Yerli ve Yabancı Kaynaklar Işığında Selçuklu Hastaneleri ve Tababetin Avrupa'ya Tesirleri / Prof. Dr. Arslan Terzioğlu
İslam uygarlığına dair araştırmaların Avrupa'da ve bizde çok daha eski tarihlerde başlamasına karşın, Selçuklu araştırmalarının özellikle Selçuklu hastanelerinin bilimsel araştırılmasının ancak 1925'ten sonra başladığı, bu alandaki ilk çalışmaların Dr. İssa Ahmed, Prof. Süheyl Ünver, Sedat Çetintaş, Prof. Albert Gabriel, Prof. Ernst Herzfeld tarafından yürütüldüğü bir gerçektir.1
Selçuklu Türklerinin XI. yüzyılda doğu İslam dünyasının hakimi ve koruyucusu olarak Akdeniz'e kadar yayılmalarının sadece Türk ve İslam tarihi için değil, Avrupa tarihi için de bir dönüm noktası olduğu ancak son zamanlarda anlaşılmaya başlanmıştır. Avrupa'da Rönesans devrinin doğmasında Selçukluların oynadığı rol etraflıca araştırıldığında, Selçukluların Avrupa kültürünü, bilhassa Avrupa tıbbını, Avrupa hastanelerini ve üniversite kuruluşlarını ne kadar çok etkiledikleri daha belirli bir şekilde ortaya çıkacaktır. Bazı bilim adamlarınca dünyanın ilk resmi üniversitesi olarak nitelendirilen Bağdat'taki Nizamiye Medresesi, 1067 yılında Selçuklu Sultanı Alp Arslan tarafından kurulmuştur. Ayrıca tababet de tahsil edilen bu Nizamiye Medresesi'nin bir de hastanesi vardı.2 Bu medresede Abd al-Latif Bağdadî gibi eserleri sonra Latinceye çevrilen büyük İslam hekimleri ders vermişlerdir. Selçuklular Devri'nde Bağdat'ta kurulan Mustansıriye Medresesi'nde diğer ilimlerin yanı sıra tıp tahsil edildiği gibi Basra'da ayrıca bir tıp medresesi tesis edilmiştir.3
Kurdukları imparatorluğun, doğu ile batı arasındaki kervan yollarının üzerinde olduğunu bilen Selçukluların, bulaşıcı hastalıkların, sivil halk ve ordu için büyük tehlikesini düşünerek, daha Tuğrul Bey ve Alp Arslan devirlerinde birer tıp merkezi niteliğinde hastaneler tesis etmeye başladıkları görülür.
Selçuklu Türkleri Tuğrul Bey (995-1063) zamanında Bağdat'a gelerek İslam dünyasının hakimiyetini üzerlerine aldıklarında, 981-982'de Bağdat'ta Dicle'nin batı yakasında işletmeye açılan meşhur Adûdî Hastanesi hâlâ mevcuttu. Harabe olmaya yüz tutan bu hastane Tuğrul Bey zamanında Abdülmelik Ebû Mansur b. Yusuf tarafından teftiş edilerek tamir ettirildi ve 3 hazinedarla 28 hekim oraya tayin edildi.4
Bazı kaynaklara göre, Selçuklu Sultanı Alp Arslan'la oğlu Melikşah'a vezirlik eden Nizamülmülk'ün Nişapur'da tesis ettiği Bimaristan ilk Selçuklu hastanesidir.5
Gazneli Mahmud'un sarayında çalışan büyük Türk-İslam hekim ve ilim adamı el-Birûnî'nin (973­1051) Kitâb as-Saydala isimli eczacılığa dair kitabında bir süre çalıştığından bahsettiği Gazne'deki hastane ve kısa bir süre önce vakfiyesi bulunan Karahanlı Türk Hakanı Tamgaç Buğra Han Abu İbhak İbrahim ibn Nasr'ın (1051-1068) Semerkant'ta 1065'te tesis ettiği hastanenin ilk Selçuklu hastanelerinden biraz daha önce tesis edilmiş olduğu anlaşılıyor.6
Bugüne kadar ulaşabilen Selçuklu hastanelerinden Halep'teki ve Şam'daki Nureddin Hastaneleri (1154), Kayseri'deki Gevher Nesibe Hastanesi ve Gıyaseddin Keyhüsrev Tıp Okulu (1206), Sivas'taki Keykavus Hastanesi (1217), Divriği'deki Behramşah'ın kızı Turan Melik'in Hastanesi (1228), Tokat'taki Gök Medrese denilen Pervane Bey Hastanesi (1275), Çankırı'da Atabey Ferruh Hastanesi (1235) ile Kastamonu'daki Ali b. Pervane Hastanesi'nin (1272) ilmi olarak araştırılması ile Selçuklu Türklerinin eski vatanları Türkistan'dan bunların haç şeklinde 4 eyvanlı planlarını ve sonradan Avrupa'da gotik mimarisinin gelişmesine yol açan kubbe konstrüksyon özelliklerinin yanı sıra 12 hayvanlı takvimlerinden esinlenen hayvan figürleri ile ay ve güneş motiflerini birlikte Ön Asya'ya getirdikleri görülmektedir.7 Sadece günümüze kadar ulaşan en eski İslam hastaneleri oldukları için değil, aynı zamanda Avrupa'da İslam kültürünün tesirlerinin en etkin olduğu Haçlı seferleri döneminde işletmede oldukları için de, dünya hastane tarihi ve hastanelerin genealojisini araştırma açısından Selçuklu hastaneleri büyük bir öneme haizdirler.
Hamam ve kaplıcaların yanı sıra, Selçuklular Dönemi'nde Lepralılar için tesis edilen "sıracalılar tekkesi" veya "miskinler tekkesi" denilen cüzamhaneler (=leprosoriler) ve akıl hastalarının telkinle tedavisi için Anadolu'da yakın zamana kadar işletmede olan tekkeleri bir tarafa bırakırsak, Bimaristan, Maristan, Darüşşifa adıyla tesis edilen gerçek Selçuklu hastanelerini, eski kaynaklardaki bilgilere göre dört kategoriye ayırmak mümkün:
1. Orduda develerle taşınabilen seyyar hastaneler.
2. Kervansaraylarda seyahat edenler için tesis edilen hastaneler ki, bundan el-Omari ve Kalkaşandi bahsettiği gibi, Cemalettin Karatay'ın vakfiyesinde de buna dair kayıtlar var.8
3. Saray mensupları için tesis edilen saray hastaneleri.9
4. Halkın sağlığı ve tıp eğitimi için tesis edilen genel hastaneler.10
Bizim bu çalışmamızda esas üzerinde duracağımız konu bu son grupta anılan Selçuklu hastanelerinin tıp eğitimi açısından da incelenmesi olacaktır.
Bilim tarihi açısından çok önemli bir husus da, İslam dünyasında devlet tarafından tesis edilen ilk resmi üniversiteler mahiyetindeki medreselerin ve tıp eğitiminin yapıldığı klinik ve tıp fakültesi niteliğindeki ilk hastanelerin, Selçuklular Dönemi'nde yaygın bir şekilde tesis edilip, bunların bir kısmının yapı olarak da bugüne kadar ulaşan bu türdeki en eski binalar olarak hâlâ ayakta durmalarıdır.
Bazı bilim adamlarınca, dünyanın ilk resmi Üniversitesi olarak nitelendirilen Bağdat'taki Nizamiye Medresesi 1067 yılında Selçuklu Sultanı Alp Arslan tarafından kurulmuş olup, ayrıca tababet tahsil edilen bir hastanesi de vardı.11 Yine Selçuklular Dönemi'nde 1223'te kurulan Mustansıriye Medresesi'nde diğer bilimlerin yanı sıra tıp tahsil edildiği gibi Basra'da bir tıp medresesi tesis edilmişti.12
Selçuklular Dönemi'nde yeniden organize edilen Bağdat'taki Adudî Hastanesi ile Şam'da Selçuklu Atabegi Nureddin'in 1154'te tesis ettiği Nureddin Hastanesi'nde tıp eğitiminin nasıl yapıldığı ve orada yetişen hekimlerin nasıl yeni bilimsel buluşlar yaptıkları, üzerinde durulması gerekli bir husustur.
Gerçi Selçuklulardan önce, Emeviler ve Abbasiler Dönemi'nde Şam ve Bağdat'tan, İslam'ın yayıldığı diğer bölgelere kadar birçok hastane yapıldığı biliniyorsa da, bunların hiçbiri yapı olarak bugüne ulaşamadığı gibi, o devirlerde bu hastanelerde tıp eğitimi yapıldığına dair, o devir kaynaklarında sarih bilgilere rastlanmamaktadır. Şam'daki Nureddin Hastanesi (1154), Kayseri'deki Gevher Nesibe Hastanesi ve Tıp Medresesi (1206) gibi günümüze kadar ulaşan en eski İslam hastane ve tıp tahsili yapılan müesseseler Selçuklular Dönemi'nde tesis edildikleri gibi, İslam'da tıp eğitimine ait en geniş bilgilerin Selçuklu Dönemi'ne ait olduğu, bu çalışmamızda, şimdiye kadar pek değerlendirilmeyen kaynaklara dayanılarak ele alınacaktır.
II. Selçuklular Öncesi İslam Hastaneleri ve Tıp Eğitimi
Önce Selçuklu Dönemi'ne kadar, Emeviler ve Abbasiler Dönemi'nde İslam aleminde tıp eğitiminin gelişimi ve bunda hastanelerin rolü hakkındaki kaynaklara bir göz atalım. Emeviler Dönemi'nde el-Valid tarafından Şam'da 706'da ilk İslam hastanesinin kurulduğu13 Mısır'ın da 641'de zaptı ile Fustat'ta al-Kanadil sokağında bir hastane tesis edildiği eski kaynaklarda belirtiliyorsa da14 tıp eğitiminin bu müesseselerde yapıldığına dair sarih bilgilere eski kaynaklarda rastlanmıyor.
İskenderiye'nin Müslümanlarca zaptından sonra tıp ve bilim merkezi ünlü İskenderiye Okulu ve Kütüphanesi'nden pek bir şey kalmadığı, buradaki bilim adamlarından Abd el-Malik İbn Abcar el-Kinani'nin Müslümanlığı kabul ederek tıp dersleri verdiği ve tıbbi eserleri Arapçaya tercüme ettiğine dair bazı bilgilerden öteye giden detaylara rastlanmıyor.15 Bu antik merkezin Emeviler Dönemi'nde Nisibis ve Urfa'ya (Edessa) kaydığı biliniyor.
Abbasiler Dönemi'nde yeni tesis edilen hilafet merkezi Bağdat'a el-Mansur zamanında, Cundişapur Tıp Okulu'ndan Corciş bin Bahtişu'nun geldiği ve burada sağlık işlerini yeniden oraganize eden bir saray hekimi olarak çalıştığı biliniyor. 16 Cundişapur Tıp Okulu'nun Sasani Hükümdarı I. Şâpûr tarafından kurulup M.S. 260'da işletmede olduğu ve bunun yanındaki hastanesinin M.S. 350'de tesis edildiği ve 10. yüzyılın sonuna kadar Abbasiler Dönemi'nde de işletmede olduğu biliniyor. 17
Yalnız burada tıp tahsili yapabilmek için Nasturî mezhebinde Hıristiyan olmak şarttı.18
Bu nedenle Cundişapur Tıp Okulu ve Hastanesi'nde Müslüman olanlar hekimlik tahsil edemezlerdi. Ama bu müessesenin İslam hastanelerinin kuruluşunda büyük rol oynadığı muhakkaktır.
