DİLDE SADELEŞME ve TÜRKÎ-İ BASÎT HAKKINDA DÜŞÜNCELER - PDF
Download "DİLDE SADELEŞME ve TÜRKÎ-İ BASÎT HAKKINDA DÜŞÜNCELER"
1 DİLDE SADELEŞME ve TÜRKÎ-İ BASÎT HAKKINDA DÜŞÜNCELER ÖZET Erdoğan ULUDAĞ Türkî-i Basît divân edebiyatında Arapça ve özellikle Farsça kelime ve tamlamaların kullanımının artması üzerine XVI. yüzyılda Tatavlalı Mahremî ile Edirneli Nazmî nin başlattığı tamamen Türkçe kelimelerden oluşan ve terkipsiz yazmaya dayanan bir şiir anlayışıdır. Bu görüşü ilk kez Fuad Köprülü ortaya atmıştır. Köprülü nün bu görüşünü benimseyenler Türkîi Basît i Türkçecilik akımı, milliyetperverlik, Arapça ve Farsça kelime kullanımına karşı bir tepki olarak değerlendirmişlerdir. Konuyla ilgili son zamanlarda yapılan araştırmalarda Türkî-i Basît in bir edebî akım değil kelimenin tam anlamıyla bir akım özelliği taşıyan Mahallileşme nin bir kolu olduğu ileri sürülmüştür. Bu çalışmada Türkî-i Basît le ilgili süreç en baştan itibaren ele alınmış; konu üzerinde yapılan araştırmalar incelenerek Türkî-i Basît temsilcilerinin sade Türkçeyle yazma çabalarının münferit girişimler olarak değerlendirilmesinin daha doğru olacağı kanaatine varılmıştır. Anahtar Kelimeler: Türkî-i Basît, Edirneli Nazmî, Divân şiiri, Edebiyat akımı, Mahallileşme. THE THOUGHTS UPON SIMPLIFICATION IN LANGUAGE AND TURKÎ-I BASÎT ABSTRACT Turkî-i Basît is a poetry comprehension based upon non-subordinates formed with Turkish words, which was initiated by Tatavlalı Mahremî and Edirneli Nazmî in the 16th century, upon increasing the use of Arabic and particularly Persian words in Divan Yrd. Doç. Dr., Erzincan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü,
2 Dilde Sadeleşme ve Türkî-i Basît 293 Literature. This thought was first put forward by Fuat Köprülü. Those who adopted this thought of Köprülü regarded Turkî-i Basît as the movement of Turkish Conservatizm, nationalist and reaction to usage of Arabic and Persian words. In the recent studies related to the subject, ıt is suggested that Turkî-i Basît is not a literary movement but a branch of localization with just a movement characteristic. In this study, the process related to Turkî-i Basît was handled from the start, the research carried out on this subject was examined, and it was concluded that the efforts of the representatives of Turkî-i Basît were individual attempts. Key Words: Turkî-i Basît, Edirneli Nazmî, Divan Poetry, Literary Movement, Localization. GİRİŞ Dil, toplumların kültür temelini oluģturan yapı taģlarından biridir. Milletleri millet yapan unsurların baģında yine dil gelmektedir. Çünkü dil, toplulukları bütün yapan ve bütünlüğün devamını sağlayan en önemli öğe durumundadır. Bu yönüyle hayatî bir ehemmiyeti arz eden dil, dün olduğu gibi bugün de önemini artırarak sürdürmektedir. Aynı zamanda bir milletin yapısının ve ruhunun gerçek bir aynası iģlevini de gören dil, dünyadaki toplulukları birbirinden ayıran ve millet olmanın en belirgin özelliğini üzerinde barındıran unsurdur. Dil, belli Ģartlar altında sürekli bir değiģme ve geliģme göstermektedir. Türk dilinin de tarih boyunca birçok değiģme ve geliģme gösterdiğine tanık olmaktayız. Bu değiģmelerin genellikle iki Ģekilde gerçekleģtiği görülmektedir: Birincisi, dilin yapı ve iģleyiģine bağlı olarak meydana gelen değiģmelerdir ki dilin kendi bünyesi içinde zamanla değiģmesi gayet doğal bir olaydır. Canlı bir varlık olan dil ihtiyaçları karģılamak için zamanla değiģebilir. Tabii ki bu değiģme ve geliģmeler dilin kendi kuralları içerisinde gerçekleģmelidir. Bu yönü ile dil dinamik bir yapıya sahiptir. Ġkincisi dıģ etkenlerle meydana gelen değiģmelerdir. Fakat dıģ etkenlerle meydana gelen değiģmeler, dilin doğal yapısına ve iģleyiģine aykırı geliģmelere yol açarak dili doğal mecrasından çıkarmaktadır. Bu yüzden dilin dıģ etkilerden korunması hemen her dönemde gündemde olmuģ ve dil konusunu ön plâna çıkarmıģtır. Dilin korunması ve günün bilimsel ve edebî ihtiyaçlarına karģılık verebilecek tarzda bir ifade gücüne sahip olması için yapılan çalıģmalar dünden bugüne süregelmiģtir ve bundan sonra da hiç Ģüphe yok ki devam edecektir.
3 294 Erdoğan ULUDAĞ Türk milleti, tarih boyunca birçok milletlerle mücadele etmek zorunda kalmıģtır. Bu mücadeleler sonucunda gerek kültür ve dil açısından, gerek diğer alanlarda olsun, ister istemez onlardan etkilenmiģtir. Ancak Türk milleti hiçbir zaman kendi dilini ve kültürünü terk etmemiģtir. Bunun yanında Türk dili yayıldığı alanlarda diğer dillerle daima bir mücadele içinde olmuģ ve her defasında galip gelmiģtir. Bu bağlamda Türk dili hem konuģma, hem de yazı dili olarak varlığını daima sürdürmüģtür. Bununla birlikte diğer milletlerin Türk milleti üzerindeki etkileri Ģüphesiz en çok dil alanında olmuģtur ve olacaktır. Türk dilinin tarihî dönemlerine baktığımızda, VIII. yüzyıldan itibaren X. yüzyıla kadar bir yazı dili geleneğine bağlı ve millî çizgide devam ettiğini görmekteyiz. Bu süreçte Türk dili üzerinde yabancı dillerin pek fazla etkisi görülmez. Türk diline komģuluk vb. münasebetlerle geçen bazı kelimelere tesadüf etmek mümkündür; ancak bunlar sınırlı sayıdadır. Zaten bu etkileģim hemen hemen bütün diller için söz konusudur. Anadolu coğrafyasında Türk edebiyatının geliģim süreci incelendiğinde dil en belirleyici unsur olarak karģımıza çıkar. Bu belirleyicilik edebiyatın bütün gücünü dile harcadığını aynı zamanda bütün gücünü de dilden aldığını göstermesi bakımından dikkat çekmektedir. Ġslâm medeniyeti, Türk milletinin hem düģünce hem de sosyal yaģamı üzerinde önemli değiģiklikler yapmıģ, aynı zamanda dil açısından da yeni bir merhale olmuģtur. Zira Türkçenin yabancı dillerin istilâsına uğraması hadisesi, Türklerin Ġslâm medeniyet dairesi içine girdikleri X. yüzyıldan itibaren kendini gösterir. Gerçekte Türkler, Ġslâmiyetten önce de çeģitli medeniyetlerle iliģki kurmuģ ve onlarla fikrî, edebî ve sosyal alanda sürekli alıģveriģte bulunmuģlardır. Bu esnada, iliģki kurdukları farklı medeniyetlerin dillerinde yer alan birçok kelimeyi de Türkçenin bünyesine almayı ihmal etmemiģlerdir. Ancak, Türkler aldıkları bu yabancı kelimeleri kendi düģüncelerine göre anlamlandırıp, millî zevke uygun olarak yeni bir telaffuzla kullanmıģlardır. Türklerin Ġslâm medeniyetine girmelerinden bir süre sonra, Ġslâm ın kaynağı ve temel kitabı olan Kur an-ı Kerîm in Arap diliyle yazılmıģ olması birçok dinî ve Ġslâmî kavramla birlikte, sayısı belirsiz birçok Arapça kelimenin, gittikçe artan bir hız ile Türk diline girmesine sebep olmuģtur. Böylece bir yandan din yoluyla Arapça sözler, diğer yandan da aynı medeniyet dairesine dahil bulunduğumuz Ġran la kurulan sıkı iliģkiler neticesinde edebiyat yoluyla Farsça sözler, Türk dilini kısa zamanda tehdit eder duruma gelmiģtir. Ġlk zamanlar Türkçeye giren bu
