Tarih ve gelenek bağlamında Türkiye'de Boşnaklar | İgman Tv
IGMAN TV / KÜLTÜR / SOSYAL PSİKOLOJİ / Tarih
Tarih ve gelenek bağlamında Türkiye’de Boşnaklar
Yazar: Sosyal Psk. Dr.Ufuk Süslü · 12 Haziran 2017
Osmanlı Devleti’nin Balkan coğrafyasından çekilmeye başlamasıyla bu bölgedeki
Müslüman topluluklar Anadolu’ya gelmeye başlamışlardı. Bu toplulukların içerisinde
Boşnaklar da vardı. Anadolu’nun değişik bölgelerine yerleştirilen Boşnak muhacirler, Türk
toplumuna adapte olurlarken geleneklerini de devam ettirmeye çalışmışlardı. Doğum, düğün
ve ölüm konusundaki gelenekleri geçmişten günümüze gelinceye kadar değişikliklere
uğramışlardır. Bazı gelenekler, hâlihazırda diğer ülkelerde yaşayan Boşnaklardan farklılık
göstermekte, bazıları ise muhafaza olunmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Boşnaklar, göç, gelenek, dil.
Bosniaks in Turkey in the contexs of history and
With withdrawal of Ottoman Empire from the Balkans Muslims who lived in
Balkans had started to come to Anatolia. Amog these Muslims who came to Anatolia there
were Bosniaks too. The Bosniaks who settled in Anatolia were trying to adapt to the new
society and at the same time they were trying to keep their old traditions too. Traditions about
birth, wedding and funeral have of course been changed a bit. Some traditions that Bosniaks
in Turkey practice differs from the traditions which Bosniaks who live in other countries
practice but some traditions are still the same.
Keywords: Bosniaks, migration, tradition, language
 Doktora Öğrencisi. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. amra76@hotmail.com
Kırbaç, A. (2012). Tarih ve gelenek bağlamında Türkiye’de Boşnaklar. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi
[Bağlantıda]. 9:1. Erişim: http://www.insanbilimleri.com
19. asrın son yıllarında Anadolu’ya hem Balkanlardan hem de Kafkaslardan binlerce
muhacir gelmiştir. Bu göçün sebebi şüphesiz Osmanlı Devleti’nin bu bölgelerden çekilmek
mecburiyetinde kalmasıdır. Balkanlardan gelen muhacirlerin içerisinde ‘Boşnaklar’ da vardır.
Onların göçleri 19. Yüzyılın son çeyreğinde başlamış, yirminci yüzyılın son çeyreğine kadar
devam etmiştir. Boşnakların geldikleri coğrafya, tarih boyunca pek çok milletin yaşadığı
önemli bir coğrafyadır.
Bosna’da tarihi bilinen en eski halk İlirlerdir. İlirler, Balkan yarımadasının batısında
yaşıyorlardı. Gotlar 3. asırda bu bölgeye gelmeye başlamışlar, 4. asırda, onları Hunlar ve
Alanlar takip etmişlerdir. Avarlar, Balkanların değişik yerlerinde yerleşmişlerdir. Batı
Bosna’da, Hersek bölgesinde ve Karadağ’da. 7. asrın ilk yıllarına kadar Avarlar, bu bölgenin
hâkimidirler. Avarları Balkanlardan Bizans, Bulgar ve Hırvat orduları uzaklaştırırlar ama
Avarların bir kısmının özelikle Bosna’nın Kuzey ve Kuzeybatı taraflarında kalmaya devam
Bosna’ya karşı ilk Osmanlı hücumları, 1392’de Paşa Yiğit Bey tarafından Üsküp’ün
alınmasından sonra başlamıştır. Bu bölgede bir uç mıntıkası oluşturulmuş, son Bosna Kralı
Tomaşeviç, Batı desteğine güvenerek Osmanlılara haraç ödemeyi reddedince Fatih Sultan
Mehmed idaresindeki Osmanlı ordusu Bosna’nın fethini tamamlamıştır. Yeni fethedilen bu
bölgede bir sancak kurularak Sancak Beyliği Minnetoğlu Mehmed Bey’e verilmiştir.
Bosna’nın Osmanlı idaresine geçmesiyle bu bölgedeki fetihler devam etmiş, Hersek Sancağı
1470’te teşkil edilmiş ve buranın diğer bazı toprakları ise 1482 başlarında fethedilerek
sancağa katılmıştır. Bu bölgede merkezi Zvornik olan bir başka sancak daha kurularak,
Srebrenik banatlığı 1512’de, Yajce ve Banjaluka ise Mohaç zaferi sonrasında (1528)
Bosna, 1878’de Berlin Antlaşmasıyla Avusturya-Macaristan’a verilmiştir.
Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Bosna’yı işgal ettikten sonra 1918’e kadar Bosna’dan
Türkiye’ye beş büyük göç dalgası olmuştur. İlk büyük göç, 1878 yılında Avusturya-
Macaristan İmparatorluğu’nun Bosna’yı işgalinden hemen sonradır. İkinci göç, 1882 yılında
gerçekleşmiştir. Bu göçün sebebi Avusturya’nın Boşnaklara askerlik mecburiyeti
getirmesidir. Bu durum Boşnakların isyanı ile sonuçlanmıştır. Üçüncü göç dalgası ‘Dzabic
hareketiyle’ 1900 yılında olmuştur. Dördüncü dalga 1908 yılında Avusturya-Macaristan
1 İmamovic, Mustafa (1996). Historija Bosnjaka, Sarajevo, s.358-360.
İmparatorluğu’nun Bosna-Hersek’i ilhakı sonucunda gerçekleşmiştir. Beşinci dalga ise 1918
Boşnaklar, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu döneminde birçok zorluk yaşamış
ve büyük zulümlere uğramıştır. Boşnakların yaşadıkları bölgelerde çıkan olayların ve göçlerin
en büyük sebebi budur. Bu beş büyük göç dalgasının yanı sıra Boşnakların başka göçleri de
olmuştur. Bugünkü Sırbistan ve Karadağ’da (Sancak bölgesi)3 yaşayan Boşnakların göçleri
1970’li yıllara kadar devam etmiştir.
Boşnakların Türkiye’ye yerleşmesi
19. asrın son yıllarında Balkanlardan gelen muhacirlerin Anadolu’ya yerleşmesi
nüfus bakımından büyük değişmelere sebep olmuş, Anadolu’da nüfus sayısı sürekli artmıştır.
İlk gelen muhacirler kırsal kesimlerde yerleştirilmişlerdi. Daha sonra muhacirlerin büyük
şehirlerin dışındaki mahallelere yerleştiklerini görüyoruz. Bu şekilde meselâ 1881-1892
arasında Ankara’da ve Çorum’da Boşnak mahalleleri ortaya çıkmıştır. Gelen Boşnak
muhacirlerin bir kısmı zanaatkârdı ve onların geçim sağlamak konusunda daha az zorlandığı
söylenir. Gelen Boşnak muhacirlerin en büyük sorunu dildi. Türkçe bilmiyorlardı. Osmanlı
Dönemi’nde 1878’ten sonra gelen Boşnaklar, İzmir, Eskişehir, Bursa, Yenişehir, Ankara,
İstanbul, Karamürsel, İnegöl, Biga, Afyonkarahisar, İzmit ve Adapazarı’na yerleşirler.
