BIYIKLI, M. (Makale), Şam İhtisab Vergisi Bağlamında Osmanlı Egemenliğinin Zayıflama Süreci
YAZ 2012 / SAYI 62
Şam İhtisab Vergisi Bağlamında
Zayıflama Süreci (1829-1831)
Bu çalışmada, Şam ihtisab vergisi bağlamında Osmanlı Devleti’nin güç aşınımı politik-ekonomik açıdan incelenmektedir.
Önce ihtisab vergisinin Şam’da uygulanma kararının alındığı
tarihten önceki süreçte (1800-1830) Osmanlı Devleti’nin iç
ve dış çevresinin genel bir değerlendirilmesi yapılmaktadır.
Sonra ihtisab vergisi ve vergilendirmeye ilişkin temel bilgiler
gelmektedir. Osmanlıdaki vergilendirme esaslarına yer yer
atıflarda bulunularak, Şam ihtisab vergisinin konulması, ancak
uygulanamamasının arkasındaki gerekçeler de bu kısımda ele
alınmaktadır. Çalışmada daha sonra Şam ihtisab vergisine ilişkin genel değerlendirme ve sonuçlara yer verilmektedir. Şam
ihtisab vergisi Osmanlı Devleti’nde “müstesna eyaletler” kapsamında tanımlanan yerlerde vergilendirmede zaman içerisinde gücün nasıl aşındığını ve otorite-güç arasındaki dengesizlik
durumunda vergi toplanamayacağını göstermektedir. Ayrıca
Şam vakası, milli egemenliğin karakteristik özelliklerindeki bu
tip aşınmaların milli bütünlüğü nasıl zayıflatabileceği, dış güçlerce bir devleti tehdit etmede nasıl kullanılabileceği ve bir
devletin yıkılışını nasıl hızlandırabileceği hakkında günümüze
ipuçları da vermektedir.
İhtisab vergisi, Şam Vilayeti, Osmanlı Devleti, isyan, Selim
Mehmed Paşa, Mehmed Ali Paşa
Yrd.Doç.Dr., Dumlupınar Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü – Kütahya / Türkiye
Prof .Dr., Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İktisat Bölümü - Aksaray / Türkiye
• Bıyıklı, Bakırtaş, Şam İhtisab Vergisi Bağlamında Osmanlı Egemenliğinin Zayıflama Süreci •
Osmanlı Devleti, XIX. yüzyıla doğru askerî ve siyasi hayatında, taarruz
durumundan savunma durumuna geçmişti. Batılılaşma gayretlerinin de
hızlandığı dönemde, politik bir stratejiyle Batılılar, Ortadoğu’da çıkarları
doğrultusunda yönlendirip kullanabilecekleri çıkarcı-çağdaş zümreler yetiştirme hareketine başlamışlardı. Bu değişim süreci, aynı zamanda Yeniçağ
ile başlayan Batı ile Doğu arasındaki üstünlük mücadelesinin seyrini de
değiştirmişti. Osmanlı siyasi ve iktisadi tarihi incelendiğinde, Osmanlı
Devleti’nin Viyana’da uğradığı bozgunla Batı dünyasının moral ve güven
düzeyinde artış meydana gelirken, Osmanlı dünyasında tersine moral ve
güven düzeyinde gerileme meydana gelmişti. Ayrıca bu yüzyılda başlayan
batılılaşma hareketine toplumsal bakış açısında da tereddüt, endişe ve ikilemler artmaya başlamıştı. Buna Fransız İhtilali’nın etkileri ve Napolyon'un Mısır seferi eklendiğinde Osmanlı Devleti’nin egemenlik gücündeki aşınmayı karakterize etme konusunda Şam vakası1 önemli bir örnek
Ekonomik açıdan devlet hazinesinin ve hane halklarının içinde bulundukları zor durum, ekonomik bozulma ve dar boğaz nedeniyle XIX. yüzyılın
başında Osmanlıda iç mücadeleler ve huzursuzluklar artmaya başlamıştı.
Osmanlı Devleti, sosyal, ekonomik ve kültürel anlamda çözücü ve bozucu
etkisi yüksek iç ve dış baskılara maruz kalan bir konumda idi. Batının,
Osmanlı Devleti’nin bilim, sosyal hayat, ekonomik yapı ve politika alanına
ilk müdahalelerini uygulamaya koyduğu yerlerin başında Kahire ve Şam
gelmekteydi. Osmanlı Devleti'nin Güney desteğini gittikçe zayıflatacak
olan batı dünyasının bu yöndeki girişimleri, Şam vakasının da zeminini
hazırlamıştı. XIX. yüzyıldaki güç dengelerinde meydana gelen tarihî dönüşüm dikkate alındığında, Osmanlı Devleti’nin egemenliğinde ve uluslararası iktisadi ve siyasi alanlardaki gücünde aşınma meydana gelmesinde,
1831 Şam vakası önemli bir yere sahiptir. Şam vakasının sonuçları, Osmanlı Devleti'nin çöküşünün yolunu açan ve çöküşü hızlandıran sebeplerden birini oluşturmaktadır.
Şam İhtisap Vergisi Öncesi Osmanlı Devleti
XIX. yüzyılın ilk yarısı Osmanlı Devleti'nde çeşitli isyanların baş gösterdiği ve devletin uluslararası alanda siyasi yenilgilere uğradığı bir dönem olmuştur. Bu olumsuz gelişmelerin sonundaki uzlaşma sürecinde ise devletin
hem hazinesine hem de toprak bütünlüğüne zarar veren anlaşmalar imzalanmıştır. Devlet, iktisadi, askerî, siyasî ve sosyal açıdan gittikçe güçsüzleşmiş, isyanlar ve kaybedilen savaşlar sonucunda ekonomi sarsılmıştır.
Finansal anlamdaki gerilemelerle birlikte Osmanlı Devleti, Akdeniz'deki
gücünü kaybetmeye başlamış ve özellikle Kuzey Afrika’daki eyaletlerin
denetimi zorlaşmıştır. Bu gelişmeler merkez ile eyaletler arasındaki güçotorite çatışmasının şiddetlenmesine neden olmuştur. Örneğin Şark Meselesi sürecinin gelişerek ve genişleyerek devam ettiği, isyanların vuku bulduğu bu dönemde Mısır'da da Kavalalı Mehmed Ali Paşa olayı Ortadoğu’da
isyanları başlatmıştır. Bu zaman dilimi içerisinde Yeniçeri Ocağı’nın 1826
yılında kaldırılması, Avrupa devletlerince iki farklı şekilde algılanmıştır.
Bazı Avrupa devletleri, bu değişimle Osmanlı Devleti’nin askerî, siyasî
açıdan yeniden kuvvet bulacağını ileri sürerken, bazıları böyle bir hadisenin devleti tamamen zaafa sürükleyeceği kanaatine varmıştır. Bu yüzyılın
ilk çeyreği ve dünya düzenindeki değişimler, Osmanlı Devleti’nin sosyal,
siyasi ve iktisadi hayatta karşılaştığı zorluklar, düzenli bir askerî sistem ve
eğitimli askerlerle atlatılabilecek durumda olmasına karşın, şekilde yetiştirilen askerlerin sayıca artırılması ve düzene konulması devletin iktisadî
gücünü aşmıştır. Devleti idare edenler, Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmakla beraber, çok güçlendikleri varsayımıyla, karşılarına çıkacak her devleti yenebilecekleri düşüncesine kapılmışlardır. Bütün bu gelişmelerin meydana
geldiği dönemde Ruslar, Osmanlı Devleti'nin toparlanmasına fırsat vermeden harp açmaya bahane aramaya başlamışlardır.
Kurum ve yönetim yapılarındaki çözülmeler de bu dönemde devlet otoritesini zayıflatan bir başka unsurdur. Padişahın çevresinde, eskisi gibi vasıflı
sadrazamlar ve paşalar kalmamıştı. Sadrazamlar ve paşaların, padişahın
emri doğrultusunda devlete sadakati sağlamak yerine, kendi kafalarına göre
icraatta bulunmaları ve yetkilerini kendi çıkarları için kullanmaya başlamaları bu felaketlerin davetçisi olmuştur (Ahmet Lütfi 1290: 210). Devlet
otoritesinin zayıflaması, dirayetli devlet adamı yokluğu ve yönetimdeki
düzensizlik eyaletlerde de etkisini göstermeye başlar. Vezirlerden niyeti
bozuk ve fırsatı ganimet bilenler, durumdan faydalanarak mevcut düzeni
kendi çıkarlarını sağlayacak şekilde bozmakta tereddüt etmemişlerdir (Karal 1988: 7). Siyasi yozlaşma düzeyinin gittikçe artması, yönetime yardımcı olan devlet adamlarının sık sık değiştirilmesine neden olmuştur.
