T.C. ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLKÖĞRETİM ANABİLİM DALI - PDF
1 T.C. ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLKÖĞRETİM ANABİLİM DALI ARASI DÖNEMDE OSMANLI DEVLETİ NDE KURULAN YATILI OKULLAR ve ÖZELLİKLERİ Özlem YAKTI YÜKSEK LİSANS TEZİ Adana, 2008
2 T.C. ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLKÖĞRETİM ANABİLİM DALI ARASI DÖNEMDE OSMANLI DEVLETİ NDE KURULAN YATILI OKULLAR ve ÖZELLİKLERİ Özlem YAKTI Danışman: Doç. Dr. Bülent ÇUKUROVA YÜKSEK LİSANS TEZİ Adana, 2008
3 Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü ne Bu çalışma, jürimiz tarafından İlköğretim Ana Bilim Dalı nda YÜKSEK LİSANS TEZİ olarak kabul edilmiştir. Başkan : Doç. Dr. Bülent ÇUKUROVA (Danışman) Üye : Yrd. Doç. M. Oğuz KUTLU Üye : Doç. Dr. Songül TÜMKAYA ONAY Yukarıdaki imzaların, adı geçen öğretim elemanlarına ait olduklarını onaylarım..././2008 Prof. Dr. Nihat KÜÇÜKSAVAŞ Enstitü Müdürü Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge, şekil ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ndaki hükümlere tabidir.
4 i ÖZET ARASI DÖNEMDE OSMANLI DEVLETİ NDE KURULAN YATILI OKULLAR ve ÖZELLİKLERİ Özlem YAKTI Yüksek Lisans Tezi, İlköğretim Ana Bilim Dalı Danışman: Doç. Dr. Bülent ÇUKUROVA Eylül, 2008, 96 sayfa Bu çalışmada arası dönemde Osmanlı Devleti nde varlık gösteren yatılı okullar ve özellikleri betimlenmeye çalışılmıştır. Osmanlı Devleti nde eğitim alanındaki yenilik çabaları Tanzimat dönemi ile başlamış, 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile getirilen düzenleyici kanunlarla da denetim altına alınmaya çalışılmıştır. Özellikle II. Meşrutiyet döneminde devletin çöküşünün ancak eğitim yolu ile nitelikli insanlar yetiştirerek önlenebileceği anlaşılmış ve kâğıt üzerinde de olsa eğitim alanında birtakım düzenleyici kanunlar hazırlanmıştır. Bu süreçte devleti yıkıcı amaçlar taşıyan yabancı devlet ya da gayrimüslim azınlıkların kullandıkları kurum çoğunlukla yatılı okullar olmuştur. Bu nedenle, yabancı ve azınlıklar özellikle Anadolu nun merkezden uzak, eğitim kurumlarının fazla bulunmadığı yerlerinde yatılı okullar açmak suretiyle ideolojilerini yaymaya çalışmışlardır. Bu araştırmada arası dönemde Osmanlı Devleti nde kurulan yatılı okullar ve özellikleri betimsel olarak ortaya konulmuştur. Çalışma, Tanzimat döneminden itibaren Islahat ve Meşrutiyet dönemlerinde gerek Müslim gerekse Gayrimüslim ve yabancıların özel ya da yatılı okul açmasına izin veren kanun ve düzenlemelerin sunulması ile başlamaktadır. Literatür taramasıyla, II. Meşrutiyet döneminde varlık gösteren okulların açılmasını düzenleyen kanunlar, bu kanunlara yapılan ekleme ve çıkarmalar, Tanzimat, Islahat ve Meşrutiyet dönemlerinde eğitim alanında yapılan düzenlemelerle ilgili bilgi verilmiştir. Taramanın genel amacı, arası dönemde kurulan yatılı okulların açılmasına zemin oluşturan kanunların Tanzimat döneminden itibaren olmak üzere temelini önceki dönemlerden almış olmasıdır. Tanzimat döneminden itibaren eğitim alanında yapılan düzenlemeler incelenmiş, buna bağlı olarak arası dönemde Osmanlı Devleti nde kurulan
5 ii yatılı okullar ve özellikleri bu döneme ait eğitim salnameleri, bu alanda yapılan araştırmalar kullanılarak, bu dönemdeki yatılı okulların özellikleri betimlenmiştir. Araştırma sonucunda Osmanlı Devleti ne bağlı olarak kurulan yatılı okulların ülke içerisindeki dağılımının düzenli olmadığı; Tanzimat ve özellikle 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile yaygınlaşan yabancılara ait yatılı okulların daha çok merkezden uzak yerlerde kuruldukları ve misyonerlik faaliyetleriyle siyasi propagandaların da kurulmalarında etkili olduğu görülmüştür. Anahtar Kelimeler: Yatılı okullar, Yabancı ve Azınlık Okulları, Osmanlı Devleti
6 iii ABSTRACT THE BOARDING SCHOOLS AND THEIR FEATURES IN THE OTTOMAN EMPIRE BETWEEN Özlem YAKTI Master s Thesis, Department of Primary Education in Social Sciences Thesis Supervisor: Ass. Prof. Bülent ÇUKUROVA September 2008, 96 pages In this study, the boarding schools in the Ottoman Empire in the period between were tried to be described. The struggles of renovation in the education field in the Ottoman Empire has started with Tanzimat Dönemi and these strugles have been tried to be supervised with 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi. Particularly, during the II. Constitutional Government it was understood that the fall down of the Empire could only be prevented by the means of education and as a result of this some supervising laws has been prepared in the education field eventhough they were nt used. Durig this period, the instutition that some foreign countries and some non-moslem minorities have used to destroy the Empire have been the boarding schools. So, foreigners, and minorities struggled to impose their ideologies especially inthe provinces of Anatolia by establishing the boarding schools. In this research, the boarding schools established in the Otoman Empire between and their features will be presented. The study starts with the presentation of the laws and regulations permitting both Muslims and non-müslims to establish both private and boarding schools since Tanzimat Dönemi and Islahat and Meşrutiyet Dönemleri. (so on.)with the literature research, information about the laws regulating the establishment of the schools existing in II. Meşrutiyet Dönemi, the addings and amittings from these laws, Tanzimat, Islahat and Meşrutiyet periods regulations have been given. The general aim of the research is that the laws leading the establisment of boarding schools between stem from the period before Tanzimat Dönemi and so on. The regulations on education field done since Tanzimat Dönemi have been analysed, and according to this the boarding schools established between and their features, the educational yearbooks of
7 iv this period and the researcs on this field have been used to describe the features of the boarding schools in this period. As the result of the research, we have seen that the spread of the boarding schools established as a part of Ottoman Empire around the country was not in an order; the foreign boarding schools, which had been widespread with Tanzimat and especially with 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi, were established far from the centre and; missionary activities and political propagandas were effective in the establihment of these schools. Key Words: Boarding Schools, Foreign Schools and Minority Schools, The Ottoman Empire.
