Lewis Carroll arşivleri - Herkes Dergisi
Aralık 3, 2017 /in Ana Sayfa, Edebiyat /tarafından Müge Sözen
Müge Sözen‘in Lewis Carroll araştırmalarının bir parçasıdır. Aynanın İçinden eseri içerisindeki satranç motifi üzerine bir araştırmayı konu alıyor. Aynanın İçinden araştırmasının ilk 2 bölümünü okumanız tavsiye ediliyor.
4. Bölüm olan “Tweedledum ve Tweedledee”de;
“Duyduğun ses Siyah Kral’ın horlamasıdır.” Sonra iki kardeş birden bağırdılar. “Haydi gel de ona bak!” Alice’in ellerini tutarak onu Kral’ın uyuduğu yere götürdüler.
Tweedledum, “Ne kadar güzel bir manzara, değil mi?” dedi.
Alice, onun hiç de güzel bir manzara meydana getirmediğini düşünüyordu. Kral başına püskülü olan kırmızı ve yüksek bir gecelik takkesi giymişti. Adam oraya serilmiş horul horul horluyordu. Üstelik sırtına giydiği şey de buruşuktu.
Tweedledum, “Neredeyse horultusuyla kendisini uyandıracak,” diye söylendi.
Fakat çok düşünceli ve merhametli bir kız olan Alice başka bir şey düşünmüştü. “Bu ıslak otların üstüne yatmış olması kötü. Korkarım kendisi burada soğuk alacak.”
Ama Tweedledee oralı bile olmadı.
“Kral şimdi rüya görüyor. Rüyasında neler gördüğünü biliyor musun acaba?”
Alice, “Bunu kimse tahmin edemez,” diye cevap verdi.
Fakat Tweedledee bu sözlere hayret ederek bağırdı.
“O şimdi rüyasında seni görüyor!” Sonra bir zafer kazanmışçasına ellerini çırptı. “O seni rüyasında görmekten vazgeçerse nerede olacağını sanıyorsun bakalım?”
Alice, bu sözleri saçma buldu. “Şu anda neredeysem yine de orada olacağım tabii.”
Tweedledee, onu aşağı gören bir tavırla konuşmaya başladı.
“Hayır! Olamazdın! Sen hiç bir yerde olamazdın. Sen sadece Kral’ın rüyasında görmekte olduğu bir şeysin!”
Siyah Kraliçe’yi ele geçirdiğinde
Siyah Kral, bütün anlatı boyunca, ta ki 9. Bölüm’ün kapanışında Kraliçe Alice, Siyah Kraliçe’yi ele geçirdiğinde, kendisini şah-mat edene kadar, uyumaktadır. Hiçbir satranç oyuncusuna, kralların, bazen roktan sonra hamle yapmayarak, çoğu satranç oyunu boyunca uyuma eğiliminde olduğunu hatırlatmaya gerek yoktur. Zaman zaman, bir kralın bütün oyun boyunca başlangıç karesinde kaldığı turnuva oyunları oynanmaktadır.
Siyah Kral’ın rüya bölümü, gerçeklik ve Tanrı’nın doğası hakkında Alice ve okuyucular için daha büyük saklı anlamlar geliştirir. Siyah Kral’ın varlığı, hiç kimsenin gerçekten var olmadığı, ancak yalnızca ilahi bir hayal gücünün bir parçası olarak yaşadığı kavramını ileri sürer. Satranç tahtası motifi hikayeyi düzenlemek için bir araç olarak mantıklıdır, çünkü genel olarak insan yaşamı için bir alegori işlevi görür. Hikayedeki karakterler, hiçbir özgür iradeye sahip olmadıkları ve yaratıcılarının iradesine göre hareket ettikleri deterministik bir mevcudiyette yaşarlar.
Özgür irade bu dünyada bir ilüzyondur, çünkü Ayna Dünyası’nın sakinleri tüm eylemlerinde satranç oyununun kurallarını izlemelidir. Özgür iradenin bir ilüzyon olarak kabul edilmesi düşüncesi Alice’in maceralarını anlayışımızı zorlar, çünkü bunların Alice’in kendi hayal gücünün bir parçası olarak var olduğunu anlamışızdır. Alice’in daha büyük bir ilahi gücün manipülasyonu altında hareket etme olasılığını sunarak, Carroll, insan yaşamının daha büyük bir ilahi gücün hayal gücünün bir soyutlaması olarak var olduğu düşüncesini gündeme getirir.
5. Bölüm olan Yün ve Su
Alice, böyle konuşurken şalı yakaladı. Bunun sahibini bulmak için etrafına bakındı. Biraz sonra da Beyaz Kraliçe deli gibi koşarak ağaçların arasından çıktı. Kadın, uçarmış gibi kollarını da iki yanına açmıştı.
Alice, hemen elinde şalla onu karşılamak için çıktı.
QB4’e çılgınca koşarak, Beyaz Kraliçe Alice’in tam batısındaki kareye gelir. Kraliçelerin hikâye boyunca pek çok koşturdukları gerçeği, onların satranç tahtasında her yöne sınırsız mesafede hareket güçlerine bir göndermedir. Beyaz Kraliçe, karakteristik dikkatsizliği ile, K3’e hamle yaparak Siyah Kral’ı şah-mat etme fırsatını kaçırmıştır. Carroll, “Sahne Üzerinde Alice” makalesinde, Beyaz Kraliçe hakkında şöyle yazmaktadır:
Son olarak, Beyaz Kraliçe, benim rüya fantezimde, hassas, aptal, şişman ve soluk görünüyordu; bir bebek kadar çaresiz ve onun ahmak olduğunu düşündüren yavaş, zırvalayan ve şaşkın bir havası olan, ama asla fazla da böyle olmayan; çünkü bence bu, onun öbür türlü üreteceği mizahî etki için ölümcül olurdu. Wilkie Collins’in romanı İsimsiz’de, tuhaf bir biçimde ona benzeyen bir karakter vardır; iki farklı yakınsak yolla, bir şekilde aynı ideale ulaşmışızdır ve Bayan Wragg ile Beyaz Kraliçe, ikiz kız kardeşler olabilirdi.