Harun er-Raşid'in de Bağdat'ta Cundişapur'daki gibi bir hastane tesis ettiği, hatta o dönemde Hind tababetine ait eserlerin bu hastanede çalışan Ebu Dehn ve İbn Mankah tarafından Arapçaya tercüme edildiği biliniyorsa da19 bu hastanedeki tıp eğitiminden söz edilmiyor. Halife el-Me'mun Dönemi'nde Bağdat'ta Cundişapur Akademisi örneğine göre 830'da Beytü'l-Hikme isimli bir akademi tesis edilmiştir. Ama, Cundişapur'da tıp eğitimi yapılan bir hastane olduğu bilinmesine karşılık, Bağdat'ta Cundişapur'dan gelen hekim Cibril b. Bahtişu'nun (ö. 827) tavsiyeleri ile tesis edilen Beytü'l-Hikme'de bir tercüme okulu, bir kütüphane ve bir de rasathane bulunduğu, ama orada tıp eğitiminin yapıldığı bir hastanenin maalesef bulunmadığı ve hatta Bağdat'ta Harun er-Raşid'in hastanesi ile de bu hususta bir bağlantısı olmadığı eski kaynaklardan anlaşılıyor.20
Gerçi 1005'te Fatımi Halifesi al-Hakim de Kahire'de Beytü'l-İlm adında bir Bilim Akademisi tesis etmişse de al-Makrizi'nin (ö. 1442) verdiği bilgilerden, bu Beytü'l-İlm isimli akademide de tıp eğitimi ile ilgili bir hastanenin olmadığı anlaşılıyor.21 O dönemde camiler civarındaki mekteplerde temel eğitim yapıldıktan sonra, hekim olacakların, büyük üstadların yanında tıp dersi alabilmek için bir büyük kentten öbürüne seyahat ettikleri ve böylece öğrendikleri teorik bilgileri, büyük şehirlerdeki hastanelerde üstad hekimlerin yanında çalışarak takviye ettikleri biliniyor.22
Mısır'da IX. yüzyılda İbn Tulun Camii'nde tıp eğimi yapıldığına dair eski kaynaklarda kayıtlara rastlanır. 872-874 yıllarında Türk asıllı İbn Tulun'un yanında hastane ve hamamı ile bir külliye olarak yaptırdığı İbn Tulun Camii'nde ünlü İslam hekimlerinden Muzaffer el-Din Mahmud Elemşâti'nin IX. yüzyılda tıp tedris edip Reis ül-etibba olduğuna dair İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi'nde Tabakat ül-Müfessirin adlı eserin 86. varağında bir kayıt vardır.
12. ve 13. yüzyıllarda Paris Üniversitesi'nde de teorik tıp dersleri Notre Dame gibi Paris'teki kiliselerde verilirdi. Paris Tıp Fakültesi ancak 10 Mart 1470'de kendi binasına taşınmıştı.23
Ali Abbas el-Mecûsî'nin (ölümü 994) Liber Regius adı altında 11. yüzyılda Latinceye tercüme edilen tıbbi eseri Kitab al-Mulukî'de tıp eğitimi ile ilgili bilgiyi buluyoruz.
Ali Abbas el-Mecûsi bu eserinde önce tıp eğitimine başlayan öğrencilerin teorik bilgileri eski tıp üstadlarının eserlerini ezberleyerek öğrenmeleri gerektiğini, zira bunların nüshaları kaybolursa hafızada kalmaları böylece sağlanacağına işaret ettikten sonra, bu teorik bilgilerin hastanelerden elde edilecek tıp pratiği ile takviyesinden şu şekilde bahsediyor: "Bu sanatta öğrenciye düşen işler arasında evvela devamlı surette hastanelerde ve oradaki sakinlerin içinde bulunduğu şartları devamlı olarak göz önünde bulundurması gerekmektedir. Bu görevi, en yetenekli tıp hocalarının refakatinde, hastaların göstermiş olduğu semptomları görerek ve okumuş olduğu değişiklikleri zihninde muhafaza ederek, bunlardan iyi veya kötü endikasyonlar çıkaracaktır. Eğer öğrenci böyle davranacak olursa, bu sanatta en yüksek dereceye erişecektir" ...24
1037'de ölen İbn Sina'nın da aynı şekilde önce özel hocalardan teorik olarak tıbbı öğrendiğini ve sonra bunu hastanelerdeki pratiği ile takviye ettiğini eski kaynaklardan biliyoruz.25
III. Selçuklular Dönemi'ndeHastaneler ve Tıp Eğitimi
Selçuklulardan bir süre önce 981'de Buveyhoğullarından Adud ad-Daula tarafından Bağdat'ta al-Huld sarayının tadili ile tesis edilen Adudi Hastanesi'nin, Cundişapur Akademisi gibi ünlü bir tıp merkezi olduğu eski kaynaklardan öğreniyor. Aynı kaynaklar yardımıyla hastanenin Selçuklular zamanında Sultan Tuğrul Bey'in emri ile Abd al-Melik tarafından ve bazı kaynaklara göre Selçuklu Sultanı'nın Veziri el-Kündürü tarafından reorganize edilmesinden sonra, tıp eğitiminin yapıldığını, o dönemin en büyük tıp merkezine dönüştüğünü de biliyoruz.26
İlk kurulduğu zaman Adûdî Hastanesi'nde 24 hekim vardı. Selçuklular Dönemi'nde bu sayı 28'e yükseldi. Bu hekimlerin dahiliye, cerrahi, göz hekimi ve ortopedist olarak çeşitli uzmanlık dallarında hastaları bugünkü hastanelere benzer şekilde tedavi ettikleri anlaşılıyor. Ayrıca İbn Baks, Abu l'Hasan ibn Kaşkarîyâ, al-Kiss ar-Rûmî gibi tıp hocalarının orada tıp öğrencilerine ders verdikleri, Selçuklu Dönemi ve diğer kaynaklarda belirtilmektedir.27 Cundişapur'daki hastanede yetişen Sabur b. Sehl'in yazdığı Akrabadin'in, bir farmakope olarak Selçuklular Dönemi'nde Adûdî Hastanesi'nde kullanıldığı ve bu hastanede Selçuklu Sultanı Sencer Devri'nde başhekimlik yapan İbnü'l-Tilmiz'in de bu alanda bir Akrabadin ile diğer eserler yazdığı ve tıbba dair dersler verdiği biliniyor.28 İbn Tilmiz'in Adûdî Hastanesi'nde verdiği derslerde talebe sayısı elliyi bulurdu.29
Selçuklular Dönemi'nde tıp eğitiminin de yapıldığı ünlü tıp merkezi haline dönüşen Adûdî Hastanesi'nde, tıp eğitimi yapan tıp öğrencilerinin doktora tezi mahiyetinde bir tez yazdıkları 1178 (574 H.) yılında, yani Selçuklular Dönemi'nde, Adûdî Hastanesi'nde Galenos'un Hıfzıssıhhası üzerinde yapılan ve bu hastanenin direktörü Abu Said el-Haravî tarafından okunup tıp doktora tezi olarak kabul edildiği belirtilen Kitab-ı Calinos fi Tedbir el-Essıhha adlı Ayasofya Kütüphanesi'nde bugün mevcut bir yazma eserden anlaşılıyor.30 Keykâvus b. İskender, 475 H.'de (1082) Selçuklular Dönemi'nde yazdığı Kâbusname'de tıp ilmini öğrenmede gerekli kitapları sayarken Calinus'un Sitte Aşere kitabının "Essıhha" bölümünden yararlanmıştır.31 Dediğine göre bunun Galenos'un ders kitabı olarak okutulan eseri Sitte Aşere-i Calinus'un bir parçası olması mümkündür. Bu tezin bugüne kadar ulaşan en eski tıp doktora tezi olması ve bu usulün Avrupa'daki tıp fakültelerinde bu şekilde tez yapılmasını etkilemesi Selçuklular Dönemi'nde, Selçuklu hastanelerinin tıp eğitiminde ulaştıkları gelişmeyi simgelemesi bakımından önemlidir.
Selçuklular Dönemi'nde Bağdat'ta 1223'te Halife Mustansır tarafından inşa ettirilen Mustansariye Medresesi, içindeki hastanesinde, diğer bilimlerin yanı sıra tıp eğitiminin de yapıldığı bir üniversite şeklinde, 1067'de Selçuklu Veziri Nizam el-Mülk'ün yine Bağdat'ta tesis ettiği Nizamiye Medresesi'nden sonra ikinci bir üniversite olarak tesisiyle Bağdat'taki Adûdî Hastanesi'nin yıldızının sönmeye başladığı ve Hülagu'nun Bağdat'ı zaptı esnasında harabeye döndüğü biliniyor.32
Selçuklular Dönemi'nde İbn Sina'nın eserlerinin incelendiği ve tıp eğitiminde geniş ölçüde kullanılmaya başlandığı Bağdat'taki Adûdî Hastanesi'nin yerini, Şam'da 1154'te Selçuklu Atabegi Nureddin'in tesis ettiği Nureddin Hastanesi almaya başlıyor.
Bugün hâlâ eski haliyle ayakta duran Şam'daki Nureddin Hastanesi, Orta Asya Türk evleri ve Selçuklu medreseleri gibi bir iç avlu etrafında çift eksenli haç şeklinde 4 eyvanlı bir yapı olarak eski haliyle bugüne kadar ulaşan en eski Selçuklu Hastanesi olmasının yanı sıra, 13. asırda orada yetişen ünlü göz hekimi ve tıp tarihçisi İbn Abi Usaibia'nın Tabakat ül-etibbasında, verdiği bilgilere göre tıp eğitiminin nasıl yapıldığına dair en geniş bilgilere sahip olduğumuz bir Selçuklu hastanesidir.
İbn Abi Usaibia, Nureddin Zengi tarafından bu hastanenin başhekimliğine getirilen Abu'l-Mecd İbn Abi'l-Hâkem'den (Ubeidallah ibn Muzaffer ibn Abdullah al-Bahîlî) bahsederken, nasıl onun önce yanında asistanları ile, bu hastanedeki hasta koğuşlarında hastalara vizit yaptığını, onlara gerekli ilaç ve perhizi tavsiye ettikten sonra, hastaneye girişin karşısındaki büyük eyvanda tıp öğrencilerine çeşitli hastalık vak'alarını, Galenos, er-Razi, İbn Sina gibi eski üstadların eserlerine ve kendi görüşlerine göre değerlendiren nasıl pratiğe dayalı teorik dersler verdiğini detaylı bir şekilde anlatır.33 Bu teorik dersler hergün üç saat sürüyordu.
