Londra Denizcilik Hakemleri Birliği ("LMAA") 2012 ve 2017 Kuralları
Tahkim, tarafların akdettiği sözleşmede belirtilen anlaşmalara dayanan alternatif bir uyuşmazlık çözüm yoludur. Taraflar uyuşmazlığı çözmek için tahkim yoluna başvurmayı kabul ettiklerinde, tahkim kurulunun vereceği karar nihai olacak olup, ilgili taraflar bu karar ile bağlı konuma geleceklerdir. Gün geçtikçe hızla büyüyen küresel ekonominin mevcut durumu göz önüne alındığında, uyuşmazlıkları çözme yolunda tahkim önemli bir araçtır. Uluslararası platformlara bakıldığında, deniz hukukunda tahkim başvurularının yoğunlukla Londra Denizcilik Hakemleri Birliği (London Maritime Arbitrators Association "LMAA")'ne yapıldığı görülmektedir. Bundan sonra en çok tercih edilen kurumlar arasında Alman Deniz Tahkimi Birliği (German Maritime Arbitration Association, "GMAA") ve New York'taki Denizcilik Hakemleri Derneği (Society of Maritime Arbitrators, "SMA") olduğu bilinmektedir. İşbu makale konusu gereğince, dünyada deniz hukuku alanında tahkim alanına ilişkin en çok başvuru yapılan Londra Denizcilik Hakemleri Birliği'nin kuralları incelenecektir.
i. Deniz Hukuku Alanında Tahkim ve Londra Denizcilik Hakemleri Birliği
Deniz hukuku alanında tahkimin özellikle Antik Yunanistan'da, uzak zamanlardan bu yana uyuşmazlıkların çözümünde uygulanan pratik bir yöntem olduğu bilinmektedir. Uluslararası ticari tahkim kategorisine ait olmak ile birlikte; hukuk kaynakları, tahkim uyuşmazlıklarının türü, deniz hukuku tahkim yargılamalarının nitelikleri gibi çeşitli yönleriyle genel tahkim modelinden farklıdır. Günümüzde tahkim, uluslararası sevkiyat operatörleri arasında ortaya çıkan neredeyse her türlü uyuşmazlığı çözümünde yaygın olarak kullanılmaktadır ve dolayısıyla pek çok deniz hukuku sözleşmesinde tahkim maddesi düzenlenmektedir. Bunun nedeni dava yoluna kıyasla tahkim yolunun; esneklik, gizlilik, özelleşme ve daha genel kapsamda da tarafların uyuşmazlık çözümü yolunda izlenecek prosedürü kendilerince belirleme imkânlarının bulunması gibi pek çok avantaj sağlamasıdır. Deniz hukukunda tahkimin tercih edilmesinin birçok sebebi olsa da temel sebebin deniz hukukunun ve denizciliğin oldukça teknik konular olup, bu alanlardaki uyuşmazlıkların çözümü için genellikle teknik noktaların anlaşılması ve bunları göz önüne alarak sözleşme terimlerinin yorumlanabilmesi için gerekli bilgiye sahip olan hakemlerin tercih edilebilmesi seçeneği olduğu söylenebilir. İngiliz hukuk sistemi, deniz hukuku uyuşmazlıkları alanında yüzlerce yıl öncesine dayanan ve önemli miktarda içtihat ve hukuk teorisi ile sonuçlanan bir geçmişe sahiptir. Bunun doğal bir sonucu olarak da uluslararası denizcilik uzmanı avukatlar, yargıçlar ve deniz hukuku uyuşmazlıklarına bakan İngiliz Deniz Mahkemesi ortaya çıkmıştır. Tarihte de görüldüğü üzere hem ticari sebepler hem de etkililiği bakımından, deniz uyuşmazlıklarının çözümünde çoğunlukla tercih edilen yöntem tahkim olmuştur. Uluslararası denizcilik topluluğunun bu yaklaşımının yansımaları da hâlâ pek çok denizcilik sözleşmesinde kullanılmaya devam edilen İngiliz hukuku Londra tahkim yöntemi maddelerinde görülebilmektedir. Her ne kadar Uluslararası Ticaret Odası Tahkim Mahkemesi ("ICC"), Londra Uluslararası Tahkim Merkezi ("LCIA") ve Singapur Uluslararası Tahkim Merkezi ("SIAC") gibi birçok uluslararası ve bölgesel tahkim kurumları mevcut olsa da denizcilik endüstrisi yoğunlukla uluslararası denizcilik uyuşmazlıkları konusunda spesifik olarak uzmanlaşmış tahkim kurumu olan Londra Denizcilik Hakemleri Birliği'ne başvurmuştur.
