Download "T.C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ. ASPİRDE (Carthamus tinctorius L.) FARKLI EKİM SIKLIKLARININ VERİM VE KALİTE ÜZERİNE ETKİSİ"
1 T.C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ASPİRDE (Carthamus tinctorius L.) FARKLI EKİM SIKLIKLARININ VERİM VE KALİTE ÜZERİNE ETKİSİ Oğuzhan AYDIN YÜKSEK LİSANS TEZİ Tarla Bitkileri Anabilim Dalı Ocak-2012 KONYA Her Hakkı Saklıdır
4 ÖZET YÜKSEK LİSANS ASPİRDE (Carthamus tinctorius L.) FARKLI EKİM SIKLIKLARININ VERİM VE KALİTE ÜZERİNE ETKİSİ Oğuzhan AYDIN Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarla Bitkileri Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Fikret AKINERDEM Yıl 2012, 31 Sayfa Jüri Prof. Dr. Fikret AKINERDEM Prof. Dr. Fatih SEYİS Doç. Dr. Özden ÖZTÜRK Bu araştırma, aspirde farklı sıra arası ve sıra üzeri mesafelerinin verim ve kalite özelliklerine etkilerini belirlemek amacıyla, Ankara Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü deneme tarlasında, 2009 yılı Nisan-Ağustos aylarında gerçekleştirilmiştir. Araştırmada, Remzibey-05 aspir çeşidi kullanılmıştır. Tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller deneme desenine göre 4 tekerrürlü olarak kurulan bu çalışmada, 4 farklı sıra arası (15,20,25 ve 30 cm) ve 3 farklı sıra üzeri (5,10 ve 15 cm) kullanılmıştır. Araştırmada; bitki boyu, ilk dal yüksekliği, dal sayısı, tabla sayısı, bin tohum ağırlığı, tohum verimi, yağ oranı ve yağ verimi incelenmiştir. Araştırmaya göre tohum verimi ve yağ verimi üzerine sıra arası ve sıra üzeri mesafeler arasındaki farklılıklar önemli bulunmuş olup en yüksek değerler sırasıyla, kg/da ve kg/da olarak 15 cm sıra arası ve 15 cm sıra üzerinde belirlenmiştir. Yağ bitkileri yetiştiriciliğinde esas amaç birim alandan alınan yağ veriminin arttırılmasıdır. Araştırmada sıra arası ve sıra üzeri mesafeler genişledikçe yağ veriminin azaldığı belirlenmiştir. Sonuç olarak denemede elde edilen değerler dikkate alındığında yüksek tohum verimi ve yağ verimi için 15 cm sıra arası, 15 cm sıra üzeri mesafenin kullanılması uygun olacaktır. Anahtar Kelimeler: Aspir, sıra arası, sıra üzeri, tohum verimi, yağ verimi iv
5 ABSTRACT MS THESIS THE EFFECT of DIFFERENT SOWING DENSITIES on YIELD and QUALITY of SAFFLOWER (Carthamus tinctorius L.) Oğuzhan AYDIN THE GRADUATE SCHOOL OF NATURAL AND APPLIED SCIENCE OF SELCUK UNIVERSITY DEPARTMENT OF FIELD CROPS Advisor: Prof. Dr. Fikret AKINERDEM 2012, 31 Pages Jury Prof. Dr. Fikret AKINERDEM Prof. Dr. Fatih SEYIS Assoc. Prof. Dr. Özden ÖZTÜRK This research was carried out to determine the effects of different row spacing and intra-row spacing on the yield and quality on safflower; was set up in Ankara Central Research Institute of Arable Crops trial area, between April to August of Remzibey-05 cultivar was used in this research. The research, was conducted in The Randomized Complete Block Design with 4 replication, were used four different row spacing (15, 20, 25, 30 cm) and three different intra-row spacing (5, 10, 15 cm). In this research plant height, first branch height, branch number per plant, head number per plant, 1000-seed weight, seed yield, oil content and oil yield were investigated. To the research, row spacing and intra-row spacing were significant for seed yield and oil yield and the highest seed yield and oil yield ( kg/da, kg/da, respectively) were obtained from 15 cm row spacing and 15 cm intra-row spacing. The main aim of oil crop producing is increase the oil yield from unit area. In this research; wided row spacing and intra-row spacing resulted in decreased crude oil yield. Consequently, when tha values obtained from the production considered, it was found out that it would be best if it was planted 15 cm row spacing and 15 cm intra row spacing for high seed yield and high oil yield. Anahtar Kelimeler: Safflower, row spacing, intra-row spacing, seed yield, oil yield v
6 ÖNSÖZ Tez konumu belirleyen ve çalışmalarımda her türlü desteği veren ve teşvik eden, bilgi, tecrübe ve desteğini hiçbir zaman esirgemeyen çok değerli hocam Sayın Prof. Dr. Fikret AKINERDEM e, ders aşamasında ve tez çalışmamda bilgi ve tecrübeleriyle desteğini hep yanımda hissettiğim çok değerli hocam Sayın Doç. Dr. Özden ÖZTÜRK e, istatistikî analiz ve değerlendirme konularında bilgi ve yardımını esirgemeyen Sayın Araş. Gör. Dr. Rahim ADA ya, araştırma yerinin temini ve denemenin kurulmasında, her türlü kolaylığı sağlayan Tarla Bitkileri Merkezi Araştırma Enstitüsü müdür, idari ve yardımcı personeline, tohum temininde yardımcı olan Eskişehir Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü ne, denemenin her aşamasında itinayla ve sevgiyle yardım eden Sevgili Annem Türkan AYDIN a, tarlada yapılan gözlemlerde yardımcı olan Sevgili Kardeşim Gökhan Volkan AYDIN a, laboratuar çalışmalarında yardımını esirgemeyen Sivas İl Kontrol Laboratuarı Müdürlüğüne, doğduğum günden bugüne kadar her zaman yanımda olan ve desteğini hiç esirgemeyen sevgili babam Mehmet AYDIN A ve aileme teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim. Oğuzhan AYDIN KONYA 2012 vi
7 İÇİNDEKİLER ÖZET... iv ABSTRACT... v ÖNSÖZ... vi İÇİNDEKİLER... vii SİMGELER VE KISALTMALAR... ix ÇİZELGELER DİZİNİ...x 1. GİRİŞ KAYNAK ARAŞTIRMASI MATERYAL VE METOT Materyal Metot Gözlem ve Ölçümler Bitki boyu (cm) İlk Dal Yüksekliği (cm) Dal sayısı (adet/bitki) Tabla sayısı (adet/bitki) Bin tohum ağırlığı (g) Tohum verimi (kg/da) Yağ oranı (%) Yağ verimi (kg/da) İstatiki analiz ve değerlendirmeler Araştırma Yerinin Genel Özellikleri İklim özellikleri Toprak özellikleri ARAŞTIRMA SONUÇLARI VE TARTIŞMA Bitki Boyu İlk Dal Yüksekliği Dal Sayısı Tabla Sayısı Bin Tohum Ağırlığı Tohum Verimi Yağ Oranı Yağ Verimi SONUÇLAR VE ÖNERİLER Sonuç vii
8 5.2. Öneri KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ viii
9 SİMGELER VE KISALTMALAR Bu araştırmada herhangi bir simge veya kısaltma kullanılmamıştır. ix
