Mimarlık Eğitimi Üzerine Bir Derleme/Kısa Notlar - Arkitera
1. Mimarlık Eğitiminde Sorular / Sorgulamalar
Bu başlık altında başat sorun olarak, galiba ülkemizin somutlaşmış bir “Bilim ve Eğitim Politikası” olmamasını dile getirmek yanlış olmayacaktır. (Dünya ülkelerinin yaklaşık %90’ında mimarlık eğitimi ve mesleği yasalarla düzenlenmiştir.) Bazı üniversitelerimizde yüzyılı aşan sürelerde mimarlık eğitimi veriliyor olmasına, bu anlamda küçümsenmeyecek bir birikimin varlığına ve altmış yıla ulaşan bir meslek örgütlülüğünün varlığına karşın mimarlık eğitimi ile meslek yasası arayışlarının henüz sonlanmamış olması, günümüzde yaşanan sorunlara kaynaklık etmektedir. Bunların önemlileri şöyle sıralanabilir:
Yüksek Öğretim Kurumu’nun eğitimde standardizasyon arayışı ve kimi kuralların keskinliği,
Bu sorunları daha ayrıntıya indirdiğimizde tabii ki arttırabiliriz. Ancak her birini sorguladığımızda ve pratiği de kapsayacak çözüm önerilerini geliştirdiğimizde (ki yapılmakta) ortaya “Nasıl bir gelecek? Nasıl bir mimarlık eğitimi?” sorusunun yanıtı ortaklaşa vermek zorunluluğu ve giderek yetkili merkezi kurumların da bu yanıtı irade beyanı olarak kabul etmeleri, bağlamında da mimarlık eğitimi politikasının yasal tabanını oluşturmaları gereği ortaya çıkmaktadır. Bu sürecin sorgulanmasında ve olumlu bir biçimde sonlanmasında üniversitelerin farkındalığına, etkisine ve itici gücüne günümüzde her zamankinden daha çok gereksinme duyulduğunun altını kalınca çizmek gerekmektedir. Çünkü ülkemizde:
Mimarlık Bölümü sayısı 101’e (2014 yılı) ulaşmış olup 81 ilin 73’ünde mimarlık bölümü bulunmaktadır. Bu bölümlerin %60’ı devlet, %40’ı vakıf üniversiteleri içindedir.
Aynı yılda öğrenci kontenjanı 5511 olmuştur. Bu kontenjanın 2150’si devlet, 3361’i vakıf üniversitelerine aittir. Dolayısıyla mimarlık eğitiminde vakıf üniversiteleri öne çıkarken sorumlulukları artmış, konu ticari kaygıların ötesine geçmiştir.
Ayrıca 2015 Ocak ayı itibariyle mimar sayısı 45541 kişiye ulaşırken Avrupa ortalamasına da yaklaşılmıştır. Avrupa’da 10 bin kişiye 8 mimar düşerken Türkiye’de bu değer 6’ya ulaşmıştır.
Bu sayısal veriler gerçekten son günlerde sıkça dile getirildiği gibi ülkemizde mimarlığın ve mimarlık mesleğinin kimyasının değiştiğini ortaya koymaktadır. Başka bir deyişle; yapı üretim sürecindeki değişimler, bu değişimin artan mimar sayısını istihdam edememesi, sürekli kontenjan arttırımının sosyolojik etkileri ve zaman zaman mimarlık eğitiminde ticari anlayışların ortaya çıkıyor olması mimarlık eğitimi ile meslek yapısında istenen değişikliklerin başat nedenleri ya da yukarıdaki saptamayı haklı kılan temel parametreler olarak değerlendirilebilir. Ancak burada yapılacak bir önemli çıkarım, ticari endişelerin de tetiklemesi ile birlikte daha bir sertleşip kesinleşen “bölümler / kurumlar arası rekabet” konusudur. Ortaklıkları, işbirliklerini, birlikte üretmeyi, eşdeğerlik çabalarını giderek dayanışmayı zayıflatan bu rekabet ortamı gerçeği taşıdığı olumsuzluklara karşın yine de başta “eğitimde nitelik ve özgünlük” olmak üzere birçok olumlu özelliği pratiğe aktarmayı zorunlu kılmaktadır. Bu doğrultuda yapılacaklar kurumun/bölümün rekabet gücünü arttıracak, bir yandan da zayıflıyor olarak tanımladığımız ortak değer ile kavramların yeniden güçlenmesine katkı yapacaktır. Bu bağlamda günümüz açısından öncelikle yukarıda da değindiğimiz gibi “nasıl bir mimarlık eğitimi?” sorusunu yanıtlamak gerekiyor. Bu soru tabii ki yanıtlanmakta, tartışılmakta, üzerine kitaplar/araştırma makaleleri yazılmakta ve ortaya kesinlikle yararlanılması gereken bir zenginlik, genişlik ve derinlik çıkmaktadır. Bu dokümanın sınırları adına, söz konusu yazından şimdilik kısa genellemeler yaparak bu derlemeye devam etmek durumundayız.