8 v ÖNSÖZ Osmanlı Devleti nde eğitim alanındaki en köklü düzenlemeler II. Meşrutiyet döneminde yapılmıştır. Eğitim alanında yapılan düzenlemelerle, Müslim, Gayrimüslim ve yabancılar okul açabilme hakkı elde etmişlerdir. Bu noktada özellikle azınlık ve yabancılar açtıkları yatılı okulları ideolojilerini yaymak için bir araç olarak kullanmışlardır. Osmanlı Devleti nde, 1869 yılında yürürlüğe giren Maarif-i Umumiye Nizamnamesi eğitim alanında bir dönüm noktasıdır. Tanzimat döneminde elde ettikleri birtakım haklarla okullar açmaya başlayan yabancı ve azınlıkların açtıkları Batı tarzı eğitim veren okullar ile geleneksel tarzdaki Osmanlı eğitim kurumları arasındaki çatışma bu nizamname ile düzenlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca, bu nizamname ile Osmanlı Devleti ndeki okul açma faaliyetleri bir şarta bağlanarak yabancı ve azınlıkların eğitim yolu ile yaptıkları faaliyetler denetim altına alınmaya çalışılmıştır Maarif-i Umumiye Nizamnamesi nden sonraki dönemde özellikle tarihleri arasındaki II. Meşrutiyet döneminde devletin ancak bilinçli insanlarla yıkılmaktan kurtarılabileceği kavranmış ve bu amaçla, eğitim alanında yenilik getiren birçok kanun hazırlanmıştır. Temelini Tanzimat ve Maarif-i Umumiye Nizamnamesi nden alarak gerek Osmanlı vatandaşları tarafından gerekse yabancı ve azınlıklarca kurulan okulların faaliyetleri II. Meşrutiyet döneminde de devam etmiş özellikle yabancı ve azınlıklarca kurulan okullarda eğitim gören kişiler yıkıcı faaliyetlerine kurdukları cemiyetlerle Kurtuluş Savaşı döneminde de devam etmişlerdir. Bu bağlamda çalışmamızın temel amacı, Osmanlı Devleti nin eğitim politikalarında yapılan bu düzenlemeler sonucu arası dönemde Osmanlı Devleti nde kurulan yatılı okullar ile bunların sahip oldukları özellikleri betimlemektir. Çalışmamızda bu amaca ulaşabilmek için, arası dönemde varlık gösteren yatılı okulların açılmalarına temel oluşturan kanunlar, fermanlar, aynı yıllar arasında Osmanlı Devleti ne ait eğitim salnameleri ve bu konuda yapılmış olan çalışmalar taranarak, Osmanlı Devleti ile yabancı ve azınlıklarca açılan yatılı okulların özellikleri incelenmeye çalışılmıştır.
9 vi Bu çalışmanın gerçekleştirilmesinde birçok kişinin emeği bulunmaktadır. Öncelikle, çalışma konumun ortaya çıkmasını sağlayan ve çalışmamın her anında sonsuz katkılarda bulunan tez danışmanım Sayın Doç.Dr. Bülent ÇUKUROVA ya, çalışmamın daha nitelikli olabilmesi için tecrübelerinden ve bilimsel önerilerinden yararlandığım değerli hocam Sayın Arş. Gör. Hasan Güner BERKANT a, tezime yorumlarıyla katkıda bulunan jüri üyeleri Sayın Doç.Dr. Songül TÜMKAYA ve Sayın Yrd.Doç. Dr. Oğuz KUTLU ya, Milli Eğitim Bakanlığı arşivindeki belgelerden yararlanmamı sağlayan Sayın Şeref BİLGİN e, verdikleri manevi destekle her zaman yanımda olan değerli hocalarım Sayın Öğr.Gör. Andaç ÇUHADAR, Sayın Öğr.Gör. Abdullah BALCIOĞULLARI ve Sayın Arş.Gör. Akın EFENDİOĞLU na, Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü çalışanlarına ve özellikle Sayın Fatih ÇELİKTOPUZ a, tezimle ilgili belgelerin çevirisinde yardımını esirgemeyen sevgili kuzenlerim Pınar YAPTI ve Dilek YAPTI ya, çalışmamın her aşamasında verdikleri manevi destek ve yorumlarla yanımda olan sevgili arkadaşlarım Pınar YÖRDEM, Rukiye DEMİREL ve Şebnem SAĞLIKER e sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Yaşamım süresince hep yanımda olan ve bugünlere gelmemi sağlayan, maddi ve manevi desteklerini benden hiçbir zaman esirgemeyen sevgili babam Ali YAKTI, annem Lütfiye YAKTI, ağabeyim Önder YAKTI ve evimize neşe katan biricik yeğenim Gözde YAKTI ya sonsuz teşekkür ve sevgilerimle Özlem YAKTI Adana, Eylül, 2008 Not: Bu araştırma, Ç.Ü. Rektörlüğü Araştırma Fonu Saymanlığı nın EF2007YL9 numaralı projesi ile desteklenmiştir.
10 vii İÇİNDEKİLER Sayfa No Özet......i Abstract.. iii Önsöz......v Tablolar Listesi xi BÖLÜM I GİRİŞ Giriş Problem Araştırmanın Amacı Araştırmanın Önemi Sayıltılar Sınırlılıklar Tanımlar Kısıltlamalar.6 BÖLÜM II KURAMSAL AÇIKLAMALAR VE İLGİLİ ARAŞTIRMALAR Eğitimin Tanımı Osmanlı Tarihinde Batılılaşma Dönemleri XIX. Yüzyıl da Osmanlı Eğitim Sistemi ve Yatılı Okullar Tanzimat Öncesi Dönemdeki Eğitimin Durumu ( ) Tanzimat Döneminde Eğitimdeki Durum ( ) Islahat Fermanı ve Eğitim Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ve Eğitimdeki Düzenlemeler Maarif-i Umumiye Nizamnamesinin Yabancı ve Azınlıklarla İlgili Maddeleri I. Meşrutiyet ve Mutlakiyet Dönemleri Eğitimdeki Durum( ) II. Meşrutiyet Döneminde Eğitimdeki Durum( )
11 viii BÖLÜM III YÖNTEM Araştırmanın Modeli Evren ve Örneklem Verilerin Toplanması ve Analizi Verilerin Toplanması Verilerin Analizi BÖLÜM IV BULGULAR VE YORUM Osmanlı Devleti ne Bağlı Yatılı Okulların İllere Göre Dağılımları Yabancı ve Azınlıklara Ait Yatılı Okulların İllere Göre Dağılımı Yabancı Devletlere Ait Yatılı Okulların İllere Göre Dağılımı Azınlıklara Ait Yatılı Okulların İllere Göre Dağılımı Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımları Osmanlı Devleti ne Bağlı Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı Yabancı ve Azınlıklara Ait Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı Yabancı Devletlere Ait Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı Azınlıklara Ait Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı Yatılı Okulların Öğrenci Kabul Koşulları Yatılı Okul Öğrencilerinin Okullara Devam Şartları Okul Ücreti Okul Kıyafeti Sağlık Öğrencilerin Etnik Kökenleri Yatılı Okullardaki Yönetici, Öğretmen ve Personelin Nitelikleri Yatılı Okullardaki Okul Müdürlerinin Nitelikleri Yatılı Okullardaki Müdür Yardımcıları ve Muavinlerinin Nitelikleri Yatılı Okullardaki Öğretmen Kadrosunun Nitelikleri Yatılı Okullardaki Katiplerin Nitelikleri
12 ix Yatılı Okullardaki Mübaşirlerin Nitelikleri Yatılı Okulların Amaçlarına Göre Dağılımları Yatılı Okulların Amaçlarına Göre Öğretimi Yapılan Derslerin Dağılımı Yabancı ve Azınlıklara Ait Yatılı Okulların Amaçlarına Göre Öğretimi Yapılan Derslerin Dağılımları Yabancılara Ait Yatılı Okulların Amaçlarına Göre Öğretimi Yapılan Derslerin Dağılımları Azınlıklara Ait Yatılı Okulların Amaçlarına Göre Öğretimi Yapılan Derslerin Dağılımları Yatılı Okulların Ders Programları ve Eğitim Sürecinde Kullanılan Pekiştireçler Yatılı Okulların Ders Programları Yatılı Okullarda Eğitim Sürecinde Kullanılan Pekiştireçler Yatılı Okullardaki Disiplin Kuralları ve Uygulanan Ceza Türleri Disiplin Kuralları Yatılı Okullarda Uygulanan Ceza Türleri Yatılı Okullardaki Ölçme-Değerlendirme Yöntemleri ve Mezuniyet Durumunda Verilen Belgeler Yatılı Okullarda Uygulanan Ölçme-Değerlendirme Yöntemleri Mezuniyet Durumunda Verilecek Belgeler...81 BÖLÜM V SONUÇLAR VE ÖNERİLER Sonuçlar Okulların İllere Göre Dağılımına Yönelik Sonuçlar Okullar Arasında Yabancı ve Azınlıklara Ait Okulların Dağılımına Yönelik Sonuçlar Okulların Bulundukları Kademelere Göre Dağılımına Yönelik Sonuçlar Okulların Öğrenci Kabul Koşullarına Yönelik Sonuçlar Okulların Öğrenime Devam Etme Koşullarına Yönelik Sonuçlar Okullarda Bulunan Yönetici, Öğretmen ve Personelin Niteliklerine Yönelik Sonuçlar Okulların Eğitim Amaçlarına Göre Dağılımına Yönelik Sonuçlar...87