Boşnak muhacirlere ev yapmak için devlet toprak verir. Bazı muhacirler dağlık yerleri ve
köyleri tercih ederken bazıları büyük şehirleri tercih ettiler.
İstanbul’a yerleşen bir grup Boşnak Bosna’daki durumlarını gündeme getirmek ve
müdahale etmek için 500 üyesi olan bir dernek kurmuştu. Derneğin başkanın adı Ali Şevket
Yunuzefendic’ti. Bu dernek, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun Bosna-Hersek’i ilhak
etmesine karşı 1908 yılında İstanbul’da mitingler düzenlenmiştir. 1910 yılında Jovan Cvijic,
Osmanlı Devleti’ndeki Boşnakların yeni ülkede yaşadıklarıyla ilgili şunları kaydetmişti:
‘Buraya gelen Boşnak muhacirlerin geldikten hemen sonra üçte biri öldü. Ölenlerin çoğu
çocuklardı.’ Bunun nedenini Cvijic, iklim değişikliğiyle açıklıyor. Soğuk ve serin Bosna’dan
2 Dervisevic, Alaga (2006). Bosnjaci u Dijaspori, Sarajevo, 2006, s.125.
3Sancak, günümüzde Sırbistan ve Karadağ sınırları içerisinde kalan Osmanlı döneminde teşekkül etmiş bir bölgedir. Bölgenin
doğusu bugünkü Sırbistan’ın güneybatısındaki araziyi meydana getirir ve Sırbistan idaresindedir. Bunun dışındaki kısım ise
Sancak bölgesinin batısı olup Karadağ Cumhuriyeti sınırları içerisinde bulunmaktadır. Bu bölge bir bütün olarak
düşünüldüğünde yüzölçümü 8687 km²’dir. 450.000 kişi bu bölgede yaşar. Müslüman nüfus 365.000 civarındadır ve toplam
nüfusun %81.1’ini oluşturur. Bölgenin doğu kısmında Novipazar, Tutin, Sjenica, Prijepolje, Nova Varoš Priboj gibi şehirler
vardır. Batı kısmında ise Pljevlja (Taşlıca), Bijelo Polje (Akova), Berane, Rožaje ve Plav şehirleri vardır.
sıcak Anadolu’ya geldikten sonra yeni iklime hemen adapte olamadıkları için ve sıtma
hastalığına yakalandıkları için öldüklerini söylüyordu.4 Marmara bölgesine yerleşenler çok
daha kolay adapte olmuşlardı. 1970’li yıllarda S.Smlatic, Türkiye’deki Boşnak muhacirler
hakkında kitap yazmıştı. Bu kitapta Boşnak muhacirlerin ilk geldikleri zamanda hastalıktan,
iklim değişikliğinden çok sayıda öldüğünü söyler ama doğum oranı yüksek olduğundan sayı
bakımından büyük bir düşüş olmadığını kaydeder.5 İlk gelen muhacirlerin en büyük sorunu
O’na göre dildir. Yaşlı muhacirler için bu sorun daha da yoğun yaşanmaktadır çünkü hemen
dil öğrenemiyorlardı ve pek çoğu Türkçe öğrenmeden ölüyordu.
Türkiye’ye gelen Boşnak muhacirler genellikle bir arada yaşadılar. Boşnak köyleri
veya Boşnak mahalleleri oluşturdular. Daha çok kendi ararlarında evleniyorlar ve
görüşüyorlardı. Evleri de eski Boşnak evlerine benzeterek yapıyorlardı. Türkiye’ye gelen
Boşnaklar, Türkiye’nin her tarafına yerleşmişlerdi. Boşnaklar, daha yoğun olarak Adapazarı,
İzmit, Yalova ve Bursa gibi Marmara bölgesinin şehirlerine yerleştiler. 1912 yılında gelen
Boşnakların bir kısmı Çanakkale’ye yerleştiler. Karamürsel’de çok sayıda Boşnak köyü
vardır. İzmir, Burhaniye ve Ayvalık’a yerleşen Boşnak muhacirleri hem iklimden hem de
toprağın verimliliğinden dolayı zengin olmuşlardı.
Türkiye Cumhuriyeti, 1934 yılında Türkiye’ye gelen muhacirler hakkında bir yasa
getirir ve komşu ülkelerle muhacir sorunu hakkında müzakereyi başlatır. Bu müzakereyi
Türkiye o zaman Yugoslavya Krallığı’yla yapmıştı ve Yugoslavya Krallığı, 1934 yılında bu
anlaşmaya göre bir proje hazırlamıştı. Bu projeye göre beş yıl içinde 200.000 Boşnak’ın
Yugoslavya’dan Türkiye’ye gönderilmesi plânlanıyordu ve bu şekilde Yugoslavya,
Yunanistan ve Bulgaristan gibi Türkiye’yle Müslüman nüfus sorununu çözmüş olacaktı.
Türkiye, ilk önce bu muhacirleri Türkiye’nin Irak ve İran sınırına yerleştirmeyi plânlıyordu
ama bu plân tam olarak gerçekleştirilemedi. O dönemde gelen Boşnak muhacirler, Elazığ ve
Erzincan bölgesine yerleştiriliyordu. Bu bölgeye o dönemde gelen muhacirlerin belirli bir
zamandan sonra bölgenin şartlarına alışamaması ve daha önce gelen akrabalarının daha çok
batı bölgelerinde yaşamalarından dolayı büyük bir kısmı Türkiye’nin Batı bölgelerine gitmeye
karar verir. İzmir ve İstanbul gibi büyük şehirler muhacirlere iş konusunda daha çok imkân
sunuyordu. İş imkânları da muhacirlerin büyük şehirlere yerleşmesinin en büyük sebebiydi.6
4 Bandzovic, Safet (2006). Iselvanje Bosnjaka u Tursku, Sarajevo, s.512.
5 age. s.513.
6 age. s. 301.
