Mustafa Reşit Tarakçıoğlu, hayatı ve hatıratı!
Araştırmacı-yazar KTÜ Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Bölümü okutmanı Veysel Usta ile Doç. Dr. Hikmet Öksüz; Mustafa Reşit Tarakçıoğlu’nun hayatını, hatıralarını bir kitapta toplamışlar.
Serander Yayınları’nca bastırılıp, dağıtımı yapılan kitaba Bayındırlık ve İskan Bakanı Faruk Özak’ta katkıda bulunmuş.
Kitap, 4 bölümden oluşuyor.
İlk bölümde Mustafa Reşit Tarakçıoğlu’nun hayatı anlatılıyor. İkinci bölümde hatıratlarına yer veriliyor. Üçüncü bölüm Trabzon’un yakın tarihi başlığı ile veriliyor. Muhacirlik ve milli Mücadele yılları, dördüncü bölümde ise Tarakçıoğlu’nun günlüklerinden örnekler sunuluyor.
Veysel ve Hikmet Hoca, önsözde; Tarakçıoğlu ile birlikte Cumhuriyet döneminde yetişen Hasan Saka, Faik Ahmet Barutçu, Hıfzırahman Raşit Öymen, Osman Turan, Mahmut Goloğlu’nu Trabzon’un yetiştirip Türk eğitim, bilim, kültür alanına sunduğu bir altın kuşağın temsilcileri olarak tanımlıyor. Bu altılı aynı zamanda TBMM çatısı altında Trabzon’un ve Türkiye’nin sesi olmuşlar.
Mustafa Reşit tarakçıoğlu 1892 yılında Trabzon’da doğdu. Henüz 5 yaşında iken Tabakhane Mahallesindeki Sibyan Mektebine gitti. Hatuniye Mektebinde üç yıl okuduktan sonra Kavakmeydan’daki İdadi Mektebi’ne (Trabzon lisesi) kaydoldu. 1902 yılında bu okula kaydolan Tarakçıoğlu 1911 yılında pekiyi derece ile mezun olmuş. Aynı yıl İstanbul Dar-ül Muallimin’e kayıt yaptırdı. Bir yıl sonra Balkan savaşı çıktı. Gönüllü olarak cepheye gitti. Tekrar okula döndü. 1914 yılında birinci dünya savaşının çıkmasıyla okulu bıraktı yedeksubay olarak Erzincan’a gitti. 1916 yılında yarım bıraktığı okulu, yine pekiyi derece ile bitirdi.
Tarakçıoğlu, Trabzon Öğretmen okulu’nda Fizik- kimya öğretmeni olarak mesleğe başladı.
Öğretmenlik, müdürlük, müfettişlik, maarif müdürlüklerinde bulundu. 1943 yılında İzmir Milli Eğitim müdürü iken emekli olur. Çok sayıda, cemiyette görev alır. Türk ocağı ve Halk evlerinin başkanlığını yapar.
1946 seçimlerinde Trabzon’dan CHP listesinden milletvekili seçilir. 1950 seçimlerinde CHP’den milletvekili seçilir ve Aralık ayında partisinden istifa ederek Demokrat Parti’ye katılır. 1954 yılında Demokrat Parti’den Trabzon milletvekili seçilir ve Maarif Komisyonu Başkanlığına seçilir.
Çoğunluğu bölge milletvekili olan 28 arkadaşı ile hazırladığı kanun teklifini meclise sunar. Teklif, maarif ve bütçe komisyonlarından geçtikten sonra 20 Mayıs 1955 TBMM Genel Kurulu’nda kabul edilir. Ankara’nın doğusunda ilk ve Türkiye genelinde 4. üniversite olan Karadeniz Teknik Üniversitesi resmen kurulur.
1957 seçimlerin DP listesinden yeniden milletvekili seçilir.
Siyasi yaşalı 27 Mayıs 1960 askeri darbesi ile sona erdi.
