İslâmcılık ölebilir mi? - M. Şükrü Hanioğlu
13 Ekim 2013 Pazar 20:05A+A-
Bir entelektüel hareket olarak İslâmcılığın "ölmesi" mümkün değildir. Sorun onun beklenen entelektüel sıçramayı yapamaması, zikredilen aktivizmin ideolojik zeminini oluşturmanın ötesine geçememesi ve sığ bir "dindarlıklaiklik" çatışmasına sıkışmasıdır
Bu dönemin egemen tartışması "din"in yerinin nasıl doldurulacağı üzerine yoğunlaşmıştır. Üç temel seçenek olarak ise "deneysel bilim," "yeni pozitivizm" ve "bireyi felsefî anlamda dindar yapacak yeni bir felsefe" ortaya konulmuştur. Diğer bir ifadeyle varsayılan senaryoda dine yer bulunmamaktaydı. Doğal olarak dinin entelektüel hayattaki tek tartışılma biçimi de onun "sosyolojik bir olgu olarak incelenmesi" olabilirdi. Din ve entelektüel hayat ifadelerinin bunun dışındaki bir bağlamda gündeme gelebilmesi mümkün değildi.
İslâmcılık ve entelektüel hayat
Gündemdeki "İslâmcılık" tartışmasının en ilginç noktalarından birisi bu hareketin siyasî boyutuna yapılan vurgudur. Konuya farklı bir açıdan yaklaşmakla birlikte bu altını çizme de "entelektüel" boyutu neredeyse tamamen devre dışı bırakmaktadır. Kaba hatlarıyla özetleyecek olursak İslâmcılık bir program geliştirmiş, bununla iktidara gelmiştir. Siyasî iktidar olması ve bunun üzerinden devletle bütünleşmesi ise onun sonunu getirmiştir. Bu nedenle de artık İslâmcılıktan değil, iktidarda kalabilmek için değişik sentezler yaratmaya, kendisini farklı yaklaşımlarla telif etmeye çalışan bir "siyasî yaklaşım biçimi"nden bahsedebilmek mümkündür.
Modern dünyada, modernliğin yarattığı yeni sorunlara dinî cevaplar vermenin ne derece zor olduğu ortadadır. Kendisinin olmaması gerekliliğini savunan bir dünya anlayışı ile bağdaşma yaratma, sorunlara bu yolla cevap verme gayreti İslâmcı entelektüel hareketi fazlasıyla zorlamıştır. Batı'nın hegemonik gücü ve İslâm dünyasındaki önlenemez yayılımı, İslâmcı entelektüelleri, benzer cevapların entelektüel temellerini hazırlamaya çalışan Paul Janet benzeri düşünürlerin karşılaştığından daha büyük engellerle uğraşmak zorunda bırakıyordu. Bu aynı zamanda İslâmcılığın zorunlu olarak daha siyasî bir hareket olmasına neden oluyordu.
İktidara ne geldi?
Osmanlı toplumunda 1908 sonrası gelişen İslâmcı hareket de bu nedenle siyasî boyutu kuvvetli bir "Müslüman aktivizmi"nin zeminini hazırlamıştı. Ancak bu hareketin basit bir iktidar mücadelesinin oldukça ötesinde ciddî bir entelektüel temeli olduğunu da görebilmek zor değildir.
Bu açıdan bakıldığında Seyyid Kutb'un örnek İslâmcı düşünür olarak görülmeye başlaması tesadüf eseri değildir. Dolayısıyla bilhassa 1970 sonrasında gelişen İslâmcılık entelektüel zemini fazlasıyla zayıf bir "aktivizm" karakteri kazanmıştır. Bu dönemin İslâmcı neşriyatı 1908 sonrasının Sırat-ı Mustakim, Beyanü'l-Hak benzeri yayın organları ve önde gelen İslâmcıların eserleriyle karşılaştırıldığında entelektüel açıdan ne denli büyük bir gerileme olduğu kolaylıkla görülebilir.
Bu nedenle İslâmcılığın "iktidar"a geldiği varsayımıyla, onun ölü ya da sağ olduğunu "iktidar" ilişkisi üzerinden açıklamak fazla anlamlı değildir. İslâmî söylem kullanan siyasî aktivizm ile entelektüel boyut taşıyan İslâmcılık oldukça farklı olduğundan, bunlardan ikincisinin "iktidar" haline gelebildiğini söyleyebilmek mümkün değildir. Bu nedenle öldüğü varsayılan bir sloganlar manzumesinin ötesine geçmeyen bir "aktivizm"dir. İktidar ve devletle kurulan yeni ilişki şekli bu aktivizmin muhalefet, başkaldırı ve yenilik talep eden karakterinde ciddî bir törpülenme meydana getirmiştir.