İstanbul’da Boşnak muhacirlerin en yoğun yaşadıkları semtler şunladır: Pendik, Yeni
Bosna, Bayrampaşa, Beşyüzevler, Alibeyköy, Zeytinburnu, Küçükköy ve Kartal. Daha önce
gelen muhacirler Fatih, Edirnekapı, Eminönü semtlerine yerleşmişlerdi. Büyük şehirlerde iş
bulmak ve geçimi sağlamak daha kolaydı. Muhacirler ilk beş sene vergi de ödemekten
muaftılar ve bu durum kendilerinin iş kurmalarına kolaylık sağlıyordu. Türkiye’ye gelen
Boşnak muhacirlerin özellikle köyden gelenleri büyük bir kültür şoku yaşadılar. Her şey çok
daha farklıydı, her şey çok daha moderndi. 1960’lı yıllarda gelenler genellikle fabrikalarda iş
buluyorlardı. Bazıları o yıllarda Batı Avrupa’ya da gitmişler ama ailelerini genellikle
Türkiye’de bırakmışlardı. Sonra kendileri de geri geliyorlardı. Türkçeyi genellikle
fabrikalarda Türk arkadaşlarından öğreniyorlardı. Türkçeyi öğrenmek için ne devlet ne de
sivil toplum kuruluşları Türkçe kursları organize etmemişlerdi. Bundan dolayı kadın nüfusu
Türkçe öğrenmekte daha büyük zorluk çekiyordu. Çünkü kadınlar, daha çok evde kalıyorlardı
ve kendi aralarında görüşüyorlardı. Türk toplumuyla temasları çok kısıtlıydı. Genç nesiller
okula başladıktan sonra Türkçeyi öğreniyorlardı. Okul, onların Türk toplumunla temasa
geçtiği belki tek yerdi. Çünkü yaşadıkları mahalleler çoğu Boşnak muhacirlerden oluşuyordu.
Kendi aralarında evlendikleri için bu semtlerde sonra da yaşamaya devam ediyorlardı. Bu
eğilim zamanla biraz da olsa değişmeye başladı. Genç nesil daha çok Türk toplumuna dâhil
olmaya başlamıştı. Evlilikler de diğer Boşnak olmayan gruplarla çoğalmaya başlamıştı.
Dedelerin ve babaların yaşadıkları semtlerden farklı bölgelere de taşınmaya başladılar. Gelen
muhacirler arasında şehirli olanlar çok daha kolay adapte oluyorlardı yeni ortama. Aynı
zamanda eğitimli olanlar iş konusunda da daha şanslılardı. Muhacirlerin hep bir arada
yaşaması onların âdetlerini, geleneklerini ve dillerini unutmamalarına yardımcı olmuştu. Tabiî
ki bugün büyük çoğunluğu özellikle dördüncü veya beşinci nesil Boşnakçayı daha az bilir
veya tamamen unutmuştur.
Türkiye’ye gelen Boşnak muhacirleri Slâv kökenli soyadlarını Türk soyadlarıyla
değiştirmek durumunda kalmışlardı. Yeni soyadlarını geldikleri yerlerden esinlenerek
alıyorlardı. Bunların birkaç örneği: Akova, Sancaklı, Balkan, Boşnak vb. Bazı muhacirlerin
söylediklerine göre bu konuda büyük bir sıkıntı duymamışlardı çünkü Slâv soyadlarıyla
farklılıkları daha belirgin olacaktı ve bunu da istemiyorlardı. Devletin politikası da Türk
olmayan muhacirlerin Türk toplumuna uymasını ve hatta asimilasyonunu bir şekilde
destekliyordu. Zamanla devletin ve siyasetçilerin bu tavırları değişti ve farklı etnik grupların
köklerini ve kendine özgün geleneklerini belli etmek ve devam ettirmekte çok büyük bir
sakıncası olmadığını görmeye başladılar.
1990’lı yıllarda Bosna Savaşı’yla birlikte Türkiye’de değişik şehirlerde Boşnak
kültür dernekleri kurulmaya başladı. Adapazarı, İstanbul, Bursa, İzmir onlardan sadece
birkaçıdır. Bosna Savaşı’nda yaşanan katliamları ve durumları gündeme getirmeye çalıştılar,
Bosna’ya yardım ettiler. Bu derneklerin savaştan sonraki faaliyetlerine bir de Boşnak kültür
ve geleneklerini yaşatması faaliyetini eklediler. Bütün bu gösterdikleri Boşnak kimliği
farkındalığına ve gösterdikleri ilgiye rağmen Bosna ve Sancak’taki bazı bilim adamlarına
göre Türkiye’deki Boşnaklar kendi etnik kimliklerini kaybetmiş durumdadırlar. Onlar, kendi
ana dillini kaybetmişlerdir ve Türk toplumuna tamamen asimile olmuşlardır. Sadece
hafızalarında soluk memleket hatıraları kalmıştır. Bu bilim adamları durumun en büyük
sebebinin dinde olduğunu düşünürler.
Türkiye’ye gelen Boşnak muhacirlerin özellikle daha geç yıllarda gelenlerin
memlekette kalan akrabalarıyla bağlarını koparmadıklarını görüyoruz. 1990’lı yıllardan sonra
Türkiye ve Bosna-Hersek’le ve Sancak bölgesiyle diplomatik ilişkiler yoğunlaştılar. Gidip
gelmek daha kolay oldu. Bu durum Boşnak muhacirleri de etkiledi. Eski memleketlerini daha
sık ziyaret etmeye başladılar, iş ilişkileri kurdular. Memlekette kalmış olan akrabalarıyla ve
dostlarıyla teknolojinin gelişmesiyle görüşmeler daha kolay oldu.
Boşnakça ve Türkiye’deki Boşnakların dili
Boşnak dili, Güney Slâv dilidir. Bu dil, Bosna Hersek’te ve Sancak’ta yaşayan ve
diasporada Boşnaklar tarafından konuşulur. Boşnak dili için hem Lâtin hem de Kiril alfabesi
kullanılır. Boşnak dili beş diyalektten oluşur: 1. Doğu Bosna diyalekti, 2. Batı Bosna
diyalekti, 3. Doğu Hersek diyalekti, 4. Batı Hersek diyalekti, 5. Sancak diyalekti. Boşnak
dilinin Osmanlı iktidarından önceki dönemlerine ait eserler vardır. Bunlar ‘stecak’ denir.
(Bogomil dönemindeki mezar taşlarına, ortaçağdaki kralların fermanları ve yazışmalarına ait
eserler). O döneme ait metinlerde dilin en önemli özelliği daha çok kilise Slavcasına yakın
olmasıdır. Bu dönemde Kiril alfabesi kullanılıyordu ama Boşnakçanın kendine özgün bir
alfabesi de vardı: ‘Bosancica’. Lâtin alfabesi, Avusturya-Macaristan zamanında kullanılmaya
Boşnakça yazılan eserlerde Boşnakçanın dil özellikleri en çok 14. ve 15. asırdaki
mezar taşlarında, adapte edilmiş Arap alfabesiyle yazılan ‘alhamiyado’ edebiyatında ve
ortaçağdaki resmî yazışmalarda görülür. Boşnak dili, Yugoslavya’da resmî bir dil değildi,
tanınmıyordu. Onun yerine Bosna-Hersek’te Sırp-Hırvat dili resmî dildi. 1992-1995
Savaşı’ndan ve yeni devlet kurulmasından sonra standart Boşnak dili resmî dil oldu. Yeni
gramer kitapları, sözlükler ve imlâ kılavuzu yazıldı. Boşnak dilini Sırpçadan ve Hırvatçadan
ayırt eden en önemli özellik Osmanlı döneminde Türkçe vasıtasıyla Boşnakçaya girmiş olan
Arapça, Farsça ve Türkçe kökenli kelimelerdir. Bu kelimelere Boşnakçada ‘Turcizmi’ adı
verilir. Bu kelimeler hâlen kullanılmaktadır. Bugün Bosna-Hersek’in üç resmi dili vardır:
Boşnakça, Hırvatça ve Sırpça.7
Boşnakçadaki Turcizmi konusunun en kapsamlı olarak incelendiği eser olarak
bilinen ‘Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku’ adlı eserinde Abdullah Skaljic, bu dile Türk dili
aracığıyla giren 8742 kelime ve kavram incelemiştir. Askerlikten, bürokrasiye, sanattan,
tıbba, yemek kültüründen atçılığa kadar tespit ettiği 38 alandan derlediği ‘’turcizmi’
kelimelerini inceleyen Skaljic, Türkçe unsurların anlaşılmadan Halk edebiyatı ürünlerini
anlayabilmenin mümkün olmadığını belirtiyor. Çünkü halk edebiyatındaki kelimeler
toplayıcılar tarafından orijinal şekilleriyle korunmuşlardı. Diğer taraftan Osmanlılar
Balkanlardaki dilleri serbest bırakmışlar ve bu konuda hiçbir baskı yapmamışlardı. ‘Turcizmi’
kelimeleri plânlı olarak ve baskıya dayalı olarak bu dillere girmediğinden tepki almamışlardı.
