“Yarın dışarı çıktığımda yanıma bir ortak gerekebilir” düşüncesi, dayanışmanın evrimsel mantığının bir parçasıdır fakat bireyi yardım etmeye teşvik eden en temel mekanizma olduğu söylenemez. Gerçekten de, son deneysel araştırmalarda, çok küçük (1-2 yaşlarındaki) çocukların bile, neredeyse hiçbir ayrım yapmadan başka insanlara yardım etmeye doğal olarak yatkın olduğu gözlemlendi. Örneğin, on dört aylık küçük çocuklar bile belli bir ödül olmadan, yetişkinlere ulaşması zor nesneleri getirmekten kapıları açmaya, kitapları dizmeye kadar her konuda yardım eder (Warneken & Tomasello, 2007). Çocuklar bu eylemleri şempanzelerden farklı bir bağlamda yaparlar, üstelik kendi zararlarına bile olsa. Örneğin bir çocuk kendisi için değerli bir kaynağı ihtiyacı olan bir yetişkine verebilir (Svetlova, Nichols & Brownell, 2010). (5)Çocuklar aynı zamanda ödül beklentisi olmadan başkalarına ihtiyacı olan bilgiyi de sağlarlar (mesela aradıkları nesnenin yerini söylemek gibi). Dahası, çocuklara yardımcı oldukları için ödül verilirse ve daha sonra ödül sistemi ortadan kaldırılırsa; daha önce hiç ödül verilmemiş çocuklara oranla yardımlaşma seviyelerinin azaldığı gözlemlenmiştir (Warneken & Tomasello, 2008). Bu olguyu inceleyen diğer çalışmaların sonuçlarının oluşturduğu düzen, verilen ödüllerin ve azalan eğilim arasında bir ilgi olduğunu açıklayıcı niteliktedir (aşırı gerekçelendirme etkisi).
İlk insanların küçük çaplı ve doğaçlama avlanma şekli, belli bir süreliğine istikrarlı ve uyarlanabilir bir stratejiydi. Tomasello ve arkadaşlarının hipotezine göre, bu stratejinin istikrarını bozan iki temel demografik faktör mevcuttu. Birincisi, diğer insanlarla olan rekabetti. Diğer insanlarla yapılan rekabet, işbirliği yapan gevşek yapıdaki bir grubun, yaşam biçimini işgalcilerden koruyabilmek adına, birbirine daha fazla bağlı bir sosyal gruba dönüşmek zorunda kalması anlamına geliyordu. Ortaya çıkan sonuç grup rekabetiydi. İkincisi ise artan nüfus olmuştur. Nüfus arttıkça, insanlar daha küçük öbeklere bölünme eğilimi göstermişlerdir. Bu da, birtakım farklı sosyal öbeklerin tek bir üst-grup ya da “kültür” meydana getirdiği bir çeşit kabile düzeninin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Yani bu noktada başkalarının kültürel grubunu kendininkinden ayırt edebilmek son derece önem arz etmekteydi. Ve elbette bireyin kendisinin başkaları tarafından ayırt edilebildiğinden de emin olması gerekiyordu. Bu iki yollu ayırt etme süreci önemliydi çünkü yeteneklerini ve değerlerini paylaşma konusunda bireye yalnızca kendi kültürel grubu tarafından güven duyulabilirdi ve ancak bu şekilde iyi ve güvenilir bir işbirliği ortağı, hatta grubu savunabilecek bir birey olduğunu gösterebilirdi. Günümüz insanlarının grup kimliğini belirlemede çeşitli yolları olabilir fakat hayal edebileceği şekilde ilk yöntemlerimiz temelinde davranışsaldı; bizim gibi konuşan, bizim gibi yemek hazırlayan ve hiç olmazsa bizim kültürel davranışlarımıza uyan bireyler çok büyük olasılıkla bizim kültürel grubumuza aitti. (6)
Bu yüzden çocukların neden sosyal normlara uyarak büyüdüğü gayet açıktır. Fakat aynı zamanda, yaklaşık üç yaşından itibaren, bu sosyal normları başkalarına uygulatmaya başlarlar. Sosyal normları başkasına uygulatmak, davranışı düzeltilen kişinin karşı çıkabileceği ya da misilleme yapabileceği göz önünde bulundurulduğunda riskli olabilir; bu durumda çocukların bunu neden yaptığına dair tutarlı bir neden bulmak zordur. Yine de çocuklar, üç yaşından itibaren, bir başkasının emeğini tahrip etmeye yönelik hazırlık yapan birini gözlemlediklerinde, duruma karşı çıkar ve müdahale ederler (Vaish, Missana & Tomasello, 2011). Birisi başkasının malını çalmaya yeltendiğinde de aynısını yaparlar (Rossano, Carpenter & Tomasello, 2012). Şaşırtıcı bir şekilde, birisi değişik bir oyunu çocuğun bildiği kurallara uymayan bir şekilde oynamaya başladığında bile, çocuk karşı çıkar ve müdahale eder (Rakoczy, Warneken, & Tomasello, 2008). (7) Bu örnekte, ortada kimseye bir zarar verilmiyor olsa da (oynanan oyun tek kişilik bir oyun), çocuk, başkalarının oyunu doğru şekilde oynamasını ister. Yani küçük çocuklar ahlaki ve geleneksel normları yalnızca uygulamaz, aynı zamanda uygulatırlar. Üstelik bu geleneksel normlar farklı bir kültürel grup ya da otorite tarafından onaylandığı sürece çocuklar tarafından değişken olarak algılanırlar.
Sonuç olarak insanları “sosyal hayvan” olarak adlandırmak doğru fakat olabildiğince kusursuz bir seçim değildir. En isabetli seçenek, “işbirlikçi hayvan” ya da “en sosyal hayvan” gibi daha özgün bir tanım olabilir. İnsanlar, birbirleriyle, türlerine özgü kişilerarası ve grup ahlakı süreçleriyle sosyal olarak; dünyayla ise yine türlerine özgü ortak niyetlilik süreçleriyle bilişsel olarak etkileşime geçmeyi başarmışlardır; bu tanımlar ise bu benzersiz evrimsel yolu daha eksiksiz olarak ifade edebilirler.
Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü, Almanya