Gerçi burada tıp öğrencilerine, hangi sınıflarda hangi derslerin ve kitapların okutulduğu belirtilmiyorsa da, hasta yatağı başında pratik tıp eğitiminin yapıldığı ve buna dayalı teorik derslerde de bilhassa Hippokrat, Galen, er-Razi ve İbn Sina'nın eserlerinin esas alındığı anlaşılıyor. Şam'daki Nureddin Hastanesi'nde, hocalık yapan ed-Dahvar'ın İbn Sina'nın el-Kanun fi't-tıbb eserini 1183'de Şam'a getiren Fahreddin el-Mardini'den, bu konuda ders aldığı biliniyor.34 Şam'daki Nureddin Hastanesi'nde önce göz hekimi sonra hoca olan ed-Dahvâr'ın bu Selçuklu Hastanesi'nde yetiştirdiği öğrencilerinden İbn en-Nefis'in İbn Sina'nın el-Kanun fi't-tıbb'ındaki anatomi bölümü için yazdığı Şerh­i Teşrih'el-Kanun li'bn Sina adlı eserinde İbn Sina'nın anatomi ile ilgili düşüncelerinin tenkidini yaparken, Miguel Servedo (1509-1553) ve Realdo Colombo'dan (ö. 1560'dan sonra) çok önce akciğer kan dolaşımını doğru olarak tarif ederek keşfetmiştir.35 Ed-Dahvar'ın öğrencileri İbn en-Nefis ile İbn Abi Usaibia'nın yine Şam'daki Nureddin Hastanesi'nde yetiştirdikleri öğrencilerden İbn el-Kuff da İbn Sina'nın Kanunu'na bir şerh yazmış olup, William Harvey ve Malpigi'den önce kan dolaşımında kapiler sistemi postüle etmiştir.36
Böylece sadece teorik değil hasta yatağı başında pratik tıp eğitiminin de uygulandığı Şam'daki Nureddin Hastanesi'nde tahsil edenlerin tıbbi keşifler yapmasına şaşmamak lazım. Şam'daki bir Selçuklu Dönemi tesisi olan Nureddin Hastanesi örnek alınarak 1284'te Kahire'de Türk asıllı Memlûklu sultanı Kalavun'un tesis ettiği Kalavun Hastanesi'nde aynı şekilde teori ve pratiğe dayalı tıp eğitimi yapıldığı37 ve İbn en-Nefis'in bağışladığı kitapları da ihtiva eden büyük bir kütüphanesinin de olduğu biliniyor.38 Ayrıca yanında bir medresesi vardı.39
Selçuklular Dönemi'nde hastanelerde teori ve pratiğe dayalı tıp eğitiminin gelişmesine diğer bir misal de, Anadolu'da (Kayseri) 1206 yılında Anadolu Selçuklu prensesi ve kardeşi Selçuklu hükümdarı tarafından tesis edilen kendi adları ile anılan Gevher Nesibe Hastanesi ve Gıyaseddin Keyhüsrev Tıp Medresesi'nin yanyana ikiz bir kompleks olarak inşa edilmiş olmasıdır.40 Aynı geleneğin 1555'te Süleymaniye Külliyesi'nde devam ettiği görülür. Bugüne kadar eski haliyle ulaşan bu tıp merkezinde, ünlü hekim ve astronom Kutbeddin Şirazî'nin bir süre çalışmış olabileceği, Sultan Veled'in Kayseri hakkındaki bir şiirinden anlaşılıyor.41 Şam'daki Nureddin Hastanesi 1239'da genişletildiğinde, Kayseri'deki bu Selçuklu hastanesi ve tıp medresesinin örnek alındığı anlaşılıyor.42 Ayrıca Selçuklular Dönemi'nde Basra'da bir tıp medresesinin tesisi tıp eğitiminin bu dönemde akademik bir mahiyet aldığını göstermesi bakımından önemlidir.43 Bağdat'ta Nizamiye Medresesi'nde tahsil eden ve Galen'in osteologiye ait yanlışlarını bulan ünlü hekim Abdüllatif el-Bağdadî'nin (1162-1231) Selçuklu prenslerinden Mengücekoğullarından Alaeddin Davut b.Behram'ın yanında Erzincan'da çalışırken, bu Selçuk beyinin kızı Prenses Turan Melik'in Doğu Anadolu'da Divriği'de yaptırdığı kendi ismiyle anılan ve bu gün hâlâ ayakta duran hastanenin inşaasında hekim olarak fikir vermiş olması, Selçuklu Dönemi'nde hastanelere verilen önemi göstermektedir.44
Selçukluların son döneminde 1309'da Anadolu'da Amasya'da tesis edilen hastanede tıp eğitiminin İlhanlılardan sonra Osmanlılarda da devam etmesine güzel bir misalde bu Amasya Hastanesi'nde 14 yıl hekim ve hoca olarak çalışan Türk hekimi Şerafeddin Sabuncuoğlu'nun Ebu'l-Kasım Zahravî'nin meşhur et-Tasrif'ini esas alarak buna kendi tecrübelerini katarak hasta ve hekim resimleriyle ameliyatların gösterildiği Cerrahiyet ül-Haniye adlı bir eseri Türkçe olarak 1465'te yazmış olması ve bu hastanede öğrencisi olan Muhyiddin Efendi'nin bilahare Osmanlı sarayında hekimbaşı olurken, diğer öğrencisi Gıyas İbn Muhammed İsfahanî'nin vatanı İran'a döndüğünde Safevî şahının saray hekimi olarak Mirat ül-sıhhat isimli bir tıbbi eser yazmasıdır.45 Gerçi bu zikredilen Selçuklu hastanelerinde İbn Sina, er-Razi, Galen ve Hippokrat'ın eserleri yanı sıra el-Cürcânî'nin Zahire'-i Harzemşahî isimli akrabadinin ders kitabı olarak okutulduğu biliniyorsa da, şimdiye kadar daha fazla detaylı bilgilere rastlanmıyordu. Ancak yaptığımız araştırmalara göre, hangi sınıflarda hangi eserlerin tıp öğrencisine okutulduğuna dair Selçuklu Sultanı Sencer (1117-1157) Dönemi hekim ve astronomlarından Türk asıllı Nizâmiî Arûzî'nin Çahar Makale isimli eserinin dördüncü makalesinde46 ve daha önce yine Selçuklular Dönemi'nde 1082'de yazılan Kabûsnâme isimli Farsça eserde detaylı bilgilere rastlanmaktadır.47
Bu ve diğer kaynaklarda verilen bilgiler, Orta Çağ'da Avrupa'da Salerno, Montpellier, Paris gibi tıp fakültelerinde okutulan kitapların Schipperges'in araştırmalarına dayalı listesiyle48 karşılaştırıldığında, Selçuklular Dönemi'ndeki hastanelerin, Avrupa'da yalnız tıbbı ve hastane mimarisini değil, tıp eğitimini de ne kadar etkilediğini göstermesi bakımından çok önemlidir.
Üzerinde durulması gereken bir husus da 1082'de Selçukluların ilk döneminde Keykavus bin İskender'in yazdığı Farsça Kâbusnâme isimli deontolojik eserde tıp tahsil edeceklerin ders kitabı olarak tedris etmesi gerekli eserleri sayarken hep Galenos'un Sitte Aşere ve Hippokrat'ın Aforizmaları vs. eserlerini zikrederken49 ondan yüz yıl sonra, 12. yüzyıl sonunda yine Selçuklular Dönemi'nde Nizam-ı Aruzî, yazdığı Çahar Makale'de tıp tahsil edenlerin okuması gereken kitapları sayarken Galen ve Hippokrat'ın eserleri yanı sıra er-Razi, Huneyn b. İshak ve bilhassa İbn Sina'nın Kanun'unu anar. Böylece 12. yüzyılda, Selçuklular döneminde İslam hekimlerinin bilhassa İbn Sina'nın Kanun'unun50 tıp eğitiminde ağırlık kazandığı görülüyor. Bunun Avrupa'ya da yansıdığı bir hakikattır. Avrupa'da tıp eğitiminde ve bilimlerin sınıflandırılmasında esas olan Huneyn b. İshak'ın Methal fi't-tıbb eseri (latincesi İsogoge in artem) (9. yy.) ile al-Farabi'nin (ö. 950) ilimlerin sayımı hakkındaki Kitab-ü ihsa'il-ulûm eseridir.51 Huneyn b. İshak'ın tıbbını, teori ve pratik olarak ayırımına sebep olmuştur. Al-Farabi ise tıbbı Ars activa ve Ars speculativa olarak ikiye ayırırken, İbn Sina'nın el-Kanun fi't-tıbb eserinin Latince tercümesine göre tıbbın 1 - Scientia scientialis, 2- Scientia operativa diye ikiye ayrıldığı görülür.52
Tıp ve tıp eğitim programı, Orta Çağ İslam dünyasında olduğu gibi Avrupa'da da Huneyn b. İshak'a53 göre Tablo 2'deki gibi sınıflandırılmıştı.
Selçuklular Dönemi'nde Bağdat'a kadar gelip, oradan topladığı ar-Razi ve Ali Abbas el-Mecûzi gibi ünlü İslam hekimlerinin eserlerini Salerno'da Latinceye tercüme eden Constantin Africanus vasıtasıyla bu eserlerin Salerno ve diğer Avrupa Tıp Fakültelerinde ders kitabı olarak okutulması da54 tıp eğitiminde Selçuklular Dönemi'nde erişilen yüksek düzeyin Avrupa'yı etkilemesi yönünden önemlidir.
IV. Hekimlik İmtihanları ve Hippokrat Andı'nın Selçukluların Tesiriyle Avrupa Üniversitelerinde Uygulanması
İslam tababetinde, sadece deontolojiye önem verildiğini göstermesi bakımından değil, aynı zamanda hekimlerin imtihan edilmesinden de bahseden deontolojiye ait Kitab Adab et-Tabib isimli eserin İshak İbn Ali er-Ruhavî tarafından 9. yüzyılda eski Yunan kaynaklarına dayanılarak yazılması ve bilinen en iyi el yazma nüshasının Edirne Selimiye Kütüphanesi'nde bulunması mühimdir.55 Ar-Razi de sadece hekimlik eğitiminde deontolojinin önemine değinmekle kalmamış, "Hekimlerin imtihan edilmesine dair" Galenos'un Yunanca aslı kayıp olan eserinden Kitab al-Mansuri'de bahsetmiştir. Gerek Selçuklu hastanelerinde gerekse Avrupa tıp okullarında ders kitabı olarak okutulan bu kitabında Galenos'a dayanarak hekimin, anatomiden, organların çalışmasından, hastalıklara karşı tatbik edilecek terapi yöntemlerinden ve bilhassa hastaları tedavideki maharetinden ve el becerisinden imtihan edilmesi gerektiğinden bahseder.56 İshak İbn Ali er-Ruhavî'nin hekimlerin imtihanı ile ilgili bir eserinin bugüne kadar ulaşamaması ise büyük bir kayıptır.57
Ama gerek tıbbi deontoloji, gerekse hekim olacakların imtihan edilmeleri konusunda Selçuklu Dönemi'nde 1072'de Sa'id İbn al-Hasan'ın yazdığı Kitab at-Taşvik at-tıbbi adlı eser çok kıymetli bilgileri ihtiva etmektedir.58 Ayrıca, bu imtihanda sorulan 30 kadar soru kataloğunu da vermesi şimdiye kadar bu açıdan pek incelenmemiş olan bu eserin kıymetini daha da artırmaktadır. Bu eserin Gotha ve Beyrut nüshası bilinmekte idi.59 Nuruosmaniye Kütüphanesi'nde bir nüshasını bulduk. Gotha nüshası 55 varak, Nuruosmaniye Nüshası 57 varak.60
Selçuklu Sultanı Alp Arslan Dönemi'nde yazılmış 12 bölümden bir Epilog'dan oluşan bu eserin 5. bölümünde (varak 23b'de) hekimlerin hastanelerde tatbiki olarak tıp tahsil ederek yazılı eserlerde bahsedilen veya edilmeyen hastalıkları bilhassa hastalarda teşhis ve tedavisi hususunda tecrübe kazanmasından bahsetmesi61 önemlidir. Zira Galenos, ar-Razi ve er-Ruhavi'nin adı geçen eserlerinde hastanede bizzat bu becerilerin kazanılmasından bahsedilmemektedir. Bu da Selçuklular Dönemi'nde hastanelerde tıp eğitiminin tatbiki olarak uygulanmasının önemini göstermesi bakımından önemlidir.
Bu eserde İbn al-Hasan tıp eğitiminde nabızla teşhisin çok önemli olduğundan bahisle, tıp öğrencilerinin bunun için matematik ile mantık bilmesini ve müzik eğitimi yapmış olmasını, nabzın ritmini ve ahengini iyi tespit ederek sağlıklı teşhis koyabilmesi bakımından önemli addetmektedir.62
Ayrıca tıp öğrenimi yaparak hekim olacakların, insan anatomisi yanı sıra, humoral patolojiyi iyi bilmeleri, ayrıca hastalıkların belirtilerini nabza bakmak ve idrar teşhisinden hemen anlaması gerektiğinden bahsediyor. Hekim olacakların bir insan idrarı ile hayvan idrarını, yahut bir erkekle bir gebe kadının idrarını ayırt etmesini bilmesi gerektiğini vurguluyor.63 İmtihan eden hocanın elini, imtihan edilen hekim adayına vererek nabzına baktırarak buna dair soru sorması gerektiğini belirtiyor.64
Ayrıca tıp öğrencilerinin hastanede eğitimleri esnasında deontolojik açıdan da nasıl davranması gerektiğine bir ayrı bölümde değinen İbn al-Hasan'ın, bu Kitab at-taşvik et-tıbbî eserinin diğer önemli tarafı da 8. bölümde (varak 40'tan itibaren) hekim olacakların imtihanında sorulacak olan 30 kadar sorunun kataloğunu vermesi olduğunu bir daha vurgulamak lazım. "Hekim olacakların imtihanı ve bu imtihanda sorulacak tıbbi problemler" başlıklı bu bölümde sorulacak soru kataloğundan birkaç misal verelim:
1. İnsanın nefes alması kendiliğinden mi yoksa isteğe bağlı olarak mıdır?
