İvazzade Halil Paşa - Beyaz Tarih
Doğum : 1724 - İstanbul
Ölüm : 1776
18. yüzyıl Osmanlı sadrazamlarından İvazzade Halil Paşa Belgrad’ı 1739’da Avusturyalılar’dan geri alması dolayısıyla “Belgrad fâtihi” diye ün yapan Sadrazam İvaz Mehmed Paşa’nın oğluydu. Bu seferde babasıyla birlikte bulundu ve onun sadrazamlığı döneminde dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığına getirilerek memuriyet hayatına başladı. Bu görevle ve silâhşor unvanıyla mübâşir olarak bazı muhallefât tespitlerine gönderildi. Bu amaçla gittiği Mısır’dan sonra Hicaz’a da uğrayarak hac görevini eda etti. Oradan döndükten sonra mîrâhûr-ı sânîliğe, aynı yılın 30 Eylülünde mîrâhûr-ı evvelliğe getirildi. Ağustos 1760’ta çavuşbaşı olan Halil Beyefendi 29 Nisan 1762’de bu görevinden de alındı ve Aralık 1762’de geçimini sağlamak için İstanbul Duhan Gümrüğü eminliğine, daha sonra ise ikinci defa mîrâhûr-ı evvelliğe tayin edildi. İvazzâde Halil Paşa’nın sadâreti zamanı, 1768’de başlayan Osmanlı-Rus savaşındaki iki büyük başarısızlığın gerçekleştiği dönem oldu. Bunlardan ilki 6-7 Temmuz 1770 gecesinde vuku buldu ve Çeşme Limanı’ndaki Osmanlı donanması Ruslar tarafından yakıldı. İkinci olumsuz gelişme serdâr-ı ekrem olarak idare ettiği, ancak Rus kuvvetleri karşısında yenilgiye uğrayarak ordugâhı terk etmek zorunda kaldığı Kartal Muharebesi’ydi. III. Mustafa, İvazzâde Halil Paşa’yı hemen görevden almadı ve gelişmeleri kader olarak kabullendi.
Keyfine düşkün ve israfa varan cömertliği ile tanınan Halil Paşa sefer mevsiminin sona ermesi ve ordunun kışlamak için Babadağı’na yönelmesinden hemen sonra görevinden alındı. İvazzâde Halil Paşa, hazineye olan epeyce yüklü borcuna rağmen müsâdereye uğramadan fakat vezirliği kaldırılarak mecburi ikametle Filibe’ye gönderildi. Tekrar vezir yapılarak Eğriboz sancağına tayin edilmesi, Sadrazam Muhsinzâde Mehmed Paşa’nın aracılığıyla gerçekleşti. Daha sonra değişik yerlerde görev yaptı; kardeşi İbrâhim Beyefendi’nin şeyhülislâm olmasından sonra Hersek sancağıyla birlikte Bosna beylerbeyiliğine, onun azlinin ardından Kavala ilâvesiyle Selânik sancak beyliğine, Sivas beylerbeyiliğine tayin edildi. Buraya gitmek üzere hasta bir halde yola çıktıysa da Korupazarı kazasına vardığında vefat etti. Halil Paşa’nın mezarının Nallıhan yakınlarında bulunması kuvvetle muhtemeldir. Sadrazam olduktan kısa süre sonra kethüdâlığından azlettiği, fakat sadâretinin son aylarında yine kethüdâsı olan Ahmed Resmî Efendi, Halil Paşa’yı “avucu delik” ifadesiyle niteleyerek onun aslında kötü biri olmadığından söz etti. Vefat ettiğinde borçları terekesinden fazla çıktı. Son tayin yeri olan Sivas’a giderken yanında yaklaşık seksen cilt kitabı bulunmaktaydı.