Londra Denizcilik Hakemleri Birliği, 1960 yılında dünyanın en önemli ve büyük ticaret merkezlerinden biri olan Londra'da kurulmuş olup, kökleri ve gelenekleri 300 yıldan fazla bir geçmişe dayanmaktadır. Tahkim o zaman da kullanılmakta iken, şimdi hâlâ bir alternatif uyuşmazlık çözüm yolu olarak uygulanmaktadır. LMAA, Baltık Borsası nezdinde tutulmakta olan hakem listesine kayıtlı brokerlar tarafından kurulmuş olmak şartı ile birlikte, şu anda deniz ticaretine ilişkin uyuşmazlıklara bakan hakemlerden oluşan bir birliktir.
ii. LMAA Kurallarının Gelişimi
2017 yılında yapılan değişikliklere kadar, LMAA tahkim kuralları 2012 Koşulları altında düzenlenmekteydi. 1 Ocak 2012'den itibaren gelecek olan tüm denizcilik hukuku alanındaki tahkim başvuruları için geçerli olan bu kurallar, özetle aşağıdaki noktaları içermekteydi:
a. Tahkim anlaşmasında heyetin kaç hakemin oluşacağına dair sessiz kalındığı takdirde, Hakem Heyeti 3 hakemden oluşacaktır. Bu sayede mahkeme, hakem atanması için süre ve maliyet harcamadan kaçınabilecektir.
b. Hakem Heyetinin uyuşmazlık süreci başladıktan sonra ileri sürülen yeni sorunlarla nasıl ilgileneceğine karar vermede özel bir takdir yetkisi vardır.
c. Bir tahkim davasına ilişkin nihai kararı ilgili Hakem Heyeti verecektir.
d. Talep edildiğinde, Hakem Heyeti hükmün verilmesi beklenen tahmini süreyi belirtmelidir.
e. Maliyetler ile ilgili son bildirimler, hüküm verildiğinden itibaren en geç 3 ay içerisinde sunulmalıdır.
f. Talep başvuruları, tahkim bildirimi yapıldıktan sonra 28 gün içerisinde sunulmalıdır.
g. Taraflar ve avukatları, olağan ve rutin yazışmalarda Hakem Heyet'ini kopyalamaktan kaçınmalıdır.
2012 Koşulları'nın yürürlüğe girmesinden bu yana, LMAA üyeleri, komiteleri ve kullanıcılar, bu kapsamda yapılan tahkim sürecinin hızı ve maliyet açısından etkinliğine ilişkin olarak geliştirme ve iyileştirme taleplerinde bulunmuşlardır. Bununla birlikte, LMAA tahkiminin bu kadar popüler olmasının ana nedeninin, tarafların ve hakem heyetlerinin kendi özel davalarına en uygun prosedürleri seçebilmeleri olduğu baskın görüşü mevcut olduğu yadsınamaz bir gerçektir. 2012 düzenlemesi döneminde ortaya çıkan ve zaman geçtikçe daha belirginleşen sorunları gidermek ihtiyacı doğduğu için, 2012 kuralları 2017 yılında kullanıcılar ile istişareler sonrasında deneyimli hakemlerden oluşan bir alt komite tarafından revize edilmiştir. LMAA 2012 kuralları, LMAA Küçük Talep Prosedürü ve LMAA Orta Derece Talep Prosedürü (topluca "LMAA Kuralları") revize edilerek, 1 Mayıs 2017 tarihinden itibaren yapılacak tüm başvurularda uygulanacak şekilde düzenlenerek LMAA 2017 Koşulları oluşturulmuştur.