Yassıada da yargılanır, Kayseri Cezaevi yatar, hastalanır.
13 mayıs 1962 yılında Trabzon’a gelir. Havaalanında sevgi gösterileriyle karşılanır.
24 Ekim 1969 yılında Ankara da vefat eder.
Naşı Trabzon’a getirilir. Cenaze namazı Ortahisar Fatih Caminde kılınır ve Boztepe Mezarlığına defnedilir.
Mustafa Reşit Tarakçıoğlu’nun gazete ve dergilerde yayınlanmış yazılarının yanı sıra çok sayıda kitabı mevcuttur. Yaşamak ve yaşatmak Yolları, Milli Terbiye ve Hedefleri, Ahlak ve Milli Ahlak, Trabzon’un Yakın tarihi ….
Trabzon Öğretmen Okulu’nu Nasıl Kurdum?
‘Trabzon’a 1918 yılı Eylül ayı içinde gelmiştim. Ben geldikten 15 gün sonra idi. Ekim ayı birinci haftasında emrim valiliğe bildirildi. Emrim gelinceye kadar ben Öğretmen Okulu’na bina aradım. Ruslar burada bulunan bütün Türk binalarını ve bu arada okul binalarını içinde barınılamaz hale getirmişler. İdarehaneye Zağnoz Mahallesinde…. Benim henüz Sultani Mektebinin ilk sınıflarında iken gitmiş olduğum binayı buldum….. Ruslar bu binayı hastane olarak kullanmışlar. Ruslar çekilince kapılarını hırsızlar çalmış, binayı harabeye çevirmişler…
Ruslar, Trabzon’da külliyetli miktarda çam bırakmışlardı. Zamanın valisi ile muhabere ettim, bunları saklattım. Her şey tamam oldu….. Gazetelere ilan verdim. Eski talebemi davet ettim. 1334 (1918) yılında tedrisata başladık….
Hicretten dönen halk parasız, aç ve çıplak idi. Köylerde ekin yoktu. Kıtlık başlamıştı. Aç kalan halk, domuz lahanası köklerini yedikleri için zehirlenerek ölüyordu…..
Mebus olmaya karar verdim
İzmir’de Maarif Müdürü bulunduğu sırada İnönü, Cumhurbaşkanı olarak İzmir’e gelmişlerdi. İzmir Maarifine yeni düzen vermiş olduğumuzu öğrendi. Beni halkın içinde okşadı, methetti. Hele ayrılırken yolda durduğumuz zaman büyük iltifatlarda bulundu… Bu seyahat 1942 de olmuştu. 1943 tehir seçimlerinde Halk Partisi Genel Kurul üyesi olan bir arkadaşım namzetliğimi koymak için bana bir beyanname getirmişti. Bunu doldurup Genel Kurula gönderdim. Namzetliğimi Rize’den koymuşlardı. Halbuki Trabzon’da boş namzetlik vardı. Mesela Bitlis Belediye Reisi Lütfü bey Trabzon namzedi gösterilmişti…….Bize müthiş bir oyun yapılmıştı…………..
Halk Partisinin ve bu partinin hükümetle çalışmalarını, politikasını, prensiplerini beğenmiyordum. Onları söylemiyordum. Trabzon Halk Partisi İl İdare Kurulu’na üye olduktan sonra 1946 yılında bir seçim olduğundan beni aldatmalarına meydan vermemek için partiyi ele almak istiyordum. O zamanlar partinin İl İdare Kurulu’nda müessir Ali Rıza Bey idi. Hem il idare kurulu ve hem de Belediye Reisi mevkiinde bulunan Arnavutoğlu Cevdet bey vardı. Parti, bu iki Rüştiye tahsilinden başka tahsili olmayanların elinde idi. Bu iki kişiyi partinin merkez kaza heyeti tutuyordu. Trabzon halkı ise bunların hiçbirini tutmuyordu…..