Beyaz Kraliçe konuşurken yakasındaki iğne yine açılmıştı. Birdenbire esen rüzgâr kadının şalım uçuruverdi. Şal uçarak küçük bir akar suyun üstünden geçti. Kraliçe de kollarını açarak âdeta uçarcasına şalının peşinden koştu. Hem bu sefer kadın şalını kendi kendine yakalamayı da başardı.
Beyaz Kraliçe, bir kare ileriye, QB5’e hamle yapmaktadır.
Beyaz Kraliçe hamle yapar
Beyaz Kraliçe, zafer dolu bir sesle bağırdı. “Yakaladım! Şalımı yakaladım. Şimdi tek başıma şalımı üstüme takarak broşumla iğnelediğimi de göreceksin.” Alice, son derece terbiyeli bir tavırla, “Parmağınızın eskisinden daha iyi olduğunu ümit ederim,” diye mırıldandı. Sonra Beyaz Kraliçenin peşinden o da küçük dereyi geçti.
Alice de, aynı şekilde, bir kare ilerlemektedir. Bu hamle onu, yine (şimdi bir koyun olan) Kraliçe’nin yanına, Q5’e taşımaktadır.
Yaşlı Koyun, parayı aldı. Bunu bir kutuya koydu. Sonra kıza bakarak konuştu.
“Ben hiç bir şeyi insanların eline vermem… Çünkü böyle bir şey uygun olamaz… Onun için yumurtanı kendin almalısın.” Koyun dükkânın öbür ucuna kadar gitti. Yumurtayı da alarak bir rafın üstüne dimdik duracak şekilde koydu.
Koyun’un dükkânın diğer ucuna hareketi, satranç tahtasında, Beyaz Kraliçe’nin KB8’e hamlesi ile gösterilmektedir.
Noktalar, Alice’in Q6’ya ilerleyerek, dereyi geçtiğini göstermektedir. Şimdi, Beyaz Kral’ın sağındaki karededir, ancak bir sonraki Humpty Dumpty bölümünden sonrasına kadar, onunla karşılaşmaz.
7. Bölüm olan “Aslan ve Tek Boynuzlu At”ta;
Beyaz Kral, Alice’i görünce neşeli bir sesle bağırdı.
“Hepsini gönderdim! Ormandan geçerken hiç asker gördün mü acaba yavrum?”
“Evet gördüm, sayın Majeste. Galiba bir kaç bin asker vardı.”
Kral, bu sözleri duyar duymaz hatıra defterine baktı.
“Tam dört bin iki yüz yedi asker. Evet tam bu kadar işte. Yalnız bütün atları gönderemedim. Çünkü bunlardan ikisi oyunda bize lâzım.”
İki ata, satranç oyununda, iki beyaz şövalyeye savaş atı sağlamak için ihtiyaç vardır.
Alice, “Bu pek küçük bir deprem olmalı,” diye düşündü. Sonra da Kral’a bakarak sordu.
“Kapışan kimler?” Kral, hemen cevap verdi.
“Kim olacak, Aslanla Tek Boynuzlu At tabii.” Alice, iyice merak etmişti.
“Onlar tacı ele geçirmek için mi savaşıyorlar?” Kral,
“Evet,” diye cevap verdi. “Öyle yapıyorlar. Üstelik işin tuhaf tarafı uğrunda savaştıkları taç da bana ait! Haydi koşup onları seyredelim.”
Bunun üzerine koşmaya başladılar.
Açık olmayan nedenler yüzünden, Beyaz Kral, Aslan ile Tek Boynuzlu At’ın kavgasını görmek için koşarak, bir satranç oyununda yavaş yavaş, kare kare ilerleme yöntemini ihlâl etmektedir.
Alice, bir iki dakika kadar durup Haberci’nin gidişini seyretti. Sonra birdenbire gözleri parladı. Parmağıyla ileriyi işaret ederek,
“Bakın! Bakın!” diye bağırdı. “Beyaz Kraliçe karşı kırlardan koşarak geliyor!”
Beyaz Kraliçe, Siyah Şövalye’nin batısındaki bir kareden, QB8’e hamle yapıyor. Gerçekten de kaçmasına gerek yok – Şövalye onu alamazdı, ancak o Şövalye’yi alabilirdi – ancak hamle, onun aptallığının karakteristik bir özelliğidir.
Kız, davul seslerinin nereden geldiğini anlayamadı. Sadece hava bile bu sesle dolu gibiydi. Kız, davulun durmadan kafasında çaldığını hissediyordu. Alice, nihayet sağır olduğuna karar verdi.
Alice, dayanamayarak ayağa kalktı. Korkuyla küçük dereyi atladı.
Alice Q7’ye ilerler.
Kasım 19, 2017 /in Ana Sayfa, Edebiyat /tarafından Müge Sözen
Müge Sözen, Lewis Carroll kitapları ve Carroll’ın eserleri hakkındaki çalışmalarına Herkes Dergisi bünyesinde devam ediyor. Alice Harikalar Diyarında ve Aynanın İçinden üzerine araştırma ve çeviri çalışmaları ile Carroll çalışmaları ile dikkatleri üzerine çekiyor. Aynanın İçinden isimli eserde satranç motifleri hakkında ayrıntılı bir çalışma sürdürüyor. Siyah ve beyaz satranç motifleri hakkında bilinmeyenleri öğreneceksiniz.
