaygı gamı aklına getirmemekle zaferin elde edileceğini çok iyi anlamıştır. Bu sebeple, şâir. özellikle bu konuda diğer şairlerden daha tecrübeli davranmıştır. Onun: "Sövcşde ağlaman, şat men, güler men, Namart bolup, dünya inmenem. begler. (Savaşla ağlamam, şadım, gülerim, Nâmertçe dünyaya inmezem, begler.) şeklinde kaleme aldığı mısraları, onun düşmanın üstüne güçlü bir coşkuyla hücum ettiğine şahitlik eder. Şair. namertlerin savaşa çıkmayışım. savaşmalarından yeğ tutar: "Eğer her kim gorkı etse canından, Ayrılmasın ayalinin yanından/' 26 (Şayet kim korkarsa tatlı canından, Ayrılmasın hanımının yanından.) Savaşta liderliğin önemi ayrıca dile getiriliyor. Çünkü o. yiğitlerinin hasiyetlerim tanıyıp, kimle nasıl dostluk etmesi gerektiğini bilmekte. Onların eksik yönlerini vaktinde görüp düzeltmeleri için fikir vermekte. Askerlerine dâima önder olup, dostça hareket eden Seydî. bu işe fazlaca önem vermiştir. O. Buhara emirlerine. Hive hanı Muhammetralıim'e. İran işgalcilerine karşı yapılan savaşlarda (Karabekevıü'da, Kerki"de. Çarcev'de. Marfda. Hive'de, Garrıgaîa'da, Gürgeırde) çeşitli şartlarda, farklı şekillerde savaşmış, savaş ustası olmuştur. Bu hususta epeyce tecrübe kazanmış, bu sebeple nerede bulunursa bulunsun yiğitleri daima onun yanında yer almışlardır. O, savaşta en gerekli şey. kahramanlık diyerek, mertlerin Köroğlu gibi yiğit, doğruyu taktir edici. İskender Zülkarneyn gibi zafer kazama olmalarım arzu etmiştir. Savaşta yiğitlerin ruhunu coşturmak, at ve silah kadar gereklidir. Bunun için o: "Görogludan şu gün alıp tilsimi. 24 a. g. m sah. a. g. m. a. g. m. v 25 Şu gün bolsun İsgenderin kışımı." (Köroğlu 'ndan bu gün alıp tılsımı. Bu gün olsun İskender 'in uğuru.) Yat lalar men Göroglım, Zamanı. Alı Murtezanı-Şahımerdanı. Rüstem-Zal. İsgender. Gacar pelvanı. Orta atdım, köpün sanmanam, begler." 2S (Yâd ederim Köroğlu 'nu, Zaman '/,. ili Murtaza 'yi, Şâh-ı Merdânı, Zal Rüstem, İskender, Gacar pehlivanı, Ortaya attım, çoğunu saymazam, begler.) deyip kendinden önceki devirlerde yaşamış olan kahramanları hatırlayarak, onların ruhunu şâd eder. Seydî, her durumda, savaşırken de dururken de, savaşçılara harp talimleri yaptırmıştır. Şairin eserlerinde buna ait örnekleri bol miktarda bulmak mümkündür: "Bir yerde top bilen baydak dikilsin. Goşun iki yandan sap sap çekilsin." 29 (Bir yerde top ile bayrak dikilsin, Ordu iki yandan saf saf dikilsin.) "Üstünüzden geler diyip, çaklayıp. Yaldık cülgeleri bizler saklayıp." 30 (Hakkımızdan gelir deyip, bekleyip, Yattık vadilerde bizler saklanıp.) Seydî, güçlü düşmana karşılık vermek için türlü yollar aramıştır. Ersan boyunun atlı beği Sultanniyaz ile birleşmesi, bunun en kuvvetli delilidir. Şair, bu birleşmeden faydalı bir sonuç beklemektedir. Tarihî bilgilere göre, Sultanniyaz Beğ de, Buhara emirlerine karşı koyan, onlara baş kaldıranlardan biridir. Seydî'nin. Sultanniyaz için kaleme aldığı şiirlerinden de anlaşıldığı üzre, Sultanniyaz. diğer begler gibi cimrin tarafına geçmemiş, tam tersine "Savaş gününün keskin kılıcı" ile onun karşısına çıkmıştır. Şairin söylediğine göre, Türkmenlerin içindeki riyakârların hepsi Mirhaydar'a yaranmaya çalışırlar. Çilekeş halk. iki taraftan da, yani parayla satılan içerdeki yaşlılar ve desteğini onlardan alarak hareket eden dışardaki ezici düşmanlar tarafından kuşatılır. ; a. g. m. 28 a. g. m, y a. g. m.? " a. g. m.9 PAÜ. Eğitim Fak.Derg. 1997, Sayı:3 19 Hivc hanı. hainlerden faydalanarak. Türkmenleri yok etmek, eziyet çektirmek için bir fırsat kollar. Yukarıda adı geçen Gahargulı Han ve Sahipnazar Övez Cabaçı gibi adamlar halka hainlik etmişler, Mirhaydar'ın tarafına geçip onun siyasetini hayata geçirmesi için yardımcı olmuşlardır. Buhara emiri. bu gibi adamlarla birlikte Lebap Türkmenlerinin arasına nifak sokarak, onların karşı hücumunu engellemiştir. Seydî. namertlik edip, vatanın, halkın namusunu satan dönekler ile mertçe savaşmıştır. Bu meselede kendileriyle birlikte hareket etmeyen vatandaşlarına 31 da sitem etmiştir: "Rovacı bolupdır ikiyüzlinin, Köp /.ına kılgucı yaman gözlinin. Iglıbarı gidip dogrı sözlinin. Belki, şanı sıgırmaziarlebab'a." 32 (Revacı, o/muştur iki yüzlünün, Çok zina edici yaman gözlünün, İtibarı gitmiş doğru sözlünün, Belki onu sığdırmazlar Lebab 'a.) Yurdun üstüne çöken kara bulutlar, hiç bir zaman Seydî nin moralini bozmamıştır. O, daima çileli halkla, hakikatle birlikte nefes almıştır. Ama halkın arasına nifak sokup kendine karşı yapılan mücadeleyi durdurmayı başaran Mirhaydar, Lebab Türkmenlerini yenmiştir. Emir. kendine karşı savaşan komutanların peşine düşüp onları yok etmenin çarelerini arar. Bu yüzden Sevdi gibi vatanseverler yurttan ayrılıp başka yerlere gitmeğe mecbur olurlar. Şair, "Çıkıp gidelim" adlı şiirinde bunun sebebini açıkça ifade etmektedir: "İl birlik etmedi bize, yiğitler. Gelin, bu vatandan çıkıp gidelin." 33 (İl, birlik etmedi bize yiğitler, Gelin, hu vatandan çekip gidelim.) "Beglerin yüzüne gara çekildi. Anın üçin abray yere döküldi." 34 (Beğlerin yüzüne kara sürüldü, Onun için itibar yere döküldü.) Seydî nin Lebap boyunu bırakıp gidişi ile ilgili şiirleri dikkat çekicidir. Onun sevgili yurdu ile vedalaşmak için kaleme aldığı şiirler okunduğunda duygulanmamak mümkün değildir. Vatan konulu şiirlerinde şair. çilekeş halkın durumunu daima resmetmekte, çilekeşlerin gönlünde kök salan ışıklı vatanseverliği ustalıkla ifade etmektedir. Bu şiirleri, o a. g. m. 147 a. g. m. 103 a. g. m a. g. m. devirde vatan hakkında yazılan şiirlerin en güzel örneklerinden saymak gerekir. Hakikaten de bu tür şiirleri, ü-yurt derdini, hür yaşamak için savaşmak gerektiğini, vatan kaygısını çekmemiş olan bir şair. kaleme alamaz. Seydî'nin "Erden öndüm (doğdum), erlik bilen öler men" diyerek, bu tür hisli şiirler yazması tabiîdir. Seydî "Lebap, hoş imdi" şiirinde, önce "eziyet çeken illeri" hatırlıyor. "Para alıp. ili bozan gendeler" 3:> ya da "İli bibat eden nice bisanlar" 36 sebebiyle eziyet çeken ha İlan düştüğü çaresiz dununa üzülüp, kaygılanıyor. Yaşadığı toprakların bir ağacı bile Seydî'ye sevimli görünüyor. Lebab'in güzelliği olan; "Amıdan suv içen gerçek nahallardan" 3/. "Bibat yerde biten maymık 38 iğdelerden", "Gol-ayagm her yan uzadıp oturan üzümlerden" ayrılmak ona her şeyden daha ağır gelmiştir. Seydî, diğer çiftçiler gibi. onlar için ter dökmüş, zahmet çekmiştir. Binbir emek vererek yetiştirdiği meyveli bahçelerine güvenen şair, rahat bir hayat sürmeyi arzulamıştır Fakat, "Galdm, hoş imdi" adlı diğer bir şiirinde bu konuda şöyle der: "Ketmen urup. elem tartıp, nan berdim. Ara yolda cepa çekdim, can berdim, Hıracm, salgıdm ören ken berdim, Cepalıca çiller, galdm, hoş imdi" 39 ((\fa çekip, elem çekip, nan verdim, Bu sırada cefa çektim, can verdim, \ 'ergini, haracını her zaman verdim ('e/alıca çiller 40 kaldın, hoş artık.) Şair, vatandaşlarının eziyet çekmesine kimin sebep olduğunu: "Gilemiz yok sen gadırdan vatandan, I ncadık Mirhaydar yerler yutandan, Te ölinçe üstünüzden ötenden, Gezsek gerek seni sorap, hoş imdi." 41 (Kinimiz yok sen kadirbilir vatandan,. \zap çektik Mirhaydar yerler yutandan, Ta ölene dek bize hükmedenden, Gezsek gerek seni sorup, hoşçakal.) şeklinde belirtir ve bütün Türkmenler adma vatana seslenir. Rahat yaşayan köylere eziyet eden Mirhaydar ve yaşadıkları zor günler hakkında düşündüklerini söyler. Nerede olursa olsun, eziyet içindeki vatanıyla gende: kötü. 1 bisan: adam yerine M konmayan. nahal: fidan. x maymık: eğri. 3) a. g. m. 103 "' çil: tarla sınırı, bahçe sınırı. '" a. g. m. 103, 72 sah.10 PAÜ. Eğilim Fak.Derg. 1997, Sayı:3 20 ilgili bilgi alacağım, yüreğinin sevgili vatanı ile birlikte olduğunu itade eder. "Yok idi hiç kimin gitmek hayali" diyerek vatandan ayrı düşmenin, vatansever insanlara ne kadar /.or geldiğini anlatır. Şair. çilekeş halkın bu zor hayatını alkışlayanların olduğunu da unutmaz. Bu gibi insanları her şiirinde anar: "Kimse aglap gitdi, kimseler gülüp. Kimse çekip dürli azap. hoş imdi" 42 (Kimi ağlayıp gitti, kimi de gülüp. Kimi çekip türlü azap, hoşçakal.) Bu şiirin sonunda şairin: "Yüz elli yıl vatan diyip gezildi. Ekinler ekildi, yaplar yazıldı, Mün iki yüz bir hem kırkda yazıldı. Tarihin etseniz hasap, hoş imdi." 43 (Yüz el fi yıl vatan deyip gezildi, Ekinler ekildi, arklar kazıldı, Bin iki yüz bir hem; kırkta yazıldı, Tarihin etseniz hesap, hoşçakal.) demesi bu şiirin yıllarında yazıldığını tasdik etmektedir. Bu şiirlerden Seydî'nin her yıl başka bir diyarda gezip dolaştığını da anlıyoruz. Seydî'nin Lebap'tan dönmesinden önceki yıllarda ( yıllarında) Man vahası, Buhara emiri Mirhaydarın emrindedir. Onun Hive hanı ile bu döneme kadar iyi olan dostluğu meydana gelen bir hadise sonucunda bozulur. Muhammetralıim Han, Man Türkmenlerinden öç almak için, Berdi inak adlı adamını Mirhaydar'a elçi olarak gönderir ve yardım ister. Mirhavdar, hanın isteklerini yerine getireceğini söyleyerek gelen elçiye vaatlerde bulunur. Aradan zaman geçer. Buhara emiri. Türkmenlerden öç almak konusunda verdiği vaadini yerine getirmeye yanaşmaz. Muhammetrahim Han. tekrar elçi gönderir. Lâkin emir, bu sefer ona gülünç bir cevap verir.o, "Türkmenler korku nedir bilmeyen, boyun eğmez bir halktır. Eğer ben onların ellerinden bir şeyleri almak için adam gönderirsem. hepsi bir yana dağılır gider, onları bulmak da mümkün olmaz, bizim bu işi yapmaya gücümüz yetmiyor. Bırak, o işi, eğer başarabilecekse Hive Hanı kendisi yapsın/" 14 der. Bu cevaba çok sinirlenen Hive Hanı. büyük bir ordu toplayıp hücuma geçer. Man yakınlarındaki yerleri /.apteder. Sonra Çarcev'e, Sakara yönelir. Buhara emiri, Mirhaydar'm zulmüne sabredemeyen, kaçmaya da zaman bulamayan Ersarılılar; Hive hanının savaştığını görüp onunla birleşerek, emiri yenmek için, Mulıammetrahim'e elçi gönderirler. O, elçilere: "eğer sözünüze sadıksanız, benim düşmanıma karşı bizimle birlikte savaşırsınız." 