İletişimsel Demokrasi-Demokratik İletişim Türkiye de Medya: Mevzuat, Politikalar, Aktörler
Download "İletişimsel Demokrasi-Demokratik İletişim Türkiye de Medya: Mevzuat, Politikalar, Aktörler"
1 Demokratİkleşme Programı Medya Raporları Serİsİ - 1 İletişimsel Demokrasi-Demokratik İletişim Türkiye de Medya: Mevzuat, Politikalar, Aktörler Yazarlar Esra Elmas Dilek Kurban DEMOKRATİKLEŞME PROGRAMI
2 İletişimsel Demokrasi-Demokratik İletişim Türkiye de Medya: Mevzuat, Politikalar, Aktörler Yazarlar: Esra Elmas Dilek Kurban
3 İletişimsel Demokrasi-Demokratik İletişim Türkiye de Medya: Mevzuat, Politikalar, Aktörler Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakf Demokratikle me Program Bankalar Cad. Minerva Han No: 2 Kat: 3 Karaköy 34420, İstanbul Tel: PBX Fax: Yazarlar: Esra Elmas Dilek Kurban Yayıma Hazırlayan: Esra Bakkalbaşıoğlu Çeviri: Suzan Bölme (Lexicon Konferans Çevirmenleri) Yapım: Myra Yayın Kimliği Tasarımı: Rauf Kösemen Uygulama: Gülderen Rençber Erbaş Koordinasyon: Sibel Doğan Üretim Koordinasyon: Nergis Korkmaz Basım Yeri: İmak Ofset Basıkı Adedi: 250 Düzelti: Elçin Gen TESEV YAYINLARI ISBN Copyright Haziran 2011 Bu yay n n tüm haklar sakl d r. Yay n n hiçbir bölümü Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakf n n (TESEV) izni olmadan elektronik veya mekanik (fotokopi, kay t veya bilgi depolama, vb.) yollarla ço alt lamaz. Bu yayında belirtilen görüşlerin tümü yazarlara aittir ve TESEV in kurumsal görüşleri ile kısmen veya tamamen örtüşmeyebilir. TESEV bu raporun yayımlanmasına katkılarından ötürü Avrupa Komisyonu na, Friedrich Ebert Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği ne, Açık Toplum Vakfı na ve TESEV Yüksek Danışma Kurulu na teşekkür eder.
4 Arka Plan Bilgisi Raporu Güncellenmiş Versiyon Seçili Avrupa ülkelerinde, AB de ve Avrupa Konseyi nde medya politikaları ve düzenleyici pratikler: Türkiye Örneği Esra Elmas Dilek Kurban Mayıs 2011
5 4 Proje profili MEDIADEM, özgür ve bağımsız medyayı güçlendiren veya tam tersine engelleyen faktörleri anlamayı ve açıklamayı amaçlayan bir Avrupa araştırma projesidir. Proje Belçika, Bulgaristan, Hırvatistan, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Almanya, Yunanistan, İtalya, Romanya, Slovakya, İspanya, Türkiye ve İngiltere de ülke bazında yapılan araştırmaları medya sektörleri ve çeşitli türlerdeki medya servisleri açısından karşılaştırmalı bir bakış açısıyla analiz ederek bir araya getirmektedir. Proje kapsamında, adı geçen ülkelerdeki medya politikalarının yapılanışının araştırılmakta ve yeni medya araçlarının medya özgürlüğü ve bağımsızlığı açısından sağladıkları imkanlar ve yarattıkları zorluklar incelenmektedir. Bunun yanı sıra, Avrupa Birliği ve Avrupa Konseyi nin devletin medya politikalarını tasarlanması ve uygulaması sürecinde yaptıkları dış baskılar da proje kapsamında derinlemesine tartışılıp analiz edilmektedir. Proje Başlığı: Avrupa Medya Politikalarına Yeniden Bakmak: Günümüz Demokratik Sistemlerinde Özgür ve Bağımsız Medya yı Değerlendirmek ve Talep Etmek Proje süresi: Nisan Mart 2013 AB finansmanı: yaklaşık 2.65 milyon Avro Hibe anlaşması: FP7-SSH-2009-A no
6 İçindekiler TESEV SUNUŞU, 7 ÖNSÖZ, 8 GİRİŞ, 11 TARİHSEL ARKA PLAN: TÜRKİYE DE MEDYANIN GELİŞİMİ, 17 Tek Parti Dönemi: Medyanın Devlet Tarafından Araçsallaştırılması, 17 Çok Parti Yılları: Medyanın Manipülasyon İşlevi, 20 Askeri Rejimler ve Medya, ler ve Ekonomik Liberalleşme: Gazeteciliğin bir Sektöre Dönüşmesi, lar: Yeni Bir Medya Modeli, 23 Ekonomik Kriz ve Medya Sektörünün Yeniden Yapılanması, 25 AB ye Katılım Süreci ve Medya, 25 TÜRKİYE DE MEDYA, 29 Basın ve Yayın Medyası, 30 Haber Ajansları, 32 Online (Çevrimiçi) Medya, 33 Azınlık Medyası ve Muhalif Medya, 34 TÜRKİYE DE MEDYA İÇİN DÜZENLEYİCİ YASAL ÇERÇEVE, 39 Medyaya İlişkin Yasal Düzenleme ve Politikaları Belirleyen Aktörler, 39 Medya Yapısına Yönelik Yasal Düzenlemeler, 40 Lisans Kuralları, 40 Medya Sahipliğine Yönelik Yasal Düzenlemeler, 44 İçeriğe Yönelik Yasal Düzenlemeler, 45 Anayasal Çerçeve, 46 Yasal Çerçeve, 46 Medyada Kültürel ve Siyasi Çoğulculuk, 50 Türkiye de Medya Özgürlüğünün ve Bağımsızlığının Önündeki Engeller, 51 MEDYA POLİTİKASI VE DEMOKRATİK SİYASET: BİR DEĞERLENDİRME, 61 KAYNAKÇA, 64
