ALTI SĐGMA VE TOPLAM KALĐTE YÖNETĐMĐ UYGULAYAN ĐŞLETMELERDE ALTI SĐGMANIN UYGULANABĐLĐRLĐĞĐ
Download "ALTI SĐGMA VE TOPLAM KALĐTE YÖNETĐMĐ UYGULAYAN ĐŞLETMELERDE ALTI SĐGMANIN UYGULANABĐLĐRLĐĞĐ"
1 T.C. ADNAN MENDERES ÜNĐVERSĐTESĐ SOSYAL BĐLĐMLER ENSTĐTÜSÜ ĐŞLETME ANABĐLĐMDALI ĐŞ-YL ALTI SĐGMA VE TOPLAM KALĐTE YÖNETĐMĐ UYGULAYAN ĐŞLETMELERDE ALTI SĐGMANIN UYGULANABĐLĐRLĐĞĐ HAZIRLAYAN Canan BAŞALOĞLU TEZ DANIŞMANI Yrd. Doç. Dr. Hüseyin ŞENKAYAS AYDIN-2007
2 i YAZARIN ADI-SOYADI: Canan Başaloğlu BAŞLIK: Altı Sigma ve Toplam Kalite Uygulayan Đşletmelerde Altı Sigma nın Uygulanabilirliği ÖZET Günümüzde işletmeler bütün pazarda ve bütün boyutlarıyla rekabet avantajlarını elde etmek için kalite işini uzun vadeli genel bir hedef olarak görmektedir. Đşletmeler için kaliteye giden bu yolda Toplam Kalite Yönetimi ve yeni bir yaklaşım olan Altı Sigma ortaya çıkmıştır. Büyük çaplı firmalarda ortaya çıkan Altı Sigma, ürün ve süreçlerin performans ilerlemesi ve işletmenin gelişimi için en geniş kapsamlı yaklaşımlardan biridir. Ancak, Küçük ve Orta Ölçekli Đşletmelerin çoğunun Altı Sigma yaklaşımını bilmediği, bilse bile Altı Sigma yı işletmelerine uygun bulmadığı görülüyor. Bu çalışma; literatür taraması sonucu elde edilen Küçük ve Orta Ölçekli Đşletmeler, Toplam Kalite Yönetimi ve Altı Sigma hakkında bilgilerden ve uygulama kısmından oluşmaktadır. Uygulama kısmı, 2007 yılında, Aydın Đlinde faaliyet gösteren üretim işiyle uğraşan Küçük ve Orta Ölçekli Đşletmeler üzerinde yapılmıştır. Veriler anket yöntemiyle toplanıp analiz edilmiştir. Altı Sigma nın Toplam Kalite Yönetimi uygulayan Küçük ve Orta Ölçekli Đşletmeler için uygulanabilirliği üzerinde durulmuştur. ANAHTAR SÖZCÜKLER Altı Sigma, Kalite, Toplam Kalite Yönetimi, Küçük ve Orta Ölçekli Đşletmeler
3 ii NAME-SURNAME OF THE AUTHOR: Canan Başaloğlu HEADING: Six-Sigma and Applicability of Six-Sigma in the Businesses Applying Total Quality Management ABSTRACT Businesses, at the present day, see the quality as a general target in order to obtain competition advantages within the whole market and with its all dimensions. Six-Sigma, a new approach from Total Quality Management, has come into existence for the business in the way that is headed to the quality. Six-Sigma that has come into existence within huge companies is one of the widest ranging approaches for performance proceeding of the product and processes and the development of the business. However, it is known that the business with low and medium scales have no idea about Six Sigma approach and even they do, they don t find it acceptable for their business. This study consists of information and the implementation section of the Small and Medium Sized Business, Total Quality Management and Six-Sigma that are obtained from literature scanning. Implementation section of this study has been performed, in 2007, on business with small and medium sizes operating on production within Aydın Province. Collected data are analyzed by poll method. Applicability of Six-Sigma on Small and Medium Sized Enterprises applying Total Quality Management has been focused. KEY WORDS Six-Sigma, Quality, Total Quality Management, Small and Medium Sized Enterprises (SMEs)
4 iii ĐÇĐNDEKĐLER ÖZET ABSTRACT ĐÇĐNDEKĐLER TABLOLAR LĐSTESĐ ŞEKĐLLER LĐSTESĐ EK LĐSTESĐ KISALTMALAR VE SĐMGELER LĐSTESĐ i ii iii vi vii vii viii GĐRĐŞ 1 BĐRĐNCĐ BÖLÜM KOBĐLERDE KALĐTE 1.1. KOBĐ LERE GENEL BĐR BAKIŞ KOBĐ LERĐN EKONOMĐ ĐÇĐNDEKĐ YERĐ VE ÖNEMĐ TÜRKĐYE EKONOMĐSĐ NDE KOBĐ LERĐN YERĐ VE GELĐŞĐMĐ KOBĐ LER VE KALĐTE OLGUSU 21 ĐKĐNCĐ BÖLÜM KALĐTE, TOPLAM KALĐTE YÖNETĐMĐ VE ALTI SĐGMA YAKLAŞIMI 2.1. KALĐTE KALĐTE KONTROL ĐSTATĐSTĐKSEL KALĐTE KONTROL Kontrol Tablosu Pareto Analizi 31
5 iv Sebep-Sonuç Diyagramı Hata Yoğunluk Diyagramı P (Kusurlu Oranı) Grafiği TOPLAM KALĐTE YÖNETĐMĐ ALTI SĐGMA KAVRAMI ALTI SĐGMA NIN TARĐHSEL GELĐŞĐMĐ ALTI SĐGMA VE TOPLAM KALĐTE YÖNETĐMĐ ĐLĐŞKĐSĐ TOPLAM KALĐTE YÖNETĐMĐ VE ALTI SĐGMA YAKLAŞIMINDA KULLANILAN ÇEŞĐTLĐ ARAÇ VE TEKNĐKLER ĐSTATĐSTĐKSEL ÖLÇÜM OLARAK ALTI SĐGMA ALTI SĐGMA NIN YARARLARI ALTI SĐGMA ORGANĐZASYONUNDA ROLLER Üst Kalite Konseyi Yönetim Temsilcisi Kalite Şampiyonu Uzman Kara Kuşak Kara Kuşak Yeşil Kuşak Sarı Kuşak ALTI SĐGMA YOL HARĐTASI: DMAIC-TÖAĐK MODELĐ Tanımlama Ölçme Analiz Đyileştirme 58
6 v Kontrol ALTI SĐGMA UYGULAYAN ĐŞLETMELER Motorola ve Altı Sigma General Electrics ve Altı Sigma Penguen ve Altı Sigma Arçelik ve Altı Sigma Aselsan ve Altı Sigma Borusan ve Altı Sigma Kalekim ve Altı Sigma 63 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM AYDIN ĐLĐNDE TOPLAM KALĐTE YÖNETĐMĐ UYGULAYAN FĐRMALARDA ALTI SĐGMANIN UYGULANABĐLĐRLĐĞĐNE ĐLĐŞKĐN UYGULAMA 3.1. ARAŞTIRMANIN NĐTELĐĞĐ VE YÖNTEMĐ TANIMLAYICI ĐSTATĐSTĐKLER VE BULGULAR FAKTÖR ANALĐZĐ ALTI SĐGMA NIN ĐŞLETMELERDE UYGULANABĐLĐRLĐĞĐ 72 SONUÇ VE ÖNERĐLER 75 KAYNAKÇA 77 EK 86 ÖZ GEÇMĐŞ 90 TEŞEKKÜR 91
7 vi TABLOLAR LĐSTESĐ Tablo 1.1: Avrupa Birliği nde Kobi Tanımı 7 Tablo 1.2: Kosgeb e Göre Kobi lerin Güçlü ve Zayıf Yanları 18 Tablo 1.3: Dünya daki Küçük Đşletmeler ile Đlgili Ekonomik Göstergeler 19 Tablo 1.4: Türkiye deki Kobilerin Faaliyet Kollarına Göre Dağılımı 20 Tablo 1.5: Kobilere Yönelik Destekler 23 Tablo 2.1: Basitleştirilmiş Sigma Dönüştürme Tablosu 47 Tablo 3.1: Çalışan Sayısı 67 Tablo 3.2: Kalite Departmanı 68 Tablo 3.3: Kalite Yönetim Uygulamaları 68 Tablo 3.4: Kalite Yönetiminin Pozitif Etkileri 69 Tablo 3.5: Kalite Yönetiminin Negatif Etkileri 69 Tablo 3.6: Faktörler ve Değişkenlerin Faktör Yükleri 71 Tablo 3.7: Faktörler ve Soru Grubu 72 Tablo 3.8: Gruplara Göre Tanımlayıcı Đstatistikler 73 Tablo 3.9: T-testi Sonuçları 73
8 vii ŞEKĐLLER LĐSTESĐ Şekil 1.1: Kalite Performansı 21 Şekil 2.1: Altı Sigma nın Đstatistiksel Gösterimi 48 EK LĐSTESĐ Ek: Anket Formu 86
9 viii KISALTMALAR VE SĐMGELER AB : Avrupa Birliği ABD : Amerika Birleşik Devletleri CEO : Chief Executive Officer DĐE : Devlet Đstatistik Enstitüsü DMAIC : Define, Measure, Analyse, Improve, Control DPT : Devlet Planlama Teşkilatı GE : General Electric GSĐS : Genel Sanayi Đşyerleri Sayımı G7 : Amerika, Kanada, Đtalya, Japonya, Fransa, Almanya ve Đngiltere IMF : International Monetary Fund (Uluslararası Para Fonu) ISO : International Standarts Organization (Uluslararası Standartlar Örgütü) KOBĐ : Küçük ve Orta Ölçekli Đşletmeler KOSGEB :Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme Đdaresi Başkanlığı KKTC : Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti OECD : Organization for Economic Co-operation and Development (Avrupa Ekonomik Đşbirliği Örgütü) PUKÖ : Planla, Uygula, Kontrol et, Önlem al TKY : Toplam Kalite Yönetimi TOBB : Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği TOSYÖV : Türkiye Küçük ve Orta Ölçekli Đşletmeler Serbest Meslek Mensupları ve Yöneticileri Vakfı TÖAĐK : Tanımla, Ölç, Analiz, Đyileştir ve Kontrol TSE : Türk Standartları Enstitüsü TÜĐK : Türkiye Đstatistik Kurumu TL : Türk Lirası YTL : Yeni Türk Lirası $ : Dolar (ABD Para Birimi) : Avro (AB Para Birimi)