45 diye cevap verir. Ersarı beğleri, Muhammetrahim'in tarafına geçmeye razı olurlar. Amuderya ve Murgap boyları ilk çarpışmada Muhammetrahim Han'ın eline geçer. Soltanniyaz'ın önderliğinde Ersanlann bir kısmı Man'ya dönerler. Görüşümüze göre, Çar tarafına doğru giden Ersanlann bir kısmı Man Türkmenlerinin arasına mecburî olarak götürülüp yerleştirilmiştir. Şair Seydî de onların arasındadır. O. Lebap Türkmenlerinin, ayrıca Karavııl beğinin, yeni gelip yerleştikleri bu yerlerde iyi yaşamalannı arzu etmiş ve onları kutlamıştır: "Ey garavulbegi, Lebapdan gaçıp, Bu gelen yurdıınız müberek olsun! Mirhaydarın külli barından geçip. Bu gelen yurdıınız müberek olsun!" 46 (Ey Kara\! ul beyi Lebap 'tan kaçıp, (. ] e lâiğiniz bu yurt mübarek olsun! Mirhaydar'ın bütün varından geçip, (ıe lâiğiniz bu yurt mübarek olsun!) Bu sıralarda Man dolaylarında yaşayanların durumu kötiileşir. Soltanbent, kendi haline bırakıldığı için. çiftçilik de kötü durumdadır. Ekin yetiştirmek gerçekten problem hale gelir. Man vahası, kendi yönetimine geçtikten sonra, Hive Hanı. burada yaşayan halkın, kuraklıktan, susuzluktan çok kötü durumda olduğunu görür. Han. kendi iyiliği için, yönettiği illerin problemlerinin çözülmesini ister. Bu maksatla, 1823 yılında kardeşi Gııtlumurat İnağı. Man'ya gönderir. 47 Gııtlumurat Soltanbent'i tekrar bina etmeye, mamur hale getirmeye niyetlenir. Ama. bu niyeti gerçekleşmez. Murgap'm suyu önceki akışını devam ettirir. O zamanlar Man'da yaşayan Seydî, bendi yeniden yapmanın sıkıntı çeken halkın a. g. m. a. g. m. 1 Manalı po istorii Türkmen i Turkmenii, T. II, M.-L. 1938, 417 sah. h a. g. e salı. "" 1 a. g. m. 103 MİTT. II Cilt, 423 salı.11 PAÜ. Eğitim Fak.Derg Sayı:3 21 rahatlaması için büyük önem taşıdığına işaret etmiştir. O: "Bendi baglasamz cepalar çekip. Kop hasıl alar siz ekinler ekip. Oturmağa hatar boz öyler dikip, Bu gelen yurdumz mübarek olsun." 4S (Bendi bağ/asanız cefalar çekip, Hep mahsul alırsınız ekinler ekip, Oturmağa saf saf boz evler dikip, Geldiğiniz bu yurt, mübarek olsun.) diyerek, bu bendi yapmak için buraya yerleşen Ersarılar'ın da yardım etmesi gerektiğini daha doğrusu, yardım ettiklerini dile getirir. Ama her türlü fedâkârlık ve azap çekilmiş olduğu halde, Man'tun hayatında büyük bir öneme sahip olan bu büyük bendi yapmak mümkün olmaz. Murgap boylan önceki viran halinde kalır. Buraya gelen Ersarı Türkmenlerinin durumu da diğerlerinden farklı değildir. Sevgili vatanlarını, mal, mülklerini bırakıp, oradan oraya göçüp duran insanlar için en büyük korku açlıktır. Halk. açlık belâsından kurtulmak için. çeşitli yollar arar. Ama kolay bir yol bulamaz. Sonunda bir yol göstermesi için Seydî'ye başvururlar. Vatandaşlarının iyi şartlarda yaşaması için lüçbir zorluktan kaçmayan şair, onların arzusunu yerine getirmeye çalışır. Seydî. halkın isteklerini dinler, bunlan bir araya getirip Man'dan Hive'ye Mulıammetrahim Han'ın yanına gider. Seydî"nin Hive hanına gitmesinin sebebi, sadece halkın açlık derdine bir çare bulmak içindir. Çünkü işgalcilere karşı atma atlayıp silâhına sarılıp savaşan şair, hanlardan, emirlerden lüçbir zaman iyilik, merhamet ve şefaat islemeyi düşünen bir insan değildir. Bunu, Seydî "nin hareketleri de açıkça gösterir. Murgap boylarında zorluk ve eziyet içinde yaşayan halkın büyük itibar gösterdiği Seydî.onlann durumunu ve isteklerini Mulıammetrahim Han'a anlatır. O: "Bu gün turup etmeğe belli işimiz yokdur. Hırdalık ile ötgen yazı-gışımız yokdur. Galla gamıdan gayrı hiç deşvişimiz yokdur. Arz etmeğe bir sizden özge kişimiz yokdur. Bir çere kılın bizge, biçere bolup geldik." 49 (Bu gün kalkıp yapmağa belli işimiz yoktur, Çocukluk ile geçen yaz ve kışımız yoktur, Ekin derdinden başka hiç telâşımız yoktur, Arzeiineğe bir sizden başka kişimiz yoktur, Bir çare bulun bize, bîçâre olup geldik.) şeklindeki söyleşiyle halkı kötü duruma düşüren şeyin ekin olduğunu belirtir. Seydî'nin bu sözleri, sadece bir ya da iki insanın fikri olmayıp çoğunluğun yüreğinden süzülüp çıkan sözlerdir. Hayatı düzenli yürütmek için. yaşamak için yerin su.yuıı gerekli olduğunu, bu konuda halkın, Man'ya yeni yerleşen insanların, yardım beklediğim, gözlerinin yolda olduğunu Seydî birer birer anlatır: "Ersan, Sakar birle yol yana garap imdi, Balgan dunu", elbetde, envali harap imdi. Sizden alarga lazım bir belli covap imdi. Ya bolsa Man abat. ya barsa Lebap imdi. Bir çere kılın bizge, biçere bolup geldik." '"" ' (Ersarı. Sakar 'la yine yola bakıp şimdi, Bekler durur, elbette, ahvâli harap şimdi, Sizden almamız lâzım bir belli cevap şimdi, ) a olsa Man âbâd, ya varsa Lebap şimdi, Bir çare bulun bize, bîçâre olup geldik.) Mulıammetrahim Han, halka merhamet eder: onlara yardım ederek şairin sözünü de yere düşürmemiş olur. Seydî'nin eserlerinden anlaşıldığı üzre, han onların (Ersanlarm) Lebap boyuna yerleşmelerini değil Hive'ye, yani kendi tabiiyetine gelmelerini ister. Ama Seydî, Muhammetralüm'in idaresi altında yaşamayı istememiş, kendi fıkrindekilerle birlikte Garngala'ya dönmüştür. Seydî, vatanseverliğin en >üce duygulanın kendinde toplayan ileri fikirli bir insan olarak tanınmıştır. Şair, Lebap, Murgap boylarında yaşadığı zamanlarda buradaki diğer boylara (Ersarı, Teke. Salır, Sank) da vatanım, halkım demiştir. O. halkını muhtaçlıktan, daha doğrusu açlık ve susuzluktan kurtamıak için Hive'ye gittiğinde bile, ilinin haline ağlar. Devrinin siyâsî durumu, onu. Türkmen toprağının diğer bir köşesine düşürür. Seydî: "Menzilim, mesgenim, yurdum, vatanım, Astrabat. Mazenderan, gal imdi." sl (\ lenzilim, meskenim, yurdum, vatanım, Astrabat, Mazenderan, hoşçakal.) diyerek, Yomut, Göklen Türkmenlerinin eskiden beri yerleşim yerleri olan topraklan, kendi sevgili vatanı yerine koyarak anar. Şair : "Yomut. Göklen, Yanak, Senrik. Mürüdim, Gulluk eden ilim, obam, hoş galin." 5i (Yomut, Göklen, Yanak, Senrik müridim, 19 g. m. 103 a. g. m , 80 sah. 5l n. g. m a. g. m. ı. g. m.. >: a. g. e12 PAÜ. Eğitim Fak.Derg Sayı:3 22 Kulluk ettiğim ilim, obanı, hoşçakal. ) şeklindeki mısralarında ise çevredeki boylan da kendi halkı olarak kabul eder O. onların azatlığı, ar ve namusu için savaşmıştır. Bu ise. Seydî'nin eziyet çeken Türkmenlerin rahatı uğrunda bütün ömrünü sarf eden bir şair olduğunu, bize bir defa daha göstermektedir. Seydî. sadece vatanı korumak ya da devrindekileri vatanı korumağa çağırmakla yetinmez. O. hakikî vatanseverlik fikrini edebiyatımıza köklü bir şekilde yerleştirmiş ve onu geliştirmiştir. Seydî. klasik edebiyatımızın tarihinde, savaş şiirlerinin üstadı adıyla bütün Türkmen topraklarında tanınan vatansever bir şairdir. Gölden Türkmenlerinin arasından yetişen bu meşhur şair. Gurbandurdı Zelili ile de dost olmuştur. Onlar, birbirleriyle Hive'deki Şirgazi Han'ın medresesinde tanışmışlardır. Zelili'nin gelini merhum Halli Ece bu konuda şu bilgileri veriyor: "Gurbandurdı Zelili, şair Seydî ile ilk defa Hive'ye vardığında tanışmış, orada kardeşlik olarak okumuşlar. Sonra Kesearkaç'ta, Garrıgala'da, Gürgen'de, Etrek'te birlikte gezmişler." Başka bir malûmata göre, Seydî ile Zelili. Mahtumkulu'nım yaşadığı odada yaşamışlardır. Bunun sebebi. büyük şairin hatırasını, şöhretim yakalamak, ona vefalı olduklarını göstermektir. Aynı malûmata göre, bir defasında onlar dönüp giderlerken mollalardan biri karşılarına çıkıp: JVlahlumkulu sizin neyiniz? diye sormuş. Bunun üzerine Seydî: Jvlahtıınıkulu bizim üstadımızdır, şeklinde cevap vermiş. Bu molla, onlara yaklaşarak: _Haydi öyleyse Mahtumkulıfndan bir şiir söyleyin! demiş. Seydî, ZelüTnin yüzüne bakmış. Zelili göz kırpıp susmuş. O zaman Seydî: Öyleyse sizce en uygun yerinden başlayalım, diye cevap vermiş. O, Mahtumkıılu'nun: "Mollalar ahıret sözün söylerler, Münkiir bolma, galat işdir. eylerler. Kim biler ki, ahıretde neylerler. İyip. içip. münüp, guçup, öt yagşı." (Mollalar ahire! sözün söylerler, Şüphe etme yanlış da olsa eylerler, Kini bilir ki, ahirette neylerler, Yivip. içip, binip, sarıp, geç yahşi. ) şeklindeki kendine bendini söylemiş fakat molla kendi 53 konuşarak çekip gitmiş. Bu ve buna benzer malûmatlar, Hive'de yaşadıkları dönemde ikisinin de büyük şöhret kazandıklarım göstermektedir. Bunu, ZelüTnin "Yör Seyidim, yara şeyle gideli" mısrası da tastilder. Gerkezli ihtiyarlardan ' 3 Bu malûmatı. Koline Ürgenç'in şehir merkezinde yaşayan Allamurat Gılıçoğlu anlattı. merhum Allayar Gurbanov'un verdiği malûmata göre, Seydî, Zelilî'nin davetini kabul edip Hive'den Garrıgala'ya gelir. Zelilî'nin Döndü'ye hitaben: "Seydini hem alıp, şeyle gelmişem; Menin dostum budur, harayım, Döndi" demesi Seydî'nin Garngala'ya ilk defa Zelilî'yle birlikte gittiğini de anlatır. Bu ilci şairin dolaşıp geldikten sonra, Hive'de okullarım bitirip bitirmediklerine dair bir malûmat yok. Zelilî, kendi köyündeki çocukları okutmakla meşgul olmuştur. Seydî ise Lebap boyunda vatandaşları ile birlikte yurdunu korumak için savaşmıştır. Ama, birbirinden uzak olsalar bile onlar, birbirlerinin durumundan haberdar olmuşlardır. Böylece, birbirini iyi anlayan bu iki şairin dostluğu sağlamlaşarak devam eder. Bu dostluk, Zelilî'nin Hive hanına esir düştüğü sıralarda Seydfye yazdığı mektuplarda ve Seydî'nin ona gönderdiği cevaplarda en üst seviyeye ulaşır. Zelilî, Sumbar boyu Türkmenlerinin durumunu tasvir ederek yazdığı mektubunda, hanın ordusunun çileli halka verdiği eziyetleri birer birer anlatır. Şiirde, bîçâre halkın başına gelen bu zor duruma sadece insanoğlu değil, bütün tabiat da yas tutar, kederlenir. Esirlerin haline dağlar, taşlar bile ağlar. Gökyüzü elenip yeryüzü gevşer, bulutlar alı çekip gözyaşı döker: "Sürüldiler il barısı enşeşip, Pıgamna dağlar, daşlar gımşaşıp. Asman coşa geldi, zemin govşaşıp, Bulutlar durdular nala. Seyidi! " 54 (Sürüldüler il hepsi de ağlaşıp, I'i ganin a dağlar taşlar titreşip, Asman coşup geldi, zemin gevşeyip, Bulutlar durdular yasa, Seyidi!) Türkmenler, hanın zulmünden kurtulmak maksadıyla Çar tarafına geçerler. Onların asıl kısmı Ürgenç tarafına gönderilir. Zelilî, güzel ülkesinin, milletinin tek yürek, tek bilek olup vatana geri dönmesini arzu eder ve bu arzusunu: "Ürgenci illeriniz gaytsalar beri, Sagasola dargan - yıgılsa barı. Cem bolup yöresek, galnıasa biri. Sürüp barsak Garrıgala. Seyidi."'" 