4 Dilde Sadeleşme ve Türkî-i Basît 295 yabancı kelimeler, bir bakıma ihtiyaçtan doğuyordu. Bu kelimelerin birçoğu dinin öğrenilmesiyle ve Ġslâmî ilimlerle ilgili olduğu için gerekli olarak addedilmiģtir. Bazı terim ve kavramlar ister istemez dilimize girecektir. Ancak Türkçe karģılığı bulunan yabancı kelimeleri bilerek, isteyerek kullanmak millî dil açısından bir felakettir. Özellikle XIII. yüzyıldan sonra Türkçe karģılığı bulunan kelimelerin dilimize girdiği, Türkçe kelimelerin Ģairlerimiz tarafından kullanılmadığı görülmektedir. Böylece halk dilinden uzak, yüksek tabakaya mahsus bir zümre yazı dili meydana gelmiģtir. 1 Bununla birlikte cümlelerde fiil ve bağlama öğeleri daima Türkçe olmuģtur. Bir taraftan dinî terimlerle birlikte mezhep uyuģmazlıklarından doğan münakaģaların ortaya çıkardığı felsefî tabirlerin, diğer taraftan da aynı ümmeti teģkil eden kavimler arasında, varlığı tabiî olan iliģki ve bağların Türk diline kelime taģıması kaçınılmaz idi. Aslında Türklerin Ġslâm medeniyetini iyi tanımak, onların ilmini ve düģünce hayatını kavramak için Müslümanlığın, din ve ilim dili Arapça ile kısa zamanda klâsik bir Ġslâmî edebiyat dili haline gelen Farsçayı öğrenmeleri bir zaruret haline gelmiģti. Buna bağlı olarak kısa bir zaman sonra, Türk âlim ve Ģairlerinin Arap ve Ġran dilleriyle eserler vererek, Türkçeyi ilim ve edebiyat dili, hatta devlet dili olarak ihmal ettikleri; Arapçayı ilim dili, Farsçayı da edebiyat dili olarak kabul ettikleri görülür. Artık kısa bir zaman içerisinde, bazı Türk âlim ve Ģairleri Arapça düģünüp Arapça yazmaya, Farsça düģünüp Farsça yazmaya baģlamıģlardır. Türkçe ile yazdıkları zaman ise yine Arap ve Ġran düģünce hayatının etkisi altında kalarak, Türkçenin dil örgüsüne birçok yabancı kelimeyle birlikte, birçok yabancı kural ve kaideyi de sokmuģlardır. Yıllar geçtikçe Arapça ve Farsça etkisini göstermiģ, yazılan eserlerde Arapça ve Farsça kelimeler artmıģ, hatta daha da ileri gidilerek bazı eserlerde Türkçe ikinci plâna düģmüģtür. Millî dil hazinesinin ifade edemediği yeni din ve medeniyetin bu yabancı unsurları, bir zaman Türkçeleriyle birlikte yaģamıģ, hatta birlikte kullanılmıģlardır. Ancak kısa bir zaman sonra, Türkçe karģılıkların unutulmasında dinî, sosyal ve edebî münasebetlerin yanı sıra Ġslâmiyetin etkisi altında kalıp, millî dil ve edebiyatlarını ihmâl ederek bütün fikrî faaliyetlerini ortak Ġslâm medeniyetinin ve Ġran edebiyatının emrine vermekte hiçbir sakınca görmemek yatmaktadır. Ġlk bakıģta bu mesele doğrudan doğruya, yeni bir kültür ve medeniyet çevresine girme sonucunda dile o kültür ve 1981, s Faruk Kadri TimurtaĢ; Tarih İçinde Türk Edebiyatı, Vilâyet Yay., Ġstanbul
5 296 Erdoğan ULUDAĞ medeniyetle ilgili unsurların giriģi olarak görülebilir. Fakat asıl önemli olan bu unsurların giriģi değil, onların dildekilere tercih edilmesi ve dildekilerin unutulup gitmesidir. 2 Türklerin Ġslâm medeniyetine girmelerinden bir süre sonra din dili Arapça, edebiyat dili Farsça kabul edildiği için Arapça ve Farsçadan Türk diline pek çok kelime ve gramer Ģekli girmiģtir. Dilimizde Arapça ve Farsça kelimelerin gün geçtikçe periyodik olarak arttığını TimurtaĢ Ģu sözlerle dile getirir: Osmanlıca kendi içerisinde üç devreye ayrılmaktadır. Eski Anadolu Türkçesi devresinde, hususiyle başlangıçta dil bir hayli sade idi. Türkçe üstün ve hâkim durumda idi. Eski Anadolu Türkçesinin son safhalarında, yani XV. yüzyılın ilk yarısında yazı dili, Türkçe ve yabancı asıllı kelimelerin miktarı bakımından muvazeneli (dengeli) bir durum gösterir. Gelişme henüz Türkçenin büsbütün aleyhine değildir. Eski yazı dilinden gelen, bugün kullanmadığımız pek çok kelime ve bazı gramer şekilleri görülür. XV. yüzyıldan sonra ise, dilimize Arapça ve Farsça kelime ve tamlamaların girmesi birdenbire artar. Bunda, Türkçenin aruz veznine uydurulamaması, Türkçe kelimeler yerine Arapça ve Farsça kelimeler kullanmak mecburiyeti de rol oynamıştır denebilir. Klâsik Osmanlıca devresinde artık, Türkçe sadeliğini ve duruluğunu kaybeder, hâkimiyet Arapça ve Farsçaya geçer. Bazı metinlerde, bilhassa XVII. yüzyıl ve daha sonraki nesir eserlerinde Türkçe, bir sayfalık bir ibare içerisinde bir iki fiile ve zarffiil (gerundium) şekline münhasır (şekliyle sınırlanmış) kalarak âdeta kaybolur. Bu çağlarda yazı dili, konuşma dilinden tamamiyle uzaklaşır, anlaşılması güç bir zümre dili mahiyetini alır. Konuşma dili ve sade Türkçe, saz şairlerinin ve halk hikâyecilerinin eserlerinde yaşar. 3 Kültür ve medeniyet çevresini değiģtirme gibi bir sarsıntıdan dilin, uzak kalamayacağı açıktır. Ancak bir milleti millet yapan esas unsur onun benliğini duyması, yaģaması, bunu ortaya koyup imkânlarını gerçekleģtirmesi olduğuna göre, bu benliği en saf, en temiz Ģekli ile dilde bulabiliriz. Biz bugün dilimizi kullanırken, bizden önceki Türk nesillerinin iģledikleri düģünce kalıplarını da hazır olarak alıyor ve kullanıyoruz. Hem onları alıp kullanırken, bunların içerisindeki anlam ve değerleri de birlikte buluyor ve bizim düģüncelerimizin, yeni bir biçim almasında yardımcı olduklarını görüyoruz. Bu durumda dil, nesilleri birbirine bağlama iģlevini de üstleniyor. Tabiî bu iģlevi görmekle de aynı zamanda millet birliğini 2 Yusuf Ziya Öksüz, Türkçenin Sadeleşme Tarihi Genç Kalemler ve Yeni Lisan Hareketi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1995, s Faruk Kadri TimurtaĢ, a.g.e., s. 85.
