Kutbuddîn er-Râzî (1293-1365) 14. yüzyılda yaşamış, İbn Sînâcı filozof ve mantıkçı
İslam dünyasında genel olarak felsefe, özel olarak da mantık çalışmalarının altın çağını yaşadığı 13 ve 14. yüzyıllarda yaşayan ve Osmanlı felsefe-bilim geleneğinin teşekkülünde oldukça önemli bir rolü olan Kutbeddî er-Râzî 692/1293’te Rey’de doğmuştur. Daha sonra Dımeşk’e geçen Râzî burada meşhur Eş‘arî kelamcısı Adûduddîn el-Îcî, Şemseddîn el-Isfahânî’den, Rey civarında ise İbn Mutahhar el-Hıllî’den ders almıştır. Dımeşk’teki Zâhiriyye medresesinin üst katında bulunan aynı isimli arkadaşı Kutbuddîn eş-Şîrâzî’den ayırt edilmek için ismine “et-Tahtânî” nisbesi de eklenmiştir. Bilinen en meşhur öğrencisi, Seyyid Şerif Cürcânî, Molla Fenârî, Hacı Paşa, Şeyh Bedreddin ve Ahmedî gibi isimlerin hocalığını yapan İbn Mübârekşâh’tır. Kutbuddîn er-Râzî, 766/1365 senesinde Dımeşk’te vefat etmiştir.
Kutbuddîn er-Râzî düşüncesi, İbn Sînâcı felsefe ve Müteahhir dönem Eş‘arî kelâmının kesişim noktasında bulunur. Onun yaşadığı 13. ve 14. yüzyıllar, İslam felsefe tarihi açısından önemli dönüşümler barındırır. Bu dönüşümler İbn Sina felsefesi ve Eş‘arî kelamı arasındaki etkileşimler açısından anlam kazanır. Buna göre İbn Sînâ, Eş‘arî kelamı üzerinde çift yönlü bir etkide bulunmuştur. Bunlardan ilki, metafiziğin konusu, nedenlik, atomculuk ve yöntem meseleleri etrafında kelamcılara yönelttiği güçlü eleştirilerdir. İbn Sînâcı ikinci etki ise İbn Sînâ felsefesinin, mütekaddimîn dönem kelamında aynı derecede içerilmeyen geniş bir külliyata sahip olmasıdır. Başta mantık olmak üzere, psikoloji, ahlak, matematik ve doğa bilimlerinin çeşitli alanları bunlar arasında yer alır. Gazâlî başta olmak üzere sonraki kelâmcılar İbn Sînâcı eleştirileri kelâmî bir perspektiften cevaplamaya, cevaplamakta yetersiz kaldıkları yerde ise eleştirilen meseleleri yeniden ele almaya yönelmiştir. İbn Sînâ felsefesinin kuşattığı, ancak kelâmın bazı yerlerde eksik kaldığı mantık, ahlak, psikoloji ve kısmen doğa felsefesi ve metafizik alanlarında ise bu alanları hem muhteva hem terminoloji olarak tevarüs etmiş, ancak kelâmın temel metafizik öncülleri etrafında bunları yeniden yorumlama yolunu seçmişlerdir. Sonuç olarak Gazâlî-Râzî çizgisi kelâmcıları bir yandan İbn Sînâ’nın özellikle yöntem eleştirileri etrafında kelâmı revize etmiş, diğer yandan müstağni kalamadıkları İbn Sînâ felsefesinin belirli alanlarını tevarüs ederek kendi metafizik öncüllerine göre yeniden yorumlamışlardır. Böylece ortaya “yeni” bir kelam ve kelâmın metafizik öncüllerine dayalı olarak eleştirilen ya da içselleştirilen “yeni” bir İbn Sînâ yorumu ortaya çıkmıştır. Başta Ebherî olmak üzere, Tûsî, Kâtibî, yer yer Hunecî ve Kutbuddîn er-Râzî gibi isimler, bir yandan bu “yeni” İbn Sînâcı yorumu “muhâkeme” ederek özgün İbn Sînâcı yorumu tespit çabası içerisine girmiş, diğer yandan Râzî ve takipçilerinin İbn Sînâ eleştirilerini cevaplamaya, kelâmın açtığı yeni alanlarda İbn Sînâcı sayılabilecek teoriler geliştirmeye çalışmışlardır. Bu çabalar güçlü bir felsefî yorum geleneği ve yeni teorik/terminolojik inşa ortaya çıkarmıştır.