0 fl/rgenç 'le illerimiz dönseler geri, Sağa sola dağılan top I ansa hepsi, Toplanıp yürü sek kalmasa biri, Sürüp varsak Garrıgala 'ya, Seyidi) seklinde ifade eder. " Zelilî, Goşgular, Aşgabat, 1954, 18 sah. ~ a. g. e.,18 sah.13 PAÜ. Eğilim Fak.Derg. 1997, Sayı:3 23 Sevdi"nin Hive'den Garrıgala'ya döndüğünü daha önce söylemiştik. O. ""Dövrandan ayrıldık" adlı şiirinde bu dönüşünü şöyle anlatır: "Ey ağalar arman bile, Dürlı döv randan ayrıldık: İl bolup Rahim Han bile. Haydar Softandan ayrıldık. "" ~ 6 (Ey ağalar, istek ile, Türlü devrândan ayrıldık: Birleşip Rahim Han ile, Ilavdar Sultan 'dan ayrıldık.) Hiveye göçmek kimsenin hayatım düzene sokmaz, hayat şartlarında bir düzelme sağlamaz. Seydî ile Hive've giden Soltannıyaz, Muhammetrahim'in sözünü dinler ve onun tarafına geçer. Seydî, Ersarı beği Soltanniyaz"dan bir dalıa birleşmemek üzere ayrılır. Hivcnin hayat şartları, sistemi, kanunları şaire uygun gelmez. Onun, çilekeş halkın durumuna yüreği parçalanır ve hana katılıp ona yardım edenleri sözleriyle de olsa pişman eder : "Tapmayan önki aşreti. Yutarınız gamı-hesreti. İstey istey han hezreti. Ahır mekandan ayrıldık." s (Bulmayıp önceki hayatı, Yutarız gam ve hasreti, İsteye isteye han hazreti, Ahir mekândan ayrıldık.) Seydî ve Zelili. Hive'de önce göz hapsine alınır sonra da zindana atılırlar. Anlatılan malûmatlara göre, bunların asıl amacı, başkaldırıp hanın rahatını bozmakmış. Seydî, bu iş için yeterli askeri toplayamamış. Zelili, savaşta kaybederlerse kendilerinden birinin kurban edileceğini hatırlatınca Seydî. hana karşı gelmekten vazgeçmiş, izin bile almadan Garrıgala'ya dönmüş. Zelili. Seydî'ye gönderdiği "Nişan Seyidi!" adlı mektubunda hanın yaptığı eziyetleri ve zor durumda olduğunu anlatır. Çöllerde "'görünmekten kaçıp" gün görmediğini söyler. '"Vatan" sözü Zelili için her şeyden daha kıymetlidir. O, Seydî'nin yardımı sonucunda yurda kavuşmak için gece gündüz ümitle bekler: "Heli sindi vatan düşmez ağzımdan, Nanu-nemck asan ötmez bogzımdan, Gice gündiz seni diyip gözümden. Akar yaşım badı-baran Seyidi!" ~ s - srı a. g. m..103, 113 sah. """ a. g. m sah. (Halâ şimdi vatan düşmez dilimden, Ekmek, yemek inan geçmez boğazımdan, Gece gündüz seni deyip gözümden, Akar yaşım sel ve yağmur, Seyidi!) Zelili. Seydî'yi kendisiyle birlikte aynı maksat için savaşan vatansever olarak görüp, onun insancıllığına da büyük kıymet verir. O: "Tapmamı Hıvanı. Buharı gezsem. Senin dey özüme yaran. Seyidi! ) 59 (Bulamam Hive 'yi, Buhara 'yi gezsem, Senin gibi özüme yâren, Seyidi!) diyerek, sevgili dostuna samimî bir şekilde, yürekten dostluk gösterir. Şairin: "Gezer bu Zelili örtenip. bişip. Bardı nice ayrılanlar govuşıp. Öten balıar Keserkaçda sataşıp, Hanı ettiğin ehdipeyman. Seyidi!" 60 (Gezer bu Zelili yanıp hem pişip, I 'ardı nice ayrılanlar kavuşup, (Jeçen bahar Keserkaç 'ta buluşup, Hani ettiğin ahd-i peymân, Seyidi!) mısralarından anlaşıldığına göre Seydî, Zelilî'yi diğer esirlerle birlikte kurtarmak için, daha doğrusu Muhammetrahim Han'a isyan etmek için ona söz vermiş olmalı. Seydî, verdiği sözü yerine getirmek için Türkmenlerden atlılar toplar. Daha önce adı geçen Allamurat Gılıçoğlu'nun anlattığına göre. büyük bir ordu toplamayı başarır. Seydî, bu defa Zelilî'yi esir düşen diğer Türkmenlerle birlikte kurtarmayı arzu eder. Ama komutanların arasında aniden ikilik çılcar ve neticede, askerler dört bir yana dağılır gider. Böylece Seydî, bir sefer daha talihsizliğe uğramış olur. Şair: ""İt-guş ağlar, görse menin halıma. Senin üçin ser goyar men ölüme. Sum nesipden esir düşdün zalıma. Bu azat torpakdan ötdün. Zelilim." 61 (İt kuş ağlar, görse benim halime, ^ Allamurat Gılıçoğlu'nun söylediğine göre. Zelili izin islemek için hanın huzuruna çıkmış. Han: "ben ölünceye kadar hiçbirinize izin yok." diye cevap vermiştir. MJ Zelili. Goşgular, Aşgabat, 1954, 17 sah. Zelili, Goşgular, Aşgabat 1954, 15 salı. 61 a. g. m.,1484.14 PAÜ. Eğitim Fak.Derg Sayı:3 24 Senin için baş koyarım ölüme, l/ğursuz kaderden esir düştün zalime, Bu azal topraklan geçtin, Zelilim.) diyerek dostu için ölümü bile göze aldığını söyler. Hayalleri gerçekleşmeyince Seydî, kendi kendini cezalandırır. Zelili "nin esirlikten kurtulamamasına ve onun çileli hayatına çok üzülür: "Baray diysem. yol uzakdır. yetmez men. Ne bir namart boldum, şol yan gitmez men, Neçün dünye indim, şu gün ötmez men. Gam. külpet layına batdın. Zelilim! " 6 ~ (Varayım desem, yol uzaktır, varamam, Ne bir nâmert oldum, o yana gidemem, Niçin dünyaya geldim, bu gün göçemem, Gam, külfet derdine battın, Zelilim!) Zelilî'nin: "Sağlığımızda bir-birevge duş bolup. Ayrılışsak galmaz arman. Seyidi!'" 63 (Sağlığımızda birbirimizle buluşup, Ayrı/sak da kalmaz arzu, Seyidi!) diyerek belirttiği arzusu, Muhammetrahim öldükten sonra (1826) gerçekleşir. Zelili. Gölden Türkmenleriyle Garrıgala'ya gelir. Seydî'yle buluşur. Karşılıklı şiirler söylerler. Seydî'nin "Habar ber?". Zelilî'nin "Gardaşım" adlı karşılıklı soru cevap şeklindeki şiirleri ile şairlerin hece ve şekil yönünden birbirine yakın "Yaranlar", "Eyledi" şiirleri buna birer örnektir. Bu iki şairin medresede okudukları yıllarda başlayıp ilerleyen dostluklarının kardeşlik derecesine ulaşması, onların aynı fikirleri paylaşan vatanseverler olduğunu da ispatlar. Zelili zor günlerinde nasıl Seydî'den yardım bckledıyse Seydî de başına bir iş geldiği /.aman önce Zclilî'vi hatırlar. Onun: "Kıyama! gardaşım, molla Zelili, Sen ızımda düzüp dessan, gal imdi." (Ahiret kardeşim, molla Zelili, Sen ardımdan destan düzüp, kal artık.) mısraları. İran işgalcilerine karşı yapılan savaşta, yalın/, kaldığı zaman söylediği sözleridir. Şair, bu şiirinde vatanı, halkı ve sevgili dostu Zelili ile veda la şır A a g. m., Zelili. Goşgular, Aşgabat, sah. a. g. m Seydî "nin Zelili ile dostluğu, sadece şahsî bir dostluk olarak kalmaz. Onların dostluğu ve bu dostluk çevresinde yazdıkları şiirleri, ileri görüşlü Türkmen oğullarının boylarını bir araya toplayıp birleştirerek, bağımsız bir devlet kurma maksadıyla savaşmalarını da sağlar. Seydî ile Zelilî'nin şiir şeklinde yazdıkları mektupları, klasik edebiyatımızın vatanseverlik konusundaki lirik eserlerinin en güzel örnekleri olarak bilinmektedir. Bunun yanında Seydî, GaraköTde yaşayan meşhur şair Gayibî ile pek iyi anlaşamamıştır. Eldeki malûmatlara göre. Seydî ile Gayibî de karşılıklı şiirler söylemişlerdir. 6 ~ Onların arasındaki geçimsizliğe, tarihî şartlan göz önünde bulundurarak bakmak gerekir. Bu tür geçimsizliklerjbazen şahsî tartışmalar neticesinde ortaya çıkar. Bazı güçlü derebeyler, kendi çıkarları için, bir şairin ağzından, o söylemiş gibi göstererek, halk için çeşitli sözler söyler ve sonunda her ikisinin arkasından da gülerler. Gayibî'nin Seydî ile düşman oluşuna bakmadan önce, onun üstüne bir görev düştüğünde zorluk içindeki halkın çıkarlarını koruduğunu belirtmek gerekir. Bu sebeple, bu şairlerin yaratıcılığına her açıdan bakmak, her birini devrine göre değerlendirmek daha doğrudur. Seydî'nin sosyal dengesizliği gösteren eserlerinde, eziyet içindeki halkın işgalciler, derebeyler ve çıkarcılar tarafından ezilişi tasvir edilir. Onların gariplere çektirdikleri zahmet gözler önüne serilir. Ama Seydî, bu tema ile yazdığı eserlerinde kendisinden önceki şairlerden farklı bir sonuca ulaşamamıştır. Seydî'nin yaşadığı devirde de zorluk içindeki halk, emirler, hanlar, yerli zenginler tarafından ezilmiştir. Yöneticiler, derebeyler ve işgalciler hakkındaki bu fikirler. Şark'ta güçlü âlimlerin söylediği zamandan Türkmen klâsiklerine kadar çeşitli şartlarda ve şekillerde söylenegelmiştir. İlim adamları ve akıl salüpleri, halkın çektiği bu eziyet karşısında fikirlerini açıkça ifade etmişlerdir. Yöneticilerin, halka karşı adaletli ve merhametli olması, halkın görüşlerine de değer vermesi gerektiğini öne sürmüşlerdir. Türkmen Klasik Edebiyatının tarihine göz atıldığı /.aman. bu konularda, Dövletmemmet Azadî'nin yaratıcılığı üzerinde fazlaca durmak mümkündür. A/adî "nin ilk defa ortaya attığı bu fikirler, sonraki şairler tarafından da devam ettirilir. Bu şairlerden biri de Seydî"dir asırlarda Türkmen topraklarının çevresindeki işgalci hâkimlerin arasında savaşlar a g. m.,103.15 PAÜ. Eğitim Fak.Derg Sayı:3 25 oldukça arlar Onların halka karşı yaptıkları acımasız uygulamalar güçlenir. Seydî: "Gulak goyun. aydan arzı-haiıma. "Patışa" diyp aydarlar nirde zalıma. Bakman gırar aamıı-hasu, alıma. Gııduzlan gurl kimin bir hunhar bolup." 66 (Kulak verin, elediğim arz-ı hâlime, "Padişah " deyip söylerler nerde zalime, Bakmadan kırar halkı ve de âlimi, Kuduz/aşan kurt gibi bir kan içici olup.) mısralarıyla hâkimlerin durumunu açıkça gösterir. Hâkimler ağır vergiler koymakla, eziyet çekenleri mal mülksü/. bırakır. Seydî. bu tür hakim ve salıları pazardaki dilenciye benzetir: "Ey yaranlar, şu eyyamın padışayı, Göyeki bolupdır bazar gedayı." 