10 1 GĐRĐŞ Kalite yönetimi, genel anlamda firmanın makro ve mikro operasyonlarını iç ve dış müşterilerinin ihtiyaçlarına kalıcı olarak yönlendirmeyle ilgilenir. Bütün boyutlarda ve pazarda rekabetçi avantajı elde etmek ve artırmak için firmalar, kaliteyi işlerinin uzun vadeli genel bir hedefi olarak görerek, kalite departmanı tarafından yürütülen bir konu olarak tanımlarlar. Toplam Kalite Yönetimi (TKY) ve Altı Sigma gibi yaklaşımlar işletmelerin kaliteyi uzun vadeye yaymalarına olanak sağlayan kalite yönetim sistemleridir. TKY yi müşteri gereksinimlerini maksimum etkililik ve verimlilikle tamamıyla karşılamaya odaklanan iş yönetim felsefesi olarak tanımlayabiliriz. Diğer bir taraftan, Altı Sigma müşteri gereksinmelerini tamamıyla ve kârlı olarak tatmin etmeye çabalayan bir yaklaşımdır. Sadece, şirketin ivmelendirici değerlerini destekleyen projeler yaparak; Altı Sigma şirketin ikinci bir performans göstergesi olan kâr sağlamayı da değerlendirir. Bundan dolayı, geleneksel kalite yönetiminin temel araç ve metotlarını baz aldığı halde, Altı Sigma TKY den farklı olarak, kâr merkezli olarak karakterize edilmiştir. General Electric gibi birçok büyük firmalarda, Altı Sigma neredeyse bütün iş aktivitelerinin merkezi ve uzun vadeli rekabetçilikte çok önemli bir aşama olmuştur. Bugünün ağır rekabetçi ortamında, Küçük ve Orta Ölçekli Đşletme (KOBĐ) ler için de önemi giderek artmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde KOBĐ ler üstünde durulmuş; ikinci bölümde de TKY ve Altı Sigma kavramları irdelenmiştir. Üçüncü bölümde ise TKY uygulayan işletmelerin Altı Sigma uygulamaya daha yatkın olduğunu belirlemeye yönelik bir anket uygulaması yapılmıştır ve araştırmadan elde edilen bulgular anlatılmıştır.
11 2 BĐRĐNCĐ BÖLÜM: KOBĐ LERDE KALĐTE 1.1. KOBĐ LERE GENEL BĐR BAKIŞ Sanayi Devriminin başladığı 18.Yüzyıl ın ikinci yarısından 1970 li yılların başlarına kadar devam eden süreçte sosyal, ekonomik, politik ve özellikle üretim teknolojisindeki hızlı değişimler işletmeleri başta finansman ve insan kaynağı olmak üzere çeşitli rekabet sorunlarıyla karşı karşıya bırakmıştır. Dünya genelinde yaşanan bu gelişmeler, işletme ölçeklerinin esneklik gücünün yeniden gözden geçirilmesini gündeme getirmiş; özellikle iletişim, bilgisayar gibi alanlardaki değişme ve gelişmelere büyük ölçekli işletmelerin uyumda zorlanması, ekonomik ve siyasi konjonktürdeki değişmeler karşısında hareket kabiliyetlerinin sınırlı olması ile büyük işletmelerin ekonomik gelişmenin motoru olduğu düşüncesi yavaş yavaş önemini kaybetmiştir. Bu da başarılı yenilikler yapmada üstün sayılan ve mülkiyetin tabana yayılmasına, sosyal yapıdaki istikrarın ve demokratik sürekliliğin sağlanmasına büyük katkısı olduğu vurgulanan Küçük ve Orta Ölçekli Đşletmeler (KOBĐ) lerin önem kazanmasına neden olmuştur. Çünkü serbest piyasa ekonomisi çerçevesinde, gerek ulusal pazarlarda gerekse uluslararası pazarlarda etkin bir rekabetin sürdürülmesine büyük katkısı olan KOBĐ ler endüstriyel yapının vazgeçilmez bir parçası olmaktadırlar. Ülkemizde çeşitli kurum ve kuruluşlar tarafindan küçük ve orta ölçekli işletmelerin tanımlamaları yapılmaktadır. Ülkemizdeki KOBĐ lerin tanımını yapan kuruluşların ve yasaların başlıcaları şunlardır: KOSGEB (Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme Đdaresi Başkanlığı) Türk Ticaret Kanunu Gelir Vergisi Kanunu Türkiye Đstatistik Kurumu Sanayi ve Ticaret Sicili KOBĐ ler üretim, pazarlama, finansman, personel ve yönetim gibi temel işletmecilik fonksiyonlarının yanı sıra istihdam ettikleri personel sayısı, satış hacmi, sabit sermaye ve makine parkı değeri, kullandıkları enerji miktarı, kurulu kapasite düzeyi, katma değerleri, kâr büyüklüğü ve piyasa payı gibi ölçülebilen özellikleri açısından da büyük farklılıklar göstermektedirler. Bu durum tüm bu nitel ve nicel özellikleri kapsayan ve genel geçerliliği
12 3 olabilecek bir tanım yapılmasını zorlaştırmaktadır. Bu nedenle KOBĐ tanımı ülkelere göre değiştiği gibi temel alınan ölçütlere göre de farklılık arz etmektedir. Dünyanın çeşitli ülkelerinde tanımlamalar yapılırken, genel olarak istihdam edilen işçi sayısı temel alınmasına karşın bazı ülkelerde ayrıca yatırılan sermaye ve satış miktarı gibi ek ölçütler kullanılmaktadır. Ülkemizde çeşitli kurum ve kuruluşların görevlerinin gereği olarak yaptıkları küçük ve orta büyüklükte işletme tanım ve sınıflandırmaları farklılık göstermektedir. Türkiye Đstatistik Kurumu (TÜĐK) işletmeleri dörtlü bir sınıflandırmaya tabi tutmuştur. Buna göre 1-9 personel çalıştıran işletmeler çok küçük işletme, personel çalıştıran işletmeler küçük işletme, personel çalıştıran işletmeler orta ölçekli işletme, 100 den fazla personel çalıştıran işletmeler de büyük işletme olarak tanımlanmaktadır. Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) de bu tanımı aynen benimsemektedir (kosgebsitesi, 2007). Bir ekonominin gerçek dinamosu nedir diye sorulduğunda buna verilecek yanıt KOBĐ ler olacaktır. Buna rağmen KOBĐ nedir? diye sorulduğunda ise ortaya net bir yanıt çıkmamaktadır. Küçük ve orta boy işletme ana tanımı içinde, KOBĐ lere değişik ülkeler hatta aynı ülke içindeki farklı birimler farklı farklı özellikler yüklediği için çoğu zaman tanımlamada karışıklık yaşanmaktadır. Ortak bir tanımlamaya gidilememesinin temel etkeni, tanımlamada kullanılan ölçütlerin değişik olmasında yatmaktadır. Tanımlamada genel olarak üç ölçüt öne çıkmaktadır. Bunlar; söz konusu firmanın çalıştırdığı personel ya da işçi sayısı, bilanço değerleri ve bağımsızlık ölçütleridir. Bağımsızlık ölçütü ile anlatılmak istenen bir firmanın sermayesi ve hissesinin %25 ten fazlasının bir büyük sermaye grubuna ait olmamasıdır. Diğer bir deyişle hisse payı içinde büyük sermayenin payı %25 ten az olan bütün firmalar KOBĐ kategorisine girmiş sayılmaktadır. Ölçütlerdeki farklılık, değişik sektörlerde ve faaliyet alanlarında bile görülmektedir. Örneğin bilişim sektöründe faaliyet gösteren bir işletmenin KOBĐ olması için 50 ya da daha az bilgisayar sahibi olması gibi bir eğilim söz konusudur. Burada görüldüğü gibi temel ölçüt, üretim aracının yani bilgisayar sayısının tanımda kullanılmış olmasıdır. Yine aynı şekilde, imalat sanayinde ise çalışan sayısı devreye girmekte fakat ölçütler aynı olmasına rağmen tanımlamalar değişebilmektedir. Dış Ticaret Müsteşarlığı imalat sektöründe KOBĐ olabilmenin üst sınırını 200 işçi olarak verirken, Hazine Müsteşarlığı ise bu sınırı 250 ye çıkarmaktadır.
