Bakan Varank'tan bÃ¼yÃ¼k mÃ¼jde: O fabrika tekrar Ã¼retime geÃ§ecek
'Ä°ran nÃ¼kleer anlaÅŸmanÄ±n sÄ±nÄ±rlarÄ± iÃ§inde hareket ediyor'
Macron: Dolara daha az baÄŸÄ±mlÄ± olmak bir egemenlik meselesi
Her ne kadar tarihsel arka planÄ± ile birlikte deÄŸiÅŸik hadise ve faktÃ¶rler, HÃ¢ricÃ®liÄŸin doÄŸup MÃ¼slÃ¼man toplumun ana bÃ¼nyesinden kopuÅŸuna zemin hazÄ±rlamÄ±ÅŸ olsa da, HÃ¢ricÃ®liÄŸin mÃ¼stakil bir fÄ±rka olarak ortaya Ã§Ä±kÄ±ÅŸÄ±, SÄ±ffÃ®n SavaÅŸÄ±â€™nÄ±n gerÃ§ekleÅŸtiÄŸi ortamda mÃ¼mkÃ¼n oldu.
Bununla birlikte bu hareketin kökenlerini Hz. Osman döneminde ortaya çÄ±kan siyasal ve sosyal geliÅŸmeler içerisinde görmemiz mümkündür. Bu yüzden Hâricîler, Müslüman toplumun ana bünyesinden koparak ayrÄ±ÅŸan ilk farklÄ±laÅŸma hareketidir. Hakem OlayÄ±’na Allah’Ä±n hüküm verdiÄŸi bir meselede baÅŸkalarÄ± hakem yapÄ±ldÄ±ÄŸÄ± için karÅŸÄ± çÄ±kmÄ±ÅŸlar ve arkasÄ±ndan hem Hz. Ali ile hem de Emevîler ve Abbasîler gibi siyasal iktidarlarla çetin bir mücadeleye giriÅŸtiler. Özellikle iman konusundaki görüÅŸleri ile dikkat çeken Hâricîler’e göre büyük günah isÌ§leyen dinden çÄ±kar ve bu günahÄ± isÌ§leyen devlet basÌ§kanÄ±na itaat gerekmez. Yine özellikle halifeligÌ†in (devlet basÌ§kanlÄ±ÄŸÄ±) sadece KureysÌ§’in tekelinde olmayÄ±p tüm MüslümanlarÄ±n bu makama gelebilme hakkÄ±na sahip oldugÌ†unu savunmalarÄ±, dikkate degÌ†erdir.
Emevîler ve arkasÄ±ndan Abbasîler dönemi, Hâricîler için bir teÅŸekkül dönemi oldu. Bu dönemde artÄ±k Hâricîlerin temel fikirleri ortaya çÄ±karak, Ezârika, Necedât, Sufriyye ve Ä°bâdÄ±yye gibi ana gruplarÄ± oluÅŸumunu tamamladÄ±. Bu dönem, Hâricîlik fikrinin ana omurgasÄ±yla teÅŸekkülü ve tarihsel geliÅŸimi açÄ±sÄ±ndan önemlidir. Bu süreçte her ne kadar dört ana grup ortaya çÄ±kmÄ±ÅŸ olsa da, Hâricîlik hareketi içerisinde iki ana damarÄ±n bulunduÄŸu görülür; Birincisi, Ä°slam toplumlarÄ±ndaki Hâricîlik algÄ±sÄ±nÄ± önemli ölçüde ÅŸekillendiren Ezârika, diÄŸeri ise adeta bu algÄ±nÄ±n içinde kaynayÄ±p buhar olan Ä°bâdîlik ile diÄŸer Ä±lÄ±mlÄ± gruplardÄ±r. Ezârika, kendi görüÅŸlerini kutsallaÅŸtÄ±rÄ±rken kendisinden farklÄ± olan gruplara tamamen kapÄ±larÄ± kapamÄ±ÅŸ, dÄ±ÅŸlayÄ±cÄ± ve ötekileÅŸtirici bir dil ile adeta ÅŸiddeti öne çÄ±karan kapalÄ± bir model ortaya koymuÅŸken; Ä°bâdîlik baÅŸta olmak üzere diÄŸer gruplar ise daha Ä±lÄ±mlÄ± ve yumuÅŸak bir söylemle uzlaÅŸma ve fikir alÄ±ÅŸveriÅŸine açÄ±k bir yöntemi öne çÄ±kardÄ±lar ve günümüze kadar yaÅŸama imkânÄ±nÄ± elde ettiler.