6 ' (Ey yârenler, bu eyyamın pâdişâhı, Gûyâ ki o İn ı ustur Pazar dilencisi.) Şair. salılara karşı bu tür verici mısralarıyla onların acımasızlığını ayıplar. Buna karşılık. Soltaımıyaz beğ gibi ("Haysı yurdun beyle soltam bardır") kendi hakimiyetini yerleştirmek için hareket eden birinin tarafında yer alıp onu, tamamen idealleştirir. Şairin "İsten Könül" şiirindeki: "Bir muşu İman patışaga hem edegat eylesem. Yurdumuz labşırgalı nesli pıgamber gerek/' 6S (Bir müslüman padişaha da itaat eylesem, Yurdumuz kurtarmak için nesli peygamber gerek.) şeklindeki mısraları, onun, hâkimler hakkındaki düşüncesini göstermektedir. Seydî. NÜCC hanların, emirlerin, karılı bıçaklı olup birbirleriyle savaştıkları devrin insanı. Bu sebeple şair, ülkenin başına adaletli bir hâkimin geçmesini arzu etmekten başka çare bulamaz. Ama. zor günler geçiren halk. hâkimlere dayanıp, onlardan habersiz, ağır vergileri halka yükleyen, onların sırtından geçinen zenginler yüzünden de zorluk çekmiştir. Sürü sürü koyunları, develeri, mal mülkleri olan zenginler, garip fukara halka hükmetmişler; onlara kapı kullarıymış gibi hi/.mct ettirmişlerdir. Bunım sonucunda da çilekeş halk. Buhara emirlerine, topladıkları ekinlerinden, mal mülklerinden, vergi vermişlerdir. Seydî, "Hıracmı. salgıdını ken berdim" diyerek kendisinin de vergi ödediğini belirtir. "Garip gövnüm tövekgel kıl hudaga" demesi ise şairin kendini alçak gönüllü, fukara l6 a. g. m., 103 ' a. g. m. * a..g. m. insanların arasında, onlarla bir tutmuş olduğunu gösterir. Seydî. "Yaş bolupdır garıpların gözleri" mısrasında da onların yasını tutar, "Garip üçin bağrın geren ganımat" diyerek, gariplere hürmet edilmesi gerektiğini söyler. Scydî'nin: "Kim garip, kanzdar bolsa. Yüzleri solana menzer." 6y (Kim garip vergidâr olsa, Yüzleri solana benzer.) demesi de gariplerin psikolojisinden haberdar olduğunu göstermektedir. Şair. "'sahavatını yitiren", insanlara merhamet etmeyen /.enginlerin, nefislerini doyuramayışlarım. merhametsizliklerini hoş karşılamaz. Onlara karşı hissettiği bu nefreti: "Gııralsa nebsin dukanı. Oda salar şirin cam." 7U (I)üzülse nefsin dükkanı,. [leşe salar şirin canı.) mısralarıyla dile getirir. Zenginler, mal mülkleri ne kadar artarsa artsın, buna kanaat etmezler. Onların gözleri daima insanların malındadır. Bunun için garipler, ter döküp elde ettikleri kazançlarını, zorluk çekerek kazandıklarını, çaresiz, elleriyle verirler: "Kısmata kanı bolup, öz malını iyen yok, Boldı güyç güyç yetenin doldı köp para beyle. (Kısmete kani olup, öz malım yiyen yok, Oldu güç, güç vetirenin, doldu çok para böyle.) Seydî, birçok savaşa komutan olarak katılmaktan değil, yoksulluktan dolayı azap çeker. Bu durumdan dostu Zelili de haberdardır. O, Hive'den gönderdiği bir mektubunda: "Eşitdim. gidip sen karızdar bolup, Hatıcam bir görmeğe zar bolup. Yat illerde garıplıkdan har bolup. Göçe göçe ilden ile Seyidi." ' 2 (İşittim, gitmişsin vergidâr olup, ""a. g. m., 241. a. g. m. 1 a. g. e '" Zelili, Goşgular. Aşgabat sah. 7116 PAÜ. Eğitim Fak.Derg. 1997, Sayı:3 26 Hatice 'yi bir kez görmek için zâr olup, Yâd illerde gariplikten hâr olup, Göçe göçe ilden ile, Seyidi) diyerek, dostunun kötü günlerinin sürdüğünü ve inleyip durduğunu anlatır. Seydî'nin yaşadığı toplumda, halkın gözünden düşen, çoğunluk tarafından nefretle karşılanan insanlar, ancak ve ancak zenginlikle kendilerine yer sağlamaya çalışmaktadır. Seydî. bu konuda şöyle der: "Yamanları yahşi eden, Golıının /.adıdır, zadı." ^ (Kötüleri iyi eden, Elinin parasıdır, parası.) Bu tür mısralarıyla Seydî, zenginlerin hasetliklerini, onların yoksulları merhametsizce ezişlerini tarafsız bir şekilde dile getirmiştir. Zenginlerin cömert davranıp garipleri incitmemeleri gerektiğini ifade etmiştir. Bu devirde halk. islam dininin arkasına sığman fakat toplumun sırtından geçinen din adamlarının eziyetiyle de karşı karşıya kalmıştır. Seydî, din adamlarının bu tavırlarına kayıtsız kalmaz: "Şeydi diyer. sözün ugrı. Taparlar yaman dessurı." 4 (Seydî der. sözün kısası, Bulurlar kötü adeti.) Seydî "ye göre. açgözlü molla ve sofuların kârı daima dilenip durmaktır: "Görün, bu eyyamın molla-işanı, Tama üçin elin serdi, bilmedi." (Görün hu zamanın molla sofusu, Tamah için elin açtı, bilmedi.) Şair. din adamlarının dinî kurallardan ayrılmasına kızmaktadır."dini pula satmaları" yüzünden onlarla mücadele etmekte, dinin doğru uygulanması gerektiğini söylemektedir: "Gördüm bu dünyada yagşı-yamanı. Şeriatı bozar kazısı, hanı. Dört pula sateaklar dini-imanı. Allanı yat edip yören ganımat." ' 6 (Gördüm hu dünvada ivi kötüvü, 71 a. g. e., ^a. g. e. 6 a..g. 103 '" a. g. m Şeriatı bozar kadısı, ham, I : ç kuruşa satacaklar dini imanı, Allah 'ı yad edip giden iyiler.) Ama hayatı, sözü sohbeti seven şair. hiçbir şiirinde terk-i dünya temasım işlememiştir. O. bütün güzelliklerin bu dünyada olduğuna inanmıştır. Bu görüş doğrultusunda çevresindekileri bu dünyadan lezzet almağa çağırır: "Bilseniz ey merhebalar, cana rahat mıuıdadır, Be/m edip olturgalı, ayşı-parahat mıuıdadır. Yüz min elvan gül açan. bagı-letafat mıuıdadır." (Bilseniz ey insanlar, cana rahat hurdadır, Bezm edip oturmak için, ayş ve rahat hurdadır, } üz bin çeşit çiçek açan bağ-ı letafet hurdadır.) Mutlu ve sevinçli günlerin kadrini bilen şair, meclise cam gönülden hürmet gösterir: "İmdi hatır cemg edip. bir-birge can gatmak gerek. Alsalar din ile dünyeni bir meye satmak gerek." (Simdi hatır toplayıp, birbirine can katmak gerek, Alsalar din ile dünyayı, bir meye satmak gerek.) Seydî'nin şiirlerinden yansına yakını sevgi konulu şiirlerdir. Şair, bu tür şiirlerinde kendinden önce yaşamış olan üstat şairleri örnek almıştır. Nevâî ve Fuzûlî gibi büyük şairlerin şiirlerine tahmisler de yazmıştır. Bunlar şairin her konuda söz üstatlarının yolunu tutmuş olduğunu gösterir. Seydî'nin sevgi konulu şiirlerinde genç kızlar ve gelinler tasvir edilir. Onlar, dünyadaki en gösterişli kuşlara, huri ve perilere benzetilerek anlatılır. Şair edebî benzetmeleri ustaca kullanıp tasvir ettiği güzeli her şeyden üstün tutar. Onun şiirlerinde yer alan tiplerden ikisi iyi ve güzel özelliklere sahiptir. Diğeri ise sürekli karşı çıkıp muhalefet eden bir özellik gösterir. Birinci kahraman, insanoğlunun bahtı sayılan, her şeyden daha güzel, iyi ve yüce olan güzel bir kızdır. Hayalî hikâyelerde rastladığımız huri. peri ve melekler bu güzele baş eğer. Gökyüzünden dünyaya ışık saçan yıldızların ayın ve günün parlaklığı, onun yüzünün nuruna meyleder. ("Sadağa") Yeryüzünde onun gibi güzel yoktur. Onun bir sözüyle ölüler canlanır. ("Sona") O, güzellik âleminin hükümdarı ("Hünkârım menin"), eski destanların kahramanları olan Züleyha ("Halli"), Selvinaz. Medhalcemal ("Nazlıhan, Sana") gibi hoş suretlidir. Bu tür şiirlerde, eserin ikinci kahramanı olarak, böyle şahane bir güzelin aşığı tiplemesiyle şairin kendisi yer alır. O, sevgilisine kavuşmak için Mecnûn gibi çöle çıkmağa ("Pırkatın"), Ferhat gibi dağlar delmeğe ("Eylemezem a. g. m.17 PAÜ. Eğilim Fak.Derg Sayı:3 27 yat") hazırdır. Ama bu sevgililerin kavuşmasına izin vermeyen, zorluk çıkaran. Şahvelet'in. Garaçomak'ın tipiyle verilen üçüncü şahıs çeşitli adlarla esere katılır. Bu tiplerin en güçlüsü felektir. Felek, daima olası işin önüne set çeker. O, aşıklara merhametsizce davranır. Onun işi. hakkı, nahak etmektir. Arzusuna ulaşmak için mücadele eden hiçbir insanla dostça yaşamaz. Rakipleri ve düşmanları yanına alıp onları aşıkların üstüne saldırlır. Şair. "Çağdır bu çağlar" adlı şiirinde feleğin bu tasvirini, "çarkını tersine çevirip" dostların üstüne düşmanı gönderen şahıs tipiyle verir: "Telek olır çarhın tersine tovlap, Düşmanı şal eylep, dostların avlap. Etim çişgc çekip, otlarga daglap. Dert başımdan ağan çağdır, bu çağlar." * (Felek oturur, çarkını tersine çevirip, Düşmanı şad edip, dostların avlayıp, Etim şişe geçirip, ateşlerde dağlayıp, Derdin başlından aştığı çağdır, bu çağlar.) Şairin eski divanlar tarzında yazdığı şiirlerinde ben/etmeler, nefis kafiyeler, çeşitli nazım şekilleri kullanılmış olmasına rağmen bu şiirler halkın arasında fazlaca yayılmamıştır. Böyle olsa bile şairin bu eserleri zengin yaratıcılığım göstermesi bakımından büyük önem ar/.edcr. Seydî *nin sevgi şiirlerinin büyük bölümü. Türkmen klasikleri tarzındaki şiirlerdir. Bunlar açık fikirleri akıcılığı ve sade diliyle önemli bir yere sahip olup 7. 8, 11 heceli dörtlük veya beşliklerden ibarettir. Klasik şairlerimizin yaptığı gibi. Seydî de en güzel şiirlerini sevgilisine atfetmiştir. Onun Hatice'ye olan aşkı duygulu şiirler yazıp, şarkılar söylemesine sebep olmuştur. "Seydî hem bagşı bolupdır" denmesi, halk arasında adının sevgiyle anılması sebepsiz değildir. Seydî "nin şiirlerinde gelin ve genç kızlar, insanın vefalı dostu, hayat arkadaşı olarak karşımıza çıkar. O, anlaşarak evlenme taraftarıdır. İnsan önce sevdiğine inanmalı sonra da maksadına ulaşmak için hiçbir zorluktan yılmadan mücadele etmelidir: "Eğer aşık hakıkatdan mey içse, Ondan aşık bolmaz, tagnadan gaçsa." (Eğer âşık hakikatten mey içse, Ondan âşık olmaz, ayıplanmaktan kaçsa.) Şair. Hatice'ye kavuşmak için kendine nasihat ettiği gibi "ayıplanmaktan asla kaçmamıştır." ""Giceler yatman, gündiz oturman.cebri-cepa.lara" ("Yerlerim") düşmüştür. Bazen gizlice buluşup zevk ü sefa sürmüştür. Ama bir müddet Hatice'nin kardeşleri, onun Seydî ile evlenmesine izin vermemişlerdir. Halk arasında var olan rivayetlere göre. şair, çoğu zaman sevgilisini yücelten güçlü şiirler yazmıştır. Bunlardan "Ar etmen" şiiri farklı bir söyleyişe sahiptir. Şair, sevgilisine yürek sırrını şöyle açıklar: "Ben sana hizmet etmek için dünya malından vazgeçmeğe hazırım. Sadece senin yoluna baş koyup bu günlere kadar geldim. Bu halime şaşırıp sağa sola baksan da ben senden başka kıza, geline bakmam..." Seydî, kızını vermeğe razı olur ümidiyle asabı babaya da hürmet eder. Umduğu gibi olmasa bile o, bu niyetinden vazgeçmeyeceğini, sevgilisine kavuşmak için her türlü zorluğa göğüs gerip ölmeyi bile göze alacağını söyler. Ona kavuştuktan sonra.başma ne gelirse gelsin "vah!" demeyeceğini belirtir: Keşke atan mana sırın bildirse. Ya meni agladıp ya da güldürse, Gazap edip. meni gınap öldürse, Senin üçin ölsem, hergiz ar etenen." (Keşke baban bana sırrım bildirse, Ya beni ağlatıp ya da güldürse, (.iazap edip, beni kınayıp öldürse, Senin için ölsem, asla ar etmem.) Seydî'nin bu şiirinde: "Ben senden başkasını kendime yâr etmem." demesi onun sevgi yeminidir. Seydî. yaşadığı toplumda sevgiye engel olan düşmanların varlığından haberdardır. Aşıkların evlenmeden önce birlikte görülmelerine bile müsamaha gösterilmeyeceğini de bilmektedir. Bu düşmanların, cana kasteden hastalık gibi. aşıklan binbir türlü derde düşüreceğinin de farkındadır: "Amma ikev bir yerde oturşımız osaldır, Rakip diyen peleket canımıza keseldir." (İkimizin birlikte oturmamız mümkün olsa bile, Rakip denen felâket canımıza kasıttır.) Şair. "Soltan, Hatıca" adlı şiirinde düşmanlardan saklanıp, gözden kaçarak onun yanma varamadığım: "Goymaz rakip görnüşine gelmeğe. Gözeller içinde soltan. Hatıca." 