Osmanlı Devleti’ndeki kurumlara ait değişimler ve düzenlemeler, yani
yeni kurulan Avrupa tipi kurumlar, bakanlıklar vb. nedeniyle halk, eski ve
yeni arasında bocalar bir hâl almıştı. Bununla beraber, Batılı devletlerin,
Osmanlı Devleti içindeki Hristiyan tebaa ve bilhassa Şam bölgesi Hristiyanları üzerindeki hakim nüfuzları da, merkez ve yerel yönetimlerin askerî
ve siyasî alandaki güçlerinin gittikçe azalmasına paralel olarak artmaya
başlamıştı. Ekonomik bunalımdan dolayı Müslüman halk huzursuzluk
içinde fakirleşirken, Hristiyan tebaaya, Batılı devletlerin ve Rusya'nın hi23
maye politikaları gereği destek vermeleri, halk temelindeki sosyal ve iktisadi dengeyi bozmuş ve Müslüman halkın devlete olan güveni ve bağlılığı
zayıflamaya başlamıştır (İnalcık 1988: 213). Dengede meydana gelen bu
bozulmalar nedeniyle, artık hemen her bölgede, yeni yeni meseleler ve
karışıklıklar meydana gelmeye ve diğer bölgelere de sirayet eder (Karal
1988: 124-164). Savaş ekonomisi, yenilgiler ve savaş tazminatları Osmanlı
ekonomisini hemen hemen çökme noktasına getirmiştir. Ayrıca bu dönemde imtiyazlı Avrupa mallarının Osmanlı pazarını ele geçirmesiyle de
ekonomide önü alınmaz bir kriz başlar. Bu dönemde, Avrupa’da sanayi
devrimiyle, ticarette üstünlüğü ele geçiren Batıya karşı, Osmanlının rekabet edecek ne sermaye birikimi ne de sanayisi vardı. Devlette gayrimüslim
tebaa zenginliği arttıkça, Müslüman halka karşı üstünlük ve mücadele de
artmıştır. Gelir dağılımındaki bozulma, tebaalar arasındaki uzlaşmayı,
zaman zaman çatışmaya taşır. Bu güç durumdan kurtulmak isteyen Osmanlı Devleti, yeni vergiler ihdas etmeye çalışmış ise de bu uygulamalardan netice alamaz. Öyle ki, bu dönemde Osmanlı dış borçlanmaya gidecek
bir duruma gelmiş (Karal 1988: 164), bu da, Osmanlı Devleti’ni Batıya
yeni tavizler vermeye mecbur bırakmıştır. Bu durumdan ilk yararlanmaya
kalkan devlet, İngiltere olmuştur. İngiltere, 1820'den başlamak üzere,
Basra Körfezi boyundaki diğer Arap kabileleriyle bir dizi anlaşma imzalayarak onlardan diğer Avrupalı güçlere hak tanımamalarını şart koşmuştur
(Mansfield 1976: 21).
Özetle bu dönem, başarılı mı başarısız mı olacağı belli olmayan bir dönüşüm süreci olarak Avrupaî tarza geçiş, yapılan bütün Avrupaî yenilenme
çalışmalarına halk arasında çeşitli tepkilerin meydana geldiği ve çeşitli
eyaletlerde isyanların çıktığı bir zaman dilimi olmuştur.
Müstesna Eyaletler ve İhtisab Vergisi Kavramları
XIX. yüzyılda meydana gelen ekonomik ve sosyal bunalım sonucunda
Osmanlı Devleti, savaş hazırlıklarına ilişkin maliyetlerini, yeni kurulan
Asakir-i Mansûre-i Muhammediye ulûfe ve masraflarını karşılamak üzere
(BOA, HH, Nr. 21152-C) Eyalet-i Mahrûseye de, ihtisab maddesi uygulayarak, “ihtisab resmi” denilen bir vergi koymak mecburiyetinde kalmıştır. Çünkü ordunun yiyecek, giyecek, silah vb. gereksinimleri ile maaşlarının karşılanması için ihtiyaç duyulan paranın hazinenin mevcut gelirleriyle
karşılanamaz oluşu, devleti yeni kaynaklar arayışlarına itmiştir. Ancak
uygulamadaki bazı istisnalar, kaynak konusunda devletin vergileme gücünü kısıtlayan bir unsur olarak ortaya çıkmıştır. Osmanlı’da resm/vergi
konusunda, “Müstesna eyaletler” denilen ve idare noktasından genel hükümler dışında uygulamaya tabi tutulan eyaletlerin ayrı bir özelliği vardı.
Genel hükümlerin dışında tutulan bu eyaletler; Sayda Eyaleti (Beyrut ve
Suriye), Halep, Bağdat, Basra, Musul, Trablusgarp, Bingazi, Hicaz ve
Yemen'dir. Bunlardan Hicaz ile Basra'nın arazisi arâzî-i öşriyyeden (Pakalın 1983: 78), diğerlerinin arazisi, arâzî-i haraciyyeden (Pakalın 1983: 71).
sayılmıştır. Bu bölgeler fethedildikleri zaman zeâmet ve tîmâr usulüne tabi
tutulmadığı gibi mali işlerinde merkez tarafından herhangi bir müdahaleye
maruz bırakılmamışlardı. Bu eyaletlerde yaşayan halk eskiden ne gibi yükümlülükler altındaysa, hazine için de o alınmış ve arazileri hakkında eski
hükümler aynen korunmuştur.
Müstesna Eyaletlerin ayrı bir özelliğe tabi tutulmalarında birçok sebepler
vardı. Bunların başlıcaları; bu eyalet halklarının, aşiretler ve kabilelerden
meydana gelmesi, değişik din ve mezhebe tabi olmaları ve coğrafyanın siyasi
olarak jeopolitik açıdan hassas olmasıydı. Bu eyaletler için Müfrez'ül-Kalem
Hazine (Pakalın 1983: 598) namıyla ayrıca “Mısır Hazinesi”, “Şam Hazinesi”, “Bağdat Hazinesi”, “Yemen Hazinesi” gibi hazineler teşkil edilmişti.
Bu eyaletler içinde Hicaz eyaletinin ayrı bir yeri vardı. Bunun nedeni Haremeyn'i yani Mekke ve Medîne’yi içine almasıydı. Haremeyn arazisi ziraata müsait olmadığı için halkı ticaretle uğraşıyordu. Bu eyalet halkını, Osmanlı Devleti vergi ile mükellef tutmamıştı (Pakalın 1983: 632).
Osmanlı Devleti zor durumda kalınca Asakir-i Mansûre masraflarını karşılamak ve “Nizam-ı mülkiyeden olan ve memalik-i mahrusa-i şahane”nin
yani mülk nizamından olan ve Osmanlı ülkesinin tamamından alınmak
üzere konulan ihtisab vergileri, 1245/1829 senesinde İstanbul'da icra
olunduktan sonra taşrada da uygulanmaya konulmuştu. Kethüda kalemi
hulefasından Emin Bey, bir ferman ile Şam eyaletine ihtisab emini tayin
edilmiş (Ahmet Lütfi, Hicri 1290: 214), Şam'da da icrası için ihtisap vergisi konmuş, 1246 (Miladi 1830) senesi Şam valisi Salih Paşa’ya da uygulanması için emir verilmiştir. Her ne kadar o dönemde, Şam'da ihtisab
eminliği için Osman Paşa istenmişse de defterdar, ihtisab eminliği için
hacegândan Kethüda Kâtibi hulefasından Rauf Paşa’nın idaresinde birkaç
sene tecrübe kazanmış olan Emin Bey'in tayinini uygun görmüştü. Ancak
Hac zamanı olduğu ve Emin Bey de Hacda olduğu için İhtisab maddesinin Şam, Hama ve Humus'ta uygulanması gecikmişti (BOA, HH, Nr.