Hâricîler’in Müslüman toplumlar üzerindeki etkileri uzun yÄ±llar hissedildi. Aradan yüzyÄ±llar geçmesine raÄŸmen hem zihniyet yapÄ±larÄ±, hem de pratik uygulamalarÄ±yla Müslüman toplumlarÄ± ciddi anlamda etki altÄ±na aldÄ±klarÄ± gözlemlenmektedir. Kendilerinin dÄ±ÅŸÄ±ndaki her mezheple ÅŸu veya bu ÅŸekilde iliÅŸkileri olmuÅŸ, diÄŸer mezhepleri bazÄ± konularda etkilediÄŸi gibi, bazÄ± konularda da onlardan etkilenmiÅŸtir. Bu yüzden BatÄ±lÄ± ve DoÄŸulu pek çok araÅŸtÄ±rmacÄ±nÄ±n dikkatini çekmiÅŸ ve üzerinde ciddi çalÄ±ÅŸmalar yapma gereÄŸi duyulmuÅŸtur. HâricîliÄŸi ortaya çÄ±karan siyasal ve toplumsal koÅŸullar, araÅŸtÄ±rmacÄ±lar tarafÄ±ndan her zaman ilgi gördü ve üzerinde farklÄ± yorumlar yapÄ±ldÄ±.
Hâricîler’in Genel YapÄ± ve Özellikleri
Hâricî gruplar, Müslüman toplumlarÄ±n genel olarak yoksul, varlÄ±ksÄ±z ve bu yüzden hoÅŸnutsuz tabakalarÄ±ndan gelen kesimlerini oluÅŸturuyorlardÄ±. Bunlar, Arap toplumunun geleneksel yapÄ±sÄ± içinde sosyal ve ekonomik bakÄ±mdan en mahrum ve en alt düzeydeki toplumsal sÄ±nÄ±flardan geliyorlardÄ±.1 AyrÄ±ca, toplumsal taban olarak ÅŸehirli olmayÄ±p önemli ölçüde bedevî bir kültür ve yapÄ±ya sahip olmalarÄ±, onlarÄ±n hemen hemen tüm tarihlerine damgasÄ±nÄ± vuran önemli bir özelliktir. Bu yüzden onlar, çölde göçebe bir hayat yaÅŸayan ve medeni hayata intibak etme güçlüÄŸü çeken bedevî Arap karakterinin belirgin ögelerini bünyesinde taÅŸÄ±maktaydÄ±. BedevîliÄŸin öne çÄ±kardÄ±ÄŸÄ± imaj, cahil, katÄ±, sert ve inatçÄ± bir insan tipidir. Bu yüzden olsa gerek, onlar da aynÄ± özellikleri sergilemiÅŸlerdir. AyrÄ±ca kendi içlerinde istikrarlÄ± bir yapÄ±larÄ± yoktu ve adaletsiz olarak algÄ±ladÄ±klarÄ± siyasal sistemlere karÅŸÄ± sürekli bir ÅŸekilde mücadeleyi savunuyorlardÄ±.
Hâricî gruplara bir bütün olarak bakÄ±ldÄ±ÄŸÄ±nda, Ä°slam düÅŸünce tarihinde ortaya çÄ±kan tepkisel din söylemi ile kabilevî zihniyetin ilk tipik temsilcilerinin onlar olduÄŸu görülür. Birer kabile toplumu ve kabile insanÄ± olan Hâricîler, sert ve haÅŸin bedevi zihniyetinin dar kalÄ±plarÄ± içerisinde kaldÄ±klarÄ±ndan dolayÄ± olsa gerek, tepkisel ve dÄ±ÅŸlayÄ±cÄ± bir din söylemini dillendiriyorlardÄ±. Hâricî gruplar, genel olarak Müslüman toplumlardaki geliÅŸme ve ÅŸehirleÅŸme sürecine tepki gösterdikleri için de tepkisel bir söyleme sahiptiler. Öyle