79 (Bırakmaz rakip görüşüne gelmeğe, ('rüzeller içinde sultan Hatice.) diyerek açıklar. a. g. e sah. a..g.m., sah.18 PAÜ. Eğilim Fak.Derg Sayı:3 28 Sevdi. "Soltan Hatıca". "Öter, Halıca", "Nar. Hatıca". "Yerlerim". "Ar Etmen" gibi şiirlerinde onun güzel suretini edep erkânını, gösterişliliğini, çekingenliğini - umûmî olarak bütün vasıflarını- büyük bir coşkuyla tasvir etmiştir.. Onun şiirlerinde, mücadelesini, gam ve kederini, sevinçlerini, alçak gönüllüğünü ve hayatıyla ilgili bilgileri bulmak mümkündür. Bazen korkup felekten yardım isteyen şair, bazen de çıkar yol bulamayıp kendini kaybeder. Çok cefa çektiğini fakat karşılığında vefa görmediğini bütün samimiyetiyle Hatice'ye anlatır: "Bu niçik sır boldı, bilebilmedim, Ölüm pikrin tuldüm, ölebilmedim. Havıp cepa çekdim. alabilmedim, Köp galdı canımda arman, Hatıca. " 8U (Bu naşı./ sır imiş, hiç bilemedim, Ölümü çok isledim, ah ölemedim, Azap, cefa çektim, hiç alamadım, Hep kaldı canımda arzu, Hatıca.) Seydî, çeşitli zorluklara göğüs germiş, mücadele etmiş sonunda da Hatice'yle evlenmiştir. Bunun yanında onun ömrünün son yıllarında yazdığı "Gal İmdi" şiirinde: "Seçip saylap höves bilen alanım. Göz guvancım. Hatıca can, gal imdi." (Seçip, beğenip heves ile aldığım, Gözümün nuru, Hatice can, hoşçakal.) şeklindeki ifadeleri de şairin Hatice'yle evlenmiş olduğunu açıkça göstermektedir. Seydî. her ne kadar güzelleri vasfetmişse de asıl güzelliğin insanın dış görünüşünde değil, fikrinde, aklında, yüreğinde olduğunu belirtir. Ve çirkinliğe güzelliğe bakmadan gönlün sevdiği insanla yaşamak gerekliğini söyler. Seydî'nin bu sözleri "Kız govusı gışık çalmadan çıkar." (Kızın iyisi, eğri evden çıkar.): "Söygi görk istemez." (Sevgi, güzellik istemez.): "At alsan, yorga ile yöriş al; ayal alsan akıl ile huş al." ; "Söygüsiz durmuş, dıızsuz aş" (Sevgisiz hayat, tuzsuz aş)gib\ Türkmen ata sözlerinde de ifade edilmiştir. Şairin sevgi konulu şiirlerinden Hatice'yle ilgili olanları yanında "Yiğitlik çağı", "Gel. Arzıgül, Görüşeli". "Ablak Sayat"."Bir Gelin", "Şemşat". "Ovadan". "Cigi-cigi". "Gal İmdi". "Gelinler" gibi şiirleri de halk arasında fazlaca yayılmış ve sevilmiştir a. g. e salı. a. g. m.. 23 sah. 81 Scydî'nin edebî mirasının asıl önemli kısmını, keder ve gam duygusunu işlediği şiirleri oluşturur. Bu tür şiirler, onun kederler içinde geçen hayatının mısralara aksetmiş birer görünüşüdür. Şiirlerde anlatılan olaylar yaşanmış, gerçek olaylardır. Şairin şahsiyetini, duygularını, mh dünyasını kavramak açısından bu tür şiirleri büyük önem arzeder. Seydî'nin şiirlerinde en çok vatan ve vatanseverler, ayrılık ve hayatın kederleri karşımıza çıkar. Şairin vatan ve ayrılıkla ilgili şiirlerine: "Lebap, hoş imdi", "Galdm hoş imdi". "Çıkıp gidelin". "Ayrıldık" örnek gösterilebilir. Bu şiirler üzerinde daha önce durulduğu için burada tekrar ele almak gereksiz. Ama bunların kaleme alınmasında, yurdun siyâsî durumunun ve şairin vatanından ayrı düşmesinin tesirli olduğunu hatırlatmak gerekir. Vatanseverlerle ilgili şiirlerin yazılmasında asıl sebep, yiğit Türkmenlerin yurtlarım, ar ve namuslarını korumak için yaptıkları savaşlarda şehit düşmeleridir. En güzel ifadesiyle bu şiirler, kahramanlar için tutulmuş birer matemdir. Türkmen yiğitleriyle birlikte bu savaşlara katılan Seydî'nin bu tür şiirler yazması normaldir. Ama onun "İşan Orak" adlı eserinden başka devrimize ulaşmış eseri yok. Bu şiirde İşan Orak'm. Buhara emirinin eline düşüp zindana atılmasından duyulan keder anlatılıyor, onun namuslu bir kahraman oluşu ifade ediliyor: "Düşdüler bir hile birle zalim emir destine, Ediban zalim bularnı saldı zindan astına. Nice günden son çıkarıp, goydı öz peyvestine. Namıs eylep çıkdılar. hezret emirin kastına. Kıldılar han hezretin bağrını gan, İşan Orak." 82 (Düştüler bir hile ile zalim emir eline, I üterek zulüm bunlara, saldı zindan altına, Sice günden sonra çıkarıp, koydu kendi yoluna, Namus sayıp çıktılar, hazret emirin kastına, Kıldılar han hazretin bağrını kan, İşan Orak.) Vatanseverler hakkında şiir yazmakla şairler, onların adını ebedîleştirmeyi gaye edinmişlerdir. Ayrılık şiirleri çoğu zaman şairin son şiiri gibi düşünülür. Bu tür şiirler, şairlerin, ya ölüm korkusımdan ya hasta yatarken ya da esir olup candan ümit kesildiği zaman kaleme aldıkları şiirlerdir. Scydî'nin "Gal İmdi" şiiri, ayrılık şiirlerinin içinde en etkileyici olanıdır. Bunun kaleme almışı şairin vatanseverliği ile ilgili. Seydî, bu şiirinde savaşta tek başına kaldığı an mahvolacağım, ölümün yaklaştığını hissederek bu duygularını anlatmıştır. "Ozalda şum boldı menin kısmalım" diyerek şair, bu kötü güne a. g. m.,204.19 PAÜ. Eğitim Fak.Derg Sayı:3 29 düşme sebebinin talihi olduğunu söyler. Önce "Yağlı cahan" ile. sonra kardeşlerinin, baba ve annesinin isimlerini söyleyerek onların hepsi ile gıyaben veda hışır: "Kebem enem. bağrı biryan. gal imdi... Habıp Hoca ner pelivan, gal imdi... Denim-duşum. yarı-yaran, gal imdi... Sen onda eder sen pıgan, gal imdi... Ora/bibi, naçar doğan, gal imdi." 83 (Canını ananı, bağrı yanık, hoşçakal... Habip Hoca, güçlü pehlivan, hoşçakal... Yoldaş/arım, yâr uyaran, hoşçakal... Sen orda edersin figan, hoşçakal... Orazbihi, çaresiz kardeş, hoşçakal...) Seydî'nin bu şiiri; onun kendi hayatının, kahramanlık dolu savaşlarının, mutluluk içinde geçirdiği düğün ve toplantılarının, ayrılıkla dolu gamlı, kederli günlerinin özlü bir ifadesi gibidir. Hem sefalı hem kavgalı hayat ile vedalaşnıasıdır. Hayatın kederleri, ailenin başına gelen bahtsızlıklardan sonra onun şiirlerinde yer almıştır. Şairin ailesinden, kardeşlerinden kim kendine yakınsa onlar ölmüş ya da kaybolmuştur. Bu hadiseler sonunda Seydî, yürek yangınını şiire çevirmiştir. Klasik edebiyatımızda hayat kederlerim konu olarak en çok işleyen şair, Seydî'dir. Onun bu tema ile yazılmış bin mısradan fazla şiiri var. Durmadan başında dönüp duran ölüm. Seydî'nin aile hayatını yok etmiştir. Çocuklarının ölümü, onun yüreğini dağlamış, ona keder ve hasret dolu bir hayat yaşatmıştır. Oğullarının genç yaşta ölmesi şairi, çaresizlik içinde bunaltmıştır. Seydî bu duygularım, onların hatırasına bağışladığı kederli şiirlerle ifade etmiştir: "Ecel bi/ni cıda etdi acap novruz nahalımdan. Izıııda teşne leb galdım, lebi şirin zulalımdan. Bu çeşni i m almadı rövşen yanı doğan haklımdan. Yetişdi gayrı bir vaktda, zoval ol merki-zalımdan. Gamı gitmez anın hergiz, zamiri pur-melalımdan." 8-1 (Ecel bizi ayrı düşürdü güzel nevruz nihâlimden, Ardından susuz kaldım, dudağı şirin zül âlimden, Bu gözüm almadı ruşen yeni doğan hilâlimden, Yetişti, gayri bir vaktta, zeval o nıekr-i zâlimden, Gamı gitmez onun asla, kalb-i pür-melâlıinden.) Şair. bu muhammesi Sahipnazar adlı oğlu vefat ettiği zaman söylemiştir. Şiirdeki '"acap novruz nahal" gibi sözlerden. Sahipnazar'm genç olduğu anlaşılmaktadır. Şairin Begnazar adlı oğlu da "yeni gözlere görünmeğe başladığında" vefat etmiştir. Seydî, orta yaşlardadır. Begnazar'm ölümü üzerine yazdığı şiirde: "Giderin ayşı-visalm lıicir derdine salıp, Te ölinçem menin indi işimi kına salıp. İki kem elli yaşımda köp ulı sma salıp, Agladıp gitti tamamı, ulus agzma salıp. Yüreğim, bir deregim, bar gereğim. Begnazar "im." ^ (Giderim ayş-ı visalin hicir derdine salıp, Ta ölene dek benim şimdi işimi zora salıp, Tanı kırk sekiz yaşımda çok büyük derde salıp, Ağlatıp gitti tamamı, halkın diline salıp, Yüreğim, tek ağacım,ger ekli ol anım,begnazar 'im.) diyerek yaşının kırk sekiz olduğunu belirtmektedir. Ne zaman doğduğu belli olmasa bile '"yagşı yamanı görüp, gözü açılmadık" Begnazar da gençken vefat etmiştir. Seydî, ömrünün son yıllarında keder dolu günler geçirmiştir. İki oğlu birden hastalanıp bir günde ikisi de ölmüştür. Şair, onların ölümü üzerine "Goşa pudagım" destanını kaleme almıştır. Bu eserde kıssa ile şiir karışık olarak karşımıza çıkar. Ama onun diğer usta şiirlerinin yanında bu şiiri, daha karışık ve düzensizdir. Bu durum, destanın günümüze tam olarak ulaşmamasından kaynaklanıyor olabilir. Bu sebeple bu destanın şiirleri ayrı ayrı ele alınmazsa onun bütününün mazmıınlu eser olarak yayınlanması mümkün değildir. Destanın şimdiki varyantında olay, Seydî'nin Şemşad'ı alıp gelmesiyle başlar. Seydî yolda: "Göz guvancım, ey menin candan eziz perzentlerim, Mirhaydar, Mirhesen atlıg iki dilbentlerim, Bir darahtdan iki mi ve (hem) iki peyventlerim, Güyçkuvvatım.can aramım.ey yürek hürsentlerim 86 Ah urup bu tün güni könlüm sizi ister bugün" (Gözüm nuru, ey benim candan aziz oğullarım, ;\ firhaydar, Mirhasan adlı iki gönül bağlayanım, Bir ağaçtan iki meyve hem iki yemişlerim, Güç kuvvetim,gönül eğlencem,ey yürek hürsentlerim, Ah vurup, gece gündüz gönlüm sizi ister bu gün.) diyerek anasız kalan çocuklarını hatırlar. Onlar, sağ salim kendi köylerine dönerler. Aradan zaman geçer. Mirhaydar ile Mirhasan at binmeğe, silah taşımağa heveslenirler. Adet üzre eve gelen misafirlere, oğlanlar hizmet ederlermiş. Birinde Seydî yanmdakilerle sohbet ederken iki oğlu birbiriyle yarışmaya başlar. Onları seyredenler bunun sebebini anlamazlar. Bir de bakarlar ki batıdan bir atlı gelmekte. Oğlanlar gidip ona selam verirler. Mirhaydar: "Ağacan. bir zaman gel bizim san" dediğinde. Mirhasan: "Ağacan. bir zaman yör 84 a. g. m sah. a. g. m sah. ^ a. g. m., 106 sah. X(! a. g. e., 1612.20 PAÜ. Eğitim Fak.Derg Sayı:3 30 bizim san' diyerek ona hürmet gösterir...soma - atlı gittiği için olsa gerek- büyük bir hüzne kapılırlar. Oturanlar buna şaşırırlar. Oğlanlara yalvarırlar. Sonra onları neşelendimıek için bir at getirip, süsleyip onları bindirirler.