1946 seçimleri için namzet listeye alındım…. Hasan Saka beyi ziyaret ettim. Hasan Saka bey o sıralar Hariciye Vekili idi. Makamına gittim. O da listede olduğumu söyledi……
Böylece bizi 1943 seçimlerinde atlatmış olanları ben de tam punduna getirip zorla mebus olmuştum. Hele Maarif Vekili Hasan Ali Bey’in bana İzmir Maarif Müdürü iken yaptığı kahpeliğe karşı, mecliste karşısına dikilmekliğim, şu fani dünyada karşılığı bulunmayan bir kıymet idi. Meclis korudorlarında elini bana uzattığı zaman ben ‘ kahbe ve kirli eli tutmam’ diyerek reddetmiştim……
Biz Perşembe günü akşam evlerimizde hadisenin ne şekilde inkişaf edeceğini düşünerek yataklarımıza çekildiğimiz sıralarda hükümet darbesi için hazırlanıyormuş. ..27 Mayıs saat 3-4 aralarında refikam Zehra beni uyandırarak ‘tüfek sesleri var. Ne oluyor’ diyordu.
Hemen yataktan sıçrayıp tüfek seslerinin gelmekte olduğu tarafa kulak verdim. Meseleyi derhal anladım. ‘Ordu iktidarı ele geçirmek için meclis, Hükümet binalarına saldırıyor, topçular ile müsademeler olmakta endişe etme’ dedim. Elbiseleri giydim……
Biraz sonra radyoda spiker, ‘ Kardeş kanı dökülmemesi için ordu silahlı kuvvetlerin idareyi ele almış olduğu ve bu hareketin herhangi bir zümrenin menfaatine olmayıp tamamıyla bi- taraf bir hareket olduğunu, herkesin can ve malı emniyettedir’ tarzında neşriyat yapıyordu.
…Harp Okulu talebeleri silahlı jiplerle sokaklarda geziyorlardı. Saat 7’ye doğru komşumuz kadının işareti üzerine bizim kapıya doğru bir askeri Jip yaklaştı ve kapımızın zili öttü. Refikam Zehra hanım ile vedalaştım ve kapıyı açtım. Bir teğmen ‘Buyurunuz. Harp Okuluna gideceğiz’ dedi. Jipe bindim. Doğru harp okuluna gittik.
Yassıada’da Muhakeme…….Avukatlarla Nasıl konuşurduk? … Müdafam… 15 Ağustos 1961 Cuma Günü Adalet Divanının Cezalarımızı Tebliğ Etmesi.. Kayseri’ye Hareket.. Yassıada’da Nasıl Vakit Geçirdik?....
Trabzon’un yakın tarihi
Mustafa Reşit Tarakçıoğlu, ‘Birinci Dünya Savaşında Trabzon’, ‘Muhacirlikte Trabzon’, ‘Milli Mücadelede Trabzon’ , İnkılâp Hareketlerinde Trabzon’ başlıkları altında bir döneme ışık tutacak hatıralarını ve gözlemlerini kaleme aldı.
Enver paşa ile İskele Kahyası Yahya Reis, Halil Paşa ile Küçük Talat Meseleleri’ni bu bölümde okuyabilirsiniz.
Tarakçıoğlu’nun 1934 ila 1955 yılları arasındaki günlükleri kitabın 5. bölümün oluşturuyor.
Hikmet Öksüz ve Veysel Usta’nın hazırladığı kitabın arka kapağında Serander Yayınevi’nin son sözü yer alıyor.
Son sözün son paragrafındaki şu cümle eserin ne denli önemli bir kaynak olduğunu ortaya koymaktadır.
‘Elinizdeki bu kitap; yalnızca bir biyografiyi değil, aynı zamanda Cumhuriyet döneminin siyaset, eğitim, kültür ve cemiyet hayatına ilişkin bir kesitini de okurlarına sunmaktadır’
Kitabı yayına hazırlayanları ve emeği geçenleri tekrar kutluyoruz.
Mustafa Cumur ve Akçaabat Hastanesi!