Sadeleşme dönemlerinde hoşgörüyle karşılanmışlardı. Germen kökenli kelimelere daha sert
Bugün Boşnakçada karşılıkları olduğu halde ‘turcizmi’nin tercih edildiğini
görüyoruz. Gazetelerdeki ‘çor sokak-kör sokak (çıkmaz sokak), ortakluk (ortaklık), yavaşluk
(yavaşlık, dikkatsizlik, kararsızlık) bunun örneklerinden bazılarıdır. Bazı ‘turcizmi’
kelimelerinin Boşnakçada başka karşılıkları yoktur: Boja (boya), bubreg ( böbrek), çekiç
(çekiç). Ev kültürüyle ilgili Türk dilinden Boşnakçaya geçmiş pek çok kelime vardır: Cezve,
yorgan, yastık vb. Pek çok dinî kelime Türk dilinden Boşnakçaya geçmiştir: Peygamber,
abdest, ikindi, yatsı vb. Türk dilinden Boşnakçaya geçmiş kelimelerde kullanılan yapım
eklerinin Slâv kökenli kelimelere de geldiği ve yeni kelimeler türetildiği görülür: Bezobrazluk
(yüzsüzlük), lopovluk (hırsızlık). Diğer taraftan Türkçe kelimelerin Slâv fiil şekilleriyle
kullanıldığını görülür: Anlayisati (anlamak), begenisati (beğenmek), bajramovati (bayram
7 Senahid Halilovic (2000). Gramatika Bosanskoga Jezika, Zenica, s.21.
8 Ayrıntılı bilgi için bk. Skaljic, Abdulah (1989). Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku.
Türkiye’ye gelen Boşnakların bir kısmı Sancak’tan bir kısmı Bosna-Hersek’ten
gelmiştir. Türkiye’deki Boşnakların dili diyalekt olarak homojen değildir. Sancak diyalekti ve
batı Bosna diyalekti egemendir. Türkiye’deki Boşnaklar ana dilini evlerinde, kendi aralarında
ve derneklerinde kullanırlar. Türkiye’de Boşnak dili sadece sözlü olarak kullanılır. Yazılı
olarak kullanılmaz. Yazılı biçimi olmadığı için Türkiye’de edebî Boşnakça kullanılmadığını
söyleyebiliriz. Türkiye’deki Boşnaklar sadece Türkçeyi edebî dil olarak kullanıyorlar.
Türkiye’de konuşulan Boşnakça yukarıdaki sebeplerden dolayı gelişmemektedir. Bu yüzden
de hâlâ eski biçimlerin kullanıldığını görüyoruz.
Boşnakların kültürel özellikleri ve Türkiye’deki sivil toplum kuruluşları
İslâm, Bosna-Hersek’te Osmanlı döneminde yayıldığı için Bosna’daki İslâm’ın
normatif öğretisini ve pratiğini etkilemiştir. Hanefî mezhebi resmi mezhepti. İslâmlaşma
sürecinde tarikatların rolü büyüktü. İslâmlaşma süreci şehirlerin ve kasabaların gelişmesinde
de etkili olmuştur. 15. asırda Bosna-Hersek’teki şehirler tamamen İslâm mimarisine göre
yapılmıştı ve bu şehirlere Müslüman nüfusu yerleşmişti. Şehirler kurulduğunda ilk önce
camiler yapılırdı; sonra mektepler ve en sonunda da evler. Daha büyük şehirlerde camilerin
yanı sıra dükkânlar, medreseler, bezistanlar, hamamlar ve devlet daireleri yapılırdı.
Osmanlının etkisi Bosna’da ve Boşnakların hayatının her bir bölümünde izlerini bırakmıştı.
Boşnak kültürü, Osmanlı-Türk kültürü sahasına aittir. Boşnaklar, Osmanlı-Türk kültürünün
özelliklerini benimsemişlerdi. Bu sadece dinde veya mimaride değil aynı zamanda bazı
geleneklerde (mevlit okutmak geleneği gibi) kendini göstermiştir.
Boşnakçada dinî terimlerin Arapçası değil Türkçeden alınmış şekilleri kullanılır.
(Salat değil namaz, vudu değil abdest kelimesi kullanılır) Osmanlının etkisini hem Boşnak
dilinde hem de Boşnak edebiyatında görebiliyoruz. Boşnaklarda İslâm öncesi ama İslâm’ın
ruhuna uygun bazı gelenekler de devam etmektedir. Meselâ toplu halde dağa veya yaylalara
çıkıp namaz kılmak veya dua etmek gibi. Bosna’da İslâm, Osmanlı döneminde resmî ve
egemen dindi. 1878 yılından sonra bu durum değişti ve Müslümanlar için yeni ve zor bir
dönem başladı. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Bosna-Hersek’te İslam dinini tanımıştır
ama Bosna-Hersek, Katolik geleneklerine uygun devlet ve hukuk çerçevesine dâhil edilmiştir.
O dönemdeki Boşnakların dinî kurumları ulema, vakıflar, mearif ve şeriat mahkemelerinden
oluşmaktadır. Bu kurumlar, o dönemde kısmî olarak otonomdu. Sosyalist rejiminde din
devletten ayrıldı ve din sadece özel hayatın bir parçası oldu. Devletin dine karşı olumsuz bir
tavrı vardı. Sosyalist Yugoslavya Devleti’ndeki din-devlet modeli Batı Avrupa seküler
devletlerinden farklıydı. Bugün, Bosna-Hersek’te devlet dine karşı tarafsızdır. Dinî kurumlar
hem yapı bakımından hem de işlevsellik bakımından ayrıdır ama kamuyu ilgilendiren konular
hakkında görüşlerini beyan etmekte serbestlerdir. Tüm tarih boyunca ve bugüne kadar Boşnak
toplumunda olan değişiklikler hem dinî pratikleri hem de gelenekleri etkilemiştir.