anlaÅŸÄ±lmaktadÄ±r onlar, eski kültürlerinde direttikleri ve bu kültürden kopmayÄ± istemedikleri için ÅŸehirleÅŸmeye ve yerleÅŸik hayata karÅŸÄ± çÄ±kÄ±yorlardÄ±. Kitabi kültür ve sistematik düÅŸünceden yoksun olduklarÄ± için, olaylarÄ± derinlemesine deÄŸil, yüzeysel ve basit bir ÅŸekilde analiz etmekteydiler. Câbirî’nin ifade ettiÄŸi gibi, “bedevînin dünyasÄ±, düÅŸünsel derinliÄŸi olmayan sade bir dünyadÄ±r”.2 Bu yüzeysel kültürün bir yansÄ±masÄ± olarak farklÄ± fikirlere ve eleÅŸtirilere tahammülleri yoktur; yine kendi fikirlerini baÅŸkalarÄ±na karÅŸÄ± dayanak ve argümanlarÄ±yla savunmak yerine, ÅŸiddet ve baskÄ± yoluyla benimsetmek eÄŸilimindedirler. Özellikle sözlü geleneÄŸe sahip, yerleÅŸik hayata geçememiÅŸ toplumlarda yetiÅŸen insanlarda bu eÄŸilimin son derece güçlü olduÄŸu görülür. Bu tavrÄ±n temelinde toplumsal alanda yaÅŸanan köklü deÄŸiÅŸime tepki göstermek vardÄ±r. HÄ±zlÄ± deÄŸiÅŸim, asabiyet ve katÄ± dindarlÄ±k/taassup, bir araya geldiÄŸinde, artÄ±k tehlikeli politik/dini bir doktrinin ortaya çÄ±kmasÄ± kaçÄ±nÄ±lmazdÄ±r. Bu nedenle olmalÄ±dÄ±r ki, onlarÄ±n samimi olmalarÄ± ya da bol bol namaz kÄ±lmalarÄ±, Kur’an’Ä± yanlÄ±ÅŸ ve aÅŸÄ±rÄ± biçimde yorumlamalarÄ±nÄ± engellememiÅŸtir. Onlar, yaptÄ±klarÄ± aÅŸÄ±rÄ± yorumlarla Ä°slam’a giriÅŸi zorlaÅŸtÄ±rmÄ±ÅŸ, çÄ±kÄ±ÅŸÄ± ise kolaylaÅŸtÄ±rmÄ±ÅŸlardÄ±.3
Hâricî gruplar, siyasal konulardaki bakÄ±ÅŸ açÄ±larÄ±nÄ± Kur’an ayetleriyle temellendirmek suretiyle Kur’an’Ä± kendi görüÅŸleri doÄŸrultusunda yorumlayarak, siyasal tercihlerini iman alanÄ±na aktaran ilk toplumsal hareket olmuÅŸlardÄ±r. Bu yönüyle Ä°slam düÅŸünce geleneÄŸinde otoriteryen/baskÄ±cÄ± bir eÄŸilimin oluÅŸmasÄ±nda ilk adÄ±mlarÄ± atmÄ±ÅŸlardÄ±r. Ä°slam tarihinde köklü olarak kitlesel ÅŸiddete ilk baÅŸvuranlar, yine Hâricîler’dir. Bu yüzden ilk dönemlerde ortaya çÄ±kan aÅŸÄ±rÄ± yorum, Hâricîlerin bir grubu olan Ezârika’dan gelmiÅŸtir. Ezârika, dinin temel kaynaklarÄ± olan Kur’an ve sünnete parçacÄ± bir mantÄ±kla yaklaÅŸmÄ±ÅŸ ve bunlarÄ± literal ya da kategorik bir tarzda yorumlayÄ±p bu çerçevede bütüncül olmayan bir anlayÄ±ÅŸ geliÅŸtirmiÅŸtir. Kutsal metinleri kendi bütünlüÄŸü içerisinde deÄŸerlendiremeyiÅŸleri sebebiyle, Kur’an’Ä± yanlÄ±ÅŸ anlamÄ±ÅŸlar ve bu bakÄ±ÅŸ tarzÄ± ve toplumsal psikoloji ile Müslümanlara karÅŸÄ± ÅŸiddete yönelmiÅŸlerdir.