çocuklar at ile meşgul olmaya başlarlar. Akşam Seydî oğullarım kucağına alıp yatar. Sabahleyin oğullarından izin alıp Guşçı boyundan Alimuhammet'in cenaze merasimine gider. O, cemaate yetiştikten çok kısa bir zaman sonra, Seydî'ye Mirhaydarın veba hastalığına tutulduğu haberi ulaşır. Bu haber üzerine Seydî, yüreği yanarak alelacele evine döner. "Yürek örküm. bağır bağrım. Nedir senin halın, balam? Göz nurı, çeşmi-çıragım, 8? Niçikdir ahvalin, balam?" (Yürek yaram, bağır bahçem, Nedir senin halin, balam? Göz nurum, çeşm-i çerağım, Nasıldır ahvalin, blam?) diyerek oğlunun halini sorar.mirhaydar ise: "Ogıılsız oğul diyr kime. Döker yaşın düvme düvme, Menin bu güyçli derdime. Tapılmaz derman ata caıv (Oğu/suz oğul der kime, Döker yasın düğme düğme, Benim bu güçlü derdime, Bulunmaz derman baba can.) diyerek ağır bir hastalığa yakalandığım babasına anlatır. Kardeşinin perişan halini gören Mirlıasan, beti benzi saranınş olarak gelir. O: "Mirhesen diyr, yürek suvdur, bağır gan, Goptı atamıza bir ahır zaman, Enıekdeşim menin, vay yalnız doğan, Mirhaydarım. ne iş düşdi başına?" 89 (Mirhasan der, yürek sudur, bağır kan, Koptu babamız 'çim bir ahir zaman, Emekiaşım benim, vay, yalnız kardeş, Mirhaydar'im, ne i geldi başına?) sözleriyle abisinin duygulanna katılır. Bu sırada bir başka acı daha yaşanır. Mirhaydar ı yakalayan ölümcül hastalık, Mirhasan'a da geçer. O da mecalsiz yıkılır. Seydî, kendini kaybeder. O, "bunların 88 biri kalsa, ben ona da razıyım." deyip, hangisinin derdine yanacağım bilemez: "Bu yatışdan Mirhaydarım galmadı. İndi Mirhesenim özün bilmedi. "Haydar! " diyp çağırdım, cogap gelmedi. Mirhesenden eşitmedim seda men." 9u (Bu yatıştan Mirhaydar 'im kalmadı, Şimdi Mirhasan 'im özün bilmedi, "Haydar!" diye çağırdım, cevap gelmedi, \ lirhasan 'dan işitmedim seda ben.) Çocuklarına ana gibi bakıp onları büyüten Şemşat, Seydî'nin feryatlarına dayanamaz. İki körpenin perişan haline onun da yüreği yanar. O da: " İki bimar bir düşekde yatarını? İki gövher bir tarapdan yiterini? İki gardaş bir canandan ötermi? Novbaharım Haydar, körpem Mirhesen." 91 (İki hasta bir döşekte yatar mı? İki cevher bir taraftan yiter mi? İki kardeş bir cihandan göçer mi? Nev-baharım Haydar, körpem Mirhasan.) deyip Seydî'nin feryadına katılır. Oğlanların hali gittikçe ağırlaşır. Seydî'nin anası Gövherşat ve akrabaları, kardeşleri toplanırlar. Onların arasında Mirhaydar ve Mirhasan'ın kız kardeşleri Fatma ile Zöhre de vardır. Gelenlerin hepsi onlar için feryat ederler: "Gövherşat diyr, pelek salıp duzaga, Gahba pelek özün çekmiş gıraga, Baran değip, sııv düşmesin çırağa, İki gözüm nun-mirhaydar can, Eziz balanı, körpe gıızum Mirhesen." 92 (iıevherşat der, felek salmış tuzağa, Kahpe felek kendin çekmiş kenara, } ağmur deyip, su düşmesin çerağa, iki gözüm nuru Mirhaydar can,. iziz balam, körpe kuzum Mirhasan.) Ama, Seydî'nin feryadı hepsinden fazla, hepsinden acıdır. O, gözünün nuru, "'başının altın cıgası" iki çocuğundan ayrı düşmek üzredir. Şair, gamlı gününde Arkaç'ta yaşayan Orazbibi adlı kardeşini de hatırlar: "Gözüm nurı. Mirhaydarım, Mirhesen, Yekelik tığıdır bağrımı kesen a..g. e sah. a. g. c.. 9 sah. a. g. e sah. 91 9: a. g. e., salı. a. g. e., 14 sah. a. g. e. Daha göster
Atatürk ün Kişisel Özellikleri Atatürk cesur ve iyi bir liderdir Atatürk iyi bir lider olmak için gerekli bütün özelliklere sahiptir. Dürüstlüğü ve davranışları ile her zaman örnek olmuştur. Gerek devlet Detaylı BENDEN SELAM OLSUN BOLU BEYİ'NE
Kimliğiyle ilgili iki ayrı tartışma var. Birincisi, 16 ve 17'nci yüzyılda yaşadı. Yeniçeri ocağından yetişen bir şair. 1578-1590 arasındaki Osmanlı-İran savaşlarına katıldı. Bir tür ordu şairidir. Diğeri Detaylı Paragraftaki açıklamaya uygun düşen atasözü aşağıdakilerden hangisidir?
1) İnsanlar, dağlar gibi yerlerinden kımıldamayan cansızlar değildir. Arkadaşlar, tanışlar birbirlerinden ne kadar uzakta olursa olsun ve buluşmaları ne kadar güç olursa olsun, günün birinde bir araya Detaylı Hayatta gerek yaşayarak,gerek duyarak veya görerek,hiç kimse yoktur ki,etti de bulmadı,desin ve de denilsin.
ETTİM DE BULMADIM!!! Hayatta gerek yaşayarak,gerek duyarak veya görerek,hiç kimse yoktur ki,etti de bulmadı,desin ve de denilsin. Etme,bulma dünyası Eden bulur,genel bir kural halinde hayatta tecelli etmektedir. Detaylı Arapgirli Haşim Koç. - şiirler - Yayın Tarihi: 6.7.2006. Yayınlayan: Antoloji.Com Kültür ve Sanat
Söylenen her söz, içinden çıktığı kalbin kılığını üzerinde taşır. Ataullah İskenderî Söz ilaç gibidir. Gereği kadar sarf edilirse fayda veriri; gerektiğinden fazlası ise zarara neden olur. Amr bin As Sadece Detaylı ( Mesnevi den 8 şirli) r H i k â y ele
8 Mesnevi den (şiirli) r l e H i k â e y ÖNSÖZ Hoşgörülülükte deniz gibi ol Mevlâna Celâleddîn Geleceğimizin teminatı olan kıymetli çocuklarımız, Geçmişimizde atalarımızın yaşadığı ve bu günlerde kaybolma Detaylı BİR BAYRAK RÜZGÂR BEKLİYOR
Onaylayan Administrator Pazartesi, 21 Mayıs 2007 Besteciler.org Amerika A memo Burası New York Amerika Evler karıştı bulutlara Nasıl bir zaman Nasıl bir yaşam A memo İnsanlar simsiyah, kızıl, beyaz Sokaklar Detaylı zaferin ve başarının getirdiği güzel bir tebessüm dışında, takdir belgesini kaçırmış olmanın verdiği üzüntü. Yanımda disiplinli bir öğretmen olarak bilinen ama aslında melek olan Evin Hocam gözüküyor, Detaylı edersin sen! diye ciyaklamış cadı. Bunun hesabını vereceksin! Kadının kocası kendisini affetmesi için yarvarmış cadıya. Karısının bahçedeki marulları
RAPUNZEL Bir zamanlar bir kadınla kocasının çocukları yokmuş ve çocuk sahibi olmayı çok istiyorlarmış. Gel zaman git zaman kadın sonunda bir bebek beklediğini fark etmiş. Bir gün pncereden komşu evin bahçesindeki Detaylı İSTİKLÂL MARŞI'MIZ. Her milletin bir milli marşı var fakat bizimkisi ayrı. Bizimkisi İstiklal Marşıdır, başka yazılamaz gayrı.
İSTİKLÂL MARŞI'MIZ Her milletin bir milli marşı var fakat bizimkisi ayrı. Bizimkisi İstiklal Marşıdır, başka yazılamaz gayrı. Kimisi yazılmış bilmem hangi krala; lorda, barona. Küçümsemem ama, benzetirim Detaylı Gürkan Genç, 1979 yılının Ocak ayında dünyaya geldi. Hemen hemen her çocuk gibi en büyük tutkusu bisikletiydi. Radyo-Televizyon-Sinema bölümünden
Âmentü Haydi Bulalım Arkadaşlar aşağıda Âmentü duası ve Türkçe anlamı yazlı, ancak biraz karışmış. Siz doğru şekilde eşleştirebilir misiniz? 1 2 Allah a 2 Kadere Anlamı Ben; Allah a, meleklerine, kitaplarına, Detaylı DENİZ YILDIZLARI ANAOKULU MART AYI 3. HAFTASINDA NELER YAPTIK?
DENİZ YILDIZLARI ANAOKULU MART AYI 3. HAFTASINDA NELER YAPTIK? SERBEST ZAMAN Çocuklara sporun önemi anlattık ve her sabah spor yaptık. Çocuklar ilgi köşelerinde öğretmenenimizin rehberliğinde serbest oyun Detaylı bez gez sez tez biz çiz diz giz boz roz koz poz toz yoz çöz göz köz söz buz muz tuz büz düz güz
Son harflerini vurgulayarak okuyunuz. bak çak fak gak hak kak pak sak şak tak yak bek dek kek pek sek tek yek bık çık sık tık yık cik bas has kas mas pas tas yas kes ses pes fıs kıs his kis pis sis pus Detaylı Ali Rıza Malkoç. - şiirler - Yayın Tarihi: 6.8.2005. Yayınlayan: Antoloji.Com Kültür ve Sanat
- şiirler - Yayın Tarihi: 6.8.2005 Yayınlayan: Antoloji.Com Kültür ve Sanat Yayın Hakkı Notu: Bu e-kitapta yer alan şiirlerin tüm yayın hakları şairin kendisine ve / veya yasal temsilcilerine aittir. Şiirlerin Detaylı Şiir. Kategori: Şiir Cuma, 23 Nisan 2010 16:15 tarihinde yayınlandı. Gösterim: 4075. 1 / 7 Phoca PDF 1. SEN (1973) Senden, senden, hep senden,
YOL AYRIMI SENARYO ALĐ CEYLAN 2011 PAZARTESĐ SAAT- 07:42 Sahne - 1 OTOBÜS DURAĞI Otobüs durağında bekleyen birkaç kişi ve elinde defter, kitap olan genç bir üniversite öğrencisi göze çarpar. Otobüs gelir Detaylı Tam Ekran İçin f5 basınız. http://egitimevreni.com/
Tam Ekran İçin f5 basınız. http://egitimevreni.com/ Bir varmış bir yokmuş, zamanın birinde ihtiyar bir kadın yaşarmış. Bu kadıncağızın Yarım horoz adında bir horozu varmış. Bu horoz bir gün küllükte eşinirken Detaylı Vakıfların toplumsal yaşamımızdaki hizmetlerini şöyle sıralayabiliriz. 1. Dini hizmetler. 2. Sağlık hizmetleri. 3. Eğitim ve öğretim hizmetleri
Bir hizmetin sürüp gidebilmesi için, kişilerin kendi istekleriyle bağışladıkları para ve mülklere Vakıf denir. Bağışlanan mülklerin, eserlerin geleceğe sağlıklı kalabilmeleri korunmalarına bağlıdır. Geçmişin Detaylı Sevgili Kişisel gelişim Yolcusu,
Sevgili Kişisel gelişim Yolcusu, İnsanın kendisini geliştirmesi için önce kendisine, sonra Kişisel gelişim Yolculuğunda kendisine yardım edecek insanlara güvenmesi gerekir. Bu güven olmayınca yani, insanın Detaylı M. Sinan Adalı. Eski zamanlarda yaşamış peygamberlerin ve ümmetlerinin başlarından geçen ibretli öyküler, hikmetli meseller
Ramazan Manileri // Ahmet ağa uyursun uyursun Uykularda ne bulursun Kalk al abdest, kıl namaz Sabahleyin cenneti bulursun Akşamdan pilavı pişirdim Gene karnımı şişirdim Çok mani diyecektim ama Defteri Detaylı KİŞİSEL GELİŞİM NASIL BAŞLAR?