10 ÇİZELGELER DİZİNİ Çizelge 1.1. Çizelge 3.1. Çizelge 3.2. Çizelge 4.1 Çizelge 4.2 Çizelge 4.3 Çizelge 4.4 Çizelge 4.5 Çizelge 4.6 Çizelge 4.7 Çizelge 4.8 Çizelge 4.9 Çizelge 4.10 Çizelge 4.11 Çizelge 4.12 Çizelge 4.13 Ülkemizde ve Dünyada aspir ekim alanı, üretim miktarı ve verimleri vejetasyon dönemi ile uzun yıllar ortalamalarına ait iklim verileri Deneme alanı topraklarının bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri Farklı ekim sıklıklarının bitki boyuna ait varyans analizi Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama bitki boyları (cm) Farklı ekim sıklıklarının ilk dal yüksekliğine ait varyans analizi Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama ilk dal yükseklikleri (cm) Farklı ekim sıklıklarının dal sayısına ait varyans analizi Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama dal sayıları (adet/bitki) Farklı ekim sıklıklarının tabla sayısına ait varyans analizi Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama tabla sayıları (adet/bitki) Farklı ekim sıklıklarının bin tohum ağırlığına ait varyans analizi Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama bin tohum ağırlıkları (g) Farklı ekim sıklıklarının tohum verimine ait varyans analizi Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama tohum verimleri (kg/da) Farklı ekim sıklıklarının yağ oranına ait varyans analizi Çizelge 4.14 Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama yağ oranları (%) Çizelge 4.15 Çizelge 4.16 Farklı ekim sıklıklarının yağ verimine ait varyans analizi Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama yağ verimi (kg/da) x
11 1 1. GİRİŞ Aspir, ülkemizin yağ açığını kapatma açısından büyük potansiyele sahip ve çok yönlü kullanımı olan yazlık ve kışlık ekilebilen bir yağ bitkisidir. Aspir tohumları yağ üretiminde, çiçek taç yaprakları ise gıda, tekstil ve yöresel yemeklerde renk verici olarak kullanılmaktadır. Yalancı safran olarak bilinen çiçeğinin taç yapraklarından sarıkırmızı renkli boyar madde içeren Cartamin (% ) elde edilir. Cartamin in tıbbi olarak menopoz problemlerinde, kalp-damar hastalıklarında ve travmaya bağlı şişliklerde kullanıldığı ayrıca hipertansiyonu ve kolesterolü düşürüp, kan akışını hızlandırdığı bildirilmektedir (Dajue ve Mündel, 1996; İnan ve Kırıcı, 2001). Ticari aspir çeşitlerinin tohumlarında % arasında yağ bulunmaktadır. Ortalama % 75 oranında linoleik asit (omega-6) içeren aspir yağı, özellikle damar sertliği (antherosclerosis) tedavisinde ve yüksek kan kolesterolünün düşürülmesinde kullanılabilecek diyet bitkisel yağlardan birisidir (Weiss, 1971). Aspir yağı ayrıca yemeklik yağ üretimi yanında, çabuk kuruma özelliği nedeniyle buruşmaya ve yüksek neme dayanıklı boya üretiminde de aranan bir maddedir (Weiss, 1983). İnsanların temel besin maddelerinden biri olan yağlar; hiç şüphesiz, vücut için öncelikli enerji kaynağı olmaları ve sahip bulundukları diğer hayati fonksiyonları nedeni ile günlük beslenmede mutlaka alınmaları gerekmektedir. Normal şartlarda çalışan yetişkin bir insanın günlük yaklaşık 2000 kaloriye ihtiyacı vardır ve bunun kalorilik kısmını yağlardan karşılaması gerekmektedir. Buna göre yetişkin bir insanın günlük yaklaşık 71 g yağa ihtiyacı vardır. Bu miktar yağın 1/3 ü sıvı olarak yemeklerle alınmakta, geri kalan 1/3 ü katı yağ olarak kahvaltılardan ve 1/3 ü peynir, süt, fındık, fıstık gibi gıdalardan karşılanmaktadır. Yemeklerde ve kahvaltıda alınması gereken toplam yağ miktarı günde 48 g dır. Bu da yılda kişi başına 17.5 kg yağ tüketimi demektir (Karaali, 1987). Türkiye de yağlı tohumlu bitkiler arasında ekim alanı, üretim ve yağ tüketimi bakımından ilk sırayı ayçiçeği almaktadır. Ancak ülkemizde üretilen bitkisel yağ miktarı talebimizi karşılayamamaktadır yılında yağlı tohum, küspe ve ham yağ ithalatı için toplamda yaklaşık 3 milyar dolar döviz ödenmiştir. Üretimin artırılması ve ithalatın azaltılması için aspir ve kolza gibi yağlı tohumlu bitkilerin tarımının yaygınlaştırılması bir zorunluluk haline gelmiştir (Bayramin ve Kaya, 2009). Ülkemizde mevcut bitkisel yağ açığını kapatmak için; son yıllarda potansiyel ekiliş alanlarının genişletilmesi (GAP bölgesi, daraltılması planlanan tütün ve şeker
12 2 pancarı alanlarının vb. kullanılması), mevcut alandaki verimin artırılması, agronomik tedbirlerin tam ve zamanında uygulanması, ikinci ürün tarımında ve sürdürülebilir tarım sistemi içinde uygulanarak ekim nöbeti içersinde yağ bitkilerine mutlak yer verilmesi gibi bir dizi önlemlerin yapılması hedeflenmiştir. Örneğin; yağışı yetersiz olan bölgelerde kurağa dayanıklı bir bitki olan aspir ekilişinin arttırılması da bu önlemler arasında yer almaktadır. Ülkemizde ve dünyada yıllara göre aspir ekim alanı, üretim miktarı ve verimleri Çizelge 1.1 de verilmiştir (Anonymous 2010 a,b). Çizelge 1.1. Ülkemizde ve Dünyada aspir ekim alanı, üretim miktarı ve verimleri Dünya Türkiye Dünya Türkiye Dünya Türkiye Dünya Türkiye Ekim Alanı (ha) Üretim Miktarı (ton) Verim (kg/da) Anonymous 2010a, b Aspirin ekim nöbetinde yer almasıyla birlikte, nadas alanlarında da önemli bir azalma olabileceği vurgulanmaktadır. Aspirin diğer yağ bitkilerine göre düşük yağış alan kurak bölgelere adaptasyon yeteneğinin daha yüksek olması, bu bitkinin yakın bir gelecekte öneminin artacağı ve tarımının gelişeceği umudunu vermektedir. Özellikle kurağa ve nispeten de soğuğa olan yüksek toleransı nedeniyle Türkiye nin kurak tarım alanlarında değerlendirilebilecek alternatif ürünlerden birisidir (Baydar ve Turgut, 1993). Yukarıda sayılan bütün olumlu özelliklerine karşın, dünyada aspir tarımının gelişmesini engelleyen en önemli faktör tohum veriminin düşük olmasıdır. Aspirden elde edilen tohum verimi, dünya ortalaması olarak 82 kg/da dır (FAO, 2010). Ülkemiz aspir verimi ise dünya ortalamasının üzerinde, özellikle 2010 yılı rakamlarına göre dünya ortalamasının 2 katından fazla olmuştur (Çizelge 1.1). Düşük tohum verimi nedeniyle aynı koşullarda yetişen diğer birçok kültür bitkisiyle kolay rekabet edememektedir. Aspirden ekonomik düzeylerde verim alınabilmesi için, bir taraftan modern yetiştiricilik yöntemlerinin geliştirilmesine, diğer taraftan da ileri ıslah metotları kullanılarak genetik verim potansiyeli yüksek yeni çeşitlerin elde edilmesi gerekmektedir (Erbaş, 2007).
13 3 Bu çalışma, ülkemizde gelişmekte olan aspir tarımında temel araştırmalardan bitki sıklığı ve bunun verim ve kalite üzerine etkisinin belirlenmesi amacıyla yapılmıştır.