13 x Okulların Eğitim Amaçlarına Göre Öğretimi Verilen Derslerin Dağılımına Yönelik Sonuçlar Okulların Eğitim Amaçları, Kazandıracakları Davranışlar ve Buna Yönelik Öğretimi Verilecek Derslere Yönelik Sonuçlar Okullarda Uygulanan Disiplin Kuralları ve Ceza Türlerine Yönelik Sonuçlar Okullarda Uygulanan Ölçme ve Değerlendirme Yöntemleri ve Mezuniyet Durumunda Öğrencilere Verilen Sertifikalara Yönelik Sonuçlar Öneriler Uygulamaya Yönelik Öneriler Yapılacak Çalışmalara Yönelik Öneriler KAYNAKÇA.92 ÖZGEÇMİŞ
14 xi TABLOLAR LİSTESİ Tablo 4.1: Amerika Tarafından Kurulan Yatılı Okullar ve İllere Göre Dağılımları...34 Tablo 4.2: Fransa Tarafından Kurulan Yatılı Okullar ve İllere Göre Dağılımları.. 35 Tablo 4.3: İtalya Tarafından Kurulan Yatılı Okullar ve İllere Göre Dağılımları Tablo 4.4: Avusturya Tarafından Kurulan Yatılı Okullar ve İllere Göre Dağılımları...37 Tablo 4.5: Almanya Tarafından Kurulan Yatılı Okullar ve İllere Göre Dağılımları..37 Tablo 4.6: Rum Azınlıklar Tarafından Kurulan Yatılı Okullar ve İllere Göre Dağılımları..38 Tablo 4.7: Ermeni Azınlıklar Tarafından Kurulan Yatılı Okullar ve İllere Göre Dağılımları Tablo 4.8: Arap ve Arnavut Azınlıklar Tarafından Kurulan Yatılı Okullar ve İllere Göre Dağılımları.. 39 Tablo 4.9: Amerika Tarafından Kurulan Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı.43 Tablo 4.10: Fransa Tarafından Kurulan Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı...44 Tablo 4.11: İtalya Tarafından Kurulan Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı...45 Tablo 4.12: Avusturya Tarafından Kurulan Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı Tablo 4.13: Almanya Tarafından Kurulan Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı Tablo 4.14: Rum Azınlıklar Tarafından Kurulan Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı 46 Tablo 4.15: Ermeni Azınlıklar Tarafından Kurulan Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı...46 Tablo 4.16: Arap ve Arnavut Azınlıklar Tarafından Kurulan Yatılı Okulların Kademelere Göre Dağılımı...47 Tablo 4.17: Yatılı Lise Öğrencilerine Verilecek Kıyafetler İle Bunların Cins ve Miktarlarını Gösteren Tablo Tablo 4.18: Hazırlık Sınıfı Bulunan Yatılı Liselerin Haftalık Ders Programını Gösteren Tablo.67 Tablo 4.19: 1908 Senesi İtibarıyla Siyasal Bilgiler Okulunun Ders Programını ve Okutulan Dersleri Gösteren Tablo...70
15 xii Tablo 4.20: 7 Senelik Yatılı Liselerin Haftalık Ders Programını Gösteren Tablo.. 71 Tablo 4.21: Hazırlık Sınıfı da Bulunan Yatılı Liselerin Ders Programını Gösteren Tablo...72 Tablo 4.22: Fransa ya Bağlı Notre Dame de Sion Kız Okulunun Kademelerine Göre Okutulan Dersleri Gösteren Tablo 74
16 1 BÖLÜM I GİRİŞ Bu bölümde, araştırma problemi açıklanarak, araştırmanın amaç ve önemi ortaya konulmuştur. Ayrıca araştırmanın sayıltılarına, sınırlılıklarına ve araştırmada geçen bazı kavramların bilimsel tanımlarına yer verilmiştir Giriş Eğitim, insanlar üzerinde yapılmak istenen etkilerin bütünü, bu yolda gösterilen çabaların birleşimidir. Devletlerin ve milletlerin ilerleme kaydetmesinde, sosyal, kültürel ve bilimsel etkinliklerin yürütülmesinde; diğer kurumlara kıyasla eğitim kurumları daha önemlidir. Bu önemi kavramış ve uzak hedefleri seçmiş insan grupları ve devletler, eğitim kurumlarını esas olarak görüp ele almışlardır (Yenitepe, 1999, 1). Eğitimin toplumsal yaşam açısından önemi, hem statik hem de dinamik bir özelliğe sahip olmasından kaynaklanır. Eğitim, medeniyetin ve kültürün yeni kuşaklara aktarılması ve geliştirilmesi görevini üstlenir. Toplum içinde bireyleri birbirine bağlayarak bir bütün haline getiren ana unsurlar, o bireylerin sahip oldukları dil, din, örf, adet ve gelenekler ile düşünce sistemi olarak sıralanabilir. Toplumun birer üyesi olan bireyler bu unsurlarla sürekli biçimde eğitim kurumlarında karşılaşırlar. Bu kurumlarda kültür yeni kuşaklara aktarılırken aynı zamanda toplumsal yaşamın devamlılığı da sağlanmaktadır (Erkal, 1983, 111). Ülkelerin mevcut durumları ve gelecekleri eğitim yoluyla belirlenmektedir. Ülkelerin varlıklarını devam ettirebilmeleri için gerekli olan iç huzur ve istikrar ortamı, ancak aynı durumda benzer şekilde tepki veren bireylerle sağlanabilir. Bu nedenle eğitim, devlet ve milletlerin tarihinde oldukça önemli bir yere sahiptir (Varış, 1998). Eğitim sistemlerindeki değişmeler, sosyal ve siyasal değişimlere paralel bir değişim göstermektedir. Eğitimin milli olması ya da olmamasını belirleyen siyasi irade, birtakım faktörleri göz önünde bulundurmak durumundadır. Bunlar; milli birlik duygusu, genel ekonomik durum, dini ve kültürel faktörlerden temelini alan örf, adet ve
17 2 gelenekler, dil birliği, siyasi yapı, uluslararası işbirliği ve hoşgörü karşısında takınılan tavır olarak ifade edilebilir (Oğuzkan, 1982, 1-3). Eğitim ve öğretim sisteminin bir toplumun yükselmesinde olduğu kadar geri kalmasında da rol oynadığı bilinmektedir. Eğitim kurumları diğer sosyal kurumlar gibi toplumun gereksinimlerini karşılayabildikleri ve çağın gereklerine ayak uydurabildikleri sürece devam edebilmişlerdir. Bu görevleri yerine getiremeyen eğitim ve öğretim kurumları, toplumun çöküşünü hazırlar. Böyle yararsız ve hatta zararlı duruma geldiğinde ise ya ıslah edilir ya da yerine yeni bir sistem getirilir (Koçer, 1974). Eğitim kurumları; hem içinde yer aldıkları toplumda meydana gelen değişimleri, hem de diğer toplumlarda ortaya çıkan yenilikleri takip etmek mecburiyetindedir. Bu durum eğitim kurumlarının diğer kurumlardan önce kendini yenileyebilmesini ve çağa ayak uydurmasını gerekli kılmaktadır (Kodaman, 1988). Toplumların gelişimi açısından bu kadar önemli olan eğitim konusunun geçmişi üzerine genel ya da derinliğine, tarafsız bir bakış günümüz eğitimi için faydalı sonuçları ortaya çıkarabilir. Şimdiye kadar Osmanlı Devleti nde eğitim ve öğretim konusunda çalışmalar yapılmış olmasına rağmen; Osmanlı Devleti nde varlık gösteren yatılı okullardaki eğitim ve öğretim faaliyetleri üzerine yapılmış bir araştırmaya rastlanmamıştır. Bu bağlamda, geçmişte varlık göstermiş yatılı okullarla ilgili verilerin ortaya çıkarılmasının yatılı okulların gelişim sürecinin belirlenebilmesi açısından önemli olduğu düşünülmektedir Problem Osmanlı İmparatorluğu tarihinde, eğitimin birbiriyle bağlantılı birçok alandan oluşan zor ve karmaşık bir yapıya sahip olması nedeniyle eğitim kurumlarının kendini yenileyebilmesi kolay olmamıştır. Çünkü; eğitim ve öğretim işi bir felsefe, düşünce, politika ve din konusu olmuştur. Böyle olunca eski zihniyeti, eski dünya görüşünü değiştirerek yerine yeni bir dünya görüşü ve zihniyetini kurumları ile beraber yerleştirmek ve kabul ettirmek, eğitim alanında zorlu bir mücadeleyi gerektirmiştir. Tanzimat ile birlikte, bu mücadele diğer alanlarda da hissedilmiş, İmparatorlukta siyasi mücadele biçimine dönüşmüştür. Tanzimat tan sonra eğitim ve öğretimde yenileşme