KİŞİSEL GELİŞİM NASIL BAŞLAR? Kişisel gelişim, insanın gelişimi merak etmesi, yeni insanlar tanıması, gazetede güzel yazı yazan veya kitap yazmış insanları merak ederek onları tanımak, sadece yazılarından Detaylı Parlar saçların güneşin rengini bana taşıyarak diye yazıvermişim birden.
BEYAZIN PEŞİNDEKİ TATİL Geçen yıllarda Hopa da görev yapan bir arkadaşım Adana ya ziyaretime gelmişti. Arkadaşım Güney in doğal güzelliğine bayılıyorum deyince çok şaşırmıştım. Sevgili okuyucularım şaşırmamak Detaylı Asker hemen komutanı süzerek cevap vermiş; 1,78! Komutan şaşırmış;
- şiirler - Yayın Tarihi: 11.9.2011 Yayınlayan: Antoloji.Com Kültür ve Sanat Yayın Hakkı Notu: Bu e-kitapta yer alan şiirlerin tüm yayın hakları şairin kendisine ve / veya yasal temsilcilerine aittir. Detaylı Türkçe Dil Etkinlikleri Sanat Etkinlikleri Oyunlar Müzik Bilim Etkinlikleri
Türkçe Dil Etkinlikleri Sanat Etkinlikleri Oyunlar Müzik Bilim Etkinlikleri Sohbetler *Kendimi tanıyorum (İlgi ve yeteneklerim, hoşlandıklarım, hoşlanmadıklarım) *Arkadaşlarımı tanıyorum *Okulumu tanıyorum Detaylı MÜBDÎ. Allah MUHSÎ dir. MUHSÎ, her şeyin sayısını bilen demektir.
- şiirler - Yayın Tarihi: 12.5.2007 Yayınlayan: Antoloji.Com Kültür ve Sanat Yayın Hakkı Notu: Bu e-kitapta yer alan şiirlerin tüm yayın hakları şairin kendisine ve / veya yasal temsilcilerine aittir. Detaylı 2014-2015 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI TÜRKÇE DERSİ 2. SINIF ÜNİTELENDİRİLMİŞ YILLIK PLANI ATATÜRKÇÜLÜK, ARA DİSİPLİNLER VE DİĞER DERSLERLE İLİŞKİLENDİRME
AFFETMEK BÜYÜKLÜK- TÜR (Dinleme Metni) TRAFİK BİREY TOPLUM 5 EYLÜL - 0 EKİM 6 ders saati MİSAFİR AĞIRLAMAK UĞURLAMAK ÖĞRETMENİM N ADI 0-05 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI TÜRKÇE DERSİ. SINIF ÜNİTELENDİRİLMİŞ YILLIK Detaylı ÖYKÜLERİ Yayın no: 170 ADALET VE CESARET ÖYKÜLERİ
CÜMLE BİLGİSİ Bir duyguyu, düşünceyi, isteği veya haberi anlatan sözcük yada sözcük grubuna cümle denir. Bir söz gurubunun cümle olabilmesi için anlamlı olabilmesi gerekir. Haberi tam olarak anlatamayan Detaylı İNSANLIĞIN SAVAŞI YENDİĞİ YER; ÇANAKKALE SAVAŞ ALANLARI PROJESİ (TR-12-539-2007-R5)
Eylem 1.2 Gençlik Girişimleri Projesi İNSANLIĞIN SAVAŞI YENDİĞİ YER; ÇANAKKALE SAVAŞ ALANLARI PROJESİ (TR-12-539-2007-R5) DALGALAN SEN DE ŞAFAKLAR GİBİ EY ŞANLI HİLÂL OLSUN ARTIK DÖKÜLEN KANLARIMIN HEPSİ Detaylı Kahraman Kit Misafirlikte
ALAY ETME Amaç : Başkalarına saygı duymayı öğrenme.alay etme ile baş edebilme becerisini kazandırma Düzey : 1. sınıf ve üstü Materyal: Uygulama 1 için:yazı tahtası, kağıt, kalem, Uygulama 2 : Kuklalar,oyuncak Detaylı Günaydın, Bana şiir yazdırtan o parmaklar. (23.06.2004) M. Mehtap Türk
- Günaydın Günü parlatan gözler. Havayı yumuşatan nefes. Yüzlere gülücük dağıtan dudaklar. Konuşmadan anlatan kaşlar. Bana şiir yazdırtan o parmaklar. (23.06.2004) M. Mehtap Türk - Günaydın Günaydın... Detaylı İÇİNDEKİLER KAVRAMLAR BİR GÜNÜMÜZ. ROLLERİMİZ ve SORUMLULUKLARIMIZ HAKLARIMIZ OKULUMUZ AİLEMİZ SORUMSUZLUK ÇOCUK HAKLARI ÇOCUK HAKLARI BİLDİRGESİ
İÇİNDEKİLER KAVRAMLAR BİR GÜNÜMÜZ ROLLERİMİZ ve SORUMLULUKLARIMIZ HAKLARIMIZ OKULUMUZ AİLEMİZ SORUMSUZLUK ÇOCUK HAKLARI ÇOCUK HAKLARI BİLDİRGESİ KAVRAMLAR Birey: Toplumun bir parçası olan ve kendine özgü Detaylı Hocam Prof. Dr. Nejat Göyünç ü Anmak Üzerine Birkaç Basit Söz
Technical Assistance for Promoting Registered Employment Kayıtlı İstihdamın Teşviki için Teknik Destek Projesi Bu proje Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edilmektedir. This project Detaylı 5. ) Yıkmak sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecaz anlamıyla kullanılmıştır?
SEBEP-SONUÇ İLİŞKİLERİ 1.) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde beğenme söz konusudur? A) Öğrenci dediğin çalışkan ve terbiyeli olur. B) Vadi dediğin yemyeşil olur. C) İşte, çalışma dediğin böyle olur. D) Armut Detaylı Necip Fazıl ın Yaşamındaki Düşünce Labirentleri - Genç Gelişim Kişisel Gelişim
Yusuf Yeşilkaya www.yusufyesilkaya.com yusufyesilkaya@gmail.com 26 Mayıs 1904 tarihinde İstanbul Çemberlitaş ta dünyaya gelen Necip Fazıl, hem kültürlü hem de varlıklı bir ailenin çocuğudur. Dört-beş yaşında Detaylı 5 YAŞ AYIN TEMASI. Cinsiyetim, adım, fiziksel özelliklerim nelerdir? Vücudumuzun bölümleri ve iç organlarımız nelerdir? Ne işe yarar?
5 YAŞ AYIN TEMASI Cinsiyetim, adım, fiziksel özelliklerim nelerdir? Vücudumuzun bölümleri ve iç organlarımız nelerdir? Ne işe yarar? İskelet sistemi nedir? Ne işe yarar? Aile nedir? Aileyi oluşturan bireylerin Detaylı Evimi misafirlerim gidince temizlemek için saatlerce uğraşıyorsam birçok arkadaşım
Yeni evli bir çift vardı. Evliliklerinin daha ilk aylarında, bu işin hiç de hayal ettikleri gibi olmadığını anlayıvermişlerdi. Aslında birbirlerini sevmiyor değillerdi. Son zamanlarda o kadar sık olmasa Detaylı Resulullah ın Hz. Ali ye Vasiyyeti
Resulullah ın Hz. Ali ye Vasiyyeti Hz. Ali (kv) bildiriyor: Resulullah (sav) bir gün beni huzuruna çağırdı: "Ya Ali! Senin bana yakınlığın, Harun Peygamberin Musa Aleyhisselama olan yakınlığı gibidir. Detaylı ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΞΙ ( 6 ) ΣΕΛΙΔΕΣ
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2011-2012 Μάθημα: Τουρκικά Επίπεδο: 1 Διάρκεια: 2 ώρες Ημερομηνία: Detaylı Efendim, öğrendiklerimin ikincisi; çok kimseyi, nefsin şehvetleri peşinde koşuyor gördüm. Şu âyet-i kerimenin mealini düşündüm:
Hatim-i Esam hazretleri, hocası Şakik-i Belhi hazretlerinin yanında 33 sene kalır, ilim tahsil eder. Hocası, bu zaman içinde ne öğrendiğini sorduğu zaman, sekiz şey öğrendiğini söyler ve bunları hocasına Detaylı Uluslararası Yunus Emre Sempozyumu Bildirileri
DOĞUMUNUN 770. YILDÖNÜMÜNDE Uluslararası Yunus Emre Sempozyumu Bildirileri Editör Hacı Bayram BAŞER 26-27 KASIM 2010 İSTANBUL İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı Kültür Detaylı İlyas çok kuvvetli şekilde meshedilmişti ve o gerçek anlamda ulusunu salladı. Fakat bir ruh Tanrı adamına karşı çıkabilir.
Ders 10 İlyas, Elişa ve Meshediliş İlyas bu sesi duyunca, cüppesiyle yüzünü örttü, çıkıp mağaranın girişinde durdu. O sırada bir ses, "Burada ne yapıyorsun, İlyas?" dedi. İlyas, "RAB'be, Her Şeye Egemen Detaylı Bir$kere$güneşi$görmüş$ olan$düşmez$dara$
ilk yar'larımızın değerli dostları, çoktandır ekteki yazıyı tutuyordum, yeni gönüllülerimizin kaçırmaması gereken bir yazı... Sevgili İbrahim'i daha önceki yazılarından tanıyanlar ekteki coşkuyu çok güzel Detaylı Türkçe. Cümlede Anlam 19.02.2015. Cümlenin Yorumu. Metinde Kazandıkları Anlamlara Göre Cümleler
Metinde Kazandıkları Anlamlara Göre Cümleler 16-20 MART 3. HAFTA Cümledeki sözcük sayısı, anlatmak istediğimiz duygu ya da düşünceye göre değişir. Cümledeki sözcük sayısı arttıkça, anlatılmak istenen daha Detaylı HATAY BOZGUNCULUĞA VE AYRIMCILIĞA İZİN VEREMEZ!!!
HATAY BOZGUNCULUĞA VE AYRIMCILIĞA İZİN VEREMEZ!!! Antakya Ticaret ve Sanayi Odası (ATSO) Başkan Yardımcısı Remzi Güzel,Yaptığı Yazılı Açıklamada: ''Milli Dayanışma ve Birlik Ruhu Hatay da Bitmez.''Dedi. Detaylı Hikaye uzak bir Arap Alevi köyünde geçer. Ararsanız bambaşka versiyonlarını da bulabilirsiniz, hem Arapça hem Türkçe.
Bir bahar günü. Doğa en canlı renklerine büründü bürünecek. Coşku görülmeye değer. Baharda okul bahçesi daha bir görülmeye değer. Kıpır kıpır hareketlilik sanki çocukların ruhundan dağılıyor çevreye. Biz Detaylı KIRGIZ MİLLETİNE AİT EFSANESİ
1905 KIRGIZ MİLLETİNE AİT EFSANESİ ZHENHUA, HU ÇİN/CHINA/КИТАЙ Giriş Çin de Kırgız milletinin ortaya çıkışı ve Kırgız adının kaynağı hakkında birçok efsane bulunmaktadır. efsaneside Detaylı ÖZEL ANAKENT İLKOKULU. 2013-2014 EĞİTİM ve ÖĞRETİM DÖNEMİ DEĞERLER EĞİTİMİ PROJESİ MART NİSAN FEDAKARLIK FEDAKARLIK BİLİNCİ
ÖZEL ANAKENT İLKOKULU 2013-2014 EĞİTİM ve ÖĞRETİM DÖNEMİ DEĞERLER EĞİTİMİ PROJESİ MART NİSAN FEDAKARLIK FEDAKARLIK BİLİNCİ FEDAKARLIK & YARDIMSEVERLİK 02.05.2014 3K Yardım Kampanyamızla Kardeş Okulumuza Detaylı Eze meze Yıllar geçti geze geze. Neler gördüm neler! Dağlar gördüm yerden biter, gökte yiter. Dağlar gördüm kayalı, kayaları oyalı.
