çıkacak, kaderine yeni bir macera eklenecek diyordum. Parmaklar ona dokunabilir, onu açabilir, içine dalabilir, gözler aşama aşama serüvenini
Download "çıkacak, kaderine yeni bir macera eklenecek diyordum. Parmaklar ona dokunabilir, onu açabilir, içine dalabilir, gözler aşama aşama serüvenini"
1 SEMERKANT Amin Maalouf, 1949'da Lübnan'da doğdu. Ekonomi ve toplumbilim okuduktan sonra gazeteciliğe başladı; 1976'dan beri Paris'te yaşıyor. Çeşitli yayın organlarında yöneticilik ve köşe yazarlığı yapmış olan Maalouf, bugün vaktinin çoğunu kitaplarını yazmaya ayırmaktadır. Yapıtlarında çok iyi bildiği Asya ve Akdeniz çevresi kültürlerinin söylencelerini başarıyla işleyen Maalouf, ilk kitabı Les Croisades vues par les Arabes (1983, Arapların Gözüyle Haçlılar) ile tanındı ve bu kitabın çevrildiği dillerde de büyük bir başarı kazandı. 1986'da yayımlanan ve aynı yıl Fransız-Arap Dostluk Ödülü'nü kazanan ikinci kitabı (ilk romanı) Leon l'africain (Afrikalı Leo) ise bugün bir "klasik" kabul edilmektedir. Maaloufun 1988'de yayımlanan ikinci romanı Samarcande (Semerkant) da coşkuyla karşılandı ve pek çok dile çevrildi. Maaloufun sonraki kitapları yine romandı: Les Jardins de lu-miere (1991, Işık Bahçeleri) ve Le Premier Siecle apres Beatrice (1992, Beatrice'den Sonra Birinci Yüzyıl). Amin Maalouf, 1993'te yayımlanan romanı Le Rocher de Ta-nios (Tanios Kayası) ile Goncourt Ödülü'nü kazandı. Son romanı Echelles du Levant (Doğunun Limanları) ise 1996'da yayımlandı. Amin Maaloufun dört romanı yayınevimizce Türkçeye kazandırılmıştır: Afrikalı Leo (1993), Semerkant (1993), Tanios Kayası (1995) ve Doğunun Limanları (1996). AMİN MAALOUF Semerkant ROMAN Semerkant / Amin Maalouf Özgün adı: Samarcande İÇİNDEKİLER BİRİNCİ KİTAP Şairler ve Sevgililer 11 İKİNCİ KİTAP Haşhaşiler Cenneti 77 ÜÇÜNCÜ KİTAP Bininci Yılın Sonu 135 DÖRDÜNCÜ KİTAP Denizde Bir Şair 189 Ve şimdi, bakışlarını Semerkant üzerinde gezdir! O, yeryüzünün kraliçesi değil mi? Tüm kentlerin kaderini ellerinde tutmuyor mu? Edgar Allan Poe ( ) Atlantik'in dibinde bir kitap var. Anlatacağım, işte onun öyküsü. Belki nasıl sonuçlandığını biliyorsunuz: o tarihte gazeteler yazdı, bazı yapıtlarda da belirtildi: 14 Nisan 1912'yi 15 Nisan 1912'ye bağlayan gece, Titanic gemisi, Newfoundland açıklarında battığında, en ünlü kurbanlarından biri de, İranlı bilge ozan, gökbilimci Ömer Hayyam'ın Rubaiyat'ının elyazması tek örneği idi. Bu deniz faciasından söz edecek değilim. Benden başkaları, felaketi dolar ile değerlendirdiler, benden başkaları, ölülerin ve son sözlerinin dökümünü, yapılması gerektiği gibi yaptılar. Aradan altı yıl geçmiş olmasına karşın, layık olmadığım halde bir ara sahibi bulunduğum o deriden ve mürekkepten olma varlık, daha hâlâ kafama takılıyor. Onu, doğduğu Asya topraklarından söküp alan ben değil miyim? Ben, yani Benjamin O. Lesage. Onu Titanic gemisine bindiren ben değil miyim? Bin yıllık güzergâhını değiştiren, çağımın küstahlığı değilse, nedir? O günden beri, dünya her gün biraz daha kana ve karanlığa bulandı. Bana gelince, artık hayat gülümsemiyor. Anıların sesini dinlemek, saf bir ümit beslemek, "onu yarın bulacaklar" hayalini kurmak için, insanlardan uzaklaştım. Altın kutusunun içinde, denizin derinliklerinden
2 çıkacak, kaderine yeni bir macera eklenecek diyordum. Parmaklar ona dokunabilir, onu açabilir, içine dalabilir, gözler aşama aşama serüvenini izleyebilirdi. Keşfedecekleri: şairin kendisi olurdu ve onun ilk dizeleri, ilk aşkları, ilk korkuları! Ve de Haşhaşilerin mezhebi! Sonra, boz ve zümrüt rengi bir resmin karşısında, kuşkuyla dururlardı. Resmin üzerinde ne tarih, ne de imza! Sadece coşkulu ya da bezgin şu sözler var: "Semerkant, dünyanın güneşe dönük en güzel yüzü." BİRİNCİ KİTAP ŞAİRLER VE SEVGİLİLER Kim Senin Yasanı çiğnemedi ki, söyle? Günahsız bir ömrün tadı ne ki, söyle? Yaptığım kötülüğü, kötülükle ödetirsen Sen, Sen ile ben arasında ne fark kalır ki, söyle? Ömer Hayyam Bazen Semerkant'ta, ağır ve kasvetli bir günün bitiminde, kentin işsiz güçsüz takımı, baharat çarşısının yanı başındaki iki meyhane çıkmazında, Sogd ülkesinin kokulu şarabını içmek için değil, ama gelen gideni gözetlemek ya da çakırkeyif bir kaç akşamcıya saldırmak için dolanıp durur. Ele geçirilen kişi yere serilir, hakaret edilir, baştan çıkartan şarabın kızıllığını ona yüz yıllar boyu hatırlatacak olan bir cehennem ateşine sokulur. İşte Rubaiyat, 1072 yazında, böyle bir olay üzerine yazılmaya başlandı. Ömer Hayyam yirmi dört yaşındaydı ve bir süredir Semerkant'ta bulunuyordu. O akşam, meyhaneye mi gitmişti yoksa dolaşıp dururken rastlantılar mı onu oraya sürüklemişti? Bilinmeyen bir kenti arşınlamanın taze keyfi, biten günün binlerce biçim alışına açık gözlerle bakış... Gelincik Tarlası Sokağında bir küçük oğlan, aşırdığı elmayı göğsünde tutarak tabanları yağlıyor; çuhacılar çarşısında bir dükkânın içinde, bir kandilin kör ışığında tavla partisi sürüyor, iki zar atışından sonra bir küfür ve tıkırtılı bir gülüş duyuluyordu. İplikçiler geçidinde ise, katırcının biri çeşmenin önünde durup yüzünü yıkıyor, sonra da uyuya kalan çocuğunu öpercesine, dudaklarını uzatıp musluğa eğiliyor, susuzluğunu giderdikten sonra ıslak avuçlarını yüzünde gezdirip şükrediyor, içi boş bir karpuzu yerden alarak su ile dolduruyor ve hayvanının başından aşağıya, o da içebilsin diye boca ediyordu. Tütüncüler Meydanında, gebe bir kadın Hayyam'a yaklaştı. Peçesini açtığında ancak onbeş yaşında olduğu anlaşılıyordu. Tek söz etmeden, çocuksu dudaklarında tek gülümseme olmadan, Hayyam'ın elindeki kestanelerden bir kaçını çalıverdi. Hayyam şa-şırmadı. Bu Semerkant'da eski bir inanıştı. Bir anne adayı, sokakta hoşuna giden bir yabancıya rastlarsa, yiyeceğini elinden almak cesaretini gösterebilmeliydi. Böylece, doğacak çocuk, onun kadar yakışıklı, onun gibi ince uzun, onun kadar soylu ve düzgün hatlara sahip olacaktır. Ömer, uzaklaşan kadına bakarken, elinde kalan kestaneleri yemeye devam etti. O sırada duyduğu bir uğultu, hız- 13 I lanmasına yol açtı. Az sonra kendini, zincirinden boşanmış bir güruhun ortasında buluverdi. Kolları ve bacakları upuzun, beyaz saçları dağılmış bir ihtiyar, yere serilmiş, çığlıkları öfke ve korkudan hıçkırığa dönüşmüştü. Gözleriyle yeni gelene yalvarmaktaydı. Zavallının çevresini, yirmi kadar titrek sakallı, sopalı adam almış, az ötede keyifli bir seyirci kitlesi birikmişti. Aralarından biri, Hayyam'ın kızgın yüzünü görünce: "Önemli değil, bu uzun Cabir'den başkası değil" dedi. Ömer sıçradı, bir utanç dalgası gelip boğazında düğümlendi, kendi kendine: "Cabir, Ebu Ali'nin arkadaşı!" diye söylendi. Ebu Ali, aslında sık rastlanan bir isimdi. Ama ister Buhara'da olsun, ister Cordoba'da, ister Belh'de olsun, ister Bağdat'ta, adı saygı ile anılırsa, kim olduğu kolaylıkla anlaşılır. Bu, İbn-i Sina'dan başkası değildir. Batı'da Avicenne diye bilinen! Ömer onu tanımış değildi. Onun ölümünden onbir yıl sonra doğmuş,, ama onu, kuşağının en büyük ustası, bütün bilimlerin üstadı, Mantık havarisi olarak kabul
3 etmişti. Hayyam tekrar söylendi: "Cabir, Ebu Ali'nin en sevdiği arkadaşı!" Cabir'i gerçi ilk kez görüyordu ama, talihsiz yaşamı hakkında bilgisi vardı. İbn-i Sina, Cabir'i kendi halefi sayar, yalnız düşüncelerini sergilemedeki ataklılığını ve pervasızlığını eleştirirdi. Cabir, bu kusuru yüzünden günlerce hapis yatmış, meydan dayağma çekilmiş, son kamçılanması Büyük Semerkant Meydanında, ailesinin gözleri önünde gerçekleşmişti. Cabir bu hareketi asla unutmamıştı. Cesur, gözüpek bir adam iken nasıl olmuştu da böyle ihtiyara dönüşmüştü? Herhalde karısının ölümü yüzünden! Karısı öldükten sonra, yırtık pırtık giysilerle, sendeleye sendeleye, saçma sapan konuşarak dolaşmaya başlamıştı. Cabir'in peşinden, gülüşüp bağrışan, ellerini çırpan, attıkları taşlarla onun, gözlerinden yaş akıtacak kadar, canını yakan bir çocuk ordusu giderdi. Ömer, bütün bunları izlerken "Dikkat etmezsem, günün birinde ben de böyle olacağım" diye düşündü. Korktuğu sarhoşluk değildi; nicedir şarapla aralarında karşılıklı bir saygı oluşmuştu. Onun asıl korktuğu, içindeki saygınlık duvarını yıkmalarından ürktüğü, insan yığınlarıydı. Şurada duran zavallı, düşkün, etrafında çember oluşturulmuş adamı görmek istemiyor, uzaklaşmak istiyordu. Ama yine biliyordu ki, İbn-i Sina'nın bir dostunu böylesi bir güruha terk edemezdi. Ağır ağır ilerledi. Son derece sakin bir sesle: Bu zavallıyı bırakın gitsin! diye seslendi. Elebaşı, Cabir'in üzerine gelmişken doğruldu, davetsiz konu- 14 ğunun karşısına dikildi. Yüzünde derin bir bıçak yarası vardı ve Ömer'e, suratının o yanını dönerek konuşmaya başladı: Bu adam bir sarhoş, bir zındık, bir feylesof! dedi. Hele bu son sözcük, ağzından tükürürcesine çıkmıştı. Semerkant'da artık tek bir feylesof istemiyoruz! Kalabalıktan bir onama sesi yükseldi. Onlar için "feylesof sözcüğü, Yunanın din dışı bilimlerine, genelde din ya da edebiyat dışı her şeye ilgi gösteren adam anlamına geliyordu. Ömer Hayyam, genç yaşına karşın, tanınmış bir feylesoftu. Yani şu zavallı Cabir'e oranla çok daha büyük bir avdı. Anlaşılan, suratı yaralı adam onu tanımamıştı, çünkü