CUMHURİYET DÖNEMİNDE TÜRKİYE'DE ASTRONOMİ ÇALIŞMALARI | TÜRK TARİHİ ARAŞTIRMALARI
Atatürk, ülkeye bir yol gösterici olarak bilimi kabul etmiş ve bunu da “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir” sözü ile belirtmiştir. Atatürk’e göre, memleketin korunması için alınacak en önemli önlem, ve hatta bir ülkenin özgür ve bağımsız olması için gerekenler bilim ve irfandır. Cumhuriyet’in ilanından sonra da Atatürk, bu düşüncesini hızla uygulamaya geçirmek istemiş ve bu düşüncesine dayalı olarak 1924 yılında İstanbul Darülfünûn’u İstanbul Üniversitesi olarak yeniden şekillenmiştir. Atatürk burada ısrarla üniversite ve alt birimler olarak fakülte adının kullanılmasını istemiştir. Böylece 1933 yılında üniversite reformuyla üniversitelerde yeni bir yapılanma olmuş ve bu reformun gerçekleştiği yıllarda yurt dışından bilim adamları getirilerek özellikle İstanbul Üniversitesi’nde görev almışlardır.
Üniversitede başlatılan yenilik hareketinin bir devamı olarak, daha sonraki yıllarda önce Ankara Üniversitesi, daha sonra Hacettepe Üniversitesi, İzmir’de Ege Üniversitesi ve Erzurum’da Atatürk Üniversitesi ve yine Ankara’da Orta Doğu Teknik Üniversitesi kurulmuştur. Bu üniversitelerde çalışan elemanlar hemen her alanda verimli çalışmalar yapmışlardır.
Türkiye’de astronomi araştırmaları 1933 üniversite reformuyla, ilk önce İstanbul Üniversitesi’nde yabancı bilim adamları tarafından başlatılmıştır. Yabancı uyruklu bilim adamları, çalışmalarına ve katkılarına 1967 yılına kadar devam etmişlerdir. Türk astronomları ise, ilkin tez çalışmalarıyla bu alanda çalışmaya başlamışlar ve ilk yurt dışı bilimsel makale 1935 yılında yayımlanmıştır.
Astronomi çalışmaları, günümüzde birkaç üniversite ve bu üniversitelere bağlı olarak devam etmektedir. 1933 yılında İ.Ü. Fen Fakültesi bünyesinde Astronomi Enstitüsü ve 1936 yılında da bu enstitü için üniversite bahçesine küçük bir gözlemevi kurulmuştur. 1944 yılında Okyay Kabakçıoğlu’nun gayretleriyle Ankara Üniversitesi’nde Astronomi Enstitüsü açılmış ve 1963 yılında da bu enstitüye bağlı Ahlatlıbel Gözlemevi hizmete girmiştir. Ege Üniversitesi Astronomi Bölümü ise 1962 yılında kurulmuş, Ege Üniversitesi Gözlemevi de Abdullah Kızılırmak tarafından 1965 yılında tamamlanmıştır. Yine 1962 yılında Bedri Süer tarafından Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde astronomi dersleri verilmeye başlanmış ve sonraki yıllarda Dilhan Eryurt ve Hakkı Ögelman’ın çabalarıyla Fizik Bölümü içerisinde Astrofizik Anabilim Dalı kurulmuştur. 1987’de İnönü Üniversitesi’ne Zeki Aslan’ın atanmasıyla burada astronomi dersleri verilmeye başlanmış ve küçük bir de gözlem istasyonu kurulmuştur.
Cumhuriyet döneminde ilk büyük atılım, İstanbul Üniversitesi, Fen Fakültesi Astronomi Enstitüsü’nün kurulmasıyla başlamıştır. Bugün Beyazıt’ta İstanbul Üniversitesinde yer alan Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü, 1933 yılında İ.Ü. Fen Fakültesi bünyesinde Astronomi Enstitüsü adıyla Berlin Postdam Gözlemevi’nde çalışmış olan Ord. Prof. Dr. Erwin Finlay Freundlich tarafından kurulmuştur. Enstitüde, 1 Ocak 1934’te Ord. Prof. Dr. W. Gleissberg göreve başlamış, 24 Eylül 1934 yılında Nüzhet Toydemir (Gökdoğan), 1935 yılında Dr. Tevfik Okyay Kabakçıoğlu ve Paris Pişmiş çalışmalara katılmışlardır. 1 Eylül 1938’de de fotometri konusunda dünyaca ünlü Ord. Prof. Dr. H. Rosenberg göreve başlamış ancak kısa süre sonra vefat etmiştir.
