Erteñ - Qwday...
Ğibırat 2200 0 pikir 9 Tamız, 2018 sağat 08:12
«... barlıq adamdardı biriktirip, qosıp alğanda Qwdaydıñ jer üstindegi beynesi bolıp şığadı. Qwdaydıñ sol beynesiniñ Atı – Erteñ-Qwday.
Däl bügingi tirşiligiñ kädimgi tirşilik siyaqtı; biraq sol bügingi tirşiligiñ jan-jaqtı bolğan künniñ özinde, äyteuir, erteñgi künim basqa bolsa eken, büginimnen de jaqsıraq bolsa eken dep tilep twrasıñ. Äne, sondıqtan bizdiñ keudemizde Qwdaydıñ Nwr-säulesindey mäñgi sönbeytin Ümit otı janıp twradı. Erteñ-Qwday deytinimiz sol».
Bwl «Jan pida» romanında Isusstıñ auzımen aytılğan Şıñğıs Aytmatovtıñ sözi. Qırğız jazuşısınıñ «Erteñ-Qwdayı» uädelisi men dämelisine erteñ qol jetkizetindey bolıp twratın qazaq halqı üşin de alıs emes. «Tüstik ömiriñ bolsa, keştik mal jina» degen babalarımız, «Tañğı näsip täñirden» dep erteñgi künniñ näsibin Jaratuşınıñ özine tapsırıp qoyadı. Boyımızğa bitken boyküyezdik pe, sanamızğa siñgen salğırttıq pa, äyteuir bügingi isteletin şaruanı erteñge qaldıruğa qwmarmız. Bizdiñ babalarımız batır bolğan, bi bolğan, tekti bolğan t.b. tolıp jatqan bolğandardı aytıp ötkendi ünemi maqtanışpen añsap otıratındardı da, bidiñ bolaşağımız jarqın, biz keremet bolamız, älemdi auzımızğa qaratamız, tolağay tabıstarğa jetemiz, jeñisti künderimiz köp boladı dep wrandatıp erteñine kileñ ümitpen qaraytındardı da körip jürmiz. Bolğanbız ben bolamızdıñ ortasında ötkenine ökinşpen, erteñine küdikpen qaraytındar da kezdesip qaladı. Degenmende ömiriniñ teriskeyinen küngeyine, qara tünnen nwrlı künge erteñ qadam basatındarına senetinder köp.
Mwz-tağdırda tayıp jürip ökşem mıñ,
Mwratıma erteñ jetem dep sendim, - deydi Tabıldı Dosımov. Mwratqa jetu tağdırımızğa jazıldı ma, jazılmadı ma ol jağın bilmesek te, bayansız jalğannıñ twmbasına şım batıp, twmanına şın adassaq ta erteñnen ümittimiz. Erteñnen bastap twsauın kesken jorğaday jorğalap, bwrauı kelgen dombıraday josılıp ketetinimizge senimdimiz. Jalt-jwlt etken jalğan dünieniñ aldamşı ekendigin bilsek te, baylausız baqtıñ basımızğa erteñ qonatınınan ümitti ekendigimizdi Esenqwl Jaqıpbek «Öner adamı» degen öleñinde:
Aldımızda jalt-jwlt etip ot şıraq,
Äne-mine baq qonarday bop twrad – dep jetkizedi. Äne-mine dep jalğannıñ jalınan wstaytınday asığamız. Alayda, «...sen asıqqan eken dep Alla ämirin özgertpes» deydi Abay. Biz qanşalıqtı asıqqanımızben, erteñnen eselep ümittengenimizben keşegimizdi qauzaytın, erteñimizdi ekşeytin büginimizden attap kete almaymız. Adam balasınıñ barşa bolmısı ötken ömiriniñ ayasında qalıptasadı degenimizben ötkenniñ özi büginnen bastaladı. Qazir degenimiz qas qağım sät bolsa, onıñ da ötkenge aynaluı tez.
«Erteñ-Qwday deytinimiz – mäñgilik ruh, al twtastay alğanda – barlıq män-mağına, adamdardıñ külli tirşiligi men maqsat-mwratınıñ jiıntığı sonda» - deydi roman keyipkeri. YAğni erteñgi maqsat-mwrattıñ bastauı büginde. Al maqsat - adamdı aldığa jeteleytin quat, erteñge degen ümittiñ üzilmeytin jibek jibi. Onıñ bir däleli retinde swrqiya zamannıñ qan tolğan swmaqay közine tura qarap «..oylaytın da men emes bir küngi isin, jwrt wqpasa, wqpasın, jabıqpaymın, el büginşil, meniki erteñ üşin» dep wlttıñ erteñi üşin eñbek etken Ahmet Baytwrsınov siyaqtı Alaş qayratkerlerin aytuğa boladı. Erteñniñ irgetasın bügin qalau kerektiginiñ bir körsetkişi osı. Al din ğalımı Imam Ğazali: "Erteñ öletindey, müşeleriñdi haramnan saqta! "Keyin täube etip, salih amal jasaymın!" - deseñ, ölim odan da bwrın kelui mümkin. Erteñ täube etudi bügin täube etuden oñay dep oylasañ, qatelesesiñ." – deydi. Armanıñ işiñde, barmağıñ tisiñde ketpeudiñ amalın bügin jasau kerektigin eskertip otır. Ş.Aytmatov ta özi oyın « Sondıqtan da Erteñ-Qwday qanday bolmaq – tamaşa bola ma, joq dalbasa bola ma, izgi jürekti bola ma, joq qara nietti bola ma – mine, bwl adamdardıñ özderine baylanıstı» - dep tüyindeydi.
Erteñgi künimizdiñ ertegidey boluınıñ bir kepili bügingi künniñ biigine şığudı erteñge qaldırmau. YAğni, erteñniñ jaqsılığı men jamandığı, jetistigi men kemşiligi tikeley özimizge baylanıstı eken. Solay ekenin bilsek te ötkenimiz ötti, keşkenimiz ketti dep körerimizdi «Erteñ-Qwdayğa» tapsıramız.