Ä°slam DüÅŸünce Tarihinde Hâricîler
Pek çok tarihçi ve araÅŸtÄ±rmacÄ±, Hâricîlerin doÄŸuÅŸunu SÄ±ffîn SavaÅŸÄ±’nda yaÅŸanan tahkim hadisesiyle birlikte onlarÄ±n Hz. Ali’den ayrÄ±lmalarÄ±yla iliÅŸkilendirir. Ancak ne var ki, HâricîliÄŸin ortaya çÄ±kÄ±ÅŸÄ±nÄ±n tek sebebi, SÄ±ffîn savaÅŸÄ± ve bu savaÅŸ esnasÄ±nda yaÅŸanan geliÅŸmeler deÄŸildir. Bu açÄ±dan “HâricîliÄŸin doÄŸuÅŸunu yalnÄ±zca SÄ±ffîn SavaÅŸÄ± ile açÄ±klamak, arka plandaki diÄŸer nedenleri görmemizi zorlaÅŸtÄ±racaÄŸÄ±ndan dolayÄ±, Hâricîlerin doÄŸuÅŸ sürecinin doÄŸru anlaÅŸÄ±lÄ±p çözümlenmesine engel olacaktÄ±r”.4 Bu noktada Hakem OlayÄ±, HariciliÄŸin ortaya çÄ±kÄ±ÅŸ sürecinde sadece zahiri bir sebep olarak görülebilir. AsÄ±l sebepler, daha gerilerde SÄ±ffin SavaÅŸÄ±, Cemel SavaÅŸÄ±, Hz. Ali’nin halife seçilmesi ve hatta Hz. Osman döneminde ortaya çÄ±kan geliÅŸmelerle iliÅŸkilidir. Bu noktada HariciliÄŸin doÄŸuÅŸunun doÄŸru bir ÅŸekilde anlaÅŸÄ±labilmesi, SÄ±ffîn SavaÅŸÄ±’ndan önceki hadiselere dönmeyi ve onlarÄ± iyi analiz edebilmeyi gerektirir. Bu baÄŸlamda Hâricîlik fikrinin de ilk kez Hz. Osman aleyhtarÄ± fitneden önce ortaya çÄ±ktÄ±ÄŸÄ± ve bu isyan sÄ±rasÄ±nda eyleme dönüÅŸtüÄŸü söylenebilir. Zira ilk Hâricîler’in bir kÄ±smÄ±nÄ±n bu isyana katÄ±lanlar arasÄ±nda görülmesi, bu düÅŸünceyi teyit etmektedir. Zira Kûfe ve Basra’da bu karÄ±ÅŸÄ±klÄ±klarÄ± çÄ±karanlar arasÄ±nda ilk Hâricî reisleri olan Zeyd b. Husayn et-Tâî, Åžureyh b. Evfâ el-Absî, Abdullah b. el-Kevvâ’ el-YeÅŸkûrî ile Hurkûs b. Züheyr es-Sa’dî gibi isimlerin bulunduÄŸu görülür.5
Hz. Ali döneminde müstakil bir siyasal grup olarak ortaya çÄ±kÄ±ÅŸlarÄ±ndan itibaren Hâricîler, Müslüman toplumlarÄ± meÅŸgul eden pek çok önemli soru ve sorunu gündeme getirmiÅŸlerdir. “Müslüman kimdir?”, “Müslüman toplumu nasÄ±l bir toplumdur?”, “Müslüman toplumunun haklÄ± lideri kim olmalÄ± ve otoritesi nasÄ±l gerçekleÅŸmelidir?” ve “Günahkâr bir fiile karÅŸÄ± Müslüman toplumunun tepkisi nasÄ±l olmalÄ±dÄ±r?” gibi temel sorular6, mahiyeti itibarÄ±yla hem siyaseti, hem de dini ilgilendiriyorlardÄ±. Bu yüzden Hâricîler, Ä°slam düÅŸünce tarihinde özellikle inanç konularÄ±yla ilgili önemli tartÄ±ÅŸmalar baÅŸlatan ilk gruplardan biri olarak görülebilir.
Hâricî gruplarÄ±n içinde en aÅŸÄ±rÄ±sÄ± olarak kabul edilen Nâfî’ b. Ezrak (65/685) ve taraftarlarÄ±, aÅŸÄ±rÄ± düÅŸünce tarzlarÄ±nÄ± sonraki süreçte gerek teori, gerek pratikte en uç noktalarÄ±na kadar götürmüÅŸlerdi. Bu grubun ayÄ±rt eden en önemli unsur, ÅŸiddetti ve ortaya konulan ÅŸiddet eylemleri, tekfir kuramlarÄ±nÄ±n bir yansÄ±masÄ± ve sonucuydu. Zira onlara göre Müslüman toplumu, saf mü’minlerden oluÅŸan bir toplum olmayÄ±p