Cemal Dindar yazdı: Yeni Osmanlıcılık travması
6- Barış Pınarı durdu
7- Ve Esad konuştu
8- "Bir damat" daha FETÖ davasından kurtuldu
9- Baba Çokluk Odatv’ye anlattı: “Üzerinde çalıştığı yazılım alınmış işkence edilmiş”
10- Pentagon'un eski üyesinden sürpriz açıklama
10.12.2014 10:26 Karakter boyutu :
‘Yeni Osmanlıcılık’a ruhsallık alanından ideolojik besin taşıyanların pazarında bir zamandır iki temel tez çok satıyor.
Bunlardan biri; imparatorluğun dağılmasıyla hep birlikte ağır bir örselenme yaşadığımız kabulü.
İkincisi de, Cumhuriyet devrimlerinin Osmanlı’yı karşısına almasının kültürel devamlılığı kopardığı ve bir ‘kültür travması’na yol açtığı tezi.
Bu ikincisi için de özellikle Dil Devrimi sorumlu tutuluyor. Yani başka dillerden geçmiş kelimelerin Türkçedeki karşılıklarının konuşma dilinde araştırılıp bulunması, derlenmesi ya da dilin kendi diyalektiğini dert ederek türetmeler yapılması nerdeyse tartışmasız kültürel örselenme örneği olarak veriliyor.
ATAÇ VE TANPINAR
Bu arada, bu oluşumların simge kişiliklerinden Nurullah Ataç adına, cumhuriyetin bu belirleyici kültür adamının yazılarına bir gönderme yapan bir metne en son ne zaman rastladınız? Yeni-sağın dayattığı sosyokültürel dönüşümün pratisyenleri için değil onların karşısına yerleşen sözün sahipleri için de soruyorum bu soruyu. Modernistlerin Ataç’ı unuttuğu bir kültürel ortamın varlığı, mevcut çözülmede bizzat o modernistlerin sorumluluk ve paylarının ne olduğunu da göstermiyor mu?
Ataç’ı unutmanın bir adım sonrası, yeni kuşakların Tanpınar’a selamsızlığıdır. Ataç ve Tanpınar arasındaki bağı, cumhuriyetin estetiğini kurma çabasındaki birliklerini silip her kuruluş döneminde olan aşırılıkları öne çıkararak yıkıcı bir şekilde toptan yok sayma girişimi… Siyasette olduğu gibi kültürel ortamda da olan bu.
Tanpınar ve Ataç’ın aynı oluşumun iki verimli belirleyeni olduklarını görmek için sigaralı fotoğraflarını yan yana koyup bakmak bile yeterlidir. Gördüğümüz o ki, Tanpınar da giderek akademik araştırmalar için bir figüre dönüşmek üzere.
Dil, bedendir. Bunu en somut anlamıyla; yani aynanın karşısına geçip görüntümüzle buluştuğumuz andaki deneyimimizi de içeren bir hakikat olarak da yazıyorum.
Pop-psi’nin (popüler psikiyatri ve psikolojinin) sözel dil-beden dili ayrımına dayanan ve kültürün ruhsallık üzerindeki etkilerini araştırmada tartışılmaz doğru haline getirilen şu kabul: “Batılılar ruhsal zorlanmalarını sözel dille ifade ederken diğer halklar bedenleştirirler.” Görünüşte doğrudur; bir İngiliz “Sıkılıyorum,” derken bizde sıkıntının en bildik ifade biçimlerinden biri, diyelim ki, “Başım ağrıyor”dur.
Hemen, ruhsallık alanında Türkçe düşünüp Türkçe kuram geliştirecek, bilgi kuracak herkesin başucu kitaplarından olması gereken bir kaynağı açıyoruz: Divanü Lûgat’it-Türk’ü. Ağrı kelimesinin ilk biçimini agrı, agru olarak buluyoruz. Hem bugünkü anlamıyla, ağrı, hem de ağırlaşmak anlamında kullanıldığını görüyoruz. Kelimenin kökenindeki ‘ag-‘ın; “çıkmak, belirmek; aşmak, yükselmek, ağmak; değişmek, başkalaşmak, bozulmak, meyletmek, dönmek” anlamlarıyla da karşılaşıyoruz.
