İzEdebiyat - Salih Zeki Çavdaroğlu - Türk Musıkisinin büyük isimlerinden Cinuçen Tanrıkorur' un besteciliğine dair bir inceleme
İzEdebiyat > İnceleme > Kültür Çatışmaları > Salih Zeki Çavdaroğlu
Türk Musıkisinin büyük isimlerinden Cinuçen Tanrıkorur' un besteciliğine dair bir inceleme
Beste üretirken öylesine fedakar ve hızlı bir mesai içindedir ki, hayatının son yıllarında , "
tedavi olmak için gittiği ABD'den dönüşünde; kendisini karşılayan o dönemin Kültür Bakanı İstemihan Talay' a,  Devlet'e olan şükran borcumu ödemek için 73 besteyle dönüyorum  dediğinde, Kültür Bakanı Talay' ın kendisine;  Öyle şey olur mu? Bir sanatçı devletine borçlu olur mu hiç. Asıl devlet, sanatçısına şükran borçludur ve borçlu olmalıdır. Yaptığı hizmetlerden dolayı' şeklinde
" (1) cevap verme gereği duyar.
Böbrek nakil ameliyatı için Kültür Bakanlığınca gönderildiği ABD'de 2 yıl içinde bestelediği 117 eser arasında Şehnaz ve Çargah makamlarında iki Klâsik takım
" bulunduğu belirtilmektedir. (2)
Bu özelliği en çok bilinen Kürdilihicazkâr şarkısı " Günaydınım, nar çiçeğim" de olduğu gibi, Hüseyni " Köyde Sabah" isimli saz eserinde ve sözleri Aziz Mahmud Hüdai' ye ait Çargah beste " Âşıkın ol mahbûb-i bî hemtâ imiş" inde ve de özellikle deYahya Kemal'in Itrî' başlıklı şiirine yaptığı Rast Destan ' ında rahatlıkla farkedebiliriz.
Belki de Tanrıkorur' un en çok tanınan eseri diyebileceğimiz " Nar çiçeği" bestesinin sözleri şair Feyzi Halıcı tarafından yazılmıştır.
Halktan bir gence âşık olan Hint prensesi Anarkali'nin, sevgilisi ile birlikte olduğu bir yerde , babasının askerlerince yakalanırlar. Kral' ın emriyle askerler Anarkali'yi, diri diri duvara gömerler. Prensesin gömüldüğü yerde, her bahar nar çiçekleri açtığına dair bir efsaneden yola çıkan Halıcı bundan yola çıkarak;
" Şavkıması, sana doğru yolların
Günaydınım, nar çiçeğim, sevdiğim. "
sözlerini taşıyan şiiri yazar. "Anarkali " de zaten Hint dilinde nar çiçeği anlamına gelmektedir. Bu şiir de Cinuçen Tanrıkorur tarafından Kürdilihicazkâr makamında bestelenir ve yıllardır hiç bitmeyen bir zevk ve heyecanla dinlenilmektedir.
Sözleri Fahri Tüzün' e ait olan :
"Ettiğin cevri bile kendime nimet bilirim/ Küsemem bahtıma ben, sevmeyi kısmet bilirim/ Eremem vaslına,lâkin erebilsem de yine/ Doyamam vuslatına, kendimi hasret bilirim."
güfte,Cinuçen Bey tarafında bestelenir ve ciddi konserlerin vazgeçilmez " Hüzzam" larından biri olur.
Yine Güngör Fahri Tüzün' ün sözleri " İndirip yerlere benden kaçırıp gözlerini" sözleriyle başlayan şiirini yine Hüzzam makamı ile besteler. Bu şarkı da gerek sözleri ve gerekse müziğiyle adeta bir Cinuçen Tanrıkorur imzasıdır.
" Yakut, mine,zümrüt bana birdir kayalarla" hicaz repertuvarımızda ayrıcalıklı yerini alır. Bu bestenin sözleri ise ünlü şairimiz Şükûfe Nihal Başar' a aittir.