18 3 çabaları tam olarak Batılılaşma ya da Modernleşme çabalarının bir halkası olmuştur (Kodaman, 1988, 9). Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu ndaki okullaşma sürecine bir kısmı yatılı olan yabancı ve azınlık okulları model oluşturmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu döneminde nitelik ve nicelik yönünden devletin resmi eğitim kurumlarına kıyasla oldukça ileri bir düzeyde bulunan bu okullar Osmanlı Devleti nin yıkılma sürecinde etkili olmuşlardır. Bu nedenle Osmanlı Devleti nin yıkılış sürecinde yer alan arası dönemde gerek Osmanlı Devleti vatandaşlarınca gerekse yabancı ve azınlıklar tarafından kurularak faaliyet gösteren yatılı okulların incelenmesinin, Osmanlı Devleti nin yıkılış sürecinde eğitim alanındaki durumunun yatılı okullarla sınırlı olsa da belirlenebilmesi açısından önem taşıdığı düşünülmektedir. Bu bağlamda çalışmanın problem cümlesi, arası dönemde Osmanlı Devleti nde kurulan yatılı okullar ve özellikleri nelerdir? şeklinde oluşturulmuştur Araştırmanın Amacı Bu araştırmanın temel amacı, arası dönemde Osmanlı Devleti nde varlık gösteren yatılı okulları ve özelliklerini belirleyebilmektir. Bu genel amaç doğrultusunda aşağıdaki sorulara yanıt aranmıştır: 1. Osmanlı Devleti ne bağlı yatılı okulların illere göre dağılımı nasıldır? 2. Okullar arasında yabancı ve azınlıklara ait okulların dağılımı nasıldır? 3. Okulların bulundukları kademelere göre dağılımı nasıldır? 4. Okulların öğrenci kabul koşulları nelerdir? 5. Okulların öğrenime devam etme koşulları nelerdir? 6. Okullarda bulunan yönetici, öğretmen ve personelin nitelikleri nelerdir? 7. Okulların eğitim amaçlarına göre dağımı nasıldır? 8. Okulların eğitim amaçlarına göre öğretimi verilen derslerin dağılımı nasıldır? 9. Okulların eğitim amaçları, kazandıracakları davranışlar ve buna yönelik öğretimi verilecek dersler nelerdir? 10. Okullarda uygulanan disiplin kuralları ve ceza türleri nelerdir?
19 4 11. Okullarda uygulanan ölçme ve değerlendirme yöntemleri ve mezuniyet durumunda öğrencilere verilen sertifikalar nelerdir? 1.4. Araştırmanın Önemi Tarih, geçmişte yaşamış toplumların ve milletlerin ekonomik, siyasal, sosyal, kültürel, eğitimsel, teknolojik ve bilimsel alanlarda yıllar boyu geçirmiş oldukları süreçleri belgelere dayanarak açıklamayı amaç edinen sosyal bir bilimdir. Bu nedenle, gerek insan gerekse toplum, geleceğe daha güvenli bakabilmek için geçmişin tarihinbelgelerine ihtiyaç duyar. Eğitim alanındaki konuların açıklığa kavuşturulmasında ise eğitim tarihi nden faydalanılır. Tarih biliminin bir dalı olan eğitim tarihi toplumun, bireylerini yetiştirmek için ne gibi faaliyetlerde bulunduğunu araştırarak, kronolojik olarak ortaya koymaya çalışır. Bir toplumda eğitim tarihi, geçmişle ilgili birçok eğitim malzemesini zengin bir şekilde saklar. Sonraki dönemlerde bu belgelerin araştırılıp eğitim-öğretim faaliyetleri için değerlendirilmesine gereksinim duyulabilir. Osmanlı da Batılılaşma dönemi eğitim tarihi ile ilgili çalışmalar yapılmış olmasına rağmen; Batılılaşma dönemi ve sonrasında Osmanlı Devleti nde varlık gösteren yatılı okullardaki eğitim faaliyetlerinin değerlendirilmesi yeterli şekilde yapılmamıştır. Bu nedenle, bir tarihi sürecin hangi etkenlerle ne şekilde başlayıp hangi aşamalardan geçerek günümüze ulaştığını bilmek, bugünden geleceğe bakışımızı sağlamlaştıracaktır. Buna bağlı olarak, yatılı okulların eğitim faaliyetlerindeki değişme ve gelişmelerin ortaya konması, günümüz yatılı okullarındaki eğitim faaliyetlerinin daha sağlıklı değerlendirilip gerekli düzenlemelerin yapılması konusunda katkı sağlayabilir. Bunun dışında, Osmanlı Devleti nin eğitimde Batılılaşma tarihi bir anlamda bütün dünyanın modernleşme, Ortaçağın skolastik zihniyetinden modern bilim ve teknolojiye dayalı yeni zihniyet ve uygulamalarına geçiş tarihidir. Osmanlı Devleti ve Türk eğitim sistemindeki modernleşmenin -yatılı okullardaki eğitim faaliyetleri temelinde de olsa- tarihi analizini yapmak, modern eğitim fikrinin hangi temeller üzerinde oluştuğu, varlığının nasıl devam ettirilmesi ve geliştirilmesi gerektiği hakkında da eğitim ile ilgili uzmanlara ve yeni yetişen nesillere bir fikir verecektir.
20 5 Öte taraftan geçmişteki yatılı okullarda uygulanan eğitim faaliyetleri ile günümüz yatılı okullarının eğitim faaliyetlerinin değerlendirilip en uygun eğitim programının (düzenlemesinin) hazırlanması eğitim-öğretimde kaliteyi arttıracaktır. Türk eğitimini daha sağlam temellere oturtma sorumluluğunu üstlenmiş siyasetçilere ve eğitimcilere bu araştırmanın önemli yararlar sağlayacağı beklenmektedir. Ayrıca bu araştırma, Osmanlı Devleti nin Batılılaşma hareketleri ile başlayan modernleşme sürecinde eğitim faaliyetlerinde özellikle de yatılı okullardaki eğitim faaliyetlerindeki değişmeler, gelişmeler, bu okulların özellikleri üzerine araştırma yapanlara kaynak teşkil etme açısından fayda sağlayacaktır Sayıltılar 1. Yatılı okullarla ilgili, başvurulan kaynaklarda yer alan bilgiler geçerli ve güvenilirdir Sınırlılıklar Bu çalışma; arası dönemde Osmanlı Devleti nde varlık gösteren yatılı okullarla, 2. Ankara Milli Kütüphane de, Milli Eğitim Bakanlığı Arşivi nde, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi nde yer alan kaynaklarla ve literatür taraması ile elde edilen verilerle sınırlıdır Tanımlar Yatılı Okul: Öğrencilerin geceleri okulda konakladıkları, ders dışındaki vakitlerini okulda geçirdikleri ve her türlü ihtiyaçlarını okulda karşıladıkları eğitimöğretim kurumlarıdır. Müslim: İslam ı kabul etmiş ve Osmanlı Devleti nin teb ası olan kişilerdir (Ertuğrul, 1997, 76). Gayr-i Müslim: Müslümanlığı kabul etmemiş, ancak toplumda bazı şartları kabul ederek, yaşamaya devam eden kişilerdir (Ertuğrul, 1997, 76). Azınlık (Ekalliyet): Bir toplumda azlık durumunda bulunan, bulunduğu toplumdan din, dil, ırk, kültür ve millet olarak ayrılan gruplardır (Doğan, 1989, 9).