‘Baş’ kelimesine gelince… Onda daha da bahtlıyız: Günümüzdeki kullanımının yanı sıra, tamamen bastırılmış başka bir anlamla karşılaşıyoruz: yara.
Buradaki diyalektiği kavramak için bir başka terime de bakalım: Gönül. Ya da Kaşgarlı’nın andığımız sözlüğünde ve Neşet Ertaş türkülerindeki sese daha yakın haliyle; könğül: ‘gönül, kalp, yürek, anlayış’ olarak karşılanmış.
Bu ‘yüce’ kavramın etimolojik kökeninin de tene, deriye yaslanması rastlantı mı? Kön, “at derisi veya gönü; ham deri, gön,” anlamlarındadır. Olasılıkla, zaman içinde bozkırda insan-hayvan ruh birliğinin çökmesi ile kavram da hayvanların derisini ifade etmekle sınırlanmış, fakat bu arada başka bir şey daha olmuştur. Gömlek’e evrilen ‘könğlek’ ile birlikte giyip çıkarabildiğimiz bir şeye dönüşmüştür. Kültürel deri desek mi, buna da?
Karac’oğlan şiirlerinde ve günümüz Karac’oğlan’ı Neşet Ertaş türkülerindeki gönül, özel olarak incelenmeyi bekliyor. Zira psikanalitik kuramın Ben(Ego)’ine Türkçede en iyi açıklayıcı karşılığın ‘gönül’de olduğunu düşünüyorum. Bu tezi kuramsal bir çalışma için saklayalım.
TÜRKÇE DÜŞÜNMENİN İPTALİ
Bunları şunun için yazıyorum: dil devriminin bu topraklarda bir kültürel örselenmeye yol açtığına dair tezin, günümüzde hemen her ortamda tartışılmaz doğru haline getirilmesi ile yöntemli düşünme kaygısının, aynı anlama gelmek üzere aklın bastırılması arasında dolaysız bir bağ vardır.
Osmanlı’nın, o koşullarda ve imparatorluğun gerekleriyle anlaşılabilir olan dilindeki melezliğin imparatorluk dağıldıktan sonra terk edilmesini, abecenin de değiştirilerek bu ayrılmanın var ve görünür biçime kavuşturulmasını ‘travma’ olarak okumak, yalnız günceli değil tarihi de muktedirlerin gözüyle kavramanın şahikasıdır. Sağcı düşüncenin ne olduğuna dair kilit vakalardan biridir.
İster toplumbilimci isterse ruhbilimci olsun, birisi bu tezlere yaslanarak cümle kurmaya başladığında başına birkaç şey geldiğini düşünmek yerinde olur. Öncelikle, istihdam edilmiştir. Yani çağrılmıştır ve emeksizce doçent, profesör olma kapısı açılmıştır. Ya da, Batı’da bir Yakındoğu incelemeleri kürsüsünden acentelik almıştır. Burada montaj yapmaktadır. Yahut da çok fazla çeviri metin okumuştur.
Bu son etken bir hayli önemli: akıl tutulmasının öyle görünüyor ki belirleyicilerinden biri, az sayıdaki iyi örnekler bir yana, akla ziyan çevirilerdir. Kendi dilinde düşünmeyi ketleyen, imkânsız hale getiren ve nerdeyse kavramsal bütünlük sağlama konusunda hiçbir bunaltı hissetmeyen çeviriler! Bu emeksizliğin yarattığı yarılmayı aşmanın biricik yolu; yakın zamanda bu sorun aşılacakmış gibi görünmediğine ve ölçü iyice çöktüğüne göre, o metinleri kendi dillerinde okumak.
Sonra da kariyer planı da dâhil kısa vadeli herhangi bir şeye tahvil etmeden sabırla düşünmek ve Türkçede düşünceyi yeniden üretmek.