13 4 Ayrıca KOBĐ denildiğinde tek parça ve bir bütün olarak ifade edilen bir üretim biriminin olmaması da tanımı daha da zorlaştırmaktadır. Çünkü KOBĐ kapsamı içine üç farklı birim girmektedir. Bunlar; mikro ölçekli işletmeler, küçük ölçekli işletmeler, orta ölçekli işletmeler olarak sınıflandırılmaktadır. KOBĐ bünyesi içinde oluşan bu sınıflamalar, tanımlama yapmayı daha da zorlaştırmaktadır. Bununla birlikte yapılan ayrımlar arasındaki sınırların ne olduğu (Örneğin mikro işletme ile küçük işletme arasındaki istihdam, ciro, hisse payı vs ölçütleriyle oluşan sınırın ne olacağı gibi) konusunda oluşan ayrılık daha da çeşitlenmektedir (isbanksitesi, 2007). Örneğin bu durum AB-Türkiye çerçevesinden bakıldığında daha net anlaşılabilir. Avrupa Birliği mikro işletmeler için yıllık ciro sınırını iki milyon Avro olarak kabul ederken, Türkiye de Türkiye Đstatistik Kurumu (TÜĐK) rakamlarıyla bu sınır bir milyon Avro olarak belirtilmektedir. Benzer şekilde Avrupa Birliği, orta ölçekli işletme olma ölçütünü, yıllık cirosu 40 milyon Avro nun altında kalan işletmeler olarak belirlerken, Türkiye de TÜĐK ölçütlerine göre bu rakam 25 milyon Avro olarak gösterilmektedir. (Küçük işletmeler için de aynı durum mevcuttur, AB 10 milyon Avro nun, Türkiye ise 5 milyon Avro nun altında yıllık ciro yapanları küçük işletme olarak kabul etmektedir.) Görüldüğü gibi net bir KOBĐ tanımı yapmak oldukça güç ve karmaşıktır. Birbiriyle kimi yerde uyuşan kimi yerde çelişen rakamlar, değişik kuruluşların, dernek ve odaların kullandıkları ölçütlerin farklılığı, tanımlamayı yapan kuruluşların benzer kurumlar olmasına rağmen bambaşka sonuçlara ulaşmasına ve tanımlamada bir standarda ya da net yanıta ulaşmalarına engel olmaktadır. Durumu rakamlardan bağımsız düşünerek, hatta rakamları yadsıyarak, biraz sübjektif olarak, yani düşünsel değerlendirirsek çok daha net bir KOBĐ tanımına kavuşabiliriz; Kısıtlı sermaye ve pazarlama olanaklarına rağmen, kendi çabasıyla ayakta duran, bu çabayla gerek kendi ülkesinin gerekse diğer ülkelerin piyasalarına mal ve hizmet üretip sunan, O ülkede oluşabilecek herhangi bir ekonomik buhranda, ülkenin geniş kesimleri, yani işçi, memur, çalışanlarla birlikte yoğun olarak olumsuz etkilenen, Büyük işletme ve firmalar, ekonomik sistemde oluşan bunalımlar sonucu yatırımlarını rahatlıkla transfer edip, siyasi sorunu ve ekonomik problemi olmayan ülkelere ve pazarlara
14 5 kaydırabilirken, ekonomik olumsuzluğu finans darlığı, sermaye azlığı, kısıtlı kapasite ve pazar daralması nedeniyle olanca şiddetiyle hisseden, Bunun sonucu ağır yaralar alabilen, iflas kelimesiyle yaşayan ama buna rağmen yine de üreten, Ekonomik gelişme ve büyüme dönemlerinde ise sınırsız başarı hikayeleri yaratan, Toplam ve oransal olarak o ülke için büyük işletmelerden çok daha fazla katma değer yaratabilen tüm ticari, sınai ve hizmet işletmeleri birer KOBĐ dir diyebiliriz (kobiteksitesi, 2007). Küçük ve orta boy işletme kavramı konusunda kabullenilmiş bir tanım mevcut değildir. Bu nedenle; bilim adamlarının, araştırmacıların ve bu konuyla ilgili bulunan kuruluşların küçük ve orta boy işletmeleri belirlemek amacıyla değişik kıstasları ve tanımlamaları kullandığı görülmektedir. KOBĐ kavramı, daha çok göreceli bir büyüklüğü ifade etmektedir. Bu büyüklük, çalışılan işkoluna, sanayileşme düzeyine, pazarın büyüklüğüne bağlı olarak her ülke açısından farklılık arz etmektedir. Yapılan tanımlamalar; ülkelere, ekonomiye, sektörlere, pazara, zamana ve konuyla ilgili kuruluşlara göre değişebilmektedir. Đşletme büyüklüğünün belirlenmesinde; Đşletmede istihdam edilen personel sayısı Đşgücünün toplam iş zamanı fonu Personele ödenen ücret ve maaşların toplamı Üretim miktarı Malzeme maliyeti Çalışma sermayesi ve sabit sermaye Kullanılan alan Đşletme kapasitesi Makine sayısı ve makine parkı değeri Kapasite kullanım oranı Oluşturulan katma değer Kullanılan enerji miktarı Đhracat satış tutarı oranı gibi nicel ölçütler kullanılır.
