Download "Kütlesel çekim kuvveti nedeniyle cisimler bir araya gelme eğilimi gösterirler, birbirlerine"
1 Türkçe Özet Doğayı araştırmamız çevremizde gördüklerimizle başlar. Onların yapı taşlarını merak ederiz ve biyoloji ile kimyada olduğu gibi mümkün olduğunca küçük ölçeklere inmeye çalışırız. Ancak bu araştırmanın bir yönü: peki bizim büyük ölçekli yapıdaki yerimiz ne? Bu ölçekler hiyerarşisini anlama çabasının son derece heyecan verici bir boyutu da şu: Evrende daha uzağa baktıkça zamanda da daha geriye gidiyor ve geçmişi görüyoruz. Böylece Evren in bileşenlerinin oluşum ve evrimini araştırma imkanımız oluyor. Ancak bu diğer yönde işlemez: mikroskoplarla geleceği göremeyiz. Yüzlerce yıl öncesinden bu yana biliyoruz ki gezegenimiz Güneş Sistemi nin bir üyesi, Güneş Sistemimiz de galaksimiz Samanyolu nun bir parçası. Doğada her zaman gördüğümüz çeşitlilikle tutarlı olarak galaksilerin de türleri var ve ilk kez 1926 yılında Edwin Hubble tarafından görünüşlerine göre sınıflandırıldılar (Fig. 5.1). Samanyolu benzeri galaksiler merkezlerinde küresel, yıldızlardan oluşan bir bileşen bulundururlar. Yıldızların bu bileşen içerisindeki hareketleri dairesel yörüngede dönme değil, oldukça rastgeledir. Bu küresel bileşenin etrafında gaz ve yıldızlardan oluşan bir disk bulunur ve bu disk içerisindeki hareketler dairesel dönmeye çok daha yakındır. Evren de bir de eliptik galaksiler vardır ki bunlar spiral galaksilerin merkezindeki bileşenin büyük versiyonu olarak kabul edilebilirler. Bu tür galaksilerin disk bileşeni yoktur. Sözü edilen sınıflandırmada galaksiler küresel, içerisinde yıldızların rastgele hareket ettiği bileşenin galaksiye hakim olduğu durum (erken galaksi türleri) ile disk bileşeninin baskın olduğu durum (geç galaksi türleri) arasında çeşitlilik gösterir. Kütlesel çekim kuvveti nedeniyle cisimler bir araya gelme eğilimi gösterirler, birbirlerine çekimsel olarak bağlanırlar ve daha büyük ölçekli bir yapının parçası haline gelirler. Galaksimizin etrafında gördüğümüz madde dağılımı homojen değil. Bazı bölgelerde tek tük, birbirinden izole galaksiler gözlenirken bazı bölgelerde galaksi yoğunluğu çok daha yüksek, galaksiler birbirine çekimsel olarak bağlı gruplara üyeler.