Hepsinin temeline de yurt ve yurttaş sevgisini yerleştirmek.
Neşet Ertaş’ı anmışken, onun bir şiirinde ‘gönül delisi’ olarak andığı babası Muharrem Usta’yı da analım. Nasıl analım? TRT Radyoları günlerinde ‘Ay dost!...’ diye her gün tüm Anadolu’yu kateden sesiyle, Avşar Bozlağıyla… Ve onun göğe ağan sesiyle çığlığa dönüşen bu Dadaloğlu şiirindeki ses ile Osmanlının dağılmasının bir toplumsal travma olduğu ve bir türlü atlatamadığımız tezini karşılaştıralım.
Ne demiş ve hala ne diyor Dadaloğlu:
“Belimizde kılıcımız Kirmani
Ferman padişahın dağlar bizimdir”
Bu ses çok değil iki yüz yıl öncesindendir. 19. yüzyılda girişilen iskân politikalarına karşı isyan bildirisidir ve Osmanlı hiç de yası tutulacak bir yere değil, tam karşıya yerleştirilir. Benim çocukluğumda, yetmişli yıllarda, oğlunun deyişiyle ‘gönül delisi’ Muharrem Ertaş’ın sesinden radyoların açılış nidalarından biri olmasının da bir manası olsa gerektir. “Kalktı göç eyledi Avşar elleri…”
“Toplumsal travma” teriminin ideolojik yüklemi ikilidir. Birincisi; hiç de türdeş olmayan bir grubu sanki türdeşmiş gibi kitle ya da toplum belirleniminde aynılaştırır. Mesela, günümüzde Davutoğlu ve ekibinin Türkiye’nin dış politikasına da maya olan Yeni-Osmanlıcılık ülküsünü besleyen politik psikoloji tezleri böyle bir aynılaştırmadan yola çıkar ve Dadaloğlu’nun sesini de o aynılaştırmada eritir, çığlığı suskunluğa dönüştürür.
Sahi, Osmanlı’nın dağılmasına, yasına ağıt düzen bir Anadolu türküsü duydunuz mu?
“MERHAMETSİZ PADİŞAHLAR ASKERİ…”
Başta andığımız Yeni-Osmanlıcı tezlere göre, Osmanlı’dan diğer halklar birer birer ayrılıp Ulus-devlet dönemine uygun bir şekilde kendi bağımsızlıklarını ilan ederken hep birlikte tarifsiz bir travmaya uğradık. Hatta yine bu tezlere göre, öyle bir benlik zedelenmesine uğradık ki, bu zedelenmeyi onarmak için büyüklenmeci bir tutumla acı çekiyoruz. Çıkan karikatür şu: Osmanlı’nın benliğimize düşen gölgesi Türkiye Cumhuriyeti sınırlarına sığamayacak denli büyük ve hepimiz bunun acısıyla baş başa kalıyoruz… vesaire …vesaire…
Soruya tekrar dönersek, Anadolu’da, Osmanlı’nın son dönemi ve dağılmasıyla ilgili, Osmanlı sevgisiyle yazılmış bir türkü duydunuz mu? Balkan Savaşları döneminde Balkanlardaki Türklerin acılarını, yurtlarından olmuşluklarını ayrı bir yerde tutalım. Fakat Anadolu’da yükselen ses, iskân edilmiş Dadaloğlu çocuklarının uzun savaşlar ve seferberlikler nedeniyle Osmanlı’ya ve muhteşem ecdada ilenmesidir. İşte daha az bilinen bir Yemen Türküsü:
“Merhametsiz padişahlar askeri
On sene bekletiyorlar Hicaz’da
Genç iken kocaldım yitirdim yâri
Soyka Yemen yiğit koymadı bizde
Hiç mi merhamet yok Sultan Aziz’de.”
Günümüzün Yeni-Osmanlıcılarının üç çocuk talebi ile Osmanlı’nın Anadolu’yu asker deposu olarak görmesi arasında bir bağ yok mu, dersiniz?