6 Dilde Sadeleşme ve Türkî-i Basît 297 kuran baģlıca unsur durumuna geliyor. Bu bakımdan gittikçe geliģen ve büyüyen devlet mekanizmasının sosyal ihtiyaçlarını yeterince karģılayamayacağı düģüncesiyle Türkçenin ihmali, Arapça ve Farsçanın üstün tutulması, Türk milletinin hayatında oldukça önemli bir yer tutar. Çünkü dil, özelliklerinin birçoğunu ve halk tarafından kolayca anlaģılabilirliğini kaybetmiģtir. XVI. YÜZYILA KADAR TÜRKÇENİN DURUMU VE SADELEŞME ÇABALARI X. yüzyıldan sonra Türklerin Ġslâm medeniyetine girmeleri ile birlikte düģünce ve yaģayıģta meydana gelen değiģmeler hiç Ģüphe yok ki dil ve edebiyata da yansımıģtır. Bu dönemde Türkçenin karģısındaki büyük zorluk, yeni dahil olunan medeniyet çerçevesinde dil ailesi açısından farklı ve edebî kudret seviyesine yükselmiģ olan Arapça ve Farsça dillerine karģı mecburî bir mücadeleye girmek zorunda kalmasıdır. Bu dönemin, özellikle Farsçanın yükseliģ dönemine denk gelmesi, Türkçenin ifade kabiliyeti hususunda tereddüde sebebiyet vermiģ ve önce Türk aydınları, sonra da Türk halkı arasında Fars diline karģı kısa zamanda büyük bir rağbet zuhûr etmiģtir. Ġran ve Arap edebiyatına ait birçok eser tercüme edilmiģtir. Bunun yanı sıra Ģairlerimizin de klâsik Ġran ve Arap Ģairlerinin etkisinde kalarak eser vermeye baģladığını görmekteyiz. Bu durumu edebiyat tarihçisi M. Fuat Köprülü Ģöyle izah etmektedir: Türkler, İslâm dairesine lâyıkıyla girdikleri sırada, Arap ve Acemlerin müşterek mahsulü olarak klâsik bir edebiyat ve ona dayalı olan bir takım umumî esasları tekerrür etmiştir. Lisanda, vezinde edebî şekil ve nevilerde, hayat ve kâinat hakkındaki telakkilerde, güzellik telakkisinde müşterek ve değişmez bir takım umdeler vardır ki, onların dışına çıkmak kabil değildir. 4 Farsça öncelikle okumuģ-yazmıģ aydın kesim arasında, zaman içerisinde de halk arasında yaygınlaģmıģtır. Farsçanın Anadolu daki hakimiyeti Esterâbâdî nin Bezm ü Rezm isimli eserinde çok açık bir Ģekilde görülmektedir. ġöyle ki, Esterâbâdî; Bezm ü Rezm i Arapça olarak yazmak istedim. O gelini Irak elbisesiyle göstermeyi, Hicaz nakışıyla süslemeyi düşündüm Fakat, Rum ülkelerinde yaşayan halkın çoğunun Fars diline meyilli olması ve ona itibar etmesi, o belde sâkinlerinin büyük bir kısmının Derî (Fars) dilini konuşup anlaması, fermânların, menşurların, mektupların tamamiyle bu dilde kaleme alınması, herkesin aklının 4 M. Fuad Köprülü, Türk Edebiyatı Tarihi, Ötüken Yay. Ġstanbul 1986, s. 99
7 298 Erdoğan ULUDAĞ Fars nazmı ve nesriyle meşgul olması bizi Farsça yazmaya yöneltti. 5 sözleriyle Farsçayı neden tercih ettiğini açıkça ifade eder. Yine bu dönemde medreselerde öğretim dili olarak Arapçanın benimsenmiģ olması; aydın kesim arasında bilim dili olarak Arapçanın, edebî dil olarak da Farsçanın tercih edilmesine sebebiyet vermiģtir. Bu durum Türkçenin geleceği açısından ciddî tehlike belirtileri olarak değerlendirilebilir. Bu Ģartlar altında kendi içerisinde birtakım sorunlarla da mücadele eden Türkçenin direnci takdire Ģayandır. Bu sorunların baģında karıģık dillilik meselesi gelmektedir. Selçuklu döneminden bize gelen eserler, bünyelerinde farklı Ģive özellikleri taģıdıkları için karışık dilli olarak adlandırılmıģlardır. 6 Türkçeye Karşı Olumsuz Yaklaşımlar Birçok Ģairimiz, Farsça Ģiir yazmak konusunda Acem Ģairlerini geride bırakacak derecede Fars edebiyatını taklit etmiģ ve bu konuda sürekli bir ilerleme olmuģtur. Tabii ki tüm bunlar da Türkçeye ne kadar az değer verildiğini ortaya koymaktadır. Özellikle Türkçe Ģiir yazan Ģairlerin hemen hemen hepsinin Türkçenin Arapça ve Farsçaya göre daha dar, kaba ifadeyle kabiliyetsiz, ahenksiz olduğunu ve bu yüzden kendi kusurlarına bakılmamak lâzım geldiğini ve hatta bazen Arabî ve Farisî bilmeyen halkın anlaması için Türkçe yazmaya mecbur olduklarını beyan eden sözlerine sıkça rastlamak mümkündür. Meselâ ġeyhoğlu Mustafa nın XIV. yüzyılda yazdığı Hurşid-nâme isimli eserinde; Türkçe hakkındaki görüģleri Ģöyledir: Göbüt dildür bu dili irdedüm çok Ağaçdur ya hô taşdur kim tasu Sovukdur tadı yokdur tuzı yokdur Yavandur lezzeti vü özi yokdur Belürmez aslı faslı yöni yoşı Bilinmez kankıdur nâ-hôşı hôşı. 7 ġair, bu beyitlerde Türkçenin tatsız, soğuk ve bu dille yazılan Ģiirlerin ahenksiz olduğunu söylemektedir. Bu nedenle Türkçe yazmakla ilgili endiģeleri vardır: Ne denlü dizer isen diziye dür Uzunı assıdan halî degüldür 5 Esterâbâdî, Bezm ü Rezm, Tercüme eden: Mürsel Öztürk, Ankara 1990, s Ziya AvĢar, Türkî-i Basît i Yeniden TartıĢmak, Bilig, 18/Yaz 2001, s Hüseyin Ayan; Şeyhoğlu Mustafa, Hurşîd-Nâme, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum 1979, s. 424 (beyit: )
8 Dilde Sadeleşme ve Türkî-i Basît 299 Eğer Türkî deyip yirmezler ise Çoğundan usanup ırmazlar ise 8 beyitlerinde Ģair eserinin Türkçe diyerek bir kenara atılmasından korkmaktadır. Böyle bir düģünceyle yazılan HurĢîd-nâme dört baģı düzgün bir eser olmak zorundadır. Hatta zaman zaman, Arabî ve Farsî bilmeyen halkın anlaması için Türkçe yazmaya mecbur kaldıklarını sıkılarak ifade eden Ģairlere de rastlanır. Mes ûd b. Ahmed Farsçadan tercüme ettiği Süheyl ü Nev-bahâr isimli manzum hikâyesinin son kısmına; Türkçenin darlığını, Arapça ve Farsçaya göre geriliğini Türkçe manzum yazmak yolundaki büyük zorluklarını anlatarak, bu manzumeyi yazıncaya kadar vücudunun yarısının hacâletten (utançtan) eridiğini söyler ve manzumesinde görülen kusurların kendisinin klâsik edebiyattaki bilgisizliğinden değil, belki de o zamanki Türkçenin iptidaî oluģundan ileri geldiğini Ģu beyitleriyle anlatır: Bu arada özrüm hemîn yeng durur Ki Türküñ dili giñ değül, teng durur Bu kim sâfî ol Türk dili ola Kolaysuz bigidir getürmek dile Dahı dil ile söz karılursa uz Virür çâşnî nite kim aşa tuz Arabca vü yâ Pârsî olsa lafz Ki nazm olıcak Türki ye gelse lafz Geh aslınca kalur gehî kalmaz Zarûret olup vezn anı almaz Delim dürlü tagyîr ü tebdîl olur Bu Türk üñ dili bir aceb dil olur Bu bir niçe beyti düzince benüm Hacâletden eridi yaru tenüm Ki bir ehl kişi eğer okıya Rekîkini anlaya vü kakıya 8 Hüseyin Ayan, a.g.e., s. 424 (beyit: )