LMAA komitesi 2017 kurallarını oluştururken 2012 koşullarını uyarlamak adına hafif bir dokunuş yapmış ve bunlar ile arasındaki paralelliği korumuştur. Bir başka deyişle, LMAA komitesi tahkim kurallarını revize ederken, muhafazakâr yaklaşımını korumuş ve yapılan değişikliklerin çoğu 2012 Koşulları'na ilişkin 2015 bilgi notunda öngörülen hususları yansıtarak oluşturulmuştur. Bununla birlikte, yararlı ve işlevsel bir değişiklik getirebilmek adına LMAA üyelerini ve kullanıcılarını dinlemek ve görüşlerini dikkate almak konusunda dikkate değer çaba sarf etmiştir. Bütün olarak bakıldığında, 2017 değişikliklerinin LMAA'nın denizcilik endüstrisindeki tahkim bakımından popülerliğine destek olan temel özelliklerini korurken, komitenin verimlilik ve maliyet etkinliği hedeflerine yönelik devam etmekte olan çabalarını ortaya çıkardığı görülmektedir.
iii. LMAA 2017 Koşulları ile Getirilen Ana Değişiklikler
Temel değişiklikleri genel olarak incelemeden önce, LMAA 2017 Koşulları kapsamında dikkat edilmesi gereken iki ana değişiklikten bahsetmekte fayda olduğunu düşünmekteyiz. Bunlardan birincisi ve en önemli olan değişiklik; Paragraf 10 ile eklenen ve her iki tarafın da kendi hakemini ataması gereken ve bir tarafın bu yükümlülüğünü yerine getirmemesi veya yerine getirmeyi reddetmesi durumunda, 1996 Tahkim Yasası (Arbitration Act 1996) Madde 17'nin uygulanacağını düzenleyen maddedir. Bu madde ile, temerrüde düşmeyen tarafın hakem tayin etmek üzere, temerrüde düşen tarafa 7 gün önceden yazılı bildirim ile hakem atamasını istemesine olanak verildiği ifade edilmektedir ki, bu süre sonunda hâlâ hakem atanmadıysa, temerrüde düşmeyen tarafın atadığı hakem uyuşmazlığın tek hakemi olarak kabul edilecek ve kararı her iki taraf için de bağlayıcı olacaktır. Madde 17 aslında 2012 Koşulları'ndaki yerine kıyasla çok farklı bir düzenleme değildir ancak şüpheye yer bırakmamak adına 2017 Koşulları'nda netleştirilmiştir.
2017 Koşulları ile birlikte gelen bir diğer önemli değişiklik ise, LMAA Başkanı'na artık tarafların hakem belirleme hususunda mutabakat sağlayamadıkları halelrde tek bir hakem tayin edebilme imkânının tanınmış olmasıdır. Daha önce LMAA Başkanı'nın hakem atama yetkisi olmamak ile birlikte, tarafların hakem atama hususunda anlaşma sağlayamadıkları durumlarda hakemin tayin edilebilmesi için 1996 Tahkim Yasası (Arbitration Act 1996) Madde 18 "Atanma yapılamaması halleri" başlıklı hükmü nezdinde Yüksek Mahkeme'ye başvurma yükümlülükleri vardı. Günümüzde ise 2017 Koşulları'nda öngörülen 11. Paragraf uyarınca:
"11. Tahkim anlaşmasının şartlarına tabi olmak suretiyle, bu Şartların uygulanmasını sağlayan madde uyarınca ve hakem heyeti tek bir hakemden oluşacak ise ve tahkim talebinde bulunan tarafın başvurusundan itibaren 14 gün içerisinde taraflar tek hakemi belirlemekte anlaşma sağlayamadılar ise:
(a) Taraflardan herhangi biri, LMAA Başkanı tarafından tek bir hakemin atanması için yazılı olarak başvuru yapabilir;
(b) Başvuru, randevuyu organize edecek olan LMAA adına bir para havalesi ile birlikte yapılır (söz konusu havale miktarı LMAA'nın internet sitesinde zaman zaman belirtilir) ..."