Bu kez mekân Sivastopol: “Aman da padişahım izin ver bize /İzin de vermez isen dök bizi denize…”
Yine bir Yemen türküsündeki şu mısralar: “Zenginimiz bedel verir / Askerimiz fakirdendir.”
Müslüman olmayan halkların özellikle de ‘millet-i sadıka’ Ermenilerin ağıtları:
Tuzsuz olur Arabistan fıstığı
Taştan imiş Ermeni’nin yastığı
Böylemiymiş Osmanlı’nın dostluğu
Dini bir uğruna giden yiğitler
Ermeninin yoktur asla dermanı
Padişahtan gelmiş kırım fermanı
Türküler, ağıtlar yalan söylemez. Her ne kadar bugün ki söylem Ermeni kardeşlerimizin bu topraklardan tehcirini, Türk modernistlerinin omuzlarına yıkma konusunda nice iştahlı olsa da bu ağıt; sorumluya, Hamidiye alaylarına ve aşiret mekteplerine dolaysız işaret etmiyor mu!
Osmanlının son dönemi bizzat Osmanlı’dan yorulmuş halkların tarihi olarak da okunabilir. Cumhuriyet’in kuruluşu da hiç de öyle travma filan değil, ruhsallıkta bir soluk alma, yeni bir gönüle kavuşmadır. Tekrar şu belirlemeyle: ne gördüğünüz, nasıl –nereden-neyle baktığınıza göre de değişir.
FREUD, KAŞGARLI VE KARACOĞLANLAR
Mademki başta gönül dedik, Karacoğlan dedik, kendi alanımdan bir örnek vereyim.
Freud’un kuramında iki üçleme ağacın iki ana dalı gibidir. İlki bilinç-bilinçöncesi- bilinçdışı üçlemesi. İkincisi ise Türkçede yerleşmiş haliyle; Id-Ego-Superego. Almancaları: das Es, das Ich, das Über-Ich. Terimlerin Türkçe karşılıkları Freud’un Yas ve Melankoli makalesinde melankolik çekirdek için söylediği güzel ifadeyi ödünç alırsak Latincenin ‘cenaze takımlarıyla donatılmış’ değildir. Fakat Freud metinleri büyük bölümüyle İngilizceden çevrildiği için Tükçede kuram için bu cenaze töreni düzenlenip durur; halk olarak neredeyse hiç temas etmediğimiz ölü bir dile, Latinceye mahkûm ediliriz. Terimlerin karşılığı: O, Ben ve Üstben’dir.
Böylece Freud’u şimdi Kaşgarlı’yla buluşturabiliriz:
Men, bugünkü biçimiyle, Ben. Ayrıca tek, tane anlamları var. Karac’oğlan’ı da çağıralım, ‘benli dilber’li bir türkü için. Bu ‘ben’ ile böylece, gönül yine ten ile bir olsun.
Köngül-gönül varsa bir de tabi bunun ötekisi, köngüz var. Ruhsallık için bir kitap konusudur köngül-köngüz karşıtlığı. Zira köngüz; gübre yığını, demek.
Bunları çalışacağız. Bu kadarla bile şunu diyebiliriz: dil devrimi, egemenlere ne yarattı ayrı konu, bu halkı kendi diliyle, Karacoğlan Türkçesi ile buluşturmuştur.
Bir de tabi modern şiirimizin Karac’oğlan’ı Cemal Süreya da gelsin bu buluşmaya. Ne derdi Cemal Süreya?
Günümüz saraylarının, konaklarının, rezidanslarının dilini konuşan Yeni-Osmanlıcılık lafazanlıklarına karşı, onun diyeceği söz bir denemesinin güzel adıyla bellidir:
“Türkçe bilenin işi rast gider.”
Şu kitaptan alınmıştır: #direnlibido / Gezi Direnişi’nin Psikodiyalektiği,Cemal Dindar, Telos, Kasım 2013, syf 242-251
Yeni Osmanlıcılık travma Cemal Dindar