Türkiye’deki Boşnakların homojen bir grup olmadıklarını görüyoruz. Bu, farklı
bölgelerden (Bosna-Hersek ve Sancak bölgesinden) gelmelerinden kaynaklanıyor. Her
bölgenin ve her yörenin kendine özgün âdetleri ve gelenekleri var. Türkiye’deki Boşnakların
büyük çoğu halen eski Boşnak âdetlerini devam ettirmektedirler. Bunların en çok cenazelerde,
düğünlerde, sünnetlerde, doğumlarda devam ettiğini görüyoruz. Bu âdetler sadece aileler
içinde kalmamaktadır. Boşnak kültür derneklerinin bu konuda çalışmalar yaptıklarını
görebiliyoruz. Çeşitli kültürel etkinlikler, toplantılar, şenlikler, konferanslar, Bosna’ya ve
Sancak’a seyahatler, Bosna’da yaşanana katliamları anma törenleri ve buna benzer faaliyetler.
Bunlarla ilgili birkaç örnek sıralamamız mümkündür:
İzmir Bosna Sancak Kültür ve Yardımlaşma Derneği, Srebrenica katliamının 14.
yılında anma etkinliği olarak ‘’Karanlığın Ardından’’ konulu bir fotoğraf sergisi düzenledi
(2009 yılında). İzmir Bosna Sancak Kültür ve Yardımlaşma Derneği Başkanı Av. Şenay
Biçer, Bosna-Hersek’te yaşanan ve binlerce insanın ölümüyle sonuçlanan savaşın
kamuoyunun belleğinden silinmediği belirterek, ‘Bu savaşın en trajik katliamlardan birisi
Bosna’nın doğusunda bulunan Srebrenica’da yaşandı. Srebrenica’da binlerce insan
Birleşmiş Milletlerin gözü önünde Sırplar tarafından katledildi’ dedi. Srebrenica’da
yaşananların İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra bugüne kadar yaşanan en büyük katliam
olduğunu anlatan Biçer, ‘11-12 Temmuz 1995 tarihinde 10 bine yakın insan toplu kıyım
yapılarak öldürülmüştür. Bir insanlık dramı olan Srebrenica katliamının unutulmaması ve
unutturulmaması tüm insanlığın görevidir’ diye konuştu. İzmir Bosna Sancak Kültür ve
Yardımlaşma Derneği Başkanı, Şenay Biçer ‘Bizim derneklerimiz diğer hemşeri
derneklerinden daha farklı bir işlevi yerine getiriyor. Derneklerimiz savaş sırasında
hissedilen ihtiyaçlar için kuruldu. Barış zamanında da dostluğu, dayanışmayı ve
yardımlaşmayı sürdürüyoruz’ diye konuştu.
Başka bir örnek ise Kültür ve Turizm Bakanlığının katkısıyla Bosna Hersek Fahri
Konsolosluğu ile Türkiye Bosna Hersek Kültür Dernekleri Federasyonu tarafından
düzenlenen etkinliktir. Bu etkinlikte, Boşnak gençler ata topraklarıyla buluşturuldu.
Türkiye’nin dört bir yanından gelen gençler Srebrenica Katliamı’nın 16. ve Ayvatovica’nın
501. Anma Yılında Bosna-Hersek ziyareti programı kapsamında bir dizi ziyarette bulundu.
Bosna-Hersek Fahri Konsolosu Ahmet Kemal Baysak, Türkiye ile Bosna-Hersek arasında her
alanda işbirliğinin geliştirilmesini arzuladıklarını ve bu yönde çaba harcadıklarını hatırlattı.
Türkiye’deki Boşnak derneklerini, hem kendi kültürünü, örf ve âdetlerini korumak
ve yaşatmak, Boşnakların uğradıkları katliamları ve zorlukları unutturmamak hem de Türkiye
ve Bosna-Hersek’in her türlü işbirliği konusunda katkıda bulunmak için faaliyette
bulunuyorlar. Aynı zamanda dünyadaki Boşnak göçmenleriyle işbirliğini sürdürmektedirler.
Bunun güzel bir örneği İzmir’de yaşandı. Merkezi İngiltere’de bulunana ‘Dünya Bosna
Göçmenleri Birliği’ne üye 20 ülke temsilcisi, 60 delege ile Türkiye’nin değişik kentlerinde
kurulan 25 dernek temsilcisi, İzmir ve çevresinde yaşayan Boşnak göçmenleriyle Çeşme’de
buluştu. Altınyunus Otel’de bir araya gelen diaspora temsilcileri sorunlarını paylaştı. Bosna-
Hersek Fahri Konsolosluğu, Türkiye Bosna Hersek Dernekleri Federasyonu ile İzmir Bosna-
Sancak Kültür ve Yardımlaşma Derneği tarafından ‘Dostluk ve Dayanışma Gecesi’
düzenlendi. Türkiye Bosna Hersek Dernekleri Federasyonu kurucusu ve Onursal Başkanı
Kemal Baysak da dünyanın dört bir yanından gelen konukları en iyi şekilde ağırlamaya
çalıştıklarını söyledi. Bosna Hersek İnsan Hakları ve Mülteciler Bakanı Safet Haliloviç, birlik
ve bütünlüğün önemini vurgulayarak İzmir’de gerçekleştirilen etkinlik ve gösterilen ilgi için
teşekkür etti. Dünya Bosna Hersek Göçmenleri Birliği Başkanı Nesip Karişik da ‘Bu
kaynaşma ve dayanışma olduğu sürece sorunlarımız azalır. İzmir ve çevresini yakından
tanımaktan ve Türkiye’deki dostlarımızla tanışmaktan büyük onur duyduk’ diye konuştu.
Türkiye’deki Boşnakların kültür pratikleri
Türkiye’deki Boşnakların kültür pratikleri, Türkiye’ye gelen Boşnak muhacirlerin
farklı bölgelerden gelmesi ve farklı zaman dilimlerinde göçlerin gerçekleşmesi sebebiyle
geldikleri ülkelerden kimi zaman farklılıklar gösterirler. Bu farklılıkları, farklı âdetlerde
görebiliyoruz. Sözgelimi düğün âdetleri arasında Türkiye’de yer alan söz, nişan, düğün
geleneği Bosna ve Sancak’ta Türkiye’deki Boşnaklar arasında uygulanan şekliyle mevcut
değildir. Bu bölgelerde söz ve nişan düğün gelenekleri arasında yer almaz. Sadece düğün
vardır. Diğer taraftan Türkiye’deki Boşnaklar bu söz, nişan, düğün geleneğini uygularlar.
Boşnak kültüründe bir çocuğun dünyaya gelmesi büyük sevinçle kutlanır. Çocuk
doğar doğmaz yıkanır çocuğun üzerine şeker serpilir. Boşnakların yaşadığı bölgelerde,
özellikle Karadağ ve Sırbistan’da (Sancak), erkek çocuğu doğduğunda çocuğun babası ve
yakınları tabancayla ateş ederler. Bu âdet her yerde yapılmaz. Daha çok kırsal kesimde
uygulanan bir âdettir. Karadağ’da erkek bebek doğduğunda ‘erkeğimiz geldi’ denir. Kız
bebek doğduğunda ‘çocuğumuz oldu’ veya ‘çora’ oldu yani ‘kör oğlu’ oldu diye söylenir.