21 6 Yabancı: Başka bir devletten gelerek, toplumda yaşamasına bazı şartlarla izin verilen ve topluma yabancı, onun dilini bilmeyen kimsedir (Ertuğrul, 1997, 76). Azınlık Okulu: Osmanlı toplumunda yaşayan azınlıkların açmış oldukları okullardır (Ertuğrul, 1997, 76). Yabancı Okulu: Osmanlı ya çeşitli sebeplerle gelen misyonerlerin açıp, işlettiği ve yabancı devletler tarafından da, desteklenen ve korunan okullardır (Ertuğrul, 1997, 76). Mekteb-i İbtidai: İlkokul derecesindeki okullar (Devellioğlu, 2006, 606). Mekteb-i Rüşdiye: Ortaokul (ilkokul ikinci kademe) derecesindeki okullar (Devellioğlu, 2006, 606). Mekteb-i İdadi: Ortaokuldan sonra yüksek okullara hazırlık okulu (Devellioğlu, 2006, 606). Mekteb-i Sultaniye: Lise derecesindeki okullar (Devellioğlu, 2006, 606). Mekteb-i Aliyye: Yüksek okullar (Devellioğlu, 2006, 606). Mekteb-i Mülkiyye: Siyasi Bilgiler Okulu (Devellioğlu, 2006,606) Kısaltmalar AAM: Atatürk Araştırma Merkezi MK: Milli Kütüphane
22 7 BÖLÜM II KURAMSAL AÇIKLAMALAR VE İLGİLİ ARAŞTIRMALAR Bu bölümde, Osmanlı Devleti nin eğitim alanındaki tarihsel gelişimi dönemlere göre ortaya konmaya çalışılmış ve bu amaçla literatür taraması sonucu elde edilen ilgili araştırmaların verilerinden faydalanılmıştır Eğitimin Tanımı Erden (1998) e göre eğitim, bireyde kendi yaşantıları yoluyla davranış değişikliği meydana getirme sürecidir. Eğitim ile bireyin davranışlarında oluşturulmak istenen değişikliklerin süreç içerisinde ortaya çıkması nedeniyle, yüzyıllarca varlığını devam ettiren ve bu süre zarfında üç çağı yaşayan Osmanlı Devleti nin varlığını aynı güç ile devam ettirebilmesi için eğitim politikalarını düzenlemesi ve uygulaması gayet doğaldır (Erden, 1998, 14). Devletlerin varlıklarını devam ettirebilmelerinde çok etkili bir unsur olan eğitimöğretim faaliyetlerinin ve bu alanda uygulanan eğitim politikalarının birbirini takip eden birikimli bir süreç olması nedeniyle Osmanlı Devleti nin arası dönemdeki düzenlemelerine temel olabilecek önceki dönemlerdeki eğitim faaliyetlerinden genel hatlarıyla bahsetmek yerinde olacaktır Osmanlı Tarihinde Batılılaşma Dönemleri Bir ülkenin tarihin belli bir döneminde Avrupa ülkelerinde ve Amerika Birleşik Devletleri nde bilim, teknoloji, ekonomi, politika, kültür ve sanat alanlarındaki gelişmeleri gerek taklit ederek gerekse özümseyerek almalarına Batılılaşma (Westernization) denir. Her ülkenin bir modernleşme (Batılılaşma) dönemi vardır. Örneğin Rusya nın, Mısır ın, Japonya nın, Çin in, Osmanlı nın vs. Bu gelişim, değişik alanlarda değişik tarihlerde olmuştur (Ergün, 1999). Osmanlı Devleti nde 1700 lerin sonunda başlayan eğitim alanındaki Batılılaşma hareketi devletin yıkılışına kadar devam etmiş ve bu Batılılaşma (Modernleşme) hareketi günümüz Türkiye sinde hâlâ devam etmektedir.
23 8 Osmanlı İmparatorluğunda modernleşme ve yenileşme yolundaki gelişmelerin hissedilir hale gelmesi birdenbire olmamış, sosyal zorlamalarla devrinin ihtiyaçlarına uyacak biçimde sosyal, kültürel değişmelere imkan sağlayacak şekilde olmuştur (Ergün, 1999). Osmanlıların, kuruluş ve yükselme dönemlerinde gerek Doğu gerekse Batı dünyasıyla bilim, kültür ve teknoloji alanında sıkı bir bağ kurmaya önem verdiğini gösteren pek çok olay vardır. Ancak Osmanlılar genelde topçuluk ve ateşli silahlar gibi savaş teknolojileriyle ilgilenmişler; eğitim, bilim ve teknoloji alanındaki yenilikler bakımından uzun yıllar Batı ya kapalı kalmışlardır (Kodaman, 1991) XIX. Yüzyıl da Osmanlı Eğitim Sistemi ve Yatılı Okullar Klasik dönem Osmanlı eğitim sisteminde medreseler varlık gösterirlerken; bu dönemdeki yatılı okullara bakıldığında var olmakla beraber sayılarının çok fazla olmadığı, var olan okulların daha çok gündüz eğitimi veren mahalle mektepleri şeklinde olduğu ve yatılı okulların klasik dönemden sonra başlayan Batılılaşma hareketleri ile beraber varlık göstermeye başladıkları ve bu yatılı okulların da daha çok yabancı ve azınlıkların kontrolünde kurulan okullar olduğu görülmektedir (Akyüz, 2001). XIX. yüzyılda büyük bir hız kazanan yenileşme hareketleri etkisini eğitim alanında da göstermiş ve bu dönemde birçok eğitim kurumu açılmıştır. XIX. yüzyıl içinde, Osmanlı eğitim kurumlarını şöyle sınıflandırabiliriz (Kodaman, 1991, 66-67). Eskiden beri devam eden, artık tamamen dini öğretim yapan ve bu haliyle de hayata ve topluma kapalı hale gelen medreseler, XVIII. yüzyıldan başlayarak, önce askeri alanlarda ve giderek sivil alanlarda kurulan yeni devlet okulları, Gayri Müslim toplumların okulları, Yabancı devlet vatandaşlarının veya yabancı cemiyet ve tarikatların kurduğu yabancı okullar, XIX. yüzyıl sonlarına doğru, Osmanlı vatandaşı olan kimselerin açtıkları özel okullar.