. Efendim, l952 yılı bestelerimi fiilen saklamaya başladığım, yani '1 numara  verdiğim bestemi yaptığım yıldır. Bu ilk bestem, bir Ferahnak Sazsemâîsi idi. l4 yaşımda idim. Aynı yıl içinde güftesi Fuzûlî'ye ait Devrihindî usûlünde bir Şevkefzâ şarkı da besteledim. Çocuk denecek yaşta biri için, Ferahnak Sazsemâîsi ve Şevkefzâ makamında bir şarkı bestelemek önemli birşey olsa gerek. Bu yaşımda Ferahnak, Şevkefzâ gibi makamları biliyor ve beste yapabiliyorsam, tabii olarak daha küçük yaşlardan itibaren bunların hazırlığı içinde olduğum söylenebilir
Musıkimizin zengin makam çeşitleri ile de yetinmeyip, "Gülbûse", "Şeddisabâ", ve "Zavil-aşîran" isimleriyle yeni makamlar geliştirip, bu makamlardan eserler de besteleyerek, teorik bilgi ve yaratıcılığının da ne kadar zengin olduğunu ortaya koymuştur.
Benim ilerideki ud mûsikîmi ve besteciliğimi hazırlayan iki temel unsur klasik edebiyat? Yani şiir? ve ses eğitimidir
Tanrıkorur' un besteciliğinde , dini musıki önemli bir yer tutar. Çünkü o son derecede inaçlı ve mütedeyyin bir insandır. Bu yönünü ömrü boyunca büyük bir coşku ile yaşamıştır. Öyle ki :
" Yalçın Çetinkaya'nın dilinden vefat anıyla ilgili kısmı aktaralım: "Vefatından iki gün önce tedavi gördüğü hastane odasında kendisini son kez görmek nasip oldu. Ellerinden öptüm. Helâlleştik. Tam o sırada öğle ezanı başladı. Merhum Cinuçen Bey ezan bitene kadar Lâ ilâhe illâllah Muhammedun Rasulullah' zikriyle ezana eşlik etti
Tasavvufi bestelerinin çoğunun güftelerini ona özel bir muhabbet beslediği Aziz Mahmud Hüdai Hazretleri' nden almıştır. " Bağ-ı aşkın andelîbi Hazret-i Üftâde'dir" sözleriyle başlayan şiirinden yaptığı Bayati Tevşih' i örnek bir eserdir. Ayrıca Hz. Mevlanâ,Yunus Emre şiirlerine de ilgisiz kalamaz.
Dindışı eserlerinde ise Fuzulî, Bakî,Nedim Nef'i gibi divan şairlerinden ve Mehmed Akif, Yahya Kemal, Faruk Nafiz Çamlıbel ve Mustafa Nafiz Irmak gibi 20. yüzyıl şairlerinden aldığı görülecektir. Bunların yanında herhalde en çok güftelerini bestelediği şair Mehmet Turan Yarar' dır. Onun ,takriben elli taneden fazla şiirini bestelemiştir. Ayrıca, Neyzen Tevfik , Mehmet Çınarlı, Turhan Oğuzbaş gibi isimler de bestecimizin tercih ettiği isimlerdir.
Cinuçen Tanrıkorur, Türk musıkisinin geleneksel konumuna bağlılığı bir dünya görüşü olarak temellük etmişbir besteci olarak anılacaktır. Bir dünya görüşü, evet, -çünkü, klâsik musıkimizi, sadece bir melodi dağarının formel anlamda yeniden üretiminden ibaret bir teknik mesele olarak ele alan bestecilerimizden değildir Cinuçen Tanrıkorur
Fuzûlî'nin 54 mısralı Müseddes şiirinden muhteşem bir kâr besteler.
Neşati' nin " Gitdin amma ki kodun hasret ile canı bile/ İstemem sensiz olan sohbet-i yaranı bile/ Sîneden derd ile bir ah edeyim kim dönsün/ Aksine çerh-i felek mihr-i dırahşanı bile " sözlerinden oluşan gazelini Mâhur makamında , " beste" formunda Devr-I kebîr usulü ile melodileştirir.
Yahya Kemal' in 18 şiirini bestelemiştir. Bunların içinden"Itrî" ,"Süleymaniye'de Bayram Sabahı", , "Sonbahar" ve "Mehlika Sultan" başlıklı şiirlerinden ortaya koyduğu yepyeni formlarda besteler meydana getirir.
Bu bestelerde O kadar başarılı olmuştur ki, bilindiği gibi Yahya Kemal' in yaşadığı dönemde "..şiirlerini, sesini ve tavrını çok sevdiği,meclisinde bulundurmaktan zevk aldığı Mümir Nureddin tarafından bestelenmesini aslında pek istemez, yaptıklarını beğenmezmiş. Ancak bana öyle geliyor ki, eğer Cinuçen Tanrıkorur'un bestelerini dinleseydi, 'Tamam, derdi, benim de aradığım ses bu'
Çünkü on sekiz besteden hiç biri, varlığını borçlu olduğu şiire ihanet etmedi; aksine derinden kavrayıp kucakladı,sarıp sarmaladı
O' nun bestelediği eserlerin bütününe baktığımızda , toplam 65 değişik makamı kullandığı anlaşılıyor. Yaptığı bütün bestelerde 41 eserle en çok tercih ettiği makamın Hicaz olduğunu görüyoruz.