içerisinde müÅŸrik olan insanlar bulunmaktaydÄ±. Toshihiko Izutsu’nun da ifade ettiÄŸi gibi, büyük bir ihtimalle onlar, ÅŸirk kavramÄ±nÄ±n asli etimolojik anlamÄ±nÄ± bir kenara bÄ±rakÄ±p onu genellikle kÄ±ÅŸkÄ±rtmak amacÄ±yla kullanmÄ±ÅŸlardÄ±.7 Yine onlara göre, aynÄ± bakÄ±ÅŸ açÄ±sÄ±ndan hareketle, büyük günah iÅŸleyenler, artÄ±k küfür ve ÅŸirk sÄ±nÄ±rlarÄ± içinde girdiklerinden dolayÄ± Müslüman olarak kabul edilmedikleri için, Müslüman toplumunun dÄ±ÅŸÄ±na çÄ±karÄ±lmalÄ±ydÄ±; hatta bu yüzden öldürülmeleri gerekiyordu. Öyle görünüyor ki Ezârika’nÄ±n anlam dünyasÄ±nda büyük günah ile küfür birbirine eÅŸitti. Onlar, önemli ölçüde bedevî kültürün de bir yansÄ±masÄ± olarak, büyük günahlarÄ±n teorik tahlili ve kavramsal yapÄ±sÄ± ile uÄŸraÅŸmadÄ±klarÄ±ndan, büyük günahÄ±n nasÄ±l tanÄ±mlanacaÄŸÄ± ile deÄŸil, büyük günah iÅŸleyenin baÅŸÄ±na neyin gelmesi gerektiÄŸi gibi pratik sonuçlarla ilgileniyorlardÄ±.8
Ezârika’nÄ±n bakÄ±ÅŸ tarzÄ±nda Müslüman toplumun Kur’an üzerinde temellendirilmesi gerektiÄŸi gibi önemli ve önemli olduÄŸu ölçüde pratiÄŸe aktarÄ±lmasÄ± güç bir anlayÄ±ÅŸ vardÄ± ve onlar bu zorlu anlayÄ±ÅŸÄ±, pratiÄŸe aktarma sürecinde debelenip durdular. Hamid DabaÅŸî’nin ifadesiyle, bu temelin hangi kurumsal düzen içerisinde formüle edileceÄŸi ve ÅŸartlarÄ±nÄ±n ne olduÄŸunu tam olarak ortaya koyamadÄ±lar.9 Bu, onlar için oldukça önemli bir problemdi ve onlarÄ±n hareket noktasÄ±, yukarÄ±da ifade edildiÄŸi gibi, Müslüman toplumun temiz olmadÄ±ÄŸÄ± ve saf olmayan unsurlar taÅŸÄ±dÄ±ÄŸÄ± düÅŸüncesiydi. DolayÄ±sÄ±yla bu aÅŸÄ±rÄ± topluluÄŸun mücadelesi, kâfirlere karÅŸÄ± olmayÄ±p özellikle ironik biçimde Müslümanlara yönelikti; çünkü onlarÄ±n esas meselesi, Müslüman olanlar ile olmayanlar arasÄ±nda deÄŸil, Ä°slâm toplumu içindeki sahteler ve sahte olmayanlar, yani “saf mü’minler ile saf olmayanlar” arasÄ±ndaki çeliÅŸkiydi. Böylece onlar, küfür misyonunu Müslüman toplum içine getirerek toplumla hesaplaÅŸma yoluna gittiler.10 Onlar, dar, grupçu ve katÄ± anlayÄ±ÅŸlarÄ±nÄ±, “tek ve mutlak hakikat” sayarak bu sÄ±ÄŸ anlayÄ±ÅŸÄ±, kitlelere zorla kabul ettirme çabasÄ± içine girdiler ve bu çabayla özellikle Emevîlere yönelik pek çok ayaklanmanÄ±n öncülüÄŸünü yaptÄ±lar.
Ezârika’nÄ±n baÅŸÄ±nÄ± çektiÄŸi Hâricî gruplar, dinin temel kaynaklarÄ± olan Kur’an ve sünnete parçacÄ± bir mantÄ±kla yaklaÅŸmÄ±ÅŸ ve bunlarÄ± literal ya da kategorik bir tarzda yorumlayÄ±p oldukça dar bir anlayÄ±ÅŸ geliÅŸtirmiÅŸlerdir. Bu yüzden Kur’an ayetlerini kendi bütünlüÄŸü ve baÄŸlamÄ± içinde deÄŸerlendirememiÅŸlerdir. Ezârika, bu yüzden dar bir çevreye hitap etmiÅŸ ve sürekli radikal bir tutum içinde katÄ± çözümler üretmiÅŸtir. DoÄŸal olarak, varlÄ±ÄŸÄ±nÄ± uzun süre devam ettirememiÅŸ, düÅŸmanlarÄ± olan Emevîler tarafÄ±ndan ortadan kaldÄ±rÄ±lmÄ±ÅŸlardÄ±r.11