2 216 Türkçe Özet Şekil 5.1: Hubble ın çatal diyagramı Bu gruplar içerdikleri galaksi sayısı 50 yi aştığında galaksi kümesi olarak adlandırılırlar. Galaksi kümeleri birkaç bin galaksi içerebilir. Bir kısmı galaksi yoğunluğu merkezden dışarıya doğru azalan, düzenli bir yapı gösterirken bir kısmı göstermez. Süper küme olarak adlandırılan başka tür bir galaksi topluluğu daha vardır ki, büyüklüğü kabaca dev bir galaksi kümesinin bir ile on katı arasında değişir. Bunların yoğunluğu çok daha düşüktür ve çoğunlukla düzensizdirler: yoğunluk merkeze dogru gidildikçe düzenli bir şekilde artmaz, parçalı bir dağılım gösterir. Bu yapıların daha büyük ve görkemli olanları çok sayıda galaksi kümesi içerebilir, süper küme olarak adlandırılmalarının nedeni de budur (Oort 1983). Evrenimiz her ölçekte kümelenmiş bir yapı gösteriyor: galaksiler (kiloparsek), galaksi kümeleri (megaparsek) ve çok büyük süper kümeler (onlarca megaparsek ya da daha büyük). Galaksi dağılımındaki bu düzensizlik Evren i daha ilginç bir hale getirir: galaksiler yoğunluğun yüksek ve düşük olduğu bölgelerde (galaksi kümeleri ve alanlarda) farklı şekilde evrimleşirler. Gözlem sonuçları gösteriyor ki daha yoğun bölgelerde erken tür galaksiler çoğunluktalar ve geçmişte Evren deki spiral galaksi oranı günümüzdekinden daha fazlaymış. Bunun yanında şu andaki S0 galaksilerinin oranı geçmiştekinden daha fazla (Dressler 1980). Eliptik galaksilerin oranı ise aynı. Evren in yüksek yoğunluklu bölgelerinde spiral galaksilerin S0 galaksilerine dönüşmekte oluşu galaksi kümelerini gök bilimcilerin galaksi evrimini inceleyebilmeleri için çok uygun laboratuvarlar haline getiriyor (Fig. 5.2). Galaksi kümelerinde galaksiler yüksek bir çekimsel potansiyelin etkisi altında hareket ederler. Yoğunluğun daha yüksek olduğu merkez bölgesindeki hareketler çok hızlıdır. Bu galaksi etkileşimlerinin daha sık gerçekleşmesine neden olurken galaksilerin birbirlerine çekimsel olarak bağlanıp kaynaşmalarını (birleşerek tek bir galaksi oluşturmalarını) engeller. Galaksiler kümelerin merkez bölgelerinde hareket ederlerken yoğun ve sıcak küme içi ortamın basıncına maruz kalırlar ve disklerinden gaz kaybederler. Sonuç olarak disklerindeki yıldız oluşumu zamanla son bulur. Bilgisayar simülasyonları göstermektedir ki çekimsel etkileşmeler gazın galaksilerin merkez bölgelerine göç etmesine, merkezdeki küresel bileşenin büyümesine yol açar (Moore et al. 1996). Bu nedenle bu tür etkileşimlerin S0 galaksilerinin oluşumunda
3 Türkçe Özet 217 Şekil 5.2: Çok düzenli ve zengin bir galaksi kümesi, MS rolü olabileceği düşünülmektedir. Daha düşük yoğunluklu ortamlarda galaksi birleşmeleri önem kazanır. Simülasyonlar göstermektedir ki birbirine yakın kütlelere sahip galaksilerin birleşmesi eliptik bir galaksi oluşturabilir. Bunun yanı sıra galaksilerin sürekli olarak cüce galaksi ve gaz bulutu yağmuruna maruz kaldığı düşünülüyor. Bu sürekli akış galaksilerin yıldız oluşturmaya daha uzun bir süre devam edebilmelerini sağlar ve yakın galaksiler üzerinde yapılan çalışmalar buna çeşitli kanıtlar göstermektedir (konu üzerinde geçmişte yapılan araştırmalar hakkında bilgi edinmek için Sancisi et al. 2008, makalesine bakınız). Yakın zamanda yapılan bir çalışmada izole, yıldız diskine dik konumda büyük kütleli bir gaz diskine sahip olan bir galaksi bulundu (Stanonik et al. 2009). Gaz diskinin kütlesi yıldız diskinin kütlesine yakın ve galaksi gaz disk ile aynı düzlemde, yıldızlardan oluşan bir bileşen içermiyor. Bu durum bahsedilen gaz diskin büyük olasılıkla dışarıdan soğuk gaz akışı ile oluştuğuna işaret etmektedir. Tezdeki ilk proje: kümelerde galaksi evrimi Bu tez galaksi evrimi üzerine iki proje içermektedir. İlk projede spiral galaksilerin evriminin ortama bağlılığını inceledik. Yukarıda bahsedildiği gibi günümüzdeki galaksi kümeleri geç tür galaksiler açısından çok fakirdirler, çünkü spiral galaksilerin çoğu S0 galaksilerine dönüşmüştür. Bu evrim sürecini araştırabilmek için uzaklara, galaksilerin halen dönüşüm evresinde olduğu zamana bakmak gerekir. Tezin ikinci ve üçüncü bölümlerinde orta düzeyli kırmızıya kayma değerlerine sahip, dört