14 4 2. KAYNAK ARAŞTIRMASI Hoag ve ark. (1968), kuru koşullarda yürütmüş olduğu bir araştırmada, aspirde 15, 53 ve 91 cm olmak üzere üç farklı sıra aralığı kullanmışlardır. Araştırmada, sıra aralığı genişledikçe yağ oranı ve tohum verimi azalırken, tabla sayısı ve tabladaki tohum sayısının arttığı gözlenmiştir. Aspirde sıra arası bölgeye, yağış ve sulamaya bağlı olarak değişmektedir. Yağışın yeterli olduğu alanlarda bitkilerin daha dar, yetersiz ve sulama imkânı olmayan alanlarda özellikle kritik büyüme döneminde (tomurcuklanma, çiçeklenme ve tohum oluşturma dönemlerinde) nem stresi riskini azaltmak için daha geniş sıra aralıklarında ekilmesi daha uygundur (Weiss, 1971; Roe, 1999). Toprakta nem miktarının yetersiz olduğu durumda, bitkilerin daha geniş sıra aralığında ekilmesi daha uygundur (Sing ve Yusuf, 1981). Bitki sıklığının az olması durumunda bitkiler daha iyi gelişmektedir. Bu da, bitkideki dal sayısının, bitki başına tabla ve tohum sayısının artmasına neden olmaktadır (Umrani ve Bhoi, 1984). Kuru şartlarda, değişik bölgelerde aspir çeşitleri üzerinde çok sayıda araştırma yürütülmüş olup, uygulanan sıra aralığı, gübreleme, kullanılan çeşit ve farklı ekolojilere göre verimde önemli farklılıklar gözlenmiştir. Örneğin, tohum verimini Ülker (1990) kg/da; El (1991) kg/da; Hiremath ve ark. (1993) kg/da; Öztürk (2003) kg/da olarak belirlemişlerdir. Yüksek sıcaklık ve su noksanlığı gibi çevresel faktörler ve bitkiler arasındaki rekabet tohum gelişmesini olumsuz yönde etkilemektedir (Gonzalez ve ark., 1994). Aspir bitkisinin kuru koşullarda 45 cm sıra aralığında ekilmesinin azot alımını ve su kullanım etkinliğini arttırdığı (Singh ve ark.,1995), kuru şartlarda yapılan başka bir çalışmada ise bitkinin tohum verimi, azot ve fosfor alımının 30 cm sıra aralığında en yüksek olduğu tespit edilmiştir (Patel ve ark., 1995). İtalya da bitki sıklıkları (20, 30 ve 40 tohum/m 2 ) ve sıra aralıklarının (25, 50 ve 75 cm) aspirde verim ve verim unsurları üzerindeki etkilerinin incelendiği bir araştırmada, 50 cm sıra aralığının diğerlerinden daha yüksek yaprak alanı, tohum verimi ve yağ oranı sağladığı tespit edilmiştir. Aspirin ilkbahar ve sonbahar ekimlerinde 25, 50 ve 75 cm sıra aralıklarının denendiği bir araştırmada, en yüksek tohum verimi 50 cm sıra aralığında sonbahar ekiminden, en yüksek yağ oranı ise her iki ekim döneminde de aynı sıra aralığında elde edilmiştir (Salera, 1996).
15 5 Dinlersöz (1996) tarafından Ankara koşullarında yapılan çalışmada, 3 farklı aspir çeşidi, farklı ekim sıklıklarında denenmiş, en yüksek yağ oranı Remzibey çeşidinden elde edilmiştir. Araştırıcı ekim sıklıklarının verim üzerine etkisi olmadığını belirtmiştir. Aynı şekilde Kuzey Türkiye şartlarında da 3 farklı aspir çeşidi denenmiş ve en yüksek tohum verimine ( kg/da) ve yağ oranına (%33) Remzibey çeşidinde ulaşılmıştır. Uslu ve ark. (1998) tarafından ve çeşitleri üzerinde yapılan bir araştırmada, sıra aralıklarının (20, 40 ve 60 cm) agronomik karakterlere olan etkisi incelenmiş, sıra aralıklarının çeşitlere etkisi önemli bulunmuş, her iki çeşitte de en yüksek verim 20 cm ekim mesafesinden alınmış; bitki boyu, bitkide dal sayısı, tabla sayısı ve çapının, tohum ağırlığına göre yüksek verimle daha yakın ilişkili olduğu ifade edilmiştir. Konya da kuru koşullarda gerçekleştirilen 4 farklı sıra arası mesafenin (30, 40, 50 ve 60 cm) uygulandığı denemede en yüksek bitki boyu, yan dal sayısı, tabla sayısı ve 1000 tohum ağırlığı (sırasıyla cm, 4.90 adet, adet ve g) değerlerine 60 cm sıra aralığında ulaşılırken, en yüksek tohum verimi ( kg/da) 30 cm ekim mesafesinden elde edilmiştir (Öztürk ve ark., 2000). Juknevicus ve Pekarskas (2002)ın yaptığı bir araştırmaya göre aspirde 30 ve 60 cm sıra aralıklarının verime etkisi denenmiş, kg / da verimle en uygun sıra arasının 60 cm olduğu kanısına varılmıştır. Oad ve ark.(2002) tarafından yürütülen bir çalışmada, aspirin büyüme, tohum verimi ve yağ oranı üzerine sıra üzeri (15, 22 ve 30 cm) ve sıra arası mesafelerin (25, 35 ve 45 cm) etkisi araştırılmış ve artan sıra arası ve sıra üzeri mesafelerin yetişme süresi, bitki boyu, dal sayısı, tabladaki tohum sayısı, yağ oranı ve tohum verimini önemli oranda arttırdığı tespit edilmiştir. 25 ve 45 cm sıra aralığında sırasıyla tohum veriminin ve kg/da, tabla sayısının ve adet, dal sayısının 6.10 ve adet olduğu olgunlaşma süresinin ise 45 cm sıra aralığının 25 cm ye göre 10.9 gün daha kısa olduğunu tespit eden araştırıcılar; geniş sıra aralıklarındaki bitkilerin güneş ışığından daha fazla faydalanıp sağlıklı bitkiler meydana getirmek suretiyle dal sayısı, tabla sayısı, tabladaki tohum sayısı ve tohum verimini arttırdığını bildirmişlerdir. Kuru koşullarda, aspir tarımında tavsiye edilen ekim mesafeleri genelde cm olmasına rağmen (Armah-Agyeman ve ark., 2002; Kolsarıcı ve Eda, 2002; Oad ve ark., 2002; Polat, 2007) bazı araştırıcılar (Uslu ve ark. 1998; Sergek, 2001) sıra
16 6 aralığının cm arasında olması durumunda daha iyi sonuçlar alındığını belirtmektedirler. Harran Ovası kuru koşullarında ve kışlık yetiştirme dönemlerinde, farklı sıra üzeri mesafelerin (5 cm, 10 cm, 15 cm, 20 cm ve 25 cm) aspirde taç yaprak verimi ve bazı bitkisel özelliklerin üzerine etkilerini belirmek amacıyla bir çalışma yapılmıştır (Özel ve ark., 2004). Denemede bitki boyunun yetiştirme döneminde sıra üzeri mesafelere bağlı olarak cm arasında değiştiği ve en yüksek değerin 5 cm sıra üzeri mesafeden alındığı, genel olarak sık ekimlerde bitki boyunun arttığı görülmüştür. Taç yaprak verimi üzerine ikinci yetiştirme döneminde sıra üzeri mesafe etkili olmuştur döneminde taç yaprak verimi g/bitki arasında değişmiş, en yüksek değer ise 20 cm sıra üzeri mesafesinden alınmıştır. Atatürk Üniversitesi deneme tarlasında 2004 ve 2005 yıllarında kuru koşullarda yapılan çalışmada farklı sıra arası mesafe ve azot dozlarının verim ve verim unsurlarına etkileri araştırılmıştır (Polat,2007) yılında, değişik ekim mesafelerinde çeşitlerin ortalama bitki boyları ilk ekim mesafesinden, son ekim mesafesine doğru düzenli bir artış göstermiştir. 15, 30, 45 ve 60 cm lik ekim mesafelerinde çeşitlerin ortalama bitki boyları sırasıyla 68.22, 69.21, ve cm olarak tespit edilmiş ve bulunan bu farklılıklar istatistikî olarak %1 seviyesinde önemli bulunmuştur. Yağ oranı 2004 yılında, sıra arasına göre %27.70 (15 cm) ile %28.16 (60 cm), 2005 yılında ise %27.15 (15 cm) ile %27.37 (60 cm) arasında değişim göstermiş ve her iki yılda da sıra arası uygulamalarının yağ oranı üzerindeki etkisi önemli olmamıştır. Araştırmanın ilk yılında her iki aspir çeşidinde 45 cm sıra aralığına kadar yağ veriminde bir artış görülürken, bu sıra aralığından itibaren çeşitlerin yağ verimlerinde bir azalma olmuştur. Sıra aralığının, incelenen özelliklerden tabla oluşum süresi hariç, diğer bütün karakterler üzerine etkisi önemli bulunmuştur. Sıra aralığındaki artışlara bağlı olarak; çıkış ve sapa kalkma süresinde gecikmeler olurken, bitki boyu, sap çapı, dal ve tabla sayısı, tabla çapı ve tabladaki tohum sayısı değerleri düzenli olarak artmıştır. Sıra aralığının 15 cm den 45 cm ye çıkarılması protein oranı, bin tohum ağırlığı, tohum ve yağ verimi değerlerinde önemli artışlar sağlarken, 45 cm den 60 cm ye çıkarılması tohum ve yağ verimi karakterlerinde önemli azalmalara, bin tohum ağırlığı ve protein oranında ise önemsiz artış ve azalışlara neden olmuştur. (Polat 2007).