arkasını dönerek işine koyulmuş, ihtiyarı saçlarından yakalayarak, kafasını üç, dört kez sağa sola sallamaya başlamış, en yakın duvara çarpacakmış gibi yapıp, bir anda bırakıvermişti. Sert olmakla birlikte, davranışının yine de temkinli bir yanı vardı, işi sonuna kadar götürmek istemiyormuş gibiydi. Hayyam, bundan yararlanarak tekrar araya girdi: Bırak şu ihtiyarı, o bir dul, bir hasta, bir deli, dudaklarını ancak kıpırdatabildiğini görmüyor musun? Elebaşı bir sıçrayışta Hayyam'ın yanına geldi, parmağını gözüne sokarcasına sordu: Sen onu iyi tanıyor gibisin. Kimsin sen? Semerkant'lı değilsin! Seni bu kentte tanıyan yok! Ömer, karşısındakinin parmağını itti. Adam bir adım geriledi ama yine de ısrar etti: Adın ne yabancı? Hayyam duraksadı, sığmacak bir yer aradı, gök yüzüne baktı. Hilali örten bulutları gördü. Sustu, iç çekti. Düşünceye dalma, yıldızları adları ile tek tek sayma, uzaklara gitme, halk yığınından kaçma! Kalabalık çevresini sardı, birkaç el omuzuna dokundu, kendine gelip doğruldu: Ben Ömer, Nişapur'lu İbrahim'in oğlu. Ya sen kimsin? Şeklen sorulmuş bir soruydu. Adamın kendini tanıtmaya hiç niyeti yoktu. Burası onun kentiydi ve sorgu sual etmek yalnızca onun hakkıydı. Daha sonra Ömer adamın lakabını öğrenecekti. Kesik Yüz diye tanınırmış. Eli sopalı, ağzı laf yapar, gelecekte Semerkant'ı titretecek olan adam! Şimdilik sadece, bir işareti ile dilediğini yaptırdığı çevresindeki şu insanlara egemendi. Gözlerinde beliren ani pırıltı ile hempalarına döndü, sonra da kalabalığa seslendi: Vay canına, Nişapur'lu İbrahim Hayyam'ın oğlu Ömer'i na-
4 15 sıl oldu da tanımadım? Horasan'ın yıldızı, İran'ın, Irak'ı Arabî ve Irak-ı Acemî olmak üzere her iki Irak'ın dâhisi, feylesofların prensi Ömer! Sözde derinden bir selam verip, parmaklarını sarığının iki yanında şakırdatınca, aylakların kahkahalarına yol açtı. İman sahibi, inanç sahibi, rubailer yazarını kim tanımaz? Şarap testimi kırdın, Tanrım. Zevk yolumu tıkadın, Tanrım. Nar rengi şarabımı yere çaldın, Tanrım. Tövbeler olsun, yoksa sarhoş musun Tanrım? Hayyam, kızgın ve endişeli, dinledi. Bu biçimde bir kışkırtma, cinayete davetiye çıkartmak demekti. Tek bir saniye yitirmeden, kalabalıktan ayartılan olmasın diye, yüksek sesle haykırdı: Bu dörtlüğü ilk kez duyuyorum. Benim yazdığım rubai şöyle: Hiç, hiç bir şey bilmiyorlar, bilmek istemiyorlar Şu cahillere bak, dünyaya egemen onlar. Onlardan değilsen eğer, sana kâfir derler Onlara aldırma Hayyam, yoluna devam et. "Şu cahillere bak" derken, eliyle kalabalığı gösteren Hayyam, yanlış bir iş yapmış oldu. Eller kalktı, giysisini çekiştirmeye başladı, elbisesi parçalandı, sırtına indirilen bir diz darbesi ile kendini yerde buldu. Kalabalığın altında ezilmişti ama, kendini savunmaya kalkışmadı. Giysilerinin lime lime, bedeninin param parça olmasına ses çıkartmayacaktı, kurbanlık koyun uyuşukluğu ile kendini koyuverdi. Artık hiçbir şey hissetmiyor, hiçbir şey duymuyordu. Kendi içine kapanmış, iç âlemine çekilmişti. Hayyam, kıyamı durdurmaya gelen silahlı on adama, davetsiz konuklarmış gibi baktı. Keçe kalpaklarının üzerinde, Semerkant kent zabıtasının açık yeşil işareti vardı. Saldırganlar onları görür görmez, Hayyam'dan uzaklaştılar; ama davranışlarını haklı kılmak için, kalabalığı tanık göstererek haykırmaya başladılar: Simyacı! Simyacı! Resmi makamlarm gözünde, feylesof olmak bir suç değildi ama simyacılığın sonu ölümdü. Simyacı? Bu yabancı bir simyacı? Zabıta şefinin tartışmaya hiç niyeti yoktu. Bu adam gerçekten bir simyacı ise, onu yüce yargıç Ebu Tahir'e götürmek gerekir. Herkesin unuttuğu Uzun Cabir, bir daha dışarıda dolaşmamaya kendi kendine and içip meyhanelerden birinden içeri süzülürken, Ömer kimsenin yardımı olmadan ayağa kalktı. Kimseye bakmadan, dosdoğru yürüyordu; gururlu tavrı, lime lime olmuş giysilerini ve kanlı yüzünü bir tül ile örter gibiydi. Önünde, meşaleli zabıta güçleri yol açıyor, ardında saldırganlar güruhu yürüyordu. En arkadan da ayak takımı gelmekteydi. Ömer onları görmüyor, duymuyordu. Ona göre sokaklar ıssız, yeryüzü sessiz, gökyüzü bulutsuzdu ve Semerkant, daha hâlâ bir kaç gün önce keşfettiği o düş ülkesiydi. Hiç durup dinlenmeksizin, üç hafta yürüyerek gelmişti Semerkant'a ve eskiden gelmiş olanların öğütlerine uyarak dosdoğru Kuhandiz kalesine çıkıp kenti seyretmişti. Ona "Su ve yeşillik, çiçeklikler ve bahçıvanların ustaca fil, deve, atlamaya hazır kaplanlar biçiminde budadıkları ağaççıkları göreceksiniz" demişlerdi. Gerçekten de kalenin batısında, Manastır Kapısının iç kısmından, Çin Kapısına kadar sık meyvelikler, şırıl şırıl akan dereler görmüştü. Sonra, şurada burada tuğladan bir minare, oymalı bir kubbe, bir küçük köşkün duvarının beyazlığı gözüne çarpmıştı. Salkım söğütlerin kapladıkları su birikintisinin kıyısında, saçlarını rüzgâra açmış bir kadın, çıplak, suya giriyordu. Rubaiyat'ın elyazması kitabını resmeden ve kim olduğu bilinmeyen ressam, işte bu cenneti anlatmak istememiş miydi? Semer-kant'da, kadıların kadısı Ebu Tahir'in ikamet ettiği
5 Asfizar'a götürülürken, Ömer'in hayalindeki görüntü bu değil miydi? Kendi kendine tekrarlayıp duruyordu: "Bu kentten nefret etmeyeceğim. Suya giren kadın bir serap bile olsa. Gerçeğin yüzü, Kesik Yüz'ünki gibi olsa bile. Bu serin gece, benim son gecem olsa bile." II Kadı Efendi'nin geniş divanında, şamdanlardan süzülen cılız ışık, Hayyam'ın yüzünün rengini balmumuna çevirmişti. İçeriye girer girmez, iki muhafız, kendisi tehlikeli bir deliymiş gibi, omuzlarından yakalamıştı. Onu bu durumda, kapının yanında bekletiyorlardı. Odanın öteki ucunda oturmakta olan Kadı, Hayyam'ı farketmemişti. Davayı bitirmiş, davacılarla tartışıyor, birine nasihat ederken, diğerini azarlıyordu. Anlaşıldığı kadarıyla bu bir komşu dalaşması idi, eskiden birikmiş hınçlar yinelenmiş, saçma ayrıntılar ortaya dökülmüştü! Ebu Tahir, açıkça usandığını gösterip, aile reislerinden öpüşüp barışmalarını istemişti. Hemen oracıkta, hiç ayrılmayacaklarmış gibi. Biri, bir adım atmış, dev gibi olanı ise geri çekilmişti. Kadı, hızla ona bir tokat indirip, orada bulunanları dehşete düşürmüştü. Dev gibi olanı, suratına vurmak için kalkıp uzanmak zorunda kalan öfkeli Kadı'ya bir an için bakmış, sonra denileni yapmıştı. Herkes çıktıktan sonra, Ebu Tahir, milislere yaklaşmaları için işaret etti. Bunlar yaklaşıp raporlarını vermeye ve sokakta onca kalabalığın toplanmasına neyin sebep olduğunu anlatmaya başladılar. Sonunda sıra Kesik Yüz'e geldi. Adam Kadı'nın önünde eğildi, Kadı'nın onu uzun süredir tanıdığı anlaşılıyordu. Kesik Yüz heyecanla anlatmaya başladı. Ebu Tahir dinliyordu. Yüzünden, ne düşündüğü belli olmuyordu. Birkaç saniye durdu, düşündü, sonra: Ahali dağılsın, diye buyurdu. Herkes, en kısa yoldan evine dönsün. Sonra saldırganlara bakarak: Sizler de evlerinize dönün dedi. Yarından önce karar verilmeyecek. Sanık geceyi burada geçirecek. Yalnızca benim adamlarımın gözetiminde olacak, başkasının değil! Böyle çarçabuk yok olması emredilen Kesik Yüz, karşı çıkacak oldu, ama kendini tuttu. Eteklerini toplayıp, iki büklüm selam verdi. Ebu Tahir, sadece kendi adamlarının tanıklığında, Ömer ile karşı karşıya geldiğinde, şu şaşırtıcı sözleri söyledi: - Bu yüce makamda, Nişapur'lu Ömer Hayyam'ı kabul etmek bir şereftir. Kadı alaycı da değildi, heyecanlı da... Hiçbir heyecan belirtisi göstermiyordu. Tekdüze bir ses tonu, düzgün bir konuşma, burma bir sarık, kalın kaşlar, kır bir sakal, bıyıksız bir yüz, meraklı bakışlar... Böylesi bir karşılama, bir saattir ayakta, herkesin alaylı bakışlarına hedef olmuş durumda bekletildiğinden, Ömer için daha da şaşırtıcı oldu. Ebu Tahir, ustaca geçiştirdiği bir kaç saniyeden sonra, devam etti: Ömer, Semerkant'ın yabancısı değilsin! Genç yaşına karşın, bilgin dillere destan, başarıların okullarda örnek gösteriliyor. İbn-i Sina'nın kalın bir kitabını İsfahan'da yedi kez okuduktan sonra, onu Nişapur'da kelimesi kelimesine ezbere tekrarlayan sen değil misin? Hayyam, hünerinin Maveraünnehir'de duyulmuş olmasından memnun, ama yine de endişeli idi. Bir Safi kadısının ağzından, İbn-i Sina'nın adını duymak, yine de güven verici değildi; üstelik, daha hâlâ oturmasına izin çıkmamıştı. Ebu Tahir devam etti: Anlatılanlar sadece buluşların değil. Pek tuhaf dörtlüklerin de varmış. Ölçülü sözler, suçlayıcı değil, aklayıcı değil, sadece dolaylı biçimde sorgulayıcı. Ömer, sessizliği bozmanın sırası geldiğine karar verdi: Kesik Yüz'ün söyleyip durduğu rubai, bana ait değil. Kadı, elinin tersi ile bu çıkışa karşı koydu. Bu kez sesi sertti:
