Merkez Bankası Bağımsızlığının Evrimi – İktisad
19 Temmuz 2019 19 Temmuz 2019 Hakan Kurt
Merkez bankaları uzun süre bu bağımsızlığı para arzını[i] kontrol için kullandılar. Para arzı üzerine kısıtlar koydular ve enflasyonu yükseltmemek için para arzını genişletmemeye çaba gösterdiler. Ne var ki özellikle sermaye hareketlerinin serbest kalmasından sonra merkez bankasının para arzını denetleme olanağı giderek azaldı. Türkiye’deki tanımıyla en geniş para arzı olan M3 şöyle oluşuyor:
Öte yandan bankaların banka parası (kaydi para) yaratma yeteneğinin büyüklüğü küçüklüğü de para arzını etkiler.[ii] Merkez bankası, bankaların banka parası yaratma yeteneğini de yine zorunlu karşılık oranları ve faiz oranlarını değiştirerek etkilemeye çalışır.
20’nci yüzyılın ilk üç çeyreğinde, sermaye hareketleri bu kadar serbest değilken yani para ülkeler arasında bu kadar kolay seyahat etmezken, para arzını bu araçlarla denetlemek nispeten kolaydı. Son 40 yılda bu araçlara ekleme yapmak konusunda en belirgin katkı makro ihtiyati politikalar adı altında geldi.[iii] Ne var ki bu katkı da para arzını denetlemek konusunda fazla etkili olamadı. 21’inci yüzyılda sermaye hareketlerinin giderek küreselleşmesi ve kredi tavanı gibi doğrudan denetimlerin yerini faiz gibi dolaylı denetimlerin alması sonucu merkez bankalarının para arzı üzerindeki denetimi de giderek sınırlı ve maliyetli hale gelmeye başladı. Bu durum dış kaynaklara fazla bağlı olan ve kur etkisini daha fazla hisseden gelişme yolundaki ekonomilerde kur etkisinin enflasyonist baskı yaratmasını önlemek için daha yüksek faiz verilmesine yol açtı. Merkez bankaları para arzı ve dolayısıyla enflasyon üzerinde yitirmeye başladıkları etkiyi yeniden kazanabilmek için farklı yöntemler denemeye yöneldiler. Bu yöntemler içinde en yaygın başvurulanı enflasyon hedeflemesi oldu. Bu yöntemde merkez bankaları bir enflasyon hedefi belirleyip para politikasını o hedefi tutturmak üzere kullanmaya başladılar. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası da 2001 krizi sonrasında enflasyon hedeflemesi yöntemini para politikasının temel yöntemi haline getirdi ve uygulamaya yöneldi. 18 yıldır süren bu uygulama üzerinde bir değerlendirme yaptığımızda başarılı sonuçlar alınamadığını görüyoruz. Bu dönem boyunca birkaç yıl dışında enflasyon hedefinden büyük sapmalar ortaya çıktı. Önceki yıllarda başarısızlığın temelinde para politikasının sıkı olmaması etkiliydi, son 2 yıla baktığımızda enflasyon hedeflemesine dayalı para politikasının karşılaştığı başarısızlıkta özellikle iki konunun etkili olduğunu görüyoruz: (1) Para politikası yarı sıkı olarak uygulandı. Faizler yüksek tutulurken zorunlu karşılıklar düşük bırakıldı. Bunda büyümede yaşanan ivme kaybını gidermek amacıyla hükümete destek olma kaygısı etkili oldu. (2) Maliye politikası para politikasını desteklemeye yönelmek yerine gevşek tutularak büyüme desteklemek enflasyonu denetlemeye tercih edildi.