Ressamlar, heykeltıraşlar ve müzisyenler, uzun zamandır, bir satranç tahtası üzerinde 32 taşın karmaşık hareketinden ilham almışlardır. Ancak, yazarlar da 64 karelik savaş alanından ilham almışlardır. Muhtemelen, bunların arasında en fazla ilham alan, Alice Harikalar Diyarında ve Aynanın İçinden eserlerinin yazarı Lewis Carroll (Charles Lutwidge Dodgson)’dır. Birinci kitapta, Alice tavşan deliğinden düştükten sonra bir iskambil kağıtları krallığı ile karşılaşırken, devamı olan kitapta, bir aynadan geçerek, antropomorfik siyah ve beyaz satranç taşlarının yaşadığı, tamamen yeni bir harikalar diyarı bulmuştur.
Kitabın iki ana sembolünün ayna ve satranç tahtası olması mantıklıdır – sonuçta, oyunun başında tahtadaki taşlar birbirinin yansımasıdır. Ancak, satranç Carroll’ın hikayesinde yalnızca yinelenen bir motif veya sembol değildi; bu, aslında, romanın yapısının temeliydi. Öykü, bir satranç oyunu çevresinde tasarlanmıştı. Bu durum, okuyucunun bir satranç problemi ve aşağıdaki notla karşılaştığı kitabın en başında açık hale getirilir: “Beyaz Piyon (Alice) on bir hamle oynar ve kazanır.” Alice Harikalar Diyarında’nın devamı olan kitap, oynanabilir, ancak tuhaf bir satranç problemi olarak tasarlanmıştır.
Carroll’ın Satranç problemini açıklayışı
Carroll’ın, Aynanın İçinden kitabındaki olaylar dizisinin temelinde yatan satranç problemini açıklayışı doğrudur. İnsan, Sidney Williams ve Falconer Madan’ın Rahip C. L. Dodgson Edebiyatı El Kitabı’nın 48. sayfasındaki, normal bir şah-mat yapmak için “hiçbir çaba” gösterilmediği cümlesini açıklayacak söz bulamamaktadır. Son mat tamamen doğrudur. Ancak, Carroll’ın kendisinin de işaret ettiği gibi, siyah ve beyazın hamleleri düzgün bir sırada yapmadıkları ve Carroll tarafından listelenen “hamleler”den bazılarının, satranç tahtasındaki taşların gerçek hamleleri ile temsil edilmedikleri doğrudur. (örneğin, Alice’in birinci, üçüncü, dokuzuncu ve onuncu “hamleler”i ve kraliçelerin “rok yapma”ları).
Satranç kurallarının en ciddi ihlâli, problemin sonuna yakın, Siyah Kraliçe Beyaz Kral’a şah çektiğinde, ama her iki taraf da bu gerçeği dikkate almadıklarında meydana gelmektedir. “Satranç bakımından, neredeyse hiçbir hamlenin makul bir amacı yoktur,” diye yazmaktadır Bay Madan. Her iki tarafın da son derece dikkatsiz bir oyun oynadığı doğrudur, ancak aynanın ardındaki çılgın yaratıklardan başka ne beklenebilir ki? İki yerde, Beyaz Kraliçe bir şah-mat yapma şansını kaçırmaktadır ve başka bir fırsatta da, Kara Şövalye’yi esir alabilecekken, ondan kaçmaktadır. Ancak, her iki dikkatsizlik de, onun dalgınlığının sonucudur.
Beyaz Şövalye eksantriklikleri
Bir satranç oyununu, eğlenceli bir saçma fantezi ile iç içe geçirmenin şaşırtıcı zorlukları göz önüne alındığında, Carroll kayda değer bir iş başarmaktadır. Örneğin, Aynanın İçinden kitabında Alice, o sırada kendininkinin yanındaki bir karede olmayan bir taş ile hiçbir zaman konuşmamaktadır. Tıpkı gerçek satranç oyunlarında olduğu gibi, kraliçeler bir şeyler yapmak için koşuştururken, kocaları göreceli olarak sabit ve etkisiz kalmaktadır.
Beyaz Şövalye’nin eksantriklikleri, Şövalyelerin hareketlerinin eksantrikliğine övgüye değer şekilde uymaktadır; hâttâ Şövalyelerin şu ya da bu yöne atlarından düşme eğilimleri, bir yönde iki kareden sonra, sağa ya da sola bir kare olan şövalye hamlesini akla getirmektedir. Okuyucuya, satranç hamlelerini hikâyeyle birleştirmesinde yardımcı olmak üzere, her hamle, metinde tam görüldüğü noktada belirtilecektir.
Dev satranç tahtasının sıraları, birbirinden derelerle ayrılmaktadır. Sütunlar çitlerle ayrılmıştır. Uyuklayan Siyah Kral’a şah-mat yapmak için Siyah Kraliçe’yi (kraliçe olarak) esir aldığı son hamlesi dışında, Alice, bütün problem boyunca, kraliçenin sırasında kalır. Alice’i sekizinci kareye kadar kendi sırasında boyunca ilerlemeye ikna edenin Siyah Kraliçe olduğuna dikkat çekmek eğlencelidir. Kraliçe bu tavsiye ile kendini korumaktadır, çünkü beyaz başlangıçta, şık olmasa da kolay bir biçimde, üç hamlede şah-mat yapabilir.
Beyaz Şövalye ilk önce KKt.3’te şah çeker. Siyah Kral Q6’ya da gitse, Q5’e de, beyaz, Kraliçe ile QB3’de mat edebilir. Tek alternatif, Siyah Kral’ın K4’e gitmesidir. Sonra, Beyaz Kraliçe QB5’te şah çeklerek, Siyah Kral’ı K3’e gitmeye zorlar. Sonra, Kraliçe Q6’da mat eder. Elbette bu, bir zihin uyanıklığı gerektirmektedir ki, bu ne Şövalye’de, ne de Kraliçe’de vardır.