6 Şunu ya da bunu yazmış olman önemli değil. Öylesine zındıkça sözler naklettiler ki, bunları tekrarlayacak olursam, kendimi yazarı kadar günahkâr sayarım. Sana itiraf ettirmek, seni cezalandırmak niyetinde değilim. Simyacılık suçlamaları, bir kulağımdan girip, diğerinden çıktı. Şimdi yalnızız, birbirini tanıyan iki kişi gibi ve ben sadece gerçeği bilmek istiyorum. Ömer'in içi rahat değildi, bir tuzaktan kuşkulanıyor, konuşmaktan çekiniyordu. Kendini şimdiden cellada teslim edilmiş görüyordu. Uzuvları kesilmiş, parçalara ayrılmış ya da çarmıha gerilmiş olarak. Ebu Tahir, sesini yükseltti. Neredeyse bağırıyordu: Nişapurlu çadırcı İbrahim'in oğlu Ömer, bir dostu tanıyabilir misin? Bu sözlerde, Hayyam'ı kamçılayan bir içtenlik hissediyordu. "Bir dostu tanımak mı?" Soruyu ciddiyetle tarttı, Kadı'nın yüzünü inceledi, sırıtmasına, sakalının titreyişine dikkatle baktı. Güven duygusu yavaş yavaş içini kapladı. Yüz hatları gevşedi. Yumuşadı. Muhafızların ellerinden kurtuldu, zaten Kadı'nın işareti üzerine, onlar da onu sıkmıyordu. Kadı içtenlikle gülümsedi ama yine de sorusunu tekrarladı: Sen, söylendiği gibi zındık mısın? Bu bir soru olmaktan çok bir ümitsizlik çığlığı idi. Hayyam yanıtladı: Yobazların gayretkeşliğinden çekinirim ama, Bir'in iki olduğunu asla söylemedim. Söylemedin ama düşündün mü? Asla, Tanrı tanığımdır. Benim için bu yeterli. Tanrı için de, sanırım. Ya halk için? Sözlerini, hareketlerini gözlüyorlar. Benimkileri de, Hükümdarınkini de. Sen şöyle demişsin: "Arasıra, Güneşe yardımcı olan gölgenin bulunduğu camilere giderim..." Sadece, Yaradanı ile barış içinde olan bir insan, ibadet yerinde rahat uyur. Ebu Tahir'in kuşkulu bakışları üzerine, Ömer heyecanla devam etti: Ben, imanı Yargı korkusu, duası da secde etmek olanlardan değilim. Nasıl mı dua ederim? Güle bakarım, yıldızlara bakarım, yaratılışın güzelliğine hayran kalırım, Yaradan'ın en büyük, en güzel eseri olan insana, bilgiye açlık duyan beynine, sevgiye susamış olan yüreğine, duyularına, uyanışmış ya da doyuma ulaşmış tüm duyularına hayranlık duyarım. Kadı, düşünceli düşünceli ayağa kalktı, gelip Hayyam'ın yanına oturdu, elini babaca omuzuna koydu. Muhafızlar şaşkın şaşkın birbirlerine bakıyordu. Dinle genç dostum, Yüce Tanrı sana, bir Âdem oğlunun erişebileceği en değerli şeyi vermiş: zekâ, belagat, sağlık, güzellik, öğrenmek arzusu, hayattan zevk alma, erkeklerin takdiri ve sanırım kadınların hayranlığı. Seni, bilgelikten yoksun bırakmadığını umarım. Çünkü dilini tutma bilgeliği olmazsa, bütün bu saydıklarıma ne hayranlık duyulabilir ne de korunabilir. Düşündüğümü söylemek için yaşlanmayı beklemem mi gerek? Bütün düşündüklerini söyleyebileceğin gün, torunlarının torunları yaşlanacak zamanı bulur. Bizler, giz ve korku çağını yaşıyoruz. Senin iki yüzün olmalı, birini halka diğerini de kendine ve Tanrı'ya göstermelisin. Gözlerine, kulaklarına, diline sahip olmak istiyorsan, gözlerin, kulakların, dilin olduğunu unut. Kadı sustu, tepeden inme bir sessizlikti bu. Karşısındakini konuşmaya davet etmeyen, aksine odayı tümüyle dolduran, hizaya getirici bir sessizlik. Ömer, gözleri yerde, bekliyordu. Kadı'nın, kafasındaki sözcükleri seçmesine fırsat vermek istiyordu. Oysa Ebu Tahir derin bir nefes aldıktan sonra adamlarına sert bir emir verdi. Adamlar çekildiler. Kapıyı kapattıklarında, kadı kalktı, bir duvar halısını kaldırdı, sonra oymalı bir
7 kutunun kapağını açtı, içinden bir kitap çıkartarak özenle Ömer'e verdi. Artık yumuşamış, yüzü koruyucu bir ifade almıştı. İşte bu kitap, benim, yani Benjamin O. Lesage'nin, ellerimle tuttuğum, dokunduğum kitaptı. Sanırım eskiden de, dokunulduğu vakit aynı duyguyu verirmiş. Kitap kalın ve sert bir ciltle kaplı ve yüzü kabartmalı idi. Yapraklarının kenarları yenmişti. Ama o unutulmaz yaz gecesinde, Hayyam kitabı açtığında, ikiyüzelli boş sayfa gördü, üzerlerinde ne bir yazı, ne bir resim, kenarlarında ne bir çıkıntı, ne bir not, her hangi bir yerinde ne bir minyatür! Ebu Tahir, heyecanını gizlemek için, işi çığırtkanlığa vurdu: Bu Çin Kaghez'inden yapılmış. Bugüne dek Semerkantta imal edilmiş en iyi kâğıt cinsi. Maturid mahallesinden bir Yahudi, eskiden kalma yöntemle, beyaz dut ağacından imal etti bu kâğıdı. Salt benim için. Dokun bak, aynen ipek gibi. Boğazını temizleyerek devam etti: Benden on yaş büyük bir ağabeyim vardı. Öldüğünde, senin yaşındaydı. Dönemin hükümdarının hoşuna gitmeyen bir şiir yazdığı için Belh kentinde işkenceyle öldürüldü. Onu, ayrı bir mezhep kurmakla suçladılar. Doğru mu bilmiyorum. Ama bir şiire, zavallı bir rubaiden biraz daha uzun bir şiire karşılık hayatını koymasını hiç affetmedim. Sesi çatallaştı, nefes nefese ayağa kalktı: Bu kitabı sakla. Düşüncende bir mısra oluştuğu ve gün ışığına çıkmak için dudaklarına kaydığı her seferinde, onu kendine sakla, sır gibi gizlenecek bu kitaba yaz. Yazarken de Ebu Tahir'i unutma. Kadı, bu davranışı ile, bu sözleriyle, edebiyat tarihinde en iyi korunmuş gizlerden birine yol açtığını biliyor muydu? Ömer Hayyam'ın o ince şiirlerini keşfetmek, Rubaiyat'ını çağların en özgün yapıtı saymak ve Semerkant'ın bu elyazması kitabının garip öyküsünü öğrenmek için, aradan sekiz yüz yıl geçmesi gerekeceğini nereden bilecekti? III Ömer o gece, Ebu Tahir'in geniş bahçesindeki tepelerden birinde, kendisine ayrılan yazlık köşkün içinde, uyumak için dönenip durdu. Yanıbaşında, alçak bir sehpanın üzerinde, kalemi, hokkası, sönmüş kandili ve ilk sayfası açılmış, üzerine hiçbir şey yazılmamış kitabı duruyordu. Sabaha karşı bir rüya gördü: güzel bir cariye ona bir tepsi üzerinde dilimlenmiş kavunlar, yepyeni bir giysi, Çin ipeğinden sarıklık kumaş getiriyor, bir de kulağına fısıldıyor: Efendi seni sabah namazından sonra bekliyor. Oda şimdiden dolmuş, şikâyetçiler, talepçiler, dalkavuklar, akrabalar, her çevreden ziyaretçiler ve bunların arasında, haber almak üzere gelmiş olan Kesik Yüz. Ömer, kapıdan içeriye süzülmüş, Kadı'nın sesi, herkesin dikkatini üzerine toplamış: İmam Ömer Hayyam aramıza hoş geldi. Hiç kimse, Peygamberimizin hadislerini onun kadar bilemez. Kimse, güvenilirliğini tartışamaz. Söylediklerine kimse karşı çıkamaz. Ziyaretçiler tek tek ayağa kalkıp temenna ettiler. Ömer, kaçamak bakışlarla Kesik Yüz'e baktı. Adam köşede durmuş, patlayacak gibi ama yine de alaycı bir yüz takınmış. Ebu Tahir, yanındakilere hızla yer açtırarak, Ömer'i sağına oturttu. Sonra da konuşmaya başladı: Değerli konuğumuzun başından, dün akşam bir olay geçmiş. Horasan'da Fars'ta, Mazandaran'da başlar üstünde tutulan, her kentin konuk etmek için birbiriyle yarıştığı, her hükümdarın sarayında görmek istediği konuğumuz, dün akşam Semerkant sokaklarında tartaklanmış. Orada bulunanlardan öfkeli sesler yükseldi, Kadı durdurmadan önce, gürültü bir süre devam etti. Ebu Tahir devam etti:
8 Daha da kötüsü, çarşıda az daha bir ayaklanma olacakmış. Tam da, Saltanatın Güneşi, sevgili hükümdarımız Nasır Han, Allah'ın izniyle bu sabah Buhara'dan kentimize geleceği sırada! O gü- 22 ruh durdurulmasa ve dağıtılmasaydı, bu sabah duyacağımız üzüntüyü, tahmin etmeye bile cesaret edemiyorum. Ama hemen belirteyim: nice kelle omzunun üzerine düşmüş olacaktı. Ebu Tahir, nefes almak ve yarattığı etkiyi anlamak, korkunun yüreklere iyice sinmesini beklemek için durdu. Neyse ki bir eski öğrencim, ki şimdi aramızda bulunuyor, değerli konuğumuzu tanımış ve gelip bana haber verdi. Kadı parmağı ile Kesik Yüzü işaret etti ve ayağa kalkmasını söyledi: İmam Ömer'i nasıl tanıyabildin? Cevap yerine bir mırıltı... Kadı bağırdı ve yanında oturan ak sakallı ihtiyarı gösterdi: Daha yüksek! Şuradaki yaşlı amcan seni duyamıyor. Kesik Yüz, zoraki, konuştu: Değerli konuğumuzu belagatinden tanıdım. Onu kadımıza getirmeden önce, kimliğini sordum. İyi yapmışsın. Ayaklanma sürseydi, kan akardı. Gel, konuğumuzun yanına otur. Bu onuru hak ettin. Kesik Yüz yapay bir uysallıkla yaklaştığı sırada, Ebu Tahir, Ömer'in kulağına fısıldadı. Sana dostluk göstermese de, en azından herkesin önünde sana sataşamaz. Sonra yüksek sesle devam etti: Başına gelenlere karşın, Hoca Ömer'in Semerkant'ı kötü anmasını istemeyiz. Hayyam cevap verdi: Dün akşam olanları unuttum bile. İleride, bu kenti düşündüğümde, aklımda bambaşka bir görüntü kalacak. O da harika bir adamın görüntüsü. Ebu Tahir'den söz etmiyorum. Bir kadıya yapılacak en güzel övgü, onun meziyetlerini saymak değildir, sorumlu olduğu, yönettiği kişilerin dürüstlüğüdür. Semerkant'a geldiğim gün, katırım Kiş Kapısına giden son yokuşa da tırmanmış, ben de yere henüz ayak basmışken, bir adam yanıma geldi. Bu kente hoş geldin, dedi. Ailen, dostların var mı? Bir yankesici, en azından bir dilenci olabileceği korkusu ile, bir taraftan yürürken bir yandan da cevap verdim: "Hayır yok!" Adam: "Benden korkma soylu ziyaretçi," dedi. "Ben burada bekleyip, gelen ziyaretçileri ağırlama emrini efendimden aldım." Adam, fakir bir adama benziyordu ama üstü başı temiz, kendisi de çok saygılı idi. Onu izledim. Biraz sonra, beni ağır bir kapıdan geçirip, bir kervansarayın avlusuna soktu. Orta yerde bir kuyu vardı. İn- 23 sanlar ve hayvanlar suyundan yararlanıyordu. Avlu, çepeçevre bir sürü odası olan iki katlı bir binayla çevriliydi. Adam, "Burada kalabilirsin" dedi. "İster bir gece, ister bir mevsim. Yatacak ve yiyecek bulursun. Katırın için de ot bulursun." Kaç para vereceğimi sorduğumda, "Sen burada efendimin konuğusun" dedi. "Bunca cömert, konuksever Efendin nerede, gidip ona teşekkür edeyim" dedim. "Efendim öleli yedi yıl oluyor. Bana, Semerkant'a gelen yolculara sarf etmem için gerekli parayı bıraktı" dedi. İyiliklerini anlatmam için, Efendinin adını söyle dediğimde, "Şükranını Yüce Tanrı'ya yönelt. Kimin için kendisine şükredildiğini bilir" dedi. Ve böylece, bir kaç gün, bu adamın konuğu oldum. Kervansaraya girip, çıkıyordum. Sofram nefis yemeklerle donanıyor, hayvanıma da benim bakacağımdan iyi bakılıyordu. Ömer, kendisini dinleyenlere baktı, anlattıkları ne gözlerde bir ışıltı, ne dudaklarda bir pırıltı yaratmıştı. Şaşırdığını anlayan Kadı: Daha nice kent, İslam ülkesinin en konuksever kenti olduğunu iddia eder. Ama bu sıfatı sadece Semerkant hak eder. Bildiğim kadarı ile, bugüne kadar hiçbir yolcu, yatacak ve yiyecek parası vermemiştir. Yolculara ya da yoksullara yardım edebilmek için iflas etmiş nice aile tanırım. Ama tek bir gün övündüklerini duyamazsın. Sokak başlarında gördüğün
