TARİHÇE / BRIEF HISTORY
İZMİR YAHUDİ TOPLULUĞUNUN KISA TARİHİ
İzmir’de yaşamış olan Aziz Polikarp zamanında İncil Ege bölgesinde ve İzmir’de Yahudi yaşamından söz eder. M.S. 2. ve 3. Yüzyıllardan kalan bazı Grekçe(Yunanca) yazıtlarda, Yahudi cemaatine saygısızlığın cemaat yönetimi tarafından cezalandırıldığı okunmaktadır. Muhtemelen aynı dönemden bir mühürde Menora figürü görülür. Bu dönemden kalma başka bir yazıt ise sinagogların anası olarak bilinen Rufina adındaki bir bayanın halka duyurusunu içerir.
Ortaçağ’da İzmir’deki Yahudi nüfusu örgütlenmiş bir cemaat teşkil edemeyecek kadar azalmıştır.
1424 yılında İzmir Osmanlı tarafından fetih edildiğinde, kentte bir Yahudi cemaatinin mevcudiyeti kesin değildir. Ege’nin diğer kentlerindeki Yahudi yaşamı hakkında bilgi olmasına rağmen, İzmir Yahudileri ile ilgili bilgilere ancak 17. Yüzyılın başlarında rastlanmaktadır. Tarihçi Galante’nin yazılarında, eski Yahudi mezarlığı olan Bahribaba Maşatlığında 1565 tarihini taşıyan bir mezar taşı gördüğü belirtilir.
16. yüzyılın sonlarından itibaren kentin bir ticaret merkezi olmaya başlaması üzerine Manisa, Tire gibi civar kasabalardan, Selanik ve İstanbul’dan gelip bu kente yerleşen Yahudilerle, Cemaatinin örgütlenmesi Haham Jozef Eskapa önderliğinde 1625 yılından itibaren başlar. 1620 yılında İzmir’de 6 sinagogun mevcut olduğu bilinmektedir.
Değişik seyyahların yazılarından, gazetelerden ve daha sonra salnamelerden elde edilen verilere göre, İzmir Yahudi nüfusu geçen yüzyıllar süresinde istikrarsız bir yol izlemiştir. 1743, 1772,1841 yıllarında çıkan yangınlar ve 1688, 1778 ve 1850 yıllarında meydana gelen depremler Yahudi mahallelerini ve sinagogları yok ederken, veba ve kolera salgınları da bu topluluğun nüfusunun azalmasına neden olmuştur. Diğer yandan da Orta Avrupa ile Rusya’dan Aşkenaz Yahudilerin İzmir’e göçü ile Yahudi nüfusunun bazı dönemlerde yükseldiği görülmüştür.
20. yüzyılın başlarında İzmir’de 50’ye yakın Sinagog ve Midraş (okuma odası) etkin bir şekilde kullanılmaktaydı. 1908-1920 yıllarında ekonomik nedenlerden dolayı 30.000 kadar Yahudi’nin İzmir’den ABD ve Güney Amerika’ya göçü ve 1948 yılında yer alan İsrail göçü İzmir Yahudi nüfusunun 2500’e kadar inmesi ile sonuçlandı. Günümüzde İzmir Yahudi nüfusu 1200 civarındadır.
İzmir sinagogları genel olarak yerel özellikler ifade eder. Sinagoglarının ana ibadet mekânına çoğunlukla Midraş’tan girilir ve Ehal üçlü bir yapıya sahiptir. Doğu duvarının ortasında bulunan Ehal’in (kutsal kitaplar dolabı) iki yanında aynı tarzda yapılmış birer gömme dolap bulunur ve üçü kutsal kitaplar barındırırlar.
A BRIEF HISTORY OF THE IZMIR JEWISH COMMUNITY
The Jewish people has had a significant role in the history of Izmir, as a community having enriched the urban life of the city both with their cultures, traditions and life styles. The Jewish people who used to be much more than today especially in the Ottoman Empire period, and has always had an
important role in the trade, are still significant for Izmir despite the fact that their number has decreased in our day. In fact, the historical values are of great importance for the urban life and history of Izmir. This part of the study is about the historical background, cultures, life styles and works of these people, in more widely used saying, the Jewish Community.
The first Jewish community in Izmir was observed in the 4th Century, BC, in the period of the Great Alexander who was the famous Macedonian Emperor and probably was brought to the region by the Great Alexander to live in the area. The Saint Polycarp who used to live in Izmir expressed his views of the Jewish life style in the Aegean region. According to some Greek scriptures from the 2nd and the 3rd Centures, DC, those who disrespect the Jewish community was punished by the community management. A menorah figüre can be seen in a seal which probably dates from the same period. Another scripture from the same period reads the announcement of a woman named Rufina to public , the mother of the synagogues.