24 9 Bu devirde eğitim ve öğretim kurumlarının geliştirilmesinde Ahmet Cevdet Paşa nın önemli çalışmaları olmuştur. Özellikle onun 1848 yılında açtığı programını ve bir süre müdürlüğünü yaptığı Darü-ül Muallimin uzun yıllar ülkemizin en güzide öğretmen yetiştiren kurumu olmuştur (Erdem, 2000) yılında Maarif-i Umumiye Nezareti kurulmuş ve 1869 yılında ise yüzyılın en önemli eğitim düzenlemesi olan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi çıkarılmıştır. Buna göre, ilkokul Rüştiye, İdadi Sultanü l-darü l-fünun (Üniversite) açılmışsa da, devam etmemiştir. Tam teşkilatlı olarak 1900 yılında açılmıştır (Sakaoğlu, 2003) yılında kurulan Encümen-i Daniş bir ilimler akademisidir. Ülke genel kültürünün, ilim, eğitim ve düşünce seviyesinin yükseltilmesi amacı ile kurulmuştu. Sadrazam Ali Paşa nın Fransız hükümetinin yardımı ile açtığı Galatasaray Sultanisi tamamen Fransızca eğitim vermiştir yılında Müslüman yetimleri için Darü ş- Şafaka açılmıştır. Sonra il merkezlerinde idadilerin (ortaokul) üstünde olan Sultani okulları açılmaya başlamıştır. Zaten diğer ıslahatlarda olduğu gibi, önce İstanbul da yapılan bir iş, kısa zamanda diğer illere de yayılmıştır (Kodaman, 1991). Darü l-fünun, açılmadan önce, yüksek okullardan bazıları açılmıştı. Mesela, eski yöneticilik okulu olan ve Topkapı Sarayı içinde bulunan Enderun Okulu yüzyılın başında kaldırılınca yerine Mekteb-i Mülkiye (siyasi bilgiler okulu) açılmıştır. Ayrıca Mekteb-i Hayriye, Mekteb-i Tıbbiye, Erkan-ı Harbiye Mektebi gibi bazı okullar açılmıştır (Kodaman, 1991). XIX. yüzyıl Osmanlı eğitim düzeninin bir başka unsuru da bir kısmı yatılı olan yabancı okullar olmuştur. Yüzyıl ortalarında yabancı ticari misyonerlik çalışmalarının ülkeye girmesi ile, yabancı okullar da gelmiştir. Bunlardan 1863 yılında açılan Amerikan Robert Koleji ilk açılan okullardandır. Aynı şekilde Avusturya, Fransa, İtalya, İngiliz ve Alman misyonerleri de birçok okullar açmışlardır. Bu okullar yeterli şekilde denetlenemedikleri için, okullarına aldıkları Gayrimüslim tebaanın çocuklarını, devlet aleyhine yetiştirilmişlerdir. Birçok Bulgar, Ermeni, Yunan, vb. ayaklanma ele başları genellikle bu yabancı okullardan yetişmişlerdir. Yabancı okullar, yüzyıl sonuna
25 10 doğru, hızla ülkenin çeşitli bölge ve şehirlerine yayılarak 1900 yılları civarında Osmanlı sınırları içinde 400 kadar olmuşlardır (Kodaman, 1991, 65-66). On dokuzuncu yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti nin her kademesinde yavaş kendini göstermeye başlayan yenileşme hareketleri Tanzimat Fermanı nın (Gülhane Hatt-ı Hümayunu, 1839) ilanı ile birlikte ivme kazanmış, sivil eğitim alanında kayda değer gelişmeler olmuş ve eğitim faaliyetleri kamu hizmeti özelliğine sahip bir devlet görevi halini almıştır. Nitekim Osmanlı Devleti nin son iki yüzyılı incelenecek olursa siyasal tarih açısından olduğu kadar eğitim tarihi açısından da kayda değer ilerlemelerin olduğu göze çarpmaktadır (Erdem, 2000, 778). Eğitim alanındaki ilerlemelerin daha iyi kavranabilmesi için hem eğitim alanında yapılacak olan diğer düzenlemelere hem de arasında kurulan ve gerek Osmanlı Devleti ne gerekse yabancı ve azınlıklara bağlı olarak eğitim öğretim faaliyetlerinde bulunan okullara temel teşkil etmesi bakımından Tanzimat Öncesi Dönem ile Tanzimat Dönemi nden itibaren eğitim alanında yapılan düzenlemelerden bahsetmek faydalı olacaktır Tanzimat Öncesi Dönemdeki Eğitimin Durumu ( ) Osmanlı Devleti, Ortaçağın sonu ile Yeniçağın başlarında yönetimi, ordusu ve sosyal kurumlarının üstünlüğü ile Avrupa nın ortalarına kadar girmişti. Ancak bu ilerleme 18. yüzyılda Rönesans, Reform ve coğrafi keşif hareketleri ile bir duraklama dönemine girmiştir. Bu dönemden sonra Osmanlılarda hemen hemen her alanda gerileme başlamıştır (veya Avrupa ilerlediği halde Osmanlı hep yerinde saymıştır). Gerilemeler askeri, ekonomik, siyasi, toplumsal ve eğitimsel alanda belirgin olarak ortaya çıkmıştır (Güven, 2001, 6). On yedinci yüzyıldan on dokuzuncu yüzyıla kadar Avrupa devletlerinin üstünlüğünü yalnız askeri sahada gören ve mesafeyi kapatmak için askeri müesseseleri Batı bilim, eğitim tekniklerine göre ıslah etmeyi yeterli bulan Osmanlı devlet adamları; II. Mahmut ve Tanzimat dönemlerinde, Batının her alanda üstünlüğünü kabul ederek devletin bütün müesseselerinde ıslahat yapmak ihtiyacını hissetmişlerdir. Ama ıslahat ve yeniliklerin önce hangi alanda yapılacağı hakkında hiçbir plan ve program
26 11 düşüncesine sahip olmamışlardır. Osmanlı Devleti nde, Batılılaşma ve yenilik hareketleri genel anlamda en fazla askeri, siyasi, idari ve biraz da sosyal alanlarda, yani padişah ve sadrazamın doğrudan etkisi bulunan kurumlarda başlamış ve devam etmiştir. Çünkü, müesseselerde yapılan yenilikler gerek muhafazakarların gerekse yenilikçilerin dikkatini çekmemiştir. Bu sebeple uzun zaman ıslahatçılar, ulema ve onun kontrolü altında bulunan ve halkın tepkisine yol açacak, asırlar boyunca oluşmuş kültür, medeniyet, eğitim ve hukuk alanlarında değişiklik yapma çabalarına girmemişlerdir (Kodaman, 1991, 1). Osmanlılar ile Batı arasındaki bu kopukluğun giderilmesi için Tanzimat öncesi dönemde bazı girişimlerde bulunulmuştur. Bu girişimlerin öncülüğünün Lale Devri ( ) ile başladığı söylenebilir. Bu nedenle, Osmanlı Batılılaşmasının başlangıcını Lale Devri ile başlatmak doğru olacaktır. Bu dönemde Avrupa ülkelerine elçiler gönderilmiş, ticaret, kültür ve sanat hayatı gelişmiştir. Matbaa Türkiye de 1492 de Yahudiler, 1567 de Ermeniler ve 1627 de Rumlar tarafından kullanılmaya başlanmasına rağmen, Türkler ancak bu dönemde, 1727 de matbaa kurup kitap basmaya başlamışlardır (Sakaoğlu, 2003). II. Mahmut, kendisine gösterilen kuvvetli muhalefete rağmen, Avrupa ya öğrenci göndermesi açısından tam bir yenilikçi idi. Bu işleri yaparken, daha önce Avrupa ya öğrenci göndermiş olan Mehmet Ali Paşa örneğini model olarak almıştı. Padişah muhtelif devletlerin başkentlerine, kara ve deniz subayı olarak yetişmeleri için çok sayıda öğrenci gönderdi. Bu öğrenciler yurda döndüklerinde Batılılaşma hareketlerinde önemli rol oynadılar (Karal, 1996). II. Mahmut dönemi ordu, dış politika, ekonomi, maarif, adalet sistemi gibi birçok konuda fikirlerin üretildiği ve bazılarının uygulamaya konulduğu bir dönemdir. II. Mahmut zamanı ( ), -Lale Devri nde başlayan- serbest değişmeler çağının sona erdiğini mecburi ve güdümlü değişmelerin başladığını ve artık böyle devam edeceğini göstermektedir.yeniçeri Ocağının kaldırılmasının arkasından 1827 de Mekteb-i Tıbbiye nin ve 1834 te Mekteb-i Harbiye nin açılması yenilik için ilk büyük zafer sayılabilir. Çünkü, bu suretle artık ıslahat yerine, ilga ve yenisinin kurulması prensibi ortaya çıkmıştır. II. Mahmut un yenileşme işini merkezi teşkilat, adliye ve eğitim alanlarında incelediğimizde, bunda eski düzenin geleneklerinden ayrılan esaslı farklılıkların olduğunu görürüz. Fakat bu farklılıklar, reformcular ve ulema (din