15 6 Bunun yanında, küçük ve orta büyüklükteki işletmelere özgü niteliksel özellikler de göz önünde bulundurulmalıdır. Bu niteliksel özellikler; Bağımsız yönetim Đşveren ile işçi arasındaki yakın ilişki Yönetim biçiminin bireysel nitelikte olması Đşletme sahibinin işletmeyle özdeşleşmesi Đşletmenin yerel pazara hitap etmesi, pazar payının küçüklüğü Đşletmenin, çalıştığı işkolunda çok küçük bir yere sahip olması Đşletme sermayesinin tamamının veya büyük bir bölümünün işletme sahibi tarafından karşılanmış olması şeklinde sıralanabilir. KOBĐ ler, ülkemiz ekonomisinin dinamik birimleri olarak ekonomik ve sosyal sisteme olan katkıları nedeniyle, son yıllarda önem kazanmaya başlamışlardır. Toplumun tüm kesimini kapsayan ve her yerleşim birimine yayılmış olan KOBĐ ler, gerek kendi iç yapıları gerekse de dış çevreden kaynaklanan pek çok sorunla iç içe yaşamaktadırlar. Ülke ekonomisindeki durgunluk, yüksek enflasyon ve istikrarsızlık ve sık sık başvurulan değişen ekonomik tedbirler, sürprizleri genellikle tahmin edemeyen ve devlet tarafından yeterli danışmanlık hizmeti göremeyen KOBĐ lerde başarısızlığa ve performans düşüklüğüne yol açabilmektedir. Bir kısmı bu sorunların üstesinden gelemeyerek ekonomik ortamdan çekilmekte, bir kısmı da yaşam mücadelesine devam edebilmektedir. Bununla birlikte, gelişmeleri ve değişmeleri yakından izleyebilen KOBĐ ler pek çok fırsatı değerlendirerek önemli avantajlar elde edip, büyüyüp gelişebilmektedirler (Hisarcıklıoğlu, 2004). Avrupa Birliği, KOBĐ lerin ekonomiye olan katkılarını dikkate alarak ve üye ülkeler arasındaki ticareti ve rekabeti bozmayacağı düşüncesinden hareketle, KOBĐ lere verilecek devlet yardımlarını istisna kapsamında değerlendirmekte ve bu yardımlara izin vermektedir. KOBĐ lere sağlanacak devlet yardımlarına izin verilmesiyle, KOBĐ lere ilişkin birçok birlik politikası belirlenmiş, ancak KOBĐ yi tanımlamak için farklı kriterlerin kullanılması, uygulamada ciddi sorunlara neden olmuştur (Demirci vd., 2001). Zira; üye ülkelerin devlet yardımı sağlayabilecekleri işletmelerin kapsamını belirlemelerinde ortak bir KOBĐ tanımı önem taşımaktadır. Bu nedenle, AB (Avrupa Birliği) tarafından KOBĐ tanımı ve
16 7 sınıflandırması AB düzeyinde yapılmış, ancak esnaf ve sanatkar işletmelerinin tanımı ilgili ülkelere bırakılmıştır (Demirci vd., 2001). AB farklı KOBĐ tanımı ve ifadelerinin rekabete zarar verdiğini göz önüne alarak tarihli Konsey Kararı ile KOBĐ tanımında personel sayısı, bilanço büyüklüğü ve bağımsızlık derecesini üç temel kriter olarak almıştır (Sayın ve Fazlıoğlu, 2000). AB nin ortak tanımına göre, sermayesinin %25 den fazlası büyük işletmelere ait olmayan işletmelerden; Çalışan sayısı 1-9 arasında olanlar, mikro işletme Çalışan sayısı arasında olup yıllık cirosu 7 milyon Avro yu veya bilançosu 5 milyon Avro yu geçmeyenler, küçük ölçekli işletme, Çalışan sayısı arasında olup yıllık cirosu 40 milyon Avro yu geçmeyenler, orta ölçekli işletmelerdir (Demirci vd., 2001). Tablo 1.1: Avrupa Birliği nde kobi tanımı Mikro Đşletmeler Küçük Ölçekli Orta Ölçekli Đşletmeler Đşletmeler Đstihdam < 10 < 50 < 250 Yıllık ciro veya yıllık bilanço < 7 milyon < 5 milyon < 40 milyon < 27 milyon Bağımsızlık Sermaye ve oy hakkının %25'den fazlası KOBĐ olmayan bir tek işletmeye ait olmayacak Kaynak: Commision of The European Communities tarih ve 997 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren, Küçük ve Orta Büyüklükteki Đşletmelerin Tanımı, Nitelikleri ve Sınıflandırılması Hakkında Yönetmelik ile Türkiye de istihdam bazında Avrupa Birliği ile uyum sağlanmıştır. Devlet desteklerinin tüm sektörlere yönelik olabilmesine imkan tanıyan ve KOBĐ lere destek sağlayan kuruluşların, kendi sektör ve büyüklük önceliklerini belirleyebilmelerine fırsat veren sözkonusu yönetmelikle ilgili olarak TOBB dan yapılan açıklamaya göre, KOBĐ ler için çeşitli kolaylık ve yenilikler getirilmiştir.
17 8 Yönetmeliğe göre 6 aylık süre içinde, KOBĐ lere yönelik destek faaliyetleri yürüten kamu kurumlarının tamamı yeni tanımı esas alan düzenlemeler yapmak zorundalar. Dolayısıyla Türkiye de KOBĐ tanımında birlik sağlanmış oldu. Yönetmelik ile KOBĐ lerin sınıflandırılması; a) 10 dan az çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu bir milyon Yeni Türk Lirasını aşmayan işletmeler Mikro Đşletme, b) 50 den az çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu beş milyon Yeni Türk Lirasını aşmayan işletmeler Küçük Đşletme, c) 250 den az çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu yirmibeş milyon Yeni Türk Lirasını aşmayan işletmeler Orta Büyüklükte Đşletme şeklinde yapıldı. Tüm bunların yanında sadece KOBĐ tanımları değil, diğer ilgili terimler de son derece önemlidir. Bunu göz önünde bulunduran Bakanlar Kurulu KOBĐ lerle ilgili önemli birkaç terimin de tanımını oluşturmuştur. Bakanlar Kurulu Tanımları Küçük ve orta büyüklükte işletme (KOBĐ): 250 kişiden az yıllık çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu 25 milyon Yeni Türk Lirasını aşmayan ve bu Yönetmelikte mikro işletme, küçük işletme ve orta büyüklükteki işletme olarak sınıflandırılan ve kısaca KOBĐ olarak adlandırılan ekonomik birimler. Đşletme: Yasal statüsü ne olursa olsun, bir veya birden çok gerçek veya tüzel kişiye ait olup, bir ekonomik faaliyette bulunan birimler. Mali bilanço: Bir işletmenin belirli bir tarihte sahip olduğu varlıklar ile bu varlıkların sağlandığı kaynakları gösteren mali tablo. Net satış hasılatı: Bir işletmenin brüt satışlarından satış iskontoları ve iadeleri ile diğer indirimlerin düşülmesi sonucu bulunan tutar. Yıllık iş birimi (YĐB): Bir yıl boyunca tam zamanlı olarak işletmede veya işletme adına çalışan bir kişi. Yakın piyasa: Đlgili piyasanın akış zincirinin başlangıç veya bitiminde yer alan ürün veya hizmet piyasası. (Bakanlar Kurulu nca tarihinde kararlaştırılmış, 2005/9617 Karar Sayılı Yönetmelik).