Tarihî perspektiften ele alındığında ihtisab müessesesi, “Emr-i bi'l-ma’ruf
ve nehyi ani'l-münker” esasına dayanan ve Hz. Ömer zamanından beri
İslam'da varlığını korumuş bir müessesedir. Osmanlılarda daha ziyade
“ihtisab ağası” veya “ihtisab emini” diye isimlendirilen ve ihtisabı yürütmekle vazifeli muhtesib, Osmanlı Devleti’nin kuruluşuyla birlikte ortaya
çıkmıştı. Kadı tayin edilen yerde verilen mesuliyetlerle onun yardımcısı
durumunda olan bir de muhtesib bulunuyordu. Muhtesiblerin görev ve
yetkileri ihtisab kanunnâmelerinde etraflıca belirtilmişti. Meselâ Fatih
Sultan Mehmed dönemine ait İstanbul'un ihtisab kanunnâmesinde Allah'ın yarattığı her şeyin hukukunun görülüp gözetilmesinde muhtesibin
sorumlu olduğuna dair kayıtlar bu kişilerin ne kadar geniş yetkilerle donatıldığını göstermektedir (Kazıcı 1998: 143).
XIX. yüzyılın başlarında, o dönemin ifadesiyle “şiraze-i nizamından çıkmış” ihtisab kanunlarının yürüyemez hâle gelmesi nedeniyle devlet hazinesine giren gelirde azalma meydana gelmiştir. Bu amaçla kurumsal açıdan
uygulamanın işler hâle gelebilmesi için 1826'da yeni bir düzenlemeye
gidilmiştir (Kütükoğlu 1983-1987: 481). Bu düzenlemelerin amacı, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından hemen sonra kurulan Asakir-i Mansûre-i
Muhammediye masraflarını karşılayabilmektir. Hatta bu sebeple toplanacak yeni vergiye “Rusûm-u cihadiyye” adı verilmiştir. Ancak bu yeni sisteme geçilirken, o bölgedeki kadılar ve esnaf kethüdalarının yapacakları
incelemeler temel alınarak, vergi miktarlarının halkın kaldırabileceğinin
üstünde olmamasına itina gösterilmesi konusunda titiz davranılmış ve
gönderilen hükümlerde ilgililer, bu konuda uyarılmıştır (Kütükoğlu 198387: 481-520). XIX. yüzyılın ilk yarısında eski bazı vergilerin arttırılması,
bu tür ayarlamaların yanında yeni bazı vergilerin konmasının en önemli
sebebi Asakir-i Mansûre-i Muhammediye olmuştur. (Kütükoğlu 1981:
520). Bu dönemde, ihtisab ve damga vergileri, hazineye yeni gelir sağlamak maksadıyla konmuştur (Kütükoğlu 1981: 595). Tüm bu finansman
gereksinimleri II. Mahmud’un Şam Eyaletinden de vergi almakta kararlı
olmasının sebebi olmuştur.
İhtisab vergisini uygulamaya koyacak kişilerde aranan önemli vasıflar vardı. Bu dönemdeki devlet adamı kıtlığı, devlet adamları ve memurlarında
belli vasıfların olmaması, padişahın uygulamalarında aksaklıkların meydana gelmesinde önemli bir etken olmuştur. Osmanlı sosyal ve ekonomik
hayatında evvelden beri Muhtesib'e (Pakalın 1983: 572) belli sorumluluklar yüklenmiştir. Esnafı kontrol etmek, kola çıkmak, fiyat tespit ve kontrolü (narh), esnafın fiyat ve kanunlarda nizamlara uygun hareket edip etmediğini kontrol etmek, işyeri açma ruhsatı vermek, vergi toplamak, ihtisab
gelirlerinin harcanacağı kalemleri tespit ve tayin etmek, esnafın kıyafetlerini tespit ve kontrolü, dini ve adli vazifelerdir (Kazıcı 1987: 68-277). Bunları uygulayabilecek muhtesibde ve bu muhtesibin tayininde aranan şartlar
ise şunlardı: Müslümanlık, mükellefiyet, erkek olmak, adil olmak, izinli
olmak, kudreti yeter olmak, ilim sahibi olmak, ilmiyle amil olmak, tek
gayenin Allah rızası olması, verâ ve takvâ sahibi olmak, iyi ahlak sahibi
olmaktı (Kazıcı 1987: 53-58).
Uygulama Öncesi İhtisab Vergisine Tepkiler ve Yönetimce Alınan
Osmanlı’daki vergi uygulamaları düşünüldüğünde, ihtisab maddesinin
uygulanabilmesi için halkın istekli olması ve bunu benimseyip fedakârlık
yapması gerekmekteydi. Ancak dönemin Şam valisi olan Rauf Paşa, ihtisab
vergisinin Şam'da uygulamaya konmasının, halkın tutumları dikkate alındığında, uygun olmadığını ifade etmiştir. Fakat Padişah, gönderdiği emirde mali sıkıntıdan dolayı uygulamanın ertelenmemesini istemiştir (Ahmet
Lütfi, Hicri 1290: 204). Bunun üzerine Şam uleması ve ileri gelenleri toplanıp istişare yaparak, Şam kadısı da ayet, hadis ve evliya sözleriyle, Şam-ı
Şerifin “Belde-i Tayyibe”, “Bab'ül-Kâbe”, “Enbiyalar ve evliyalar beldesi”,
“Haremeyn-i Muhteremeyn” mülkü olduğunu, bu nedenle ihtisab vergisinin Şamlılardan affedilip alınmamasını istemişlerdir. Hatta bu hususta beş
vakit namazda duacı olacaklarını da bildirmişlerdir (BOA, HH, Nr.
21152-A, BOA, HH, Nr. 21152-C, Ahmet Lütfi 1290: 205).
9 Şaban/23 Ocak Pazar günü Müftü ve Peygamberin Sülalesi mensuplarının işleriyle meşgul olan vazife sahibi anlamındaki Nakibü’l-Eşraf'ın (Pakalın 1983: 647) izniyle, aşiret reislerinden bazıları saraya gelerek vergiyi
kabul etmişlerdir. Ancak Pazartesi günü sarayın kapısında toplanan halk,
vergi alınmasını protesto etmiştir. Devrin bilim adamlarının tavsiyelerine
rağmen çıkan olaylarda bir kaç kişi ölmüş ve yaralanmıştır. Saray kapısının
önüne bir top konularak, şiddet hareketi gösterilmek istense de ihtilalin
sonunun kötü olacağı ve Hac mevsiminin yaklaştığı, vergi konusunda
ısrarın Hac vazifesini yerine getireceklere zarar vereceği, bu nedenle böyle
bir dönemde verginin uygulanması konusunda pek de ısrarın sırası olmadığı (BOA, HH, Nr. 21139-B) Bab-ı Âli'ye bildirilmiştir. Konunun Hac
döneminden sonra çaresine bakılmasının uygun olacağı kararı alınarak,
ortaya çıkabilecek çatışmaların önüne geçilmiştir (BOA, HH, Nr. 21152B, Ahmet Lütfi 1290: 205).