27 12 bilginleri ve bilim adamaları) çatışması, döneminde mühim olaylara yol açmakla birlikte, Tanzimat devrindeki gelişmelerin ve çatışmaların başlaması yönünden önem arz etmektedir (Turhan, 1994, ). Nitekim, Meclis-i Umur-u Nafia nın 1838 yılında hazırlamış olduğu eğitimle ilgili rapor ve arkasından yeni açılan okullar, modern eğitimin temellerinin atılmaya başlandığını göstermektedir. Bu açıdan Osmanlı Devleti içinde modern eğitim alanında ilk teşkilatlanma da bu dönemde olmuştur. Batı tarzında okulların açılması, vakıfların devre dışı bırakılarak, açılan bu okulların doğrudan doğruya bir bakanlığa bağlanması, dolayısı ile devlete bağlı olması, eğitim işlerinde yeni bir dönemi başlatmış, artık geleneksel olarak sürdürülen Osmanlı eğitim sistemi çatlamıştı (Kodaman, 1991). Mekatib-i Rüştiye Nezareti, açılması düşünülen ortaokulların idaresini üstlenecek bir genel müdürlük olarak kurulmuş, bu yönden eğitimdeki teşkilatlanmanın ilk birimi kabul edilmektedir yılında Mekteb-i Maarif-i Adliye adı ile memur yetiştiren bir okul açılmıştır (Kodaman, 1991, 477). Eğitimde ve bilimde yetişmiş insan kaynaklarının eksikliği, bu okullara talebe yetiştirecek öğretim kurumlarının eksikliği ciddi sıkıntılar doğurmuş olsa da II. Mahmut döneminde Osmanlı Devleti nde modern eğitimin başladığını ve eğitim işleri için yeni kurumların açıldığını görmekteyiz. Yenileşme döneminde II. Mahmut dönemi eğitiminin temel özelliklerini Akyüz (2001) şöyle sıralamaktadır: 1. Eğitimde yenileşmeye askeri okulların açılmasıyla başlanmıştır. Burada yabancı öğretmenlere de görev verilmiş ilk kez Batı dilleri müfredat programına alınmıştır (İngilizce, Fransızca) yılında Yeniçeri Ocağı kaldırılmıştır. Böylece medreseler önemli bir destekçisini kaybetmekle beraber gücünü korumaktadır. 3. İlk kez ilköğretim zorunlu hale getirilmiştir. 4. Batı ile ilişkiler artmış ilk kez 1830 larda Batı ya öğrenci gönderilmiştir. 5. Türkçe yayınlanan ilk gazete Takvim-i Vekayi adı ile 1831 de bu dönemde çıkarılmıştır.
28 Tanzimat Döneminde Eğitimdeki Durum ( ) 1839 da tahta çıkan Abdülmecit ( ), Mustafa Reşit Paşa nın etkisi ile, Tanzimat Fermanı ya da Gülhane Hatt-ı Hümayunu denen siyasal bir ferman yayınlamış, ülkede siyasal ve sosyal bazı düzenlemeler yapılacağını duyurmuştur. Bu nedenle, 1839 da başlayan yeni döneme Tanzimat (düzenlemeler) dönemi denir (Ergün, 1999). Tanzimat Fermanı hakkında Halil İnalcık, Tanzimat ın gayesi sadece din ve devlet değil, mülk ve milleti ihya idi ve Tanzimat, devletin halk için değil halkın devlet için var olduğu prensibini kabul etmektedir demektedir. Ergin de, Tanzimat Fermanı 1789 Paris te ilan edilen İnsan Hakları Beyannamesi nin yarım asır sonra yapılmış taklidi ve kaba taslağıdır şeklinde tanımlamaktadır (İnalcık, ). Tanzimat Fermanı nda eğitim faaliyetleri ile ilgili açıklamalara yer verilmemiş olmasına rağmen; bu dönemde görülmeye başlanan eğitim ve öğretimle ilgili yenileşme gayretleri Batılılaşma ya da Modernleşme faaliyetlerinin bir parçası haline gelmiştir. Bu dönemde eğitim alanında radikal değişiklikler yapılması yoluna gidilmiştir. Devlet, eğitimi kendine bir görev olarak kabul etmiş, kamunun terbiyesinin devamından devlet ve hükümetin sorumlu olduğu belirtilmiştir (Sakaoğlu, 1991, 71-72). On sekizinci yüzyıla dek kendine yeten Osmanlı Devleti, bu dönemde mevcut sistemin yetersiz kalması üzerine yeni arayışlara girmiştir. Eğitim, hem sosyal yapıdaki değişimlerin belirleyicisi hem de bu değişimlerden etkilenen sosyal bir kurum olduğundan bu arayışların temeli eğitim yolu ile atılmaya çalışılmıştır (Karakaş, 2000, 765). Dünyadaki gelişmelerden on sekizinci yüzyıldan itibaren etkilenmeye başlayan Osmanlı Devleti Modernleşme/Batılılaşma sürecindeki yerini kurumlarında reformlar yaparak almaya çalışmıştır. Buna bağlı olarak on dokuzuncu yüzyılda herhangi bir ideolojiye bağlı olmadan sadece askeri, mali ve idari alandaki yenilik ihtiyaçlarının karşılanmasına temel oluşturduğu için eğitim alanında reformlar yapılmaya başlanmıştır (Karakaş, 2000, 764).
29 14 Bu dönemde ilan edilen Tanzimat Fermanı içerisinde eğitime ilişkin tek kelime bulunmamasına rağmen; Türk eğitiminde çağdaş, bilimsel eğitim döneminin kapılarını açması bakımından bir dönüm noktasını teşkil etmektedir (Sakaoğlu, 2003). Tanzimat Fermanı ile başlayan dönemde eğitim hizmetlerinin Müslüman ya da Gayri Müslim varlıklı kişilerin kendi dinlerine göre oluşturdukları vakıf ve cemaatlerce yürütülmesi sona ermiş ve eğitim bir kamu görevi olarak görülmeye başlanmıştır (Vahapoğlu, 2005, 80). Bu ferman ile eğitimin başkent dışında da gerekli olduğu gerçeğinden hareketle önce büyük iller daha sonra da taşrada okullar açılması suretiyle eğitim yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır (Sakaoğlu, 2003, 71). Yaygınlaştırılmaya çalışılan eğitim faaliyetlerinden kız çocuklarının da faydalanabilmesi, öğretimde yeni usullerden oluşan modern eğitim tekniklerinin kullanılması, liseler ve öğretmen okullarının açılması sağlanmaya çalışılmış; Osmanlı Dili, tarih, coğrafya ve yabancı diller ders programlarındaki yerini bu dönemde almıştır. Ancak, son dönemlerde savaşların sürekli hale gelmesi, yenilgiler ve toprak kayıpları nedeni ile askeri eğitime öncelik verilmiş, sivil okullar ikinci plana itilmiştir (Sakaoğlu, 2003). Müslim ya da Gayrimüslim her uyruğu eğiterek Osmanlılık bilincine ulaştırmayı hedefleyen Tanzimat Fermanı, Batı tarzı okullar açarak her alanda eleman ve uzmanlar yetiştirmeyi, din eğitimi ile ulus bilinci ve çağdaşlığı bir arada kazandırmayı amaçlamıştır. Bu amaçla, Batı da kullanılan çağdaş eğitim-öğretim teknikleri, araç-gereçleri ve metotları kullanılmaya başlanarak, nizamnameler (kanun geçerliliğinde tüzükler), yönetmelikler çıkarılmış, eğitimde kalite sağlayabilmek amacı ile öğrenci kılık-kıyafetleri düzenlenmiş, öğretmenlerin yeterliliğini ölçen sınavlar yapılarak öğretmen yetiştiren yeni kurumlar oluşturulmuştur (Sakaoğlu, 2003, 75). Tanzimat döneminde 1851 yılından Islahat Fermanı nın ilanına kadar geçen süre zarfında, bazı yerlerde açılan ortaokullar (rüştiye) dışında eğitimle ilgili önemli bir iş yapılmamıştır (Kodaman, 1991, 14).