2. Periyodik olarak ateşin yükselmesi akut mu yoksa bir kronik hastalığın mı
3. Böbrek ağrıları ile Kolik hastalığının belirtileri birbirinden nasıl ayırt edilebilir?
4. Göğüs boşluğundaki bir iltihaplanma ile karaciğerdeki iltihaplanmanın semptomları birbirinden nasıl tefrik edilebilir?
5. Böbrek taşı semptomları ile barsak kolitinin semptomları birbirinden nasıl ayırt edilebilir?
6. Karaciğer iltihabı ile barsak iltihabının semptomları birbirinden nasıl ayırt edilebilir?
7. Neden insanlarda saç ve kılların ağarmasına karşılık, hayvanların yaşlanmasında kılları ağarmaz.
8. Hangi hastalık, hemen bazı semptomlarına göre tedavi edilebilir.65
Selçuklular Dönemi'nde 1072'de İbn al-Hasan'ın yazdığı bu eser, tıp eğitiminde hastanelerin önemine değinen özel bir bölüme yer vermesi ve Selçuklular Dönemi'nde hastanelerde tıp eğitimini tamamlayanlara sorulan sorular kataloğunu vermesi açısından çok büyük bir öneme haizdir.
Ayrıca, evvelce değinildiği gibi, 1178'de Adûdî Hastanesi'nde tıp doktorası mahiyetinde yapılmış bir tezin mevcudiyeti de Selçuklular Dönemi'nde hastanelerde tıp eğitiminde bitirme imtihanlarından başka doktora mahiyetinde hekim olarak icazet alabilmek için tez yapıldığı da anlaşılıyor.
Mısır bölgesinde ise bir tıp öğrencisi derslerini tamamladıktan sonra, tabiplerin yükselebildiği en büyük makamı ibraz eden Reisü'l-Etibbâ'nın huzuruna gelir, tıp san'atını icra edebilmek için kendisinden icazet isterdi. Tıp öğrencisi icra etmek istediği branşla ilgili bir risaleyi Reisü'l-Etibbâ'ya takdim ederdi. Bu risale, bugünkü tez adı verilen doktora tezine çok benzemektedir. Tıp öğrencisi bu risaleyi ya kendisi hazırlardı veya muâsır ünlü tabiplerden veya daha önceki asırlarda şöhret kazanmış ünlü tabiplerden birisi tarafından çok güzel tarzda kaleme alınmış bir risale olabilirdi. Reisü'l-etibba bu risaledeki bilgilerle öğrenciyi imtihan ederdi ve seçtiği branşla ilgili bütün hususlarda kendisine sorular sorardı. Eğer öğrenci soruları güzel cevaplarsa kendisine imtihan eden kişi tarafından seçtiği branşla ilgili icazet verilirdi.66
Memlûklar ve Osmanlılar döneminde Kahire'de Kalavun Hastanesi'nde tahsil eden tıp öğrencilerinin böyle bir tez ile hekim olabilmek için Reisü'l-Etibba huzurunda imtihan edildiklerine dair 16. ve 17. yüzyılda verilmiş iki icazet diploması Ahmed Zeki Paşa'nın kütüphanesinde bulunarak Ahmed İsa Bey tarafından yayınlanmıştı.67 Bunlardan ikinci icazetnamenin sonundaki tarih 1011/1602'dir.
Bir muayenehane açarak İcra-i tababet edecek hekimlerin bir nevi Approbation olarak, Muhtasib denilen "Ahlak ve alışveriş yerlerinin nizamından mes'ul kontrolör" mahiyetindeki yüksek rütbeli bir memur tarafından nasıl imtihan edileceğine dair Abd ar-Rahman ibn Nasr aş-Şaizari'nin (ö. 1193) Selçuklular Dönemi'nde 12. yüzyılda yazdığı Nihâyet ar-rutba fi talab al-hisba isimli eseri çok önemli bir kaynaktır.68
Buna göre Muhtasib imtihan edeceği hekimi Huneyn İbn İshak'in ve Galenos'un "Hekimlerin İmtihan Edilmesi" başlıklı eserlerine göre imtihan edecek. İnsan vücudunun anatomisi, fizyolojisi ile humoral-patolojiden hastalıkların ilaçlarla olan münasebetlerinden, ilaçlardan, onların yerine geçebilecek maddelerden ve bunlarla hastalıkların tedavisinden sorular soracak. Göz hekimlerini ise Huneyn İbn İshak'ın "Göze Dair On Makale" isimli eserlerinden imtihan edecek. İmtihanı veren hekime Muhtasib, Hippokrat Andı'nın benzeri bir hekim yeminini yaptıracak. Bu eserde, bu Hippokrat Andı'nın metni de yer almaktadır.69 Eserin müellifi Şâizârî'nin ünlü bir hekim olarak Salahaddin Eyyubi zamanında yaşaması bu eserin değerini daha da artırmaktadır.70
Gerçi Hippokrat Andı'nın Abu Süleyman tarafından Arapçaya Kitab al-Ahd adıyla çevrildiği,71 İbn el-Kifti'nin eserinde belirttiği üzere Halife el-Muktadir Dönemi'nde 931 yılında şikayet üzerine Bağdat'taki bütün hekimlerin halifenin iş yerlerinin kontrolörü (Muhtasib) Abu Batiha'ya emri ile, saray hekimi Sinan İbn Tâbit tarafından imtihan edildiği ve kontrol için Hisba denilen teşkilatın tesis edildiği72 bilinmesine rağmen aş-Şaizârî'nin 12. yüzyılda yazdığı bu eseri sayesinde, Muhtasiblerin Selçuklular Dönemi'nde hekimleri nasıl ve hangi esaslara göre sınavdan geçirerek Hippokrat Andı yaptırdıklarını ve bu andın metnini öğreniyoruz.
Anadolu Selçuklularında da 13. yüzyılda buna benzer şekilde hekimlerin kontrol edildiğine dair, Kayseri'de Gevher Nesibe Hastanesi ve Tıp Medresesi'nde çalışmış olabileceği tahmin edilen hekim Zekioğlu Ebu Bekir Sadr-ı Kunevî'nin Hekimbaşı Nahçıvanlı Müeyyetoğlu Tabib Ekmeleddin'e vezirlere ve kadılara gönderdiği mektupları içeren Ravzat ül-Küttab ve Hadikat ül-Elbab adlı eserindeki Kadı İmam üd-din'e gönderdiği mektuptan anlaşılıyor.73 Bu mektupta müstagrep (Araplaşan) bir hekim üzerine, Ebu Bekir Sadr-ı Kunevî'nin sınavdan geçirerek, onun bir şarlatan olduğu kanaatine vardığını, oranın kadısı İmamüddin'e bildiriyor. Böylece yabancı ülkeden gelen hekimlerin 13. yy.'da Anadolu Selçuklularında resmi tabipler tarafından herhalde bir Muhtasib'in de nezaretinde sınavdan geçirilerek, sonucun o şehrin kadısına bildirildiği anlaşılıyor.74
İbn Abi Usaibia, Selçuklular Dönemi'nde 12. yüzyılda Halife el-Müstazi (1162-1180) zamanında Selçuklu Sultanı Sencer'in Hekimbaşı Amin ad-Daula ibn et-Tilmiz (1073-1164) taraf Orta Asya'daki diğer bir Türk-İslam devleti olan Harezmşahlar Dönemi'nde İbn ül-Hammar'ın, hekimlerin imtihanına dair bir layiha hazırlamaya memur edildiği biliniyor.76
Osmanlılarda da 16. yüzyılda buna benzer şekilde şarlatan hekimlerin çoğalması üzerine zamanın padişahı tarafından İstanbul kadısına gönderilen bir hükümle, İstanbul'daki hekimlerin sarayın Hekimbaşısı Garsuddinzade Muhyiddin tarafından imtihan edildikten sonra onlara hekimlik ruhsatı vermeden, hiçkimsenin hekimlik icra edemeyip, hastalara ilaç veremeyecekleri, Divan-ı Humayun Defterlerine geçirilen 8 Cemaziyelahir 981 (5 Eylül 1573) tarihli padişah iradesinden anlaşılıyor.77 Tabiplerin teftişi ve imtihanı ise, Selçuklularda olduğu gibi, Osmanlılarda da İhtisab Ağalarınca (İntisab Nazırı) yapılmış olsa gerek.78
Selçuklulardaki hekimleri bu kontrol sisteminin katolik İspanya'daki şehirlerde hermandades, comunidades, germanias adı altında tesis edildiği Prof. H. Schipperges'in araştırmalarından anlaşılmaktadır.79
Selçuklular Dönemi'nde gelişen bu sistemin Sicilya'da aynen uygulanmaya başlandığı 1140'ta ihdas edilen II. Roger'in Sağlık Kanunnamesi'nde, hekimlik icra edeceklerin bu işle ilgili memur ve hekimlere (yargıçlara) müracaat ederek onların imtihanından sonra verecekleri karara uymalarını öngören maddesinden anlaşılmaktadır.80 Sarayında, önce Anadolu Selçuklu sultanının sarayında çalışan hekim Yakûbî'nin de81 çalıştığı Sicilya ve İtalya İmparatoru Friedrich von Hohenstaufen zamanında, bu Selçuklu sisteminin gelişerek 1231 ve 1241'de Constitutiones Medicinales adı altında İtalya ve Sicilya'da hekimleri imtihanı, icra-i tababet etmeleri ve hekimlerin eczacılık yapamayacağı gibi esasları getiren kanunun çıkarıldığını biliyoruz.82 İmparator, tebaasının hekimlerin bilgisizliği yüzünden tehlikeye maruz kalmamaları için imtihan edilip Salerno Tıp Okulu'nun hocaları tarafından tasdik edilmedikçe hekimlik icra edemeyeceği gibi, bundan başka hiçkimse 21 yaşına gelmeden, meşru olduğunu ispat etmezden, 3 yıl mantık okumadan önce tıp derslerine devam edemeyecekti. Tıp tahsili 5 yıl devam ediyor, bir yıl tecrübeli hekimler nezdinde staj görüyor, imtihanlarını verdikten sonra Hippokrat andına benzer bir yemin yapıyor, o zaman ona bir yüzük, bir defne dalı, bir kitap hediye ediliyor. Magister veya Tıp Doktoru unvanı taşımak ve hekimlik yapmak selahiyeti veriliyordu83 Daha önce işaret ettiğimiz gibi, Salerno tıp okulunda okutulan derslerin ve kitapların Selçuklu hastanelerinde hekim olmak için okutulan Huneyn İbn İshak, er-Razi, İbn Sina, Galenos ve Hippokrat'ın eserleri gibi hemen hemen aynı eserler olması ve 1231'de II. Friedrich'in çıkardığı bu Constitutiones medicinales'ten çok önce 1178'de, Selçuklular Dönemi'nde Bağdat'ta Adûdî Hastanesi'nde hekim olmak için yapılan tıp doktorası tezinin bir nüshasının bugün Ayasofya Kütüphanesi'nde bulunması, Salerno'daki Tıp Okulu'nda Selçuklu hastaneleri ve tıp okullarının tesirlerini göstermesi bakımından çok önemlidir. Schipperges'in belirttiği gibi II.Friedrich'in 1231'deki Constitutiones Medicinales'ini Arl ve Marsilya'da, Kuzey İtalya ve Almanya'daki buna benzer Sağlık Kanunnamelerinin eski Roma ve Bizans geleneğine değil de, İslam tesirlerine bağlı olarak Selçuklular Devri'nde yürürlüğe konulması, bu tesirlerin etkinlik derecesini göstermesi bakımından önemlidir.84
Yani Hippokrat Andı Orta Çağ'da Salerno üzerinde Hıristiyan Avrupa'ya gelerek, Antik dönem tıbbi etik geleneğinin yerleşmesi 13. yüzyılda mümkün olabilmiştir.