17 7 3. METARYAL VE METOT 3.1. Materyal Bu araştırma, Ankara İli bulunan Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Haymana deneme parsellerinde, kurak şartlarda, 2009 yılı Nisan-Ağustos ayları arasında yürütülmüştür. Araştırmada, Eskişehir Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü nden temin edilen Remzibey-05 çeşidi kullanılmıştır. Remzibey-05 sarı çiçekli, beyaz taneli, dikenli bir çeşit olup, yağ asidi kompozisyonuna göre oleik asit %69.50, linoleik asit ise % tır Metot Araştırma, Tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller deneme desenine göre 4 tekerrürlü olarak kurulmuştur. Denemede, 4 farklı sıra arası (15, 20, 25 ve 30 cm) ve 3 farklı sıra üzeri mesafe (5, 10 ve 15 cm) uygulanmıştır. Denemede, ana parselleri sıra arası, alt parselleri sıra üzeri mesafeler oluşturmuştur. Parsellerin uzunluğu 7 m, enleri ise uygulanan sıra arası mesafeye göre değişmiştir (Resim 3.1). Her parsel 6 sıradan oluşmuş ve her iki parsel arasına birer sıra kenar tesiri ekimi yapılmıştır. Buna göre her bir parsel alanı; 15 cm sıra arası uygulamasında; ( m) 7 m = 6.3 m 2 20 cm sıra arası uygulamasında; ( m) 7 m = 8.4 m 2 25 cm sıra arası uygulamasında; ( m) 7 m = 10.5 m 2 30 cm sıra arası uygulamasında; ( m) 7 m = 12.6 m 2 Tekerrürlerin eni toplam 18.9 m, boyu 31.0 m, deneme alanının toplam alanı m 2 olmuştur. Deneme alanı sonbaharda toprak tavında iken bir defa kulaklı pulluk ile ilkbaharda ise soklu pullukla yaklaşık cm derinlikten sürülmüş ve kazayağı çekilerek ekime uygun hale getirilmiştir. Ekim, 13 Nisan 2009 tarihinde araştırmada ele alınan sıra aralıklarına göre markör ile 3-4 cm derinliğinde açılan çizilere sıra üzeri mesafe gözetmeksizin el ile yapılmıştır. Sıra üzeri mesafeler, 26 Mayıs ta birinci çapayla birlikte seyreltilerek ayarlanmış, ikinci çapalama da 16 Haziran da yapılmıştır.
18 8 Resim 3.1. Arazinin tesadüf blokları deneme desenine göre parselizasyonu Resim 3.2. Aspirin rozet dönemine ait görüntü
19 9 Resim 3.3. Aspirin çiçek dönemine ait görüntü Denemede parsellere dekara 9 kg saf N (azot) ve dekara 8 kg saf P (fosfor) hesabıyla ekimle birlikte Amonyum Nitrat(%33) ve DAP gübreleri verilmiştir. Hasat, bitkilerin hasat olgunluğuna geldiği devre olan 30 Ağustos ta parsel biçerdöveriyle yapılmıştır. Hasatta kenar tesiri çıktıktan sonra 6 sıra biçilmiştir Gözlem ve Ölçümler Aşağıdaki gözlem ve ölçümler her parselde kenar tesiri dışındaki sıralar arasında kalan 6 sırada yapılmıştır Bitki Boyu (cm) Bitkiler hasat olgunluğuna ulaştıktan sonra hasat alanına giren 10 bitkinin toprak seviyesinden en uç noktasına kadar olan kısımları ölçülerek, ortalama bitki boyları belirlenmiştir (Polat, 2007).
20 İlk Dal Yüksekliği (cm) Toprak yüzeyinden ana sapta ilk dalın başladığı noktaya kadar olan mesafe ölçülerek cm olarak kaydedilmiştir (Rango Rao ve Ramachandram,1977) Dal Sayısı (adet/bitki) Hasat edilen bitkilerden her parsel için sansa bağlı olarak seçilen 10 bitkinin dal sayıları sayılıp, ortalamaları alınmıştır. (Polat, 2007) Tabla Sayısı (adet/bitki) Olgunluk devresinde hasat alanına giren 10 bitki üzerindeki tablalar sayılarak ortalamaları alınmıştır (Polat, 2007) Bin Tohum Ağırlığı (g) Her parselden 4 paralelli olarak 100 er tohum sayılarak 0.01 g duyarlı terazide tartılarak ve bulunan ortalama değerler 10 ile çarpılarak 1000 tohum ağırlığı belirlenmiştir (Polat, 2007) Tohum Verimi (kg/da) Hasat alanı içerisindeki bitkilere ait olan tohumlar tartılarak parsel verimleri bulunmuş, daha sonra bu değerler dekara çevrilmek suretiyle tohum verimi hesaplanmıştır (Polat, 2007) Yağ Oranı (%) Her alt parselden alınan örneklerde Soxhlet metoduna göre 6 saat süre ile petrol eteri ekstrasyonunda yağ analizi yapılarak yağ oranları bulunmuştur.
21 Yağ Verimi (kg / da) Dekara tohum verimi ile yağ oranları birlikte değerlendirilerek hesap yolu ile dekara yağ verimleri belirlenmiştir İstatistikî analiz ve değerlendirmeler Araştırmadan elde edilen değerler ayrı ayrı Tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller Deneme Deseni ne göre varyans analizine tabii tutulmuştur. İstatistiki analizde MSTAT-C bilgisayar programı kullanılmıştır. F testi yapılmak suretiyle farklılıkları tespit edilen işlemlerin ortalama değerleri LSD önem testine göre gruplandırılmış, aynı gruba giren ortalamalar aynı harflerle, birbirinden farklı olan ortalamalar ise farklı harflerle gösterilmiştir. (Yurtsever, 1984; Düzgüneş ve ark, 1987) Araştırma Yerinin Genel Özellikleri İklim özellikleri Araştırma alanı, Ankara ili Haymana ilçesinin 1132 metre rakımına sahip olan İkizce yöresinde bulunmaktadır. Yörede tipik karasal iklim hâkimdir. Araştırma yerinin deneme dönemine ve uzun yıllara ait iklim verileri Çizelge 3.1 de gösterilmiştir. Çizelge 3.1 incelendiğinde, ekimin yapıldığı Nisan ayındaki yağış miktarı 40.5 mm dir. Bu miktar uzun yıllar ortalamasına (40.3 mm) çok yakındır. Temmuz ayında alınan yağış değerleri (24.6 mm) uzun yıllar ortalamasının (13.5 mm) üzerine çıkmıştır. Aylık ortalama sıcaklık deneme döneminde (18.02 o C) uzun yıllar ortalamalarına (18.72 o C) yakın değer gerçekleşmiştir. Aylar Çizelge 3.1. Deneme dönemi ile uzun yıllar ortalamalarına ait iklim verileri Deneme dönemi ortalaması Uzun yıllar ortalaması ( ) Sıcaklık ( o C) Yağış (mm) Sıcaklık ( o C) Yağış (mm) Toplam Ortalama Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü
22 Toprak özellikleri Deneme yeri topraklarının 0-20 cm derinliğinden alınan örneklere ait bazı fiziksel ve kimyasal özellikler Çizelge 3.2 de verilmiştir. Çizelge 3.2 nin incelenmesinden de görüleceği gibi deneme toprakları siltli-tınlı, ph 7.86, kireç oranı % 23.2, organik madde oranı % 1.51, su ile doymuşluk % 61 ve tuz oranı % 0.085dır. Bu duruma göre, deneme yeri hafif alkali, organik madde bakımından fakir, kireçli ve fosfor bakımından zengin durumdadır. Tekstür Sınıfı Çizelge 3.2. Deneme alanı topraklarının bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri* Derinlik (cm) Saturasyon (%) ph Kireç (CaCO 3 ) (%) Tuz Oranı (%) Alınabilir P 2 O 5 (kg/da) Organik Madde (%) Siltli tınlı *Toprak analizi, Ankara Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü laboratuvarında gerçekleştirilmiştir.