Tarihte satranç oyunları
Orta Çağ’da ve Rönesans’da, satranç oyunları bazen çok geniş alanlarda, insan taşlar ile oynanırdı (bkz. Rabelais’nin Gargantua ve Pantagruel’i, 5. Kitap, 24 ve 25. Bölümler), ama Carroll’ınkinden daha önce, kurmaca bir öyküyü canlı satranç taşlarına dayandıran hiçbir girişim bilmiyorum. O zamandan bu yana pek çok kez, çoğunlukla bilim-kurgu yazarları tarafından yapılmıştır. Yakın tarihli bir örnek, Poul Anderson’ın güzel kısa hikâyesi, Ölümsüz Oyun (Fantezi ve Bilim-Kurgu, Şubat 1954)’dur.
Birçok nedenden dolayı, satranç taşları özellikle ikinci Alice kitabı için uygundur. Kralların ve kraliçelerin geri dönüşüne izin vererek, ilk kitaptaki iskambil kartlarını tamamlamaktadırlar; valelerin kaybı, şövalyelerin edinimi ile dengelenmiştir. Alice’in ilk kitaptaki şaşırtıcı boyut değişikliklerinin yerini, elbette satranç taşlarının tahtadaki hareketlerinin neden olduğu, eşit derecede şaşırtıcı yer değişiklikleri almıştır. Mutlu bir tesadüf eseri, satranç aynı zamanda ayna yansıması motifi ile de bağlantılıdır.
Yalnızca kaleler, filler ve şövalyeler çifter çifter değillerdir, aynı zamanda, oyunun başlangıcında, bir oyuncunun taşlarının asimetrik düzeni (kral ve kraliçenin pozisyonları yüzünden asimetriktir), rakibinin taşlarının tam bir ayna yansımasıdır. Son olarak, satranç oyununun çılgın niteliği, ayna dünyasının çılgın mantığına uymaktadır.
(Oyun başlamadan önce düzenlendiği gibi.)
TAŞLAR PİYONLAR PİYONLAR TAŞLAR
Tweedledee Papatya Papatya H. Dumpty
Tek Boynuz Haigha Haberci Marangoz
Koyun İstiridye İstiridye Mors
B. Kraliçe “Lily” Pars Zambağı S. Kraliçe
B. Kral Geyik Yavrusu Gül S. Kral
Yaşlı adam İstiridye İstiridye Karga
B. Şövalye Hatta Kurbağa S. Şövalye
Tweedledum Papatya Papatya Aslan
1896 önsüzü ile değiştirilmeden evvel
Yukarıdaki oyundaki karakterler listesi, Aynanın İçinden kitabının daha önceki baskılarında, Carroll bunu 1896 önsözü ile değiştirmeden önce yer almaktaydı. Bunu çıkarmak akıllıcaydı, çünkü yalnızca satranç oyununa karışıklık eklemektedir. Yalnızca bir örnekten söz edeceğim. Eğer Tweedle kardeşler iki beyaz kale iseler, o zaman Carroll’ın diyagramının ilk sırasındaki beyaz kale kimdir, diye sormuştur Denis Crutch, satranç oyunu ile ilgili bir konferansta (Jabberwocky, Yaz 1972’de yayımlanmıştır).
Bir satranç oyununun başlangıç pozisyonunda, sözcüklerin düzeni, her taş ve piyonu tanımlamayı kolaylaştırmaktadır. Hikâyede hiç sözü edilmeyen fillerin, belirli bir nedenle olmasa da, burada Koyun, Yaşlı Adam, Mors ve Karga’ya bağlandığına dikkat edin.
Kitabın 1. Bölüm’ü olan “Aynalar Evi”nin başlangıcında, Alice’in kedisi Dinah’ın iki yavrusu Kitty (siyah yavru) ve Kartopu (beyaz yavru)’ndan söz edilir. Kitty ve Kartopu, siyah ve beyaz kedi yavruları, satranç tahtasının siyah ve beyaz karelerini ve kitabın satranç oyununun siyah ve beyaz taşlarını yansıtmaktadır.
Bölümün ilerleyen parçasında, Beyaz Kral ve Beyaz Kraliçe arasında aşağıdaki diyalog geçer;
Beyaz Kral ve Beyaz Kraliçe diyalogları
“Aman yanardağa dikkat et!”
Kral, hemen endişeli endişeli şömineye baktı. Herhalde bir yanardağın ancak böyle bir yerde bulunabileceğini düşünüyordu.
Ancak ondan sonra sordu.
Hâlâ kendisini toplayamamış olan Beyaz Kraliçe, nefes nefese konuşmaya çalıştı.
“O yanardağ püskürüp beni buraya çıkarttı. Aman sen her zamanki yoldan gel. Sakın havalanayım deme!”
Alice, merakla durumu seyrediyordu. Beyaz Kral’ın, ağır ağır şöminenin parmaklığına tırmanmasına baktı.
Beyaz Kral’ın bir kol demirinden ötekine, şömine paravanasından yukarı çıkmak için yavaş mücadelesi, bir satranç kralı, bir kraliçe gibi her yöne hareket edebildiği hâlde, yalnızca bir kareden diğerine hareket etmesine izin verildiği gerçeğini yansıtmaktadır. Bir kraliçe tek bir hamlede yedi kareye kadar gidebilir ve bu da kraliçelerin daha sonra havada uçabilme yeteneklerini açıklamaktadır, ancak bir kralın satranç tahtasının bir tarafından diğer tarafına gitmesi yedi hamle almaktadır.
Alice, Kralın saçlarını da düzelttikten sonra onu Beyaz Kraliçe’nin yanına masaya bırakıverdi.
Fakat Kral ayakta duracak yerde hemen sırt üstü düştü ve öyle hareketsiz kaldı.