Enteresan olan bir diğer husus da, Türk tıbbının Batılılaşmasında büyük bir dönüm noktası olan Galatasaray'daki Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane, Viyana'daki Josefinum örnek alınarak 17 Şubat 1839'da tesis edildikten sonra, ilk mezunların 18 Eylül 1843'te bitirme töreninde Sultan Abdülmecid huzurunda Hippokrat Andı'na benzer bir andı yapmalarıyla85 bu geleneğin bizde tekrar yerleşmesi ve bugün de hâlâ devam etmesidir. 18 Eylül 1843'te Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'de ilk mezuniyet törenin yapıldığı 21 Eylül 1843 tarihli Journal de Constantinople et des interets Orientaux'daki haberde belirtilen yeminin metnini ararken tesadüfen Aka Baldaş'ın Anabilim Dalımıza hediye ettiği dedesi Dr. Hüseyin Ahmed'e ait Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'den aldığı 26 Zi'l-ka'de 1314/28 Nisan 1896 tarih ve 1668 numaralı diplomada, 1843'ten beri yapılagelen Hippokrat Andı'na benzer yemin metnini keşfettik86 Bu yemin metni es-Şairazi'nin eserinde belirtilen ve Selçuklular Dönemi'nde 12. yüzyılda yapılan Hippokrat Andına çok benzemektedir. Böylece Hippokrat Andı'nın hekimlik tahsilini tamamlayanlarca yapılmasının Selçuklular döneminde yerleşerek oradan 13. yüzyılda Salerno ve diğer Avrupa tıp fakültelerine geçtikten sonra 1843'te Viyana üzerinden tekrar Türkiye'ye gelerek bugüne kadar süre bir gelenek halini aldığı hakikati ortaya çıkmaktadır.
Avrupa'da üniversitelerin doğup gelişmesinde Selçuklu tesirlerinin ne kadar büyük olduğunun diğer bir delili de, 1254'te tesis edilen Paris Üniversitesinde öğrencilerin milliyetlerine göre natio gallicorum, natio picardorum, natio normanorum, natio anglicorum diye dörde ayrılmasında, ondan 30 yıl önce, Bağdat'ta Selçuklu Dönemi'nde 1223'de açılan ve tıp tahsilinin de yapıldığı ikinci üniversite niteliğindeki Mustansırıyye Medresesi'nde öğrencilerin mezheplerine göre dörde ayrılmasının etkili olmasıdır.87
Netice olarak, zikrettiğimiz yeni kaynaklar ışığında Avrupa üniversitelerinde (hasta yatağı başında ve teorik) tıp eğitimi ile hekimlik deontolojisinin esaslarının Selçuklu Dönemi'ndeki tıp eğitimi sisteminin bariz etkilerini taşıdığı görülmektedir. Selçuklu etkilerinin belirgin olduğu gerek Paris gerekse İtalyan ve Alman Üniversitelerinde, 19. yüzyıla kadar aynı Şam'daki Selçuklu Dönemi'nin parlak tıp merkezi Nureddin Hastanesi'nde olduğu gibi, Hippokrat ve Galenos'un eserlerinin yanı sıra İbn Sina, er-Razi gibi ünlü Türk-İslam hekim ve filozoflarının eserleri (ders kitabı olarak) okutuluyordu. Sigerist'in dediği gibi 19. yüzyılın başına kadar tıp tarihi, tıp öğreniminin esasını oluşturuyordu.88
Zira 19. yüzyıla kadar tıp öğrenimi Hippokrat, Galenos, İbn Sina, er-Razi gibi eski tıp üstadlarının eserlerinin incelenmesinden ibaretti. Selçuklular Dönemi'nde, ayrıca hastanede hasta yatağı başında tıp eğitimiyle gelişmiş bir imtihan sistemine ve hekimlik deontolojisine daha fazla önem verilmesiyle birlikte tıp eğitiminin ilk defa bir devlet üniversitesi düzenine dönüştürüldüğü görülür.
V. Selçuklu Tabetinin ve Hastanelerinin Avrupa'ya Tesirleri
Nureddin Hastanesi'nin 1154'te kurulmasından sonra Şam'ın o zamanki en meşhur tıp merkezi olduğu, Irak'tan, Anadolu'dan hatta İspanya'dan meşhur hekimlerin Şam'a geldikleri eski kaynaklarda belirtilmektedir. Bağdat'ta Selçuklu Sultanı Melikşah Devri'nde tesis edilen dünyanın en eski resmi üniversitesi olan Nizamiye'de tıp ve diğer ilimleri tahsil eden Abd al-Latif Bağdadî (1162-1231), Anadolu'da Erzincan'da Mengücük-oğullarından Melik Alâ ed-Din Davud Şah bin Behram'ın (1225­1228) yanında biraz kaldıktan sonra, Kahire'ye gidip oradaki vebadan ölenden 2000 kadar kişinin iskelet üzerinde çalışarak Galen'in Osteologiye ait yanlışlarını düzeltmiş, oradan Şam'a gelerek oradaki hekimlerle ilmi münazaralar yapmıştı. Oradan Halep'e gittiğinde İbn Abi Usaibia ile mektuplaşmış ve oradan Bağdat'a geri dönmüştü. Tekrar Şam'a gelip İbn Usaibia ile görüşemeden 1231'de Bağdat'ta ölmüştü.89
İbn al-Baitar (ö. 1248) İspanya'dan Şam'a gelerek Nureddin Hastane ve Tıbbiyesi'nde dersler vermiştir. İbn al-Baitar, İbn Abi Usaibia ile birlikte Şam civarında botanikle ilgili ilmi geziler yapmış ve sonraları "Corpus Simplicia Medicamentarum et Ciborum Continens" ismi altında Latinceye tercüme edilen ve 1602'de Paris'te tekrar latince neşredilen meşhur Materia Medica ile ilgili eserini yazarak o zamanın Eyyûbi Sultanı el-Melik el-Salih'e ithaf etmişti. İbn Baitar'ın bu meşhur eseri Latinceden başka, Don Juan Amon tarafından İspanyolcaya 1840-42 senelerinde de Sontheimer tarafından Almancaya tercüme edilmişti. İbn Baitar'ın çağdaşı ve Şam'daki bu tıp90 merkezinde yani Nureddin Hastanesi'nde çalışan, Reşideddin es-Sûri, nebatları incelemek için yanında bir ressamla Selçuklu Anadolusu'na gelmiş, incelemelerde bulunmuştur. Ne yazık ki bu incelemeleri neticesi yazdığı Müfedetü'l Edviye isimli bu eseri şimdiye kadar ele geçmemiştir.
İbn Abi Usaibia ile birlikte Şam'daki Nureddin Hastanesi'nde tahsil eden ve sonra orada hoca olarak ders veren İbn an-Nafis (1210-1288), İbn Sina'nın Anatomisi'ne şerh olarak yazdığı, "Şerh'i Teşrihü'l-Kanun" isimli eserinde Miguel Serveto ve Colombo'dan önce, 13. yüzyılda ilk defa akciğer dolaşımını tarif etmiştir. İspanyol Miguel Serveto'nun İslam Tabâbeti ve Galen'in teorileri ile meşgul olması ve akciğer kan dolaşımını keşfeden İbn an-Nafis'un bu eserinin Madrid'deki Escorial Kütüphanesi'nde bulunması onun İbn an-Nafis faydalandığını gösterir bir mahiyet arz etmektedir.91
İbn an-Nafis ile İbn Abi Usaibia'nın talebesi olan İbn al-Quff, (1233-1286) Şam'daki Nureddin Hastanesi'nde 13. yüzyılda yetişen en değerli cerrahlardandır. Askeri hekim olarak Aglun ve Şam kalelerinde çalışmıştır. Al-umda fi Sinaat al-Ciraha (=Cerrahi Sanatının Desteği) isimli cerrahiye ait çok değerli bir eser yazan İbn al-Quff, William Harvey (1628) ve Malpigi'den (1661) önce kapiler sistemi postüle etmişti. Cerrahi ameliyatların metod ve tekniğinin incelendiği cerrahiye ait zikredilen eserinde bilhassa ürolojik ameliyelere ve anatomiye ait bölümler çok enteresan olup, kafa anatomisine ait kısım bir süre önce Almancaya tercüme edilmiştir.92 Nureddin Zengi ve yetiştirdiği Selahaddin Eyyübi zamanındaki Haçlı seferleri esnasında İslam hekimlerinin harp sahasındaki gayrimüslimlerin cesetleri üzerinde teşrih yapmaları ile anatomi ve cerrahi alanındaki o zamanki ilerleme mümkün olmuştu. İbn al-Quff gibi cerrahiye ait eser yazan ve kapiler sistemi keşfeden o zamanın meşhur cerrahının askeri hekim olarak çalışması da bu görüşü destekler mahiyettedir.
Selçuklu Atabegi Nureddin Zengi'nin Şam'da tesis ettiği bu meşhur hastanede yetişmiş meşhur hekimlerden İbn an-Nafis'in akciğer dolaşımını William Harvey'den çok önce keşfi, İbn al-Quff'un kapiler sistemi Malpigi'den önce keşfi, 1218'de Haçlı ordusu ile gelen Hugo Borgognoni'nin (ö. 1258) bu muhitte hastayı esrar, banotu ve adem otu suyuna batırılmış süngerle anestezi yaptıktan sonra ameliyat yapma usulünü ve cerrahinin diğer metodlarını İslam hekimlerinin tarzında öğrenerek, Haçlı seferinden Bologna'ya dönüşünde tatbik etmesi, Bologna'da tahsil eden anatom Mondino de Luzzi'nin (1275-1326) insan cesedi üstündeki teşrihlere dayanarak çoğu deyimleri Arapça olan ilk anatomi kitabını yazması hep Selçuklu tababetinin ve onun temsilcisi Şam'daki Nureddin Hastanesi'nin tesiriyle açıklanabilir.93 Sadece bu hastanede yetişen ve hocalık eden meşhur hekimlerin tıbbi eserleri değil Nureddin Hastanesi'nin mimarisi ve organizasyonu da gerek İslam gerekse Avrupa hastanelerini etkilemiştir. Selçuklu Prensi Seyfeddin al-Kaymerî'nin 1248'de Şam'da tesis ettiği ve hâlâ ayakta duran Kaymerî Hastanesi'nin planı Nureddin Hastanesi'ninkinin aynıdır.94 Kahire'de tesis edilen hastanelerde de bu tesir görülür. Nureddin Zengi için Fatımilerden Mısır'ı fetheden Salahaddin Eyyûbî Kahire'de Fatımilerin sarayının bir kısmında 1181'de bir hastane tesis etmişti. Şam'daki Nureddin Hastane ve Tıbbiyesi'nde yetişmiş ve orada hocalık yapmış Radı ed-Din el- Rahabi, İbn an-Nafis ve İbn Abi Usaibia gibi hekimler, Kahire'deki Selahaddin Eyyûbî'nin bu hastanesinde çalışmışlardır.95
Sultan Baybars'ın ordu komutanı olarak 1276'da Suriye'de bir sefere katılan Kalavun, yakalandığı kolik hastalığını Şam'daki Nureddin Hastanesi'ndeki hekimler tedavi edince, eğer sultan olursa böyle bir hastane yaptırmayı ahdediyor. Baybars'ın ölümünden sonra oğullarını bertaraf ederek 27 Aralık 1279'da el-Melik el-Mansur unvanı ile Türk Memlûk Sultanı olan Kalavun, bilahere Kahire'de Fatımilerin 975-996 yılları arasında yaptırdıkları eski Qutbiyat sarayında 1284'de yanında medrese ve türbesiyle, Şam'daki Nureddin Hastanesi gibi 4 eyvanlı bir hastane inşa ettiriyor.