9 300 Erdoğan ULUDAĞ Diye hîç terkîp bilmez imiş Söz içinde tertîb bilmez imiş Bu Türk ün diline kim ınıhdugum Arab lafzını vaz ını yıhdugum 9 Sinan PaĢa nesir sahasındaki ünlü Tazarru'-nâme sinde taklit ettiği sanatkâr Acem nâsirlerinden kıymet itibarıyla hiç de aģağı sayılmayacak mükemmel bir eser yazdığı halde, eserinin Türkçe olmasından dolayı kendisinde âdeta özür dilemek mecburiyetini duyarak; eğerçe ol nüsha Türkî bir kitâb gibidir surette, ammâ câmi-i envâr-ı ulûmdur hakikatde, her tâife haz alsun deyü Türkî diline sıkıştırdım. 10 açıklamasını yapar. Devrinin oldukça iyi ve tanınmıģ bir Ģairi olan ve Ġkinci Sultan Bayezid adına Salâtin-nâme baģlıkla bir Türkçe tarih yazan Sarıca Kemal eserinin baģında Türk dili hakkında Ģu sözleri söyler: Gel imdi nazm ile keşfeyle esrâr Çü bülbül gülşen içre eyle güftâr Bu Türkî dil be-gayet sert dildir. Söz ehli iş bu dilden key hacildir. 11 Sarıca Kemal bu beyitleriyle Türkçenin sert, yani kaba bir dil olduğunu ve kendisinin de -Türkçe yazan bütün söz ehilleri gibibundan mahcupluk duyduğunu anlatmaya çalıģmıģtır. O dönemin sanat dili Farsça olduğu için, bütün büyük Ģairler eserlerini Farsça kaleme almıģlardır. Türkçe eser yazmak fazla itibar görmemiģtir. O dönemlerde Türkçe ile Ģiir yazmanın bir marifet sayılmadığını ve iltifat görmediğini söyleyebiliriz. Aslında Türkçeyi Arapça ve Farsçaya göre daha kıymetsiz, ahenksiz ve ifade hususunda daha kabiliyetsiz sayan bu düģünüģ tarzı, daha sonraki yüzyıllarda da zaman zaman aynı Ģekilde devam etmiģtir. Bu yoldaki düģüncelerin hakimiyeti altında geliģmesine güçlükle de olsa devam eden Türkçe, eğer eskiden beri bir yazı dili mahiyeti almamıģ olsaydı, Ġslâmiyetten sonra öyle çabuk yazı dili olamaz, Arapça ve Farsça onun yerini tamamen iģgal ederdi. 12 Ama Türkçenin 9 Cem Dilçin, Süheyl ü Nev-Bahâr, İnceleme-Metin-Sözlük, TDK. Yayınları, Ankara 1991, s (beyit: , ) 10 M. Fuad Köprülü, Milli Edebiyat Cereyanının İlk Mübeşşirleri ve Divân-ı Türkî-i Basît, Ġstanbul 1928, s M. Fuad Köprülü, a.g.e., s Zeki Velidî Togan, Umumî Türk Tarihine Giriş I, Ġstanbul 1970, s. 86.
10 Dilde Sadeleşme ve Türkî-i Basît 301 eskiden beri bir yazı dili hüviyetinde olması ve Türklerin daha önce Ġran, Hint, Çin medeniyetlerini görmüģ ve tanımıģ olmaları buna engel olmuģtur. Bu bakımdan Türkçenin hiçbir dönemde varlığını tamamen kaybettiği söylenemez. 13 Türkçeye Karşı Olumlu Yaklaşımlar Türkçe kullanımına yönelik bu olumsuz yaklaģımlara rağmen Türkçenin yabancı istilasına karģı bazen az, bazen çok mücadele verdiği olmuģtur. Verilen bu mücadelelerde, bazı Türk aydınları da zaman zaman, Türkçenin yabancı dillerle giriģtiği bu var oluģ kavgasında, yerlerini almak mecburiyetinde kalmıģlardır. Bunlar Ġslâm medeniyeti içerisinde ilk defa bir dil milliyetçiliği yaparak Türkçenin, Arap ve Acem dilleri kadar zengin, güzel ve sağlam bir dil olduğu iddiasında bulunmuģlardır. Bunlardan ilki Ģüphe yok ki XI. yüzyılın ikinci yarısının ortalarına doğru Türkçenin bilinen ilk lügat ve dil bilgisi kitabı Divânı Lügâti t-türk ü yazan KaĢgarlı Mahmut olmuģtur. KaĢgarlı Türk dilinin güzelliğinden, zenginliğinden söz ederek ve Türklerin o dönemde dünya coğrafyası içindeki önemli yerinin Türkçe öğrenmeyi gerekli kıldığını dile getirerek, Arapların Türkçeyi ve Türk kültürünü öğrenebilmeleri için, içinde gramer kurallarının da yer aldığı ansiklopedik sözlüğünü yazar ve Bağdat daki Abbasî halifesine sunar. Türkçenin gücünü göz önüne seren KaĢgarlı Mahmut, ünlü eserinde Türk dilinin edebî dil olarak Arapça ile atbaģı yürüdüğünü söylemektedir. 14 XII. Asırda Fahreddin MübarekĢah Şecere-i Ensâb adlı eserinde; Türklerin başka insanlara müreccah olmalarının birkaç sebebi vardır. Biri budur ki, Arapçadan sonra Türkçeden daha iyi ve daha heybetli hiçbir dil yoktur. Bugün Türkçe eski zamanlardan daha fazladır, çünkü emirlerin ve sipehsâlârın çoğu Türkdür. Devlet onlarındır. İnsanların muhtaç olduğu servet ve nimet onların elindedir. Asiller, büyükler ve büyüklerin çocukları Türklerin hizmetindedir ve onların devleti sayesinde âsûde ve muhteremdirler. 15 diyerek Türkçenin önemini vurgulamaktadır. Bu eser Türkleri tanımayan Gorlulara bunları tanıtmak ve dilleri hakkında bilgi vermek amacıyla Farsça olarak kaleme alınmıģtır. 13 Yusuf Ziya Öksüz, Türkçenin Sadeleşme Tarihi Genç Kalemler ve Yeni Lisan Hareketi, TDK. Yay., Ankara 1995, s Besim Atalay, Divân-ı Lügâti t-türk, C. I, 3. bs., Ġstanbul Faruk Kadri TimurtaĢ; Tarih İçinde Türk Edebiyatı, Vilâyet Yayınları, Ġstanbul 1981, s. 83.
11 302 Erdoğan ULUDAĞ Yine bu dönemde Türk dilinin oldukça sade olduğunu, Arapça ve Farsçanın tamamen etkisi altında olmadığını söyleyebiliriz. XI.-XIII. yüzyıllar arasındaki eski yazı dili devresinden yeni edebî dillere geçiģ sürecinde ve XIII. yüzyıldan itibaren oluģmaya baģlayan yeni edebî lehçelerin kuruluģ aģamasında dilimize henüz çok sayıda Arapça ve Farsça kelimeler ile gramer Ģekilleri girmediğinden Türk dili için sadeleģme meselesi ortada yoktur. Bu dönemlerde amaç Türkçenin bir edebiyat dili olarak geliģmesini sağlamak Arapça ve Farsçaya karģı istiklâlini korumak, gücünü göstermek gibi hususlardır. XI. yüzyıldan XIII. yüzyıla kadar Türk dilinin sadeliğini kaybetmediğini görüyoruz. Bunun için dil oldukça sade ve millî benliğine bağlıdır. Türk dilinin tamamen Arapça ve Farsça etkisinde kalması daha sonraki yüzyıllarda söz konusu olacaktır. 16 XV. yüzyıldan sonra Osmanlı Devleti nin sınırlarının geniģlemesi ve üç kıtaya yayılmasıyla birlikte bir yazı dilinin de kurulduğu görülmektedir. Medreselerde Arapça ve Farsça eserlerin temel kaynak kitapları olarak okutulmasının yanında Osmanlı padiģahlarının da Arapça ve Farsçaya önem vermelerinden dolayı dilimiz kendi doğal yapısında geliģmemiģtir. Bu dönemlerde gerek saray erkânı arasında, gerek aydınlar arasında millîlik yerine aģırı bir Osmanlı-Ġslâm sistemi etkisini göstermiģ böylece Arapça ve Farsça Türkçeden daha üstün bir duruma gelmiģtir. Aslında XIII. yüzyıldan baģlayarak ortaya konan halk diliyle söylenmiģ Yunus Emre nin Ģiirleriyle, klâsik tarzda yazılmıģ Hoca Dehhanî, ġeyyad Hamza ve Ahmed Fakîh in Ģiirleri Türk dilinin geliģebileceğinin müjdecileri olmuģtur. XIV. yüzyıl, Türkçenin Anadolu da varlığını geliģtirerek sürdürdüğü bir dönemdir. Anadolu nun bu yüzyıldaki siyasî ve sosyal hayatı Türk dili ve edebiyatının burada kuvvetle tutunarak, yerleģip geliģmesine hizmet etmiģtir. XIV. yüzyılla ve XV. yüzyılın ilk yarısında yazılan eserlerin pek çoğu, ya halk kitlelerine hitap amacıyla ya da Anadolu beyliklerinin sade Türkçeden hoģlanan hükümdarlarına sunulmak üzere yazıldığından, mümkün olduğu kadar yabancı kelime ve terkiplerden uzak temiz bir Oğuz Türkçesiyle yazılıyordu. Bu eserlerde kullanılan dil, Türk halkı hatta aydınları arasında konuģulan açık, sevimli ve düzgün bir Türkçe idi. Bu devirde gayeleri yalnız açık ve sade Türkçe yazmak olmayan Ģuurlu Türkçecilerin çalıģmalarını görüyoruz. 16 ReĢit Rahmeti Arat; Türk Dilinin İnkişafı, Makaleler, C. I, TKAE Yay., Ankara 1987, s. 301.