8 7 TESEV Sunuşu Etyen Mahçupyan, TESEV Demokratikleşme Programı Demokrasi kuramının medyayı dördüncü kuvvet olarak resmetmesi, idealize edilmiş bir toplumsal sisteme gönderme yapar. Bu durum, Batı ülkelerinde bile sınırlı bir gerçekliği yansıtırken, Türkiye de neredeyse tümüyle gerçekdışıdır. Çünkü Cumhuriyet in kurup sistematize ettiği vesayet rejimi, medya açısından orduyla ilişkileri hayati hale getirmiş, basını resmi ideolojinin ve milli meselelerin taşıyıcısı olarak konumlandırmıştı. Bu durum, yine Cumhuriyet in pekiştirdiği cemaatçi yapı içinde kimliksel bir anlam kazandı. Medya, devletin tanımladığı merkez siyasetin sesi olduğu ölçüde, bu merkezin kimliksel niteliğini de temsil etti. Böylece merkez dışında kalanları ötekileştiren, laikliğin ve Türk etnik kimliğinin savunuculuğu sayesinde imtiyazlar kazanan bir basın dünyası ortaya çıktı. Siyasi gücün konjonktürel fırsatları değerlendirmek üzere kullanılması ise, medyanın hem oligopolcü bir yapıya doğru evrilmesi ve sınıfsal nitelik kazanmasıyla, hem de ekonominin diğer alanlarına yayılması ve bu alanlarda da tekelci avantajlar üretmesiyle sonuçlandı. Böylece medya organları, kendilerini hükümetle pazarlık yapabilecek siyasi aktörler gibi görmeye başladılar ve bu yaklaşım sektörü hızla yozlaşmaya götürdü. Öte yandan, son yirmi yılda siyaset alanının genişlemesiyle birlikte, medyada da bir çeşitlenme ve çoğullaşma yaşandı. Ne var ki, bu durum bir zihniyet dönüşümünü, çoğulcu bir bakış açısını ifade etmedi. Aksine, her cemaatin ayrı medyası oluşmaya başladı ve toplumsal manipülasyondan iradi sansüre kadar birçok alışkanlık tüm sektörün ortak niteliği haline geldi. Bugün bakıldığında Türkiye medyasının, devletin ve hükümetlerin baskısı altında olmasından kaynaklanan sorunları kadar, kendi sermaye yapılarına ve ideolojik tercihlerine dayanan sorunları da var. Üstelik bu durum, demokratik yasalara hâlâ sahip olmayan, ifade ve basın özgürlüğüne yabancı hukuk anlayışını sürdüren bir ülkede yaşanıyor. Medyanın demokratikleşmesi, siyaset ve bürokrasi üzerinde bağımsız ve sivil bir denetimin oluşması ve toplumsal taleplerin kamusal alana çıkmasının sağlanması açısından hayati önem taşıyor. Bunun için hukuksal çerçevenin, sahiplik yapısının değişmesi, rekabet kurallarının işlemesi gerekiyor. Ama aynı zamanda, siyaset alanına paralel bir biçimde, medyanın zihniyetinin de dönüşmesi şart. TESEV, önümüzdeki dönemde bu önemli alana ilişkin farklı çalışmaları kamuoyuna sunacak. Elinizdeki bu ilk rapor, medyanın tarihi arka planını, yasal düzenlemelerin geçmişteki ve günümüzdeki durumunu özetleyen bir başlangıç yayını niteliğindedir. Raporun, Türkiye nin demokratikleşmesini sağlayacak yapı taşlarından biri olan medya alanının tartışmaya açılmasına anlamlı bir katkı sunacağını umuyoruz...
9 8 Önsöz Mahmut Mutman, İstanbul Şehir Üniversitesi Sinema ve Televizyon Bölümü Medyanın siyasi ve sivil yaşamdaki rolü yadsınamaz. Edmund Burke a atfedilen o ünlü dördüncü kuvvet ifadesi, medyanın siyasi ilişkiler ve hükümet üzerindeki kurumsal ve siyasi nüfuzundan söz etmektedir. Bu kuvveti iki farklı şekilde görmek mümkün: medya ya toplumda var olan çeşitli görüşleri ve bilgileri iletmede yardımcı bir araç rolü oynayan ve bu sayede kamusal tartışmalar için ortak bir zemin sağlayan bir güç olarak algılanabilir; ya da, neyin söylemeye değer olup olmadığına karar veren, gündemi belirleyen ve siyasi ve ekonomik güçlerin baskısı altında siyasi kültürün söz dizimini ve söz varlığını belirleyen bir kuvvet olarak görülebilir. Türkiye de yaşamakta olduğumuz gibi bir demokratikleşme döneminde, medyanın yardımcı bir rol oynadığı yönündeki yaklaşım zorunlu gibi durmaktadır, çünkü her bir farklı sesin erişebildiği sağlıklı ve özgür bir kamusal tartışma ortamına sahip olmaktan daha ivedi bir şey yok gibi görünmektedir ve medya bu ortamın sağlanmasındaki başlıca stratejik aktörlerden biridir. Ancak, medya denen yardımcı aracın başlı başına güçlü sosyal, siyasi ve ekonomik kuvvetlere ve çıkarlara tabi ve bunların kontrolü altında olan bir kurum olduğu ve demokratik tartışmaya ve argümantasyona (spekülasyonculuk, sansasyonculuk, tabloid gazeteciliği vb.) her zaman uygun olmayan bir dile ve kendi kurallarına sahip olduğu düşünülürse, ikinci yaklaşım da kaçınılmaz gibi görünmektedir. Okuyacağınız bu rapor Türk medyasını, kanun koyucularını, politikacılarını ve toplumunu birinci yaklaşıma yöneltmek için ikinci yaklaşımın eleştirel ruhuyla yazılmış gibi görünmektedir. Rapor, özellikle demokratikleşme süreci, basın özgürlüğü ve medyanın bu süreçte oynadığı potansiyel rol açısından Türk medyasının tarihsel gelişimine ve bugünkü yapısına ilişkin önemli bir araştırma niteliğindedir. Bu noktada önemli bir engel, kendisi de eski askeri müdahalelerin bir mirası olan vesayet yapısının