OKKAZYONALİZM NE DEMEK? (OCCASİONALİSME - VESİLECİLİK)
Dekartçı mektebe mensup Malbranche'ın illiyet (sebeplik) meselesindeki doktrinine verilen isim.
Buna göre Allah'ın haricinde hiç bir müessir sebep yoktur. Allah biricik ve hakikî sebeptir. Yaratıklar dünyasında âdî sebeplerden yani küllî ve hür bir tayinin şartlarından başka bir şey yoktur; bizim neticelere izafe ettiğimiz tesirleri Allah meydana getirir. Bu bakımdan bizde asıl irade yoktur; irade Allah'tadır, yalnız insanın istemesi Allah'ın iradesinin taallukuna vesile (occasion) olur. Esas olarak hadiseler arasında sebep-netice münasebeti yoktur, önceki hadise sadece sonrakinin meydana gelmesine vesile teşkil eder. Çünkü cansız bir maddeye illet (sebep) vasfı izafe edilemez; bir bilardo masasında bir top diğerini durup dururken, kendi kendine yürütemez. Bu toplar biribirine çarpınca bir sebep-netice münasebeti ortaya çıkıyorsa bu zâhirî ve bir vesileden ibarettir, önceki topu harekete getiren sopanın vuruşu, onu da hareket ettiren oyuncunun koludur; kol da bir cisim ve maddeden ibarettir; onu ise oyuncunun iradesi harekete getirir. Halbuki manevî bir kuvvet olan iradenin madde ile birleşmesi mümkün değildir. Bu bakımdan insanın iradesini, herhangi bir şeye tesir ettiren hakikî irade ancak Allah'ın küllî iradesidir. Meselâ kolumu kaldırmam, Allah'ın iradesinin taallukuna bağlıdır. Hasılı kâinatta yegâne fail sebep O'dur, başka sebep şeklinde bize görünen bütün hadiseler birer vasıta ve âdî sebeptir.
Bu sisteme göre, bedenin hareketlerinin ruhtaki değişikliklerin, ruhun değişikliklerinin de bedendeki hareketlerin sebebi olması mümkün olmamaktadır. Malbranche'a göre, maddenin ruh, ruhun da madde üzerine tesirini meydana getiren Allah'tır; bu da her şeyi Allah'a irca etmek oluyor. Görüp, işitip, hisseden biz değiliz, Allah'tır. Bu yüzden bu sisteme «Vision en Dieu - Her şeyi Allah'da görmek» adı da verilir. Maibranche, düşünceyi politeizm'den kurtarmak için bu fikre yönelmiştir.
«Âdî sebep» fikri, Eş'ariye Mektebi kelâmcıları tarafından esas olarak ileri sürülmüş ve bilhassa Gazzalî tarafından bu fikir, etraflı bir şekilde işlenmiştir. Yalnız o bu fikri sebep-netice arasındaki bağın inkârı için değil, zarurî olmadığını isbat için ele almıştır. Bunu da tesadüfü kabul etmediği determinist anlayışını yumuşatmak, mucizelerin izahına kapı açmak üzere yapmıştır. Ayrıca ferdî iradeyi ve hürriyeti temellendirmek gayesine de ma'tuftur. O, Malbranche'ın ifratından çok uzaktır.
B. Amerika'da 1975'de «Maibranche ve Gazzalî'de Okkazyonalizm» konulu bir tez hazırlanmıştır. Malbranche'm «Metafizik ve Din Üzerine Görüşmeler, I, İst., 1946» adlı eseri Bedia Akarsu, «Hakikatin Araştırılması, I - VI, Ank., 1950» adlı eseri de M. Katırcıoğlu tarafından dilimize çevrilmiştir.