9 çeşmeler, gelen geçenin su içmesi için yaptırılmıştır. Kimi tuğladan, kimi çiniden, kimi bakırdan iki bin çeşme vardır, hepsi Semerkant'lıların armağanıdır. Bir teki bile, teşekkür alacağım diye, üzerine adını yazdırmamıştır. Doğru, dedi Ömer. Hiçbir yerde buna benzer bir cömertliğe rastlamadım. Ama yine de, aklıma takılan bir soruyu sorabilir miyim? Ne soracağını biliyorum. Konukseverliği bunca ileri olan kişiler nasıl oluyor da, senin gibi bir konuğa şiddet gösterebiliyor? Ya da Uzun Cabir gibi zavallı bir ihtiyara? Cevabımı tek bir sözcükle vereceğim: korku! Burada gördüğüm şiddet, korkunun çocuğudur. Dinimize her yandan saldırılıyor. Bahreyn'deki Karmati'ler, Kom'daki İmamiyeciler, Konstantiniyye'deki Rumlar, tüm kâfirler ve özellikle Bağdat'ın ortasına kadar hatta Semerkant'a kadar gelmiş olan Mısır'daki İsmailiyeliler. Bizim İslam kentlerimizin nasıl olduklarını unutma. Mekke, Medine, İsfahan, Bağdat, Şam, Buhara, Merv, Kahire, Semerkant, her biri bir anlık ihmalin çölleştireceği kentler. Her biri, kum fırtmalarına açık. Kadı, pencereden giren güneş ışığına baktı. Ayağa kalktı. Ellerini çırptı: Bize yolluk getirsinler. Yol boyunca kuru yemiş yemeyi adet edinmişti. Dostları ve konukları da ona uyardı. Bu yüzden orta yere bir sini getirdiler. Üzeri tepeleme üzüm ile doluydu. Herkes ceplerini doldurdu. Sıra Kesik Yüz'e geldiğinde bir avuç alıp, Hayyam'a verdi: Üzümü, şarap olarak vermemi yeğlerdin. Yüksek sesle konuşmamıştı ama, orada bulunanlar nefeslerini tutmuştu. Herkes Ömer'e bakıyordu. O ise: Şarap içmek istenirse, saki de, içki arkadaşı da özenle seçilir, dedi. Kesik Yüz, sesini hafifçe yükseltti: Ben, tek damla içme heveslisi değilim. Cennete gitmek istiyorum. Bana eşlik etmeye niyetli görünmüyörsun. Hikmet yumurtlayan ulema takımı ile sonsuza dek ahirette olmak mı? Yok, hayır. Tanrı bizlere daha başka şeyler vaad etti. Konuşma burada bitti. Ömer, Kadı'ya yetişmek için hızlandı. Kadı: Kent halkı seni yanımda görmeli, dedi. Dün akşamki izlenimleri silinir böylece. Kadı'nın evi önünde biriken kalabalığın içinden, bir armut ağacını siper etmiş akşamki kestane hırsızını fark eder gibi oldu Ömer. Yavaşladı. Gözleriyle onu aradı. Ama Ebu Tahir onu iteledi: Çabuk ol. Han bizden önce gelmiş olursa, kemiklerini kırarım IV Müneccimler ta ezelden beri bunu söylüyor ve doğru söylüyor. Dört kent var ki, isyan yıldızı altında doğmuş. Bunlar Semerkant, Mekke, Şam ve Palermo'dur. Bu kentlerin insanları, zorla olmadıkça asla yöneticilerine baş eğmemişler, adaletin kılıcı olmadıkça asla doğru yoldan gitmemişler. Peygamberimiz, Mekke'nin küstahlığını kılıcı ile gidermiş, ben de Semerkant'ın küstahlığına adaletin kılıcı ile son vereceğim! Maveraünnehir'in hükümdarı Nasır Han, her yanı kakmalı, muazzam tahtının önünde ayakta durmuş, el kol hareketi ile konuşuyor, sesi etrafmdakileri titretiyordu. Gözleri, topluluk içinde bir kurban, kıpırdanma cüreti gösterebilecek bir çift dudak, inanmayan bir bakış, bir ihanet belirtisi yakalamaya çalışıyordu. Ama herkes, içgüdüsel olarak, yanındakinin arkasma saklanmış, sırtını, boynunu, omuzlarını, fırtına geçene dek, gizlemeye çalışıyordu. Nasır Han, pençesine uygun bir av bulamadığı için, tören giysilerine saldırdı ve peşpeşe her birini sırtından çıkarmaya başladı. Türk-Moğol şivesi ile sıraladığı küfürlerin ardı arkası
10 kesilmiyordu. Geleneğe göre, hükümdarlar, üst üste üç, dört, bazen yedi kat giyinirler ve gün boyu, bu işlemeli giysilerini, onurlandırmak istedikleri kimselerin sırtlarına geçirirlerdi. Böyle davranmakla Nasır Han, o gün onurlandıracağı kimse olmadığını göstermiş oluyordu. Oysa, hükümdarın Semerkant'a her gelişinde olduğu gibi, o gün de şenlik yapılmalıydı ama daha ilk saniyelerden itibaren, herkesin keyfi kaçmıştı. Nasır Han, Siab ırmağı boyunca taşlı yolları aşıp, kentin kuzeyindeki Buhara Kapısından girmişti Semerkant'a. Yüzü gülüyor, iyice çekik gözleri pırıldıyor ve elmacık kemikleri alev alev yanıyordu. Sonra, birdenbire keyfi kaçıverdi. Aralarında Ebu Tahir'in de bulunduğu ikiyüz kadar eşrafa yaklaşmış, kalabalığa bir göz atmış, aradığını bulamayınca, atını mahmuzlayıp, anlaşılmaz sözlerle uzaklaşmıştı. Siyah kısrağının üzerinde dimdik, somurtkan, sabahın erken saatinden beri toplanmış kalabalığın alkışlarına cevap vermeden geçip gitti. Kimileri, "arzuhalci'lere yazdırdıkları dilekçeleri ellerinde sallıyordu ama, boşuna! Kimse dilekçesini hükümdara sunma cesaretini bulamamıştı. Daha çok vezirine başvuruluyor, o da kâğıtları toplamak üzere atının üzerinden eğiliyor ve ilgileneceği vaadinde bulunuyordu. Nasır Han, önünde hanedanın kara bayraklarmı taşıyan dört atlı, ardında koca bir şemsiye tutan, yarı beline kadar çıplak bir köle ile, iki yanı ağaçlı yoldan geçti, arik adı verilen su yolları boyunca ilerledi ve Asfizar mahallesine vardı. Sarayını, Ebu Tahir'in evinin iki adım ötesinde, işte bu mahallede yaptırmıştı. Geçmişte, hükümdarlar kale içinde otururlardı, ama son savaşlarda kale yıkıldığı için, orayı terk etmek gerekmişti. Artık kalede sadece yurtlarını kuran Türk askerlerinin karargâhı vardı. Hükümdarın keyifsizliğini gören Ömer, Saraya gitmeye çekinmiş ama Kadı, ünlü dostunun orada olması havayı değiştirir ümidiyle ısrar etmişti. Yolda giderlerken; Ebu Tahir neler olduğunu anlattı Hayyam'a: Kentin ileri gelen din adamları, Han, silahlı muhaliflerinin siper kurdukları Buhara'daki Büyük Cami'yi yaktırdığı için, onu karşılamaya gelmemişlerdi. Kadı: Hükümdar ile din adamları arasında bitmez tükenmez bir savaş var dedi. Bazen açık ve kanlı, çoğu kez kurnaz ve sinsi. Ulema takımının, hükümdarın davranışlarından bezmiş olan bazı subaylarla ilişki kurduğu da söylenmekteydi. Anlatıldığına göre, Nasır Han'ın ataları, yemeklerini subayları ile bir arada yer, iktidarlarının, cengâverlerinin cesaretine dayalı olduğunu göstermek için hiçbir fırsatı kaçırmazlarmış. Ama, kuşaktan kuşağa, Türk Hakanları, Acem hükümdarlarının kötü alışkanlıklarını edinir olmuşlar, kendilerini yarı-tanrı gibi görmeye başlamış giderek daha şatafatlı törenler düzenlemişler ve bu durumu subaylarına kabul ettirememişlerdi. Çoğu, dini liderlerle ilişki kurmuş ve onların Nasır'a dil uzatmalarını, İslam'ın yolundan ayrıldığını söylemelerini keyifle izler olmuşlardı. Dini bütün bir adam olmasına karşın babası, saltanatını, sarıklı kelleleri uçurtmakla başlatmış değil miydi? İçlerinde bulundukları o 1072 yılında, Ebu Tahir, Hakan ile ilişkileri iyi olan ender din adamlarından biriydi. Onu sık sık Buhara'da ziyaret eder, hükümdarın Semerkant'a her gelişinde onu törenle karşılayıp ağırlardı. Onun bu uzlaşmacı tutumu, bir kısım ulemanın hiç hoşuna gitmiyordu ama çoğunluk, kadı ile hükümdar arasındaki bu yakınlıktan memnundu Kadı, bir kez daha uzlaşmacı tutumu ile, Nasır'a karşı çıkmaktan sakınarak onu yumuşatacak her yolu denedi. Öfkesinin geçmesini bekledi. Hakan tahtına oturduğunda ve sırtını yumuşak yastıklara dayadığında, Ömer'in de içini rahatlatan bir ustalıkla işi ele aldı. Vezire işaret eder etmez, içeriye bir cariye girdi ve savaş meydanını andıran yerden, Hakanın giysilerini toplamaya başladı. Havada hemen bir hafifleme olmuş, herkes gevşemiş, fısıldaşmalar başlamıştı. Kadı, kabul odasının ortasına kadar ilerledi, hükümdarın karşısında durdu, başını eğdi ve tek kelime etmedi. Uzunca bir sessizlikten sonra Nasır, bıkkın fakat güçlü bir sesle: "Bu kentin tüm ulemasına, sabah ezanında gelip ayaklarıma kapanmasını söyle" diye buyurdu. "Baş