bir mirası olan eski mevzuat gibi görünmektedir. Rapor, bu eski elitçi vesayet yapılarının (hem adli hem askeri) ve eski yönetmeliklerin medya içeriğini aleni ve örtük şekillerde nasıl kısıtladığını ve manipüle ettiğini kapsamlı bir şekilde anlatmaktadır. Bu, karmaşık bir konudur, çünkü medyayı kısıtlayan sadece eski elit davranışların ve baskıcı mevzuatın varlığı değil, her biri medyayı kendi menfaatleri için bir araç haline getirmek isteyen siyasi partiler, baskı grupları ve seçilmiş hükümetler dahil siyasi ve kurumsal yapıya nüfuz etmiş olan tüm vesayetçi, babadan kalma ve baskıcı gelenek ve alışkanların bir bütünüdür. Bu sayede eski yapılar ve alışkanlıklar demokratik reform ve liberalleşmenin yavaş yavaş ortaya çıktığı sürecin içinde varlığını sürdürmeye devam etmektedir. Sonuç olarak, yeni medya mevzuatı çoğu zaman eskiyle yeninin garip bir karışımından ibarettir: yeni özgürlükler getirirken, satır aralarında eski baskıcı alışkanlıkları da muhafaza etmektedir (2004 tarihli Basın Kanunu buna iyi bir örnektir). Genel olarak konuşmak gerekirse, Kürtçe yayın yapan yeni bir devlet kanalı gibi bir dizi olumlu gelişme olsa da, yeni mevzuatın
10 9 birçok yönü ve eskinin kalıntıları basın ve yayın özgürlüğüne ciddi kısıtlamalar getirmektedir. Süreçte ortaya çıkan yeni düzenleyici kurumlar (özellikle RTÜK) de kayda değer bir cezalandırma gücüne sahiptir ve bu sorunlu tablonun diğer öğeleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Anti-Terör Kanunu nun yanı sıra Ceza Kanunu da medyanın özgürlüğüne önemli darbeler vuran ve böylece medya çıktısını dolaylı olarak kontrol altında tutmaya yönelik hükümler içermektedir. Rapor, basın ve yayın kanunundaki liberalleştirmenin (serbestleştirme), özel televizyon kanallarının açılmasının ve buna paralel olarak devam eden küreselleşme sürecinin Türk medyası, siyaseti ve toplumu üzerinde nasıl bir bileşik etki yarattığını göstermektedir. Bu bakış açısından, liberalleşme ikili bir tablo sunmaktadır. Bir yanda, bu süreç haftalık dergilerden çok sayıda radyo istasyonuna, televizyon kanalına ve yerel basın ve yayın kuruluşlarına kadar her türden çok çeşitli medya organlarının muazzam bir şekilde yayılmasını sağladı ve daha da önemlisi, internet gibi tamamen yeni bir kamusal ifade ortamının kapılarını açtı. Diğer yandan, liberalleşme ve özelleştirme medyada tekelleşme yönünde ani bir etki yarattı ve diğer alanlarda da yatırımları olan büyük medya şirketlerinin ortaya çıkmasıyla sonuçlandı (raporda bu çapraz tekelleşme olarak ifade edilmektedir). Büyük sermayenin medya sektörüne girişi bir dizi yapısal etki yarattı: daha küçük çaplı medya şirketlerine yer bırakmadı ve bilginin ticarileştirilmesine ve gazetelerin tabloidleşmesine yol açtı. Dahası, basının birkaç gazete sahibinin elinden her biri birkaç televizyon kanalına, gazeteye ve haftalık dergiye sahip olan güçlü işadamlarının eline geçmesiyle, medya mevzuatı üzerinde kayda değer bir lobi gücüne sahip yeni bir ekonomik baskı grubu ortaya çıktı. Bir yanda eski vesayet elitleri ve diğer yanda yeni ekonomik elitten oluşan bu güçlü baskı grupları postmodern darbe olarak nitelendirilen 28 Şubat sürecinde olduğu gibi zaman zaman ittifaka da girerek, zaten kırılgan olan demokratikleşme sürecini daha da karmaşık hale getirmektedir. Sonuç olarak, ana akım medya devletin üç büyük kolu tarafından bir araç haline getirilmeye devam etmektedir: yargı, asker ve hükümet. Bu, sivil toplumun çoklu sesinin kendine yer bulamadığı bir durumdur. Rapor, bu nedenle, mali kaynakları sınırlı olan ve baskıcı bir yasal ve siyasal bağlamda hareket etmek zorunda kalan küçük ancak etkili azınlık medyasına ve alternatif medyaya önemli yer ayırmaktadır. Ana akım kamusal alanda, Taraf Gazetesi ve haftalık Nokta Dergisi (ki artık hayatta değil) gibi alternatif basın organlarının ayakta kalabilmesi, birkaç gazetecinin kahramanca çabaları sayesinde mümkün olmuştur. Azınlık medyası da benzer koşullarla karşı karşıyadır. Bu açıdan, en ilgi çekici alan, hayli yüksek derecede ifade özgürlüğünün ve farklı seslerden oluşan bir çeşitliliğin mevcut olduğu internet (kişisel bloglar, interaktif siteler vb.) ve özellikle de sosyal medya olarak adlandırılan alandır, her ne kadar internet kullanımı veya halkın internet erişimi arzu edilen düzeylere henüz gelememiş olsa da. Bu nedenle, demokratikleşmenin yeni mecrayla gelen başlıca iki faydasının altını çizmek önemlidir. Bu yeni mecra, medya içeriğinin üretiminde vatandaş katılımını arttırmakta ve ana akım medyanın filtrelerinden geçmesi imkânsız tartışmalı haberlerin veya siyasi açıdan muhalif görüşlerin üretilebildiği alternatif bir alan sunmaktadır. İşin olumsuz tarafına bakıldığında ise, raporun da altını çizdiği gibi, sosyal medyada ve internette nefret söyleminin, ırkçılığın ve cinsiyetçiliğin aşırı kullanımı söz konusudur. Bu,