Bu hükümden de anlaşılacağı üzere, LMAA Kuralları ile tahkim yoluna giden taraflara, uyuşmazlığın tek hakemden oluşan bir heyet gerektirme suretiyle, hakemin belirlenmesi bakımından anlaşma sağlayamadıkları takdirde, LMAA Başkanı'nın tek bir hakem tayin etmesi için talepte bulunmaları imkânı tanınmıştır. Getirilen değişiklik ile Tahkim Yasası Madde 18 bertaraf edilmemiş olmak ile birlikte, bu maddeye kıyasla 2017 Koşulları Paragraf 11 hükmünün çok daha hızlı ve az maliyetli olacağı kabul edilmektedir. Ancak burada önemli olan nokta, her şeyden önce tahkim anlaşmasının LMAA Koşulları'nın uygulanmasını mümkün kılıyor olması gerektiğidir, aksi takdirde baştan itibaren LMAA Koşulları'na dayanılamayacağı gibi Paragraf 11 kapsamındaki başvuru da söz konusu olamayacak ve Tahkim Yasası Madde 18 hükümleri uygulanacaktır.
Kısaca özetleme gerekirse, LMAA 2017 Koşulları'nın en önemli iki sonucu yukarıda belirtildiği üzere Paragraf 10 ve Paragraf 11 ile düzenlenen, tarafların tek bir hakemi belirleme usulünde çıkmaza girdikleri veya bir tarafın kasıtlı olarak zorluk çıkardığı durumlara ilişkin öngörülen hükümlerdir. Bunlar aynı zamanda tarafların maliyet ve zaman açısından büyük ölçüde tasarruf etmelerini sağlamaktadır. Yukarıda detaylandırılan ve tarafların hakem atayamama durumlarına ilişkin hükümler bakımından getirilen değişikliklerin haricinde, LMAA 2017 Koşulları ile getirilen diğer önemli değişiklikleri de beş başlık altında toplayabiliriz:
1. Basit Talep Usulüne ("Small Claims Procedure") ilişkin değişiklikler:
Basit Talepler Usulünün uygulanması için önerilen sınır, taraflar arasında aksine bir anlaşma yapılmaması durumunda 50.000 ABD dolarından 100.000 ABD dolarına çıkarılarak 100.000 ABD Doları ile sınırlandırılması için açık bir hüküm verilmiştir (hem talep hem de karşı dava için ayrı ayrı geçerlidir). Buna ek olarak Paragraf 5(g) uyarınca bir hakem, tek hakemin atanmasından itibaren 14 gün içinde talep mektubu ibrazında bulunulmaması nedeniyle talebi reddeden bir karar verebilmektedir. Daha önce hakemler, öngörülen süre içinde bir talep mektubu sunulmaması durumunda talebi reddeden bir karar verip vermeme yetkisine sahip değillerdi.
2. Hakem Heyeti'nin yetkileri kapsamında yapılan değişiklikler:
Yeni Paragraf 16(b)(i) ile, iki veya daha fazla tahkimin ortak olguları veya kanunları gündeme getirdiği ve heyetin bu davaların eşzamanlı yürütülmesine ve (sözlü duruşmanın yönetildiği hallerde) dinlenmesine karar verdiği takdirde, ibraz etmeye ilişkin süreler hususunda kısaltma ve değiştirme şeklinde olmak üzere açık bir yetki verilmiştir. Genellikle, eşzamanlılık tahkim sürecinde sonraki aşamalarda emredilen bir husus iken, bu paragraf ile mahkemelerin başvuru aşamasına ilişkin yetkilerinin açıkça düzenlenmesi nedeniyle, tahkimin erken aşamalarında eşzamanlılık emirlerinin verilmesini teşvik edildiği söylenebilir, çünkü bu maliyet tasarrufu ve verimliliği arttırmak hedefine hizmet etmektedir.