Hâricîler’in diÄŸer bir grubu olan Necedât ise, Ezârika’nÄ±n aksine, temel Hâricî anlayÄ±ÅŸlarÄ± korumakla birlikte, daha Ä±lÄ±mlÄ± bir bakÄ±ÅŸ tarzÄ±nÄ± ortaya koymuÅŸ, bu noktada Necde b. Âmir (72/691), Nâfî’ b. Ezrak’a göre daha mutedil bir çizgi oluÅŸturmaya çalÄ±ÅŸmÄ±ÅŸtÄ±. Bunu onun, Nâfî’ b. Ezrak’a yazdÄ±ÄŸÄ± mektuplarda ifade ettiÄŸi görüÅŸlerde görmek mümkündür. Zira Necde, Hâricîler arasÄ±nda farklÄ± tartÄ±ÅŸmalarÄ±n yapÄ±ldÄ±ÄŸÄ± bir dönemde Ezârika’dan ayrÄ±lmÄ±ÅŸtÄ±. Åžöyle ki o esnada Hâricîler, “kendilerinden olmayan kadÄ±n ve çocuklarÄ± öldürmek, doÄŸru bir ÅŸey mi? Ä°nanan ya da inanmayanlarÄ±n çocuklarÄ±nÄ±n öteki dünyadaki durumu ne? Onlar, dost mu ya da düÅŸman olarak mÄ± görülmeli? Onlar, cennete mi, ya da cehenneme mi gidecekler? Hâricî olmayanlardan miras almak ve Hâricî olmayan bir kadÄ±nla evlenmek doÄŸru ve meÅŸru bir ÅŸey mi? TanÄ±madÄ±ÄŸÄ±n kiÅŸinin arkasÄ±nda namaz kÄ±lÄ±nabilir mi? Ä°nanmayan müÅŸrikleri korumak, zorunlu bir ÅŸey mi, yoksa deÄŸil mi? Zorunlu deÄŸilse, nerede zorunlu deÄŸil?” gibi sorularÄ± gündeme getirip kendi aralarÄ±nda tartÄ±ÅŸÄ±yorlardÄ±.12
Hâricîler, kendi aralarÄ±nda bunlarÄ± tartÄ±ÅŸÄ±rlarken Necde b. Âmir, Ezârika’ya göre daha Ä±lÄ±mlÄ± görüÅŸler ortaya koydu. Necde, kendilerinden ayrÄ±larak hicret edenlerin, Ezârika’nÄ±n iddia ettiÄŸi gibi münafÄ±klar gibi olmadÄ±ÄŸÄ±nÄ±; aksine onlarÄ±n da, MüslümanlarÄ±n haklarÄ±na sahip olduÄŸunu, bu yüzden onlar için muhacirlerin hukukunun geçerli olduÄŸu söylemiÅŸtir. Bu durumda Necde’ye göre, onlarÄ±n can ve mal güvenliÄŸi de bulunmaktaydÄ±. Yine Necde, insanlarÄ±n iÅŸledikleri bireysel günahlarÄ±ndan ötürü toplumdan dÄ±ÅŸlanmamalarÄ± gerektiÄŸi kanaatindeydi. Ona göre, ancak günahta Ä±srar etmekten dolayÄ± insan, müÅŸrik olur. DolayÄ±sÄ±yla bir günah iÅŸleyip onda Ä±srar etmeyen kimse Müslüman’dÄ±r.13 AyrÄ±ca Necde, biraz da geniÅŸ topraklara hükmetmeleri sebebiyle, yaÅŸanan hayatÄ±n karmaÅŸÄ±klÄ±ÄŸÄ±nÄ± fark etmiÅŸ ve Kur’an’daki esaslarÄ±n özel durumlara uygulanmasÄ±nda ictihada duyulan ihtiyacÄ± kabul etmiÅŸtir.14 Onlar, iman-küfür ve iman-amel iliÅŸkisi, büyük günah meselesi, kaade, takÄ±yye ve imamet/siyasal otorite meselesi gibi konularda daha makul görüÅŸler ortaya koyarak süreç içerisinde sosyalleÅŸmeye ve diÄŸer Müslümanlar ile uzlaÅŸmaya doÄŸru giden bir deÄŸiÅŸim çizgisini temsil etmiÅŸlerdir. Bu noktada Necde b. Âmir’in dinde temel esaslar ile fer’î esaslar arasÄ±nda ayrÄ±m yapmasÄ± da oldukça önemli bir bakÄ±ÅŸ açÄ±sÄ±nÄ± yansÄ±tmaktadÄ±r.