1952 yılında satın alınan Lyot Filtresi yardımıyla günlük leke çizimlerinin yanı sıra, Güneş’in kromosfer tabakası da incelenerek gözlemlerin kapsamı genişletilmiş, gözlem verilerinin çeşitli uluslararası merkezlere gönderilmesine başlanmıştır. Daha sonra, bilimsel çalışmalar Astrofizik alanında yoğunlaşmaya başlamış, bu amaçla yurt dışındaki birçok gözlemeviyle bağlantı kurulmuştur.1958’den sonraki yıllarda Astronomi Enstitüsü Bölüm haline gelmiş ve YÖK’ün fakültelerdeki bölümler üzerinde yaptığı düzenlemeler sonucu 1982’de Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü adını almıştır.
İ.Ü. Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü’nün Bölüm Başkanlıklarını şu kişiler yapmışlardır:
Prof. Dr. E. F. Freundlich (1933-1937)
Prof. Dr. W. Gleissberg (1937-1938)
Prof. Dr. H. Rosenberg (1938-1940)
Prof. Dr. W. Gleissberg (1940-1942)
Prof. Dr. T. Royds (1942-1947)
Prof. Dr. W. Gleissberg (1948-1958)
Dr. Nüzhet Gökdoğan (1958-1980)
Dr. Edibe Ballı (1980-1982)
Dr. Metin Hotinli (1982-1987)
Dr. Kamuran Avcıoğlu (1987-1990)
Dr. H. Gökmen Tektunalı (1990-1992)
Dr. Salih Karaali (1992-1995)
Dr. Dursun Koçer (1995-2001)
Dr. Adnan Ökten (2001)
İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü’nün araştırma alanları şunlardır;
Güneş Fiziği: Güneş atmosferlerinin çeşitli tabakalarında meydana gelen surge, spray, aktif prominens gibi aktif olaylar ve ayrıca kromosfer dinamiği, spektrel çizgi asimetresi ve güneş leke çevrimi istatistiği üzerine de çalışmalar yapılmaktadır.
Yıldız Astrofiziği: Çeşitli tipten normal ve özel yıldızların atmosfer analizleri ve modellemeleri, yörünge analizleri, Kataklismik değişen yıldızların (Nova ve Cüce Novalar) spektrel, fotometrik, CCD, Uydu gözlemlerinin analizleri yapılmaktadır.
Samanyolu Galaksisi ve Galaksi Dışı Astronomi: Galaksimizin çeşitli doğrultulardaki yıldız alanlarına ait uzay yoğunlukları ve metal bollukları tayin edilmekte, galaksi modelleri ile karşılaştırılarak galaksimizin yapısı üzerine çalışılmakta; galaksilerin ve galaksi kümelerinin incelenmesi yoluyla evrenin geniş-ölçekteki yapısının oluşum şartları ve olası evrim süreçleri araştırılmaktadır.
1944 yılında Okyay Kabakçıoğlu’nun çabalarıyla Astronomi Kürsüsü adıyla kurulmuştur. 1958 yılında Ahlatlıbel köyü yakınlarında gözlemevi kurma çalışmaları başlamış ve 1963 yılında, Prof. Dr. E. A. Kreiken’in girişimleriyle Ahlatlıbel Gözlemevi hizmete açılmıştır.
Yıldızların fotometresi ve gözlemlerin indirgenmesi
Güneş atmosferindeki manyetik aktiviteler
Morötesi uydu tayf gözlemlerinin analizi
Soğuk yıldızların atmosferleri
Çift yıldızların yörünge analizleri
RS CVn, W UMa, Algol ve W Ser türü gibi çift yıldızların fiziksel özellikleri
Kuyrukluyıldız ve asteroidlerin yörünge hesapları
Güneş ve Ay tutulmalarının hesaplanması
Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi Enstitüsü’nün Bölüm Başkanlıklarını şu kişiler yapmışlardır:
Dr. Oktay Kabakçıoğlu (1944-1952)
Dr. E. Adrian Kreiken (1953-1964)
Dr. Saffet Güray (1964-1965)
Dr. W. Gleissberg (1965-1966)
Dr. Nihat Eksioğlu (1966-1967)
Dr. Numan Zengin (1967-1968)
Dr. Saffet Güray (1968-1970)
Dr. Nadir Doğan (1970-1974)
Dr. Zeki Tüfekçioğlu (1974-1977)
Dr. Nadir Doğan (1977-1979)
Dr. Zeki Tüfekçioğlu (1979-1982)
Dr. Nadir Doğan (1982-1985)
Dr. Cemal Aydın (1985-1992)
Dr. Semanur Engin (1992-1996)
Dr. Cemal Aydın (1996-1999)
Dr. Semanur Engin (1999)
AstronomiAstronomi EnstitüsüCumhuriyetDoç. Dr. Yavuz UNATGözlemevleriKandilli RasathanesiRasadhâne-i Âmire