3. Tahkim usulü ile ilgili tarafların mutabakat sağlamaları gereken süreye ilişkin hükümlerdeki değişiklikler:
LMAA 2017 Koşulları Ek-2'de düzenlenen Paragraf 11(b) uyarınca; taraflara kendi aralarında usul yönergesi üzerinde anlaşmaya varmaları veya bu anlaşmaya varmaya yönelik bildirimler ibraz etmeleri için anket/soru belgesi hazırlanmış ve değişim tarihinden itibaren 21 gün içinde anket/soru belgesini ibraz etmeleri için süre tanınmıştır.
4. Maliyet etkinliği ve verimlilik bakımından usule yönelik değişiklikler:
LMAA 2017 Koşulları Ek-2'de düzenlenen 13. Paragraf, taraflara "tahkim sürecini mümkün olduğunca uygun maliyetli ve verimli hale getirmenin yollarını aktif olarak ele alma" yükümlülüğü getirilmesi için eklenmiştir. Bu, yeni getirilen Ek-4'te (bir diğer adıyla "Kontrol Listesi") belirtilen yönergeleri / kontrol listesini dikkate almayı içermektedir. Kontrol Listesi; somut deliller, uzman delilleri, duruşma belgeleri ve ana argümanları gibi birçok alanı kapsamaktadır. Bu sayede taraflar, tahkim sürecinin maliyet etkinliğini ve verimliliğini artırmak için her bir alanda hangi önlemlerin alınabileceğini belirlemek için tüm bu alanları mümkün olduğunca erken tartışmaya teşvik edilmektedir. Kontrol Listesi, belgelerin çoğaltılmamasını sağlamaktan sözlü kanıtlara gerek olup olmadığına karar vermeye kadar her şeyi ele almaktadır, dolayısıyla taraflardan birinin, Paragraf 13'ü sağlayabilmesi için Kontrol Listesindeki her noktayı diğer taraf veya taraflarla tartıştığını ve üzerinden geçtiğini ispat etmesi gerekecektir.
5. Ücretlerin hesaplanması:
Yukarıda detaylandırılan Paragraf 13 ile bağlantılı olarak, LMAA 2017 Koşulları Ek-2'deki Paragraf 19(b); mahkemeye, masraflar ve maliyetlerin sorumluluğuna ilişkin takdir yetkisini kullanırken, spesifik olarak Ek-4'teki listeye uyumsuzluk teşkil edecek makul olmayan veya verimsiz davranışlar ile birlikte LMAA anketinde öngörülen ücretleri hesaba katma hakkı tanımaktadır. Bu hüküm, 2012 LMAA Koşulları uyarınca halihazırda uygulamada olan konumun bir yansıması gibi görünmektedir, ancak şimdi tarafların, işlemleri uygun maliyetli ve verimli bir şekilde yürütüp yürütmediklerine karar vermek için kontrol listesini vasıta olarak kullanma konusunda açık bir yükümlülükleri vardır. Kanaatimizce, Paragraf 13'e uyumluluğun ispatına ilişkin olarak gelecekte pek çok tartışmanın doğacağı ve daha fazla rehberlik ve yönergeye ihtiyaç olunacağı çok da uzak olmayan bir ihtimal olarak göz önünde bulundurulmalıdır.