12 Dilde Sadeleşme ve Türkî-i Basît 303 ÂĢık PaĢa Garib-nâme adlı ünlü eserinde devrin aydınları arasında Türkçenin ne kadar ihmal ve terk edilmiģ olduğundan yakınırak; Türk diline kimseler bakmaz idi Türklere hergîz gönül akmaz idi Türk dahi bilmez idi bu dilleri İnce yolu ol ulu menzilleri 17 beyitleriyle, münevver sınıf arasında Türkçenin o zaman ne kadar ihmal ve terkedilmiģ olduğunu göstermeye çalıģmıģ; Türklerin kendi dillerini bıraktıklarını, Türkçedeki güzellikleri ve incelikleri ihmal ettiklerini dile getirmiģtir. Zirâ bir dil, iģlendiği sürece zenginleģir halka mal olur ve güzellikleri yansıtır. Yazar ve Ģairler dili nakkaģ hassasiyetiyle eserlerinde iģleyerek dilin zenginleģmesine ve yeni ifade imkanları kazanmasına katkıda bulunurlar. Bir dili en iyi bir Ģekilde iģleyenler hiç Ģüphe yok ki Ģair ve yazarlardır. Dil, ancak usta Ģair ve yazarların elinde iģlenerek mükemmele ulaģabilir. XIV. yüzyılın ilk yarısında eser vermiģ olan ġeyh Ahmed GülĢehrî de bir dilin iģlendiği takdirde geliģeceğinin ve güzelleģeceğinin idrakinde olup, Türkçeye bilinçli olarak özel bir önem vermiģ ve Farsçadan Türkçeye tercüme ettiği Mantık ut-tayr için yeniden bir eser meydana getirdiğini söylemiģtir. GülĢehrî Ģimdiye kadar hiç kimsenin böyle bir eser meydana getirmediğini Ģöyle izah eder: Mantıku t-tayr ı ki Attâr eyledi Pârsîcâ kuş dilini söyledi Anı Türkî suretinde biz dahi Söyledük tâzî bigi Tanrı hakı Kimse böyle tatlu söz söylemedi Kimse bundan yiğ kitâb eylemedi 18 Osmanlı sarayı Ģairlerinin Türkçe söylemeye teģvik edilmesiyle ilgili günümüze kadar ulaģan bir baģka örnek, Ahmedî nin Cemşîd ü Hurşid idir. Ahmedî eserinin sebeb-i te lif bölümünde kendisine bir CemĢîd ü HurĢid yazmasını; ancak eserin Türkçe olmasını, bizzat Emir Süleyman ın teklif ve tavsiye ettiğini söyler: 17 M. Fuad Köprülü, Milli Edebiyat Cereyanının İlk Mübeşşirleri ve Divân-ı Türkî-i Basît, Ġstanbul 1928, s M. Fuad Köprülü, a.g.e., s. 12
13 304 Erdoğan ULUDAĞ Bizüm-çün düzesin bir hûb defter Ki ola ma ni vü lafzı şîr ü şekker Kitâbî ki adıdur Cemşîd ü Hurşîd Bu dilce eyidesin (anı) i Cemşîd 19 Ahmedî bu eserinde aslı Osmanlı Türkçesinden kalma bir dilin, Ģekil ve özelliklerini göstermiģtir. Bu yönüyle eser ayrı bir öneme sahiptir. XIV. yüzyıl millî dilin, din ve ilim dili olan Arapça ile edebiyat dili olan Farsçaya karģı baģarıyla mücadele verdiği bir dönem olmuģtur. Türkçeye karģı Ģüpheli yaklaģımın bazı Ģiirlerde yavaģ yavaģ bilinçli bir baģkaldırıya, bir isyana dönüģtüğü görülmektedir Osmanlı Türkçesinin yabancı dillerden yeni kelimeler alarak, bu kelimelerle birleģmekten doğan bir imparatorluk dili haline gelmesi XV. yüzyıla rastlar. Ġmparatorluğun hakim olduğu medenî ülkeleri idare etme iktidarında bulunabilmesi ve Ġslâm medeniyeti içerisinde bir söz sahibi olmasını sağlayacak bir dil oluģturabilmesi için, bu devirde Türkçenin kapılarını yabancı dillere ardına kadar açtığı görülür. Bu sebepten Türkçenin zaman zaman anlaģılırlığını kaybettiği de olmuģtur. Özellikle bu devir ortalarına doğru nesirle yazılan bazı eserlerde bunu açıkça görmek mümkündür. Ağır ve ağdalı olan XVI. yüzyılın aydınlar Türkçesinde, Arapça ve Farsça kelimelerin yanında terkip ve gramer kaidelerinin de dilimizi iģgal ettiği görülür. Dil yanında üslûbun da birtakım kelime oyunları ve söz sanatlarıyla uzatılarak, secilerle anlaģılmaz hale geldiği bir gerçektir. Bu yüzyılda Türk nesri yanında, Türk Ģiiri de yeni yeni aldığı Arap ve Acem kelimeleriyle aruz kalıplarına daha baģarılı bir Ģekilde uygulanmaya çalıģılarak, eski Ģairlerin kullandığı birtakım Türkçe kelimeler, ahenksiz ve kaba görülerek terk edilmeye ve yerlerine yabancı kelimeler geçmeye baģlamıģtır. Türkçeyi klâsik Acem edebiyatı modellerine göre düzenlemek isteyen bu Ģairler için, bu hareket oldukça kazançlıydı. Halbuki gerçekte Türk dili bu Ģekilde kendi dehâsını, tabiî ahengini kaybediyor ve gittikçe sunî bir dil haline geliyordu. ĠĢte dil ve ifade tam bu çıkmaz içerisindeyken XVI. yüzyılın baģlarında dilde mahallileşme cereyanı da diyebileceğimiz bir hareket baģ gösterdi. Aruz vezniyle olmakla beraber, yalnız Türkçe sözler kullanarak Ģiir yazmak akımı olan bu hareket, Türkî-i Basît diye adlandırılmıģtır Mehmet Akalın, Ahmedî, Cemşîd ü Hurşîd, İnceleme Metin, Atatürk Üniversitesi Yay., Ankara 1975, s. 77 (beyit: ) 20 Yusuf Ziya Öksüz, a.g.e., s. 9
14 Dilde Sadeleşme ve Türkî-i Basît 305 Yukarıdan beri verilen örneklerde de görüldüğü üzere, Arapça ve Farsçanın etkisi altında geliģen Türk dili ve edebiyatı gittikçe millî özelliklerini kaybetmeye baģlamıģtır. Eser yazan bazı yazar ve Ģairler büyük bir gayretle Türkçeyi edebî bir dil olarak iģleme çabası gütmüģlerdir. Ancak ne yazık ki sonraki yüzyıllarda böyle bir çaba harcanmamıģ Türkçenin egemenliği ikinci plâna düģmüģtür. 21 Böylece Türk Ģiiri Arapça, Farsça kelime ve terkiplerle dolmuģtur. Aruz kalıplarına daha kolay ve daha iyi uyan Arapça ve Farsça kelimeler Ģairler tarafından çok sık kullanılmıģtır. Bu sebepten özellikle kaside ve mesnevi nazım Ģekillerinde yabancı kökenli kelimeler çok fazla kullanılmıģtır. 