23 13 4. ARAŞTIRMA SONUÇLARI VE TARTIŞMA Değişik sıra arası ve sıra üzeri mesafelerin aspirde verim ve kalite üzerine etkilerinin araştırıldığı bu denemeden elde edilen sonuçlar aşağıda başlıklar altında sunulmuş ve tartışılmıştır. 4.1 Bitki Boyu Ankara-Haymana koşullarında farklı sıra arası ve sıra üzeri mesafelerde tespit edilen bitki boyuna ait varyans analizi sonuçları Çizelge 4.1 de, bitki boylarına ait ortalama değerler ise Çizelge 4.2 de verilmiştir. Çizelge 4.1. Farklı ekim sıklıklarının bitki boyuna ait varyans analizi Varyasyon Kaynağı Serbestlik Derecesi Kareler Ortalaması F Değeri Genel Tekerrür Sıra Arası Hata Sıra Üzeri S.A. x S.Ü Hata V.K. (%) : 5,38 SIRA ARASI Çizelge 4.2. Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama bitki boyları (cm) SIRA ÜZERİ 5 cm 10 cm 15 cm Ortalama 15 cm cm cm cm Ortalama Çizelge 4.1 de görüldüğü gibi farklı ekim sıklıklarının bitki boyuna etkisi istatistiki olarak önemli bulunmamıştır. Bitki boyu sıra arası mesafelere göre cm arasında değişmiş ve en yüksek değer 20 cm sıra arası mesafeden alınmıştır. Sıra arası mesafelere göre bitki boyu ortalamaları farklı çıkmış ancak bu farkların istatistikî olarak önemli olmadığı tespit edilmiştir. Sıra üzeri mesafelere göre ise bitki boyuna ait değerler cm arasında değişmiş ve en yüksek değer 5 cm sıra
24 14 üzeri mesafeden alınmıştır. Çizelge 4.2 de görüldüğü gibi sıra üzeri mesafeler azaldıkça bitki boyu da düzenli bir şekilde artış göstermiştir. Ancak, sıra üzeri mesafenin bitki boyu üzerine etkisi istatistikî olarak önemli bulunmamıştır (Çizelge 4.2). Bitki boyunun en yüksek (54.85 cm) ölçüldüğü ekim sıklığı 20x10 cm aralık mesafenin uygulandığı parsellerden alınmış, genelde sıra üzeri mesafe azaldıkça bitki boyunun arttığı saptanmıştır. Bulgularımız Salera (1996) ve Özel ve ark. (2003) nın bulguları ile uyum içerisindedir. Ankara koşullarında Sergek (2001) tarafından 20 cm, 30 cm ve 40 cm sıra aralıklarının denendiği çalışmada bitki boyu en düşük 20 cm sıra arası uygulamasından alınmıştır (66.60 cm). Bu sonuçların bulunan değerlerle farklı olmasının denemenin yapıldığı yıllarda yağış ortalamasının, uzun yıllar ortalamasından fazla olmasından kaynaklanmış olabileceği düşünülmektedir. Sergek (2001) tarafından 3 farklı ekim sıklıklarının denendiği çalışmada aldığı sonuçlar da bitki boyu en yüksek 40 cm sıra aralığında (87.91 cm), en kısa ise 20 cm sıra aralığında (85.81 cm) ölçülmüştür. Erzurum kuru koşullarında Polat (2007) tarafından yapılan çalışmada, bitki boyunun 15 cm ekim mesafesinden, 60 cm ye doğru düzenli olarak arttığı belirtilmiştir. 15, 30, 45, 60 cm lik ekim mesafelerinde çeşitlerin bitki boyları sırasıyla 68.20, 69.20, 70.30, cm olarak ölçülmüştür. Araştırmacının bu sonucu çalışmada bulduğumuz sonuçla kısmen uyum içerisindedir. Isparta da kuru şartlarda aspirin tarımsal ve teknolojik özelliklerini belirlemek amacıyla Uysal (2006) tarafından yapılan çalışmada Remzibey çeşidi için ortalama bitki boyu cm olarak bildirilmiştir. Çalışmada tespit edilen bitki boyları daha önce yapılan çalışmalardan Dinlersöz (1996) cm, İncel (2005) cm, Kıllı ve Küçükler (2005) cm, Yıldırım ve ark. (2005) cm ve Camaş ve ark. (2007) değerleri ile uyum göstermektedir. Özel ve ark. (2004) cm buldukları değerler ise bulduğumuz değerlerden yüksek çıkmıştır İlk Dal Yüksekliği İlk dal yüksekliğine ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.3 de, yüksekliğine ait ortalama değerler ise Çizelge 4.4 de gösterilmektedir. ilk dal
25 15 Çizelge 4.3. Farklı ekim sıklıklarının ilk dal yüksekliğine ait varyans analizi Varyasyon Kaynağı Serbestlik Derecesi Kareler Ortalaması F Değeri Genel Tekerrür Sıra Arası Hata Sıra Üzeri * S.A. x S.Ü Hata V.K. (%) : 6.66 Çizelge 4.3 de görüldüğü gibi ilk dal yüksekliğine sıra arası mesafelerin etkisi istatistiki olarak önemsiz, ancak sıra üzeri mesafelerin ilk dal yüksekliğine etkisi % 5 ihtimal seviyesinde önemli bulunmuştur. Çizelge 4.4 de görüldüğü gibi, sıra üzeri mesafelere göre ilk dal yükseklikleri cm arasında değişmiş olup % 5 önem seviyesine göre 3 farklı grup oluşmuştur. En yüksek değer 5 cm sıra üzeri mesafelerin uygulandığı parsellerden cm olarak ölçülmüş ve birinci grubu (a) oluşturmuştur. En düşük değer cm ile 15 cm sıra üzeri mesafelerin uygulandığı parsellerden elde edilmiş ve bu değer son grubu (b) oluşturmuştur. 10 cm sıra üzeri mesafelerin uygulandığı parsellerden elde edilen değer (36.57 cm) ise bu iki grup arasında (ab) kalmıştır. Çizelge 4.4. Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama ilk dal yükseklikleri (cm) SIRA ARASI SIRA ÜZERİ 5 cm 10 cm 15 cm Ortalama 15 cm cm cm cm Ortalama a ab b LSD sıra üzeri (%5): Makineli hasat açısından oldukça önemli olan ilk dal yüksekliği ile verim ve yağ içeriği arasında negatif bir korelasyon mevcut olup, yüksek tane verimi ve yağ içeriğinin temini için ilk dal yüksekliğinin düşük olması tercih edilmelidir (Çamaş ve ark. 2005).