11 eğmeyen kafa, uçurulacak; kimse kaçmaya yeltenmesin, öfkemden kaçıp sığınabilecekleri tek bir ülke yoktur." Herkes, fırtınanın geçmiş olduğunu, hükümdarm tutumundan anladı. Hükümdarın cezalandırmaktan vazgeçmesi için, din adamlarının yola gelmeleri yeterli olacaktı. Ömer, ertesi günü kadı ile birlikte Saraya gitti. Hava tümden değişmişti. Nasır tahtına oturmuştu. Yanı başındaki kölelerden biri, üzeri pembe şekerlerle dolu bir tepsiyi tutmakta, hükümdar birini alıp dilinin üzerine koyarken, diğer elini, gülsuyu dökme telâşı içindeki köleye uzatmaktaydı. Bu hareket yirmi-otuz kez tekrarla-na dururken, heyetler de hükümdarın önünden geçmekteydi. Bunlar özellikle Asfizar, Panjkin, Zagrimah, Maturid gibi mahallelerin temsilcileriydi. Çarşıdaki esnafın ve loncaların temsilcileri, bakırcılar, kâğıtçılar, ipekçiler ve sakaların yani sıra, korunmaya alınmış toplulukların, yani Yahudilerin, Mecusilerin ve Nesturi Hıristiyanlarının temsilcileri de vardı. Hepsi önce yeri öpüyor, sonra doğrularak, Hakan çekilmeleri için işaret edene kadar, iki büklüm bekliyorlardı. Hakan işaret verince, sözcüleri bir kaç kelime ediyor, geri geri giderek çekiliyorlardı. Odadan çıkarken, hükümdara sırtlarını çevirmeleri söz konusu değildi. Tuhaf bir alışkanlık! Bu usul, saygınlığına fazlasıyla düşkün bir hükümdar tarafından mı, yoksa pek kuşkucu bir ziyaretçi tarafından mı konulmuştu? Sonunda sıra, merakla beklenen din adamlarına geldi. Yirmi kişi kadardılar. Ebu Tahir, gelmelerini hiç zorluk çekmeden kabul ettirmişti. Bütün kızgınlıklarını gösterdiklerine göre, bu yolda ısrar etmek kurban vermeyi gerektirirdi ki, buna da hiçbirinin niyeti yoktu. İşte şimdi tahtın karşısına dizilmişler, her biri yaşına göre edilebildiği kadar eğilmiş, doğrulmak için hükümdarm işaretini bekliyordu. Ama işaret bir türlü gelmiyordu. On dakika geçmişti. Sonra yirmi dakika. En gençleri bile, bu rahatsız durumda kalabilmenin zorluğunu çekiyordu ama başka çare de yoktu. İzinsiz doğrulmak, Hakanın yıldırımlarını üzerine çekmek olurdu. Her biri, ardarda diz üstü düşmüştü. Bu da eğilmek kadar saygı göstermekti ama hiç değilse daha az yorucu idi. Sonuncusu da diz üstü çöktüğünde, hükümdar kalkmalarını ve hiçbir konuşma yapmadan çekilmelerini emretti. Kimse, işin böyle sonuçlanmasına şaşmadı. Bu, ödenmesi gereken bir bedeldi. Daha sonra sıra Türk subaylarına, eşrafa ve köy ağaları dihkânlara. geldi. Rütbelerine ve mevkilerine göre, kimi hakanın elini, kimi ayağını, kimi de omzunu öpüyordu. Sonra bir ozan yaklaştı, hanı öven bir kaside okudu. Hakan, sıkıldığını açıkça belli etti, övücü sözünü bir işaretle kesti. Vezirine işaret etti, o da eğilip hakanı dinledikten sonra, orada bulunanlara seslendi: Efendimiz hep aynı şeyleri duymaktan bıktığını söylüyor. Artık ne aslana, ne kartala ne de güneşe benzetilmek istiyor. Başka söyleyecek şeyi olmayan çekilsin V Vezirin bu konuşmasından sonra, sıranın kendilerine gelmesini bekleyen ozanlar arasında mırıldanmalar, kıpırdanmalar, karışıklıklar görüldü. Bazıları, usulca ortadan kaybolmak üzere, bir iki adım geri attı. Aralarından yalnızca bir kadın, sert adımlarla yaklaştı. Ömer'in meraklı bakışlarını gören kadı: Bu Buhara'lı bir kadın şair. Kendini Cihan diye çağırtıyor. Dünya gibi, âlem gibi Cihan. Bir hayli dedikoduya yol açmış aşk öykülerine sahip genç bir dul, dedi. Sesi uyarıcıydı ama Ömer'in bir kez merakı kabarmıştı, gözlerini kadından alamıyordu. Cihan, peçesini hafifçe kaldırmış, boyasız dudakları ortaya çıkmıştı. Güzel bir şiir okumaya başladı. Şiirde, bir kere olsun hükümdarın adı geçmedi. Hayır, Semerkant'ı ve Buhara'yı sulayan, suyunu almaya hiçbir denizin layık olmaması yüzünden çölün derinliklerinde kaybolan Zerefşan ırmağını övüyordu. Nasır Han, her zamanki alışkanlığı ile:
12 İyi dedin, dedi. Ağzın altınla dolsun. Cihan, üzeri altın para dolu geniş bir tepsinin önünde eğildi ve altınları tek tek ağzına doldurmaya başladı. Herkes yüksek sesle saymaya başladı. Cihan, boğazına takılan bir hıçkırık yüzünden boğulacak gibi olunca, başta hükümdar, herkes kahkahayla güldü. Vezir, kadının yerine dönmesi için işaret etti. Ağzından çıkan altın, tam kırkaltı dinardı. Gülmeyen tek kişi Hayyam'dı. Gözleri Cihan'a takılmış, ona karşı ne gibi duygular hissettiğini anlamaya çalışıyordu. Şiiri o denli saf, söyleyişi o denli vakur, yüreği o kadar cesur bu kadının, bu aşağılayıcı ödüle boyun eğmesini anlayamıyordu. Cihan peçesini kapatmadan önce daha da yükseltmiş ve bir bakış fırlatmıştı. Ömer, bu bakışı yakaladı, içine çekti ve orada kalmasını istedi. Bu, kalabalığm kavrayamayacağı bir kısacık an, bir sevgili için upuzun bir sonsuzluktu. Hayyam, zamanın iki yüzü var diye düşünmekten kendini alamadı. Zamanın iki yüzü, iki boyutu var. Uzunluğu güneşe, genişliği tutkulara uyarlanmış. Bu eşsiz anı, koluna dokunmakla, Kadı bozmuş oldu. Artık çok geçti. Kadın yok olmuş, ortada sadece bir çarşaf kalmıştı! Ebu Tahir dostunu Han'a tanıttı: Yüce katınızda, Horasan'ın en büyük bilgini Ömer Hayyam bulunuyor. Onun için, hiçbir bitkinin, hiçbir yıldızın sırrı yoktur. Ebu Tahir'in, Hayyam'ın bildikleri arasında tıptan ve müneccimlikten söz etmesi boşuna değildi. Hükümdarlar her zaman bu iki dala ilgi duymuşlardır. Birincisine, sağlıklarını ve yaşamlarını korumak, ikincisine yazgılarını anlamak için! Hakan memnun olduğunu, onurlandığını söyledi ama, o gün bilimsel konuşmalar yapmak niyetinde değildi. Konuğunun durumunu değerlendiremeyerek: Ağzı altınla dolsun! dedi. Ömer irkildi, şaşırdı ve yüzünde bir tiksinti belirtisi görüldü. Bunu anlayan Ebu Tahir ürktü; hükümdarı red etmek onu kızdırabilirdi. Dostunu kolundan tuttu ama geç kalmıştı. Hayyam konuşmağa başlamıştı bile: Haşmetlû beni mazur görsünler, ama oruçluyum. Ağzıma bir şey koyamam dedi. Yanılmıyorsam, oruç ayı geceli üç hafta oluyor. Ramazanda seferi idim. Nişapur'dan Semerkant'a gelirken orucu bıraktım. Sonradan borcumu ödeyeceğime and içtim. Kadı dehşete düştü, odadakiler kıpırdadı, hükümdarın yüzünden bir şey anlamak olanaksızdı. Soruyu Ebu Tahir'e yöneltmeyi yeğledi: Sen ki dinin kurallarını bilirsin, ağzına altın sokup çıkartmakla Hoca Ömer'in orucu bozulur mu? Kadı yansız bir sesle: Tam olarak söylemek gerekirse, ağızdan giren her şey orucu bozar, dedi. Altının yanlışlıkla yutulduğu da olmuştur. Nasır bu görüşü kabul etti ama tatmin olmadı. Ömer'e dönerek: Red edişinin gerçek nedeni bu mu? diye sordu. Hayyam bir an duraksadı, sonra: Tek nedeni bu değil, dedi. Konuş öyleyse. Benden korkmana sebep yok. Bunun üzerine Ömer şu dörtlüğü okudu: Beni sana getiren yoksulluk muydu? İstekleri basitse, kimse yoksul değil. Dürüstü ve özgürü onurlandırabiliyorsan, Beklediğim, onur vermen, başka bir şey değil. Ebu Tahir kendi kendine: Hey günlerin kararsın Hayyam, diye söylendi.
13 Böyle bir şeyi aslında istediği yoktu ama korkusundan söylemişti. Hakanın öfkeli sesi kulaklarından gitmemişti, bu kez işin üstesinden gelebileceğinden emin değildi. Han, derin bir düşünceye dalmışçasına sessiz, hareketsiz kaldı; yanındakiler, ağzından çıkacak ilk sözcüğü, bir idam hükmü beklercesine bekliyor, dalkavukların bir kısmı usulca yok olmanın yollarını arıyordu. Ömer, bu genel şaşkınlık havasından yararlanarak, Cihan'ın gözlerini aradı. Cihan, bir sütuna dayanmış, yüzünü avuçlarının içine almıştı. Acaba Ömer için mi korkuyordu? Sonunda Han ayağa kalktı. Ömer'e doğru kararlı adımlarla yürüdü. Ona kuvvetle sarıldı, elinden tutup peşinden sürükledi. Tarihçiler: "Maveraünnehir'in Efendisi, Ömer Hayyam'ı o denli sayıyordu ki, onu hep tahtında, yanı başında oturtuyordu." diye yazdılar. Saraydan çıktıklarında, Ebu Tahir: Artık Han ile dostsunuz, dedi. Az önce boğazını kurutan korku ne denli büyükse, şimdi de sevinci o denli büyüktü. Ama Hayyam: Denizin komşusu olmaz, hükümdarın dostu olmaz atasözünü unuttun mu? diye sormaktan kendini alamadı. Açılan kapıyı küçümseme. Saraydaki geleceğin çizilmiş görünüyor. Saray hayatı bana göre değil. Tek düşüm, tek tutkum, günün birinde bir rasathane, bir gül bahçesi sahibi olmak. Sonsuza dek, elimde şarap, yanımda güzel bir kadın, gökyüzünü incelemek istiyorum. Ebu Tahir güldü: Şu şair kadın kadar güzel, dedi. Ömer'in tek düşündüğü oydu ama sustu. Ağzından çıkacak en ufak bir sözcüğün kendisini ele vermesinden çekiniyordu. Kadı, biraz hafif davrandığını anlayarak, sözünü değiştirdi: Senden bir şey isteyeceğim. - İsteklerimle beni şımartan sensin her zaman. - Öyle olduğunu kabul edelim ve diyelim ki karşılığında bir şey istiyorum. Evin önüne gelmişlerdi. Ebu Tahir, konuşmalarını sofrada sürdürmeyi önerdi: - Seninle ilgili bir tasarım var. Bir kitapla ilgili. Bir an için Rubaiyat'ı unutalım. O benim için bir dahinin kaprisleri. Sen asıl tıpta, astrolojide, matematikte, fizikte ve metafizikte başarılısın. İbni Sina'nın ölümünden beri, bu konuları senden iyi bilen yok derken yanılıyor muyum? Hayyam cevap vermedi. Ebu Tahir devam etti: İşte bu dallarda senden bir kitap bekliyorum. Sonuncusu olacak bir kitap ve onu bana ithaf etmeni istiyorum. Sanmam ki bu alanlarda sonuncu kitap olsun ve bu nedenle bugüne dek hiçbir şey yazmadan sadece okudum, öğrendim. Açıkla. Eskileri ele alalım. Yunanlıları, Hintlileri, benden önceki Müslümanları. Tüm bu konularda pek çok kitap yazdılar. Yazdıklarını yineleyecek olursam, benim işim nafile iş olur. Onlara karşı çıksam, ki bunu hep istedim, benden sonrakiler de bana karşı çıkacaklar. Bilginlerin yazdıklarından geriye, yarın ne kalacak? Kendilerinden önce gelenleri karalamaları. Başkalarının kuramlarını nasıl yıktıkları belki anımsanacaktır ama kendi kurdukları kuramlar da başkaları tarafından yıkılacaktır, hatta ardından gelenlerce alaya alınacaktır. Bilinen yasadır bu; şiirde böyle bir yasa yoktur, sonraki ondan öncekini asla yadsımaz, ardından gelen de onu yadsımaz! Yüzyılları, büyük bir rahatlıkla aşar. İşte bunun için Rubaiyat'ı yazıyorum. Bilimde beni hayran bırakan nedir bilir misin? Onda, şiirin yüceliğini bulurum, matematikte sayıların baş döndürücü tadını, astronomide evrenin gizemli mırıltısını. Ama bana gerçek olandan lütfen söz etmeyin!