22 Her dönemde olduğu gibi bu dönemde de sade Türkçe ile Ģiir yazmak gerektiğini savunanlar olmuģtur. Bu eğilim aslında nesirde de görülmektedir. Nesirde Türkçe kelimeleri kullanarak seci, asonans, aliterasyonla oluģturulan ahenkli anlatımı Ģiire yaklaģtırdığı için Türkçe kelimeleri bilerek tercih eden edebiyatçılar da az değildir. Bilhassa nazım-nesir karıģımı eserlerde kelime ve mısra tekrarlarında Türkçe kelime sayısı çoktur. Edebiyatçılar çeģitli söz sanatları yapmak için özellikle Türkçe kelimeleri tercih etmiģlerdir. Bilinçli bir Ģekilde Türkçeciliği savunan; ancak kendi dönemlerinde pek dikkate alınmayan bu Ģairlerin öneminin günümüzde bir kat daha arttığını görmekteyiz. XV. yüzyıla kadar her geçen gün dilimizin sadeliği bozulmuģ ve buna karģı tepkiler de ortaya çıkmıģtır. Ancak aydınlar arasında sade Türkçe ile Ģiir yazma fikri benimsenmediği için Farsça yine etkisini büyük bir hızla sürdürmeye devam etmiģtir. TÜRKÎ-İ BASÎT ve TEMSİLCİLERİ Edebiyatın sosyal yapı yanında, düģünce akımlarıyla da sıkı bir iliģkisi vardır. Her edebî eser, bir kültür ve düģünce birikiminin sonucu olarak ortaya çıkar. Edebiyat tarihinde, edebî devirlere adını veren edebî grup, anlayıģ ve yaklaģımların arkasından da bir dünya görüģü, bir felsefî akım, bir düģünce akımı vardır. Türklerin Ġslâm medeniyeti içerisinde geliģtirdikleri bir edebiyat geleneği olan Divân edebiyatının temelinde de din, tasavvuf, mitoloji ve medrese kültürü vardır. Divan edebiyatında, genel olarak edebî gruplar söz konusu değildir. Her Ģeyin bir Ģekle, kafiyeye bağlandığı bir Ģiir dünyasında Ģairler, en güzel sözü söylemenin yollarını ararlar. Aynı fikri, ayrı zekâlar, farklı üslûp ve zekâlarla ölümsüzleģtirirler. Bu arada 21 Cem Dilçin, a.g.e., s Köprülü, a.g.e., s. 17; Sadettin Nüzhet Ergun, Tanzimata Kadar Muhtasar Türk Edebiyatı Tarihi ve Nümuneleri, Ġstanbul 1931, s. 214
15 306 Erdoğan ULUDAĞ takipçileri pek olmasa da, zaman zaman geleneğe baģ kaldıran çıkıģlarla birtakım edebî yaklaģımlar dikkat çeker. Ancak bu yaklaģım, çıkıģ veya toplaģmaların sınırlarının kesin olarak belirlenmesi mümkün değildir. Edebî oluģumlar büyük Ģairlerin veya onlardan bazıları tarafından temsil edilmesiyle varlığını hissettirir. Buna rağmen Erkul un da dikkat çektiği gibi, Divan edebiyatına, bir süreklilik içerisinde yüzyıllar boyunca, saf güzelliği bulmaya çalıģan, tek bir Ģiir anlayıģı olarak bakmak yerinde olacaktır. 23 Türkî-i Basît, Osmanlıcanın Eski Anadolu Türkçesinin yerini almaya baģladığı XV. yüzyılın ikinci yarısı ve XVI. yüzyılın baģlarında bazı Ģairler tarafından bilinçli bir Ģekilde baģlatılan dilin sadeliğini koruma hareketidir. Bu fikri savunan Ģairler, Arapça ve Farsçanın Türkçeyi kuģatmasına karģı Türk dilini savunmuģlar ve aruz vezniyle edebiyatın kurallarına bağlı fakat sade Türkçe ile Ģiir yazarak, yaygınlaģmaya baģlayan Osmanlı yazı diline karģı bir tepki ortaya koymuģlardır. 24 VaroluĢ sebeplerini süreç ve sonuç olarak özetlemeye çalıģtığımız bu hareketin üzerine geniģ bir yelpazede lehte ve aleyhte beyanlar birbiri ardınca ortaya çıkar. Bu görüģlere değinmeden Türkî-i Basît in temsilcilerini kısaca tanıyalım. Türk edebiyatında Türkî-i Basît denince ilk akla gelen Aydınlı Visalî, Tatavlalı Mahremî ve Edirneli Nazmî dir. Basit, sade Türkçe kullanarak Ģiir yazma fikri bu Ģairlerden sonra devam etmemiģtir. Buna rağmen bu üç Ģairin sade Türkçe konusunda dilimize yaptıkları hizmetleri küçümsememek gerekir. Aydınlı Visâlî (?-?) Basit Türkçe ile Ģiir yazma hareketini ilk baģlatan isimdir. Visâlî XV. yüzyılda baģlattığı bu hareketle Tatavlalı Mahremî ile Edirneli Nazmî ye zemin hazırlamıģtır. Visâlî Aydın da doğmuģ, doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim dönemlerinde Edirne de sarayda hocalık yapmıģtır. Edebiyatın kurallarına uyarak ve aruz vezni kullanarak Türkçe Ģiirler yazdığı bilinmektedir. Bir divanda toplanmıģ Ģiirleri ve sevgililerinin adlarını ihtiva eden ve her isim için söylenmiģ gazelleri vardır. 25 Ayrıca Ģiir kurallarını iyi bildiği için herkesin Ģiirini tenkit ettiği, 26 bu yüzden kendi devrinde yaģamıģ Ģairlerle sürekli tartıģtığı bilinmektedir. Her Ģairin Ģiirine müdahale edip Bu benzetme burada uygun düşmemiş. 23 Rasih Erkul, Eski Türk Edebiyatı, Öğreti Yay., Ankara 2004, s Burhanettin Çakım, Türkî-i Basît Akımı, Türk Yurdu, S. 104, Nisan 1996, s Mustafa Ġsen, Latifi Tezkiresi, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 1990, s Halûk Ġpekten vd., Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür Bak., Yay., Ankara 1988, s. 530
16 Dilde Sadeleşme ve Türkî-i Basît 307 Bu kinaye ve istiare bu kısımda doğru değil diyerek sürekli karģı çıktığını Latifî, tezkiresinde belirtir. Tatavlalı Mahremî (?- 943/1536) XVI. yüzyılda Türkî-i Basît ile Ģiirler söylediği bilinen ilk Ģair Mahremî, o zaman Ġstanbul un Galata köylerinden sayılan Tatavla da doğduğu için Tatavlalı olarak tanınmıģtır. Ġstanbul Galata da büyümüģ ve biraz tahsil gördükten sonra müderrisler yanında çalıģmıģtır. Yirmi sene kadar genellikle Galata da kâtiplik ve nâiblik yapmıģtır. Mahremî bu görevde iken bir aralık Müderris Pîrîzâde Mehmet Çelebi ile AĢçı-zâde Hüseyin Çelebi Paskalya da kızıl yumurta yortusu merasimini seyretmek için kıyafet değiģtirip Galata Kilisesi ne gelmiģler. Bunu haber alan Mahremî; Galata ya sanem seyrine gelmiş Sitanbul dan bir iki din ulusu beytini söylemiģ. Buna çok hiddetlenen Pîrî PaĢa-zâde derhal Galata kadısına haber gönderip orada nâib bulunan Mahremî yi görevinden azlettirmiģ. Sonunda kusurunun affını diledikten sonra, onların Ģefaatiyle tekrar nâib olabilmiģtir. Bir aralık Galata kadısı olan Hasan Çelebi, Selanik kadılığına tayin edildiği zaman, nâiblikle Mahremî yi de Selanik e götürmüģtür. Orada bir müddet çalıģarak para kazandıktan sonra eģi ve iki çocuğuyla birlikte Ġstanbul a dönmek üzere bir gemiye binen Mahremî, dönüģ yolunda bir düģman gemisi tarafından esir alınmıģtır. Uzun bir süre düģman elinde esir kaldıktan sonra belirli bir para getirip ailesini kurtarmak Ģartıyla izin almıģ ve Eğriboz da Kızılhisar a gelmiģtir. Burada Ġstanbul daki dostlarından Ģair Bursalı Esirî ile Seyid Ali Reis e rastlamıģ ve birlikte Ġstanbul a dönmüģler. Ġstanbul da bu dostlarının yardımıyla para tedarikine çalıģtığı sırada birdenbire ölmüģtür. Ailesi, daha sonra NakkaĢ Haydar tarafından toplanan para ile kurtarılmıģtır. 27 Köprülü Millî Edebiyat Cereyanının İlk Mübeşşirleri ismini taģıyan araģtırmasında Türkî-i Basît le Ģiir yazma fikrinin önce Tatavlalı Ģair Mahremî de görüldüğünü ve ÂĢık Çelebi, tezkiresinde Mahremî nin Basît-nâme adlı bir eseri olduğunu söyler. Yukarıda zikrettiğimiz hâl tercümesini kısaca yazdıktan sonra, ve bir Basitnâme si vardır ki elfâz ve teşbihât u temsilâtı Türkîdir; içlerinde lafz-ı Arabî ve Acemî yoktur. Bu üslûpla bir-iki gazel dahi derc eylemiştir. Bu dahi andandır. diyerek Ģu beyti örnek verir: 27 M. Fuad Köprülü, Milli Edebiyat Cereyanının İlk Mübeşşirleri ve Divân-ı Türkî-i Basît, Ġstanbul 1928, s
