“Ole hadaşım, bir sözlük istiyorum…”
Oxford Akademisi geçtiğimiz yıl İngilizce sözlüğüne 1200 yeni kelime eklenmesine karar verdi. İbranice dilinde ise 2003 yılından beri bu yönde hiçbir girişimde bulunulmadı, o yıldan bu yana yeni bir sözlüğün basımına da girişilmedi. Bir TV programında duydum.
Bir lisana yeni kelimelerin kazandırması Türk Dil Kurumu benzeri akademilerin görevi, oysa sözlüklerin güncellenerek yayınlanmaları en azından İsrail’de kültür bakanlığının sorumluluk alanına giriyor. Anlaşılan İsrail’de bu yönde gerekli harcamaların yapılmasından, bu amaçla bir bütçenin tahsis edilmesinden kaçınılmaktadır.
Ladino dilinin geliştirilmesi amacıyla da bir akademi oluşturulduğunu ve Dr. Selim Salti’nin bu vesile ile İspanya’da bulunduğunu belirtelim.
Diller ihtiyaçlara göre zaman içinde gelişme gösterirler. Kitle iletişimi, teknoloji, elektronik bilgi işlem ve bunlar gibi diğer etmenler günümüzde günlük dilin gelişimini hızlandırmaktadır. Özellikle yeni neslin ve gençlerin kimi zaman slengli konuşmaları da dili etkileyebilmektedir. Bu etkileşimden uzak kalan, giderek daha az insan tarafından konuşulan diller ise yok olmaya mahkûmdurlar.
Modern İbranice Eliezer Ben-Yehuda tarafından hayata geçirildi. 19. yüzyılın sonunda Ben-Yehuda Siyonizm ile İbranicenin bir arada olabileceğini savunarak şunu demiştir: "İbrani dili sadece ulusumuzu canlandırıp anavatanımıza döndüğümüz sürece canlı kalabilir." Günümüzde İsrail’de 8 milyon kişi bu lisanı konuşmaktadır. Yahudilik bilincinin yüksek olduğu Diaspora ülkelerinde okullarda İbranice öğretilmekte, yetişkinler bu lisanı konuşabilmektedirler.
İbrani dili de konuşulan her canlı dil gibi bolca teknik gelişmelerden etkilenmekte, gençlerin kullandıkları bazı deyimler günlük lisana girmektedir.
Ole hadaş lisanı nerede öğrenir? Bu ülkede öğrenim görmemiş ise ulpanda ve sonrasında sokakta… Yıllarca önce alef sınıfını bitirdiğimde; “ben bu işi kıvırdım” diye düşündüm, iyi kötü derdimi anlatıyordum. Ne var ki sokakta sıkça duyduğum “Nu!..” sözcüğünün anlamını bir türlü çıkaramıyordum. Nasıl oluyor da dakika başı kullanılan bu kelime bize ulpanda öğretilmemişti?..
Alef plus, bet, gimel, öğrenmeye devam ettim. Otuzlu yaşlar, artık haberleri anlar, zor da olsa gazete okur duruma gelmiştim. Bu arada hukuk sınavlarımı da geçtim. Hadi tiyatro da seyrediyorum, ama hep bir şey eksik kalıyor. Demem o ki lisan çocuk yaşta öğrenilir. Demem o ki Aliya yapacaksanız tercihen çocuklarınız küçük yaştayken yapın!..
Ve ülkeye yeniden avdet ettiğimde; Aaa!.. bir çok sözcük türemiş. “Lesames!..” O da ne ki?.. Sonradan anlıyorum ki telefonda SMS göndermekmiş. Şoreş (kökler) önemli…
Lisan öğrenmede ve günlük yaşamda her zaman için iyi bir “sözlük” gerekli. 1980 Aliyası’nda gelenlerin eline ipince 100 sayfalık bir sözlük verildi. Hazırlayanın ismini hatırlamıyorum. Ama bu sözlük gerçekten en azından ilk yıllarda bana yardımcı oldu, lazım olan ne varsa kolaylıkla buldum.
Sonrasında İYT’nin bastırdığı ve Yuda Siliki ile İsrael Benyakar’ın hazırladıkları oldukça kalın, ciltli, “Türkçe-İbranice, İbranice-Türkçe Sözlük” var. Bir miktarı Gözlem Yayınevi tarafından satılan ve genelde her ole hadaşa ücretsiz dağıtılan bu sözlüğün tükendiğini duydum. Hazırlayanların çok büyük emekleri olduğu kesin ama kullanılışı bana biraz karmaşık geldi, bir dosta hediye ettim.
Bu yönde bir talebin olduğunu görüyoruz. Ben Google Translation’ı kullanıyorum. Bazen sapıtıyorsa da her zaman elimin altında… Maalesef kütüphanelerimizin en değerli eserleri olan Britannica’lar, Larousse’lar dönemi çoktan kapandı. İsrail’de bakanlık bile sözlük basımı için bütçe ayırmıyorsa bir kelimenin anlamını aradığımızda cep telefonumuzdan “Google çeviri” aplikasyonunu indirerek, teknolojinin biraz da bu yalın hizmetinden yararlanmak dışında yapabilecek bir şeyimiz yok gibi…