Şam'daki Nureddin Hastanesi'nde tahsilinden sonra, orada hocalık eden İbn an-Nafis bilahare Mısır'a gidip Reisü'l-Etıbbalık ederken 1288'de ölümünden önce zengin kütüphanesini Kahire'deki Kalavun Hastanesi'ne vakfetmişti.96
Fransız mimarı Pascal Coste'ın 19. yüzyıl başında planını yaptığı bu Kalavun Hastanesi 4 eyvanlı olup, bunların haçvari kesiştikleri merkezi mekânın bir kubbe ile kapalı olduğu da Evliya Çelebi'nin tarifine dayanılarak ilk defa tarafımızdan ispat edildi.97
Haçvari 4 eyvanın kesiştiği merkezi yerdeki kubbesi ile Kahire'deki Kalavun Hastanesi'nin, 1457'de Mimar Antonio Filarete'nin Milano'da inşasına başladığı ve sonradan Avrupa'daki Rönesans hastanelerine tesir eden "Ospedale Magiore" Hastanesi'ne örnek olarak alındığı ortaya çıkıyor. Selçuklu Devri hastanelerinden Şam'daki Nureddin Hastanesi'nin ve Kahire'de Türk Memlûklu Sultanı Kalavun'un 1284'te tesis ettiği hastanenin 4 eyvanlı haçvari planlarıyla İtalya'daki, İspanya'daki ve dolayısıyla diğer Avrupa ülkelerindeki haç şeklinde planlı rönesans hastanelerini etkiledikleri tarafımızdan 1972'te Oxford'da, 1974 ve 1975'te Budapeşte'deki uluslararası sanat ve tıp tarihi kongrelerinde birer bildiri ile ayrıntılı şekilde incelenmiştir.98
Şam'daki Nureddin Hastanesi ve Tıbbiyesi'nde Nureddin Zengi'nin arması olarak rastlanan "Fleur de Lis" motifinin, Kahire'de Kalavun Hastanesi'nde biraz başka şekilde Türk Memlûklu Sultanı Kalavun'un arması olarak yer aldığı gibi, Haçlı Şövalyelerinin 1440 ila 1489 seneleri arasında Rodos'ta inşa ettikleri bugün hâlâ duran hastanenin üst kattaki hasta salonunda da ornament olarak kullanıldığı görülmektedir.99 Nureddin Hastanesi'nde, kurucusunun arması olarak kullanılan bu "Fleur de Lis" motifinin daha sonraları Haçlı seferleri vasıtasıyla Avrupa'ya giderek Fransız kralının arması olması, bu Şam'daki Nureddin Hastane ve Tıbbiyesi'nin kültür tarihi bakımından da önemini göstermektedir.
Tam teşkilatlı bir hastane ve tıbbiye olan Nureddin Hastanesi kadrosunda aşşab denilen eczacıların da bulunduğu, Ayasofya Kütüphanesi'nde 3594 numarada kayıtlı ve miladi 1015'te yazılmış Kitabü't-Tereffuk fil'ıtr min et-Tıbb isimli eserin Şam'daki Nureddin Hastanesi Aşşabı (eczacısı) Şeyh İshak'a intikal ettiğine dair üzerindeki kayıttan anlaşılmaktadır. 19. yüzyılda bu hastanede 20 hekim ve eczacı çalışmakta idi.
Şam'daki Nureddin Hastane ve Tıbbiyesi'ni, sadece hasta yatağı başında klinik dersleri verilmesi bakımından değil aynı zamanda akıl hastalarının (Orta Çağ Avrupası'nın aksine), insani bir şekilde ve hastalık vak'ası olarak, tıbbi olarak ilaçla ve hatta müzikle tedavisinde de Avrupa tababetine öncülük eden bir müessese olarak da vasıflandırmak mümkün. Akıl hastalarının nasıl diğer hastalıklar gibi, Nureddin Hastanesi'nde 13. yüzyılda bile ilaçla tedavi edildiğini İbn Abi Usaibia şöyle anlatıyor:
"... Akıl hastalarına ayrılan salonda hekim Muhazzab ed-Din mania denilen el-Cunun as-Sab'i hastalığına yakalanmış bir deliye içine Opium konmuş arpa suyu içirilmesine kararlaştırdı. Bunu içen adamın hastalığı geçti ve sıhhate kavuştu."100
Şam'daki Nureddin Hastanesi'nde akıl hastalarının tedavisinde müzik tedavisi de tatbik edilmekteydi.
İspanya'da Murcia'dan Şam'a gelen meşhur hekim Abul Mecd Afdal ed-Daula Muhammed b. Abdallah al-Bahili aynı zamanda müzisyen olup müziğin hastalıkların tedavisindeki tesirini incelemişti. Bu sebepten Nureddin Zengi'nin onu hem hususi hekimi hem de Şam'daki hastanesine ilk Reisü'l-etibba yaptığını As-Safadi, Kitab al-Wafi bi-l Wa-fayat isimli eserinde belirtmektedir.101
Osmanlı devrinde 1648'de bu hastaneyi ziyaret eden Evliya Çelebi, hastaların gamını def için günde üç defa güzel sesli hanendeler ve sazendelerin fasıllar yaptığından bahsetmektedir. Ayrıca bu hastanenin hekimbaşısı Yakubî Hüdaya'nın devayı ruh bir kitap yazdığını belirtmektedir.102 Başbakanlık arşivindeki 1673 tarihli belgeye göre Şam'daki Nureddin Hastanesi'nde Derviş Yunus hekimbaşı oldu.
Başbakanlık Arşivi'ndeki diğer belgelerden Nureddin Zengi'nin Şam'daki hastanesinin 19. yüzyıla kadar işletmede olduğunu öğreniyoruz. Suriye'de vali iken Mithat Paşa bu hastanede, kendi vakfıyla bir gureba hastanesi tesis etmişti. Hatta kurucusu Nureddin Zengi adına Şam'da Beramike'de ikinci bir hastane yaptırılmıştı. 1903'te Şam'da modern bir Türk tıbbiyesi açılınca, Suriye Valisi Nazım Paşa bu Beramike'deki hastane dahilinde vaktiyle Nureddin Zengi'nin Şam'da yaptırdığı hastaneye benzeyen kubbeli bir hastane dahi yaptırmıştı. Nureddin Zengi'ninkine benzeyen bu hastane sonraları Şam'daki Osmanlı Türk Tıbbiyesi'nin kliniği ve polikliniği olarak kullanılmıştır. 103
Avrupa'nın en eski tıp fakülteleri Montpellier'in Padua'nın 1222'de, Napoli'nin 1224'te, Paris'in 1254'te, Oxford'un ve Viyana'nın 13. yüzyılda kuruldukları düşünülürse, onlardan daha eski olan Şam'da 1154'te bundan 848 yıl önce kurulan bu Türk Tıbbiyesi Nureddin Zengi Hastanesi, yetiştirdiği, akciğer kan dolaşımını William Harvey'den önce keşfeden İbn an-Nafis, kapiler sistemi Malpigi'den önce bulan İbn al-Quff bilinen en eski üniversal tıp tarihini yazan İbn Abi Usaibia, gibi hekimlerle tababetin gelişmesini etkilediği gibi, mimari ve organizasyon bakımından da gerek Türk İslam gerekse Avrupa'daki Rönesans devri hastane ve tıp fakültelerini etkilemiştir. Sadece Şam'daki bu Selçuklu Tıp Merkezi değil, birer Tıp Merkezi niteliğindeki diğer Selçuklu hastaneleri de Avrupa'daki hastaneleri etkilemişlerdir. Hospital Saint-Blaise Hastanesi'ndeki kubbe konstrüksiyonu, Kurtuba'daki Emeviler zamanında inşa edilen caminin mihrabı üzerindeki kubbenin ve Divriği'deki Selçuklu hastanesinin bir kopyesidir. 104
Tokat'ta tesis edilen, bugün Gök Medrese adıyla bilinen Selçuklu Hastanesi iç avlu etrafına gruplanan revaklarla çevrili ve iki katlı yapı şekli ile Müslümanların Gırnata'da XIV. yüzyılda tesis ettikleri hastane ile XV. yüzyılda tesis ettikleri Corral del Carbon diye anılan kervansaraya ve bilahare Katolik İspanyolların XV. yüzyılda tesis ettikleri Onate-Universitad-Üniversite binası ile XVI-XVII. yüzyılda Medina del Campo-Hospitali'ne benzemesi Selçuklu Hastanelerinin Avrupa hastane ve üniversite mimarisine ne derecede etkili olduğunu gösterir.105 Şunu da hemen ilave etmek gerek ki, Selçukluların Bağdat'ta tesis ettikleri dünyanın ilk resmi üniversitesi addedilen Nizamiye Medresesi'ne benzer ikinci bir Medrese olarak 1223'te yine Bağdat'ta Selçuklu Devri'nde halife tarafından tesis edilen Mustansıriyye Medresesi de aynı Nizamiye gibi tıp da dahil bütün ilimlerin okutulduğu bir üniversite olup her dört eyvanından biri, İslam dünyasının hemen her bir tarafından gelen öğrencilerin Hanefi, Şafii, Hambeli ve Maliki gibi dört mezhebin içtihadının öğretilmesine ayrılmıştı. Mustansıriyye'den hemen sonra Avrupa'da Arapçadan tercüme edilen müspet ilimlere ait İslam eserlerinin okutulmasının kilise yüksek okullarında öğretilmesinin yasaklanmasına karşı bir reaksiyon olarak Paris'te bu kilise yüksek okullarının talebe ve hocaları tarafından Üniversitas olarak 1254'te tesis edilen Paris Üniversitesi'nde de talebeler aynı Mustansıriyye'deki gibi dört bölüme ayrıldı. Böylece Paris Üniversitesi de Batı Hıristiyanlığının, natio gailicorum, natio picardorum, natio normanorum ve natio anglicorum olarak dört milletini bir araya getiriyordu106
Bu da Selçuklu Devri yüksek öğretim kurumlarının Paris Üniversitesi gibi Avrupa'nın en eski üniversitelerinden birinin tesisinde ne kadar büyük rol oynadıklarını göstermektedir. Öyle ki gerek Paris gerekse İtalyan ve Alman üniversitelerinde XVII. yüzyıla kadar, aynı Adûdî Hastanesi, Şam'daki Nureddin Hastanesi ve diğer Selçuklu Tıp Merkezlerinde olduğu gibi Hippokrat ve Galenos'un eserlerinin yanı sıra İbn Sina, er-Razi ve el-Farabi gibi büyük Türk-İslam hekim ve filozoflarının eserleri ders kitabı olarak okutuluyordu107
Selçuklu hastanelerinin ve tababetinin sadece Avrupa'yı değil Cengiz Han'ın tesis ettiği Moğol İmparatorluğu zamanında Çin'deki hastane kuruluşlarını da etkilediği son senelerde Alman ve Japon sinologlarının yaptıkları ilmi araştırmalarla ortaya çıkmıştır. Kubilay zamanında Çin'de, Türkistan ve İran'daki Selçuklu hastaneleri tarzında üç hastanenin tesis edildiği bilinmektedir.108
Bunlardan biri Ta-tu'daki diğeri ise Kubilay Han'ın K'ai-p'ing-fu bölgesinde Ciandu'daki yazlık sarayında tesis edilen hastane idi. Bunlardan en büyüğü ise Pekin'de 1270 yılında yine Kubilay Han'ın inşa ettirdiği ve İslâm hekimlerinin çalıştığı Kuang-hui-sze denilen saray hastanesiydi.109 Moğollar Dönemi'nde Amasya'da 1309'da tesis edilen ve günümüze kadar gelen hastanede Selçuklu hastane mimarisinin bütün özelliklerini taşımaktadır.110
Böylece birer Tıp Merkezi niteliğindeki Selçuklu hastanelerinin ve tababetinin, Çin'den İtalya, Fransa ve İspanya'ya kadar büyük bir sahayı etkiledikleri görülmektedir. Bunun neticesi olarak Avrupa'da tıbbi rönesansın doğmasında Selçuklu tababetinin ve hastanelerinin tesirlerinin büyük olduğu ortaya çıkmaktadır.
1 İssa Bey, Ahmed: Histoire des Bimaristans (Höpitaux a l'epoque islamique), Le Caire 1928; İssa Bey, Ahmed: Ta'rih al-Bimaristanat fi'l İslam. Şam 1939; Gabriel, Albert: Monuments Turc d'Anatolie. Tom, I et II. Paris 1931-34; Ünver, Süheyl: Selçuk Tababeti. Ankara 1940; Herzfeld, Ernst: Damascus. Studies in Architecture I. Ars İslamica, IX, 1942, s. 1-53; Çetintaş, Sedat: Sivas Darüşşifası. İstanbul 1953.
2 Makdisi, G.: Madrasa and University in the Middle Ages. Studia İslamica XXXII (Memorial C. for J. Schacht, II) Paris 1970, s. 255-264; Sayılı, Aydın: Higher Education in Medieval Islam. Ankara Üniversitesi Yıllığı, II (1947-48), s. 30-71; Madkisi, G.: Muslim Instititutions of Learning in X.th Century Baghdad, BSOAS, XXIV/1 (1961) s. 1-56; Kafesoğlu, İbrahim: Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. İstanbul 1953, s. 169.
