Sandıklı'da Yaşamış Olan bir Hristiyan Önderi: Aziz Aberkios (Prof. Dr. H. Malay - Doç. Dr. C. Tanrıver)
SANDIKLI’DA YAŞAMIŞ OLAN BİR HRİSTİYAN ÖNDERİ: AZİZ ABERKİOS
IV. yüzyılda yaşayan, adını bilmediğimiz bir Hierapolis’li (veya Hieropolis'li ?), Roma imparatorlarından Marcus Aurelius devrinde (İ.S. 161-180) Phrygia’daki Hierapolis kentinin piskoposu olan Aberkios adındaki bir Hristiyan azizinin hayat hikayesini ve onun yarattığı mucizeleri ayrıntıları ile kaleme almıştı. Latince olarak Vita Abercii (Aberkios’un Hayatı) adı ile bilinen bu metin sayesinde büyük bir ün kazanan Aberkios, Kilise tarafından her yılın Ekim ayının 19. gününde anılır ve hatta Havari Paul ile bir tutulur oldu.
XIX. yüzyılın bazı bilim adamları Aberkios’un Hayat Hikayesi'nden (Vita Abercii) ve onun mezar taşına ilişkin söylemlerin doğruluğundan kuşku duyuyorlardı. Çünkü Aberkios’un biyografisi sonraki bir devirde, yani onun ölümünden en az 200 sonra yazılmıştı. Üstelik bu metindeki doğaüstü olaylar onu tarihsellikten çok mitolojik olmaya daha yakın tutuyordu. Diğer bir neden de, Aberkios’un yaşadığı söylenen ortamın tasvirleri Hierapolis (Pamukkale) ile uyuşmuyordu. Ayrıca, erken devir kilise yazarlarından Eusebius (260-339), İ.S. II. yüzyılın ikinci yarısında Hierapolis’de piskoposluk yapan Aberkios adında birinden değil, Claudius Apollinarios adlı bir başka kişiden söz etmekteydi. Sonuçta, çoğu bilim adamı Vita Abercii’nin bir erken Bizans dönemi kutsal metin yazımının (hagiography) bir hayal ürünü olan kurgusal bir öykü olduğuna inanmaktaydı. Örneğin, kimi bilim adamı Aberkios’un bir Phrygia tanrısı olan Attis’in rahibi olduğunu, onun Attis’in partneri Kybele’nin heykeline ait kutsal bir parçayı görmek üzere Roma’ya gittiğini ileri sürerken, kimileri Avercius’un, kendini Güneş Tanrısı (Helios) sanan imparator Elagabalus’un (İ.S. 218-222) sıradışı evliliği nedeniyle Roma’ya gittiğini ileri sürmekteydi. Diğer bir grup bilim adamı ise, Aberkios’un mezar yazıtındaki «altından yapılmış sandalet giyen kraliçe» ifadesinin Hristiyanlık’tan sapma bir düşünce akımı olan Gnostisizm’den etkilendiğini ve bu nedenle mezar yazıtının Gnostik Hristiyanlığın izlerini taşıdığını ifade etmekteydi. Onları bu düşüncelere sevkeden unsur yalnızca şiirdeki sembolik dil değildi; çünkü bazı Protestan bilim adamları Roma’yı ve Papalığı yücelten bu mezar yazıtını dışlamaya zaten hazırdılar.
Aberkios’un mezar yazıtı, Kutsal Çoban, Paul, balık, şarap-ekmek, Kutsal Bakire vs. gibi, daha çok erken Hristiyanlık devrinin sembolleri ile süslenmiştir. Nitekim şiirinde kendisi de «... bunları anlayan ve inancı olan herkes Aberkios için dua etsin» derken, yazıtın yalnızca Hristiyanlara hitap ettiğini ima etmekteydi. Şiirde yer alan, Aberkios’un Hristiyanlığı yaymak üzere Marcus Aurelius devrinde (161-180) Roma ve Mezopotamya’ya gittiğine ilişkin ifadeler gerçek olabilir, ama Aziz Paul’e yapılan «Paul bana yoldaş oldu» şeklindeki gönderme yalnızca semboliktir; çünkü Aberkios’un yaşadığı dönemde Paul çoktan ölmüştü. Belli ki Aberkios kendisini Paul’ün misyonunu daha da doğuya götüren kişi olarak görmek istemişti. Olasılıkla o, her gittiği yerde Paul’ün mektuplarını okuyordu. Aberkios’un, mezar şiirinde defalarca tekrarladığı "tüm, her daima" anlamına gelen Grekçe pas sözcüğü onun Hristiyanlığın kazandığı yayılma başarısını farkettiğini göstermektedir.
Aleksandros’un Sandıklı ovasının kuzeyinde yer alan Kılandıras’da (Karadirek) bulunan ve Aberkios’un mezar şiirinden alıntılar içeren mezar yazıtı İ.S. 215/6 tarihini taşıdığına göre, Aberkios’un Koçhisar’daki (Hieropolis) mezar yazıtı bu tarihten önceye, örneğin 193-216 yılları arasındaki bir döneme tarihlenmelidir. Bu nedenle bu yazıt tarihlenebilen en eski Hristiyanlık yazıtı özelliğini taşımaktadır. Bu büyük öneminden dolayı bu buluntu Hristiyanlık Devri Yazıtlarının Kraliçesi olarak adlandırıldı. Eser Hristiyan dünyası için o kadar büyük önem taşıyordu ki, Aberkios’un mezar yazıtına ait bu iki parça 1892 yılında Abdülhamit tarafından Roma’ya gönderilerek Papa XIII. Leo’ya hediye edildi. 1963’e kadar Lateran Müzesi'nde korunan yazıt şimdi Vatikan Müzesi’nde sergilenmektedir.
H. Malay - C. Tanrıver
A. Dieterich, Die Grabschrift des Aberkios, Leipzig 1896.
S.R. Liewelyn - R.A. Kearsley, New Documents Illustrating Early Christianity 6, 1992, 177-181.