18 9 Küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin sınıflandırılması Mikro işletme: 10 kişiden az yıllık çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu bir milyon Yeni Türk Lirasını aşmayan çok küçük ölçekli işletmeler, Küçük işletme: 50 kişiden az yıllık çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu beş milyon Yeni Türk Lirasını aşmayan işletmeler, Orta büyüklükteki işletme: 250 kişiden az yıllık çalışan istihdam eden ve yıllık net satış hasılatı ya da mali bilançosu yirmibeş milyon Yeni Türk Lirasını aşmayan işletmeler (Kosgeb Yönetmeliği, 2006). Türkiye de üzerinde uzlaşılmış bir KOBĐ tanımı olmaması ve KOBĐ lere hizmet veren her kurum ve kuruluş farklı bir KOBĐ tanımından hareket etmeleri uygulamada farklılıklar oluşturmakta, KOBĐ lerin bir kısmı bazı uygulamaların içinde yer alırken, diğer bir kısmı bu uygulamaların dışında kalabilmektedir. Ayrıca farklı tanımlar KOBĐ lere yönelik istatistiklerin farklı sonuçlar vermesine de yol açmaktadır. Bazı KOBĐ tanımlarındaki diğer bir sorun da sadece imalat sanayi işletmelerini kapsama almasıdır. Dolayısıyla diğer sektörlerde faaliyet gösteren tüm işletmeler, esnaf ve sanatkarlar kapsam dışında kalmakta; mevcut devlet teşviklerinden yararlanamama durumu ile karşı karşıya kalabilmektedir. Aşağıda Türkiye deki farklı kuruluşların ve AB nin KOBĐ tanımlarına yer verilmiştir. Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme Đdaresi Başkanlığı (KOSGEB) Tanımı (3624 Sayılı Kanun): 1-50 işçi çalıştıran imalat sanayi işletmeleri küçük ölçekli işçi çalıştıran imalat sanayi işletmeleri orta ölçekli. Halk Bankası Tanımı: Teşvik Belgeli KOBĐ: işçi çalıştıran, sabit yatırım tutarı 100 milyar TL yi geçmeyen imalat sanayi işletmeleri. Normal KOBĐ: işçi çalıştıran, sabit yatırım tutarı 400 milyar TL yi geçmeyen imalat sanayi işletmeleri. Türkiye Đhracat Kredi Bankası (Eximbank) Tanımı: Kısa vadeli TL krediler kapsamında KOBĐ ihracat kredisi için işçi çalıştıran sabit sermaye yatırımları 2 milyon $ ı geçmeyen imalat sanayi işletmeleri.
19 10 Hazine Müsteşarlığı Tanımı : Đmalat sanayinde faaliyette bulunan ve yasal defter kayıtlarında arsa ve bina hariç net sabit yatırım tutarı 400 milyar TL yi aşmayan, 1-9 işçi çalıştıran işletmeler çok küçük ölçekli, işçi çalıştıran işletmeler küçük ölçekli, işçi çalıştıran işletmeler orta ölçekli. Dış Ticaret Müsteşarlığı (DTM) Tanımı: Đmalat sanayinde faaliyette bulunan ve işçi çalıştıran, gerçek usulde defter tutan, arsa ve bina hariç sabit sermaye tutarı bilanço net değeri itibariyle 2 milyon $ karşılığı TL yi aşmayan işletmeler. Türkiye Đstatistik Kurumu (TÜĐK) ve Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) Tanımı: 1-9 işçi çalıştıran işletmeler çok küçük ölçekli işçi çalıştıran işletmeler küçük ölçekli işçi çalıştıran işletmeler orta ölçekli. Türkiye Küçük ve Orta Ölçekli Đşletmeler Serbest Meslek Mensupları ve Yöneticileri Vakfı (TOSYÖV) Tanımı: 1-5 işçi çalıştıran işletmeler çok küçük ölçekli işçi çalıştıran işletmeler küçük ölçekli işçi çalıştıran işletmeler orta ölçekli. AB Komisyonu Tanımı: Küçük Đşletmeler: - 50 den az işçi çalıştıran, - Yıllık satış cirosu 7 milyonu veya arsa ve bina hariç mevcut sabit sermaye tutarı, bilanço net değeri itibariyle, 5 milyonu geçmeyen, - Bağımsızlık kriterine uygun olan işletmeler. Orta Büyüklükteki Đşletmeler: den az işçi çalıştıran, - Yıllık satış cirosu 40 milyonu veya arsa ve bina hariç mevcut sabit sermaye tutarı, bilanço net değeri itibariyle 27 milyonu geçmeyen, - Bağımsızlık kriterine uygun olan işletmeler.
20 11 Mikro işletmeleri küçük ve orta büyüklükteki işletmelerden ayırmak gerektiğinde, bunlar 10 dan az işçi çalıştıran işletmeler olarak tanımlanmaktadır. AB komisyonu yukarıdaki tanıma göre, içinde KOBĐ, orta büyüklükte işletme, küçük işletme ve mikro işletme terimleri geçen tüm AB mevzuatını uyumlandırmıştır (Yılmaz, 2003) KOBĐ LERĐN EKONOMĐ ĐÇĐNDEKĐ YERĐ VE ÖNEMĐ Ulusal ekonominin önemli bir bölümüne sahip olan KOBĐ lerin karşılaştıkları sorunlar; kendi örgüt yapıları, işleyişleri ve davranışlarından kaynaklanan Mikro Sorunlar ve iktisadi ve sosyal hayatın genel yapısı, işleyişi ve davranışlarından kaynaklanan Makro Sorunlar şeklinde genel olarak ikiye ayrılabilir. KOBĐ performanslarının istenilen düzeye çıkarılabilmesi, sadece kendi işletme düzeyindeki mikro sorunların çözümü ile değil, aynı zamanda genel ekonomik istikrarın sağlanmasını da gerekli kılar. Genel ekonomik istikrar sağlanmadan, sorunlu bir makroekonomi içinde sorunsuz işletmelerin geliştirilmesi pek mümkün görünmemektedir. Burada, sağlıklı bir makroekonomi yaratma, başarılı bir KOBĐ politikasının ön koşulu olarak görünmektedir (Zengin, 2007). Gelişmekte olan ülkelerde ve Türkiye de, düşük olan gelir seviyesinde tasarruf eğiliminin belirlediği yurt içi tasarruflar ve yurt dışı ile olan alış-verişler sonucu elde edilen döviz gelirleri, hedeflenen kalkınma düzeyinin gerçekleştirilebilmesi için gerekli yurt içi yatırımları ve döviz harcamalarını tam olarak finanse edememektedir. Bu tür ülkelerde önceliği olan kalkınma politikaları, iç tasarruflardan ve döviz gelirlerinden daha büyük oranda yatırım ve döviz giderleri yapılmasını gerektirmektedir. Ekonomik kalkınma sürecinde önemli iç ve dış darboğazlar oluşturan tasarruf ve döviz yetersizlikleri, gelişmekte olan ülkeleri ve dolayısıyla Türkiye yi kalkınmanın gerektirdiği sermaye teçhizatının yetersizliği şeklinde yapısal bir sorunla karşı karşıya bırakmaktadır. Mevcut sermaye işgücünün tümüne iş verecek kadar fazla olmadığından gelişmekte olan ülkelerdeki üretim fonksiyonu (üretim düzeyi) tam istihdam üretim ve gelir fonksiyonu değil, sadece kıt olan sermayenin tam kapasitede kullanılması sonucu elde edilen eksik istihdam üretim ve gelir fonksiyonu olmaktadır. Böylece tam istihdam üretim ve gelir seviyesine ulaşmadan sermaye yatersizliği yüzünden ekonomi enflasyonist bir ortama girmekte ve hem enflasyonu hem de işsizliği aynı anda yaşamaktadır.