26 16 Çalışmada ilk dal yüksekliğine ilişkin değerler, Dinçer ve Çetinel(1973) ve Kızıl (1997) ın bildirdiği değerler arasında olmuştur. Camaş (2007) ın bulduğu değerlerden yüksek bulunmuştur Dal Sayısı Dal sayısına ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.5 de, ortalama değerlere ait sonuçlar ise Çizelge 4.6 da gösterilmiştir. Çizelge 4.5 de görüldüğü gibi sıra arası uygulamaların dal sayısına etkisi önemsiz iken, sıra üzeri uygulamaların bitkide dal sayısına etkisi % 1 önem seviyesinde önemli olmuştur. Çizelge 4.6 da görüldüğü gibi, dal sayıları sıra arası uygulamalara göre adet/bitki arasında bulunmuştur. Sıra üzeri mesafelere göre ise dal sayısı adet/bitki arasında bulunmuş olup, istatistiki olarak % 1 önem seviyesinde 3 farklı grup oluşmuştur. En fazla dal sayısı 4.66 adet/bitki ile 15 cm sıra üzeri mesafenin uygulandığı parsellerden elde edilmiş ve bu değer birinci grubu (a) oluşturmuştur. 5 cm sıra üzeri mesafenin uygulandığı parselden ise en az dal sayısı (3.88 adet/bitki) elde edilmiş ve bu değer son grubu (b) oluşturmuştur. 10 cm sıra üzeri mesafenin uygulandığı parsellerden elde edilen değer ise (4.28 adet/bitki) bu iki grubun arasında (ab) yer almıştır. Çizelge 4.5. Farklı ekim sıklıklarının dal sayısına ait varyans analizi Varyasyon Kaynağı Serbestlik Derecesi Kareler Ortalaması F Değeri Genel Tekerrür Sıra Arası Hata Sıra Üzeri ** S.A. x S.Ü Hata V.K. (%) : 5.38 Erzurum kuru koşullarında Polat (2007) tarafından yapılan çalışmada, dal sayısı üzerine ekim sıklıklarının etkisi olduğu, ekim sıklığı arttıkça dal sayısının da arttığı belirtilmiştir. Araştırmaya göre, dal sayısı ilk ekim mesafesinden (15 cm), son ekim mesafesine doğru (60 cm) düzenli olarak artmış; 15, 30, 45, 60 cm lik ekim mesafelerinde dal sayıları sırasıyla 4.26, 4.88, 5.39, 5.74 adet/bitki olarak belirtilmiştir.
27 17 Araştırmacının bu sonucu, çalışmada bulduğumuz sonuçla uyum içerisindedir ancak dal sayıları çalışmada bulduğumuz değerlerden yüksektir. Bu farkın araştırmacının denemesinde kullandığı fazla azot dozlarından kaynaklandığı düşünülmektedir. Çizelge 4.6. Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama dal sayıları(adet/bitki) SIRA ARASI SIRA ÜZERİ 5 cm 10 cm 15 cm Ortalama 15 cm cm cm cm Ortalama 3.88 b 4.28 ab 4.66 a 4.27 LSD sıra üzeri (%1): Sergek (2001) tarafından Ankara koşullarında yapılan bir çalışmada ise, farklı sıra arası mesafelerde dal sayıları ölçülmüş seyrek ekimlerde dal sayısının arttığı gözlemlenmiştir. Bu sonuç, çalışmamızda bulduğumuz sonuçla uyum içerisindedir. Denemede elde edilen sonuçlar, daha önce yapılan çalışmalardan Kırıcı (1998), Kızıl ve Gül (1999), Özel ve ark. (2003) ın bildirdiği değerlerle uyum içerisinde, Esendal (1990), Uslu (1998), Kıllı ve Küçükler (2005) in değerlerinden ise düşük düzeyde oluşmuştur. 4.4 Tabla Sayısı Tabla sayısına ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.7 de, ortalama değerler ise Çizelge 4.8 de verilmiştir. Çizelge 4.7. Farklı ekim sıklıklarının tabla sayısına ait varyans analizi Varyasyon Kaynağı Serbestlik Derecesi Kareler Ortalaması F Değeri Genel Tekerrür Sıra Arası Hata Sıra Üzeri ** S.A. x S.Ü Hata V.K. (%) : 14.47
28 18 Çizelge 4.7 de görüldüğü gibi farklı sıra arası uygulamalarının tabla sayısına etkisi istatistiki olarak önemli bulunmamasına rağmen, sıra üzeri mesafelerin tabla sayısına etkisi % 1 ihtimal düzeyinde önemli bulunmuştur. Çizelge 4.8 de görüldüğü gibi tabla sayıları farklı sıra arası mesafelerin uygulandığı parsellerde 5,67-6,38 adet/bitki olarak ölçülmüştür. Farklı sıra arası uygulamalarının tabla sayısı üzerine etkisi istatistikî olarak önemli bulunmamıştır. Aynı parsellerde farklı sıra üzeri uygulamalarına göre ise tabla sayıları adet/bitki bulunmuş, % 1 önem seviyesinde 3 farklı grup oluşmuştur. Buna göre tabla sayısı en fazla 15 cm sıra üzeri mesafenin uygulandığı parsellerden elde edilerek birinci grubu (a) oluşturmuş ve en düşük ise 5 cm sıra üzeri mesafenin uygulandığı parsellerden alınmış ve üçüncü grubu (c) oluşturmuştur. 10 cm sıra arasının uygulandığı parselde ikinci grubu (b) oluşturmuş ve bu değer iki grup arasında yer almıştır. Çizelge 4.8. Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama tabla sayıları(adet/bitki) SIRA ARASI SIRA ÜZERİ 5 cm 10 cm 15 cm Ortalama 15 cm cm cm cm Ortalama 5.27 c 6.09 b 6.99 a 6.12 LSD sıra üzeri (%1): Araştırmada genel olarak sıra üzeri mesafe arttıkça doğru orantılı olarak bitkide tabla sayısı da artmıştır. Bu durumun bitkilerin gelişmeleri için daha geniş bir alana sahip olmalarından kaynaklandığı söylenebilir. Bu çalışmadan elde edilen bulgular, sıra üzeri mesafe arttıkça bitkide tabla sayısının arttığını belirten Salera (1996), Özel ve ark. (2003) ve sıra arası mesafe arttıkça bitkide tabla sayısının arttığını belirten Dinlersöz (1996) ve Sergek (2001) in sonuçları ile uyum içerisindedir. Farklı ekim sıklıklarına bağlı olarak elde edile ortalama tabla sayıları ile ilgili değerler, Esendal (1990), Kıllı ve Küçükler (2005), Yıldırım ve ark. (2005) ın bildirdiği değerlerden düşük; Kızıl ve Gül (1999), İnan ve Kırıcı (2001), Özel ve ark. (2003) nın bildirdiği değerlerle benzer olmuştur.