Amacım büyüme ile enflasyon arasında enflasyonun öncelik alması gerektiğini vurgulamak değil. Eğer büyüme önceliği almışsa o zaman yüzde 5’lik enflasyon hedefinde ısrar etmenin anlamı olmadığını gündeme getirmek istiyorum. Çünkü memur ve işçi ücretlerini baskı altında tutmak üzere Merkez Bankası’na bu tür hükümet kaynaklı bir hedef empoze edilmesi yılsonunda ciddi itibar kaybına yol açıyor.[iv]
[i] Para arzı, bir ekonomide bir dönemde piyasada bulunan para stokuna verilen addır. M harfiyle gösterilir. Bu kavram emisyon hacminden farklıdır. Çünkü içinde emisyon yani dolanımdaki banknotlar ve madeni paralara ek olarak başka satınalma araçları da vardır. Para arzının çeşitli şekillerde ölçülmesi mümkündür. Bu ölçümler genellikle iki grupta toplanır dar para arzı ve geniş para arzı. Dar para arzı iki şekilde ölçülür: M0 ve M1.
[ii] Bankalar, para arzını asıl olarak kredi açarak etkilerler. Açılan her birim kredi para yaratmaya yol açar. Bunu bir örnekle açıklayalım. Bir kişinin bankaya 100.000 TL mevduat yatırdığını varsayalım. Banka bu yatırılan para karşılığında belirli bir oranı keserek bu miktarı Merkez Bankası’na yatırmakla yükümlüdür. Buna zorunlu karşılık denir. Diyelim ki bu oran yüzde 10 olsun. Bu durumda banka yatırılan 100.000 TL’nin 10.000 TL’sini Merkez Bankası’na zorunlu karşılık olarak yatırmak üzere ayıracaktır. Banka, kalan 90.000 TL’yi yeni kredi olarak kullandırabilir. Diyelim ki 90.000 TL’yi alan kişi bu parayı hemen kullanmayarak bankada 90.000 TL’lik mevduat açmış olsun. Bu durumda banka kendisine yatırılan 90.000 TL’nin yüzde 10’unu zorunlu karşılık olarak ayıracak ve kalan 81.000 TL’yi yeniden kredi olarak kullandırabilecektir. Bu işlem böylece devam eder ve teorik olarak toplam miktar 1.000.000 TL’ye çıkabilir. Buna banka parası ya da kaydi para deniyor.
2018 yıl sonu itibarıyla Merkez Bankası’nın dolaşıma çıkardığı para 132,7 milyar TL’dir. Buna karşılık M3 toplamı 1.988,3 milyar TL’dir. M3 toplamından Merkez Bankası’nın dolaşıma sürdüğü tutarı düşersek (1.988,3 – 137,2 =) 1.851,1 milyar TL bankaların para arzına katkısı olarak karşımıza çıkar. 2018 yılında bankaların topladığı mevduat ve fonların toplam tutarı 2.036 milyar TL, açtıkları kredilerin toplam tutarı 2.395 milyar TL olduğunu dikkate alırsak bankaların para arzına ne kadar büyük bir katkı yaptığını görmüş oluruz.
[iii] Makro ihtiyati önlemler için bkz.: http://www.mahfiegilmez.com/2014/11/makro-ihtiyati-politikalar-ve-turkiye.html
[iv] Türkiye’de enflasyon hedeflemesinde kullanılan oran Hükümet ve TCMB tarafından birlikte saptanıyor. Kanımca hükümet, memur, işçi ve emekli maaşı zamlarını sınırlı tutabilmek amacıyla düşük bir enflasyon hedefi belirliyor ve bunu Merkez Bankası’nın uygulamasını istiyor. Buna karşılık maliye politikasını büyüme amaçlı gevşeterek bu hedefin tutturulamamasına katkıda bulunuyor.
Mahfi Eğilmez, 16 Temmuz 2019
Kaynak: Mahfi Eğilmez, Kendime Yazılar, http://www.mahfiegilmez.com/2019/07/merkez-bankas-bagmszlgn-evrimi.html
← MERKEZ BANKASI NE KADAR BAĞIMSIZ?
REEL SEKTÖRÜ KEMİREN VİRÜS : FAİZ →