21 12 Küresel pazar, çok uluslu ve büyük şirketlerin yeni rekabet avantajları kazanmak için savaştıkları bir savaş alanına benzetilebilir (Prater ve Ghosh, 2005) ve bu savaş alanında KOBĐ lerin ekonomik olarak ayakta durmaları kritik dengelere bağlıdır. KOBĐ lerin farklı boyutları bulunmaktadır. Vergiler, devlet yönetmelikleri ve iş kanunlarının KOBĐ boyutu ülkeler arası çeşitli farklılıklar gösterir (Foreman vd., 2006). Tüm dünyada KOBĐ ler işsizliği azaltmak, esnekliği ve yeniliği artırmak ve ekonominin sağlıklılığını geliştirmek için gereklidirler (Loan-Clarke vd., 2000). ABD de 500 kişinin altında işçi çalıştıran şirketler ABD iş gücünün yarısını çalıştırmaktadırlar ve ABD şirketlerinin %88 i 20 kişinin altında çalışana sahiptir. Ayrıca ABD tabanlı KOBĐ ler global pazarda da oldukça aktif bir pozisyona sahiplerdir (Prater ve Ghosh, 2005). Đngiltere de ise şirketlerin %99 u çalışana sahiplerdir (Loan-Clarke vd., 2000). Ulusal sınırların önemini kaybettiği yüksek etkileşimli bu dünyada ekonomik globalizasyon güçlü bir motordur. Buradaki oyunun kuralı global rekabettir. Bu rekabet politika, teknoloji, iletişim ve kültürel alışveriş gibi alanlarda etkisini güçlü bir şekilde gösterir. Kişisel şirketlerin global rekabetin demir kuralı karşısında ayakta durması oldukça güçtür (Enderle, 2005). Pazar güçlerinin altında ezilmemek için tek bir yol vardır o da değişen global çevreye daha rahat uyum sağlayabilen KOBĐ lerdir TÜRKĐYE EKONOMĐSĐ NDE KOBĐ LERĐN YERĐ VE GELĐŞĐMĐ Toplam işletme sayısı ve istihdamdaki büyük paylarından dolayı KOBĐ ler Türkiye ekonomisinde önemli bir role sahiptir. Türk KOBĐ leri ortalama profilleri bakımından işgücü ve yıllık cirolarının daha düşük olması nedeniyle, Avrupa Birliği veya birçok OECD (Avrupa Ekonomik Đşbirliği Örgütü) ülkesindeki KOBĐ lere nazaran farklılık göstermektedir. Beceri seviyesi, sermaye miktarı ve özellikle bilgi ve iletişim alanındaki modern teknolojiye erişim ve sağladığı avantajlardan faydalanma kabiliyeti açısından geri durumdadır. Ayrıca, diğer birçok ülkede olduğu gibi Türkiye deki KOBĐ ler finansman bulma konusunda güçlük yaşamaktadır. Türkiye son yıllarda, özellikle döneminde Uluslararası Para Fonu (IMF) ile yapmış olduğu anlaşmalar çerçevesinde, istikrar ve yapısal reform programlarına bağlı kalmıştır. Kişi başına milli geliri satın alma gücü paritesi bakımından halihazırda Avro bölgesi ülkelerine kıyasla % 30 daha az olan Türkiye (Dünya Bankası, 2003), gelecekte
22 13 gelişmiş ülkeler ve özellikle Avrupa ülkeleriyle arasındaki kişi başı gelir açığının kapanmasını sağlayacak yüksek ve istikrarlı bir büyümeye olanak tanıyacak yapısal reform programlarını hayata geçirmek zorunda kalacaktır. Çok sayıda genç nüfusun işgücü piyasasına girmesi, tarım sektöründeki istihdamın önemli bir bölümünün sanayi ve hizmet sektörüne kayması ve kadınların da giderek daha fazla işgücü piyasasında yer alması (ki işgücü piyasasında varolan kadınların oranı 2000 yılında resmi işgücünün sadece % 27 sine karşılık gelmektedir) önümüzdeki senelerde sanayi ve hizmet sektörlerinde önemli ölçüde yeni iş imkanı yaratılması ihtiyacını doğurmaktadır. Birçok ülkede yaşanan deneyimlerden yola çıkarak, oluşturulması gereken yeni işlerin çoğu KOBĐ ler bünyesinde sağlanacaktır. Bu nedenle, istikrarlı bir ortamda sürdürülebilir, güçlü bir büyümeyi sağlayan ekonomik politikanın devamlılığı çoğu zaman büyük işletmelerin aksine, iç ve dış şoklara karşı kendilerini koruyacak donanıma sahip olmayan KOBĐ lerin gelişimi için son derece önemli bir önceliktir. Türkiye nin kişi başı gelirinin arttırılması ve istikrar için gerekli olan yeni iş oluşumuna açık koşulların oluşması KOBĐ lerin gelişimiyle gerçekleşecektir. Türkiye Cumhuriyeti, 11 yıllık kesintisiz savaşlardan sonra 1923 yılında kurulduğunda, ekonomik ve sosyal açıdan sanayileşmiş ülkelerin çok gerisinde idi. Türkiye; hızlı nüfus artışı, şehirleşme, modern iletişim ve ulaştırma altyapısı, okur yazarlık oranının arttırılması ve üniversitelerin gelişimini sağlayacak eğitimde ki dönüşüm gibi çok büyük sorunlar ile karşı karşıyaydı. Turgut Özal ın 1980 de dönüm noktası niteliğindeki reformlarından beri, Türkiye de sürekli artan bir değişim gerçekleşmektedir. Sadece bir kuşakta Türkiye, internet ve çok kanallı uydu antenli televizyonlara sahip olan modern, şehirleşmiş bir toplum haline geldi. Bu; ekonomi, felsefe ve kültürde de radikal bir değişime neden oldu. Bir zamanlar devletçi ekonomiye dayanan ülke, ürettiği mallar Avrupa Birliği içinde 1996 yılından beri başarılı bir şekilde rekabet eden güçlü demokratik politik bir çerçevede, bir ticaret ulusu oldu (Alpugan ve Müftüoğlu, 1991). 20. Yüzyılın ilk yarısında işletmelerin giderek büyümeleri nedeniyle KOBĐ lerin yaşamlarına devam edemeyecekleri düşüncesi gündeme gelmişti. Ancak beklenenin aksine, günümüzde KOBĐ ler ortadan kalkmamış; 1970 li yıllardan itibaren teknolojinin
23 14 gelişmesi, kişi ve toplumdaki bağımsızlık eğiliminin artması ve bilgi toplumuna geçiş gibi nedenlerden dolayı daha önemli hale gelmiş bulunmaktadır (Dinçer, 1995). Gelişmiş ülkelerdeki Küçük ve Orta Ölçekli Đşletmelerin ekonomi içlerindeki paylarına baktığımızda, küçük farklılıkla ülkemizdekine benzer özellikler görebiliriz. Ticari rekabetin ekonomik sistem olarak benimsediği toplumlarda sistemin sağlıklı olarak işleyişiyle KOBĐ lerin sistem içindeki varlıkları ve güçleri arasında yakın bir ilişki vardır. KOBĐ lerin çoğu büyük işletmelerin yerine getiremediği bir takım fonksiyonları yerine getirdikleri için sisteme olumlu katkıda bulunmaktadırlar. Kimileri yapılan işin özelliklerinden dolayı KOBĐ kalmak durumundadır. Kimileri içinde KOBĐ kalmak arzu edilen bir durumdur. Bu açıdan konuya yaklaşılırsa; piyasa ekonomisinin dinamik yapısı ve gücü, büyük ölçüde sistemdeki KOBĐ lerin varlıklarıyla ve güçleriyle yakından ilişkilidir denilebilir (Alpugan ve Müftüoğlu, 1991). Gerek ülkemizde gerekse dünya ekonomilerinde KOBĐ ler yaşanan önemli krizlerden fazlaca etkilenmemiş ve hatta bu krizlerin atlatılmasında önemli roller üstlenmişlerdir. KOBĐ ler sanıldığı gibi geri kalmış ülkelerde yaygın değildir. Aksine bizim gibi gelişmekte olan ülkeler ve sanayisini tamamlamış gelişmiş ülkelerde KOBĐ lerin önemli bir yeri olduğu görülür. KOBĐ lerin, sadece ekonomik hayatta değil, sosyal hayata da önemli rolleri vardır. KOBĐ ler, ülkede geniş alana yayıldıkları için bölgesel gelişmişlik farklarını gidermede, mülkiyeti geniş alana yaymada, istihdam olanağı meydana getirip, bunu sürdürmede ve demokratik hayatı canlı tutmada önemli bir güçtür. KOBĐ girişimcilerinin tutkuları, başarılı olma arzuları, cesaretli adımları ve yatırım yapma istekleri siyasi istikrarın temel mekanizmalarındandır. Başarılı girişimciler, potansiyel girişimcileri etkileyerek, onlarında ekonomiye girmelerine neden olacak ve demokratik bir ortamda, psikolojik tatmin gittikçe artacaktır. Güçlü KOBĐ ler, büyük işletmeleri de olumlu yönde etkileyecek ve sosyal yönden bir rahatlama olacaktır. KOBĐ lerin birer mesleki okul niteliği taşımaları ve üretebilme yetenekleri, bölgesel gelişmede önemli bir rol oynar. Gelip geçici dönemsel veya mevsimlik krizlerden en az etkilenme özellikleri, toplumsal barışın korunmasına ve bunalımların aşılmasına da katkıda bulunabilir (Prater ve Gosh, 2005).