11 kaygı verici bir nokta; zira şayet sosyal medya ana akım medyadan bağımsız olarak toplumun sesini yansıtıyor ise, o zaman bu tür söylemlerin varlığı zaten toplumda var olan birtakım eğilimleri işaret etmektedir. Medyada, medyaca ve medya yoluyla yeni bir demokratik farkındalık yaratmanın mutlak önemi de bundan kaynaklanmaktadır. İlginçtir ki kadınların sorunlarına ve bir problem olarak erkek şovenizmine gösterilen ilgide hafif bir artış (bunun başlıca sebebi erkeklerce gerçekleştirilen aşırı şiddet vakalarının artan sayısıdır) görülürken, ırkçılık çok ender kullanılan, ana akım medyada ise neredeyse hiç görülmeyen bir sözcük olarak kalmaktadır, yaygın ve etkisini yitirmiş Kürt sorunu ifadesi dışında. Bu tablo göz önüne alındığında, sosyal medyada Kürtlere ve Ermenilere karşı nefret söyleminin ve ırkçı hakaretlerin yaygın kullanımı gerçekten korkutucu bir gerçekliği gözler önüne sermekte ve bir kez daha, demokratikleşmenin demokratik mevzuatlar yapmaktan çok daha derine inen, çok daha ileriye giden bir şey olduğunu ve normalleştirilen şiddet ve aşırılıklarla dolu davranışlardan, tavırlardan, düşünce ve dil alışkanlıklarından oluşan geniş bir repertuarın nasıl değiştirileceği sorusunu içerdiğini göstermektedir. Bir bütün olarak değerlendirildiğinde, rapor toplumsal, siyasi ve etik bir demokratikleşme ödevi açısından Türk medyasının kapsamlı bir eleştirel analizini sunmaktadır. Raporun medya profesyonellerine, gelecekteki analistlerine ve aynı zamanda siyasetçilere, kanun koyuculara ve kamuya yardımcı olacağını umuyoruz. 10
12 11 Giriş * Kitle iletişim araçlarının toplum üzerindeki 1 etkileri farklı dönemlerde farklı şekillerde tartışıldı. Özellikle radyo ve televizyon kullanımının kitleselleştiği yıllarda medyanın toplum üzerinde doğrudan ve yakıcı bir etkisi olduğu anlayışı hâkimdi. Buna göre kitle iletişim araçları siyasi gündemi belirliyor ve toplum üyelerinin bakış açılarını kolayca şekillendiriyordu. Medyanın özellikle Birinci Dünya Savaşı sırasında totaliter rejimlerce propaganda aracı olarak kullanılmasından hareketle, topluma medya karşısında pasif bir pozisyon atfeden bu yaklaşım, zamanla yerini karşılıklı bağımlılık ve sınırlılık fikrine bıraktı. Buna göre, medya mesajları kitleler üzerinde kuşkusuz önemli bir etkiye sahipti fakat bu, mutlak/değişmez bir etki değildi. İnsanların, sahip oldukları farklı ekonomik, sosyal ve tarihsel arka plana bağlı olarak, medya aracılığıyla kendilerine ulaşan bilgiyi farklı şekillerde yorumladıkları fikrinden hareket eden yaklaşımlar, iletişim sürecinde toplumun pasif bir tüketici değil aktif bir özne olduğunun altını çiziyordu. Günümüzde medya alanına dair çalışmalar, önceki dönemlerin birikimini de kullanarak, medyayı ekonomik yapısı, ideolojik özellikleri ve iktidarla olan ilişkisi * TESEV Demokratikleşme Programı ndan Esra Bakkalbaşıoğlu na raporun yayıma hazırlanmasında verdiği titiz emek ve özellikle hazırladığı tablolar, Ebru İlhan a ise rapora verdiği araştırma desteği için minnettarız. Ayrıca, raporun ilk taslakları hakkındaki görüş ve düşüncelerini bizlerle paylaşan Şehir Üniversitesi nden Mahmut Mutman a ve Galatasaray Üniversitesi nden Ceren Sözeri ye de teşekkürlerimizi sunuyoruz. Tabii ki, raporun içeriğinin sorumluluğu sadece yazarlarına aittir. bağlamında; rıza üretimi ve hakikatin inşası gibi kavramlar yoluyla, demokrasi perspektifi içinde tartışmaya devam ediyor. Öte yandan, bugün iletişim teknolojilerindeki hızlı değişime bağlı olarak ortaya çıkan ve dijital çağ olarak adlandırılan; internet, cep telefonları, sosyal ağlar ve dijital oyunlar gibi yeni iletişim araçlarının devreye girmesiyle radikal şekilde değişen iletişim alanını anlamak için yeni yaklaşımlara ihtiyaç var. Medya ekolojisi, gönderen ile alıcı arasındaki dikey ve hiyerarşik ilişkiler ve toplumdaki eşitsizlikler üzerinde tahrip edici bir etkisi olan internetin ortaya çıkışıyla birlikte, büyük oranda yeniden şekillendi. Geleneksel medyanın internet yoluyla interaktif hale gelmesi, kişisel blogların ve sosyal paylaşım sitelerinin ortaya çıkması, bireylerin görünür olmasına ve seslerini duyurma şansına sahip olmalarına Gönderen ile alıcı arasındaki dikey ve hiyerarşik ilişkiler ve toplumdaki eşitsizlikler üzerinde tahrip edici bir etkisi olan internetin ortaya çıkışıyla medya ekolojisi büyük oranda yeniden şekillendi. olanak vererek, vatandaşların medya içeriği üretimine katılımını artırdı. Böylece büyük medya şirketlerinden oluşan ve çoğunlukla devlet/hükümet sübvansiyonlarına bağımlı olan geleneksel medya, sektördeki tekelci konumunu ve içerik üzerindeki kontrolünü yitirdi. Aynı zamanda, son dönem medya çalışmalarında kontrol edilemeyen çağ olarak da isimlendirilen dijital çağ, bugün özellikle
