"Günorta akym" we Ukrainadaky krizis
"Günorta akym" proıektiniň Bolgariıa degişli böleginiň düıbüniň tutulmagynyň dabarasy, Bolgariıa, 31-nji oktıabr, 2013. Paılaş
Orsıet İewropa akdyrıan gazynyň Ukrainanyň üstünden geçmezligi üçin Gara deňizde suwasty “Günorta akym” gazgeçirijisini gurıar. Emma şu hepdede Bolgariıanyň eden beıannamasy Orsıetiň bu gazgeçirijisiniň öňüni petikledi. Ukrainadaky krizisiň döreden öňünden çak edilmedik netijeleriniň biri Orsıetiň İewropa gaz akdyrmak üçin Ukrainanyň daşyndan aılanyp geçmeli “Günorta akym” gazgeçirijisini çekmek planlarynyň öňüne böwet boldy. “Günorta akyma” näme boldy? Bolgariıa proıekte gatnaşmak boıunça tender bäsdeşligini togtadıandygyny yglan edensoň, Orsıetiň “Günorta akym” gazgeçirijisiniň İewropada kenara çykjak nokadyna degişli işler ıatyp galdy.
Bolgariıanyň premıer-ministri Plamen Oreşarski 8-nji iıunda garaşylmadyk beıannama bilen çykyş edıänçä, Orsıetiň İewropa ıylda 63 milliard kubometr gaz akdyrmaga ukyply gazgeçirijisiniň proıekti hiç hili kynçylyksyz durmuşa geçirilıärdi.
Orsıetiň “Gazprom” kompaniıasy tarapyndan maliıeleşdirilıän bahasy 45 milliard dollarlyk bu gazgeçiriji Orsıetiň Gara deňzindäki kenarynyň Beregowaıa diıilıän ıerinden başlanyp, Bolgariıanyň Burgas şäherinde tamamlanmalydy. Bu ıerde “Günorta akym” planlaşdyrylan beıleki gazgeçirijilere birigip, Balkan ıarymadasynyň üstünden regionyň döwletlerine we Italiıa hem Awstriıa gaz akdyrmalydy.
Sofiıanyň häzirki beıannamasy Moskwanyň gazgeçirijisiniň ykbalyny petige diredip, geljegini sorag astynda goııar.
Bolgariıanyň kararyna näme sebäp boldy? Bolgariıanyň karary 8-nji iıunda ABŞ-nyň üç senatorynyň Sofiıa eden saparynyň dowamynda yglan edildi. Şol bir wagtda-da Bolgariıa ençeme aıdan bäri Brıussel tarapyndan hem basyş edilip gelinıär.
Senatorlar Jon Makkeıniň (John McCain), Kristofer Murfynyň (Christopher Murphy) we Ron Jonsonyň (Ron Johnson) Bolgariıanyň agzalıan gazgeçirijiniň gurluşygy üçin tender bäsdeşliginde Orsıetiň “Stroıtransgaz” kärhanasyny saılap tutmak ähtimallygy bilen baglanyşykly hem aladalanma bildirendikleri aıdylıar.
Waşington, eger Sofiıa “Stroıtransgazy” saılap alsa, konsorsiuma gatnaşıan bolgariıaly şirketleriň-de sanksiıalara duçar boljagyny öňünden duıdurdy.
Şol bir wagtyň özünde-de İewropa Bileleşigi Bolgariıanyň proıekt boıunça hyzmatdaşlygyny togtatmagy üçin oňa basyş edipdi we bu hereketini İewropa Komissiıasynyň “Gazpromyň” proıekte gatnaşygynyň üstünde Moskwa bilen özara dawasyna salgylanypdy.
“Günorta akym” proıektiniň Bolgariıa degişli böleginiň 50%-i “Gazpromyň” paıyna düşıär.
Britaniıanyň energiıa meseleleri boıunça Oksford institutynda Tebigy gaz boıunça barlag programmasynyň müdiri Jonatan Stern (Jonathan Stern) Bolgariıanyň ençeme aılap Brıusseliň “Gazprom” bilen bagly aladalanmalaryna gulak gabartmandygyny aıtdy.
“İewropa Bileleşigi ”Günorta akym” proıektiniň energiıa boıunça gol çekilen hökümetara ylalaşyklaryň üçünji toplumyna laıyk gelmeıändigini we üçünji bir tarapyň elıeterliligi ıaly möhüm prinsiplere ters gelıändigini aıdıar. Şeılelikde munuň esasynda İB Bolgariıany Orsıetiň turbasynyň gurluşygyna gatnaşmagy bes etmäge ündeıär. Bu tagallalar ozal üstünlikli bolmandy, emma ABŞ-nyň senatorlarynyň sapary netije berene meňzeıär” diıip, Stern aıdıar.
“Günorta akymyň” Ukrainadaky krizise nähili gatnaşygy bar?
Şu günki gün Orsıet İewropa satıan gazynyň ıarpysyny Ukrainanyň üstünden akdyrıar. Şu nukdaınazardan gurluşygy 2012-nji ıylda başlanyp, 2015-nji ıylda tamamlanmagy göz öňünde tutulan “Günorta akym” proıekti Orsıetiň öz gazyny Ukrainanyň üstünden doly akdyrmazlygyna mümkinçilik berıär.
Eger “Günorta akym” gurlup gutarsa, Ukrainanyň pozisiıasy Moskwanyň öňünde has gowşar diıip, Energiıa ösüşi fondunyň müdiri Sergeı Pikine salgylanyp, “Moskow Times” gazeti ıazıar. Pikiniň pikirine görä, “ABŞ we İB muny islemeıärler”.