Semerkant - səhifə 4
la dolu ahşap bir kerevette oturmaktaydı. İki adam, birbirine meydan okurcasına bakıştı. Sultan buyurdu:
Sultan, akrep sokmuşçasına yerinden sıçradı. Yanı başındaki yayını aldı. Okunu kertikledi. Askerlere, esiri bırakmalarını buyurdu. Eli bağlı bir adamı vurmak istemezdi. Zaten korkusu da yoktu. O güne dek, hedefi hiç ıskalamış değildi.
Alp Aslan dört gün, dört gece can çekişti. O acılı dört gün boyunca, acı düşüncelere daldı. Söylediği sözleri, o dönem tarihçileri şöyle naklettiler:
"Geçen gün, yüksek bir yerden orduma bakıyordum. Ayaklarımın altındaki toprağın titrediğini hissettim. Kendi kendime Dünyanın hakimi benim! Benimle kim boy ölçüşebilir? dedim. Tanrı bana, insanların en sefilini gönderdi. O savaşta yenilmiş bir esir, bir mahkum. Benden güçlü çıkıp beni vurdu. Beni tahtımdan etti, beni canımdan etti."
Semerkant'ta, savaş önlendiği için bayram edilmekteydi. Koca Ras-el-Tak alanında, çığlıklar duyuluyor, dumanlar yükseliyordu. Duvar diplerine seyyar satıcılar dizilmiş, sokak lambalarının alt şarkıcılar ile çalgıcılar kapmıştı. Meddahların, falcıların, yılan oynatıcıların çevresi kâh kalabalık kâh tenha idi. Alanın tam ortalık yerinde, derme çatma bir kürsüye çıkan ozanlar, ele geçirilmeyen, fethedilmeyen, eşi bulunmayan Semerkant adına şiirler okumaktaydı. Halkın kararı anlıktır. Yükselen yıldızların yanı sıra, kayan yıldızlar da vardır. Aylardan aralık idi. Geceleri sert geçiyordu. Sarayda şarap testileri dolup boşalıyor, Han mutlu bir sarhoşluk yaşıyordu.
Nasır Han, ertesi günü camide sâlâ okuttuktan sonra, kayınbabasının ölümü nedeniyle taziyeleri kabul etti. Bir gün önce, güle oynaya kutlamaya gelenler, şimdi de yaşlı gözlerle üzüntüle-
rini belirtiyorlardı. Bir kaç ayet okumuş olan Kadı, Ömer'e de aynı şeyi yapmasını işaret etti, sonra kulağına fısıldadı:
Nasır Han, aynı akşam Ebu Tahir'i çağırttı ve Semerkant'ı temsil eden taziye heyetine katılmasını istedi. Yüzyirmi kişilik heyette Ömer de vardı. Gittikleri yer, tam nehrin kıyısında, Selçuklu Ordusunun karargâhı idi. Çevrede binlerce çadır ve yurt görülüyordu. IVlaveraünnehir'in saygı değer temsilcileri, geçici olarak kurulmuş olan bu kentte, aşiretlerinin bağlılığını yenilemeye gelen askerlere kaygı ile bakıyorlardı. Onyedi yaşmda, çocuk yüzlü bir deve benzeyen Melikşah, babasının düştüğü basamakta, ayakta duruyordu. Ondan bir iki adım geride, İmparatorluğun güçlü adamı, Melikşah'ın saygı belirtisi olarak "ata" diye çağırdığı, başkalarının ise takma adı ile andıkları Nizamülmülk duruyordu. Nizamülmülk, devlet düzeni anlamına gelmekteydi ve bu adı onun kadar hak eden bir başkası olamazdı. Ziyaretçilerinin her yaklaşışlarrnda, genç hükümdar bakışlarıyla ona danışıyor, kimsenin görüp anlamadığı bir işarete göre, ya saygılı, ya yakın, ya soğuk ya da ilgisiz davranıyordu.
sözler yalnızca kendisine mi söylenmişti? Kendisini, başkasıyla karıştırmış olamaz mıydı? Sonra gerek zaman gerek yer bakımından neden bu kadar uzak bir buluşma?
— Vezirin sana bir şeyler fısıldadığını gördüm dedi. Ne dediğini duymadım. Ama kesinlikle şunu söyleyebilirim ki, seni başkası ile karıştırmış değildir. Çevresindeki bütün o yardımcıları görmedin mi? Ne işe yarıyorlar sanıyorsun? Her heyet kimlerden oluşuyor, adları nedir, işleri nedir, bunlar hakkında bilgi verirler. Senin adını öğrendikten sonra, Nişapur'lu bilgin, gökbilimci Ömer Hayyam'mı diye sordular. Kimliğin hakkında yanılgıları yok. Zaten Nizamülmülk'ün kendisi yaratmak istemedikçe, yanılgı söz konusu olamaz.