13 12 Vatandaşın medyaya katılımı mutlak suretle sivil ve demokratik bir ilerleme vaat etmiyor. Bu noktada vatandaşın inşası meselesi hayati bir önem kazanıyor. vatandaşların medya içeriğinin üretilme sürecine katılımı bağlamında demokratikleşme yolunda bir kazanç olarak görülüyor. Mısır da, Lübnan da, Libya da ve Tunus ta yakın dönemde ortaya çıkan sosyal hareketliliğin ve baskıcı rejimlere karşı yükselen değişim taleplerinin sosyal paylaşım siteleri üzerinden örgütlendiği hatırlanacak olursa, bu, içi boş bir iddia da değil. Öte yandan, liberal demokrasinin, yasama, yürütme ve yargı dışında tüm bu erkleri toplum lehine denetleyen bir güç olarak tarif ettiği medya fikrine dayanan Dördüncü Kuvvet Medya Modeli, meşruiyetini neredeyse yitirmiş görünüyor. Mevcut sahiplik yapıları ve siyasetle kurduğu ilişkiler göz önünde bulundurulduğunda, özellikle geniş kitlelere ulaşan yaygın medya, toplumların demokratikleşmesi bağlamında oldukça yetersiz bir profil sergiliyor. Kamusal sorumluluğunu yerine getiremeyen Dördüncü Kuvvet Medya Modeli ne alternatif olarak ise Le Monde Diplomatique in eski yayın yönetmeni Ignacio Ramonet in öne çıkan argümanı, internet üzerinden yürüyecek ve zehirlenmiş enformasyon sürecinin dışına çıkacak bir Beşinci Kuvvet Medya Modeli öneriyor. Bu modeli, yeni egemenler koalisyonunun karşısına bir yurttaş kuvvetiyle çıkmamızı sağlayacak bir beşinci kuvvet 1 olarak tanımlayan Ramonet in önerisi, medya ve demokrasi bağlamında zihin açıcı. Zira, vatandaş katılımı, medyanın sivilleşmesi ve demokratikleşmesi noktasında önemli bir katkı sağlıyor. Öte yandan, vatandaş katılımı mutlak suretle sivil ve demokratik bir ilerleme vaat etmiyor. Bu noktada vatandaşın inşası meselesi de hayati bir önem kazanıyor. 1 I. Ramonet, Beşinci Kuvvet, çev. Y. İnceoğlu, N. Akıner, U. Aydın, Varlık Dergisi (2004), s Türkiye de medya ile demokrasi ilişkisini anlamak için, ülkenin siyasal kültürüne ve tarihsel bağlamına dair bir hatırlatma yapmak zorunlu hale geliyor. Bu amaçla, bu raporda Türkiye medyası siyasi ve tarihi bağlamı içinde ele alınacaktır. Raporda, Türkiye nin medya yapısının Hallin ve Mancini 2 tarafından geliştirilen Akdeniz Modeli veya Kutuplaşmış Çoğulcu Model kategorisine girdiği savunulmaktadır. Bu kategoride dört kriter temel alınır: (1) medya pazarlarının, özellikle yüksek tirajlı basının gelişmesi; (2) politik paralellik, veya medya sisteminin toplumdaki başlıca bölünmeleri ne derece yansıttığı ; (3) gazetecilikte profesyonelliğin gelişmesi; (4) medya sistemine olan devlet müdahalesinin derecesi ve mahiyeti. 3 Akdeniz Modeli ne göre, Güney Avrupa daki medya bazı temel karakteristik özellikleri paylaşıyor: düşük düzeyde kalan gazete tirajları, savunu amaçlı haber yazma geleneği, özel şahıslara ait medyanın araç haline getirilmesi, kamu yayınlarının siyasileştirilmesi ve yayınların düzenlenmesi ve gazeteciliğin özerk bir meslek olarak ancak sınırlı düzeyde gelişmesi. 4 Türkiye, Akdeniz Modeli nin tipik bir örneğini sunmaktadır. Gazete tirajları hayli düşüktür ve 2 Hallin ve Mancini, Batı Avrupa ve Kuzey Amerika da üç medya modeli geliştirmiştir: (1) Kutuplaşmış Çoğulcu Model veya Akdeniz Modeli (Fransa, Yunanistan ve İtalya gibi Güney Avrupa ülkeleri için); (2) Demokratik Şirketçi Model veya Kuzey/Orta Avrupa Modeli (Almanya, Hollanda, İskandinav ülkeleri); (3) Liberal Model veya Kuzey Atlantik Modeli (ABD, Büyük Britanya, Kanada). Bkz. E. Özcan, The Role of the State in Turkish Media in Light of Hallin and Mancini s Comparative Media Systems, Uluslararası İletişim Birliği (International Communication Association, ICA) yıllık toplantısında sunulan tebliğ, TBA, San Francisco, CA Online <PDF>; com/meta/p170690_index.html adresinde mevcuttur (son erişim tarihi: 7 Mayıs 2010). 3 A.g.e. 4 S. Papathanassopoulos, The Mediterranean/ Polarized Pluralist Media Model Countries, G. Terzis (der.) European Media Governance: National and Regional Dimensions (2005), s. 192.