17 308 Erdoğan ULUDAĞ Gördüm segirdür ol ala gözlü geyik gibi Düşdüm tuzağına bön üveyik gibi 28 Ancak bugüne kadar Basît-nâme adını taģıyan bu eser ele geçmemiģtir. Köprülü buna dayanarak Mahremî ile Edirneli Nazmî yi Divan edebiyatında Türkî-i Basît in temsilcileri olarak edebiyat dünyasına sunmuģtur. Mahremî aruz vezni ile sade bir dil kullanarak Ģiir yazmıģtır. ġuurlu bir Ģekilde Türkçe Ģiir yazma fikrini hep savunmuģ bir Ģairdir. Yazdığı eserine Basit-nâme adını vermesi de muhtemelen bu düģüncesinden kaynaklanmaktadır. Köprülü konuyla ilgili olarak Mahremî için; Acaba Mahremî halkın kendi zevkine, ruhuna yakın eserlere verdiği kıymeti görerek bunun sebebini tahlil ve takdir ettikten sonra mı Türkî-i Basît ile yazmak fikrine düştü?" sualini sorar ve Şimdilik bize en uygun gelen izah tarzı da budur. 29 diyerek bu düģünceyi kabul eder. Tatavlalı Mahremî yi ilk olarak Türkî-i Basît ile Ģiirler yazdığından millî lisân ve edebiyat cereyanının adeta ilk müjdecisi olarak addeder. Tatavlalı Mahremî bundan baģka Yavuz Sultan Selim ve Kanunî Sultan Süleyman ın savaģlarında bulunmuģ ve bu savaģları anlatan Husrev ü ġîrîn vezninde (mefâîlün mefâîlün feûlün) bir Şehnâme yazmıģtır ve her olayın sonunda da bir tarih düģmüģtür. 30 Edirneli Nazmî (? 967?) XVI. yüzyıl Divân Ģairlerinden olan ve Türkî-i Basît ile Ģiir söyleyen ve bu tarz Ģiirlerinin çoğu bugün için elde olan Nazmî nin asıl adı Mehmet tir. Doğum tarihi bilinmemektedir. Edirne de doğmuģ, Yavuz Sultan Selim ve Kanunî Sultan Süleyman devrinde yaģamıģtır. ÂĢık Çelebi Tezkiresi nde kul oğullarından olduğu kayıtlıdır. 31 Bu ifadeye göre Nazmî nin bir yeniçerinin oğlu olduğu sanılmaktadır. Kendisi kul oğlu olarak Türk ordusunda da görev almıģ ve pek çok savaģa katılmıģtır. Kanunî Sultan Süleyman devrinde silahtar bölükbaģısı olmuģtur. Hayatının son zamanlarına doğru NakĢî Tarikatı ġeyhi Filibeli Mahmud Efendi nin himayesini görmüģtür. Nazmî nin ölüm tarihi kesin olarak bilinememektedir. Ancak Nazmî, sonradan ele geçen Pend-i Attar Tecümesi isimli eserinin sonunda tercümeyi; 28 M. Fuad Köprülü, a.g.e., s M. Fuad Köprülü, Milli Edebiyat Cereyanının İlk Mübeşşirleri ve Divân-ı Türkî-i Basît, Ġstanbul 1928, s Halûk Ġpekten vd., Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, KB. Yay., Ankara 1988, s. 272; Mustafa Ġsen, Latifi Tezkiresi, KB. Yay., Ankara 1990, s Halûk Ġpekten vd., a.g.e., s. 327
18 Dilde Sadeleşme ve Türkî-i Basît 309 Oldı pes dokuz yüz altmış yidi tâ Hicret-i ser-hayl-i cem -i enbiyâ beyitiyle belirttiği 967 de (1559) yaptığına göre vefatının bu tarihten sonra olduğu anlaģılmaktadır. 32 Çok Ģiir yazmıģ ve pek çok hadiseye tarih düģmüģ olmakla birlikte Nazmî devrinde pek tanınmıģ bir Ģair değildir. Sanat değeri açısından oldukça zayıf olan Ģiirleri Türkçe olduğu için birçok aruz kusuru da görülmektedir. Nazmî Ģiirlerini halk diline yakın bir dille yazmıģtır. Ayrıca bazı Türkçe kelimelerin bu yüzyılda hangi anlamlarda kullanıldığını da bu Ģiirlerden öğrenmek mümkündür. Aruz vezniyle, sade ve terkipsiz olarak yazdığı Ģiirleri, Türkî-i Basît in en güzel örneklerini teģkil etmektedir. Kolay yazan, Ģiir tekniğini iyi bilen bir Ģairdir ancak çok Ģiir yazması, edebî sanatların hepsine örnek göstermek amacıyla en basit ve en yaygın mazmunları sık sık tekrar etmek durumunda kalması Ģairlik yönünü zayıf düģürmüģtür. Nazmî nin edebî değeri Mecma u n-nezâ ir adlı eseri ve Türkî-i Basît tarzında yazdığı Ģiirlerinden ileri gelir. Edirneli Nazmî, Türk edebiyatının en hacimli eserlerinden ikisinin sahibi bir Ģairdir. Bu iki eserden ilki, XIV-XVI. yüzyıllar arasında yaģamıģ 360 civarında Ģairin in üzerinde Ģiirini/naziresini ihtiva eden Mecma u n-nezâ ir dir. Adından da anlaģılacağı üzere eser bir nazireler mecmuasıdır. Bu tür eserlerin edebiyatımızda çok mühim yeri vardır. Zira divan tertip etmemiģ olan ya da Ģiirleri bir araya getirilmemiģ birçok Ģairi bu tür eserlerde bulmak mümkündür. ĠĢte Nazmî nin bu eseri sayesinde günümüzde baģka kaynaklarda adı geçmeyen veya geçtiği halde eserleri ortada olmayan pek çok Ģair hakkında bilgi edinebiliyoruz. Aslında Nazmî nin gerek hayatta iken gerek ölümünden sonra Ģöhretini sağlayan en önemli eseridir. Bu eser üzerine M. Fatih Köksal tarafından bir doktora tezi hazırlanmıģtır. 33 Edirneli Nazmî nin ikinci önemli eseri, gerek tezkirelerde gerekse Nazmî üzerine yapılan araģtırma ve incelemelerde Mecma u n-nezâ ir kadar yer bulamamıģ bir bakıma Mecma u nnezâ ir in gölgesinde kalmıģ Dîvân ıdır. Bu divan 1926 yılında ele geçmiģ ve Fuad Köprülü tarafından inceleme konusu yapılarak edebiyat dünyasına tanıtılmıģtır. 34 Köprülü Milli Edebiyat Cereyanının 32 Mustafa Özkan, Edirneli Nazmî ve Türkî-i Basît Hareketi, İlmî Araştırmalar Dergisi, S. 5, Ġstanbul 1997, s. 235; Tarih İçinde Türk Dili, Filiz Kitabevi, Ġstanbul 1999, s M. Fatih Köksal, Edirneli Nazmî- Mecma u n-nezâ ir (İnceleme-Tenkitli Metin), 3 Cilt, YayımlanmamıĢ Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara M. Fuad Köprülü, Milli Edebiyat Cereyanının İlk Mübeşşirleri ve Divân-ı Türkî-i Basît, Ġstanbul 1928.