Şam'ın ileri gelenleri mali sıkıntılardan dolayı vergiyi merasimle kabul
etmekten öte bir şey yapamamışlardır. Osmanlıda mevcut uygulama nedeniyle Hac masrafları ve Hacda bazı hizmetlerin karşılanması görevi yüklenen yöre esnafı, mali gücünü aşan bir vergi yükü nedeniyle durumu protesto etmek için dükkânlarını iki gün kapatmıştı (BOA, HH, Nr. 21152C, Ahmet Lütfi 1290: 205). Kamuoyunun bu tutumu karşısında Şam'da
1246 (1830) senesinde ihtisab vergisi uygulamaya konulamamıştır (BOA,
HH, Nr. 21152, Ahmet Lütfi 1290: 205). Bu tepkilerin yanında; gerekli
özelliklere tam olarak sahip muhtesiblerin bulunmaması, halkın ve esnafın
malî sıkıntılar içinde olması, halkın, esnafın ve eşrafın vergilere alışık olmayışı, mevcut ayrıcalığın elden gitmemesi, dinî duygularla idarî bağlılığın
zayıflaması, bölgenin Müslim ve gayrimüslim olarak meşrep ve mezhebinin karışıklığa müsait olması da verginin o dönemde uygulanamayışının
diğer sebepleri olmuştur (Commins 1993: 41). Bu olay Osmanlı Devleti’nin merkezî olmasına karşın, gücü bulunmadı yönünde bir imaya neden
olmak suretiyle devletin itibarında aşınmaya, bu verginin uygulamaya
konulması yönündeki girişimler ise devlet ile Şam halkı arasındaki ilişkilerin gerilmesine neden olmuştur. Kişisel çıkarlara dokunulmadığı sürece
barış içerisinde yaşamaya gönüllü olan halk, devlet adına fedakârlık gündeme gelince, aynı tutumu sergilememiştir. O döneme kadar Şam halkı da
padişaha sadık olmuştur. Ancak kişisel çıkar söz konusu olunca padişahın
emrine karşı gelmekten çekinmeyen halk, ihtisaba tepki göstermekte de
Rauf Paşa, Hac mevsiminden sonra duruma hakim bir vaziyet oluşturulduğunda verginin icrasının mümkün olacağını Bab-ı Âli'ye bildirmiştir.
Bu durum karşında II. Mahmut gönderdiği hatt-ı hümayunda:
“İhtisab maddesinin, diğer mahallerde uygulandığını, Şam halkının isteğiyle bunu terk caiz değildir”, “bu fesadın meydana çıkması çok dar
vakte tesadüf etmiş olduğundan, başka tedbirin şimdilik çaresi mümkün olamayacağından istenildiği gibi icrasına başlansın. Bu Şam ve havalisi, her ne kadar mübarek bir mahal ise de, çoğu halkı bî-ar ve hayâ
ve şerîr oldukları dahi açıktır. Hadlerini bilerek, edeplerini takınırlar
diyerek gereğini izah etmiştir (BOA, HH, Nr. 21152-C). Bununla beraber
II. Mahmut, Şam'da mevcut vaziyetin oluşmasında Mısır valisi Mehmet
Ali Paşa’nın da tesiri ve parmağı olduğunu da işaret etmiştir. Bu nedenle
Mehmet Ali Paşa’yı cezalandırmaya karar vermiştir.
II. Mahmut ile Mehmet Ali Paşa arasındaki olayların gelişimi daha önceki
olaylara dayanmaktadır. II. Mahmut, Mehmet Ali Paşa’yı, Mora isyanlarını bastırmak için görevlendirmiş ve bunu başarması durumunda kendisine
Girit ile Suriye ve Trablus-Şam valiliğini vaat etmiştir. Ancak bu isyanları
bastırma konusunda yardımı olmaması nedeniyle Mehmet Ali Paşa’ya vaat
ettiklerinden sadece Girit valiliğini vermekle iktifa etmişti. Bir müddet
sonra da Hüsrev Paşa ve diğer müşavirleriyle istişare ederek Mehmet Ali
Paşa’yı cezalandırmak için bir plan hazırlamıştır. Bu plana göre, Selim
Mehmet Paşa Şam valisi atanacak, Mısır'da bir olay çıkartılacak ve Selim
Paşa ani bir hareketle Mehmet Ali'yi bastıracaktı. Ancak Mehmet Ali Paşa,
Bab-ı Âli'deki casusları vasıtasıyla bu planı öğrenmiş ve bunun üzerine
hem bu planı bozmak, hem de Şam ve Suriye valiliklerini almak için bir
bahane aramaya başlamıştır (Karal 1988: 129, Mehmet Ali Paşa'nın Suriye'deki emelleri hakkında geniş bilgi için bk. Kutluoğlu 1993). Şam’da
uygulanmaya konulması düşünülen bu vergi Mehmet Ali Paşa için gerekli
İhtisab Vergisinin Uygulamaya Konulması, İsyan ve Güç Aşınması
Selim Paşa Şam'a varmadan önce, Ali Rıza Paşa Bab-ı Âliye,
“Şam'a her taraftan Osmanlı eskisi delil [orduya kılavuzluk eden hafif
süvari askeri] başı bozuntusu birçok haşerat biriktiğini, 'Eski Şam',
'Yeni Şam' diyerek daha bir takım insanların şehre hicret ettiğini ve
bunların tekrar memleketlerine gönderilmesi ile Şam'ın, temizlenmesinin münasip olacağı”
konusunu ihtar etmişti. Bu ihtar, Bab-ı Âli tarafından beğenilerek, Şam'a
varınca bu sorunun giderilmesi için gereğinin yapılması Selim Paşa’ya
bildirilmişti. Bu gizli önlem, hissedilen fesadı gidermeye kafi gelir düşüncesiyle işin ilerisine gidilmemişti (Karal 1988: 206). Gerileme dönemiyle
Şam halkının yapısında değişim meydana gelmiş ve otorite eksikliğine
bağlı olarak her aşiret ve mahallede eşkıya çetesi oluşmuştu. Kaos ortamı
ve otorite boşluğundan fayda sağlamak isteyen yasadışı oluşumlar, ihtisab
maddesine yönelik fesadın çıkmasında da etkin olan bu “Şam ahalisinden
birtakım kendini bilmez şahıslardı”. Bu yasadışı oluşumlar, Musul ve Kerküklü olup, Şam'da oturan Kürt, Havari, Mağrıbî takımını Şam'dan çıkarmak üzere yerli eşkıya bir cemiyet kurarak ve yer yer karışıklıklar çıkararak bu etnik gruplara mensup insanları öldürmeye başlamışlardı. Bu
eşkıya cemiyeti sokak ve pazarlarda; “Memleketimize Türk uşağı dolup,
kâr ve irâde sahibi oluyorlar, kaht ediyorlar, biz bunları istemeyiz” diye
sloganlar atıyorlar ve halkı kışkırtıyorlardı. Oysa bu yasadışı oluşumlara
karşın halk: “Arz sultanımızındır” diyerek, bu dönemde bile yönetime olan
bağlılıklarını sık sık dile getirmişlerdir (BOA, HH, 21148-B).
II. Mahmut, Mehmet Ali Paşa’yı saf dışı etmek, aynı zamanda Şam eşkıyasını takip etmek için, Selim Mehmet Paşa’yı Şam’a göndermeyi uygun
görmüştü. Bunun sebebi, Selim Mehmet Paşa’nın devlet idaresinin her
aşamasında yer almış olması, rütbelerin sorumluluğunu iyi kavramış, tecrübeli ve dirayetli bir yönetici olmasıydı. Şam valisi Rauf Paşa’nın, mevcut
olumsuzluklar nedeniyle ihtisab maddesini uygulayamayışı ve bunda valinin gerekeni yapmadaki yetersizliği sebebiyle, Rauf Paşa Hac’da iken, o
anda Halep tarafında görevde olan, hakikatte Mehmet Ali Paşa ve eşkıyayı
takip etmekle meşgul, zahirde ise, Bağdat ordusuna destekçi olarak görünen Selim Mehmet Paşa’ya, Şam havalisinde bulunurken, Şam valiliği
gizlice verilmiştir. Rauf Paşa Hacdan dönünce azledilip vezaret rütbesiyle
Bursa'da ikamete mecbur edilmiştir (Tarih-i Lütfi, 206). Rauf Paşa’nın
memuriyete başladığından beri Şam'da kaymakam olması ve araştırmasına
göre, Şam'da bulunmasının münasip olmadığı görüşüne sahip olması nedeniyle Selim Paşa da Rauf Paşa’nın uzaklaştırılmasını istemişti (BOA,
HH, Nr. 21139-A).