14 Bir an durdu, sonra devam etti: Semerkant'ın çevresinde dolaştığım günler oldu. Üzerlerinde, artık hiç kimsenin çözemediği yazılar olan harabeler gördüm. Kendi kendime dedim ki: Eskiden burada yükselen kentten, geriye ne kaldı? Nasıl bir krallık vardı, nasıl bir bilim, nasıl bir yasa, nasıl bir gerçek? Hiç. İstediğim kadar bu enkazın altını üstüne getireyim, bir çanağın üzerinde bir yüz, bir duvarda bir resim parçası bulabildim sadece. İşte bin yıl sonra, benim zavallı şiirlerim de böyle olacak. Kırık çömlekler, resim parçaları, sonsuza dek gömül müş bir dünyanın artıkları. Bir kentten geriye kalan, yarı yarıya sarhoş bir şairin üzerinde gezdirdiği kayıtsız bakışlardır. Ebu Tahir, pusulasını şaşırmış gibiydi: Sözlerini anlıyorum diyebildi. Ama yine de Safi bir kadıya şarap kokan şiirler adamak istemezsin herhalde. Ömer, eğer şarabı sulandırmak denilebilirse, uzlaşmacı, minnet dolu bir tavır takındı. Bu konuşmayı izleyen aylarda, küp denklemleri ile ilgili ciddi bir eser yazmaya koyuldu. Bu cebirsel denklemin bilinmeyenine, Arapça şey diyordu. Bu sözcük İspanyolca yapıtlarda Xay diye yazıldığından, zamanla X biçimi alacak ve bilinmeyeni göstermekte kullanılan evrensel X harfine dönüşecekti. Hayyam, Semerkant'ta tamamladığı eserini, koruyucusuna adadı: "Bizler bilim adamlarının gözden düşürüldükleri bir çağın kurbanlarıyız. Aralarında pek azı, gerçek bir araştırma yapmak olanağını bulabiliyor... Günümüz bilginlerinin bilmedikleri şeylerden biri, maddi sonuçlar çıkartmak... Bu nedenle, bu dünyada olup biten kadar Bilime ve insanoğlunun kaderine ilgi duyan bir kişiye rastlamak ümidini yitirmişken, Tanrı karşıma büyük kadı Ebu Tahir'i çıkarttı. Bu çalışmayı onun yardımı ile tamamlayabildim." Hayyam o akşam, artık evi gibi kullandığı bahçedeki küçük köşküne döndüğünde, akşamın o saatinden sonra yazamam diye yanına lamba almamıştı. Yolunu ay ışığı aydınlatıyordu. Şevval'in bu son günlerinde, ay incecik bir hilâl biçiminde olduğu halde... Kadı'nın konağından uzaklaşır uzaklaşmaz, el yordamıyla yürümeğe başladı ve birkaç kez düşecek gibi oldu. Salkım söğütlerin dalları, yüzüne çarpıp duruyordu. Odasına girdiğinde, tatlı bir sesin tatlı sitemi ile karşılaştı: Daha erken gelirsin sanmıştım. Bu kadını aklından çıkarmadığı için mi sesini duyar gibi oldu? Usulca kapattığı kapının ardında durmuş, önce bir görüntü seçmeğe çalışıyordu. Boşuna. Ses, bir sis perdesinin ardından gelir gibi, yeniden duyuldu: Susuyorsun. Bir kadının, odanın mahremiyetini bozabileceğini sanmıyorsun. Sarayda bakışlarımız karşılaştı gerçi ama, Han oradaydı. Sonra Kadı ve tüm Saraylılar. Bakışlarını kaçırdın. Nice erkek gibi sen de kaçmayı yeğledin. Basit bir kadın için, kaderi zorlamak niye? Çeyiz olarak sivri dilinden ve kötü ününden başka bir şeyi olmayan bir dul için Hakanın öfkesine yol açmak niye? Ömer, sanki görünmeyen güçler tarafından yerine mıhlanmıştı. Ne kımıldayabiliyor, ne konuşabiliyordu. Cihan: - Bir şey söylemiyorsun dedi. Ne yapayım, ben de kendi kendime konuşurum. Şimdiye kadar girişken davranan da benim zaten. Sen saraydan çıktıktan sonra, hakkında bilgi edindim, nerede oturduğunu öğrendim. Semerkant'lı zengin bir adamla evli olan bir akrabamda kalacağım bahanesi ile dışarı çıktım. Genelde, sarayla birlikte yolculuk yaptığımdan, haremde kalırım. Haremdeki arkadaşlarım beni sever, dışarı gidip onlara haber getirmemi isterler. Beni rakip olarak görmezler. Hanın karısı olmak gibi bir niyetim olmadığını bilirler. Gerçi hakanı baştan çıkartabilirdim ama hükümdar karılarının nemenem bir hayat yaşadıklarını yakından gördüm. Onun için de istemem. Benim için yaşamak, erkeklerden daha önemli. Birinin karısı
15 olsam da olmasam da Hakan Divan'a gelip şiir okumamı istiyor. Benimle evlenmeyi düşündüğü an, beni dört duvar arasına kapatmakla işe başlar. Şaşkınlığından zorlukla kurtulan Ömer, Cihan'ın söylediklerini aklında tutamadı ve ilk sözcükler dudaklarından döküldüğünde Cihan'a ya da kendisine değil, bir gölgeye konuşuyor gibi konuştu: Yetişme çağında ve daha sonraları bir bakış ile, bir gülümseme ile karşılaştığım çok oldu. Geceleri, bu bakış bedenlenip bir kadına, karanlıkta bir pırıltıya dönüşüyordu. Şimdi ise, bu karanlığın içinde, gerçek olmayan bir köşkte, gerçek olmayan bir kentte, sen, güzel kadın, üstelik şair kadın, kendini sunuyorsun. Cihan güldü: Sunmak mı? Ne biliyorsun? Bana dokunmadın, beni görmedin ve herhalde görmeyeceksin, çünkü gün doğmadan gideceğim. Koyu karanlığın içinde ipek kumaş hışırtısı ve koku birbirine karıştı. Ömer, nefesini tuttu, eti canlandı, bir çocuk safiyeti ile sormaktan kendini alamadı: Peçen hâlâ yüzünde mi? Geceden başka örtüm yok VI Bir kadın, bir erkek... Adı bilinmeyen bir ressam onları yan yana uzanmış, birbirlerine sarılı olarak hayal etmiş. Güllerden bir yatak, ayakucunda akan gümüş rengi bir dere, Cihan'a Hint tanrıçasının dolgun memelerini yakıştırmış, Ömer'in bir elinde şarap kadehi, diğer eliyle sevgilisinin saçlarını okşuyor. Her gün, Saray'da karşı karşıya geliyorlardı. Duygularını belli etmek korkusuyla birbirlerinden uzak duruyorlardı. Hayyam her akşam, küçük köşkünün yolunu tutup sevgilisini beklemeye gidiyordu. Acaba kısmette kaç gece beraberlik vardı? Her şey hükümdara bağlı idi. O gitmeğe kalkışırsa, Cihan da onlarla gidecekti. Hükümdar, önceden hiçbir açıklamada bulunmazdı. Bir sabah, atına atladığı gibi Buhara'nın, Kiş'in ya da Pencikent'in yolunu tutuverirdi göçebe oğlu göçebe! Saray, peşinden yetişmenin telâşı içinde.. Ömer ile Cihan, bu anın gelmesinden korkuyorlardı. Her öpüşte bir veda tadı, her sarılışta soluk kesici bir kaçamak lezzeti vardı. Çok sıcak yaz gecelerinden birinde, Ömer Cihan'ı beklerken dışarı çıktı. Muhafızların sesleri yakından gelince, ürktü. Ama endişesi boşa çıktı. Cihan, kimseye görünmeden gelmişti işte. İlk öpüşler kaçamak, sonrakiler uzun uzun... Başkalarının gününü bitirip, kendi gecelerine başlamanın bir yoluydu bu. Bu kentte bizim gibi buluşan kaç sevgili var dersin? Soruyu soran Cihan, muzip muzip fısıldıyordu. Ömer, gece takkesini düzeltti, yanaklarını şişirdi, sesine bir ağırlık verdi: Durumu yakından inceleyelim bakalım. Canları sıkılan evli kadınları, itaatkâr köleleri, kendilerini satan ya da kiralayan fahişeleri, iç çeken bakireleri bir kenara bırakırsak, geriye kaç kadın, kendi seçtiği erkekle buluşan kaç sevgili kalır? Yine acaba kaç erkek, sevdiği kadının, özellikle başka bir şey yapamadığı için kendini sunan değil, bir başka nedenle kendini veren bir kadının yanında uyur? Kimbilir? Belki bu gece Semerkant'ta tek bir seven kadın ve tek bir seven erkek vardır. Neden sen, neden ben, diyeceksin. Çünkü Tanrı nasıl bazı çiçekleri zehirli yaratmışsa, bizi de âşık yaratmış da ondan. Ömer gülüyor, Cihan'ın gözyaşları akıyordu. - İçeriye girelim ve kapıyı kapatalım. Mutluluğumuzun sesini duyabilirler. Birkaç kez seviştikten sonra, Cihan doğruldu, yarı yarıya örtündü, sevgilisinden az öteye gitti: - Sana bir sır vereceğim. Bunu Han'ın eşinden öğrendim. Neden Semerkant'a geldiğini biliyor musun?
