Coğrafya Cep bilgi
Coğrafya TR 05 Şubat 2018
Coğrafi konum üzerine kısa kısa notlar akılda kolay kalıcı;
Enlemin etkilediği en önemli faktör iklimdir
Boylam en çok yerel saat farklılaşmasını sağlar
En büyük paralel Ekvator,en küçük paraleller kutup noktalarıdır
Meridyenlerin en önemli özelliği boylarının eşit olmasıdır
Güneş ışınlarının en son dik geldiği yerler,dönencelerdir
Gündönümlerinde,güneş ışınlarının en son teğet olarak geldiği yerler kutup daireleridir.
Paralellerle meridyenleri birbirinden ayıran en önemli farklar:uzunlukların meridyenlerde aynı,paralellerde farklı olması,aradaki mesafenin paralellerde aynı,meridyenlerde farklı olmasıdır
İki meridyen arasındaki uzaklık,en fazla Ekvatorda en az kutuplardadır
Yerel saatin,en ileri olduğu yer 180° Doğu meridyeni;en geri olduğu yer 180° Batı meridyenidir
Bir yerde güneşin en yüksek olduğu an,gölgenin en kısa olduğu an,Güneş ışınlarının gün içinde en büyük açıyla geldiği an öğle vaktidir
En doğu noktası 45 Doğu meridyeninden,
En uzun deniz sınırı Ege denizi sınırıdır
Harita ve plânın en önemli özelliğinin,kuşbakışı çizim ve ölçeğinin olmasıdır.
Krokiyi harita ve plândan ayıran tek özellik kabataslak olmasıdır
Haritalarda bozulma en fazla kutuplarda ,en az Ekvator’dadır
Haritalarda en fazla ayrıntı plânlarda,en az ayrıntı Atlas Haritalarındadır
Büyük Ölçekli haritaların;en olumlu özellikleri ayrıntısının çok ve bozulma oranının az olmasıdırEn olumsuz özellikleri ise,gösterdiği alanın az olması ve duvarda fazla yer kaplamasıdır
Küçük Ölçekli haritaların;en olumlu özellikleri gösterdiği alanın fazla olması ve duvarda az yer kaplamasıdır
Yeryüzü şekillerinin haritalarda gösterilme metodundan;en kullanışlısı izohips metodudurTapoğrafya yüzeyini (engebeleri) en iyi ifade eden metod arama metodudurHer ikisini birden ifade eden en iyi metod kabartma yöntemidir
En az eğitim;çizgilerin seyrek olduğu yerlerdedir
En kısa uzunluk vardır
En alçak noktayı en dıştaki çizgi gösterir
En derin noktayı,en içteki eğri,
En sığ yeri en dıştaki eğri gösterir
Dünyanın geoid olmasının en önemli sonuçları:Ekvator yarıçapının kutuplar yarıçapından fazla olması,yer çekiminin en az Ekvator’da,en fazla kutuplarda olmasıdır
a-) Güneş ışınlarının düşme açısı ;
b-) Dünyanın dönüş hızının ;
En az kutuplarda olmasıdır
c-) İki meridyen arası uzaklığın ;
Eksen eğikliğinin en önemli sonucu mevsimlerin oluşmasıdır
Eksen eğikliğinin en önemli sonucu mevsimlerin oluşturması ve dönencelerin sınırını belirlemesidir
En uzak olduğu an günötedir (4 Temmuz)
En yakın olduğu an gün beridir(3 Ocak)
Dünyanın yörüngesinin elips olmasının en önemli sonucu mevsim sürelerinin farklı olmasıdır
21 Mart ve 23 Eylül de Ekvator ‘da ;
Gölge boyu ne kısa,
Isınma en fazla,aydınlatılan alan en dar,
21 Haziranda Kuzey yarımkürede;
En Yüksek sıcaklıklar yaşanır
21 Aralık’ta;Güney yarım kürede;
*Dünyanın şeklinden, günlük ve yıllık hareketinden hiçbir zaman etkilenmeyen özellik: Eksen eğikliğidir *
Ekvatorun kuzeyinde kalan yarım küreye Kuzey Yarım Küre, güneyinde kalan yarım küreye ise Güney Yarım Küre denir.Ekvator, Kutup noktalarından eşit uzaklıktaki noktaları birleştiren ve dünyayı iki eşit parçaya bölen hayali çizgidir. Çevresi yaklaşık 40.000 km’dir.
1-) Türkiye’de : ılıman iklim, mevsimler belirgin ve cephesel yağışların etkisindedir çünkü türkiye orta kuşaktadır.
2-)Meltem rüzgarları günlük basınç farkından meydana gelir.
3-)Günlük sıcaklık farkına bağlı olarak mekanik çözünmeler meydana gelir.
4-)Sürekli rüzgarların yönünde ki sapmaların sebebi Dünya’nın günlük hareketidir.
5-)Muson rüzgarları mevsimler arasındaki basınç farkından meydana gelir.