İkinci olarak kullandığı makam Kürdilihicazkâr' dır. Bilindiği gibi şarkı formumuzu geliştiren Hacı Arif Bey tarafından bulunmuş ve en güzel eserlerini bu makamla meydana getirilmiştir. Türk musıkisinin Mâhur ve Nihavent ile birlikte tını olarak en parlak makamlarından biridir. Klasik repertuvarımızda 24.000' e yakın eserin takriben 1000 kadarı bu makamdan bestelenmiş eserlerden oluşur.Bu da 350' den fazla çeşidi bulunan makamların 1/20' si kadar bir orana karşılık olarak büyük bir rakamdır.
TRT' nin 2005 yılındaki kayıtlarına göre , başlangıcından günümüze Türk Musıkisi repertuvar arşivimizde, 286 farklı makamdan bestelenmiş toplam 23.592 saz ve söz eseri bulunmaktadır. Bunların makamlara göre dağılımlarını gösteren tabloya göre, en fazla eser bulunan ilk 20 makam :
20. Bayâtî  2359
Bu tablodan hareketle üstâdın bestelerini değerlendirdiğimizde, onun 41 makamla en çok eser verdiği Hicaz makamı, aynı zamada musıkî repertuvarımızda da toplam 2359 eserle en çok beste yapılan makamıdır. Repertuvarımızda sayısal olarak ikinci makam olan Nihavent' ten üstâd 25 eser yapmıştır.Ayrıca, bu listede bulunan Kürdilihicazkâr, Rast ve Hüzzam , Hüseynî,Uşşak ve Hicazkâr' dan da oldukça eser besteleyen Tanrıkorur' un diğer bestelerine baktığımızda popüler makamlardan ziyade, klâsik ekolümüzün kullandığı ve bestecilerimice daha az tercih edilen makamlara rağbet ettiğini görürüyoruz.
Söz musıkisi dışında , oldukça fazla sayıda saz eser bestelemiştir. Bunların içinde 30' dan fazla bestelediği saz semaisi en ön sırada yer alır. Saz semaileri içinde de nihavent "Mehtapta yakamozlar" ın ayrı bir yeri vardır. Ayrıca, Peşrev, longa, medhal ve oyun havaları da bestekârımızın tercih ettiği formlardır.
Sadece klâsik musıki formlarımızla da yetinmez ve çok sesli müzik formlarını da oldukça kullanır. Majör ve minör gamlarla marş, destan, etüdler besteler. Hatta yine Mehmet Akif' in şiirinden yeni bir milli marş dahi yapar.
Bu eserler her halde önümüzdeki on yıllar sonrasındaki kuşaklar tarafından bütün detayları ile etüd edilecektir. Cinuçen Tanrıkorur da tıpkı Hacı Arif Bey ve Sadettin Kaynak' da olduğu gibi, yaşadığı dönemden ziyade, sonraki dönemlerde daha bir beğeni ile dinlenecektir.
(1) Mustafa BALKAN, " En büyük vasfı, talebe yetiştirmekti" , Memleket e-gazete, 30 Haziran 2005 2005-06-30
(2) Yalçın ÇETİNKAYA, " Ben Sadece Bir Kâibim", Aksiyon Dergisi, 02 Kasım 1996, sayı: 100
(3) Yalçın ÇETİNKAYA, " Ben Sadece Bir Kâtibim", Aksiyon Dergisi, 02 Kasım 1996, sayı: 100
(4) Yalçın ÇETİNKAYA, "a.g.e"
(5) Ali OKTAY , "Vefatının 9. yılında bir müzik duayenini rahmetle anıyoruz ", Yeni Asya Gazetesi, 23. Haziran2009
(6) Hilmi YAVUZ,"İkinci Ölüm Yıldönümünde Cinuçen Tanrıkorur",Zaman Gazetesi,28 Haziran 2002
(7) Beşir AYVAZOĞLU,"Şairler ve Bestekârlar",Zaman Gazetesi,8 Kasım 1996
Bu Gün "" Başörtüsü "" Konusunda Yaşananlar, Yıllar Öncesinde "" Türk Musıkîsi" Nde Aynen Yaşanmıştı.