16 Ömer onu durdurdu. Harem dedikodusu dinlemeye niyetli değildi: Hükümdarın sırları beni ilgilendirmiyor. Bunları dinleyenin kulakları yakılır. Dinle beni. Bu sır, ikimizi de ilgilendiriyor, çünkü hayatımızı altüst edebilir. Nasır Han, askeri teftişte bulunmak için gelmiş. Yaz sonunda, sıcaklar geçer geçmez, Selçuklu Ordusunun saldıracağını sanıyor. Selçukluları Hayyam çocukluğundan bilirdi. Müslüman Asya'nın efendileri olmalarından çok önce, doğduğu kenti ele geçirmişlerdi. Kuşaklar boyu dillere destan Büyük Korku, o günlerden kalma idi. Hayyam'ın doğumundan on yıl önce olmuştu bütün bunlar. Nişapur'lular, bir sabah uyandıklarında, kentlerini Türk savaşçılarının kuşattıklarını görmüşlerdi. Ordularının başında iki kardeş vardı: "Şahin" diye tanınan Tuğrul Bey ve "Atmaca" diye bilinen Çağrı Bey. O sıralarda adları henüz duyulmamış ve daha yeni Müslüman olmuş göçebe aşiret reislerinden Selçuk Bey'in oğlu Mikâil Bey'in iki oğlu idiler. Kentin ileri gelenlerine şöyle haber göndermişlerdi: "Erkeklerinizin küstah, sularınızın yer altında oldukları söyleniyor. Direnecek olursanız, yer altındaki su oluklarınız yer üstüne, erkekleriniz de yer altına gider." Kuşatma sırasında sık görülen palavralar! Yine de, Nişapur'un ileri gelenleri, kent halkının canına ve malına dokunulmayacağı, su yollarına zarar verilmeyeceği sözüne karşılık teslim olmaya karar verdiler. Yenenin sözü ne işe yarar? Kuvvetler kente girer girmez, Çağrı Bey adamlarını kent içine ve çarşıya salmak istedi. Tuğrul Bey, ramazan olduğu ve bir İslam kentinin ramazanda yağmalanamayacağı gerekçesiyle karşı çıktı. Görüşü benimsendi ama Çağrı Bey pes etmedi. Sadece halkın bağışlandığı ramazan ayından çıkana kadar beklemeye karar verdi. Kentliler, iki kardeş arasındaki görüş farkını öğrendiklerinde, ertesi ay yağmalanacaklarını, saldırıya uğrayacaklarını ve öldürüleceklerini anladılar. İşte Büyük Korku böyle başladı. Saldırıdan kötüsü, saldırının beklenmesidir. Hiçbir şey yapamadan, aşağılayıcı bekleyiş. Dükkânlar boşalmıştı. Erkekler gizlenmişti. Kadınlar ve kızlar güçsüz kalmış, ağlaşıyorlardı. Ne yapmalı? Nasıl kaçmalı? Hangi yoldan gitmeli? İşgalci her yeri tutmuştu. Atlı askerler, Büyük Meydan Çarşısının çevresinde, Yanık Kapı'da mahalle aralarında, semt sokaklarında gidip geliyorlardı. Sürekli sarhoştular. Bir fidye, bir vurgun, bir rüşvet bekleyişi içindeydiler. Diğerleri de komşu köyleri yağmalıyorlardı. Orucun bitmesi, bayramın gelmesi istenmez mi genelde? O yıl, orucun sonsuza kadar sürmesi, bayramın hiç gelmemesi istendi. Yeni ay gökyüzünde belirdiği vakit, kimse ne eğlenmeyi, ne gezmeyi, ne kuzu çevirmeyi düşünebiliyordu. Zaten bütün kent, biri aydır beslenen kurbanlık bir koyuna benziyordu. Bayram öncesinde, dileklerin yerine getirildiği Kadir Gecesi'nde, binlerce kişi, dua ve gözyaşları içinde, geceyi camilerde, tekkelerde geçirmişti. Kale içinde ise, Selçuklu kardeşler arasında hararetli bir tartışma sürmekteydi. Çağrı Bey, askerlerine aylardır para verilmediğinden sızlanıyor, bu zengin kenti yağmalamaları sözü verildiği için savaştıklarını söylüyor, ayaklanmak üzere olduklarını, onları daha fazla tutamayacağmı söylüyordu. Tuğrul Bey, başka bir dilden konuşuyordu: Biz, fetihler öncesi bir dönem yaşıyoruz. Daha alacağımız! nice kent var: İsfahan, Şiraz, Rey, Tebriz ve daha niceleri. Teslim olduğu halde Nişapur'u yağmalayacak olursak, bize hiçbir kapıl açılmaz, hiçbir karargâh zaaf göstermez.
17 Düşünü gördüğün tüm bu kentleri, ordumuz olmadan, askerlerimiz bizi terk edecek olurlarsa, nasıl alırız? En sadık olanları bile, şimdiden ayaklanmış durumda, tehdit savuruyor. İki kardeşin yanında, aşiretin kıdemli subayları vardı ve hepsi Çağrı'yı doğruluyorlardı. Bundan cesaret alan Çağrı, ayağa kalkıp şöyle dedi: Çok konuştuk. Adamlarıma kent sizindir diyeceğim. Sen, seninkileri durdurmak istiyorsan, durdur. Herkes kendi ordusundan sorumludur. Tuğrul cevap vermedi, kımıldamadı. Korkunç bir ikilemin tam ortasındaydı. Sonra birden sıçradı ve hançerini eline aldı. Çağrı kılıcını çekti. Oradakiler, müdahale etmek mi yoksa her zamanki gibi iki kardeşin hesaplaşmasını izlemek mi gerektiğini bilemiyordu. Sonra Tuğrul konuştu: - Ağabey, bana itaat etmeni bekleyemem. Senin adamlarını da durduramam. Ama onları kente salarsan, bu hançeri kalbime saplarım. Bunu deyip, hançeri kalbinin hizasına getirdi. Ağabeyi bir an duraksadı. Sonra kollarını açarak ona doğru ilerledi ve kardeşine sarıldı. Ona, bir daha karşı çıkmayacağına yemin etti. Nişapur böyle kurtuldu. Ama o yılın Ramazanında duyduğu Büyük Korku'yu asla unutmadı VII Hayyam: İşte Selçuklular böyledir, dedi. Hem insafsızca yağmacı ve hem de en aşağılık ve en yüce duyguları besleyebilen aydın hükümdarlardır. Özellikle Tuğrul Bey, bir imparatorluk kuracak çaptaydı. İsfahan'ı aldığında, ben üç yaşmdaydım, Bağdat'ı aldığında on yaşındaydım. Halifenin koruyuculuğunu üstlenmiş ve "Doğu ve Batı Kralı Sultan" unvanını almıştı. Yetmiş yaşında olduğu halde Halifenin öz kızı ile evlenmişti. Ömer, böyle konuşarak belki de hayranlığını belirtmiş oluyordu ama Cihan, saygısızca gülmeye başladı. Ömer ona baktı, alnı kırıştı, ciddileşti, alındı, bu ani kahkahaya bir anlam veremedi. Cihan, özür diledi: Bu evlilikten söz edince, bana haremde anlatılanları anımsattın. Ömer, Cihan'm her bir ayrıntısını anımsadığı öyküyü hayal meyal hatırlıyordu. Tuğrul Bey, Halifeden kızı Seyyide Hatunun elini isteyince, halife sararmıştı. Sultanın elçisi çekilir çekilmez de öfkesinden patlamıştı: Şu Türk, yurdundan yeni fırlamış! Daha düne kadar ataları, bilmem hangi puta tapan ve bayraklarına domuz resmi koy- duranlardan gelme şu Türk! Bir halifenin, soyluların soylusu bir adamın kızını nasıl ister? Halifenin böyle tir tir titremesinin nedeni, isteği geri çeviremeyeceğini bilmesiydi. Aylarca duraksadıktan, kendisine iki kez haber gönderildikten sonra, cevabını verdi. En kıdemli danışmanını, Tuğrul Bey'in bulunduğu Rey kentine göndermişti. Adam önce vezir tarafından kabul edilmişti: Sultan sabırsızlanıyor. Beni sıkıştırıp duruyor. Neyse ki cevabı getirdin. Cevabı duyunca o kadar sevinmeyeceksin. Halife özür diliyor. Ona iletilen isteği yerine getiremeyecek. Vezir etkilenmiş görünmedi. Yeşimden tespihini çekmeye devam etti: Şimdi buradan çıkıp, oradaki büyük kapıdan gireceksin ve Irak'ın, Fars'ın, Horasan'ın, Azerbeycan'ın Efendisine, Asya'nın Fatihine, gerçek dini savunan Mücahid'e, Abbasilerin tahtının Koruyucusuna: "Hayır, Halife sana kızını vermiyor" diyeceksin. Pek âlâ, şu muhafız seni ona götürür. Muhafız göründü, elçi arkasından gitmek üzere ayağa kalktı. Vezir, en masum halini takınarak: Tedbirli bir adam olarak borçlarını ödemiş, servetini oğullarına dağıtmış, kızlarını evlendirmiş olmanı umarım dedi.
18 Elçi, vezirin yanına çöküverdi: Ne önerirsin? diye sordu. Halife sana bir talimat vermedi mi? Bir uzlaşma yolu göstermedi mi? Bana dedi ki, bu evlilikten kaçmanın hiçbir yolu kalmazsa, karşılığında üçyüz bin dinar altın iste. Bu daha iyi bir yaklaşım. Ama sanırım Sultanın, Halife için yaptıklarından sonra, Şiilerin kendisini kovdukları yurduna onu kavuşturduktan sonra, mallarını ve topraklarını kendisine iade ettirdikten sonra, bir karşılık istemek mantıklı bir şey olmaz. Tuğrul Bey'i kızdırmadan da bir sonuca ulaşabiliriz. Sen, Halifenin kızını vermeyi kabul ettiğini söylersin, ben de, onun bu sevinçli anından yararlanarak, ününe yakışır bir armağan vermenin yerinde olacağını söylerim. Böyle davranıldı. Sultan büyük bir sevinçle, aralarında vezirinin, şehzadelerin, pek çok subayın, görevlinin, aile büyüğü bazı kadınların, yüz kadar muhafızın ve bir o kadar kölenin bulunduğu bir kafile oluşturdu. Bağdat'a bu kafile ile değerli armağanlar, kumaşlar, kıymetli taşlarla dolu kutular ve ayrıca yüzbin altın gönderdi. Halife, heyetin ileri gelenleriyle görüştü, nazik ama mesafeli davrandı. Sonra Sultan'ın veziri ile başbaşa kaldığında, bu evliliği onaylamadığını, zorlanırsa Bağdat'ı terk edeceğini söyledi. Halife hazretlerinin kararı bu ise, neden altın karşılığı uzlaşma önerisinde bulundunuz? Kesin red cevabı veremezdim. Sultan'ın bunu, istiskalimden anlıyacağını ve benden böyle bir şey istemeyeceğini sanmıştım. Bunu sana açıkça söyleyebilirim. Türk olsun, Acem olsun, daha önce hiçbir Sultan, Halifeyi böyle bir iş için zorlamamıştır. Bu bir onur işi. Onurumu savunmalıyım Bundan birkaç ay önce, cevabın olumsuz olabileceğini düşünerek, Sultanı hazırlıklı kılmak istedim. Ondan önce hiç kimsenin böyle bir istekte bulunmaya cesaret edemediğini, böyle bir gelenek olmadığını, herkesin şaşıracağını söyledim. Verdiği cevabı asla tekrar edemem. Korkma, konuş! Halife Efendimiz beni affetsinler, o sözcükleri tekrar edemem. Konuş, emrediyorum, hiçbir şeyi gizleme! Sultan önce, bana hakaretler yağdırdı. Beni sizden yana, kendisine karşı olmakla suçladı. Beni prangaya vurmakla tehdit etti. Vezir bile bile kemküm ediyordu. Sadede gel! Tuğrul Bey ne dedi? Sultan buyurdu ki: "Şu Abbasiler tuhaf herifler! Ataları, dünyanın yarısını fethettiler, en bereketli kentleri kurdular. Bir de bugünkü hallerine bak! Ellerinden imparatorluklarını alıyorum. Razı geliyorlar. Başkentlerini alıyorum. Mutluluk duyup beni hediyelere boğuyorlar. Halife de bana "Tanrının bana verdiği bütün ülkeleri sana veriyorum, bana emanet ettiği bütün Müslümanları sana teslim ediyorum" diyor. Sarayını, kendini, haremini korumam için yalvarıyor. Ama iş kızını istemeye geldiğinde, isyan edip, onurunu korumak istediğini söylüyor. Uğruna savaşmak istediği tek yer, bir bakirenin kıçı mı?" Halife boğulacak gibi oldu. Ağzından tek söz çıkmadı. Vezir durumdan yararlanarak konuşmasını tamamladı: Sultan ayrıca şunu söyledi: "Git söyle, bu kızı alacağım. O İmparatorluğu ve Bağdat'ı aldığım gibi". VIII Cihan, büyük bir zevkle, ünlü adamların evlilik öykülerini ballandıra ballandıra anlatıyordu; onu suçlamaktan vazgeçen Ömer de, Cihan'in mimiklerine katılıyordu. Cihan, hınzırca sustuğunda, Ömer öykünün nasıl bittiğini bildiği halde, devam etmesi için yalvarıyordu.