Sarıcaoğlu, Fikret, İvazzade Halil Paşa, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2001, c.23, sf.494-496
Tatar Rönesansı’nın önde gelen isimlerinden olan Rızaeddin Fahreddin on yaşında iken Aşağı Çarşılı Medresesi’ne gönderildi. Buradaki tahsil hayatı süresince birçok klasik eseri istinsah etti. Gaspıralı İsmâil’in yönetiminde yayımlanan Tercüman gazetesi onu yeni fikirlerle tanıştırdı ve bizzat Gaspıralı ile mektuplaştı. Kazanlı din âlimi Şehâbeddin el-Mercânî’nin ıslahatçı fikirleriyle ilgilendi, Mercânî ile tanışmak üzere Kazan’a gitti. Öğrenim gördüğü medresede ders vermeye başlayan Rızâeddin bu dönemde ilk beş eserini kaleme aldı. Düşünce hayatında kalıcı izler bırakmış olan Cemâleddîn-i Efgānî ile 1888 yılında Petersburg’da görüştü. Çarlık Rusyası’nda yaşayan Müslümanların dört dinî idaresinden biri olan Ufa’daki Orenburg Müftülüğü’ne kadı olarak atandı. Bu kurumda -Orenburg’da gazete yazarlığı yaptığı ve dergi çıkardığı dönem hariç- ömrünün sonuna kadar hizmet verdi. Gaspıralı İsmâil ile münasebetini geliştirerek onun fikirlerinin bölgede yaygınlaşması ve hayata geçirilmesi için çalıştı. Kültürel kimlik, yenileşme ve kalkınma sorunlarını işlediği Selime ve Esmâ adlı hikâyelerini aynı dönemde yayımladı.
Ebu Said Mirza Han
Merhametli, azimli, kabiliyetli bir hükümdar olarak tanıtılan Ebu Said’in çocukluk ve gençlik yılları, babasının ölüm döşeğinde iken kendisini emanet ettiği Uluğ Bey’in yanında Semerkant’ta geçti. Kısa sürede ilmî, idarî ve askerî konularda Uluğ Bey’in takdirini kazandı. Ebû Said, daha Uluğ Bey’in sarayında iken hükümdarlık makamını ele geçirmeyi tasarlıyordu. Uluğ Bey’in diğer oğlu Abdülaziz’in idaresindeki Semerkant şehrini ele geçirme teşebbüsünde bulundu. Uluğ Bey Semerkant’ın imdadına koştu ve Ebû Said Semerkant kuşatmasını kaldırıp bozkırlara çekilmek mecburiyetinde kaldı. Şehrin kurtarılmasından sonra da Uluğ Bey ile oğlu Abdüllatif arasındaki mücadele devam etti. Karışıklıktan faydalanıp Semerkant’tan kaçan ve Buhara’ya gelen Ebû Said Sultan Abdüllatif’in emriyle yakalanarak ölüm cezasına çarptırıldı. Ancak bu sırada Sultan Abdüllatif’in bir suikast sonucu öldürülmesi üzerine şehrin daruga ve kadısı Ebû Said’e biat etti. Ebû Said ikinci defa Semerkant üzerine yürüdüyse de yenildi ve kuzeydeki bozkırlara kaçıp canını kurtardı. 1451 yılında Taşkent ve Hocend şehirlerini ele geçirdi; daha sonra Semerkant yakınlarındaki Şiraz köyü civarında Sultan Abdullah’ı mağlûp ederek Semerkant’a girdi ve Ebû Said’i tahta çıkardı. Böylece Timurlular’ın başşehri Şâhruhoğulları’ndan Mîrânşahoğulları’nın hâkimiyetine geçmiş oldu.
Urfa’nın en erken tarihli camisini barındıran külliyenin en eski binası, gölün güney kıyısının batı köşesine yakın kesiminde yer alır. Binayı Abbâsî halifelerinden Me’mûn’un yaptırdığı söylenmekteyse de kitâbesinden Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin yeğeni el-Melikü’l-Eşref Muzafferüddin Mûsâ tarafından inşa ettirildiği görülür. Bizans dönemine ait bir kilisenin yerine yapıldığı sanılan cami, zamanla çeşitli değişikliklere uğrayarak Eyyûbî mimarisine has özelliklerini büyük ölçüde yitirdi ve 1810 yılında yapılan köklü onarım sırasında da bugünkü şeklini aldı. Halk arasında Döşeme Camii veya bünyesinde bulunan Hz. İbrâhim’in makamından dolayı Makam Camii adlarıyla da anılır. 1991 yılı onarımında beden duvarları üzerine korkuluk şebekeleri eklenerek cami örtüsü kubbeleri çevreleyen bir teras haline getirildi. Caminin güneydoğu köşesinden yükselen ve harim içinden geçilen kare planlı minarenin aslında Bizans kilisesinin çan kulesi olduğu ileri sürülmekteyse de iddianın doğruluğu şüphelidir. Gövdedeki yatay silme kuşağı ile tepelikteki ikiz kemerli açıklıkların sütunçe başlıklarında akantus yapraklı bezemeler mevcuttur. Batı cephesinde, nesihle kartuşlar içine yazılmış altı satırlık kitâbe bulunur.