19 310 Erdoğan ULUDAĞ Ġlk MübeĢĢirleri ve Divân-ı Türkî-i Basît adını taģıyan bu eserinde, Milli Edebiyat Cereyanı nın baģlangıcını, ilk temsilcilerini ve tarihî seyrini anlattıktan ve Edirneli Nazmî nin hayatı, Mecma u n-nezâ ir ve Dîvân hakkında bazı bilgileri verdikten sonra, Türkî-i Basît le yazılmıģ çeģitli nazım Ģekilleriyle toplam 341 Ģiiri aktarmıģtır. Divân hakkında Köprülü den sonra Atsız ın 16 sayfalık risalesi, 35 AvĢar tarafından hazırlanan Türkî-i Basît ve gazeller dıģındaki nazım Ģekil ve türlerini içeren bir doktora tezi 36 dıģında kayda değer bir çalıģma yapılmadığını dile getiren Köksal, Orijinal Bir ġair: Edirneli Nazmî ve Dîvân ına Yeni BakıĢlar 37 ismini taģıyan makalesiyle Edirneli Nazmî Dîvânı nı tafsilatlı bir Ģekilde tanıtmıģ ve eleģtirel bir bakıģ açısıyla Divân üzerinde değerlendirmelerde bulunarak bu konudaki ciddî boģluğu doldurmuģtur. Köksal ın devâsâ bir dîvân diye nitelendirdiği Nazmî Dîvânı, 643 varak tutarındadır. Eser, 16 ayrı nazım Ģekliyle Ģiirden oluģur ve sayfa kenarlarında yazılı Ģiirler de hesaba katıldığında elli bin beyit civarındadır. Nazmî Dîvânı, Türk diliyle yazılmıģ en hacimli divandır. Böylesine önemi haiz bir Dîvân ın bugüne kadar ihmal edilmesi ile ilgili olarak Köksal; Edirneli Nazmî Dîvânı Türkî-i Basîtle yazılan şiirlerinden kaynaklanan değerinin yanı sıra, sadece muazzam hacmiyle değil, başka bakımlardan da son derece önemli, farklı ve tamamen orijinal bir eserdir. Bu değerli eser bilim çevrelerince bile sadece Türkî-i Basît ile yazılmış şiirler dolayısıyla bilinmekte ve lâyıkıyla tanınmamaktadır. Köprülü nün Edirneli Nazmî hakkında beyan ettiği menfi kanaatlerin bunda önemli rol oynadığı söylenebilir ve bizce Köprülü nün bu eserin sadece Türkî-i Basît cereyanıyla yazılmış manzumeler dolayısıyla bir önemi bulunduğu yolundaki görüşü ilim adamları ve araştırmacıların Dîvân a yeterince yönelmemelerinde en önemli etken olmuştur. Ģeklinde -bize göre de haklı- bir görüģ beyan eder. 38 Bu iki önemli eseri haricinde Nazmî nin son zamanlarda ele geçen Feridüddîn-i Attâr ın Pend-nâme sinden geniģleterek yaptığı Pend-i Attâr Tercümesi vardır beyitten oluģan eser, aruzun fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbıyla yazılmıģtır. Hasibe Mazıoğlu nun bu 35 Nihal Atsız; XVI. Asır ġairlerinden Edirneli Nazmi nin Eseri ve Bu Eserin Türk Dili ve Kültürü Bakımından Ehemmiyeti, ArkadaĢ Basımevi. Ġstanbul 1934, s Ziya AvĢar; Edirneli Nazmî, Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri, Türkî-i Basît ve Gazeller Dışındaki Nazım Şekil ve Türleri, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (YayımlanmamıĢ Doktora Tezi), Ankara M. Fatih Köksal; Orijinal Bir ġair: Edirneli Nazmî ve Dîvân ına Yeni BakıĢlar, Bilig 20/KıĢ 2002, s M. Fatih Köksal, a.g.m., s
20 Dilde Sadeleşme ve Türkî-i Basît 311 eser ve konusuyla ilgili olarak Edirneli Nazmî nin Pend-i Attâr Çevirisi baģlığını taģıyan tanıtıcı bir makalesi vardır. 39 TÜRKÎ-İ BASÎT TARTIŞMALARI Evveliyatı, ortaya çıkıģ sebepleri ve temsilcileriyle ele aldığımız Türkî-i Basît le ilgili günümüze değin çeģitli görüģler ileri sürülmüģ ve özellikle son zamanlarda bu görüģler ıģığında; adlandırılmasından konumuna, temsilcilerinden içeriğine değin bir dizi tartıģma baģlatılmıģtır. Biz de yazımızın bu kısmında Türkî-i Basît le ilgili söylenenleri hatırlatarak, bu görüģleri değerlendirerek kendi düģüncelerimizi ifade etmeye çalıģacağız. Türkî-İ Basît i Bir Akım Olarak Değerlendirenler Türkî-i Basit, Köprülü-zâde Mehmed Fuad ın 1928 yılında XVI. yüzyıl Ģairlerinden Edirneli Nazmî nin Divân ını ortaya çıkarmasıyla, bugüne kadar bir tek bu Ģairin divanında yer alan bazı Ģiirlerin baģlığında görülen bir adlandırmadır. 40 Türkçe kelimelerden oluģan, Arapça ve Farsça terkiplerin kullanılmadığı Ģiir anlayıģını benimseyen Ģâirlerin oluģturduğu hareketin genel adıdır. Köprülü, Türkî-i Basît baģlıklarını taģıyan Ģiirleri toplayarak 1928 yılında neģretmiģtir. 41 Konuyla ilgili olarak Köprülü eserinde; İşte bu sırada, birdenbire, Mahremî ve Nazmî gibi iki şairin aruz vezni ile, fakat sade, terkipsiz Türkçe ile ve yabancı kelimelerden imkân nisbetinde uzak olarak şiirler yazmaya kalktıklarını ve buna da Türkî-i Basît adını verdiklerini görüyoruz. Şimdiye kadar edebiyatımız üzerinde çalışan hiçbir âlimin nedense gözüne çarpmayan bu iki hadise pek muhtemeldir ki, XVI. asırda sair bazı şairler daha bu yolda şiirler yazmış olsunlar. Her halde aynı devire ait olan bu iki hadise, o aralık sade dile doğru yeni bir cereyan başladığını bize gösteriyor. Acaba bu cereyan ne gibi tarihî âmillerin tesiriyle doğdu; acaba Türkî-i Basît ile yazan başka şairler de oldu mu? Bu hareket, edebiyat çevresinde nasıl karşılandı? İşte bir yığın sualler ki, şimdilik elimizde bulunan pek az vesikalarla, bunların açık ve kat î cevabını vermek mümkün olamıyor Hasibe Mazıoğlu; Edirneli Nazmî nin Pend-i Attâr Çevirisi, Türkoloji Dergisi VII, Ankara 1977, s Ahmet Mermer; Türkî-i Basît ve Aydınlı Visâlî nin Şiirleri, Akçağ Yayınları, Ankara 2006, s M. Fuad Köprülü, Milli Edebiyat Cereyanının İlk Mübeşşirleri ve Divân-ı Türkî-i Basît, Ġstanbul M. Fuad Köprülü, a.g.e., s
TÜRKÎ-İ BASÎT HAREKETİNİ YENİDEN DÜŞÜNMEK 1 ÖZET Hatice AYNUR * Genel Türk edebiyatı ile Osmanlı dönemi Türk edebiyatı tarihini yazan araştırmacılar tarafından muhakkak söz edilip tartışılan en önemli