Alice de yaptığına pişman olmuştu. Telâşlanarak, odada dolaşmaya başladı. Beyaz Kral’ı ayıltmak için su arıyordu. Bunu adamın üstüne boşaltacaktı. Fakat odada su yoktu. Alice böyle aranırken eline bir şişe mürekkep geçti.
Fakat küçük kız, geri dönünce Beyaz Kral’ın ayılmış olduğunu gördü. Kral’la Kraliçe baş başa vermişler korkulu korkulu fısıldaşarak konuşuyorlardı. Bu yüzden, Alice de onların sözlerini epey güçlükle duyabildi.
“Emin ol şekerim,” diyordu. “Öyle korktum, öyle korktum ki bıyıklarımın ucuna kadar buz gibi kesildim.”
Fakat Beyaz Kraliçe, eşine hiç de beklenmedik bir cevap verdi.
“Senin bıyığın yok ki.”
Ama Kral, yine de sözlerine devam etti.
“O anın verdiği dehşeti bilemezsim Bunu asla…. asla unutamayacağım!”
Beyaz Kraliçe, yine de umulmadık bir lâf ederek,
“Eğer bunu hatıra defterine yazmazsan,” diye mırıldandı. “Unutacağını sen de pekâlâ biliyorsun.”
Savaşta öldürülmüş Kral
Satranç oyununda, sıklıkla, kaybeden yenilgiyi kralını sırt üstü yatırarak gösterir. Az sonra öğrendiğimiz gibi, bu, savaşta öldürülmüş biri gibi doğal olarak soğuyan Kral için bir dehşet anıdır. Kraliçe’nin olayın bir andıçını yapma önerisi, bir oyuncunun oyunu unutmamak için satranç hamlelerini kaydetmesini akla getirmektedir.
Alice satranç taşları için görünmezdir ve bu da Aynalar Evi’nde meydana gelen tersine çevrilmenin bir özelliğidir. Alice’in dünyasında kendisi canlıyken, satranç taşları cansızdır, ancak Ayna Dünyası yaşamları için bir çalışma düzenine sahip olan satranç taşlarına aittir. Tıpkı satranç tahtası gibi, yaşamları son derece simetrik ve kontrol altındadır.
Alice’in görünmezliği, Ayna Dünyası’nın satranç taşları üzerinde tanrısal bir güce sahip olduğunu akla getirir ki bu da tüm evrenin onun hayal gücünün bir parçası olarak var olduğu gerçeğinden kaynaklanır. Alice, Beyaz Kral’ı, satranç taşlarının yaşamlarını manipüle eden ilahi bir güçmüş gibi tutup, kaldırır. Bu durum, satranç tahtasını, bireylerin satranç taşları gibi konumlandırıldığı ve önceden belirlenmiş kurallara göre hareket ettirildiği bir varlık düzlemi olarak kabul etme düşüncesini oluşturur.
Evin içinde, Alice’in görünmezliği onun görünmeyen bir el olmasına izin verir, ancak satranç tahtası görüntüsü, dışarıdaki satranç oyununa katıldığı bir sonraki bölümde tam önemine sahip olur. Orada, Alice’in kendisi, görünmeyen bir el, muhtemelen de Carroll’ın yazarlık eli tarafından manipüle edilen bir satranç taşı haline gelir. Bu elin dayatması, Alice’in bedeni üzerinde kontrolü kaybederek, merdivenlerden aşağı süzüldüğü ve yazarın görünmeyen eli tarafından kaderine doğru ileri sürüldüğünde belirgin hale gelmeye başlar.
Eylül 5, 2017 /in Ana Sayfa, Edebiyat /tarafından Müge Sözen
Lewis Carroll’ın hayatının birçok yönü, yazdıklarını etkilemiştir. Bu yönlerden bazıları; onun matematiksel geçmişi ve mantıksal eğilimi, küçük kızlara ilgisi ve onların fotoğraflarını çekmesi, anormal yeme alışkanlıkları, ikili kişilik, uyku güçlükleri, Victoria dönemine ait yaşam tarzı ve ihmal edilen çocukluğunu içermektedir. Hayatının bu özellikleri, onun en iyi bilinen romanı “Alice Harikalar Diyarında” da dahil olmak üzere, edebiyatına yansımıştır. Lewis Carroll pedofili ile ilişkilendirilmeye başladı ve bunda küçük kızlara ilgisi önemli bir rol oynadı.
Lewis Carroll daima son derece mantıklı bir adamdı, bir görevi tamamlamak için sürekli daha etkili yöntemler icat ediyordu. Hayatta olduğu gibi, Lewis Carroll edebiyatında da son derece mantıklıydı. Birçok matematiksel tez yazmıştı, ancak kurmaca romanları da, iskambil kağıtları, satranç ve aynada evrilmeler gibi mantık unsurlarıyla doluydu. Carroll’ın yazdıklarında satranç ve kroketin görülmesi, bu etkinliklere duyduğu kişisel ilgi ve katılımının sonucuydu. Lewis Carroll karakterleri, daha mantıklı bir sonuca varmak için yaygın olarak anlaşılanları sürekli olarak göz ardı ediyorlardı. Lewiss Carroll pedofili suçlaması ile karşı karşıya kaldı. Carroll’un bu suçlamalarda hikayelerindeki semboller önemli rol oynadı. Kral, Alice’e, kimin geldiğini görmek için yola bakmasını istediğinde, bu mantık türü Kral tarafından kullanılır:
“…Şu yola bir bak yavrum. Onlardan birini görüp göremediğini bana söyle.”
Alice, denileni yaptı ve sonra,
— “Ben hiç kimseyi göremiyorum,” diye cevap verdi.
Kral, üzüntü dolu bir sesle konuşmaya başladı.
— “Ah! Keşke benim gözlerim de seninkiler gibi olsa! Hiç kimseyi görmemek ne kadar fevkalâde bir şey! Hem üstelik bu kadar mesafeden görememek!”