24 15 Tüketicilerin günlük, sürekli ihtiyaçlarını karşılamaları, toplumun tüm kesimler ile doğrudan ilişki kurabilmeleri, tüketici isteklerine ve yeniliklere hızla uyum sağlayabilmeleri KOBĐ lerin ekonomik ve sosyal hayatta istikrar unsuru olmalarının göstergeleridir. Gelişmiş ülke ekonomilerinde büyük bir pay sahibi olan KOBĐ ler yerine getirdikleri işlevler nedeniyle ekonomik sistemin önemli ve vazgeçilmez bölümünü meydana getirmektedirler. KOBĐ lerin belli başlı yararları aşağıdaki biçimde sıralanabilir (Alpugan, 1998). Gelir yelpazesinin içerdeki denge unsurunun kuvvetini sağlarlar. Bu denge yalnızca sosyal yönden değil, ekonomik açıdan da önem taşır. Bu işletmeler yeni fikirlerin ve buluşların kaynağı olup, endüstride gereken esnekliğin sağlanmasına katkıda bulunurlar. Daha çabuk karar verme olanaklarına sahip oldukları gibi, daha az yönetim ve genel işletme gideriyle çalıştıklarından bu konuda çabuk ve ucuz üretim işlevinde bulunurlar. Kişisel insiyatiflerin ortaya çıkmasında önemli rol oynadıkları gibi, istihdam ve eğitimdeki payları da büyüktür. Bu işletmeler bir çok kalifiye elemanının teknik eğitimlerini aldıkları kuruluşlar durumundadırlar. Üretim ve sanayileşmeyi bütün yurda yaymada etkin bir araç olarak yararlanılabilmektedir. Uzun dönemde büyük endüstri işletmelerinin girdilerinin ve ara mallarının üreticisi olma durumundadırlar. Sosyal ve politik bakımdan kullanılmayan işgücü, hammadde ve finansman kaynaklarının daha küçük yatırımlarla işletilmesi olanaklarını sağlayarak yaşam düzeyinin yükselmesinde de etkili olabilmektedirler. Küçük birikimler ve aile birikimlerinin doğrudan yatırımlara yansıtılabilmesinde de önemli işlevleri yerine getirirler. Đşçi-işveren ilişkilerinin daha yakın ve olumlu bir ortam içinde geliştiği gözlenmektedir. Savaş ekonomisinde büyük endüstrinin zedelenmesi durumunda, küçük işletmeler önemli işlevleri yerine getirmektedir. Bu durumda KOBĐ ler üretime devam edip, küçük ölçüde de olsa, gereksinimleri karşılamaya devam etmektedirler.
25 16 Ulusal ekonomimizde, özellikle istihdam yönünden, önemli bir yere sahip bulunan KOBĐ lerin sisteme olan katkıları şimdiye kadar bir araya getirilen bilgilerle şu şekilde sıralanabilir : Bölge sanayisinin gelişmesine başlangıç oluşturmak, Bölge sanayinin tamir ve bakım yönünden sorunlarını çözmek, Özel beceri ve teknik isteyen kimi malları üretmek, Đkincil (tali) kontrol yoluyla büyük sanayi işletmelerine yardımcı olmak. AB nin KOBĐ lere ilişkin bir raporunda söz konusu işletmelerin ekonomik sisteme olan katkıları şu biçimde özetlenmektedir; Sayıları ve değişik konulardaki çalışmaları, üretim, ticaret ve hizmet alanlarında yer alan tüm sektörlerde var olan etkileri, istihdamı ve belli yörelerin refah düzeylerine katkıları nedeniyle bu işletmeler ticari ve endüstriyel yapının gerekli bir bölümüdürler. Bunun yanı sıra, ekonominin dinamikliğinin ve canlılığının da kaynağıdırlar. Yapılan açıklamalardan sonra KOBĐ lerin ülkemiz açısından taşıdıkları önem şu şekilde sıralanabilir: Emek yoğun teknoloji ile çalışma ve kaynak kullanımın da etkili olma özelliğine bağlı olarak ülke çapında istihdam yaratmaya ve işsizliğin azaltılmasına katkıda bulunma. Talep değişikliklerine ve çeşitliliklerine daha kısa bir sürede, daha kolay bir şekilde uyum sağlama. Büyük ölçekli işletmelerin kullanıldıkları hammadde, yardımcı malzeme, işletme malzemesi veya yarı mamul gibi girdileri üreterek onların gelişimini tamamlama ve böylece ekonomide yan sanayi oluşturma. Büyük ölçekli işletmelerin ürettiği aynı mal ve hizmetleri üretip, onları rekabetçi ortama çekerek ekonomiye canlılık kazandırma. Esneklik ve yeniliklere teşvik etme. Emek yoğun olmaları nedeniyle bölgesel istihdam olanaklarının artırılmasına önemli katkıda bulunarak küçük şehirlerden büyük şehir merkezlerine insan göçünün engellenmesine ve bölgenin kendi potansiyeli içinde kalkınmasına temel oluşturma.
26 17 Gelir dağılımını olumlu yönde etkileyerek, sermayenin büyük sanayi işletmelerinde ve az kişinin elinde toplanmasını önleyerek toplumda gelirin gerek fonksiyonel gerekse bölgesel düzeyde dağılımını olumlu yönde etkileme. KOBĐ ler ülkemizin ekonomik ve sosyal yapısına uygun kuruluşlar olmaları nedeniyle, geçmişte olduğu gibi, gelecekte de sistemdeki yerlerini vurgulamak, hiçbir zaman büyük işletmelerin önemini inkâr etmek anlamına gelmemektedir. Aksine belli işkollarında büyük firmaların varlığı ve gelişmesi hem doğal bir olgudur, hem de küçük firmaların varlığı için bir zorunluluktur. Bunun en iyi örneği otomotiv sanayidir. Motorlu taşıtlar üreten büyük firmalar olmasaydı, bugün ülkemizde ürettiklerini dış pazarlara satabilen, çoğu KOBĐ niteliğindeki firmalardan oluşan otomotiv ve yan sanayinin var olması da düşünülmezdi. KOBĐ ler OECD nin sadece ortalama gelir düzeyine ulaşsa dahi şimdiki yüzyılın ortalarında yeni dünya düzeninin ekonomik devlerinden biri olacaktır (Mango, 2004). Bu bilgiler ışığında KOBĐ lerin Türkiye ekonomisinin belkemiğini oluşturduğu söylenebilir. AB müzakereleri süresince KOBĐ lerin desteklenmesi ve büyütülmesi Türkiye ekonomisine büyük katkı sağlayacaktır. KOBĐ ler özellikleri itibari ile yeni iş fikirleriyle istihdamı arttırıp, rekabetçi bir piyasasının gelişmesine de katkıda bulunmaktadırlar. KOBĐ lerin Türk ekonomisinin temel unsuru olduğu herkes tarafından kabul edilmekle birlikte, belki de bilerek gözden kaçırılan husus, KOBĐ lerin aynı zamanda Türk ekonomisinin yapısal sorunlarının karakteristiklerini en fazla taşıyan ve konjüktürel ekonomik sorunlardan en fazla etkilenen aktörlerinden birisi olduğudur (Haspolat, 2007). Türkiye de KOBĐ lerin gelişimini ve ekonomi içindeki yerlerini iyi değerlendirebilmek için KOBĐ lerin güçlü ve zayıf yönlerinin de göz önünde bulundurulması gereklidir. Aşağıda KOSGEB (Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme Đdaresi Başkanlığı) tarafından belirlenen durumlar ışığında hazırlanmış Tablo 1.2 de bunları görmek mümkündür.
