Çaga hukuklary Iıun 10, 2011
Mähriniň aıtmagyna görä, ıurtda amal edilıän gymmatbaha gurluşyklaryň sanyny azaldyp, etrapdyr, obalarda çagalar baglarynyň sanyny ıeterlik mukdarda gurmaly. Paılaş
Golaıda Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň mejlisinde çaganyň irki ösüşi we ony mekdebe taııarlamak boıunça 2011-2015-nji ıyllar üçin Türkmenistanyň Milli Maksatnamasyny tassyklamak hakyndaky kararyň taslamasy barada durlup geçildi.
Bu maksatnamanyň taslamasy BMG-niň çagalar gaznasynyň — İUNICEF-iň ıardam etmeginde, degişli ugurda Türkmenistanyň döwlet syıasatynyň esasy ugurlaryny hem-de çaganyň hukuklary hakyndaky konwensiıanyň esasy düzgünlerini nazara almak bilen, Türkmenistanyň degişli ministrlikleri we edaralary bilen bilelikde işlenip taııarlanandygy barada türkmen metbugaty habar berdi.
Türkmenistan BMG-niň agzasy bolmak bilen, “Çaganyň hukuklary” hakyndaky konwensiıany tassyklap, çagalaryň hukuklaryny üpjün etmek baradaky borçnamany öz üstüne aldy.
Aşgabatly ıaşaıjy, saglyk pudagynyň işgäri Mähriniň aıtmagyna görä, Garaşsyzlygyň başky ıyllary Türkmenistanyň saglyk ulgamyna we bilim ulgamyna zarba urulmagy bilen, eneleriň we çagalaryň goragy örän pese düşdi.
Türkmenistanyň 1992-nji ıylda BMG-niň agzalygyna girmek tagallasyny öňe sürüp ıören döwürleri, ilatyň sosial goraglygynyň iň bir pese düşen döwrüne gabat gelipdi. Sosial ıagdaılarynyň pesligi sebäpli, mekdebe gatnatmaga okuw esbaplaryny, mekdep üçin aıakgap, egin-eşik edinip bilmän, çagalaryny mekdepden alyp galan ene-atalar hem köp bolupdy.
Maşgalanyň güzerany üçin mal bakmak, kärende ıerlerinde işlemek, bazarlarda galtak sürmek, barjamly adamlaryň maşynyny ıuwmak, söwda-satyk bilen meşgul bolmak, hatda gedaıçylyk etmek ıaly pişelere baş goşan çagalar köp bolupdy.
Çagalaryň kömek pullarynyň, enelere berilıän posobiıalaryň ıatyrylmagy, işsizligiň ıokary derejä ıetmegi bilen, köp çagaly maşgalalar has kynçylykly ıagdaılara duş gelipdiler. Emma şol döwürlerde-de “bagtly çagalyk” barada türkmen metbugaty aıagaldygyna mahabatly makalalary çap edıärdi.
Soňky ıyllar Aşgabat şäherinde, welaıat merkezlerinde “Ene mähri” merkezleriniň gurlup ulanylmaga berilmegi bilen, ilatyň sosial ıagdaılarynyň gowulanyp ugramagy, çagalara berilıän kömek pullarynyň gaıtadan dikeldilmegi bilen, türkmen maşgalalarynyň gün-güzeranlary gowulaşyp ugrady.
Boşap galan çaga dogrulıan öılerde ıene-de täze dogan çaga jägildisi artyp ugrady. Mal bakıan, kärende ıerlerinde işleıän çagalar enteklerem ıeterlik bolsa-da, bazarlarda, demir ıol wokzallarynda gedaıçylyk edip ıören çagalaryň sany üzül-kesil azaldy.
Poliomielit, gyzdyrma, difteriıa ıaly keselleriň garşysyna waksinalaryň wagtynda, bökdeniçsiz geçirilıänligi üçin, bu keseller bilen keselleıän çagalar Türkmenistanda soňky ıyllar hasaba alnanok.
“Döwletiň tagallasy bilen ıurtda sporta uly üns berilmegi, Awazada, Gökderede çagalar sagaldyş merkezleriniň gurluşygynyň sanynyň artdyrylmagy, täze çagalar baglarynyň onlarçasynyň gurlup, ulanylmaga berilmegi hem öz oňat netijelerini berıär” diıip, saglyk pudagynyň işgäri Mähri aıdıar.
Çaganyň irki ösüşi we ony mekdebe taııarlamak boıunça 2011-2015-nji ıyllar üçin kabul edilen Milli Maksatnamanyň çäginde giň dünıägaraıyşly, adamkärçilikli, anyk hünärli, ıokary medeniıetli, ruhubelent, maksada okgunly, il-güne wepaly kämil şahsyıetleri kemala getirmek barada aıdylyp, bu Maksatnamanyň durmuşa geçmegi üçin, bilim we saglygy goraıyş edaralarynyň üstüne uly jogapkärçilik ıüklendi.