Eze meze Yıllar geçti geze geze. Neler gördüm neler! Dağlar gördüm yerden biter, gökte yiter. Dağlar gördüm kayalı, kayaları oyalı. Ağaçlar gördüm yeryüzü yaşında; Gölgesinde yaz uyur, kış uğuldar başında. Detaylı Kütahya Gazeteciler Cemiyeti Ziyareti:
Türk Ocakları Genel Merkezi Merkez Yönetim Kurulu Üyesi Efendi BARUTCU, Türk Ocakları nın 100 üncü kuruluş yıldönümü kutlamaları çerçevesinde, Sönmeyen Ocak Türk Ocakları ve Türkiye nin Geleceği konulu Detaylı YIL DEDE'NİN DÖRT KIZI
Hafta Sonu Ev Çalışması YIL DEDE'NİN DÖRT KIZI Zaman adlı ölümsüz bir dev vardı. Bir gün Zaman, Yıl Dede'yi dört kızıyla birlikte yeryüzüne indirdi. Kızlar, yeryüzünü çok sevdiler. Hepsi bir yana dağılıp Detaylı Insanı başa taç yaptım. Ne eğildim, ne de saptım. Acılardan ilaç yaptım. Aşık Şahturna Hayatı ve Şiirleri
MEVSİM İLKBAHAR İlkbahar mevsiminin özelliklerini öğreniyoruz. İlkbahar mevsiminde meydana gelen değişiklikleri öğreniyoruz. İlkbahar mevsiminde hayvanların yaşayışlarında meydana gelen değişiklikleri Detaylı Yayın no: 133 ÇANAKKALE SAVAŞI. Genel yayın yönetmeni: Ergün Ür Yayınevi editörü: Özkan Öze Dizi editörü: Prof. Dr. Salim Aydüz
Zehra Aydüz, 1971 de Balıkesir de doğdu. 1992 yılında İstanbul Üniversitesi Tarih Bölümü nü bitirdi. Özel kurumlarda Tarih öğretmenliği yaptı. Evli ve üç çocuk annesi olan yazarın çeşitli dergilerde yazıları Detaylı YAHYA KEMAL BEYATLI (1884-1958)
YAHYA KEMAL BEYATLI (1884-1958) Yahya Kemal Beyatlı 2 Aralık 1884 tarihinde bugün Makedonya sınırları içerisinde bulunan Üsküp te dünyaya geldi. Asıl adı Ahmet Agâh tır. Şehsuvar Paşa torunlarından olduğu Detaylı TATÍLDE. Biz, Ísveç`in Stockholm kentinde oturuyoruz. Yılın bir ayını Türkiye`de izin yaparak geçiririz.
TATÍLDE Biz, Ísveç`in Stockholm kentinde oturuyoruz. Yılın bir ayını Türkiye`de izin yaparak geçiririz. Ízin zamanı yaklaşırken içimizi bir sevinç kaplar.íşte bu yıl da hazırlıklarımızı tamamladık. Valizlerimizi Detaylı Okul Çağı Çocuğunda Sevgi Yetersizliği Çalma Davranışına mı Neden Oluyor? Pazartesi, 02 Eylül 2013 06:14
Hiçbir ihtiyacı olmadığı halde sürekli arkadaşlarının kalem ve silgilerini çalan çocukla yaptığım görüşmede, çocuğun anlattıkları hem çok ilginç hem de Kleptomani Hastalığına çok iyi bir örnektir. Çocuk Detaylı Yıldız Tilbe 1 ADAM OLSAYDIN. Söz-Müzik: Yıldız Tilbe. Sevdim olmadı yar, küstüm olmadı yar. Kendini arattı, beni bulmadı yar
KISKANÇLIK KRİZİ > > ADAM - Kiminle konuşuyordun? > > KADIN - Tanımazsın. > > ADAM - Tanısam sormam zaten. > > KADIN - Tanımadığın birini neden soruyorsun? > > ADAM - Tanımak için. > > KADIN - Peki... Detaylı ÖZEL KIRAÇ ANADOLU LİSESİ DEĞERLER EĞİTİMİ PROGRAMI (NİSAN 2015)
ÖZEL KIRAÇ ANADOLU LİSESİ DEĞERLER EĞİTİMİ PROGRAMI (NİSAN 2015) SINIF DÜZEYİ: Lise ETKİNLİK ADI: Barış ve Vatanseverlik ETKİNLİĞİN YAKLAŞIK SÜRESİ: 40 dakika KAZANIM: Barış ve Vatanseverlik kavramını Detaylı 20 Mart Vızıltı. Mercanlar Sınıfından Merhaba;
Mercanlar Sınıfından Merhaba; 20 Mart Vızıltı Bu hafta konumuz ormanlar idi. Orman nedir? Ormanların önemi ve faydaları nelerdir? Ormanları koruma konusunda üzerimize düşen görevler nelerdir? gibi sorular Detaylı Bayburtlu Âşık Kurbani: Allah için her an Kurban olmalıyız. Çarşamba, 08 Ekim 2014 16:21
Süslü sözlerden, cilalanmış cümlelerden usandıysanız, gösterişsiz bir üslubu ve yalın bir anlatımı arıyorsanız halk edebiyatımız tam size göredir. Halk ozanlarımız verdikleri ürünlerde lafı eveleyip gevelemeden, Detaylı Yönetici tarafından yazıldı Pazartesi, 24 Ağustos 2009 04:42 - Son Güncelleme Çarşamba, 26 Ağustos 2009 19:20
Düğünlerde Takılan Sahte Paralar Yüksek eğitimini tamamlamış, babası ticaretle uğraşan, annesi ise bir bankada görevli bulunan bir ailenin tek kızıydı. Okul arkadaşı ile evlenmeye karar vermişlerdi. Damat Detaylı http://www.ilkyar.org.tr/izlenimler/140717%20nasil%20destek%20olabilirsiniz.pdf
ilk yar'larımızın sevgili dostları, ilkyar desteklerinizle giderek büyüyen bir aile olarak varlığını sürdürüyor. Yeni yeni ilk yar'larımızla tanışırken bir taraftan fedakar gönüllülerimizi, ve bir zamanlar Detaylı SORU : CEVAP: SORU: CEVAP:
SORU : Yediemin deposu açmak için karar aldım. Lakin bu işin içinde olan birilerinden bu hususta fikir almak isterim. Bana bu konuda vereceğiniz değerli bilgiler için şimdiden teşekkür ederim. Öncelikle Detaylı GADİR ESİNTİLERİ -9- Şiir: İsmail Bendiderya
Mektub-u Attar Muhammed İlyas Kadiri Razavi tarafından tüm İslami Erkek Kardeşlerine ve İslami Kız Kardeşlerine, Medaris El Medine ve Camiat El Medine nin erkek öğretmenler, erkek öğrenciler, kadın öğretmenler Detaylı SAYI KAVRAMI (TEMEL KAVRAM)
SAYI KAVRAMI (TEMEL KAVRAM) KONULAR: 1 den 20 ye Kadar Birer Birer Ritmik Sayma 10 dan Geriye Doğru Birer Birer Ritmik Sayma 1 den 10 a Kadar Rakamları Okuma ve Modele Bakarak Yazma 1 İle 10 Arasındaki Detaylı AYLIK BÜLTEN-MAYIS 2013 OKUL ÖNCESİ EĞİTİM SINIFI
AYLIK BÜLTEN-MAYIS 2013 OKUL ÖNCESİ EĞİTİM SINIFI OKUL KURUCUMUZ : ASİYE ÖZTÜRK OKUL MÜDÜRÜMÜZ : F.BİLGE ÖZALP ANAOKULU BİRİMİ ANAOKULU ÖĞRETMENLERİMİZ : TÜLAY DÖNMEZ : NURCAN SAYIN : FATMA ŞAHAP BRANŞ Detaylı HADDİNİ BİLMEMEK YA DA İSTİDRAC
Niyeti temiz olan ve haddini bilen bir Müslüman, başarıya, nîmete karşı şükrünü edâ edemez ise, Allah (CC) o kişiyi bir mahrûmiyete, bir sıkıntıya mâruz bırakır. Meselâ, dikkat ediniz, bir başarıya imzâ Detaylı İşten Atılan Asil Çelik İşçilerinin okuduğu basın açıklaması: 15/03/2012
15 Mart 2012 Perşembe günü işlerinden atılan Asilçelik işçileri Bursa nın Orhangazi ilçesi cumhuriyet meydanında basın açıklamasıyla İşimizi İstiyoruz talebini dile getirdikleri ve işlerine geri dönene Detaylı 11.SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ KURS KAZANIMLARI VE TESTLERİ
EKİM AY HAFTA DERS SAATİ KONU ADI YENİLEŞME DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI TANZİMAT DÖNEMİ EDEBİYATININ OLUŞUMU KAZANIMLAR.Osmanlı Devleti ni güçlü kılan sosyal, siyasi düzenin bozulma nedenlerini.batı düşüncesine, Detaylı TÜRKÇE. NOT: 1. 2. 3. soruları yukarıdaki metne göre cevaplayınız. cümlesinin sonuna hangi noktalama işareti konmalıdır?
TÜRKÇE Hiçbir zaman elinde sapan olan bir arkadaşım olmadı. Daha doğrusu, öyleleri ile arkadaşlık yapmadım. Çünkü minicik bir kuşun canına kıyarken acıma duygusu olmayan kişi, zor duruma düşene elini uzatmaz. Detaylı MATBAACILIK OYUNCAĞI
Resimleyen: Özlem Isıyel Yiğit Bener MATBAACILIK OYUNCAĞI ÇAĞDAŞ TÜRK EDEBİYATI Roman 1. basım Yiğit Bener MATBAACILIK OYUNCAĞI Resimleyen: Özlem Isıyel cancocuk.com cancocuk@cancocuk.com Yayın Koordinatörü: Detaylı Batıda yayılan milliyetçilik akımı bizde olduğu gibi İslâm dünyasını da etkisi altına almıştır.
New York ta bugün kar yağıyor. 59. Cadde deki evimin penceresinden, yönetmekte olduğum dans okuluna bakıyorum. Bale kıyafetlerinin içindeki öğrenciler, camlı kapının ardında, puante * ve entrechats ** Detaylı LOGO. Özel Dedektiflik Eğitimi Kocaeli Üniversitesi Hereke Ö.İ.U. MYO İsmail Yetimoğlu w w w. d e d e k t i f. o r g. t r
LOGO Özel Dedektiflik Eğitimi Kocaeli Üniversitesi Hereke Ö.İ.U. MYO İsmail Yetimoğlu w w w. d e d e k t i f. o r g. t r EĞİTMEN İSMAİL YETİMOĞLU Özel Dedektifler Derneği Başkanı Uluslararası Özel Dedektifler Detaylı Tövbe ve Af Dileme-4
Tövbe ve Af Dileme-4 Kutsalsın, Kutsalsın, Kutsalsın ey güçlü Rab Tanrı; Yer ve gök Sana verilen hamtlarla doludur. Rabbin adına gelen ve tekrar gelecek olana en yücelerde hamtlar olsun. Baba ya, Oğul Detaylı İLİ : GENEL TARİH : 29.01.2016. Hazırlayan: Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü
İLİ : GENEL TARİH : 29.01.2016 EN GÜZEL İSİMLER O NUNDUR Aziz Müminler! Okuduğum âyet-i kerimede Yüce Rabbimiz şöyle buyuruyor: O, yaratan, yoktan var eden, şekil veren Allah tır. Güzel isimler O nundur. Detaylı DENİZ YILDIZLARI ANAOKULU MAYIS AYI 1. HAFTASINDA NELER YAPTIK?
DENİZ YILDIZLARI ANAOKULU MAYIS AYI 1. HAFTASINDA NELER SERBEST ZAMAN YAPTIK? Çocuklara sporun önemi anlatıldı ve her sabah spor yaptırıldı. Çocuklar ilgi köşelerinde öğretmen rehberliğinde serbest oyun Detaylı KILIÇDAROĞLU K.MARAŞ'TA
KILIÇDAROĞLU K.MARAŞ'TA Chp Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu, Kahramanmaraş ın Elbistan İlçesi nde siyaseti sadece insan için yaptıklarını, iktidara gelmeleri halinde terörü sonlandırıp ülkeye huzuru getireceklerini Detaylı T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Eğitim Kurumları Müdürlük Seçme Sınavlarına Hazırlık El Kitabı
T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Eğitim Kurumları Müdürlük Seçme Sınavlarına Hazırlık El Kitabı Ana Başlık Alt Başlık Sayfa Soru Düzeltme Olayları Ad Aktarması 6 - Ad Aktarması (Mecazı Mürsel) Kinaye 8 - Kinaye Detaylı Bilmem daha önce adını duymuģ muydunuz : Dr. DerviĢ Özer, hem tıp doktoru, hem de heykeltıraģ Hikayesi de Ģöyle (Google dan alıntıdır):
Değerli Dostlar, Sizlere, karlı ve güzel kıģ manzaraları çekmek için yola çıkmıģtım. Mola vermek için uğradığım Kızılcahamam dan ileriye gidemedim. Nedenini bu resimlerde göreceksiniz Bir kasabanın, basit Detaylı 2017 © DocPlayer.biz.tr Gizlilik Politikası | Hizmet koşulları | Geri bildirim