Selim Mehmed Paşa, Şam'a giderken Hama'da Aneze aşiretinden bazı
“eşkıya”ları idam ettirmiş, bazılarını da zincire vurdurup Şam'a götürmüştü (Kutluoğlu 1993: 108). Bu aşiret Humus ile “İki kapılı” denen yer arasında Balıkesir kervanını vurup, üç beş bin keselik mal ve eşyasını yağmalamıştı (BOA, HH, Nr. 21148-B). Selim Paşa Halep'ten gelirken beraberinde olan 1500'den fazla askerinin 700-800'den fazlası muharebelerde ve
eşkıyanın elinde telef olmuştu. Kalan askerleriyle de Şam'a gelmişti (BOA,
HH, Nr. 21149). Selim Paşa’nın Şam'a gelişi sırasında olduğu gibi, Şam'a
geldikten sonra halka gözdağı vermek niyetiyle olsa gerek, sert davranmaya
devam etmiştir (BOA, HH, Nr. 21141). Ayrıca Selim Paşa, Şam'da uzun
süre kaymakamlık yapmış ve halkın sevgisini kazanmış olan Osman Paşa’nın Şam'da bulunmasının, faaliyetleri açısından olumsuz etkiye sahip
olduğunu düşündüğünden, daha kendisi Şam'a girmeden Osman Paşa’yı
Şam'dan uzaklaştırmış ve Adana tarafında vazifelendirilmek üzere Konya'da Hacı Ali Paşa’nın dairesinde ikamete mecbur etmiştir (Ahmet Lütfi
1290: 207). Selim Paşa, beraberinde getirdiği askerlerini, şehir içindeki
hanlara, Şam kalesine, saray civarına ve saray içine tahsis etmiş (BOA,
HH, Nr. 21140-D) ve bu askeri kuvvet için hemen zahireler ve cephane
tedarik ettirmiştir (BOA, HH, Nr. 21140-D). Ancak bu askeri kuvvetin
kethüdasının ve tüfenkçibaşısının halktan sorumsuzca para alma yolunu
tutmuş olması, buna karşın Selim Paşa’nın gelen şikâyetlere itibar etmemesi, aksine şikayet eden halkı da cezalandırıp azarlama yoluna gitmiş olması,
Şam halkını korkutmuş ve tedirgin etmiştir (BOA, HH, Nr. 21153).
15 Eylül Çarşamba günü, eşraf, ulema Paşa Kapısı'na davet edilerek bir
meşveret yapmışlardır. İhtisab maddesinin tanzim ve tesviyesi konusundaki meşverette, Selim Mehmed Paşa, ihtisab vergisinin, Devlet-i Aliyye'nin
kesin bir isteği olduğunu onlara bildirmiştir (BOA, HH, Nr. 21153-D ).
Bu müzakereler esnasında, Müftü, Nakibü'l-Eşraf Kaymakamı ve Kiler
Emini kaleye gelerek, kalede hepsi Selim Mehmed Paşa ile ittifak etmişler-
dir. Selim Mehmed Paşa ile halk arasındaki münakaşa da bu yolla normalleşmeye başlamıştı (BOA, HH, Nr. 21153-B).
Selim Mehmed Paşa, Kasapbaşı, Ekmekçibaşı ve Muhtesib nasbederek
Şam'da mevcut bulunan ekmekçi, kasap, bakkal, sebze ve etçi dükkânlarının her birinden 20'şer, 30'ar kuruş almaya karar vermiş ve bütün ulema,
müderrisler, esnaf, halk, hatipler, imamlar ve eşraf ihtisab vergisinin affını
istedilerse de Paşa buna müsaade etmeyip, bütün han, mahzen ve dükkanları tek tek saydırarak defter tutturmaya başlamıştı. Kısa sürede işyerlerinin
yarıdan fazlası tespit edilmiş ve yazılarak teslim edilmişti. Kaydedilemeyenler mahalle muhtarları vasıtasıyla tespit edilmeye ve yazılmaya başlanmıştı
(BOA, HH, Nr. 21140). Selim Mehmed Paşa, ihtisab vergisinin affını
isteyenlere; “Maksadım, sizden akçe almak değildir. Devlet-i Aliyye'nin
emrini yerine getirmektir” diyerek uygulamayı sürdürmeye devam etmişti
(BOA, HH, Nr. 21153-D).
İhtisab maddesinde ve vergi toplanmasında Selim Mehmed Paşa'nın kararlılıkla ısrar etmesi üzerine, 16 Eylül Perşembe günü halk saraya hücum etmiş ve
bölgede karışıklık meydana gelmişti. Selim Paşa, herkesin dağılıp gitmesini,
dükkânlarını açıp ticaretle meşgul olmalarını istemişti (BOA, HH, Nr. 21153,
Ahmet Lütfi 1290: 203). Ertesi hafta Cuma günü Şam halkı, kışkırtmaların
da etkisiyle, tekrar ayaklanmış ve isyancılar, Selim Mehmed Paşa’nın sergerdelerinden Gazi Kıran ve Hacı Ömeroğlu'nun bulunduğu hanlara saldırmışlardı
(Ahmet Lütfi 1290: 203). Bu gelişmeler esnasında Müftü, Nakıp Efendi ve
Kiler Emini, Selim Mehmed Paşa’ya gelip; “Efendim bunlar böyle bir edepsizlik eylemişler suçlarını affeyle” deyince, Selim Mehmed Paşa onlara da kızarak
üçünü de hapsettirmiştir. Selim Mehmed Paşa'nın bu hareketi fesat ateşini
daha da alevlendirmişti. Bunun üzerine isyancı halk ile saray arasında çatışma
başlamıştı. Selim Mehmed Paşa, saraydan çıkmak istemiş ise de eşkıya, kapıları kapattığından, Saraçhane Kapısı'ndan çıkıp, Hendek Kalesine ulaşabilmişti
(BOA, HH, Nr. 21153-H, 21153-D; 21140, Ahmet Lütfi 1290: 203). Bu
arada isyancılar, develiği yağmaladıktan sonra saraya hücum etmişti. Saray,
saraya yakın olan Bedestan, Bit Pazarı, Yeni Çarşı, Konrat Mahallesi, Paşa
Kapısı, bu isyan ve çatışma sırasında yakılmış, yıkılmış ve yağmalanmıştır.
“Eşkıya”, 6-7 gün çatışma ve yağmalama eylemlerine devam etmiştir. Bu zaman diliminde Şam'ın çoğu mahalleri yakılmış, Kiler-i hac2 mühimmatı,
bütün mal ve eşyaları yağmalanmış, Şam'a tüfek ve humbaradan başka gece ve
gündüz yüzlerce top atılarak Şam-ı Şerif harap edilmiştir. “Bâb-ı Kâbe olan
Belde-i Şerif'te, hiç bir tarihte bu kadar hasar meydana gelmemişti” (BOA,
HH, Nr. 21153-D, 21153-H, 21140).
Bu arada Selim Mehmed Paşa, maiyeti Hacı Ömeroğlu, Veli Ağa, Pehlivan
Ağa, Genç Ağa, İmam Ağa ve beş yüz kadar askeriyle kaleden; Kethüdası ve
Kadı Kıran ise camiye kapanıp altı gün muhabereye devam etmişlerdir.
Ancak isyancılar bu süre zarfında müftü konağına ve oradan da Şemdin
Ağa’nın konağına kadar gelmişlerdi. Tarihi belgeler; ayaklanmayı alevlendirenlerin yabancı (ajan) mihraklar olduğuna, yoksa yerli ahalinin buna cesaret
edemeyeceğine işaret etmektedir (Ahmet Lütfi, Hicri 1290: 202).
Tüm bu olaylar Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa için kaçırılmayacak bir fırsat
oluşturmuştu. Ancak olayı çıkarları lehinde yönlendirmeye çalışan sadece
Mısır valisinin değil, bölgede nüfuzunu artırmaya çalışan büyük devletlerin ve
kişilerin de bütün dikkatlerinin Şam'a çevrilmesine neden olmuştu. Şam vakasının çıkmasında, dışta bölgede çıkarı olan devletlerin, içte ise başta Mehmet
Ali Paşa olmak üzere, Sayda valisi Abdullah Paşa’nın ve İbrahim Paşa’nın
tahrikleri söz konusuydu. Bu tür girişimlerin başarılı olmasında gayrimüslimlerin ve himayecileri olan çıkarcı devletlerin menfaatleri belirleyici olmuş ve
Mehmet Ali Paşa’yı da kendi çıkarları için kullanmışlardır (Rodkey 1933:
334-339). Şam isyanı çıktığı sırada Adana, Maraş, Lübnan, Halep, Sayda ve
Akka taraflarında da aynı hadiseler meydana gelmiştir (BOA, HH, Nr.