4 218 Türkçe Özet farklı kümeye ait galaksileri inceledik. Galaksilerin gaz bileşeni üzerinde yoğunlaştık, çünkü gazın dağılımı ve hareketi dış etkilere duyarlıdır. Dışarıdan uygulanan bir kuvvet olmadığı takdirde, yıldızlar ve gazın davranışını kabaca açıklamak için tek bir düzlem üzerindeki dairesel hareketler yeterli olmalıdır. Bu modelden sapmalar galaksinin maruz kaldığı dış etkilerin hangi düzeyde olduğunun bir ölçütüdür. Bu düşünceye dayanarak gazın hareketindeki üç farklı düzensizliği ölçtük: (1) gaz yörüngelerinin ortalama bir düzlemden olan sapması, (2) hareketlerin dairesel dönmeden olan sapması ve (3) gazın dönme düzleminin yıldız diskinden olan açısal ayrıklığı. Bu parametreleri sadece uzak küme üyeleri için değil, aynı zamanda hem uzak hem yakın alan galaksileri için de belirledik. Yakın alan galaksileri bu ölçümlerin hangi eşik değerinden sonra düzensiz sayılması gerektiğini belirlemek için kullanıldı. Her üç parametre için uzak alan galaksileri ve küme üyeleri oldukça benzer düzensizlik dağılımları ve oranları vermektedirler. Bu sonuç üzerinde düşünürken şunu göz önünde bulundurmalıyız: gaz bileşeninin büyük bir bölümünü galaksi-galaksi ve özellikle de galaksi-ortam etkileşmeleri sırasında kaybeden galaksiler bu analizin dışında kalmış olabilir. Çünkü bu galaksilerin gaz miktarı, dolayısıyla gaz ışınımları düşüktür ve onların hız alanlarının analiz için gerekli kalitede elde edilmesi çok daha uzun gözlem süreleri gerektirir. Bu nedenle bizim bu çalışmada kullandığımız galaksilerin büyük bir bölümü belki de kümelere henüz ulaştılar. Diğer taraftan orta düzeyli kırmızıya kayma değerlerine sahip alan galaksilerinin yakın alan galaksilerine kıyasla belirgin şekilde daha düzensiz gaz hareketlerine sahip olduklarını bulduk. Bu gösteriyor ki belki de bu galaksiler halen galaksi birleşmeleri ve dışarıdan madde akışı ile disklerini oluşturma evresindeler. Araştırdığımız başka bir konu da ortam etkilerinin bir göstergesi olarak kullandığımız gaz hareketlerindeki düzensizlikler ile yıldızlardan gelen ışığa dayalı parametreler arasında bir bağlantı olup olmadığı. Bu tür ilişkiler etkileşim mekanizmalarının etkinlik düzeyinin galaksilerin bünyesel özelliklerine bağlılığına işaret edebilir. Yıldız diski ile gazın dönme düzlemi arasındaki açısal ayrıklık ile iki farklı yıldız oluşum belirteci arasında korelasyon bulduk. Bu beklenen bir sonuç, çünkü modeller öngörmektedir ki galaksi kümelerindeki çoğu etkileşim mekanizmaları zaman içerisinde yıldız oluşumunu tamamen durdurmalarına karşın başlangıçta onun artışına neden olurlar. Başka bir bulgumuz da yıldız diski ile gazın dönme düzlemi arasındaki açısal ayrıklığın yıldız diskinin kütlesi daha düşük olan küme üyesi galaksilerde daha büyük olduğu. Tezdeki ikinci proje: Erken tür galaksilerin kırmızıöte renkleri ve yarıçapa bağlı renk değişimleri İkinci projemizde erken tür galaksilerin oluşum ve evrimini inceleyebilmek için yeni bir araç sunuyoruz. Bu galaksilerin oluşumu hakkında iki temel teori var: çökme teorisine göre Evren in yapısındaki yüksek yoğunluklu bölgelerin çekimsel çökmesi ve bununla yaklaşık olarak eş zamanlı yıldız oluşumu ile meydana geldiler (Eggen et al. 1962). Hiyerarşik oluşum teorisinin buna alternatif açıklaması şu şekildedir: küresel galaksiler disk galaksilerinin birleşmesiyle oluşurlar (Toomre 1977). İlk senaryoda yıldızlar çökme sırasında tüm bölgelerde oluşur ve yörüngelerini değiştirmezler.