19 Öykümüze devamla, Halifenin, içini karalar basa basa "Evet" demek zorunda kaldığını söyliyeyim. Tuğrul, cevabı alır almaz, Bağdat'ın yolunu tutmuş ve kente varmadan önce, düğün hazırlıklarını görmesi için önden vezirini göndermişti. Halifenin sarayına vardığında vezire, nikâhın aktedilebileceğini ama buluşmalarının söz konusu olamayacağı söylendi. "İşin önemli yanı buluşup görüşmeleri değil, bu nikâhın taşıdığı şeref" idi. Vezirin sabrı taştığı halde, kendini tuttu: Tuğrul Bey'i tanıdığım kadarı ile söyleyeyim, işin şerefi kadar birleşmeye de verdiği önem yabana atılır gibi değildir. Gerçekten de Sultan, artık daha fazla sabredemeyeceği için, birliklerini hazırola geçirmiş, Bağdat'ın etrafını çevirmiş, Halifenin sarayını kuşatmıştı. Halife sonunda direnmekten vazgeçti ve "buluşma" gerçekleşti. Halifenin kızı, altın işlemeli bir yastığın üzerinde oturuyordu: Tuğrul Bey odaya girdi, yeri öptü, sonra "peçesini kaldırmadan, ona tek bir söz söylemeden, onu orada yokmuş varsayarak, onurlandırdı." Ondan sonra hergün gelip onu onurlandırdı, ama bir tek kez olsun, yüzündeki peçeyi açmıyordu. Her "buluşmadan" sonra, dışarıda yığınla adam bekliyordu. Çünkü Tuğrul Bey o kadar keyifli çıkıyordu ki, sunulan bütün dilekçelere olur diyor, sayısız "ihsan" dağıtıyordu. Meydan okuyarak yaptığı bu evlilikten çocuğu olmadı. Altı ay sonra Tuğrul Bey öldü. Kısırlığı nam salmıştı. Kendi kusuru olduğu halde, ilk iki karısını boşamıştı. Sayısız eş, cariye, odalıktan sonra, gerçeği kabul etmek zorunda kalkıştı. Ortada bir kusur varsa, kendisine aitti. Müneccimlere, sağaltıcılara, üfürükçülere ve şamanlara başvurulmuş, her dolunaydan sonra, yeni sünnet edilen bir çocuğun kapçığını yutması tavsiye edilmişti. Sonuç yine aynı. Sonunda Tuğrul Bey de kaderine razı gelmişti. Ama bu kusuru yakınları üzerindeki saygınlığını yok eder korkusu ile, müthiş bir âşık olarak ün salmaya bakmıştı. Nereye gitse, ardından, her biri doyuma ulaşmış bir harem taşıyordu. Çevresinde, yeteneklerinden konuşulmasını isterdi. Subaylarının, hatta yabancı konukların hünerini merak ederek, bu işin sırrını kendilerine de yermesi ve geceleri edindiği bu gücün reçetesini, iksirini ulaştırması istenirdi. Dediğimiz gibi Seyyide Hatun, altı ay sonra dul kaldı. Altın işlemeli yatağı boş kaldı diye yakınacak hali yoktu. İşin asıl ciddi olan yanı, iktidar boşluğu idi. Yeni doğan İmparatorluk, atası Selçuk'un adını taşısa da; asıl kurucusu Tuğrul'du. Çocuksuz ölümü, Doğu'daki İslam âleminde kargaşa yaratmıyacak mıydı? Bir sürü kardeş, yeğen, kuzen vardı. Türk'lerde ne büyük evlat hakkı ne de bununla ilgili veraset yasası vardı. Ama bir adam ortaya çıktı: Bu Çağrı'nın oğlu Alp Aslan idi. Bir kaç ay içinde aşiret üyelerine, kimini katlederek, kimini satın alarak, kendini kabul ettirmişti. Kısa sürede, kendi vatandaşlarının gözünde büyük bir hükümdar oldu. Büyük, azimli ve adil bir hükümdar. Ama rakipleri dedikodudan vazgeçmediler. Kısır Tuğrul'un erkekliği ün saldığı halde, dokuz çocuklu Alp Aslan, cins-i latife az ilgi gösterir diye bilinirdi. Düşmanlarının ona taktığı ad "Efemine" idi. Çevresindekiler, böylesi tehlikeli konuya değinmekten ürkerlerdi. Haklı ya da haksız, bu ünü, henüz başlayan parlak saltanatına bir anda son verecekti. Cihan ile Ömer bunu henüz bilmiyorlardı. Ebu Tahir'in bahçesindeki küçük köşkte çene çalıp dururlarken, otuz sekiz yaşındaki Alp Aslan yer yüzünün en güçlü insanı olmuştu. İmparatorluğu, Kabil'den Akdeniz'e uzanıyordu. İktidarı mutlak, ordusu sadık, veziri de çağının en yetenekli adamı Nizamülmülk idi. Alp Aslan, kısa süre önce Anadolu'da, Malazgirt'de, Bizans İmparatorunu yenmiş, ordusunu perişan etmişti. Bütün camilerde onun zaferleri anlatılıyordu. Savaşırken nasıl bembeyaz bir kefene büründüğü, nasıl kokular süründüğü, atının kuyruğunu kendi eliyle nasıl bağladığı, Bizanslıların gönderdikleri Rus keşif erlerini ordugâhının yanı başında nasıl yakaladığı, burunlarını nasıl kestirdiği ama bunun yanı sıra İmparatoru nasıl serbest bıraktığı anlatılıyordu.
20 Kuşkusuz İslam âlemi için büyük bir an, Semerkant için korkulu bir düş yaşanmaktaydı. Alp Aslan her zaman Semerkant'ı is- 44 temiş geçmişte onu ele geçirmeye çalışmıştı. Sırf, Bizanslılar ile anlaşmazlığa düştüğünden bu işe ara vermiş, iki hanedan arasındaki evlilikler de bir bırakışma sağlamıştı. Sultanın büyük oğlu Melikşah, Nasır'ın kız kardeşi Terken Hatun ile, Nasır Han da Alp Aslan'ın kızı ile evliydi. Ancak bunun gibi düzenlemeler kimseyi aldatmaz. Kayın babasının Hıristiyanları yendiğini haber aldığı andan itibaren, Semerkant hükümdarı, kentin basına gelecekler için korkmaktaydı. Haksız da değildi. Olaylar hızla gelişiyordu. İki yüz bin Selçuklu askeri "nehri" geçmeye hazırlanmaktaydı. O tarihte adı Ceyhun olan, daha eskiden Oxus dedikleri ve ileride Amu Derya adını alacak olan nehri. Birbirine bağlı kayıkların üzerinde kurulan köprüyü, sonuncu askerin geçmesi, yirmi gün almıştı. Semerkant'ta taht odası ağzına kadar dolu, ama sessizdi. Han, sarsılmıştı. Saraylılar üzgündü. Kaçmak mı, şimdiden ihanette bulunmak mı yoksa beklemek mi gerektiğini bilemiyorlardı. Han günde iki kez, kale duvarlarından birini teftişe gidiyor, kendini askerlere ve ayak takımına alkışlatıyordu. Bu gidiş gelişlerinden birinde, genç kentliler yanma yaklaşmak istemişler, hükümdarın yanına yaklaştırılmayınca da, askerleri yanında savaşmaya, kenti ve hanedanı savunmaya hazır olduklarını haykırmışlardı. Nasır Han, bu girişimden hoşnut olacağı yerde, öfkelenerek gezisini yarıda kesmiş ve askerlere, onları gözlerinin yaşma bakmaksızın dağıtmalarını emretmişti. Saraya döndüğünde, subaylarına verdiği öğüt şu oldu: Büyük babam, Tanrı bize bilgeliğini unutturmasın, Belh kentini almak istediğinde, kentliler, hükümdarlarının olmadığı bir sırada silaha sarılıp askerlerimizin çoğunu öldürmüşler. Ordumuz geri çekilmek zorunda kalmış. Bunun üzerine dedem, Belh hükümdarı Mahmud'a sitem dolu bir mektup yazmış. Demiş ki: "Ordularımızın karşılaşmasını istersem, Tanrı kimi isterse, galip odur. Ama kavgamıza sıradan insanlar karışırsa, bu işin sonu nereye varır?" Mahmud dedeme hak vermiş, vatandaşlarını cezalandırmış, silah taşımalarını yasaklamış, savaştan doğan zararları onlara altınla ödettirmiş. Belh halkı için geçerli olan, asi mizaçlı Semerkant'lılar için de geçerlidir ve benim kurtuluşum kentlilere kalacaksa, tek başıma, silahsız gider Alp Aslan'a teslim olurum. Subaylar Nasır Han'ı haklı bularak halkı yatıştırma sözü verdi- 45 ler. Bir kez daha sadakatlerini yenileyerek, yaralı hayvanlar gibi savaşacaklarını söylediler. Bunlar sırf laf olsun diye söylenmiş sözler değildi. Maveraünnehir ordusu, Selçuklu ordusu kadar değerli içli- Alp Aslan, sayıca üstündü ve Han'dan yaşlı idi. Tabii ki kendi yaşı değil, ama hanedanının yaşı daha fazlaydı. Alp Aslan, kuruluş heyecanını yitirmemiş ikinci kuşağa aitti. Nasır ise, yayılmaktan çok eldekini tutmak kaygısı içinde, soyunun beşinci sırasında yer alıyordu. Bu karışık günlerde, Hayyam kentten uzak kalmak istedi. Tabii ara sıra Saraya ya da Kadı'ya görünmezlik etmiyordu, yoksa böyle bir zamanda kaçmış olduğunu sanabilirlerdi. Ama çoğunlukla evden çıkmıyor, çalışmalarına ya da gizli defterinin sayfalarına dalıyor, durmadan dört elle yazıyordu. Onun için savaş sanki, ona ilham veren sağduyu aracılığı ile vardı sadece. Çevresindeki acı gerçeği ona hatırlatan, bir tek Cihan idi. Her akşam cephedeki, saraydaki haberleri getiriyor, Ömer de hiçbir heyecan belirtisi göstermeden onu dinliyordu. Alp Aslan yavaş yavaş ilerliyordu. Çok kalabalık, disiplini gevşek, hastası çok bir ordunun bataklıkları geçerken gösterdiği yavaşlıktı onunkisi. Bazen, büyük bir direnişle karşılaştığı için yavaştı. Nehrin yakınlarındaki kalelerden birinin komutanı, Sultan'ın gününü karartanlardan biriydi. Gerçi ordu, kaleyi kuşatır ve yoluna devam edebilirdi ama bu, geriyi görevsiz kılar, geri çekilme halinde tehlike yaratabilirdi. Bu nedenle kale komutanının işini bitirmek gerekiyordu ve Alp Aslan, on gün önce bu kararı vereli, çatışmalar şiddetlenmişti.
Semerkant. Amin Maalouf. Fransızca aslından çeviren: Esin Talû Çelikkan. Yapı Kredi Yayınları
Semerkant Amin Maalouf Fransızca aslından çeviren: Esin Talû Çelikkan Yapı Kredi Yayınları Amin Maalouf 1949'da Lübnan'da doğdu. Ekonomi ve toplumbilim okuduktan sonra gazeteciliğe başladı; 1976'dan beri
SEMERKANT. Amin Maalouf,
SEMERKANT Amin Maalouf, www.iskenderiyekutuphanesi.com Amin Maalouf, 1949'da Lübnan'da doğdu. Ekonomi ve toplumbilim okuduktan sonra gazeteciliğe başladı; 1976'dan beri Paris'te yaşıyor. Çeşitli yayın