Hâricîler içerisinden çÄ±kmÄ±ÅŸ olan gruplardan Sufrîler, kendi içlerinde tartÄ±ÅŸÄ±lmÄ±ÅŸ olan teorik konularÄ±n geliÅŸtirilmesine Necedât’tan daha ileri düzeyde katkÄ± saÄŸladÄ±lar, bu yüzden “Hâricîler’in nazariyatçÄ±larÄ±” olarak adlandÄ±rÄ±ldÄ±lar. Zira onlarÄ±n içinde inanç esaslarÄ±nÄ± sistemli bir ÅŸekilde açÄ±klamayÄ± deneyen ilk grup, Sufrîler’dir. Yine Sufrîler, Kuzey Afrika’da Midrârîler15 isimli bir devlet kurarak siyasal anlamda önemli bir tecrübe yaÅŸamÄ±ÅŸlardÄ±r. Sufrîler, mezheplerinin geliÅŸme dönemlerinde Kuzey Afrika’da Ä°bâdîler’le bir takÄ±m mücadeleler içine girdiler; bu süreçte bazÄ±larÄ±, Ä°bâdÄ±yye’nin görüÅŸlerini benimseyerek Ä°bâdîlik içerisinde varlÄ±klarÄ±nÄ± sürdürdüler. AyrÄ±ca bazÄ± Sufrîler, Kuzey Afrika’nÄ±n kÄ±rsal kesimlerinde günümüzde de yaÅŸamaktadÄ±rlar.
Hâricîlerin diÄŸer bir grubu olan Ä°bâdîler, Hâricîler arasÄ±nda Ä±lÄ±mlÄ± görüÅŸleri ile tanÄ±nmaktadÄ±rlar. Bu yüzden olsa gerek Hâricî gruplar arasÄ±nda tarih boyunca varlÄ±klarÄ±nÄ± sürdürerek günümüze gelmiÅŸlerdir. Kur’an’la birlikte sünneti, Ä°slam dininin en önemli temel kaynaÄŸÄ± olarak kabul eder.16 Ä°bâdîler’e göre, kendileri gibi düÅŸünmeyen ve kendilerine muhalif olan diÄŸer Müslümanlar, müÅŸrik deÄŸillerdir. Zira onlar, Allah’Ä±n varlÄ±ÄŸÄ±nÄ± ve birliÄŸini benimseyip Allah’Ä±n kitabÄ±nÄ± ve Hz. Peygamber’i kabul ederler. Ä°bâdîler, bu noktada diÄŸer MüslümanlarÄ±n Allah’Ä± inkar etmedikleri, sadece O’na karÅŸÄ± görevlerinde kusur iÅŸledikleri için nimet küfrü içinde olduklarÄ±nÄ± düÅŸünürler.17 Ä°bâdîlerin bu görüÅŸlerinde diÄŸer Müslümanlarla bir arada yaÅŸama tecrübelerinin ciddi anlamda etkisi olduÄŸu anlaÅŸÄ±lmakta olup bu yüzden çeÅŸitli münasebetler kurmuÅŸlardÄ±r.
Ä°bâdîler, Hâricî mezhepleri içinde düÅŸüncelerini geliÅŸtirip sistematize etmeyi baÅŸaran en önemli mezheptir. Bu yüzden onlar, karÅŸÄ±laÅŸtÄ±klarÄ± problemlerin çözümü için kendilerine özgü bir usûl geliÅŸtirmiÅŸlerdir. Bu baÄŸlamda, öncelikle Kur’an ve sünnete baÅŸvurmayÄ± tercih etmiÅŸler; burada bulamadÄ±klarÄ± çözümü, Câbir b. Zeyd (93/712), Ebû Ubeyde Müslim b. Ebî Kerîme (145/762) ve Rabî’ b. Habîb (175-180/791-796) gibi mezhebin önemli isimlerinin görüÅŸlerinde aramÄ±ÅŸlar; eÄŸer bunlarda da tatmin edici bir çözüme ulaÅŸamazlarsa, Ebû Hanîfe ve Åžâfiî gibi Sünnî alimlerin görüÅŸlerine baÅŸvurmuÅŸlardÄ±r.18 Ä°bâdîler, Kuzey Afrika’da Abdurrahman b. Rüstem öncülüÄŸünde Rüstemîler Devletini kurdular19, ilerleyen dönemlerde hem Ä°slam dünyasÄ±nÄ±n ana gövdesini teÅŸkil eden Sünnîler’e daha yakÄ±n oldular, hem de kendilerine özgü itikâdî ve fÄ±khî sistemlerini devam ettirme imkan ve ÅŸansÄ±na sahip olmuÅŸlardÄ±r. Ä°bâdîler’in günümüzdeki temsilcileri, Umân baÅŸta olmak üzere Cezayir, Tunus ve Libya gibi Kuzey Afrika ülkelerinin merkezden uzak kÄ±rsal bölgeleri ile Sudan, Mali, Madagaskar, Tanzanya ve Zengibâr gibi bölgelerde, hatta az sayÄ±da da olsa Irak ve MÄ±sÄ±r’da yaÅŸamaktadÄ±rlar.