30 15 13 Mart 1845 te din, ordu ve bürokrasi kesimlerinden seçilen uzman ve aydınların katılımıyla oluşturulan Geçici Maarif Meclisi nin (Meclis-i Maarif-i Muvakkat), önemli çalışmaları sonucunda ilk ve orta öğrenim kademesinde duyulan ihtiyaçlarla ilgilenecek Daimi Meclis-i Maarif in kurulması karara bağlanmış (1846), bu Meclis de 1857 yılına kadar çalışmış, daha sonra da 1857 de Meclis-i Maarif-i Umumiye adını almıştır (Koçer, 1974). Bu kuruluşların çalışmaları ile medresenin dışında Tanzimat okulları diye tabir edilen yeni eğitim-öğretim kurumlarının açılması ve yaygınlaştırılması başlamış oluyordu. Yeni açılan okullar bu kuruma bağlı olduğu için, medrese dışında ayrı bir yapılanmanın kanıtını teşkil etmektedir. Daha sonraları gittikçe yeni okulların açılması eğitimle ilgili daha kapsamlı bir teşkilatlanma ihtiyacını ortaya koymaktadır. 17 Mart 1857 yılında kabineden bir Nazır ın başkanlığında Maarif-i Umumiye Nezareti oluşturulmuştur. Böylece okullar, bir meclisle birlikte bir bakanın yönetimine verilmiş oluyordu (Kodaman, 1991, ). Meclis-i Maarif-i Muvakkat, eğitimde ilk, orta ve yüksek kademelerini kabul etmiş; ilk öğretimi verecek olan sıbyan mektepleri ni ıslah etme, orta öğretimi sağlayacak rüştiye leri daha da geliştirme ve yüksek okul olarak da Darülfünun açma kararı almıştır. Ayrıca bu okullarda okutulacak kitapları tayin edecek bir uzmanlar kurulu olan Encümen-i Danişi de bir kararname ile kurmuştur (Koçer, 1974, 53). Fransız akademisinden esinlenerek açılan Encümen-i Daniş in görevlerinin başında Ulum-u Aliye ile ve Fünun-u Nafia nın memlekete yayılmasını sağlamak, okullar için gerekli ders kitaplarını telif ve tercüme etmek, edebiyat ve tarih alanlarında yeni kitaplar yazmak gibi ilmi çalışmalar geliyordu (Lewis, 1998). Genel olarak bakıldığında Tanzimat dönemi eğitim hareketleri olarak, medrese dışındaki örgün eğitimde ilk, orta ve yüksek şeklinde bir derecelendirmeye gidilmiş ve kısmen kağıt üzerinde kalsa da köklü değişiklikler düşünülmüş, mesleki ve teknik eğitimin temelleri atılmış, ilk kez orta dereceli okullar açılmış, öğrenci ve öğretmenlerin kılık ve kıyafetleri belirlenmiş, disiplin aracı olan falaka kaldırılmış ve halk eğitiminin önemi kavranmış ve bu yönde gelişmeler görülmüştür (Akyüz, 2001, ).
31 Islahat Fermanı ve Eğitim 1854 ten sonra Osmanlı Devleti nde yeni bir devrin başladığı görülmektedir. Ruslara karşı yapılan Kırım Harbi sırasında, reformların zayıflığı ve yetersizliği anlaşılmıştı. İşte bu düşünce ile Osmanlı hükümeti geniş bir reform paketi hazırlamıştır. Bu hazırlanan ikinci reform paketi, 1856 da Islahat Fermanı adı ile yayınlanmış, Paris anlaşmasına konan bir madde ile reformların uygulanmasında Avrupa devletlerinin denetim ve gözetimi de kabul edilmiştir (Kodaman, 1988, 15). Islahat Fermanı, Osmanlı Devleti bünyesinde yaşayan azınlıklara Tanzimat Fermanı ile ilk işaretleri verilmiş olan serbestliği daha da pekiştirmiştir. Kodaman a göre, Islahat Fermanı nın Türk milletinin eğitim ve öğretimine yeni bir şey kattığı söylenemez. Fermanın açılmasına müsaade ettiği okullar zaten Osmanlı bünyesinde vardı ve açılmaya devam ediyordu. Kısa süre sonra zaten Osmanlı Devleti içinde bulunan ve kendilerine tanınan eğitim-öğretim haklarından yararlanan azınlıklar, Avrupalıların da yardımı ile geniş çapta bir eğitim hareketine başlamışlar ve yurdun dört bir yanında milli ve dini okullar açmaya başlamışlardır (Kodaman, 1998) Osmanlı Devleti içinde bulunan azınlık devletleri için azınlık okullarının açılmaya başlaması, Müslim ve Gayrimüslim çocuklarının bir arada okuyup okumaması gibi sorunları da beraberinde getirmiştir. Bu nedenle Mekatib-i Umumiye Nezareti bünyesinde yeni birimler oluşturulmaya başlanmıştır. Gayrimüslim azınlıklara kendi eğitim kurumlarını açma, Müslüman okullarına girebilme ve eğitimde bağımsız hareket edebilme hakkını kazandırmayı amaçlayan Islahat Fermanı ile, Müslim ve Gayrimüslim çocukların eğitimini bir arada verecek lise derecesinde okullar açılmış, 1868 yılında açılan Galatasaray Lisesi (Sultani) de bu okulların ilk örneğini oluşturmuştur (Sakaoğlu, 2003). Bir yıl sonra da, 1869 yılında, Fransız eğitim sistemi model alınarak oluşturulan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ilan edilmiştir. Maarif Nazırı Saffet Paşa tarafından hazırlanan (tercüme edilen) bu yasa (Nizamname) eğitim teşkilatını yeniden düzenlemiştir. Bu yapılanma (Karakaş, 2000). A. Merkez Maarif Teşkilatı
32 17 1. Maarif-i Umumiye Nezareti 2. Meclis-i Kebir-i Maarif a. Daire-i İlmiye b. Daire-i İdare 3. Tahrirat Kalemi 4. Muhasebe Kalemi B. Vilayet Maarif Teşkilatı şeklinde olmuştur. Her vilayette maarif müdürü başkanlığında kurulan Maarif Meclisi nde okul tahsil derecesine göre sınıflandırma şöyledir (Kodaman, 1991). 1. Mekatib-i Umumiye (genel okullar) a. Mekatib-i Sıbyaniye b. Mekatib-i Rüştiye c. Mekatib-i İdadiye d. Mekatib-i Sultaniye 2. Mekatib-i Aliye a. Darülmuallimin b.darülmuallimat 3. Darülfünun a. Edebiyat ve Felsefe Şubesi b. Hukuk Şubesi c. Fen Şubesi 2.7. Maarifi Umumiye Nizamnamesi ve Eğitimdeki Düzenlemeler Eğitim Bakanı Saffet Paşa tarafından Fransız eğitim yasalarından yararlanılarak hazırlanıp, 1869 da yayımlanan ve kanun hükmünde bir tüzük olan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi, Osmanlı Devleti nde o güne kadar düzensiz, sistemsiz, günlük ihtiyaçlar doğrultusundaki kurumlaşma hareketlerini belli kurallara bağlamış ve Osmanlı Devleti nde eğitim ve kültürle ilişkili konular artık 189 maddeden oluşan bu nizamnamenin kuralları doğrultusunda yürütülmeye çalışılmıştır (Ergin, 1942, 43; Büyükkarcı, 1996, 93). Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile;