"O zîhayat, meselâ şu insan, âdeta kâinatın bir misâl-i musağğarı, şecere-i hilkatin bir semeresi ve şu âlemin bir çekirdeği gibi ki, envâ-ı âlemin ekser numunelerini câmidir." cümlesini örneklerle açıklar mısınız?
Yazar: Alaaddin BAŞAR (Prof. Dr.), 12-10-2013
Lem’alar’da geçen şu ifadeler konunun en güzel açıklamasıdır:
“Evet, nasıl ki, insanın anasırları, kâinatın unsurlarından; ve kemikleri, taş ve kayalarından; ve saçları nebat ve eşcarından; ve bedeninde cereyan eden kan, ve gözünden, kulağından, burnundan ve ağzından akan ayrı ayrı suları, arzın çeşmelerinden ve madenî sularından haber veriyorlar, delâlet edip onlara işaret ediyorlar. Aynen öyle de insanın ruhu âlem-i ervahtan ve hâfızaları levh-i mahfuzdan ve kuvve-i hayâliyyeleri âlem-i misâlden... ve hakeza, her bir cihazı bir âlemden haber veriyorlar.” (1)
Misâl-i musağğar; “küçültülmüş misâl, özet, maket” demektir. Bir çekirdek, ağacının küçük bir misalidir. Bir kitabın fihristi onun küçük bir misâlidir. Keza, bir ülkenin haritası, yahut bir binanın maketi de onun küçük bir misâli gibidir.
Meyve ve içindeki çekirdek, ağacın misal-i musağğarı olduğu gibi, bu kâinat ağacının meyvesi olan insan da onun küçük bir misâli gibidir.
Bu konu birkaç yönden ele alınabilir:
Birisi; bu âlemde görev yapan elementler insanda da, küçük ölçüde, bulunmakta ve görev yapmaktadır.
İnsanın bedeni, şu görünen âlemin, ruhu ise gayb âlemlerinin bir küçük misâli gibidir.
İnsan bedeni ruhla idare edildiği gibi, bu kâinat da birçok kanunla idare edilmektedir.
Konuyu İlahi isim ve sıfatların tecellileri yönüyle ele aldığımızda, bu büyük alemde tasarruf eden İlâhî sıfatlar insanda da küçük mikyasta tasarruf etmektedir. İnsan ruhuna verilen kudret sıfatının bedeni sevk ve idare etmesi, güneşin gezegenlerini döndürmesinin bir küçük misâlidir.
Diğer taraftan, bu âlemde mevcut birçok alemler insanda küçük mikyasta temsil edilmektedir. Hafızamız levh-I mahfuzun, hayalimiz misâl aleminin, kalbimiz arşın, ruhumuz ruhlar aleminin bir küçük misâli gibidir.
Öte yandan çevremizi kuşatan birçok varlığın bazı özelliklerinin bir benzeri de farklı insanlarda bir başka şekilde kendilerini gösterirler. Eşya için kullandığımız, yumuşak-sert, alçak-yüksek gibi ifadeleri, insanın ruh dünyası, seciye ve ahlâk âlemi için de kullanırız. Pamuk gibi yumuşak insan da vardır, taş gibi sert insan da. Sakin insanlar da vardır, fırtına gibi esen öfkeli insanlar da.
Merhum Necip Fazıl’ın şu mısraları bu mânayı çok güzel ifade eder:
“Boşuna gezmişim yok tabiatta,
İçimdeki kadar iniş ve çıkış.”
İnsanın cansızlar âlemiyle böyle ince ilişkileri olduğu gibi, bitkiler ve hayvanlar âlemiyle de bazı kesişme noktaları vardır. Onların bazı özellikleri insanın karakter dünyasında da bir başka şekilde kendini gösterir. Bukalemun gibi renk değiştiren, tilki gibi kurnaz, canavar gibi insafsız, gül gibi şirin, diken gibi iğneleyici mizaçlar, insanlık âleminde de farklı şahıslarda kendini gösteriyorlar.
Ve nihayet, insanın imanı ve güzel âhlakı melekler aleminden haber verirken, nefs-i emmaresi de şeytanı hatırlatır.
Bir noktaya da kısaca değinelim: Cümlenin başında “O zihayat, mesela şu insan” buyrulması başka canlıların da bu alemin küçük birer misali olduklarına işaret etmektedir. Şu var ki, bu mana en mükemmel şekilde insanda kendini göstermektedir.
İnsanla ilgili bir tarif cümlesinde, “İnsan şu kainat ağacının en son ve en cemiyetli meyvesi” buyruluyor. Demek oluyor ki, diğer hayvanlar ve bitkiler de bu kainatın meyveleridir. Nitekim, insanlar henüz yaratılmadan bu mahluklar yaratılmışlardı ve kainat bunlara hizmet ediyor, bunları yetiştiriyordu. Ancak, en son ve en cemiyetli meyve insandır. Aynı mana misal-I musağğar meselesi için de geçerlidir.
(1) bk. Lem’alar, Otuzuncu Lem'a, Altıncı Nükte (HAŞİYE)
Okunma Sayısı : 1779
Eneskanaat 13-Ekim-2013 13:55:05
Bu izahınız çok güzel olmuş. Allah sizlerden razı olsun.