6-)Yer çekimi kutuplara doğru artar çünkü dünyanın şeklinden dolayı.
7-)Dünya Güneş’e en yakın 3 ocak en uzak 4 Temmuz’dur.
8-)Güneş ışınları dönenceler dışına hiç bir zaman dik düşmez.
9-)İzohipslerin sık olduğu yerde eğim fazladır eğimin fazla olduğu yerde :
-Akarsu aşındırma fazladır
-Kıta sahanlığı dardır.
10-)Profil bir tek fiziki haritalardan çıkarılabilir.
DİPNOT : eğer akarsuyun denize döküldüğü yerde çıkıntı varsa delta vardır çıkıntı yoksa delta yoktur .
Deltanın olduğu yerde haliç olmaz; haliçin olduğu yerde de delta olmaz. Haliç sadece okyanusa kıyısı olan ülkelerde görülmektedir. Deltaya örnek yerler ülkemizde: Bafra, Çarşamba (Samsun) , Çukurova(Adana) , Küçük Menderes(İzmir) , Büyük Menderes(Aydın) vs… Haliçe örnek ise Norveç, Abd ve Kanada.
Çizgisel hız enleme göre değişir fakat açısal hız her yerde aynıdır.
90 GYK’de 90 KYK’de olmak üzere toplam 180 paralel vardır.
180 doğuda 180 batıda toplam 360 meridyen vardır. Başlangıç meridyeni (sıfır) Londra yakınlarındaki Greenwich olarak kabul edilmiştir.
Tarih değiştirme çizgisi Bering Boğazı’ndan geçer. Yamuk yumuk olmasının sebebi saatlerde karışıklık olmasını engellemektir.
Sıcaklık her 200 m yükseğe çıkıldıkça 1 derece azalır.
Rüzgarlar Dünya’nın şeklinden dolayı KYK’de sağa GYK’de sola sapar.
Dünya’da Güneş ilk önce Yeni Zelanda’da doğar.
Dünya’nın en fazla yağış alan yeri Hindistan’da Çerapunçi denen bir yerdedir. Yıllık 12-13 bin mm yağış alır. Yağışlar sadece 6 ay sürer ama buna rağmen Ekvator bölgesinden daha fazla yağış alır. Yamaç (Orografik) yağışı etkindir.
Türkiye’nin en doğusu ile en batısı arasında 76 dakikalık zaman farkı vardır. Kuzey-Güney olarak 6 paralel geçer yani 6.111=666 km’dir.
Kış saatleri 30 Doğu boylamında bulunan Kocaeli’ye (İzmit’e) göre ayarlanır. Yaz saati ise 45 Doğu boylamında bulunan Iğdır’a göre ayarlanır.
Yüz ölçümü en büyük şehrimiz Konya’dır.
Karadeniz ve Akdeniz’de boyuna kıyı tipi varken Ege’de enine kıyı tipi görülür.
Kıyı uzunluğu en uzun olan bölge Ege’dir çünkü girinti-çıkıntı çoktur.
Karadeniz ve Akdeniz’de yamaç yağışı görülürken İç Anadolu ve Doğu Anadolu’da konveksiyonel yağış görülür
DİPNOT : Yüksek Basınç Yağış Oluşumunu Engeller Çünkü Alçalıcı Hava Hareketi Görünür.. Ayrıca Bu Hava Hareketi Merkezden Çevreye Doğrudur .
Alp ve himayala dağları , Toroslar Kıvrım dağlarına örneklerdir.
Akarsu eğitimi arttıkca : Derine aşındırma artar , birikinti yoktur , taşımaya elverişsizdir , hidroelektrik potansiyeli yüksektir.Eğim az ise tam tersidir.
Ekvatordan kutuplara gidildikçe kalıcı kar sınırı azalır.
Yağışın fazla oldugu özellikle ekvatoral bölgelerde Ahşap evler yaygındır.Çöl ikliminin görüldüğü kurak yerlerde Kerpiç evler yaygındır.Soğuk iklimin görüldüğü yerlerde Taş evler yaygındır.
Yamaçlardaki bitki örtüsü düz alanlara göre daha gür çe çeşitlidir.
Dağ yamaçlarında yükseklere çıkıldıkca sıcaklıgın düşününe baglı olarak bitki türündede değişiklikler görülür.
Kırmızı topraklar ( Terra Rossa ) : Verimsiz olmasının sebebi kireç oranının fazla olmasındandır.Topraktaki demir minerallerinin oksitlenmesinden dolayı rengi kırmızıdır.
Haritadaki bozulmaların nedeni dünyanın şeklindendir.Dünyanın küresel şeklinin düzleme aktarılması zor oldugu için haritada bozulmalar olur.
Ekvatordan kutuplara gidildikçe haritadaki bozulma oranı artar.