21141-S). Şam vakası için şartlar mevcut olunca, çıkarcı devletler ve onların
hazırladığı zeminde Mehmet Ali Paşa, Abdullah Paşa ve İbrahim Paşa da kendi çıkarlarını maksimize etmek için harekete geçmişlerdi. Çıkarlarını en üst
düzeye çıkarma davranışında gayrimüslimleri, hâmileri olan devletler ve bölgedeki Hristiyanların nüfuzunu artması ve ticari emeller gibi unsurlar motive
ederken; Mehmet Ali Paşa’yı güdüleyen ise önceden beri almayı planladığı
Suriye'yi ele geçirmek olmuştur. Şam vakasına şahit olanlar, bu fesadın mucidinin Sayda valisi Abdullah Paşa olduğunu ifade etmişlerdir (Ahmet Lütfi
1290: 208). Bu çatışmada iç ve dış çevre aktörlerinin isyan ve ihtilalde parmağının olduğu, II. Mahmut bir hatt-ı hümayununda: “bu Şam hadisesi, yalnız
ahalinin cesaretinden olmayıp etrafın tahrikinden meydana geldiğine şüphe
yoktur” ifadeleriyle dile getirilmiştir (Ahmet Lütfi 1290: 207).
Şam vakasından canını kurtarıp, o esnada İstanbul'a gelen, Selim Mehmed
Paşa’nın kardeşi Halil Bey'in oğlu Atıf Bey'in, Bab-ı Âli'ye verdiği takrire
dair yazılan hatt-ı humayunda II. Mahmud;
Şam vakasında bazı tarafların parmağı olduğu hatıra geldiği gibi, caiz ki
Sayda valisinin dahi ola. Çünkü bunlar Devlet-i Aliyye'mizden tamamıyla emin olamayıp, daima tevahhüş üzeredirler. Bu surette Suriye
Eyaletinin gereği gibi nizama girdiği anda bunlara dahi zararı olacağını
iyi bildiklerinden, işi o suretlere vardırmamak için şu Şam fesadının ika
edilmiş olması (çıkmış olması) caizdir
şeklinde ifade ederek, olayın mahiyetini vukufiyetle teyit etmiştir (Ahmet
Lütfi 1290: 204).
Şam vakasının çıkmasında Abdullah Paşa’nın da tahrikinin olduğu dile
getirilmiştir. Çünkü Abdullah Paşa, her ne kadar Mehmet Ali Paşa'yla
ihtilafı olsa da, bazı konularda kendisiyle işbirliği içinde olduğu ve hatta
Akka'yı, Mehmet Ali Paşa'ya teslim edeceği belirtilmektedir Örneğin,
İbrahim Paşa, Şam'da Abdullah Paşa’nın, Şam isyanının çıkışını tahrik
ettiğine dair bir mektubunu ele geçirmişti (Ahmet Lütfi 1290: 208). Abdullah Paşa, Şam'ı ele geçirmek istediğinden, vergiye karşı tepkinin oluşturduğu ortamı fırsat bilerek Şam halkını, Selim Mehmed Paşa’ya aleyhine
kışkırtıp kendi tarafına çekmeye çalışmış; isyanı bastırmak şöyle dursun,
bilakis teşvik, tahrik ve yardımda bulunmuştur (Altundağ 1988: 39). Selim Mehmed Paşa çatışma ortamında iken Akka'dan, gizli olarak geceleri
isyancılara humbara danesi, lağımcı ustası, eşkıya reislerine de tahrik mektupları gönderilmiştir (BOA, HH, Nr. 21149; Ahmet Lütfi 1290: 208).
İsyanın çıkmasında parmağı olan bir başka iç aktör ise İbrahim Paşa’dır.
İbrahim Paşa, daha önce Bafa, Gazze, Remle ve Kudüs-i Şerif'e adamlarını
yerleştirmiş, isyan çıkınca Şam'a 36 saat mesafede olan Akka'yı kuşatmış
ve Akka valisiyle savaşırken, diğer yandan da gizlice Şam'daki adamları ve
Şam halkından bazılarıyla mektupla haberleşme içerisinde olmuştur (BOA,
HH, Nr. 21141-S, 21142-R).
Çıkarcı devletler ile temas hâlindeki gayrimüslimler de kendileri için hami
kabul ettikleri çıkarcı devletler tarafından kışkırtılmış ve bu dönemde
Lübnan'da da ayaklanma çıkmıştır. Od öneme kadar Osmanlı tarihinde
böyle bir gayrimüslim-Müslüman ayaklanması görülmemiştir. Şam'da
meydana gelen isyanla eş zamanlı olarak Şam'ın çevre beldelerinde de isyanların başlatılması siyasi açıdan güç aşınmasının önemli bir göstergesidir. Güç aşınmasıyla ilgili bir başka gösterge de, Selim Mehmed Paşa’nın
isyan boyunca hiç bir taraftan yardım temin edememesi, yardım/destek
yollarının isyancılar tarafından kesilmesi nedeniyle isyanı bastıracak gücü
ve malzemeyi elde edememiş olmasıdır. Örneğin Selim Paşa, kalede muhasara altında iken Bab-ı Âli'den, Abdullah Paşa’dan, ve Halep Kaymakamı
Mehmet Paşa’dan yardım istemiştir. Hama mütesellimi, Şam büyüklerine
ayaklanmanın bastırılması için mektuplar yazmıştır. Ancak Abdullah Paşa,
Mısır gailesini bahane ederek, yardım göndermemiş ya da gönderememiştir. Bab-ı Âli, Halep kaymakamı Mehmet Paşa’dan Şam’a lojistik destek
göndermesini istemiş, ancak Mehmet Paşa bölgesindeki karışıklıklardan
dolayı Selim Paşa’ya lojistik destek sağlayamamıştır (BOA, HH, Nr.
21153-E, 21153-G, 21148).
Selim Mehmed Paşa aleyhine hareket eden Şam ahalisi, kendilerini haklı göstermek için ise diğer taraftan Bab-ı Âli’ye “iftiralar”la dolu ilamlar, mahzarlar
göndermiştir (BOA, HH, Nr. 21148). Olay bu düzeyde seyrederken Şam
kadısı, Padişahtan, “ahalisine merhamet ve şefkatle muamele edecek, ehl-i
insaf birisini üzerimize tayin ederek bizi bu zalimin elinden kurtar” diye istekte
de bulunmuştur (BOA, HH, Nr. 21140-F). Bab-ı Âli tarafından olayın önemi ve aciliyeti anlaşılınca gerekli tedbirler alınmıştır. Öncelikle Selim Mehmed
Paşa görevden alınmış ve Şam'dan çıkarılmasına, ayrıca Hac mevsiminin yaklaşması dolayısıyla eşkıyanın “te'dibi” sonraya bırakılarak Şam'a acele bir mütesellim gönderilmesine karar ve izin verilmiştir. II. Mahmut, olayın dış ve iç
tahrik sonucu meydana geldiğini bilmekle beraber, “Selim Paşa’nın mazbut
olan mizacına göre bu misilli maddelerde pek acele etmez ama bilmem bu
hususta etrafı bir iyice anlamaksızın niçin çok acele etmiş” diyerek Selim
Mehmed Paşa’nın hareketlerine de bir mana verememiştir (BOA, HH, Nr.
21148). II. Mahmut, Hacı Ali Paşa’yı vali, kapıcı başlarından Himmet Ağa’yı
da mütesellim tayin etmiş ve acele Şam'a göndermiştir. Bab-ı Âli bu tedbirlerle
meşgulken Selim Mehmed Paşa’nın yakılarak öldürüldüğü haberi saraya
ulaşmıştır (Ahmet Lütfi 1290: 207), bu olay da Osmanlı’daki güç aşınmasının
bir başka göstergesiydi BOA, HH, Nr. 21142; Ahmet Lütfi, Hicri 1290:203204, Karal 1988: 129, Parmaksızoğlu 1980: 395).3
Şam eşrafı, Selim Mehmed Paşa'nın yakılmasını “kendilerini haklı göstermek gayesiyle düzmece” gerekçeleriyle Bab-ı Âli'ye bildirmişlerdir (BOA,
HH, Nr. 21140-E). II. Mahmut, Selim Mehmed Paşa’nın yakılarak öldürüldüğünü duyunca: “Şu Selim Paşa'ya ve yanında bulunanların teleflerine
Hüdâ hakkı için pek yandım ve acıdım, bu çirkin vakaya sebep olanların
ahd-i karibde cezalarını bulmaları Kerim ve Rahim olan hazret-i Allah'dan
mesul (istenir) ve mütemennadır”. sözleriyle derin üzüntüsünü dile getirmiştir (Ahmet Lütfi 1290: 209).