5 Türkçe Özet 219 Bunun yanında gaz galaksinin merkez bölgesine göç eder ve bu süreçte evrimleşen yıldızlar tarafından sürekli metalce zenginleşir. Bu durum merkez bölgelerinde oluşan yıldızların dış bölgelerde oluşan yıldızlara kıyasla metalce daha zengin olmalarına neden olur. Bu nedenle çökme teorisinde yaşın merkeze olan uzaklıkla artması, metal bolluğunun ise azalması beklenmektedir. Bilgisayar simülasyonları galaksi birleşimlerinin dağılımları homojenleştirerek bu trendleri zayıflattığını göstermektedir. Galaksilerin yapı taşı yıldızlardır. Yıldızların hangi hızda evrimleşip öleceği ve hangi elementleri oluşturacağı onların kütlelerine bağlıdır. Uzak bir galaksinin her noktasından alınan ışık çok sayıda yıldıza aittir. Bu toplam enerji dağılımı galaksinin sahip olduğu yıldız popülasyonlarının yaş ve metal bolluğuna göre değişir. Ancak bu bilgiyi elde etmek kolay değildir. Örneğin bu enerji dağılımının görsel bölgedeki eğimi (renk) hem yaşa hem de metal bolluğuna benzer seviyelerde duyarlıdır. Renkrenk diyagramında yaş ve metal bolluğu aynı doğrultuda değişir, bu da onların birbirinden ayırt edilmesini imkansız hale getirir. Bu sorun yaş-metal bolluğu dejenerasyonu olarak anılır. Enerji dağılımındaki bazı soğurma çizgi ve bantları bu ikisinden birine daha duyarlıdır ve bu soğurma ölçümlerinin bazı kombinasyonları kullanılarak dejenerasyon sorununun ortadan kaldırılması mümkündür. Biz burada aynı işlevi gören ve elde edilmesi daha kolay olan yeni bir araç sunuyoruz: kırmızıötedeki 3.6µm-4.5µm rengi. Biz bu rengin kütle ile çok sıkı bir şekilde bağlantılı olduğunu bulduk. Bu onun metal bolluğuna çok duyarlı olduğunu göstermektedir ve Mgb çizgisinin şiddetiyle birlikte kullanıldığında yıldız popülasyonlarının yaş ve metal bolluğunu verebilir. Sözü geçen iki galaksi oluşum teorisinden hangisinin bizim gözlemlerimizi daha iyi açıkladığını da inceledik ve bulgularımız şu şekilde açıklanabilir: Galaksilerin (özellikle büyük kütleli olanların) yarıçapa bağlı renk değişimlerinin verdiği eğim değerleri çeşitlilik göstermektedir. Bu da galaksi oluşum ve evrimini açıklayabilmek için her iki teorinin bir arada gerekli olduğuna işaret etmektedir.
EK 1 - UZUN ZAMANLI IŞIK EĞRİLERİNE ÖRNEKLER
EK 1 - UZUN ZAMANLI IŞIK EĞRİLERİNE ÖRNEKLER İzleyen sayfalarda gözlem programlarında yer alan bazı değişken yıldızların uzun zamanlı ışık eğrilerinden örnekler yer almaktadır. Bu kadar uzun zaman aralığını