Bir yerin iz düştümü ile gerçek yükseklik arasındaki fark ne kadar fazlaysa o yer okadar çok eğimlidir.Yanı iz düşümü yükseklik ile gerçek yükseklik arasındaki fark büyüdükçe eğitmde artış gösterir.
Krokinin haritadan farkı ölçeğinin olmamasıdır.
Haritada ölçek küçüldükçe ;
– Payda büyür.
– Küçülme oranı artar.
– Bozma oranı artar.
– Ayrıntıyı gösterme güçleri azalır.
– Düzlem üzerinde daha az yer kaplar.
Ekinoks tarihinde güneş saat kaçta doguyorsa o saattede batar.
Güneş uzaya dünyadan daha yakın oldugu halde neden uzaya çıkıldıkca hava -80 – 120 derecelere cıkar ? Bunun sebebi , güneş ışınları dünyada yer yüzüne çarpıktan sonra ısıtma yapar.İkinci neden ise dünyada bulunan bazı atmosfer gazlarının yükseklik arttıkca azalması ve tamamen yok olmasındandır.
Troposfer ekvatordan kutuplara gidikdikçe incelir çünkü ekvatorda buharlaşma ve çizgisel hız fazladır.
– Troposfer : İklim olaylarının gerçekleştiği tabakadır.
– Stratosfer : Mor ötesi ışınların süzüldüğü tabakadır.
– Mezosfer : Meteorların dünyaya çarpmasının önlendiği tabakadır.
– Termosfer : Radyo ve uydu dalgalarının bulundugu tabakadır.
Bir bölgede en sıcak ay ile en soguk ay arasındaki fark fazlaysa karasallık , fark az ise denizellik vardır çünkü karalar daha çabuk ısınır daha çabuk sogurlar.
Yeryüzünden yükselere cıkıldıkca hava sıcaklıgı 200 metreye 1 derece azalır.Kentlerden yaylalarımıza cıktıgımızda havanın sogumasının iki nedeni vardır , birincisi bu ikincisi yeryüzündeki ısının tutulmasını sağlayan Karbon elementinin yükseklere cıkıldıkca azalmasındandır.
Güney yarım kürede kuzeye bakan yamaçlar , kuzey yarım kürede güneye bakan yamaçlar güneş ışınlarını daha dik açıyla alırlar.
Dünyanın en dik güneş ışınlarını ekvator almasına karşın ekvatorda hava sıcaklıgının dönencelerden düşük olmasının sebebi ekvatorda nemin fazla olmasındandır.
Güney yarım küre kuzey yarım küreye göre daha az ısınıp daha az sogur , oysa kuzey yarım kürede sıcaklık farkı daha fazladır.Bunun sebebi kuzey yarım kürede karaların daha fazla olmasındandır.
Havanın bulutlu olduğu zaman hava daha sıcaktır bunun nedeni bulutların havayı sarması ve sıcaklıgı atmosfere bırakmamasındandır.Bi nevi ısı yalıtımı.
Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark arttıkça yükselti farkıde artar.
Alcak hava basıncı : Yükselici hava hareketi , Yüksek hava basıncı : Alcalıcı hava hareketi yapar.Alcak basıncın oldugu yerlere yagıs düşer , yüksek basıncın oldugu yerler genellikle kuraktır.
Alize batı rüzgarlarının ortak özellikleri : Dünyanın dönüşü sebebiyle oluşmalarıdır.
Kuzey yarım küre – Yüksek basınc alanı = Rüzgar saat yönünde oklar dışarı doğru , sağ tarafa sapar.Alcak basınc alanında oklar içeri doğrudur.
Kuzey ve Güney kıyaslaması yapıyorsa örneğin Karadeniz , Akdeniz Matematik Konumdur.
Doğu Batı,yükselti vb. ise özel konumdur.
Ekvatorda gölge boyu sıfırdır kutuplara doğru uzar.
Gurup ve tan süresi Kutuplara doğru artar
Gece-Gündüz farkı Ekvatordan Kutuplara doğru artar
Kalıcı kar sınırı ekvatordan kutuplara doğru azalır.
Biyoçeşitlilik ekvatordan kutuplara doğru azalır.
Güneş ışınları dönenceler dışına ( 23 derece enlemleri ) hiçbir zaman dik gelmez
Çizgisel hız ekvatordan kutuplara doğru azalır.
DİPNOT : Alçak basınçta yükselici hava hareketi yüksek basınçta alçalıcı hava hareketi olur.
Basıncı gösteren oklar S şeklindeyse kuzey yarım kürede ters S ise güney yarım kürededir.
Alçak basınçta çevreden merkeze doğru yüksek basınçta merkezden çevreye doğrudur.
Alçak basınçlı yerler yağışlı yerlerdir.
Yüksek basınçlı yerler ise az yağışlıdır.
Basıncı sıcaklık yükselti yerçekimi etkliler
Sıcak yerel rüzgarlar sirokko fön hamsin.Soğu yerel rüzgarlar bora mistral krivetz