“İokary we orta mugallymçylyk okuw mekdeplerinde mugallym hünärini ele alıan her bir hünärmen umumy bilim bilen bir hatarda pedagogikany, psihologiıany, estetikany, çeperçiligi, sungaty, aıdym-sazy, bedenterbiıäni hem çuňňur öwrenmeli. Olar çagalar bilen mylaıym gürleşmek, her bir çaga bilen ene-atasy ıaly düşünişmekligi oňarmaly, olaryň ıaşyna görä ösüş aıratynlyklaryny öwrenmegi başarmaly” diıip, Mähri nygtaıar.
Soňky ıyllarda çaga kesellän ıagdaıynda keseliniň başlangyç alamatlaryny anyklamaklary hem öwrenmekleri, mugallymlaryň lukmanlar bilen jebis, sazlaşykda işlemekleri baradaky wezipe olaryň öňünde goıuldy.
Türkmen döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň mugallymlarynyň taııarlamagynda çaga ıokanç keselleri we çaga keselleriniň her bir ugurlary boıunça birnäçe okuw usuly we okuw kitaplary neşir edilip, okuw jaılarynyň kitaphanalaryna paılandy. Talyplara niıetlenen “Lukmançylyk bilimleriniň esaslary” atly okuw kitaby çap edildi.
Obalaryň ıagdaıy öwerlik däl
İurtda amal edilıän işleriň möçberiniň az däldigini nygtap, Mähri etrapdyr obalaryň ıagdaıyna ünsi çekdi. Onuň aıtmagyna görä, çagalaryň irki ösüşi we olary mekdebe taııarlamak baradaky Milli Maksatnamanyň durmuşa geçmegi üçin, ilki bilen çagalar baglarynda işi oňat ıola goımaly: "İurtda bar bolan mekdebe çenli ıaşly çagalaryň, mekdep ıaşly çagalaryň anyk sanyny kesgitleıän statistiki maglumatlary metbugatda çap edip, olaryň näçesiniň çagalar baglarynyň hyzmatyndan peıdalanyp bilmeıändiklerini, näçesiniň döwrebap mekdeplerde bilim alyp bilmeıändiklerini anyklamaly".
İurtda gurulıan, kompıuter tehnologiıalary bilen üpjün edilen mekdeplerem, ähli amatlyklary bolan çagalar baglarynyň gurluşygy hem esasan paıtagtyň hem-de Ahal welaıatynyň paıyna düşıär. Beıleki welaıatlaryň merkezlerinde hem şeıle mekdepleriň, çagalar baglarynyň birnäçesiniň gurlup, ulanylmaga berlendigine seretmezden, etrapdyr, obalarda bu ugurdan edilıän iş kän bir göze ilmeıär.
Oba ıerleriniň çagalary üçin çagalar baglary ıeterlik derejede ıok diıseň hem ıalňyş bolmaz. Etrap merkezlerinde bar bolan çagalar baglarynyň ıagdaıy gözgyny. Mekdepleriň ıagdaıy hem öwerlik däl.
Obalarda ıaşaıan ençeme ene-atalar öz çagalaryny okuwa taııarlap bilmeıärler. Çagalar bagyna barmaıan körpeler, dil taıdanam, ösüş taıdanam köplenç yza galıarlar. Olar mekdebe baranlarynda eııäm çagalar baglaryna gatnan çagalar bilen programmany deň-derejede alyp gidip bilmeıärler.
Mähriniň aıtmagyna görä, ıurtda amal edilıän gymmatbaha gurluşyklaryň sanyny azaldyp, etrapdyr, obalarda çagalar baglarynyň sanyny ıeterlik mukdarda gurmaly. “Her bir maşgalanyň öz çagasynyň çagalar bagyna, mekdeplere päsgelçiliksiz ıerleşip, döwrebap bilim aljagyna gözi ıetse, şonda ıurtda çagalaryň hukuklarynyň döwlet tarapyndan doly goralıandygy barada agyz dolduryp aıtsa bolar. Häzirlikçe bizde agyz dolduryp aıdar ıaly ıagdaı ıok” diıip, Mähri belleıär.
30-njy maıdan 1-nji iıun aralygynda çagalaryň hukuklaryny goramak boıunça 3-nji Merkezi Aziıa maslahaty Türkmenistanyň mejlisi, Bilim ministrligi, Umumymilli “Galkynyş” hereketine girıän jemgyıetçilik guramalary, BMG-niň çagalar gaznasynyň — İUNICEF-iň Türkmenistandaky wekilhanasy tarapyndan gurnaldy.
Maslahata gatnaşyjylara eneligi we çagalygy goramak, hukuk, bilim we lukmançylyk ulgamlarynda “giň möçberde özgertmeleriň” durmuşa geçirilıänligi, bilim we saglygy goraıyş edaralarynyň işi bilen tanyşmaga mümkinçilik döredildi.
“Emma olara obalara aılanyp, oba çagalarynyň durmuşy bilen tanyşmaga mümkinçilik döredilmedi” diıip, Mähri aıdıar.