II. Mahmut, Şam’da meydana gelen isyanın çıkışında yabancı ve çıkarcı
kişilerin tahrik edici rollerini bildiğinden, tüm bu olaylara ve gelişmelere
rağmen Şam halkını suçlu görmemiştir. Bu sebeple merkezî yönetim tarafından, halkı cezalandırma yönünde bir karar alınmamış, sadece Şam kaymakamından, gerek Şam ve gerek diğer mahallerde düzenin sağlanması
istenmiştir (BOA, HH, Nr. 21139). Vakadan hemen sonra Şam'a fermanlar gönderen Padişa, Şam halkını affettiğini bildirmiştir. Şam'da meydana
gelen vaka, Devlet-i Aliyye'ye karşı isyan manasında ele alınmamış, Selim
Mehmed Paşa’nın yerinde olmayan muamelelerinden meydana geldiği
neticesine varılmış ve bütün halk hakkında af, merhamet ve şefkati havi
emirnameler gönderilmiştir. Padişahın fermanı, mahkemede okunmuştur.
Bunu dinleyen ve işiten halk memnun olmuştur. Ferman elden ele gezdirilmiş, sokak ve pazarlarda ahaliye okunmuştur. Şam halkı bunun üzerine;
“Allah sultanımıza yardım etsin, uzun ömürler versin” diye dualar etmiştir
(BOA, HH, 21141-B; 21141-S).
Bu hareket ve siyasetiyle II. Mahmut, Şam halkını tekrar kazanmak, Bab-ı
Âli'ye bağlılıklarının devamını temin etmek istemiştir. Bu tür bir kararın
alınmasının bir nedeni de kuşkusuz Mehmet Ali Paşa’nın davranışları olmuştur. Nitekim Şam vakasının haberini alan Mehmet Ali Paşa, göz diktiği yerleri
almak için hemen harekete geçmiştir. Miralay Selim Bey kumandasında dört
alay muntazam asker Gazze'ye gelmiş, Topçubaşı İsmail Bey'in kumandasında
arkadan süvari piyade birçok topçu neferleri ve bunların arkasından Miralay
Yusuf Bey ve Abbas Paşa harekete geçmiştir (Ahmet Lütfi 1290: 208). Mısır
askeri geldiğinde hemen karşı çıkılmasına dair Hama ve çevre beldelerde fermanlar okutulmuştur. Halk, Şam ve Mısır askerine karşı çıkacaklarını ve Devlet-i Aliyye'den ayrılmayacaklarını beyan etmişlerdir.
II. Mahmut, vakadan hemen sonra, bunlardan başka tedbirler de almıştır.
Bu tedbirler arasında; Şam ahalisini itaate getirmek için, sâbık Tophane
Nazırı Ahmed Efendi Şam ulemasına yazılan mektuplarla Şam'a; Mehmet
Ali Paşa’ya Devlet-i Aliyye'nin tebliğini ve Mehmet Ali Paşa ile Abdullah
Paşa’nın arasını bulmak ve barıştırmak için Haremeyn Muhasebecisi Ahmed Nazif Efendi Mısır'a ve Defterdar Kesedarı Hacı Rasim Efendi de
Sayda'ya gönderilmiş olması sayılabilir (Bıyıklı 2002:734-738).
Şam'a ihtisab maddesinin konulması, o zamana kadar vergi alınmayan
Şam halkından, malî zorluklar altında vergi istenmesi ve tepkilere rağmen
verginin toplanmaya çalışılması, Osmanlı Devleti için olumsuzluklar dolu
bir vakayla sonuçlanmıştır. Genel anlamda düşünüldüğünde, Osmanlı
Devleti açısından bu vaka, çözülme sürecinden çöküş sürecine geçişin
önemli bir dönüm noktasını teşkil ettiği ileri sürülebilir. Çünkü Şam vakasının sonuçları, Osmanlı Devleti'nin çöküşünün yolunu açan ve hızlandıran sebeplerin yanında, dış müdahale ve baskılar için de bir zemin oluşturmuştur. Bu vaka, Mehmet Ali Paşa’nın başlattığı ve oluşturduğu isyan
hareketini cesaretlendirirken, Osmanlı Devleti’ni, batı güdümüne, sürekli
müdahale edilen, geriye dönülmesi zor bir sürece itmiş, tebaa sorunlarının
artan bir biçimde dile getirildiği, mecburi ve çok yönlü bir batılılaştırılma
süreciyle de karşı karşıya bırakmıştır.
Şam vakası, bölgedeki halkın devlete karşı olan bağlılığını sarsmış, toplumu çözmüş ve devletin egemenlik gücünü tartışılır hâle getirmiştir. Top35
lum ve devlet içerisinde oluşan güvensizlik ve endişelere bağlı olarak, yeni
arayışlara yönelme eğilimleri artmıştır. Bu arayışları batı kendi çıkarları
doğrultusunda propagandalarla yönlendirmeye çalışmış ve bunu da başarmıştır. Doğuda, Ortadoğu'da, Türkler ve Araplar arasında Osmanlı düşmanlığına karşı batı hayranlığı aşılanmaya çalışılmış, bu yolla Türk milliyetçiliği, Arap milliyetçiliği ve Türk-Arap düşmanlığı, fitne ve fesat yollarıyla saçılmış tohumlar olup, Türk-Arap ilişkilerinin zaman içerisinde
daralmasına, hatta kopma noktasına gelmesine neden olmuştur.
Vergileme temelli bu vaka, yapılmaya çalışılan ıslahatların ve Batı tarzı
uygulamaların başarısızlıkla sonuçlanmasına da dolaylı olarak katkıda bulunmuştur. Nitekim bu olayların meydana geldiği tarihten itibaren, batı
tarzı kurumlara geçişi sağlamak zorlaşmış, “batılılaşma” ideali, bilimde,
teşkilatta ve ekonomide batılılaşamama problemi hâline gelmiştir. Bunun
yanında batının telkin ettiği batılılaştırılma kolay bir görüntü oluşturma
gayretiyle birleşince, özde olması gereken batılılaşma, sosyal hayatta ve
hayat tarzında ortaya çıkmaya başlamıştır.
Bu mücadeleler boyunca Avrupa ve Rusya’nın başarılı sonuçlar elde ettiği
aşikârdır. Osmanlı Devleti'nin, vergi sorunlarının ortaya çıkması, bir paşasına mağlup olması, onun, görüldüğü gibi güçlü olmadığının anlaşılmasına
sebep olmuştur. Çünkü vergi sorunu, bir devletin bir paşasına mağlup olması, Batı devletleri ve Rusya tarafından Osmanlının bölgeye yönelik egemenlik gücündeki zayıflığın bir göstergesi olarak alınmıştır. Bu devletler, bu ve
benzeri olayları veri alarak, Osmanlı Devleti’ne karşı baskılarını arttırmışlar,
iç işlerine müdahale etmişler, Osmanlı Devleti'ni paylaşma planlarını hazırlamaya başlamışlar ve uygulamaya koymuşlardır. Ancak bu tespit, Osmanlı
Devleti üzerinde istek ve emeli olan bu güçlü devletlerarasında rekabeti de
beraberinde getirmiştir. Devletlerarası güç ve otorite temelli çıkar çatışmaları
bu dönemden itibaren bu coğrafya üzerinde hız kazanmıştır.
Bu makale, 7-8 Eylül 2007, İstanbul, I. İktisat Tarihi Kongresi’nde bildiri olarak sunulmuştur.
Şam vak’ası için, kaynak ve vesikalarda, “İhtilal”, “isyan” ibarelerine de yer verilmektedir.
(BOA, HH, Nr. 21148-A, 21153-C, Ahmet Lütfi 1290: 202, Karal 1988: 129, ayrıntılar için bk.: Bıyıklı 2002: 730-740).