Çocuk doğduğunda ilk bir hafta annesiyle yatar ve bir hafta sonra beşiğe konulur.
Çocuk erkekse beşiğine ilk defa babası, kızsa annesi koyar. Beşiğe nazardan korunan farklı
nesneler konur. Bunun amacı çocuğu nazardan korumaktır. Bu nesneler arasında kibrit ve
kırmızı iplik bulunur. Bunlar çocuğu nazardan korurlar. Yeni doğan çocuğa isim verilme
zamanı geldiğinde bazı görevlerin yapılması gerekir. Bunlardan ilki kulağına ezan
okunmasıdır. Bu yapılırken isim üç kere tekrarlanır. Genellikle erkek çocuklarına babaları kız
çocuklarına ise anneleri isim koyarlar. Bunun yanında âile büyükleri de isim koyabilirler.
Çocuk evden 40 gün çıkartılmaz. Bu süre zarfında yeni doğan çocuğu görmeye
akrabaları ve komşuları gelirler. Buna ‘babine’ denir. Gelen misafirler yeni doğan bebeğe
hediyeler getirirler. Babineye kadınlar gider ama bu süre zarfında eve erkek misafir gelirse
yeni doğan çocuğa para veya altın hediye eder. Verdiği altını veya parayı çocuğun alnına
koyarlar. Buna ‘na çelo’ denir. Gelen misafirlere tatlılar, tatlı içecekler ve kahve ikram edilir.
Doğduktan 40 gün sonra çocuğu annesi, anneannesi veya babaannesi akrabalara ve komşulara
götürürler. Götürdükleri evlerde çocuğun alnına biraz un serperler. Bunun amacı çocuğun
güzel olmasını sağlamaktır. Ardından yumurta hediye edilir. Bu da çocuğun sağlıklı olması
Çocuk doğduğunda bazı anneler ve babalar çocuk için adak kestirirler. Buna ‘akika’
denir. Diğer bir adet ise çocuk bir yaşını doldurduktan sonra yakın akrabalardan veya yakın
aile dostlarından biri, bir tutam saçını keser ve çocuğa para veya altın hediye eder. Kesilmiş
saçlarını çocuğun annesi çocuğun yattığı yastığın altına koyar veya bir sandığa koyar.
Saçlarını kesen kişiye şişani kum denir. Bu âdeti her aile uygulamamaktadır.
Erkek çocuk, doğduktan üç gün sonra ve üç yaşına kadar sünnet ettirilir. Sünnet
eskiden berberler tarafından yapılırdı. Şimdi hastanelerde yapılıyor. Sünnet ettirilen çocuğu
için annesi ve babası bir sünnet düğünü düzenlerler. Sünnetten sonra evde mevlit okutulur ve
sonra eğlence düzenlenir. Yemekler ve içecekler ikram edilir. Gelen misafirler çocuğa para ve
hediyeler getirirler. Bazı yerlerde meselâ Karadağ’da sünnet çocuklarına büyükler kömür
tozundan yüzlerine bıyık ve sakar yaparlarmış. Bunun sembolik bir anlamı vardır; çocukların
nazardan korunmasına inanılır.
Eski âdetlere göre düğün iki kişinin evliliğin son töreniydi. Eskiden kız isteme âdeti
de vardı. Bu âdet günümüzde pek kalmamıştır. Kız isteme töreni damadın aile büyüklerinin
(daha sık erkeklerden oluşan heyetin) kız ailesini ziyaretiyle başlar. Ama onlar kız istemeye
gelmeden önce başka bir akraba veya aile dostunu göndererek ailenin kızı verip
veremeyeceğini öğrenirler. Damadın âilesi kızın evine hediyelerle gelir ve kahve içtikten
sonra kız istenir. Eğer kızın babası olumlu cevap verirse, düğün hazırlıkları ve kıza damat
tarafından verilecek hediyeler hakkında konuşulur. Bu hediyeler genellikle kıyafettir. Kız
isteme yapıldıktan ve düğün tarihi belirlendikten sonra kızın ailesi daha önce hazırlanmış
çeyizini sandıklara koyar ve düğün günü gelinle beraber gönderir. Düğün tarihi belirlenir ve
hazırlıklar genellikle 2-3 ay sürer. Burada önemli olan düğünün iki Bayram arası denk
gelmemesidir. Buna çok önem verilir. Düğün konvoyu genellikle 30 kişilik bir heyetten
meydana gelir. Bu heyete svatovi denir. Bu heyetin başında stari svat (en yaşlı heyet üyesi)
vardır. Heyette, damadın ağabey veya erkek kardeşi ve daha sonraki dönemde damadın ablası
veya kız kardeşi bulunur. Bazı bölgelerde, eski dönemlerde yani düğün konvoyu atlarla
müteşekkilken bu heyetin başında bir de bayraktar gidermiş ve bayrağı o taşırmış. Düğün
konvoyunun yani svatovinin diğer üyeleri akrabalardan, aile dostlardan ve komşulardan
oluşur. Düğün konvoyu modern zamanda at yerine arabalarla kız evine gelir. Düğün konvoyu
damadın evinde toplanır ve kızın evine sonra gider.
Düğün konvoyları genellikle Perşembe günleri gelini almaya giderler. Düğün
konvoyu gelinin evine geldiğinde gelinin ailesi ve akrabaları onları karşılarlar ve evlerinde
gelen misafirlere yemek ve tatlılar ikram edilir. Gelinin genç akrabaları konvoyda kullanılan
arabaları havlularla ve çiçeklerle süslerler. Aynı şekilde gelen misafirlerin kıyafetlerine
(yakalarına) küçük çiçek süsleri takarlar. Konvoyu süsleyen gençlere misafirler para verirler.
Gelinin hazırlanmasına ve süslenmesine ablaları, kız kardeşleri ve kız akrabaları yardımcı
olurlar. Sırbistan’da ve Karadağ’da yaşayan Boşnaklarda gelin kendi evinden çıkmadan kaynı
parmağına yüzük takar ve onu üç kere soldan sağa döndürür. Yüzük takan kişiye prstenski
djever denir. Eski âdete göre gelinin, evinden kendi ayakkabılarıyla çıkmaması gerekiyordu.
Geline kayınpederi yeni ayakkabı getirir ve o ayakkabılarıyla evden çıkar. Gelinin evinde
yemekler ve tatlılar yendikten sonra düğün konvoyu gelinle beraber damadın evine doğru
gider. Gelini evden ağabeyleri veya erkek kardeşleri çıkartırlar. Erkek kardeşleri yoksa erkek
kuzenleri evden çıkartırlar ve kayınbiraderlerine ve damada teslim ederler. Gelin evden
çıkarken üzerine şeker atılır ve bu şekerleri orada bulunan çocuklar toplarlar. Gelinin yanında
görümcesi veya damadın bir halası ve gelinin ablası veya kız kardeşi olur. Geleneğe göre
gelinin aile fertleri konvoya katılmadıkları gibi düğüne de katılmazlar. Bu âdet şimdi
değişmiştir. Gelinin ailesi de düğünde katılıyor.