2017 Koşulları kapsamında yapılan değişiklikler, önemli değişikliklerden yalnızca bazılarıdır. Komitenin, tahkim işlemlerinin hem verimliliğini hem de maliyet yönetimini rafine etmeye istekli olduğu ve yargılamanın etkin bir şekilde yönetilebilmesi adına mali ceza yaptırımlarının uygulanmasına izin verilmesini amaçladığı söylenebilir. LMAA Tahkim Kuralları ve tahkim işlemlerine ilişkin olarak 2012 ve 2017 Koşulları'nın yanı sıra, Kasım 2018'de LMAA'nın yayınlamış olduğu iki yeni tahkim maddesi de dikkate alınması gereken konular arasındadır.
iv. Yeni LMAA Tahkim Maddeleri
Londra Deniz Hakemleri Birliği (LMAA), en güncel değişiklik olarak 2018 yılı Kasım ayında iki yeni madde yayınlamıştır. Birincisi, şimdi "LMAA Tahkim Şartı" olarak bilinen sözleşmelere dahil edilmek üzere düzenlenen standart bir tahkim şartıdır. İkincisi ise, tarafların uyuşmazlık çözümü hükümlerine dahil edebilecekleri yeni bir "LMAA Tahkim Bildirimi Maddesi"dir ve her iki tarafın da sözleşmeyi kurarken tahkim ihtarları ve iletişim bildirimleri için e-posta adreslerini belirtmeleri gerektiğini öngörmektedir. İngiliz mahkemelerinde tahkime başlamak için gönderilen bildirimlerin geçerliliği ile ilgili problemlerin ortaya çıktığı bir dizi davaya binaen hazırlanmıştır.
1. LMAA Tahkim Şartı
LMAA Tahkim Şartı uyarınca taraflar, uyuşmazlıklarını İngiliz hukukuna ve Londra tahkimine yönlendirebilir. Yargılamalar, tahkim işlemlerin başlatıldığı tarihten itibaren katı bir çerçevede LMAA kurallarına göre yürütülecektir. LMAA Tahkim Şartının içerdiği hükümler, aşağıdakiler haricinde BIMCO / LMAA Tahkim şartından önemli bir ayrım teşkil etmemektedir:
i. Duruşmanın İngiltere dışında gerçekleştiği durumlarda dahi tahkim yerinin İngiltere olduğunu kabul edilmesi; ve
ii. Tarafların, LMAA Orta Derecene Talep Usulü kapsamına tabi olarak 100.000 ABD Doları ile 400.000 ABD Doları arasındaki talepler veya tarafların kabul edebileceği diğer meblağ talebi üzerinden tahkimi yürütmeyi seçmelerine imkân verilmesi.
Bununla birlikte taraflar, LMAA Tahkim Şartını değişiklik yapmadan kabul ettikleri takdirde, her ne kadar basitleştirilmiş bir prosedür için çok yüksek olduğu düşünülebileceği bir meblağ 100.000 ABD Doları değerindeki talepler veya karşı iddiaları kapsayan LMAA Basit Talepler Usulünün uygulanmasını kabul etmiş olacaklardır.
2. LMAA Tahkim Bildirimi Maddesi
LMAA Kuralları kapsamında yapılan tahkim, ad hoc tahkim yolunu izlemektedir ve dolayısıyla LMAA tarafından herhangi bir kayıt veya yönetim işlemi bulunmamaktadır. Davacının, davalıya tahkim ihtarı göndermesi ile süreç başlar. Uygulamada son zamanlarda İngiliz Ticaret Mahkemesi'nin önüne gelen birçok davada, e-posta yoluyla iletilen tahkim ihtarları ile ilgili sorunlar ortaya çıktığı için, LMAA Tahkim Şartı ile birlikte kullanılmak suretiyle yeni "LMAA Tahkim Bildirimi Maddesi" getirilmiştir.