3 İbn ul-Fuvâtî: Havadis ul-Câmi'a. Bagdad 1351, s. 59, 62, 83, 181; İbn Kesîr: al-Bidâye. Kahire 1931, XIII, s. 139-140; Bedreddin 'Aynî: 'Ikd ul-Cumân. Veliyeddin Ef. Küt. 2391 (XIX), s. 162.
4 Imadaddin al-Kâtib al-İsfahanî: Zubdat al-Nusra va Nuhbat al-usra. Trc. Kıvameddin Burslan. İstanbul 1943, s. 32.
5 Subki: Tabaka üş-Şafiyya. Kahire 1964-66, IV, s. 314; III, s. 271.
6 Terzioğlu, Arslan: Gründungsurkunden der seldschukischen und osmanischen Karankenhauser. Kunst der Orients, X 1/2, 1975, s. 144; Khadr, Mohamed: Deux actes de Waqf d'un Qarahanids d'Asie Centrale. Journal Asiatique. Tome CCLV, 1967, s. 314-314; Meyerhof, Max: Das Vorwort zur Drogenkunde des Biruni. İn: Quellen und Studien zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Medizin. Bd. 3. H. 3. Berlin 1932, s. 45, 46.
7 Nasred-Din Munşî: Nesa'im al-ashar. Ed. Celal ed-Din Urmavî, Teheran 1338 H. /1959, s. 65; Terzioğlu, Arslan: Selçuklu Hastaneleri ve Avrupa Kültürüne Tesirleri. Malazgirt Armağanı, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1972, s. 57.
8 Kalkaşandi: Subh ul-a'şa: XIV, s. 152-157; el-Omarî: Mesalik ül-ahsar. Nşr. Taeschner, s. 10-14; Turan, Osman: Selçuklu Devri Vakfiyeleri III, Belleten, XII, 1948, s. 58.
9 Bkz. Terzioğlu, Arslan: Über die Architektur der Seldschukischen Krankenhâuser in İran, im Irak in Syrien und in der Türkei und ihre Weltweite Bedeutung. Zschr. f. Gesch. d. Arabisch Islamischen Wissenschaften, Bd. 6, 1990, s. 197.
10 Otto-Dorn, Katharina: Darstellungen der Turco-Chinesischen TiErzyklus in der Islamischen Kunst. In: Beitrâge zur Kunstgeschichte Asiens. Istanbul 1963, s. 132 f.; Öney, Gönül: Sun and Moon Rosettes in the Shape of Human Heads in Anatolien Selçuk Architecture. Anatolica, 3
(1969-70), s. 197, 198, Tafel XXIII, XXIV.
11 Hafız Abrû (Abdullah ibn Lütfullah): Zubdat at-Tavarih. Damat İbrahim Paşa Kütüphanesi (Süleymaniye), Nr. 919, s. 53; Kafesoğlu, İbrahim: Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu. İstanbul 1953, s. 169; Makdisi, G.: Madrasa and University in the Middle Ages. Studia Islamica XXXII, Paris 1970, 255-164; Sayılı, Aydın: Higher Education in Medieval İslâm. Ankara Üniversitesi Yıllığı II, Ankara (1947-1948), s. 30-71.
12 İbn al-Fuvatî: Havadit al-Câmi'a. Bağdat 1351, s. 59, 62, 83, 181; İbn Kesîr: al-Bidâye. Kahire 1931, XIII, s. 139-140; Bedr ed-Din 'Aini: İkd ul-cumân. Veliyeddin Efendi Kütüphanesi, Nr. 2391 XIX, s. 162.
13 At-Tabari: Tarikh al-Umam va al-Muluk. Kahire baskısı, C. 8, s. 97; Makrizi: Kitab al-Khitat. Kahire baskısı 1853, II, s. 405; Wüstenfeld, F.: Maqrizis Beschreibung der Hospitâler in el-Cahira. Janus, Bd. I, Breslau 1846, s. 29.
14 İbn Dokmak: El İntisar Livasitat Ikd el-Amsar, IV, s. 99, 13; İssa Bey, Ahmed: Histoire de Bimaristans a l'epoque Islamique. Le Caire 1928, s. 311
15 İbn Abi Usaibia: Uyun al-anba fî tabakat al-atibba. Ed. A. Müller, Kairo-Königsberg 1882­1884, I, s. 100ff.
16 İbn Abi Usaibia: a.g.e., I, s. 123-124; Corci Zeydan: İslâm Medeniyeti Tarihi. Terc. Zeki Megâmiz, c. 3, İstanbul 1973, s. 294-196.
17 Schöffler, Heinz Herbert: Die Akademie von Gondischapur. 2. Aufl. Stuttgart 1980, s. 33­35; İssa Bey, Ahmed: 1928, s. 27-31.
18 Schöffler, Heinz Herbert: Zur Frühzeit von Gondischapur. Festschrift zum 70. Geburtstag von Willem F. Daems. Hrsg von G. Keil, Pattensen/Han, 1982, s. 42.
19 İbn el-Kifti: Tarih al-Hükema. Ed. Lippert, Leipzig 1903, s. 383-384; İbn Abi Usaibia: a.g.e., I, s. 174; İbn an-Nedim: Kitab al-Fihrist, Leipzig 1871/72, s. 245, 303.
20 Bkz. Schipperges, H.: Arabische Medizin im lateinischen Mittelalter. Berlin-Heidelberg-New York 1976, s. 63-64.
21 Schipperges, H.: a.g.e., s. 65-66. b
22 Schipperges, H.: a.g.e., s. 63.
23 Schipperges, H.: a.g.e., s. 119.
24 Ali Abbas: Liber Regius, I, 2; Bkz. Brown, E. G.: Arabian Medicine. Cambridge 1921, s.
25 İbn Abi Usaibia: a.g.e., II, s. 2-9. İbn el-Kıftî: Tarih al-Hükema. Ed. Lippert. Leipzig 1903, s. 413-426; Nizamii Arûzî: Çehar Makale. Çev. A. Gölpınarlı, nşr. Süheyl Ünver, İstanbul 1936, s. 21­25. Bkz. Terzioğlu, Arslan: Yeni Araştırmalar Işığında Büyük Türk-İslam Bilim Adamı İbn Sina ve Tababet, İstanbul 1998, s. 28-31.
26 İmad ed-Din al-Kâtib al-İsfahani: Zubdat al-Nusra ve Nuhbat al-Usra. Trc. Kivameddin Burslan, İstanbul 1943, s. 32-33; İbn ul-Fuvati: Havadis ul-Camia. Nşr. M. Cevad, Bağdad 1351, s. 64.
27 İbn Abi Usaibia: a.g.e., I, s. 310, satır 15 f; s. 244, satır 7-12; Elgood, Cyril: A Medical History of Persia. Cambridge 1951, s. 161, 238.
28 Schöffler, Heinz Herbert: Die Akademie von Gondischapur. 2. Aufl. Stuttgart 1979, s. 113­117; İssa Bey, Ahmed: 1939, s. 61-65.
29 Elgood, Cyirl: a.g.e., s. 239.
30 Bu yazma eserin bilinen tek nüshası Ayasofya Kütüphanesi Nr. 3594'de bulunmaktadır.
31 Keykâvus b. İskender b. Kâbus b. Veşmgir b. Ziyâr: Kâbusnâme (475/1082) Mercimek Ahmed Tercümesi. İstanbul (1978), C. 2, s. 59.
32 Hau, Friedrun R.: Die Bildung des Arztes im islamischen Mittelalter. (II. Teil) Clio Medica, C. 13, Nos. 314, 1979, s. 182.
33 İbn Abi Usaibia: a.g.e., II, s. 155, 242-244.
34 Meyerhof, Max: İbn an-Nafis und seine Theorie des Lungenkreislaufes. Berlin 1933, s. 42.
35 Ullmann, Manfred: Die Medizin in İslam. Leiden-Köln 1970, s. 176-177.
36 Hamarneh, Sami: Thirteenth Century Physician Interprets Coonnection between Arteries and Veins. Sudhoffs Archiv, Bd. 46 (1962), s. 17-26; Bkz. Spiess, Otto und Horst Müller Bütow: Anatomie und Chirurgie des Schâdeles nach İbn al-Quff. Berlin-New York 1971.
37 Terzioğlu, Arslan: Mittelalterliche Islamische Krankenhâuser... Diss. TU. Berlin 1968, s. 88-104; Makrizi: Kitab al-Khitat, Bulak baskısı 1270, C. 2, s. 379-406.
38 Meyerhof, Max: 1933, s. 51.
39 Bkz. Terzioğlu, Arslan: a.g.e., s. 104; Wüstenfeld, F.: Maqrizis Beschreibung der Hospitâler in al-Cahira, Janus, Breslau 1846, Bd. 1, s. 35.
40 Terzioğlu, Arslan: a.g.e., s. 114-118.
41 Uzluk, Feridun Nafiz: Kayseri Şehri İçin Hatıralar. Ankara 1966, s. 5.
42 Bkz. Terzioğlu, Arslan: Das Nureddin Krankenhaus in Damaskus (gegr. 1154) aus der Epoche der Seldschuken und seine Bedeutung für die Medizin und Krankenhausgeschichte. Historia Hospitalium, Heft 11, 1976, s. 64-67.
43 Hau, Friedrun, R.: Die Bildung des Arztes im islamischen Mittelalter (II. Teil) Clio Medica, C. 13, Nos. 3/4, 1979, s. 185.
44 Bkz. Terzioğlu, Arslan: İbn Sina'nın tedavi metodlarını eleştiren Abdüllatif el-Bagdadî'nin diabetes hakkında bir risalesi. Bifaskop, Yıl 7, Sayı 17, 1986, s. 18.
45 Bkz. Terzioğlu, Arslan: Fatih Döneminin Ünlü Türk Hekimi Şerafeddin Sabuncuoğlu. Tarih ve Toplum. Ekim 1991, s. 220-223. ayrıca bkz. Terzioğlu, Arslan: Die Hofspitâler und andere Gesundheitseinrichtungen der Osmanischen Palastbauten. München 1979, s. 281 -283.
46 Nizamii Arûzî: Çehar Makale. Tıb İlmi ve Meşhur Hekimlerin Mahareti. Çev. A. Gölpınarlı, nşr. Süheyl Ünver. İstanbul 1936, s. 17-18.
47 Keykâvus b. İskender b. Kâbus b. Veşmgir b. Ziyâr: Kâbusnâme. Mercimek Ahmed tercümesi. İstanbul (1978), s. 2, 59-61.
48 Schipperges, H.: Arabische Medizin in Lateinischen Mittelalter. Heidelberg-New York 1976, s. 105-109.
49 Keykâvus b. İskender b. Kâbus b. Veşmgir b. Ziyâr: a.e., s. 2, 59-61.
50 Nizamii Arûzî: a.g.e., s. 17-18.
51 Schipperges, H.: a.g.e., s. 105-106.
52 Schipperges, H.: Die arabische Medizin als Praxis und als Theorie. Sudhoffs Archiv. Bd. 43 (1959), s. 317-328; Ullman, Manfred: Die Medizin im İslâm. Leiden-Köln 1970, s. 115-119.
53 Hysagoge Joannitij in medicina. In: Articella nuperrime impressa cum quamplurimis tractatibus . Lugduni 1534, fol. 2r-8v.
54 Schipperges, H.: Arabische Medizin im lateinischen Mittelalter. Heidelberg, New York 1976, s. 107-118.
55 'Ali ar-Ruhâvî'nin K. Adab at-tabib isimli deontolojiye ait bu eseri Martin Levey tarafınan İngilizceye tercüme edilmiştir. Bkz. Levey, Martin: Medical Ethics of Medieval İslâm with Special Reference to al-Ruhawis. Philadelphia 1967. ar-Ruhâvî'nin bu eseri hakkında ayrıca bkz. Bürgel, Christoph: Die Bildung des Arztes. Eine arabische Schrift zum ârztlichen Leben aus dem 9. Jahrhunderts. Arch. Ges. Med. 50 (1966), s. 337-360.