14 medyada taraflı gazetecilik geleneği hâkimdir. Yapısal olarak, medya sektörü cemaatlere bölünmüştür; büyük medya gruplarının sahipleri sağlık, eğitim, inşaat, telekomünikasyon ve dağıtım gibi farklı sektörlerde yatırımcı veya hissedar olarak yer almakta ve medya sektöründe sahip oldukları gücü, diğer sektörlerdeki ekonomik kazançlarını en üst düzeye çıkarmak için kullanmaktadırlar. Büyük medya gruplarının sahipleri, farklı ideolojik ve politik duruşlara ve çatışan ekonomik çıkarlara sahip olsalar da, genellikle devletin çıkarlarını ve milli güvenliği, demokrasinin, insan haklarının ve medya özgürlüğünün üstünde tutma noktasında ortak bir zihniyeti paylaşmaktadırlar. Bu nedenle, medya şirketlerinin çok olmasından kaynaklanan görünüşteki medya çeşitliliği yanıltıcıdır. Dahası, Türkiye de gazeteciliğin ortaya çıkışı Osmanlı nın son dönemlerine rastlasa da, siyasetçilerden, çıkar gruplarından, devlet kurumlarından, ordudan ve yargıdan gelen baskılardan etkilenmeyen özerk bir gazetecilik geleneğinden bahsetmek mümkün değildir. Medya sahiplerinden gelen baskılar ve Türkiye deki sendikaların genelde zayıf olması nedeniyle, medyada sendikalaşma aşırı düşük, işgücü sömürüsü ise yüksek düzeyde olmaya devam etmektedir. Medyada çıkar çatışmalarının çokluğu ve 1990 lardaki ekonomik liberalleşme, hem yapı hem de içerik açısından karmaşık bir yasal düzenleme çerçevesiyle sonuçlanmıştır. Alanı düzenleyen ve medyaya özgü olan yasalarda olumlu yönler bulunsa da, uygulamada mahkemeler, kolluk güçleri ve hükümet, yasal boşluklardan veya kendilerine tanınan ve ifade/medya özgürlüğünü önemli ölçüde kısıtlayan hatta zaman zaman yok eden geniş takdir haklarından yararlanmaktadırlar. Basın özgürlüğü Anayasa yla korunsa da, yargıda, terörle mücadele, toprak bütünlüğünün korunması ve devletin korunması gerekçeleriyle muhalif ve azınlık medya organlarına sansür getirme eğilimi hâkimdir de yaşanan ve Türkiye de medya sektörü üzerinde önemli etkiler yaratan bankacılık krizi ve aynı dönemde başlayan Avrupa Birliği ne (AB) katılım süreci, yasal düzenleyici çerçeveyi daha da karmaşık hale getirmiştir. Son yıllarda medya sahipliğine ilişkin yasal düzenlemelerde medya özgürlüğü ve çoğulculuk adına göreli bir ilerleme kaydedilmişse de, medya sektörü sürekli değişmekte ve istikrarsızlığını sürdürmektedir; sektörün tabi olduğu yasalar ise tutarsız ve kısıtlayıcı niteliklerini korumaktadır. Kriz sonrasında finans sektöründeki yeniden yapılanmanın ve Türkiye de gazeteciliğin ortaya çıktığı Osmanlı nın son dönemlerinden itibaren siyasetçilerden, çıkar gruplarından, devlet kurumlarından, ordudan ve yargıdan etkilenmeyen özerk bir gazetecilik geleneğinden bahsetmek mümkün değildir. AB ye katılım sürecinin getirdiği ekonomik ve siyasi geçiş süreci, medyadaki düzenleyici organların rolünü artırmış, idari kurumların kilit oyuncular haline gelmesiyle sonuçlanmıştır. Öte yandan, son yıllarda kaydedilen göreli ilerlemeye rağmen, Türkiye halen yasal çerçevesini AB müktesebatıyla uyumlaştırma hedefinin çok uzağında kalmaya devam etmektedir. Bu raporda, yapılan demokratik reformlara rağmen statükonun devam etmesinde etkili olan başlıca faktörün, Türkiye de hâkim olan siyasi kültür ve devlet-medya ilişkilerinin tarihi kökenleri olduğu ileri sürülmektedir. Ülkedeki medya politikalarının ve medya denetiminin derinlemesine bir analizi için, başta devletin kurulduğu yıllar olmak üzere tarihi ve siyasi bağlamın dikkatle okunması gerekmektedir. Medya alanında yapılan reformlara rağmen, statükonun devam etmesinin başlıca nedeni, Türkiye de hakim olan siyasi kültür ve devlet-medya ilişkileridir. 13
16 Birinci Bölüm
18 1. Tarihsel Arka Plan: Türkiye de Medyanın Gelişimi Bu bölüm, Türkiye de devlet-medya ilişkisinin tarihsel gelişimini odağa alarak Türkiye deki siyasi bağlama genel bir bakış sunma amacını taşımaktadır. Burada, Türkiye de medyanın ve demokrasinin gelişimi, siyasi ve sosyal değişimin ulusal ve uluslararası boyutları temelinde ele alınacak; bu doğrultuda, Cumhuriyet in kurulması, çok partili demokrasinin gelişimi, askeri müdahaleler, ekonomik liberalleşme, küreselleşme ve AB nin etkisiyle gerçekleşen demokratikleşme süreçlerine bakılacaktır. Türkiye de basının, radyonun ve televizyonun gelişimi, dört ana dönem üzerinden incelenecektir: 1923 ten 1950 ye kadar süren tek partili rejim dönemi; arasındaki çok partili rejim dönemi; askeri rejim dönemi; 1980 lerde ve 1990 larda yaşanan liberalleşme süreci. Son olarak, uluslararası boyutun etkisi, küreselleşmenin, ekonomik krizinin ve devam eden AB ye katılım sürecinin bir sonucu olarak medya sektöründe yaşanan yasal ve siyasi gelişmeler temelinde ele alınacaktır Tek Parti Dönemi: Medyanın Devlet Tarafından Araçsallaştırılması Hem Osmanlı İmparatorluğu nda hem de Türkiye Cumhuriyeti nde, gazeteciler toplumun Batı değerleriyle ve kurumlarıyla tanıştırılmasında önemli bir rol oynamışlardır. Cumhuriyet in ilan edildiği 1923 ten çok partili sisteme geçişin yaşandığı 1950 yılına kadar, tek parti rejiminin modernleştirme amaçlı reformlarının yaygınlaştırılmasına yardımcı Türkiye de gazeteciler devlet eliyle yürütülen modernleşme hareketlerinin hem öznesi hem de nesnesi olmuşlardır. Bu anlamda, basın geleneksel olarak haberle değil tartışmalarla ilgilenmiştir. olan gazeteciler, 5 Türkiye de devlet eliyle yürütülen modernleşme hareketlerinin hem öznesi hem de nesnesi olmuşlardır. Bu anlamda, basın geleneksel olarak haberle değil tartışmalarla ilgilenmiştir. 