Günümüzde bazı çiftler, gelin aldıktan sonra düğün salonuna veya düğün yapılacak
otele doğru giderler. Eskiden düğün genellikle damadın evinde, evinin bahçesinde yapılırdı.
Düğün konvoyu geldiği yoldan geri dönmezdi. Başka yoldan geri dönerdi ve mümkünse bir
köprü üzerinde geçmesi gerekiyordu. Köprünün üzerinden geçerken düğün konvoyu dururdu
ve gelin eskiden attan daha sonraki zamanlarda arabadan iner ve havlu içinde sarılmış ekmeği
nehre atardı ve evliliğinin nehir gibi akması için dua ederdi.
Konvoyun önünden muştuluk vermek için seçilmiş kişiler gider ve damadın ailesine
gelinin geldiğini müjde verirler. Bu kişilere de hediye veya para verilir. Gelin, damadın evine
geldiğinde kayınvalidesi onun sağ eline Kur’an, sol eline ekmek verir. Gelin evin eşiğini üç
kere öper ve o şekilde yeni evine girer. Ama eve girmeden önce, gelinin kucağına bir erkek
bebek verilir ve gelin bebeği üç kere soldan sağa döndürür; çocuk ağlasın diye biraz
cimcikler. Bu, gelinin çocuğu erkek olsun diye yapılır. Gelinin kucağına verilen bebeğe na
konçe denir. Gelin geldiğinde yeni ailesine hediyeler getirir. Aynı zamanda gelin gelirken
yeni evine çeyizi de getirilirdi. Bu gün çeyiz, geleneksel şekilde yapılmıyor. Çeyiz yerine
gelinin ailesi kızlarına ya para verir ya da yeni evinde bazı eşyalar alır. Eski âdetlere göre
gelin, yeni evinde bir hafta kadar odanın bir yerinde süslenmiş olarak ve ellerini kavuşturmuş
olarak dururmuş. Çünkü o hafta, her gün kadınlar, gelin görmeye ve tebrik etmeye gelirlerdi.
Düğün eskiden damadın evinde veya evin bahçesinde yapılırdı. Düğün eğlencesine
pir veya pilav denirdi. Sofralar kurulurdu. Yemekler ve tatlılar ikram edilirdi. Bosna’da
düğünlerde keşke (keşkek), Sırbistan ve Karadağ’da biryan (büryan) ikram edilirdi. Tabiî
düğün yemekleri bunlarla sınırlı değildir ve bölgeden bölgeye değişebilir. Eski dönemlerde
Boşnaklar düğünlerde at yarışı da yaparlardı ve buna koşiya derlerdi. Bu gün bu âdetin pek
kalmadığı söylenebilir. Düğünlerde geleneksel oyunlar oynanır. Genellikle bu oyunlar halay
şeklindedir ve buna kolo denir. Nikâh hem resmî nikâh hem de imam nikâhı olarak yapılır.
Bu, düğün eğlencesi başlamadan önce yapılır. İmam nikâhı camilerde de yapılır. Düğünden 2-
3 gün sonra gelinin ağabeyi veya erkek kardeşleri ziyaretlerine gelir. Daha sonra damat
babasıyla ve birkaç akrabasıyla gelinin ailesinin ziyaretine gider. Bu ziyarete pohode denir.
Daha sonra gelinin annesi kadın arkadaşlarıyla kızına ziyarete gider. Ondan sonra gelin,
kayınvalidesiyle annesine gider ve en sonunda da gelinin babası kızına ziyarete gelir.
Sırbistan ve Karadağ’da yaşayan Boşnaklarda düğünden bir ay sonra gelini, kocası,
kayınpederi, kayınvalidesi ve damadın akrabaları ailesine ziyarete götürürler. Bu ziyaretler
sırasında hem Bosna-Hersek’te hem de Sırbistan ve Karadağ’da ziyarete gidenler her zaman
hediyeler götürürler ve gelen misafirlere mutlaka yemekler ikram edilir. Sırbistan ve
Karadağ’da bu ziyarete yani gelinin evlendikten sonra baba evine ilk gittiği ziyarete prviçani
denir. Gelin, o zaman baba evinde 15 ila 30 gün kadar kalabilirdi. Eski dönemlerde yeni
evlenen çift damadın ailesiyle birlikte yaşardı ancak bu âdet bazı ailelerde ve bazı bölgelerde
hâlâ devam etse de artık eskisi kadar yaygın değildir. Boşnaklarda akraba evliliği kesinlikle
yapılmaz ve kan bağı dışında süt akrabalığı9 da çok önemsenir. Eğer süt akrabalığı varsa
Boşnaklarda bir insan öldüğünde yakınlarının yüksek sesle ağlamaları ve ağıt
yakmaları yaygın değildir. Çünkü bu, bir isyan olarak anlaşılır ve iyi gözle bakılmaz.
Yakınların yaşadıkları acıyı çok fazla dışarıya yansıtmamaları gerekir. Eğer ölen kişi kendi
evinde ölürse yakınları onu Kıble ’ye doğru çevirirler ve üstüne beyaz bir çarşaf örterler. Eğer
ölen kişi gece ölmüşse yakınları onu yatırdıkları odada onun yanında kalırlar. Ölen kişinin
evinde aynaların ve televizyonun üstünü örterler ve ışıkları gece söndürmezler. Pencereye bir
bardak su koyarlar. Zira ölenin ruhu eğer evine gelir ve susarsa bu suyu içsin diye. Bu iki âdet
aileden aileye ve bölgeden bölgeye değişir. Ölen kişinin yakınları ölümünü duyururlar ve
duyan akrabalar, dostlar ve komşular hemen baş sağlığına gelirler. Meyyit, 24 saat içinde defn
edilmelidir. Eğer ölen kişinin en yakınları yakında bulunmuyorlarsa ve 24 saatte cenazeye
yetişemeyeceklerse cenaze yakınları gelene kadar bekletilebilir.
Meyyit, ilk önce gusül için hazırlanır. Gusül yapıldıktan sonra meyyiti kefenlere
sararlar ve tabuta konulur. Kefenler kesilmez yırtılır. Mezar sabahtan kazılmaya başlar ve
mezarı kazan kişilere yiyecek ve içecek götürülür. Bunu, ölenin akrabaları veya komşuları
yaparlar. Cenaze, öğle namazından veya ikindi namazından sonra kaldırılır. Eskiden cenaze
mezara kadar elde taşınırdı. Tabiî, şimdi özellikle şehirlerde cenaze, cenaze arabasıyla mezara
götürülür. Cenaze mezara getirildikten sonra cenaze namazı kılınır ve helâllik istenir. Bunun
9Çocuk doğduktan sonra annesinin sütü yoksa veya yeterli değilse aynı zamanlarda doğum yapan başka bir kadına çocuk
emzirtilir. Bu yolla çocuğu emziren kadınla ve ailesiyle bir akrabalık tesis edilmiş olur. Buna süt akrabalığı denir.
nihayetinde rahmetliyi kabir içine koyarlar. Ölen kişinin erkek yakınları meselâ oğulları
kabrin içine girerler ve mezarı kapatmaya başlarlar. Boşnaklarda kadınlar cenazeye gitmez.
Ancak bu âdet, bu gün belki de herkes tarafından uygulanmıyor. Mezar kapandıktan sonra
hocalar ve cenazede bulunanlar Kur’an okumaya başlarlar ve Fatiha ile bitirirler. Daha sonra
Allah’tan, ölenin taksiratını affetmesi için dua ederler. Eski dönemlerde hoca herkes gittikten
sonra mezarın başında kalırdı ve talkın yapardı.
Cenaze namazı ve dualar bittikten sonra, ölen kişinin yakınları kenara çekilir ve
taziyeleri kabul ederler. Ölen kişinin evinde Kur’an okutulur ve tevhit yapılır. Tevhit,
Kur’an’dan seçilmiş bazı surelerden, âyetlerden ve aşerelerden, istiğfar, Peygambere salâvat
ve toplu zikirden oluşur. Tevhitler, genellikle evlerde yapılır ama camilerde ve tekkelerde de
yapılabilir. Tevhitler daha çok kadınlar tarafından yapılırlar ama erkekler de yapabilirler.
Yalnız bu daha nadirdir. Tevhitler cenaze günü, cenazeden bir hafta sonra, cenazeden kırk
gün sonra, elli iki gün sonra ve cenazeden bir sene sonra yapılırlar. Bunun yanında bir de
yetmiş bin tevhit de okutulur. Bu tevhit, eskiden daha çok okutulurmuş. Özellikle yaşlı
kadınlar ve Nakşibendî tarikat üyeleri tarafından. Bu tevhit, bu gün eskisi kadar çok
okutulmuyor. Yapılan tevhitlerde, tevhide katılan kadınlara sıcak pide ve tahin helva ikram
Ölen kişinin yası üç gün tutulur sadece ölen kocanın karısı dört ay on gün yasını
tutar. Ama misafirler kırk gün boyunca baş sağlığına gelirler. Baş sağlığı genellikle Türkçe
olarak dileniyor Başun sag olsun veya Başimiz sağ olsun denir. Cevap da Dostum sag olsun
veya Dostlar sag olsun şeklinde söylenir. Bu Türkçe ifadeler bu gün bazı kişiler tarafından
bilinmemekte ve kullanılmamaktadır. Onun yerine Boşnakça olarak Primite moje suçeşçe
denir. Bu kişiden kişiye değişebilir. Baş sağlığı dönemine hatar veya hator denir. Baş
sağlığına ölen kişinin akrabaları, dostları ve komşuları gelirler. Gelen misafirlere kahve ikram
edilir ve uzaktan gelen misafirlere yemek ikram edilir. Genellikle ikram edilen yemekleri ölen
kişinin akrabaları ve komşuları bir hafta boyunca getirirler. Yakınları sadece taziyeleri kabul
ederler. Eski dönemlerde ölen kişinin bir erkek yakını, mezarı kırk gün boyunca her gün
ziyaret ederdi. Kırkıncı günde, duayla ve Fatiha ile genellikle ikindi namazı saatlerinde bu
ziyareti bitirirdi. Mezar taşları (Boşnaklar buna nişan derler) genellikle öldükten bir sene
sonra yapılır. Günümüzde mezar ziyaretleri, Bayram’dan bir gün önce veya Bayram’ın ikinci
gününde gerçekleştirilir. Bu günlerde mezarlar aynı zamanda temizlenirler.
Bosna’nın 1878’de Berlin Antlaşmasıyla Avusturya-Macaristan’a verilmesiyle
Bosna’dan Türkiye’ye büyük göç dalgası yaşanmıştır. 1918’e kadar Bosna’dan Türkiye’ye
beş büyük göç dalgası olmuş, ilk büyük göç, 1878 yılında Avusturya-Macaristan
İmparatorluğu’nun Bosna’yı işgalinden hemen sonra gerçekleşmiştir. İkinci göç, 1882
yılındadır. Bu göçün sebebi Avusturya’nın Boşnaklara askerlik mecburiyeti getirmesidir. Bu
durum Boşnakların isyanı ile sonuçlanmıştır. Üçüncü göç dalgası ‘Dzabic hareketiyle’ 1900
yılında olmuştur. Dördüncü dalga, 1908 yılında Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun
Bosna-Hersek’i ilhakı sonucunda gerçekleşmiş, beşinci dalga ise 1918 yılında olmuştur.
Boşnaklar, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu döneminde birçok zorluk yaşamış ve büyük
zulümlere uğramıştır. Bu beş büyük göç dalgasının yanı sıra Boşnakların başka göçleri de
olmuştur. Bugünkü Sırbistan ve Karadağ’da (Sancak bölgesi) yaşayan Boşnakların göçleri
1970’li yıllara kadar devam etmiştir. Bu şekilde devam eden Boşnak göçleri sonucunda
Türkiye’nin birçok bölgesine Boşnak muhacirleri yerleştirilmiştir. Boşnaklar, hem Türk
kültürne adapte olurlarken hem de kendi kültürlerini muhafaza etmeye çalışmışlardır. Kültür
pratikleri konusunda önemli malzemeleri Boşnaklar arasında tespit etmemiz mümkündür.
Doğum geleneklerinden evlilikle ilgili geleneklere kadar pek çok kültür pratiği, eski âdetleri
devam ettirmeleri, yaşanılan toplumla gösterdikleri benzerlikler ve etkileşimler, tarihî ve
sosyolojik olarak Türkiye’deki Boşnakları incelemeye değer kılmaktadır.
Bandzovic, Safet, Iselvanje Bosnjaka u Tursku, Sarajevo, 2006.
Dedeic, İsmet, Sajco od Rozaja, Podgorica, 2012.
Duranovic, Elvir, Tragovi staroslavenske tradicije u praksi bosanskohercegovackih
muslimana, Bugojno, 2011.
Fabjanovic, Radmila, Drustveni Obicaji Bosanskih Muslimana, Belgrad, 1952.
Halilovic, Senahid, Gramatika Bosanskoga Jezika, Zenica, 2000.
Hangi, Antun, Zivot i Obicajı Muslimana u Bosni i Hercegovini, Sarajevo, 2009.
İmamovic, Mustafa, Historija Bosnjaka, Sarajevo, 1996.
Karpat, Kemal, Osmanlıdan Günümüze Etnik Yapılanma ve Göçler, İstanbul, 2010.
Rasonyi, Laszlo, Tuna Köprüleri (Macarcadan çeviren: Hicran Akın), Ankara, 1984
Etiketler: adetleriTürkiye boşnakları