29 Bin Tohum Ağırlığı Bin tohum ağırlığına ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.9 da, ortalama değerler ise Çizelge 4.10 da verilmiştir. Çizelge 4.9. Farklı ekim sıklıklarının bin tohum ağırlığına ait varyans analizi Varyasyon Kaynağı Serbestlik Derecesi Kareler Ortalaması F Değeri Genel Tekerrür Sıra Arası Hata Sıra Üzeri S.A. x S.Ü Hata V.K. (%) : 4.38 Çizelge 4.9 da görüldüğü gibi farklı ekim sıklıklarının bin tohum ağırlığına etkisi istatistiki olarak önemli bulunmamıştır. Çalışmada bin tohum ağırlığının genel olarak g arasında değiştiği, en yüksek değerin 25 cm sıra arası 10 cm sıra üzeri mesafe uygulanan parsellerden alındığı, en düşük değerin 20 cm sıra arası, 10 cm sıra üzeri mesafeden alındığı ancak bu değerler arasında istatistiki olarak fark bulunmadığı Çizelge 4.9 da görülmektedir. Sıra arası mesafelere göre en yüksek bin tohum ağırlığı 25 cm sıra arası uygulanan parselden alınmış (43.54 g), en düşük değer ise g ile 20 cm sıra arası uygulanan parselden alınmıştır. Sıra üzeri mesafelere göre ise en yüksek değer g ile 10 cm sıra üzeri mesafe uygulanan parsellerden elde edilmiş, en düşük ise g ile 15 cm sıra üzeri mesafe uygulanan parsellerden elde edilmiştir. Çizelge Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama bin tohum ağırlıkları(g) SIRA ARASI SIRA ÜZERİ 5 cm 10 cm 15 cm Ortalama 15 cm cm cm cm Ortalama
30 20 Dinlersöz (1996) tarafından yapılan denemede, Remzibey çeşidinde bin tohum ağırlığı ortalama g bulunmuş, bulduğumuz değerle uyum içerisinde olmuştur. Sergek (2001) tarafından farklı sıra aralıklarının denendiği çalışmada, en yüksek bin tohum ağırlığı 40 cm sıra arası mesafeden alınmış (38.60 g) ve sıra arası arttıkça bin tohum ağırlığının arttığı tespit edilmiştir. Araştırmacının bulduğu sonuçlar bu çalışmada bulunan sonuçlardan düşük olmuştur. Daha önce yapılan çalışmalardan, Yıldırım ve ark. (2005) g, İncel (2005) g, Camaş ve ark. (2007) g değerleri ile yakın değerler elde edilmiş, Kıllı ve Küçükler (2005) in değerlerinden ise düşük çıkmıştır. 4.6 Tohum Verimi Tohum verimine ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.11 de, ortalama değerler ise Çizelge 4.12 de gösterilmektedir. Çizelge Farklı ekim sıklıklarının tohum verimine ait varyans analizi Varyasyon Kaynağı Serbestlik Derecesi Kareler Ortalaması F Değeri Genel Tekerrür Sıra Arası ** Hata Sıra Üzeri ** S.A. x S.Ü Hata V.K. (%) : Farklı sıra arası ve sıra üzeri uygulamalarının aspirde tohum verimine etkisi % 1 düzeyinde önemli bulunmuştur (Çizelge 4.11). Çizelge 4.12 de görüldüğü gibi, sıra üzeri mesafe uygulamalarına göre aspir bitkisinde 2 farklı grup oluşmuştur. Sıra üzeri mesafelere göre ortalama değerler ile kg/da arasında değişmiş, kg/da tohum verimi elde edilen 5 cm sıra üzeri uygulaması birinci grubu (a), 10 cm ve 15 cm sıra üzeri ise ikinci grubu (b) oluşturmuştur. Sonuçta artan sıra üzeri mesafelerde tohum veriminin azaldığı görülmektedir. Çizelge 4.12 incelendiğinde farklı sıra arası uygulamalarına göre tohum verimleri kg/da arasında değişmiş olup LSD testine göre 4 farklı grup meydana gelmiştir. Tohum verimi en yüksek 15 cm sıra arası uygulanan parsellerden
31 21 ( kg/da) elde edilmiş ve birinci grubu (a) oluşturmuştur. En düşük ise 30 cm sıra arası uygulanan parsellerden elde edilmiş olup ( kg/da) son grubu (c) oluşturmuştur. Diğer iki grup bunların arasında yer almıştır. Çizelge 4.12 incelendiğinde artan sıra arası mesafelerin tohum verimini azalttığı görülmektedir. Sergek (2001) tarafından yapılan çalışmada da benzer sonuçlar bulunmuştur. Hoag ve ark. (1968) ve Uslu ve ark. (1998) da sıra aralığı genişledikçe tohum veriminin azaldığını belirtmişlerdir. Çizelge Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama tohum verimleri (kg/da) SIRA ARASI SIRA ÜZERİ 5 cm 10 cm 15 cm Ortalama 15 cm a 20 cm b 25 cm bc 30 cm c Ortalama a b b LSD sıra üzeri (%1): LSD sıra arası (%1): Araştırma sonuçları arasındaki farklılıklar kullanılan çeşitlerden, çevre şartlarından, uygulanan kültürel işlemlerden, araştırmanın sulu veya kurak şartlarda yapılmasından ve ekim zamanlarından kaynaklanmış olabilir. Bu konuda yapılan çalışmalarda elde edilen tohum verimi değerlerinden; El (1991) kg/da, Hiremath ve ark. (1993) 165 kg/da, Dinlersöz (1996) kg/da, Sergek (2001) kg/da,, Öztürk (2003) kg/da, İncel (2005) kg/da, Kıllı ve Küçükler (2005) kg/da, Camaş ve ark. (2007) kg/da arasında değişen tohum verimi değerleri bildirmişlerdir. Bu sonuçlar, bu araştırmadan elde edilen değerler ( kg/da) ile uyum gösterirken; Polat (2007) ın bildirdiği değerlerden ( ) yüksek, Ülker (1990) in belirttiği değerlerden ( kg/da) düşük olmuştur. 4.7 Yağ Oranı Yağ oranına ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.13 de, ortalama değerler ise Çizelge 4.14 de verilmiştir.
32 22 Çizelde 4.13 te görüldüğü gibi, farklı sıra arası ve sıra üzeri mesafelerin yağ oranına etkisi istatistikî olarak önemli bulunmamıştır. Araştırmada, ortalama yağ oranı % olarak bulunmuştur. Sıra arası mesafelere göre yağ oranları % , sıra üzeri mesafelere göre ise % arasında değişmiş olup aralarındaki farklar istatistikî olarak önemsiz olmuştur (Çizelge 4.14). Çizelge Farklı ekim sıklıklarının yağ oranına ait varyans analizi Varyasyon Kaynağı Serbestlik Derecesi Kareler Ortalaması F Değeri Genel Tekerrür Sıra Arası Hata Sıra Üzeri S.A. x S.Ü Hata V.K. (%) : 3.40 Çizelge 4.14 incelendiğinde görülebileceği gibi artan sıra üzeri mesafelerde yağ oranı azalmıştır. Ancak bu fark istatistiki olarak önemsizdir. Dinlersöz (1996) ve Mane (1983) tarafından yapılan çalışmalarda da ekim sıklığının yağ oranına etkisinin önemli olmadığı belirtilmiştir. Sergek (2001) tarafından Ankara koşullarında yapılan çalışmada da Remzibey çeşidi için farklı ekim sıklıklarının yağ oranına etkisinin önemsiz olduğu saptanmıştır. Çalışmada bulduğu değerler % arasında olup, aradaki fark araştırmacının kullandığı materyalin sadece içteki yağ oranını hesaplamış olmasından kaynaklanmıştır. Çizelge Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama yağ oranları (%) SIRA ARASI SIRA ÜZERİ 5 cm 10 cm 15 cm Ortalama 15 cm cm cm cm Ortalama Polat (2007) tarafından yapılan çalışmada ise, aynı şekilde sıra aralığı mesafelerin yağ oranına etkisi olmadığı tespit edilmiştir.