56 Hau, Friedrun, R.: Die Bildung des Arztes im islamischen Mittelalter (II. Teil), Clio Medica, C. 13, Nos. 314, 1979, s. 187-188; ar-Razi'nin Kitab al-Mansurî ve 'el-Hâvî isimli eserlerindeki hekimin imtihan edilmesi ile ilgili bölümleri Albert Zeki Iskandar tarafından arapça olarak (Bkz. Al-Maşriq 54 (1960), s. 471-522) yayınlanmıştır.
57 Rakka şehri valisi için Ali ar-Ruhâvî'nin "Kaifa yanbagı an yumtahan at-tabib" başlığı altında arapça olarak kaleme aldığı "hekimler nasıl imtihan edilmeli" konusundaki eseri ne yazık ki şimdiye kadar ele geçmemiştir. Bu eserden ar-Ruhâvî, Kitab adab at-tabib isimli eserinde bahsetmektedir (Bkz. Bürgel, Christoph: a.g.e., s. 341) Heinrich Schipperges ar-Ruhâvî'nin bu kayıp eserini yanlışlıkla Hunain ibn İshak'a (Johannitus) ait olarak göstermiştir (Schipperges, H.: 1976, s. 109).
58 Eserin yazarı Rahbalı bir hekim olan Sa'id ibn al-Hasan hakkında çok az bilgi sahibiyiz (Bkz. İbn Abi Usaibia: I, s. 253) Eserin Gotha'daki el yazma nüshasına dayanılarak Arapça baskısı Otto Spies tarafından yapıldığı gibi Ekram Schah Taschkandi tarafından da Almancaya tercüme edilmiştir (Bkz. Das Buch At-Taşwiq at-tıbbi des Sa'id al-Hasan. Ein arabisches Adab-Werk über die Bildung des Arztes. Hrsg. Und bearbeitet von Otto Spies. Bonn 1968; Taschkandi, Ekram Schah: Übersetzung und Bearbeitung des Kitab at-Taşwiq at-tıbbî des Said ibn al-Hasan. Ein medizinisches Adabwerk aus dem 11. Jahrhundert. Diss. Bonn 1968).
59 Bkz. Ullman, Manfred: Die Medizin in İslâm. Leiden-Köln 1970, s. 225.
60 Nuruosmaniye Kütüphanesi Nr. 3490.
61 Elyazma nüsha, Nuruosmaniye Kütüphanesi Nr. 3490, varak 23 b.
62 Otto Spies tarafından da yayınlanan Gotha elyazma nüshası, fol. 15 b; Ayrıca bkz. Taschkandi, Ekram Schah: 1968, s. 90-91.
63 Otto Spies tarafından yayınlanan Gotha elyazma nüshası, fol. 17a 17b, 39a; ayrıca bkz. Taschkandi, Ekram Schah: 1968, s. 92, 93, 132.
64 Otto Spies tarafından yayınlanan Gotha elyazma nüshası, fol. 39a; ayrıca bkz. Taschkandi, Ekram Schah: 1968, s. 132.
65 Nuruosmaniye Kütüphanesi Nr. 3490, varak 40 a'dan itibaren; Otto Spies tarafından yayınlanan Gotha elyazma nüshası, fol. 35b-39a; ayrıca bkz. Taschkandî, Ekram Schah: 1968, s. 126-133.
66 Bkz. İssa Bey, Ahmed: Ta'rih al-Bimaristanat fi'l İslam. Dımışk (Şam) 1939, s. 44-45.
67 İssa Bey, Ahmed: a.g.e., s. 44-48.
68 Bu eserin yazma nüshasını görerek bundan ilk defa bahsedenlerden Ahmed Issa Bey bu eser müellifinin ismini bir yerde büyük âlim Abdürrahman b. Nasrüddîn Abdullah eş-Şa'râvî ve başka bir sayfada eş-Şîrâzî olarak vermektedir (Issa Bey, Ahmed: a.g.e., s. 52, 57) Almanca yayınlarda bu isim eş-Şaizârî olarak verilmektedir. Ullmann, bu ismin yanlışlıkla eş-Şirâzî olarak verildiğini belirtmektedir (Bkz. Ullmann, Manfred: 1970, s. 196, 225) Bu yazma eser Nicola Ziyaden tarafından 1963'de yayınlanmıştır (Bkz. Hau, Friedrun: a.g.e., s. 189-1997. Hisba ile ilgili iki eser ve müellifi Katib Çelebi'nin Kaşf az-zunûn isimli eserinde şu şekilde verilmektedir:
69 Bu yazma eserin Kahire'de 1946'da yayınlanan Arapça metnine bkz. Şaizârî: K. Nihayat ar-rutba fi talab al-hisba li-'Abd ar-Rahman b. Nasr as-Şaizari. Ed. as-Sayyid al-Baz al'Arini. Kahire 1365/1946.
70 Şaizârî'nin ayrıca K. al-İdah fi asrâr an-nikah isimli seksüel hijyene dair bir eseri vardır. Bkz. Ullmann M.: 1970, s. 195-196.
71 Bkz. Ullmann, Manfred: 1970, s. 32.
72 İbn el-Kıftî: Tarih el-Hükema. Ed. Lippert, Leipzig 1903, s. 191.
73 Uzluk, Feridun Nafiz: Anadolu Selçukluları Hekimlerinden Zekioğlu Ebu Bekir Sadr-ı Kunevi, Ankara Tıp Fakültesi Mecmuası. C. 1, Sayı 3, 1947, s. 92-15.
74 Uzluk, Feridun Nafiz: a.g.e., s. 95-96
75 İbn Abi Usaibia: I, s. 261.
76 Elgood: A Medical History of Persia. Cambridge 1951, s. 240.
77 Altınay, Ahmet Refik: Onuncu Asr-ı Hicri'de İstanbul Hayatı. Hazırlayan: Abdullah Uysal, Ankara, 1987, s. 93-94.
78 Bkz. Baltacı, Câhid: XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul 1976, s. 58.
79 Schipperges, H.: 1976, s. 204-205.
80 Schipperges, H.: 1976, s. 206.
81 Abu'l-Farac: K. Muhtasar Tarih ad-Duval. Beyrut 1980, s. 477-78.
82 Schipperges, H.: 1976, s. 207-208; Hein, Wolfgang-Hagen u. Sappert, Kurt: Die Medizinalordnung Friedrichs II. Eutin 1957, s. 13; Hein, W. H. u. Sappert, K.: Zur Datierung der Medizinalordnung Friedrich II. Dtsch. Apotheker-Ztg. 1955, Geschichtsbeilage Nr. 2.
83 Uzluk, Feridun Nafiz: Genel Tıp Tarihi I. Ankara 1958, s. 86-87.
84 Schipperges, H.: 1976, s. 125-126; Hein, W. H. u. Sappert, K.: 1957, s. 101.
85 Bernard, K. A.: Ecole İmperiale de Medetine de Galata-Serai. Journal de Constantinople et des interets Orientaux. I. yıl, Sayı: 51, Jeudi, 21 Septembre 1843.
86 Bkz. Terzioğlu, Arslan: İstanbul Tıp Fakültesi Tarihçesi. İst. Tıp Fak. Mecm. Supplementum 2, C. 63, Sayı 2, 2000, s. 113.
87 Mazaherî, Ali: Ortaçağda Müslümanların Yaşayışları, Trc. Bahriye Üçok, İstanbul 1972, s. 167-168; Rückbrod, Konrad: Universitât und Kollegium Baugeschichte und Bautyp. Darmstadt 1977, s. 10, 11, 26.
88 Sigerist, Henry, E.: Anfânge der Medizin. , Zürich 1963, s. 2.
89 Rosenthal, Franz: Die Arabische Autobiographie. Analecta Orientalia 14 (1937) s. 31-32: Stern, Samuel Miklos: A Collection of treatises by Abd. Al-Latif al-Bagdadi, Islamic Studie I, 1962, s. 53-70.
90 Wüstenfeld, Ferdinand: Geschichte der Arabischen Aerzte und Naturforscher. Gottingen 1840, s. 130.
91 Ullmann, Manfred: Die Medizin im Islam. Leiden/Köln 1970, s. 176-177.
92 Hamarneh Sami: Thirteenth Century Physician Interprets Connection Between Arteries and Veins. Sudhoffs Archiv, 46 (1962) s. 17-26; Spies, Otto und Horst Müller Bütow: Anatomie end Chirurgie des Schâdels... nach İbn al-Quff. Berlin-New York 1971.
93 Terzioğlu, Arslan: Selçuklu Hastaneleri ve Avrupa Kültürüne tesirleri. Malazgirt Armağanı, Ankara 1972, s. 52-55.
94 Ibn Jubayr: The Travels of İbn Jubayr. Ed. William Wright, Leiden London 1907, s. 5.
95 Meyerhof, Max: 1933, s. 47-48.
96 Meyerhof, Max: 1933, s. 51, Dipnotu 1; Wüstenfeld, F.: Macrizi's Beschreibung der Hospitâler in el-Cahira. Janus, 1, Breslau (1846), s. 33.
97 Terzioğlu, Arslan: Die Rolle der islamischen Krankenhâuser bei der Entstehung der kreuzförmigen Renaissence Hospitâler. Acta Congressus Internationalis XXIV. Historia Artis Medicinae. Tom. II, Budapestini 1974, s. 873-889.
98 Terzioğlu, Arslan: Die architektonische Merkmale der seldschukischen, mamelukischen und osmanischen Krankenhâuser und ihre Einflüsse auf die abendlândische Hospitâler. Fifth International Congress of Turkish Art, Ed. by G. Feher, Budapest 1975, s. 828-829.
99 İbn Abi Usaibia: a.e., 213-214; Spies, Otto und H. Müller Bütow: 1971, s. 15.
100 As-Safadî: Kitab al-Wafî bi'l-Wafayat. Edition par Abbas, N. Naim et Van Ess, Partie II, s. 330-331.
101 Evliya Çelebi: Seyahatname. Nşr. Z. Danışman, C. 13, İstanbul (1971), s. 268.
102 Şehsuvaroğlu, Bedi N.: Şam Türk Tıbbiyesi, İst. Tıp Fak. Mec. 38 (1975), s. 463.
103 Terzioğlu, Arslan: Die Rolle der islamischen Krankenhâuser bei der Entstehung der Kreuzförmigen Renaissance-Hospitâler. Acta Congressus Internationalis XXIV Historiae Artis Medicinae, 25-31 Augusti 1974. Budapestini, Budapest 1976, s. 878, Abb. 11, 12, 13.
104 Terzioğlu, Arslan: Selçuklu Hastaneleri ve Avrupa Kültürüne Tesirleri, Malazgirt Armağanı, Ankara 1972, s. 64, resim 14, 14b.
105 Mazaherî, Ali: Ortaçağda Müslümanların Yaşayışları. Trc. Bahriye Üçok, İstanbul 1972, s. 167-168; Rückbrod Konrad: Universitât und Kollegium Baugeschichte und Bautyp. Darmstadt 1977, s. 10, 11. 26.
106 Schippergers, H.: Arabische Medizin im lateinischen Mittelalter. Berlin-Heidelberg New York 1976, s. 110; Schipperges, H.: Einflüsse Arabischer Wissenschaft auf die Entstehung der Universitât. Nova Acta Leopoldina. N. F. 27, 1973, s. 201-212.
107 Miyashita Sabûro: Sogen no i-ryö. Kiyötö 1966, s. 159; Rall, Jutta: Die vier grossen Medizinschulen der Mongolenzeit. Wiesbaden 1970, s. 30; Terzioğlu, Arslan: Türklerin Orta Asya ve Hindistanda Tesis Ettikleri Hastaneler. VIII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, C. 2, Ankara 1981, s. 811­812.
108 Terzioğlu, Arslan: Die ilkhanischen Krankenhâuser und die Einflüsse der islamischen Medizin auf Byzanz zu dieser Zeit. Proceeding of the XXIII Congress of the History of Medicine. C. 1, Lonldon 1974, s. 288.
109 Ch'en Yuan: Western and Central Asians in China under the Mogols. Los Angeles 1966, s. 60; Miyashita Saburo: s. 160.