2. Nasıl Bir Mimarlık Eğitimi?
Bilindiği gibi kurumlar, nitelikli kadrolarla – insan faktörü – kurumsallaşma yolunda zamana bağlı olarak, kendi amaç ve hedefleri doğrultusunda, geleneklerini, birikimlerini, deneyimlerini, ilkelerini, kurallarını vb. özelliklerini, bir diğer ifade ile; kimliğini oluştururlar. Bu bağlamda bazı temel ilkeleri / eğitimin vazgeçilmezlerini özetlemek gerekirse;
“Bütünleşik eğitim-öğretim tasarım modeli” yaklaşımı kapsamında, usta-çırak ilişkisi ve kuram-uygulama bütünselliğinde, sadece ülkemiz için değil dünya için meslek insanı yetiştirme hedeflenmeli ve buna ilişkin çalışmalar süreklilik kazanmalıdır.
Bu açıklamaların paralelinde konuya ulusal boyutta bakıldığında; “MOBBİG” Mimarlık Okulları Bölüm Başkanları İletişim Grubu’nun ilgili komisyonunun uzun ve yoğun araştırma ile tartışmalar sonucu ülkemiz mimarlık okulları için ulaştığı ilkeler şöyle sıralanmaktadır.
Mimarlık fakültelerinde yer alan bölümler, en küçük ölçekten en büyük ölçeklere değin “yaşam alanlarımızı” düzenleyecek, şekillendirecek olan hizmet sunucularını (mimarları, iç mekan tasarımcılarını, peyzaj tasarımcılarını, kent plancılarını, moda tasarımcılarını vb.) yetiştiren kurumlar olmaları nedeni ile toplumun sağlığı, esenliği, güvenliği ve refahı ile insanımızın güvenli ve kaliteli bir yapılı çevrede yaşam hakkı için hizmetlerin bütünlüğü ilkesi çerçevesinde AB kriterlerini de dikkate alarak eğitim-öğretim modellerini yeniden yapılandırmaktadırlar.
Bu bakış açısı ile farklı bölümlerin iletişim içerisinde, katılımcı, şeffaf, paylaşımcı, her türlü bilimsel gelişmeye ve yeniliğe açık, bireysel gelişmelere yön verici ve özendirici tam gün esaslı, “öğrencilerin, eğitim-öğretimin önemli bir parçası-ortağı olduğu, baştan itibaren kişiliklerine ve beyinlerine saygı gösterilerek özgüvenini geliştirecek, potansiyellerini ortaya çıkarıp geliştirecek aktif yöntemleri içeren” (öğretici ve öğrenci odaklı, usta-çırak ilişkisi içerisinde) bir eğitim-öğretim/tasarım modeli ile yeniden yapılandırılması ilke olarak benimsenmelidir.
• Prof. Dr. Emre Aysu, “Maltepe Üniversitesi, Mimarlık ve Tasarım Fakültesi, 2010-2014 Yılları Arası Eğitim-Öğretimde Akademik Etkinlikler Değerlendirmesi”, Aralık 2014, İstanbul
• Bülent Tuna, “Türkiye Mimarlık Eğitimi Politikası Arayışları”, Bildiri, Mimarlık Semineri 2015, Mart 2015, İstanbul.
• TMMOB Mimarlar Odası “Mimarlık Eğitim Kurultayı IV – Kasım 2007”, Nisan 2008, Ankara.
• TMMOB Mimarlar Odası “Mimarlık ve Eğitim Kurultayı V – Kasım 2009”, Mart 2010, Ankara