33 23 Çalışmada elde edilen yağ oranları daha önceki çalışmalardan; Dalip (1994), Yıldırım ve ark. (2005), Camaş ve ark. (2007) nın bulduğu değerlerle uyum içerisindedir. 4.8 Yağ Verimi Yağ verimine ait varyans analiz sonuçları Çizelge 4.15 te, ortalama değerler ise Çizelge 4.16 da gösterilmektedir. Çizelge Farklı ekim sıklıklarının yağ verimine ait varyans analizi Varyasyon Kaynağı Serbestlik Derecesi Kareler Ortalaması F Değeri Genel Tekerrür Sıra Arası ** Hata Sıra Üzeri * S.A. x S.Ü Hata V.K. (%) : Çizelde 4.15 te görüldüğü üzere farklı sıra arası uygulamaların yağ verimine etkisi % 1 ihtimal seviyesinde ve sıra üzeri mesafelerin etkisi ise % 5 ihtimal seviyesinde önemli bulunmuştur. Polat (2007) da farklı ekim sıklıklarının yağ verimine etkisinin istatistiki olarak % 1 ihtimal seviyesinde önemli olduğunu vurgulamıştır. SIRA ARASI Çizelge Farklı ekim sıklıklarına ait ortalama yağ verimi(kg/da) SIRA ÜZERİ 5 cm 10 cm 15 cm Ortalama 15 cm a 20 cm ab 25 cm b 30 cm b Ortalama a b b LSD sıra arası (%1): LSD sıra üzeri (%5): Çizelge 4.16 da görüldüğü gibi, farklı sıra arası uygulamalarına göre yağ verimleri kg/da arasında bulunmuştur. Bu değerlere göre LSD testinde 3 farklı grup meydana gelmiştir. 15 cm sıra arası uygulanan parsellerden yağ verimi kg/da olarak ölçülmüş ve bu değer birinci grubu (a) oluşturmuştur. En düşük yağ verimi ise 25 cm (34.23 kg/da) ile 30 cm sıra arası mesafelerin (35.19 kg/da) uygulandığı
34 24 parsellerden elde edilmiş ve bu iki değer arasında LSD testine göre fark önemli olmayıp üçüncü grubu (b) oluşturmuştur. 20 cm sıra arası uygulanan parsellerde ise yağ verimi kg/da olarak tespit edilmiş ve LSD testine göre bu değer birinci ve üçüncü grup arasında ikinci grup (ab) olarak ortaya çıkmıştır (Çizelge 4.16). Çizelge 4.16 da görüldüğü gibi farklı sıra üzeri mesafelere göre yağ verimleri kg/da arasında değişmiş, buna göre LSD testinde 2 farklı grup oluşmuştur. 5 cm sıra üzeri mesafelerin uygulandığı parsellerden en yüksek değer (54.28 kg/da) elde edilerek birinci grubu (a) oluşturmuştur. 10 cm sıra üzeri uygulanan parsellerin ortalaması kg/da, 15 cm sıra üzeri uygulanan parsellerden elde edilen ortalama değer ise kg/da olup; bu iki değer arasında istatistikî olarak fark bulunmamakta ve ikinci grubu (b) oluşturmaktadır. Çizelge 4.16 da görüldüğü gibi sıra üzeri mesafenin azalmasına karşılık yağ veriminde de düzenli bir artış meydana gelmiştir. Farklı sıra arası mesafe uygulamalarında da sıra üzerinde olduğu gibi, sıra arası mesafe azaldıkça yağ verimi düşmektedir. Polat (2007) tarafından yapılan çalışmada, 45 cm sıra arası mesafeye kadar yağ oranı artmış, daha geniş mesafelerde ise azalmıştır. Bu sonuç çalışmada bulunan sonuçlarla tezat oluşturmaktadır. Bu farkın Polat (2007) ın çalışmada farklı azotlu gübreleme yapmış olmasından kaynaklandığı düşünülmektedir. Nitekim, azotlu gübre uygulama miktarı arttıkça yağ veriminin arttığını vurgulanmıştır. Denemede bulduğumuz değerler daha önce yapılan çalışmalardan; Yıldırım ve ark. (2005) nın kg/da, Camaş ve ark. (2007) ın kg/da olarak bulduğu değerlerle uyum içerisindedir.
35 25 5. SONUÇLAR ve ÖNERİLER 5.1. Sonuç Farklı ekim sıklıklarının aspirde verim ve kalite üzerine etkilerini belirlemek amacıyla 2009 yılı Nisan-Ağustos aylarında Ankara Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü ne ait deneme parsellerinde 2009 yılında Tesadüf Bloklarında Bölünmüş Parseller Deneme Desenine göre 4 tekerrürlü olarak kurulmuştur. Denemede sıra arası mesafeler (15cm, 20 cm, 25 cm, 30 cm) ana parselleri, sıra üzeri mesafeler (5cm, 10 cm, 15 cm) alt parselleri oluşturmuştur. Araştırma sonunda; farklı sıra arası ve sıra üzeri mesafelerin bitki boyu, ilk dal yüksekliği, bin tohum ağırlığı, yağ oranı üzerine etkileri olmadığı; dal sayısı, tabla sayısı, verim ve yağ verimine etkisinin önemli olduğu bulunmuştur. Araştırmada sıra arası uygulamasının tohum verimi ve yağ verimine etkisi olduğu ve sıra arası mesafe azaldıkça tohum verimi ve yağ veriminde artış meydana geldiği tespit edilmiştir. En yüksek tohum verimi ve yağ verimi (sırasıyla; kg/da, kg/da) 15 cm sıra arasının uygulandığı parsellerden elde edilmiştir. Araştırmada sıra üzeri uygulamalarının ilk dal yüksekliği, dal sayısı, tabla sayısı, tohum verimi ve yağ verimi üzerine etkisi olduğu tespit edilmiştir. Sıra üzeri mesafe artıkça dal sayısı ve tabla sayısında düzenli bir artış olurken, ilk dal yüksekliği, tohum verimi ve yağ veriminde ise azalma meydana gelmiştir. En yüksek dal sayısı ve tabla sayısı (sırasıyla; 4.66 adet/bitki, 6.99 adet/bitki) 15 cm sıra üzeri mesafeden elde edilirken, en yüksek ilk dal yüksekliği, tohum verimi ve yağ verimi (sırasıyla; cm, kg/da, kg/da) 5 cm sıra üzeri mesafelerin uygulandığı parsellerden elde edilmiştir Öneri Bu araştırmada, Ankara kurak şartlarında ekilen aspirin kullanım amacı dikkate alınarak verim ve kalitesinin farklı sıra aralıklarındaki durumu ortaya konmuş ve üreticiye aynı şartlarda ekilen aspirin en yüksek tohum verimi ve yağ verimini elde etmek için uygun sıra arası ve sıra üzeri mesafeyi önermek amaçlanmıştır. Buna göre kurak şartlarda en yüksek tohum verimi ve yağ verimini elde etmek için en yüksek tohum veriminin ve en yüksek yağ veriminin 15 cm sıra arası ve 15 cm sıra üzeri mesafelerden elde edilmesi sebebiyle önerilebileceği ortaya konmuştur. Aspir; ülkemiz yağ açığını kapatmak için yüksek yağ oranı, kuru şartlarda yüksek verim, ekim-hasat-harman gibi zirai işlemlerinin hububat tarımında kullanılan
T.C. NAMIK KEMAL ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ
FARKLI TABAN GÜBRESİ UYGULAMALARININ ASPİR (Carthamus tinctorius L.) in TOHUM VERİMİ VE BAZI KALİTE ÖZELİKLERİNE ETKİSİ Zeynal ÇELİK Yüksek Lisans Tezi Tarla Bitkileri Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr.
T.C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ EKİM SIKLIKLARININ KETENCİK [Camelina sativa (L.) Crantz] BİTKİSİNDE ÖNEMLİ AGRONOMİK ÖZELLİKLER ÜZERİNE ETKİLERİ Furkan ÇOBAN YÜKSEK LİSANS TEZİ Tarla
Prof. Dr. Özer KOLSARICI danışmanlığında Neslihan Duygu ÜSTÜNER tarafından hazırlanan bu çalışma 01/02/2006 tarihinde aşağıdaki jüri tarafından Tarla
ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ FARKLI GELİŞME DÖNEMLERİNDE UYGULANAN AZOTLU GÜBRE FORMLARININ KIŞLIK KOLZA (Brassica napus ssp. oleifera L.) NIN VERİM VE VERİM ÖGELERİNE
T.C. AHİ EVRAN ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ KIRŞEHİR KOŞULLARINDA FARKLI SIRA ARASI VE TOHUM MİKTARI UYGULAMALARININ ANADOLU ÜÇGÜLÜNÜN (Trifolium resupinatum L.) OT VERİMİ VE KALİTESİNE ETKİSİNİN
SelcukJournal of AgricultureandFoodSciences
Selcuk J Agr Food Sci, (2018) 32 (1), 20-28 20 e-issn: 2458-8377 DOI: 10.15316/SJAFS.2018.59 SelcukJournal of AgricultureandFoodSciences Selçuk Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi Farklı Sıra Arası ve Sıra
ISSN: 2458-8377 Selcuk J Agr Food Sci, (207) 3 (2), -7 DOI: 0.536/SJAFS.208.55 Selcuk Journal of Agriculture and Food Sciences Selçuk Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi Eskişehir Koşulları Altında Bazı Aspir