Ä°slam tarihinde Müslüman toplumun ana bünyesinden koparak ilk farklÄ±laÅŸma hareketini oluÅŸturan Hâricîler, baÅŸlangÄ±çta siyasal bir hareket olarak ortaya çÄ±ktÄ±lar, daha sonra ise kendilerine özgü itikadi görüÅŸler ortaya koyarak müstakil bir fÄ±rka oluÅŸturdular. Hâricîler, hem siyaset hem de özellikle iman alanÄ±ndaki görüÅŸlerini süreç içerisinde kendilerine özgü biçimde harmanlayarak itikâdî alana taÅŸÄ±dÄ±lar. Emevîler döneminde özellikle Kûfe ve Basra gibi önemli ÅŸehirlerde ciddi biçimde faaliyetlerini sürdürdüler; Emevîler’in yÄ±kÄ±lmasÄ±ndan sonra aynÄ± ÅŸekilde Abbasîler döneminde faaliyetlerini devam ettirdiler. Bu dönemde Hâricî gruplar, artÄ±k merkezi yerlerden çekilerek kÄ±rsal bölgelerde bir muhalefet hareketi olarak varlÄ±klarÄ±nÄ± sürdürmüÅŸlerdir.
EsasÄ±nda Hâricîlik, Ä°slam toplumunda ortaya çÄ±kan sosyo-kültürel deÄŸiÅŸime ve ÅŸehirleÅŸme sürecine uyum saÄŸlayamayan bedevi unsurlarÄ±n yeni geliÅŸmelere yönelik sosyo-psikolojik tepkilerini ifade eder. Bu yüzden daha çok bedevî unsurlar arasÄ±nda zemin bulan Hâricî fÄ±rkalarÄ±, ilk ortaya çÄ±ktÄ±klarÄ± ÅŸekilde günümüze gelememiÅŸ olup kendi içlerinde pek çok deÄŸiÅŸikliÄŸe uÄŸramÄ±ÅŸtÄ±r. Hâricîlerle ilgili eserlerde onlar, sürekli dinî ve siyasî konularda aÅŸÄ±rÄ± görüÅŸ ve uygulamalarÄ±yla ön plana çÄ±kan bir fÄ±rka olarak tanÄ±tÄ±lmÄ±ÅŸtÄ±r. Oysa Hâricîlerin hepsi aynÄ± niteliklere sahip olmayÄ±p, tüm gruplarÄ±nÄ± aynÄ± kategoride deÄŸerlendirmek, doÄŸru ve bilimsel bir bakÄ±ÅŸ açÄ±sÄ± deÄŸildir. Çünkü içlerinde Ezârika gibi çok sert, katÄ± ve ÅŸiddet yanlÄ±sÄ± bir fÄ±rka bulunduÄŸu gibi, daha esnek bir karakter ortaya koyup yumuÅŸak bir dil ve söyleme sahip olan gruplar da vardÄ±r. Bu gruplar içerisinde Ä°bâdîler gibi Ä±lÄ±mlÄ± bir fÄ±rka bulunmaktadÄ±r. Ä°bâdîler, mutedil bir tavÄ±r içerisinde olup tavÄ±r ve tutumlarÄ±nÄ± daha çok meÅŸru zeminlerde ifade etme ve ortaya koyma eÄŸilimindedirler. Onlar, aÅŸÄ±rÄ± Hâricî görüÅŸlere her zaman karÅŸÄ± çÄ±kmÄ±ÅŸ, bu yüzden diÄŸer Hâricî fÄ±rkalarÄ±na nispetle uzlaÅŸmaya ve fikir alÄ±ÅŸveriÅŸine daha açÄ±k bir tavÄ±r sergilemiÅŸlerdir. Ä°ÅŸte onlarÄ±n Ezârika gibi ÅŸiddet yanlÄ±sÄ± aÅŸÄ±rÄ± fÄ±rkalarÄ± tarihin tozlu sayfalarÄ± arasÄ±nda kaybolurken; Ä°bâdîler ile Sufrîler, Ä±lÄ±mlÄ± ve uzlaÅŸmaya açÄ±k yapÄ±larÄ±ndan dolayÄ± varlÄ±klarÄ±nÄ± sürdürerek günümüze gelmiÅŸlerdir.
Kaynak: Harun YÄ±ldÄ±z - Beyaz Tarih
Etiketler : Ä°slam DÃ¼ÅŸÃ¼nce Tarihinde Hariciler
Anadolu SelÃ§ukklu'yu adÄ±m adÄ±m yÄ±kÄ±ma gÃ¶tÃ¼ren sultan: II. GÄ±yaseddin KeyhÃ¼srev