Lewis Carroll ve yemek takıntısı
Carroll’ın, nevrozu yüzünden olabilecek, yemekle takıntılı bir şekilde ilişkisi olduğu biliniyordu. Yeme ile ilgili bu takıntı, onun edebiyatına yansır. Yiyecek çoğu zaman Alice masallarında olduğu gibi olumsuz bir çağrışımla vurgulanır. Alice’in yemek yemesi ve içmesi, büyüklüğünde bir değişikliğe neden olur. Kupa Valesi, Kraliçe’nin reçelli turtalarını çaldığı iddia edilerek yargılanır ve idam cezasına çarptırılması önerilir. Ayrıca, Düşesin çok fazla biberle pişirmesinin sonucu olarak, herkes sürekli hapşırır. Çılgın çay partisinde Alice, Fındık Faresi’nin anlattığı bir hikayedeki gıdalar hakkında soru sorar:
Yiyecek ve içecekle fazla ilgilenen Alice hemen sordu. “Peki onlar ne yiyorlarmış?”
Fare, bir iki dakika düşündü. “Şeker pekmezi yiyerek yaşıyorlarmış.”
Alice, nazik nazik, “Bunu yapamazlardı,” diye itiraz etti. “Hasta olurlardı.”
Fare, “Evet,” dedi. “Onlar da çok hastalardı.”
Alice harikalar diyarında simgeleri
Alice ayrıca şöyle de der:
“…Belki de insanları öfkeli yapan daima karabiberdir.” Bu yeni buluşuna sevinerek devam etti. “Sirke de onları ekşitiyor. Papatya suyu da acılaşmalarına sebep oluyor.”
Yemek başka şekillerde de vurgulanır. Yeme, günah ile bir yılanın bulunduğu bir bahçenin Cennet Bahçesi’ni temsil etmesi vasıtasıyla ilişkilendirilir. Dolayısıyla, Alice, yanlış olduğunu bildiği halde, oradayken Kraliçe’nin reçelli turtalarını yemeyi istediğinde, Havva’yı temsil etmektedir. Ayrıca, yazdığı çoğu şiirler ve şarkıları, avcı hayvan ve av temaları etrafında döner. Dahası, Cheshire Kedisi’nin sırıtışı, görünen ilk bölümü ve kaybolan son bölümüdür, bu nedenle ağza odaklanır. Carroll’ın karikatürü “The Rectory Umbrella” (Rektörlük Şemsiyesi), son derece mantıksız oranlarda yemek yiyen bir aileyi sergiler. Resimlerinden bir diğerinde de, bütün bir erik pudingini yiyen bir adamı sergiler.
Alice harikalar diyarında hayvanlar
Carroll’ın kendi yaşamında, Lewis Carroll takma adıyla yazmaya başladığında, ikili bir kişilik mevcuttu. Kendi ikiliğine benzer şekilde, Carroll’ın edebiyatında birçok karşıt kimlik vardır. Aynanın İçinden’de, Tweedledee ve Tweedledum birbirlerinin görüşleri ile sürekli olarak çelişen ikizlerdir. Alice Harikalar Diyarında’da hayvanların karşıt kimlikleri vardır. Alice’in kedisi Dinah yırtıcı hayvanken, Harikalar Diyarı hayvanları kurbandır. Alice tavşan deliğine düştüğünde, üst ve alt bir olur. Bir noktada Alice, iki farklı sesle konuşarak iki kişi gibi davranır.
Ayrıca, aşağıdakini söyleyerek, başkalarının kimliklerini de üstlenmeyi planlar:
“O zaman onlara bakarak, ‘O halde ben kimim?’ diye soracağım. “Önce onu söyleyin bana.” Eğer o kimse olmak istersem yukarıya çıkarım. Aksi halde başka biri olana kadar burada kalırım.”
Alice harikalar diyarında ikili kimlik
Bir duruşmada, Alice, duruşmadaki jüri üyesi, jüri ve tanık pozisyonlarını üstlenir. Alice, bir kroket oyunu sırasında cezalandırıcı ve cezalandırılan kişi rollerini üstlenir. İlk olarak, Kraliçe’yi hile yapmakla suçlar ve sonra Alice kendisini aldatır ve kendi kulaklarını yumruklar.
Lewis Carroll uyku sorunu
Carroll uyku zorlukları ve muhtemelen uykusuzluk yaşıyordu ve bu durum yazdıklarına da yansımıştır. Nyctograph (Carroll’ın icadı olan, karanlıkta yazı yazmaya yarayan bir alet) da dahil olmak üzere, gece onu meşgul edecek buluşlar bu varsayımı desteklemektedir. Bu uyku sorunları onun edebiyatına da yansımaktadır. Alice öykülerinde uykuya vurgu yapılır, çılgın çay partisinde fındık faresi uyanık kalamaz ve her iki hikayesinde de Alice rüya görmektedir. Carroll’ın son matematiksel eseri, uyku sorunlarına işaret eden, Curiosa Mathematica Part III: Pillow Problems (İlginç Matematik III. Bölüm: Yastık Problemleri)’dır.
Lewis Carroll Victoria dönemi
Carroll, Victoria döneminde yaşamıştır ve bu durum yazdıklarını etkilemiştir. Kraliçe Victoria, bu dönem boyunca egemen olmuştur. Dolayısıyla, Carroll’ın yazdıklarında kadın egemenliği sergilenmiştir. Alice öykülerinde, Kupa Kraliçesi hem boyutu hem de gücü ile Kral’ı aşar. Ayrıca, Düşes kocasına boyun eğdirir ve evin kontrolü kendisindedir. Carroll, dakiklik özelliği taşıyan bir çağda yaşamıştır. Bu, tekrar tekrar “Geç kaldım, geç kaldım, çok önemli bir randevuya geç kaldım” diyen Beyaz Tavşanın gecikmesine verdiği aşırı paranoyak tepkide yansıtılmaktadır. Victoria döneminin karakteristik özelliği de katı bir sınıf yapısıydı. Alice, Harikalar Diyarı yaratıklarına, özellikle daha küçük olanlarına, sürekli olarak hakaret ettiği şekilde, bu Carroll’ın yazılarında sergilenmektedir.