6 Başından itibaren, basının büyük bir bölümü, modernleşme projesinde önemli bir rol üstlenmiş ve devletle ekonomik ve siyasi olarak yakın ilişki içerisinde olmuştur. Muhalif basın ise, devlet/ hükümet tarafından gelen baskıların ve engellemelerin potansiyel hedefi olmuştur. Cumhuriyet in ilk yıllarında, gazetecilerin çoğu aynı zamanda yazarlık da yapmışlar ve yazdıkları edebi yazılar bu gazetecilerin haber yazma tarzını da etkilemiştir. Türkiye nin ilk gazetecileri kendi kendini yetiştirmiş gazeteciler olarak tanımlanabilirler; bugün, sektördeki medya mensuplarının bazıları gazetecilik okullarından veya iletişim fakültelerinden mezun olsa da, bu özellik hâlâ geçerliliğini korumaktadır. 5 T. Demirel ve M. Heper, The Press and the Consolidation of Democracy in Turkey, 32/2 Middle Eastern Studies (Nisan 1996), s , E. E. Bilgiç, The Role of the Press in the Construction of National Identity , yayımlanmamış doktora tezi, Boğaziçi Üniversitesi (2010), s
19 te Türkiye Cumhuriyeti ni kuran Kurtuluş Savaşı mücadelesi, esasen iki sacayağı üstüne kuruludur: Muharebe ve Muhabere. Mustafa Kemal Atatürk ve beraberindeki kadro, yıkılmakta olan imparatorluktan modern ulus-devlete geçiş sürecinde kitlelere ulaşmak için zamanın tek yaygın iletişim ortamı olan yazılı basına büyük önem vermişlerdir. Bizzat Mustafa Kemal Atatürk tarafından Ankara da 10 Ocak 1920 de kurulan Hâkimiyet-i Milliye gazetesi bunun ilk somut örneğidir. Adı daha sonra Ulus olan gazete, Mustafa Kemal in Kurtuluş Savaşı sürecinde Ankara merkezli aldığı kararları halka duyurmayı amaçlamaktadır. 6 Nisan 1920 de kurulan Anadolu Ajansı nın da hedefi aynıdır. Anadolu Ajansı nın kurulmasındaki temel amaç, Türk Kurtuluş Savaşı hakkındaki doğru haberleri ulusal ve uluslararası kamuoyuna duyurmaktır. Bu misyon, Cumhuriyet kurulduktan sonra da devam etmiş ve Ajans yeni kurulmuş Türkiye Cumhuriyeti Devleti nin dış ülkelerde propagandasının yapılmasına ve dünyaya sesini duyurmasına hizmet etmiştir. Devletin kuruluş yıllarında medyanın nasıl araçsallaştırıldığına bir başka örnek de, Mustafa Kemal in Kurtuluş Savaşı na destek toplamak ve ülke çapında milliyetçilik ruhunu aşılamak için yaptığı yurt gezileridir. Bu geziler rejimi sağlamlaştırmak, eğitim, sağlık ve ekonomi alanlarındaki sorunların üstesinden gelmek ve yapılacak reformların temellerini atmak amacıyla Cumhuriyet in kurulmasından sonra da devam etmiştir. Basın, Atatürk ün askeri ve sivil uzmanlarla birlikte halk karşısına çıktığı etkinliklere her zaman davet edilmiştir. Bunun öncelikli nedeni, Cumhuriyet in yukarıdan aşağıya doğru gerçekleşen bir proje olması ve rejimi kuran elitlerin cumhuriyetçi değerlerin halka duyurulmasında basına hayati bir rol atfetmeleridir. Mustafa Kemal ve kurucu elitler, kendi medya ağlarını yaratmanın yanı sıra, dönemin mevcut medyasıyla iyi ilişkiler kurmaya da dikkat etmişlerdir. Ne var ki, Cumhuriyet in kurulmasından iki sene kadar sonra iktidar ile basın arasındaki ilişkiler değişmeye başlamıştır. Bu değişimin ana nedenlerinden biri, Atatürk ün kurucusu ve üyesi olduğu Halk Fırkası ndan bir grubun partiden ayrılarak 17 Kasım 1924 te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası nı kurmasıyla başlayan süreçtir. Türkiye tarihinin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası nın halktan ve İstanbul basınından aldığı destek, kısa zamanda rejime yönelik bir tehdit olarak algılanmış, partinin kurulmasından bir sene sonra çıkan Şeyh Said İsyanı da sebep gösterilerek Güneydoğu Anadolu Bölgesi nde sıkıyönetim ilan edilmiş ve her türlü muhalefete olduğu gibi basın özgürlüğüne de son verecek olan Takrir-i Sükûn Kanunu ilan edilmiştir. 7 Bu kanun çerçevesinde, isyancılar ve muhalif siyasetçilerle birlikte on üç muhalif gazeteci İstiklâl Mahkemeleri nde yargılanmış ve birçoğu sürgüne gönderilmiştir. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve hükümeti eleştiren on beş gazete kapatılmış ve sadece Takrir-i Sükûn Kanunu nu destekleyen gazetelerin faaliyet göstermesine izin verilmiştir. Öte yandan, 1928 de gerçekleştirilen ve toplumun geçmişle olan ilişkisinde köklü bir dönüşüm yaratan Harf İnkılâbı, Türkiye de özerk bir basının ortaya çıkmasını da engellemiştir de Latin alfabesine geçiş, gazete sahiplerinin o dönemde eski harf sistemine göre sahip oldukları teknolojiyi kullanılamaz hale getirmiş, devlet yeni harf sistemine uyum sağlamak için 7 Takrir-i Sükûn Kanunu nun üç maddesinden ilki şöyledir: İrtica ve isyana ve memleketin nizam-ı içtimaisi (toplumsal düzen) ve huzur ve sükûnu ve emniyet ve asayişini ihlale bais (bozmaya yönelik) bilumum teşkilât ve tahrikat ve teşvikat ve neşriyatı (örgütlenmeleri, kışkırtmaları, yüreklendirmeleri ve yayınları), hükümet reisi cumhurun tasdikiyle ve re sen ve idareten man e mezundur (kendi başına yasaklamaya yetkilidir). İş bu ef al erbabını (bu eylemleri işleyenleri) hükümet İstiklâl Mahkemesi ne tevdi edebilir.