— Sözlerimin seni kızdırdığını biliyorum. Ama ne diyeceksem, sonuna kadar söyleyeceğim. Gerçi dostluğumuz yeni ama, yaşım ve başım bana bu hakkı veriyor. Bu kadını sarayda ilk gördüğünde, ona tutkuyla baktın. Genç ve güzel bir kadın. Şiirleri ho-
Ebu Tahir, Hayyam'ı bu tartışmaya sürüklemiş olmaktan memnun, devam etti:
Her zamankinden erken gelen Cihan, aralık duran kapıdan süzüldü, çarşafını çıkardı. Ayaklarının ucuna basarak ilerledi. Ömer dalgındı. Çıplak kollarını aniden boynuna doladı, yanağını yanağına değdirdi, güzel kokan saçlarıyla yüzünü örttü.
— Neden gösteriyorsun ki? dedi. İstemedim ki... Zaten okuma bilmem. Öğrenmedim. Bildiğim ne varsa, kulaktan dolma,
Cihan'ın ağzından çıkan şaşkın çığlık aynı zamanda bir küçümsemenin de ifadesiydi. Rubailer, avam şairlerine özgü, hafif hatta bayağı, yazınsal değerleri olmayan şeyler sayılırdı. Ömer Hayyam gibi bir bilginin, ara sıra bir dörtlük yazması, oyalanmak diye nitelendirilebilirdi ama, yazdıklarını son derece ciddi bir biçimde, sır perdesine bürünmüş bir kitapta saklaması, bu kıstaslara önem veren bir kadm şairi şaşırtacak bir işti. Ömer utanmış gibiydi. Cihan ise meraklanmıştı:
Cihan Hayyam'ı, Hayyam da Cihan'ı yaralamıştı işte. Aralarındaki sessizlikte, her ikisi de çok ileri gidip gitmediklerini, geriye bir şeyler kalmışsa, onları kurtarmanın şimdi sırası olup olmadığını düşündüler. Hayyam, şu anda Cihan'a değil, Kadı'ya kızıyordu. Onu konuşturmuş olmaktan pişmandı. Söylediklerinden dolayı, sevgilisine başka gözlerle bakıp bakmadığını bilemiyordu. O güne dek, büyük bir saflık ve umursamazlık içinde, onları birbirlerinden ayırabilecek şeyleri akla getirmeme isteği ile yaşıyorlardı. Hayyam: Acaba Kadı gözlerimi mi açtı, yoksa sadece mutluluğunu mu gölgeledi" diye düşünmekten kendini alamadı.
Bu ayrıntılı tanıtış Hayyam'ı huzursuz etti. Bu, kendi hakkında daha fazla bilgi vermesi için bir çağrı idi. Buna bir neden görmüyor, bunu yapmaktan çekiniyordu. Sustu. Yerine oturdu. Sırtını duvara dayadı ve ufak tefek, esmer, kadidi çıkmış delikanlıyı incelemeye başladı. Yedi günlük sakalı, simsiyah sarığı, yerinden fırlamış gözleri birbirine hiç uymuyordu. Delikanlı gülümseyerek ona baktı ve:
Çocukken, Kum'da bu şenliklere ben de katılırdım. Büyüdükten sonra bunlara başka gözle bakmaya başladım. Bu gibi taşkınlıkların, bir bilgine yakışmayacağını düşündüm. Peygamberin öğrettiklerine de uymuyordu. Öte yandan, müezzinler, Kaşan işi minarelerden "Ali'nin lanet olası mezhepçileri" diye bağırdıklarında, bu da Peygamberin öğrettiklerine uymuyor, diye düşünüyorum. Ömer hafifçe doğruldu:
— Bana tatsız şeyler söylemen için, adımı söylemem yetti. Ya bir de kimliğimi açıklamış olsaydım?
İki gün sonra tüccarlar kervanına katıldılar. Yanyana yürüyor, Farsça veya Arapça şiirleri ezbere okuyorlardı. Arasıra tartışıyorlar, hemen ardından tartışmayı kesiyorlardı. Hasan "kesin doğrulardan", "tartışılmaz gerçeklerden" söz ederken bile, Ömer kuşkulu bekliyor, düşüncelerini belirtmede aceleci davranmıyor, nadiren tercihte bulunuyor, bilmediği bir şey olursa bilgisizliğini içtenlikte söylüyordu. Ama tekrarladığı sözler hep şunlardı: "Ne söyleyeyim istiyorsun? Bu şeyler örtülü. Sen ve ben, her ikimiz de örtünün bu yanındayız. Örtü kalktığında, artık burada olmayacağız."
Isfahan, nısf-ı Cihan! Acemler, böyle derler. Yani: "İsfahan, dünyanın yarısı". Bu deyim, Hayyam'dan çok sonra ortaya çıkmış ama daha 1074'de, kenti övmek için neler söylenmemiş: "Taşları cevher, sinekleri arı, otu safran!" "Havası mis, ambarları kurtsuz, etleri dayanıklı!" Beşbin ayak yükseklikte kurulduğu bir gerçek! Ama yine de' altmış kervansaray, ikiyüz banker ve sarraf, bir o kadar da çarşısı vardır. Atölyelerinde ipek ve pamuk dokunur. Halıları, kumaşları, kilitli çekmeceleri uzak ülkelere ihraç edilir. Zenginliği dillere destan! Acem ülkesinin bu en kalabalık kenti, iktidar, servet ya da bilgi arayanları kendine çeker.