Lewis Caroll çocukluk
Carroll, yazdıklarını etkileyen biraz ihmal edilmiş bir çocukluğa sahipti. Bu ihmalin nedeni, dört diğer kardeşinin altı yaşından önce doğmasıydı ve bu nedenle kendisine pek önem verilmemişti. Ne Charles Dodgson ne de Lewis Carroll’ın bebekler hakkında söylenecek çok iyi şeyi vardı. “Onları atın.” “Onları birbirine bağlayın ve onları vahşi doğaya gönderin.” “Onları kızartın ve ana yemek için meze olarak servis edin.” Onun bebekler ile olan olumsuz deneyimleri, Düşes’in bebeği çok ağladığı için baş belası olduğu ve daha sonra bir domuza dönüşüp, ormanda bırakıldığı Alice Harikalar Diyarında’da yansıtılmaktadır.
Lewis Carroll’ın hem hayatında hem de eserlerinde çok egzantrik bir adam olduğu sonucuna varabiliriz ve edebiyatındaki birçok benzersiz bölümün hayatında karşılaştığı benzer deneyimlerle ilişkilendirilebileceği oldukça akla yatkındır.
Ağustos 15, 2017 /in Ana Sayfa, Edebiyat /tarafından Müge Sözen
Alice adından bahsedecek olursak, genellikle Lewis Carroll‘ın çocuk hikâyelerini düşünme eğiliminde oluruz. Yani, Alice Harikalar Diyarında ve Aynanın İçinden, çocuk edebiyatının yüzyılı aşkın bir süredir çocuklar ve yetişkinler tarafından okunan iki klasik eseridir. Bu iki hikâye, kendisini, pek çok farklı ve alışılmadık karakterle karşılaştığı tuhaf ortamlarda bulan, Alice adlı küçük bir kızın hikâyesini anlatır. Alice her iki hikâyenin merkezinde olmasına rağmen, her hikâyenin amacı, karakterleri ve stili benzersizdir.
Lewis Carroll ilk olarak, küçük kız Alice Liddell ve kız kardeşlerine, absürtlüklerle dolu bir hikâye taleplerini takiben hikâyesini ilk kez anlattıktan üç yıl sonra, 1865 yılında Alice Harikalar Diyarında masalını ilk kez yayınladı. Bu hikâyenin oluşturulması, Carroll Alice Harikalar Diyarında’yı kızları eğlendirmek için anlatmaya başladığında, bir nehir pikniğinde başladı. İlk öykünün yaratılışındaki kendiliğindenlikten farklı olarak Lewis Carroll’ın Aynanın İçinden kitabı, birincisinden altı yıl sonra, Alice bir genç kızken yayımlandı. Bu ikinci hikâye, birinciden daha mantıklıydı ve hem tarzı hem de yönü açısından ondan açıkça farklıydı.
Hey taksi! öykü dizisi
Alice’in girişi ve “başka” dünyada kendini nasıl bulduğu hikâyelerin her birinde çok farklıdır. Alice Harikalar Diyarında’da Alice’in merak ve can sıkıntısı, Beyaz Tavşan’ı takip etmesine neden olur. Sonuçta tavşan deliğine düşer ve böylece hem onu hem de okuyucuyu büyülü ve düzensiz bir dünyaya sürükler. Carroll’ın Harikalar Diyarı, Alice’in karakterlerin çoğunu zor ve tuhaf bulduğu bir yerdir. Yolculuk boyunca çeşitli karakterlerle karşılaşır; bunların büyük çoğunluğu büyük olasılıkla gerçek Alice Liddell tarafından bilinen gerçek insanları temsil eder. İlk öykü boyunca Alice, kendini çeşitli aşamalarda büyüyüp küçülürken bulur; ancak bu, Carroll’ın Aynanın İçinden’de tekrar etmediği bir şeydir.
Alice ve Carroll’ın ilk öyküsü
Alice‘in merakı, onu Aynanın İçinden’deki “diğer” dünyaya da götürür. Carroll’ın ilk öyküsünden farklı olarak, bu dünya mantıklı ve içinde büyüsünün bir kısmını kaybettiği bir dünyadır. Alice aynadan geçtiğinde, çevresi tersine çevrilir ve Carroll, Jabberwocky şiirinde, Tweedledee ve Tweedledum’ın ayna görüntülerinde ve Beyaz Kraliçe’nin önce çığlık atıp sonra kendisini toparlamasında, öykü boyunca tersine dönme görüntülerini tekrarlar. Carroll’ın Alice Harikalar Diyarında kitabında bu tersine dönme kullanımı bulunmaz.
Alice harikalar diyarında ve Lewis Carroll
Bu hikâyelerin her ikisi de Carroll’ın bunları yazma biçimlerine göre farklı yapılandırılmıştır. Alice Harikalar Diyarında’da, öykünün bir yönü bulunmamaktadır ve bölümler neredeyse herhangi bir sıralamada yer alsa da, hikâye hâlâ mantıklı olacaktır. Bununla birlikte, Carroll’ın girişte satranç oyunuyla açıkça belirttiği gibi, Aynanın İçinden’de bunun tam tersi geçerlidir. Bu satranç tahtası imgesi, Aynanın İçinden’deki hikâyeyi anlamak için esastır ve okuyucuya bir mantık ve düzen duygusu tasvir eder. Hikâye boyunca okuyucu, hikâyenin nereye ilerleyeceği konusunda net bir yön duygusu taşır ve her bölüm sırayla izler. Alice’in ikinci hikâyedeki yolculuğu, bir piyondan bir Kraliçe olmaya doğru gidişidir.