20 teknolojik altyapılarını değiştirmek zorunda kalan yayıncılara mali destek sağlamıştır. Yayıncıların mali olarak devlete bağımlı olması, fikirlerin denetim ve kontrol altında tutulmasına kapı açmıştır. 8 Cumhuriyet Halk Partisi nin (CHP) ülkeyi tek parti hükümetiyle yönettiği 27 yıl boyunca, muhalefetin tüm biçimleri susturulmuştur de, dünyada ilk radyo yayınının başlamasından sadece iki yıl sonra, iki kamu kuruluşu, Anadolu Ajansı ve CHP nin hissedar olduğu Türkiye İş Bankası, ortaklaşa Türk Telsiz Telefon A.Ş. (TTAŞ) adlı yayın şirketini kurmuş ve Ankara ile İstanbul dan radyo yayınına başlanmıştır. TTAŞ ın kurulmasıyla, radyo yayıncılığı doğrudan devlet eliyle yürütülmese de ilk günden başlayarak devlet çarkının bir parçası haline gelmiştir. 9 Şirket, British Broadcasting Corporation ın (BBC) çalışma şeklini örnek almış ve hükümetle on yıllık sözleşme imzalamıştır da, TTAŞ ın sözleşme yenileme talebi, programlarının çağdaş radyo yayıncılığı standartlarını karşılamadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Aynı yıl çıkarılan bir kararnameyle, radyo yayınları devlet eliyle yapılmaya başlanmıştır. Şirketin vericileri Posta, Telefon ve Telgraf Genel Müdürlüğü ne (PTT) devredilmiştir; bu devir, radyo yayıncılığında 1964 e kadar sürecek olan devlet tekelinin başlangıcını oluşturmaktadır da, Ankara Radyosu diğer ülkelere yönelik olarak yabancı dilde haber yayınlarına başlamıştır. İkinci Dünya Savaşı yla ilgili yayınlarında, bu radyo 8 Bilgiç, 2010, s. 35. Türkiye nin tarafsızlık politikasına uygun olarak yayın yapmıştır. 22 Mayıs 1940 ta çıkarılan 3837 Sayılı Kanun la, bugün Basın Enformasyon Genel Müdürlüğü (BYEGM) adıyla anılan ve Başbakanlık a bağlı olarak faaliyet gösteren kamu kurumu kurulmuştur. Mustafa Kemal Atatürk, bu kanuna yazdığı önsözde, BYEGM nin amaçlarını şöyle tanımlamaktadır: Bir taraftan Avrupa basınında milli ve meşru davamızı savunmaya yönelik yayınlarda bulunmak, yabancı basını devamlı inceleyerek fikir akımlarını anlamaya çalışmak, öte yandan içeride de zamanın emrettiği fikir ve ruh birliğini sağlamak için her vasıtadan yararlanarak yayınlarda bulunmak zarureti vardır. 10 Yazılı basının ardından radyo da bir ideolojik aygıt olarak resmi ideolojinin tesisi ve içselleştirilmesi yolunda araçsallaştırılmıştır da İzmir Belediyesi tarafından kurulan Radyo İstasyonu 1953 te devlet radyosuna dönüştürülmüş, böylece İzmir, radyo yayıncılığında Ankara ile İstanbul dan sonra üçüncü büyük merkez haline gelmiştir. Radyo yayıncılığının devlet tekeli altındaki ilk on yılı, yazılı basının ardından radyonun da bir ideolojik aygıt olarak resmi ideolojinin tesisi ve içselleştirilmesi yolunda araçsallaştırıldığını göstermektedir. Bunun en çarpıcı örneği, iki yıl boyunca radyolarda Türk müziğinin çalınmasına getirilen yasaktır. Atatürk, 1934 te Meclis te yaptığı konuşmada, o günlerde yayınlanmakta 9 B. Sümer, The Impact of Europeanisation on Policy-Making in Turkey: Controversies, Uncertainties and Misfits in Broadcasting Policy ( ), Ankara Üniversitesi Avrupa Toplulukları Araştırma ve Uygulama Merkezi Araştırma Dizisi, No: 35 (2010), s Başbakanlık Basın-Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü web sitesi, Tarihçe ve Görev Tanımı, adresinden erişilebilir. 19