Genelde her hacı adayı kendi ihtiyacını kendisi karşılaması gerekirken, maddi durumu
iyi olmayanların ihtiyaçlarını hac emîrinin adamları üstlenirdi; bunların yanında, asker
ve memurların ihtiyaçları da devlet tarafından karşılanırdı. Bunun için Kiler-i Hâss-ı
Hacc-ı Şerif adıyla bir büro kurulmuştu (Özcan 1996: 402).
Selim Mehmed Paşa'nın yakılması olayına dair vesikalarda çeşitli rivayetler vardır: Birinci
rivayete göre, Sayda valisi, Mehmed Ali Paşa ile vak'ada dahli olan Abdullah Paşanın güya
Tatarları ve Şam tacirlerinin ortaklarına yazdığı mektuplardan öğrendiğine göre Selim Paşanın yakılmasını şöyle izah ediyor: Selim Paşa'yı, Şamlıların rey ve emanıyla yanında bulunan
birkaç adamının muhafazasında kaleden çıkarıp bir konağa oturtmuşlar. (Güya) 22 Cemaziye'l-Evvel / 29 Ekim Cuma gecesi Kethüdası Tahir Paşa ile diğer mahalden adamlarını çağırarak: “sizler benimle beraber kaleye girmediniz” diye azarlayarak yanında bulunan tabilerine,
“vurun bunları” diye emredip öldürtmüş ve yerli ahali tarafından muhafazasına memurlar,
olayı işitmiş, tahkik için içeri girdiklerinde, su-i kast niyetiyle geldiler zannıyla Selim Paşa
bunları gördüğü gibi hemen “vurun bunları” da diye emredip, kendisi de silaha davranıp
memurlardan üçünü öldürmüş olduğundan, fitne koparıp, muhafazasında bulunan “eşkıyalar” birden Selim Paşanın üzerine hücum edip, bulunduğu odayı ateşe vererek kendisini
yakmışlar (BOA, H, Nr. 21138-A, Sayda valisi Abdullah Paşadan). Abdullah Paşa’nın olayda parmağı olduğunu düşünürsek, Selim Paşanın kendi adamları tarafından öldürüldüğünü
vurgulayarak Şam'daki taraftarlarının, isyancılarının aklanması ve Selim Paşanın adamları
üzerine suçu atma niyeti taşımaktadır. İkinci rivayete göre, Abdullah Paşa yanlısı olduğu sanılan, Şam Cerdebaşısı Mehmet Emin Efendinin anlattığına göre ise hadise şöyle olmuştu:
Selim Paşa, Mehmet Paşa konağına ve oradan başka bir konağa naklinde, Kethüdası Tahir
Paşanın, beraber kaleye niçin gelmedin diye katlini emredip, konağın muhafazasında olan
bekçiler, nedir diye içeri girdiklerinde, Selim Paşa, kendisine, su-i kast için geldiler zannıyla
üç neferi öldürdükten sonra kendi odasına girip, barut sandığı üzerine oturup, baruta ateşi
vererek kendini dahi yakmış. (BOA, HH, Nr. 21141-K; Şam Cerdebaşısı Mehmet Emin
Efendiden. Bu bilgilerin de doğruluğu zayıftır. Çünkü Selim Paşa kendi konağında değil,
yandığı anda, makalede izah ettiğimiz gibi, başkasının konağındaydı. Bu sebeple orada barut
sandığı olma ihtimali yoktur. Bunda da, Selim Paşa’ya intihar süsü verilerek, isyancıları suçsuz gösterme kastı olduğu anlaşılmaktadır (Bıyıklı 2002:735-738).
Ahmet Lütfi (Hicri 1290). Tarih-i Lütfi. C. 2. İstanbul: Matbaa-yı Amire.
Bıyıklı, Mustafa (2002). “Şam Vakası (1831) ve Sonuçları”. Türkler. C.
12. Ankara: Yeni Türkiye Yay. 730-740.
Commins, David D. (1993). Osmanlı Suriye'sinde Islahat Hareketleri. Çev.
Selahattin Ayaz. İstanbul: Yöneliş Yay.
İnalcık, Halil (1988). “Tarihi Perspektif İçinde Arap-Türk İlişkileri”. Çev.
Oktay Özel. 19 Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 3: 205-214.
İnayet, Hamit (1991). Arap Siyasi Düşüncesinin Seyri. Çev. Hicabi Kırlangıç. İstanbul: Yöneliş Yay.
Karal, E. Ziya (1988). Osmanlı Tarihi. C. 5. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
• Bıyıklı, Bakırtaş, Şam İhtisab Vergisi Bağlamında Osmanlı Egemenliğinin Zayıflama Süreci… •
Kazıcı, Ziya (1987). Osmanlılarda İhtisab Müessesesi. İstanbul: Kültür Basın Yayın Birliği Yay.
_____, (1998). “Hisbe: Osmanlı Devleti”. İslam Ansiklopedisi. C.18. İstanbul: Diyanet Vakfı Yay. 143-145.
Kutluoğlu, Muhammed H. (1993). The Egyptian Question, 1831-1841:
The Expansionist Policy of Mehmet Ali Pasha of Egyp, in Syria and
Anatolia and The Reaction of The Ottoman Government. Ph. D.
Thesis. Manchester: University of Manchester.
Kütükoğlu, Mübahat (1981). “Asakir-i Mansure-i Muhammediye Kıyafeti
ve Malzemesinin Temini Meselesi”. Doğumunun Yüzüncü Yılında
Mustafa Kemal'e Armağan. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat
Fakültesi Yay. 536-543.
_____, (1983-87). “1826 Düzenlenmesinden Sonra İzmir İhtisab Nezareti”. Tarih Enstitüsü Dergisi 13: 481-520.
Mansfield, Peter (1976). The Ottoman Empire And Its Successors. London:
Mehmet Süreyya (1311). Sicill-i Osmanî. C.3. İstanbul: Matbaa-i Amire.
Özcan, Abdülkadir (1996). “Hac: Osmanlı Dönemi”. İslam Ansiklopedisi.
C. 14. İstanbul: Diyanet Vakfı Yay. 402.
Pakalın, Mehmet Zeki (1983). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. C. 1-3. İstanbul: MEB Yay.
Parmaksızoğlu, İsmet (1980). “Selim Mehmet Paşa”. Türk Ansiklopedisi.
C. 28. Ankara: MEB Yay.
Rodkey, F. Stanley (1933). “The Attempts of Briggs and Company to
Guide British Policy in the Levant in the Interest of Mehemet Ali
Pasha, 1821-1841”. Journal of Modern History 5(3): 324-351.
Samizade Süreyya (1328). “Suriye Ahvali Hakkında”. Tearif-u Müslimîn 2
Uslu, Hüseyin (1985). Başlangıcından Günümüze İslam Müesseseleri Tarihi. İstanbul: Gonca Yay.
SUMMER 2012 / NUMBER 62
The Weakening of Ottoman Sovereignty
within the Context of the Damascus
Municipality Tax (1829-1831)
This study analyzes from a political-economic perspective the loss
of power and sovereignty of the Ottoman State within the context
of the Damascus municipality tax. The first part of the study makes
a general assessment of the Ottoman government’s internal and external environment for the period 1800-1830, before the Damascus municipality taxes were levied. The second part provides some
basic information on municipality tax and taxation. By making a
number of references to the principles of taxation in the Ottoman
State, this part also examines the reasons why the Damascus municipality tax could not be enforced despite the passing of the law.
The third part of the study provides a general evaluation concerning the Damascus municipality tax. The Damascus municipality
tax shows how the Ottoman State lost its tax collection power in
time, especially in places defined as “exceptional Ottoman states”
and how the government was unable to collect tax when there was
an imbalance between authority and power. Moreover, the Damascus case gives some hints on how local powers can undermine
national unity, how external powers can use this to threaten a government, and how the collapse of a government can be expedited.
Municipality Tax, Damascus, Ottoman State, rebellion, Selim
Mehmed Pasha, Mehmed Ali Pasha
Assist. Prof. Dr., Dumlupınar University, Faculty of Science and Letters, Department of History – Kütahya / Turkey
Prof .Dr., Aksaray University, Faculty of Economic and Administrative Sciences, Department of Economics – Aksaray / Turkey
İstanbul`un Fethi - video.eba.gov.tr