Carroll’ın satranç tahtasını kullanımı Alice’in yetişkinliğe geçişinde de önemlidir. Satranç tahtasında bir piyon olmaktan Kraliçe statüsüne ulaşma yolculuğu, bir yetişkin olma yolundaki bir çocuğun gelişimini temsil eder. Bu vurgu esas olarak Aynanın İçinden’de aktarılır ve Carroll Alice’in çeşitli karakterlerle, özellikle Krallar ve Kraliçeler ile yaptığı karşılaşmalar yoluyla bunu aktarır. Kraliçe, bir “yetişkin” dünyasında bir çocuğun hissettiğine benzer şekilde, Alice’in her zaman bir adım önünde gibi görünür. Carroll, Alice’in karşılaşmaları ve yolculuğu boyunca, yetişkinliğin zorbalığını ifade etmeye devam eder. Alice, kısa süre içinde, bir Kraliçe olmanın aslında onun beklediği gibi olmadığını öğrenir.
Alice ile etkileşim kurma biçimi
Yetişkinliğe kadar olan bu büyüme, Alice Harikalar Diyarında’da bu kadar belirgin değildir; Carroll, daha ziyade, Harikalar Diyarında yetişkinliği bir çocuğun bakış açısıyla ifade etmektedir. Bu, karakterlerin Alice ile etkileşim kurma biçiminde belirgindir, çünkü her zaman ona ne yapması gerektiğini söylerler. Bu kitap sayesinde Carroll, çocukların nasıl düşündüğü konusunda gerçekçi, anlayışlı ve sezgisel bir görüş anlatır. Çok mantıksız bir dünyada, Alice mantıklı düşünmeye devam etmektedir.
Aynanın içinden ve Lewis Carroll
Aynanın İçinden’de öncelikli olarak bulunan bir başka özellik de, dille oynama ve Carroll’ın kullandığı sözcük oyunlarıdır. Her iki hikayede de bu belirgin olmasına rağmen, Carroll ikinci masalda mizah yaratmak için kelime oyunları kullanır gibi görünmektedir. Alice canlı çiçekler bahçesine girdiğinde, çiçeklerin onunla konuşabileceğini öğrenir. Burada, Carroll çiçeklerin konuşmalarıyla dil ile oynamadaki kendi kabiliyetini göstermektedir. Bahçenin ortasındaki ağaçtan bahsederken, çiçekler Alice’e yanıt verirler. “’Havlayabilir,’ dedi Gül. ‘Bough-Wough diyor!’ diye bağırdı Papatya: ‘Bu nedenle dalları “bough” (İngilizce “dal”) olarak adlandırılıyor!'” Sözcük oyunlarının bu kullanımı, Alice’in meşhur bir okul öncesi karakteri olan Humpty Dumpty ile karşılaşmasında da görülebilir.
Aynanın içinden ve Carroll’un ilham kaynağı
Aynanın İçinden’i yazarken, Carroll’ın ilham aradığı anlaşılmaktadır. İlk öykünün aksine, öyle büyülü bir biçimde oluşmamıştır ve bu nedenle, ilk hikâyeden daha ciddi okunabilir. İkinci öykü, ayrıca, olumsuzluk ve kötümserlik gibi eklenmiş imajları tasvir etmektedir. Alice yolda kimseyi görmediklerini tartıştıkları zaman Kralla konuşur. “’Keşke böyle gözlerim olsaydı,’ dedi Kral aksi bir ses tonuyla. ‘Kimseyi görememek!'”
Lewis Carroll değil, Charles Dodgson tarafından yazılmıştır
Her iki hikâye de farklı şekillerde, ancak benzer duygularla biter. Alice Harikalar Diyarında’da, Alice, kendisini Kraliçe ile tartışmaya başladığı mahkemede bulur. İskambil destesi kendisine saldırır ve bir rüyadan uyanarak kız kardeşini bulur. Bu hikâyenin son sayfası, gerçeğe dönüştürme girişimiyle, Lewis Carroll değil, Charles Dodgson tarafından yazılmıştır ve Alice’in kız kardeşi ile olan sahneyi kullanarak fantezi için özür diler ve itibarı için endişe ediyor olabilir. Bu, özellikle dilin ağırlığı ve duygusal sonda belirgindir. Aynanın İçinden’de, Alice, Kraliçe olmasının kutlandığı iddia edilen ziyafet sonrasında bulunduktan sonra kızar ve masayı devirir. Kraliçeyi kapar ve daha sonra uyanarak kedisini salladığını fark eder. Carroll hikâyeyi okuyucuya yöneltilen bir soru ile sona erdirir – gerçekten rüyayı kim görmüştür, Alice mi yoksa Siyah Kral mı? Bu son, okuyucunun tamamlamasına açıktır.
Alice Harikalar Diyarında ve Aynanın İçinden arasında birçok farklılık bulunmaktadır. Bu farklılıklar, her iki hikâyenin yazılması arasındaki zaman farkı, Carroll’ın yazısını çevreleyen koşullar ve aynı zamanda Caroll’ın hikayeyi anlatmaya başladığında sahip olduğu niyetten kaynaklanıyor olabilir. Bununla birlikte, bu farklılıklar her hikâyenin belirgin doğası için gereklidir ve Carroll’ın çocuk ve yetişkin arasındaki ilişkiye dair sahip olduğu görüşün farklı bir biçimde tasvirini okuyucuya iletir. İster hikâyelerdeki karakterler arasındaki farklılıklar veya hikâyenin yazıldığı tarz olsun, bu farklılıklar Alice’in gelişiminde ve Carroll’ın tasarladığı tasvirde önemli rol oynamaktadır.