Bu maddeye göre tahkim işlemleriyle ilgili gönderilen her ihtarın, tarafların madde içinde belirtmiş oldukları e-posta adreslerine iletilmek suretiyle e-posta yoluyla gönderilmesi halinde de ihtarın tebliğ edilmiş sayılacağı ifade edilmektedir. LMAA Tahkim Bildirimi Maddesi, söz konusu gemi kira kontratı veya sözleşme kapsamındaki tahkim işlemleriyle ve iletişim ile ilgili bildirimlerin daha önce madde içinde öngörülen en az bir kişinin e-posta adresine veya genel bir e-posta hesabına sunulması halinde tebliğ edilmiş kabul edileceğini belirtmektedir. Alternatif olarak, bildirimlerin yetkili avukatlar veya temsilciler tarafından kabul edilmesine olanak tanımaktadır. Örnek vermek gerekirse, Glencore Agirculture v Conqueror Holdings Ltd davasında İngiliz Ticaret Mahkemesi, yolculuk gemisi kira sözleşmesinden kaynaklanan bir uyuşmazlığı değerlendirmiştir. Davaya esas oluşturan olayda şirketten ayrılan bir çalışanın e-posta adresine sunulan tahkim bildiriminin uygun hizmet teşkil etmediği tespit edilmiştir. Hakem, davalı lehine karar verdiği zaman davacı bu kararın bertaraf edilmesi için mahkemeye başvurmuştur ve gerekçe olarak davalı tarafından gönderilen e-postanın alıcısı çalışanın bu tarz bildirimleri kabul etmeye yetkisinin olmadığını ileri sürmüştür. Hâkim, bireysel e-posta adresleri ile grup veya genel e-postalar arasında bir ayrım yapmıştır ve bunun, konuyla başa çıkmaya yetkili bir kişinin veya kişilerin dikkatini çekeceğine dair meşru bir beklenti doğurduğunu söyleyerek hakem tarafından verilen kararın reddine hükmetmiştir. Buradan yola çıkarak da yeni Tahkim Bildirim Maddesi'nde bu tür sorunlardan kaçınılması amaçlandığı açıkça görülebilmektedir.
LMAA Koşullarında yapılan son değişiklikler, LMAA'nın uygulamada genel olarak tatmin edici bir şekilde işleyen ve son derece popüler olan kuralları geliştirmeye yönelik temkinli yaklaşımını ortaya koymaktadır. Gelecekte, birlik sağlamada herhangi bir rekabet etkisi olup olmadığını ve LMAA'nın nihayetinde bu mekanizmayı daha da sıkı bir şekilde kabul edip etmediğini görmenin ilginç olacağı söylenebilir. Bunların haricinde, 2017 Şartlarında bulunan değişikliklerin doğru yönde ilerlenen bir adım olduğu kanaatindeyiz. Daha fazla bilgi için info@guden.av.tr adresinden bizimle iletişime geçebilirsiniz.
 Loukas Mistelis and others, Arbitration Rules - National Institutions (2nd edn, JurisNet LLC 2011)
 Stampelou Garyfalia, 'Comparison of the rules of Maritime Arbitration Associations'  International Hellenic University Dissertation.
 Marco Gregori, 'Maritime Arbitration Among Past, Present and Future' .
 LMAA Terms 2012 Paragraph 8(a).
 LMAA Terms 2012 Paragraph 10.
 LMAA Terms 2012 Paragraph 12(a).
 LMAA Terms 2012 Paragraph 28.
 LMAA Terms 2012 The Second Schedule Article 3.
 LMAA Terms 2017 Paragraph 10.
 Jai Sharma and others, "2017 Revisions to the LMAA Terms of Arbitration".
 LMAA Terms 2017 Clause 11.
 Arbitration Act 1996 Article 18.
 LMAA Small Claims Procedure 2017.
 Joanna Bailey, "New LMAA Clauses Concerning Commencement of Arbitration".
 Freya Sydney Smith, 'New LMAA Arbitration Clauses' .
 Sino Channel Asia Ltd Respondent v Dana Shipping & Trading PTE Singapore and another  EWCA CIV 1703.
 Glencore Agriculture BV v Conqueror Holdings Ltd (The Amity)  EWHC 2893 (Comm).