27 18 Tablo 1.2: Kosgeb e göre Kobi lerin güçlü ve zayıf yanları KOBĐLERĐN GÜÇLÜ YANLARI 1. Daha az yatırımla daha çok üretim ve ürün çeşitliliği sağlamaktadır. 2. Daha düşük yatırım maliyetleri ile istihdam imkanı yaratmaktadır. 3. Yapıları itibariyle ekonomik dalgalanmalardan daha az etkilenmektedir. 4. Talep değişkenliklerine ve çeşitliliklerine daha kolay uyum gösterebilmektedir. 5. Yeniliklere daha yatkındır. 6. Bölgeler arası dengeli kalkınmayı sağlar. 7. Gelir dağılımındaki çarpıklıkları asgari seviyeye indirir. 8. Ferdi tasarrufları teşvik eder, yönlendirir ve hareketlendirir. 9. Politik ve sosyal sistemlerin denge ve istikrar unsurudur. 10. Demokratik toplumun ve liberal ekonominin ana sigortalarından biridir. KOBĐLERĐN ZAYIF YANLARI 1. Kredi temininde güçlük çekmektedirler. 2. Diğer finansman araçlarından diğerleri kadar yararlanamamaktadırlar. 3. Teknoloji düzeyleri genellikle düşüktür. 4. Kalifiye eleman sıkıntısı çekmektedirler. 5. Gümrük Birliği şartlarında rekabet güçlerinin geliştirilmesine ihtiyaç duymaktadırlar. Kaynak: KOSGEB tarafından belirtilen KOBĐ lerin zayıf yanlarından biri de teknolojidir. Yapılan bir çalışmada ihracatçı tekstil işletmeleri ile ilgili şu sonuçlar da bu kanıyı desteklemektedir; 1. Türkiye'deki KOBĐ lerin çoğunun dünya ticaretindeki yeni eğilimlerden haberi yoktur ve çok azı bu yeni eğilimleri kullanmaktadır, 2. Türkiye'deki KOBĐ'lerin bilişim teknolojisi altyapısı dünya ticaretindeki yeni eğilimleri uygulamaya hazır değildir (Yüregir, 2000). Ülkemiz ekonomisinde KOBĐ lerin rolü çok önemlidir. Çünkü imalat sanayinde faaliyet gösteren işletmelerin % 99.5 ini oluşturan KOBĐ ler, istihdamın da % 61.1 ini sağlamaktadır. Ayrıca yaratılan katma değerde KOBĐ lerin payı % 27.3 dür.
28 19 G7 ülkelerinde ve Türkiye de bulunan küçük işletmeler ile ilgili ekonomik göstergeler Tablo1.3 de yer verilmiştir. G7 lerin özellikle küçük işletmelerinin ülke ekonomisi içinde yatırım payı ortalaması % 39 iken Türkiye de bu sayı % 6,5; ihracat payı ortalaması ise % 30 iken Türkiye de % 8 dir. G7 ülkelerinde küçük işletmelere ayrılan kredi payı da Türkiye deki ile karşılaştırılamayacak kadar fazladır. Tablo 1.3: Dünya daki küçük işletmeler ile ilgili ekonomik göstergeler ABD Almanya Japonya Đngiltere Fransa Đtalya Türkiye Küçük Đşletmelerin Toplam Đşletmelere Oranı 97,2 99,8 99, , ,8 Küçük Đşletmelerde Đstihdam Oranı (%) 50, , , ,6 Küçük Đşletmelerin Yatırım Payı (%) , ,9 6,5 Küçük Đşletmelerin Üretim Payı (%) 36, , ,7 Küçük Đşletmelerin Đhracat Payı (%) 32 31, , Küçük Đşletmelere Verilen Krediler (%) 42, , Kaynak:
29 20 Türkiye deki KOBĐ lerin faaliyet kollarına göre dağılımı yapılan değerlendirmeleri daha derinlemesine anlaşılmasında yardımcı olacaktır. Tablo 1.4: Türkiye deki kobilerin faaliyet kollarına göre dağılımı Kaynak: DĐE, 2002 GSĐS,
30 KOBĐLER VE KALĐTE OLGUSU Müşterilerin standart ihtiyaçlarını karşılayan ürünlerin niteliği, kalite olarak tanımlanmıştır. Kalite, belirlenmiş şartlara uygunluk derecesidir. Kalite, fire oranındaki ve müşterilerin kalite şikayetlerindeki değişim ile pozitif bir ilişkiye sahiptir ve böylece kalite performansı belirlenebilmektedir. Kalite performansı, çeşitli boyutlarda ölçülebilir. Bu boyutlar; performans, özellikler, güvenilirlik, uygunluk, dayanıklılık, kullanışlılık, estetik ve algılanan kalitedir (Foreman, 2006). Optimum durumda gerçek kalite performansı, istenilen kalite performansına eşittir. Halbuki gerçekte, istenilen ve gerçek performans arasında bir fark olmaktadır. Aşağıdaki Şekil1.1 de kalite performansını kısaca özetlemektedir. Şekil 1.1: Kalite Performansı Kalite performansı, iç kalite performansı (ürün ve proses hataları, maliyet, verimlilik, etkinlik, büyüme, eğitim, çalışanların memnuniyeti) ve dış kalite performansı (müşteri memnuniyeti, kârlılık, pazar payı ve satışlar) olmak üzere iki boyutta ölçülebilir. Bu iç ve dış kalite performansları birlikte de ölçülebilir. Bu ölçümler, ülkeden ülkeye ve işletmeden işletmeye değişebilmektedir. Örneğin Avustralya KOBĐ lerinde en çok kullanılan özel ölçümler; müşteri memnuniyeti, ürün performansı ve kalitesidir (Xueli, 2003). Özellikle savunma, havacılık, otomotiv ve makine ana ve yan sanayilerine endüstriyel ürün veren KOBĐ lerin her gün yüzleştiği konulardan en önemlisi ürünlerin müşteri spesifikasyonlarına tam olarak uygun olması, üretim ve kontrol süreçlerinin tanımlanmış özel standartlara göre yapılmasıdır. Bu nedenledirki hemen tüm kalite sistemlerinin odağında sürekli iyileştirme şeklinde temel dinamik bir yapılanma vardır. Yönetimin bu işe inanmış olması ve planla, uygula, kontrol et ve önerilerle iyileştir (PUKÖ) döngüsünün benimsenmiş olması son derece önemlidir (Salman, 2007).
31 22 KOBĐ lerin performanslarını ölçmek için birçok öğe göz önünde bulundurulmalıdır. Bunlardan biri yenilik öğesidir. Gelişen bilgi alışverişi yeni teknolojileri beraberinde getirmiştir. Bu teknolojilerin iş alanına doğru şekilde adapte edilmesi son derece önemlidir. Gelişimlerini başarılı bir şekilde devam ettiren KOBĐ ler düzenli aralıklarla ve üretim çevresini göz önünde bulundurarak ürün ve süreç yenilikleri uygulamışlardır. Ayrıca yönetimi geliştirmiş ve yeniden organize etmişlerdir. Ancak bazen bu uygulamalarda zorluklarla karşılaşılabilir ve bu zorlukların en önemli nedeni değiştirilmesi gereken öncelikli bölümlerin değerlendirilme süreçleridir (Foreman, 2006). Yenilik düzgün ve saha araştırması yapılarak yapıldığı taktirde kaliteyi de beraberinde getirir. Bir diğer öğe ise beceriler ve eğitimlerdir. Kuşkusuz pazarda tercih edilmek, kaliteyi belli standartlar ölçüsünde tutabilmek ve yine rekabet ortamında tutunabilmek için iş alanıyla ilgili becerilere sahip olmak ve bu becerileri gerekli eğitimlerle desteklemek gereklidir. Ayrıca eğitimin iş gelişimiyle arasında pozitif korelasyon bulunmaktadır. Eğitim iş amaçlarının belirlenmesinden sonra, kişilerin bu amaçları karşılamak amacıyla geliştirilmesidir (Foreman, 2006). Özellikle ABD ve Đngiltere deki ücretler arasındaki farklar ve Avrupa kıtasındaki artan işzilikle beraber beceri tabanlı teknik gelişimler oldukça önem kazanmıştır. Đyi bir yönetim ve üretim kalitesini artırmak için işçilerin becerilerini geliştirmek amacıyla yatırımlarda bulunmalıdır, böylece belirlenen amaçlar üzerinde daha iyi performans sergilenecektir (Acemoğlu, 2002).
32 23 Tablo 1.5: Kobilere yönelik destekler Kaynak: Figen, Yılmaz. Đktisadi araştırmalar ve Planlama Müdürlüğü, Yapılan araştırmalar sonucunda KOBĐ lerin önemli bir kısmının devletten herhangi bir destek alamadıkları ortaya çıkmıstır. KOBĐ lerin geliştirilmesi için son yıllarda devlet tarafından sağlanan yardım ve destek programlarının sayısı ve miktarında bir artış görülmesine rağmen, KOBĐ lerin birçoğu ihtiyaç duydukları yardım ve destekleri alamamaktadır. Nispeten KOBĐ lerin çok azı devlet desteklerinden faydalanabilmekte ve