Kutbuddîn er-Râzî süregiden bu çabaların zirve isimlerinden biridir. Onun yazdığı el-Muhâkemât beyne Şerhayi’l-İşârât Fahreddîn er-Râzî’nin Şerhu’l-İşârât’ı ile Nasîruddîn et-Tûsî’nin Şerhu’l-İşârât’ındaki yorumları büyük ölçüde İbn Sînâcı bir perspektiften muhakeme etme ve yeniden değerlendirme amacı taşır. Hunecî’nin öğrencisi Urmevî’nin Metâliu’l-envâr adlı mantık kitabına yazdığı Levâmiu’l-esrâr adlı şerh ise Fahreddîn Râzî ve Kâtibî arasındaki mantık tartışmalarını yeniden yorumlama, müteahhir dönemde gündeme gelen mantık meselelerini daha geniş bir teorik çerçeve içerisinde tartışma amacı güder. Eserin girişinde, mantık meselelerini Fârâbî ve İbn Sînâ’nın eserlerine dönerek yeniden ele almaya çalıştığı yönündeki ifadeleri, Kutbuddîn Râzî’nin çabalarının istikameti hakkında da açık bir fikir verir. Bu bakımdan, Kâtibî’nin yazdığı ve daha sonra medrese mantık müfredatının ayrılmaz bir parçası haline gelen eş-Şemsiye’ye yazdığı Tahrîru Kavâidi’l-mantıkiyye adlı şerh de aynı çerçevede değerlendirilmelidir.
Bu eserlerden ayrı olarak Kutbuddîn er-Râzî, Risâle Fî tahkîki’l-külliyyât’ta tanım-tanımlanan ilişkisi, tanımın parçaları, doğruluk, mutabakat, yükleme, mutlak mahiyet ve zihnî varlık gibi sorunları ele almış, İbn Sînâ’nın “farklı varlık seviyelerinde mahiyetin birliği” olarak ifade edilebilecek mutlak mahiyet düşüncesini tümellerle ilgili sorunlara uygulayarak kapsamlı bir tümeller teorisi geliştirmiştir. Onun Risâle-i Ma‘mûle fi’t-tasavvur ve’t-tasdîk’i ise bilginin tanımı ve kısımları, tanımın parçaları, tanımın birliği, önermenin parçaları ve türleri gibi meseleleri, konuyla ilgili kendisinden önceki tartışmaları da dikkate alarak yeniden yorumlama amacı taşır.
Kutbuddîn Râzî, öğrencisi İbn Mübârekşâh üzerinden Osmanlı düşünce dünyası üzerinde çok güçlü bir etki bırakmıştır. İbn Mübârekşâh’ın öğrencileri Molla Fenârî, Hacı Paşa, Şeyh Bedreddin ve Ahmedî Mısır’daki öğrencilikleri ertesinde İstanbul’a ve Anadolu’ya gelerek felsefî düşüncenin Osmanlı’daki gelişimine büyük katkılarda bulunmuşlardır. Yine İbn Mübârekşâh’ın öğrencisi olan Seyyid Şerif Cürcânî ise özellikle Şerhu’l-Mevâkıf ve Hâşiye-i Tecrîd gibi eserleriyle Osmanlı entelektüel geleneğinin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir.
el-Muhâkemât beyne şerhayi’l-işârât.(;).İstanbul: Matbaa-i Amire, 1299. Ayrıca bkz. Tahkik ve tashih Muhammed Mecid Hadizade. — Tahran : Merkez-i Neşr-i Miras-ı Mektub [Miras-ı Mektub], 2002/1381
Levâmiu’l-esrâr fî şerhi Metâlii’l-envâr.(Şerh ;).İstanbul 1303
Risâle fî tahkîki’l-külliyyât.(Üzerine yazılan şerhler: ;).Risale fî Tahkîki’l-Külliyât : tümeller risalesi ve şerhleri (eleştirmeli metin-çeviri-tıpkıbasım. 1. Molla Hanefî et-Tebrizi,;).766/1364; şarihler Molla Hanefi et Tebrizi, Emir Hasan er-Rumi ; çeviren Ömer Türker. — İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013. 2. Emir Hasan er-Rûmî.
Risâle-i Ma‘mûle fi’t-tasavvur ve’t-tasdîk.(;).İstanbul: Hacı Muharrem Efendi Matbaası, 1364. Ayrıca bkz. tahkik Mehdi Şeriati.–Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004/1425
Tahrîru’l-kavâidi’l-mantıkiyye fî şerhi’ş-Şemsiyye.(Şerh;).Dersaâdet: Arif Efendi Matbaası, 1364
Şerhu’l-Hâvî.(Şerh;).Süleymaniye Kütüphanesi (Ayasofya) no: 4846
Şerhu Müşkilâti’l-Keşşâf.(Şerh;).Süleymaniye Kütüphanesi (Fatih). no: 621.
İsim Kutbuddîn er-Râzî
Tam isim Ebû Abdillah Muhammed b. Muhammed er-Râzî et-Tahtânî
Kısa Tanıtım 14. yüzyılda yaşamış, İbn Sînâcı filozof ve mantıkçı
Doğum Tarihi, Doğum Yeri, Ölüm Tarihi, Ölüm Yeri d. 692/1293, Rey
ö. 766/1365, Dımeşk
Hocaları Allâme Hıllî (ö. 726/1325)
Adûduddîn Îcî (ö. 756/1355)
Öğrencileri Muhammed b. Mübârekşah el-Buhârî
Saduddin Teftezânî (?)
Ekol Mensubiyeti Felsefe/Mantık/İbn Sînâcılık
Etkilendiği İsim ve Ekoller İbn Sînâ
Etkilediği İsim ve ekoller Seyyid Şerif Cürcânî
İletişim ve etkileşimde bulunduğu isimler Kutbuddîn Şîrâzî (el-Fevkânî)
Sadruşşerîa Ubeydullah b. Mes‘ûd