Kapitalist Ekonominin Devresel Hareketi
"Fakat, makineleşmiş endüstrinin ağırlığını bütün ulusal endüstri üzerinde duyuran bir etki yapabilecek derecede kök saldığı, endüstrinin bu duruma gelmiş olması dolayısıyla dış ticaretin iç ticareti önem itibarıyla geri bırakmaya başladığı, dünya piyasasının yeni dünyada, Asya ve Avustralya'da bir biri peşi sıra gittikçe daha geniş alanlara el attığı ve nihayet dünya piyasasında boy gösteren sanayici ülkelerin yeterli bir sayıya ulaştığı andan, ilk olarak işte bu andan itibaren, bir diğerini izleyen safhaları yıllar olan, daima genel bir buhranla (Krise) sonuçlanan, birinin sonu bir yenisinin başlangıcı olan ve durmadan yenilenen devirler (zyklus, cycle) görülmeye başlanmıştır." [Marks, Kapital, Cilt: I, Fransızca Baskıya ek.]
"... ilk genel bunalımın patlak verdiği tarih olan 1825 yılından bu yana, sanayi ve ticaret dünyasının tümü, uygar halklar ve onların az ya da çok barbar uyduları topluluğunun üretim ve değişimi, her on yıl dolaylarında bir kez şirazesinden çıkar. Ticaret durur, pazarlar tıkanmıştır, ürünler sürümsüz oldukları ölçüde yığılıp kalır, peşin para görünmez olur, kredi ortadan çekilir, fabrikalar kapanır, emekçi yığınlar fazla geçim gereci üretmiş olmaktan ötürü geçim gereçlerinden yoksun kalırlar, iflaslar iflasları, zoraki satışlar zoraki satışları kovalar. Tıkanıklık yıllarca sürer; üretici güçler ve ürünler, birikmiş meta yığınları, sonunda değerlerinin az ya da çok altında bir fiyat üzerinden sürülene, üretim ve değişim yavaş yavaş canlanana değin, yığın halinde israf ve imha edilirler. Yavaş yavaş gidiş hızlanır, tırısa döner, sınai tırıs dörtnal olur ve bu dörtnal da sonunda, en tehlikeli atlamalardan sonra kendini yeni baştan... çöküntü (crash) çukurunda bulmak üzere, bir sanayi, ticaret, kredi ve spekülasyon steeple chase'inde [engelli yarış] doludizgine değin yükselir. Ve hep aynı yineleme. İşte, 1825'ten bu yana beş kezden az yaşamadığımız ve şu anda (1877) altıncı kez olarak yaşadığımız durum. Ve bu bunalımların niteliği öylesine belirgindir ki Fourier, bunlardan birincisini aşırı bolluk bunalımı olarak nitelendirerek, hepsinin üzerine parmak basmıştır." (abç) [Engels, Anti-Dühring, s. 394-395.]
"Kullanılan sabit sermayenin değer büyüklüğü ile dayanıklılığı, kapitalist üretim biçiminin gelişmesiyle birlikte geliştiğine göre, sanayi ile sanayi sermayesinin ömrü her belirli yatırım alanında, birçok yılı, diyelim ortalama on yılı kapsayacak şekilde uzar. Sabit sermayenin gelişmesi, bir yandan bu ömrü uzattığı halde, öte yandan da, bu ömür, kapitalist üretim tarzının gelişmesiyle aynı şekilde devamlı olarak hız kazanan üretim araçlarındaki sürekli devrimler ile kısalır. Bu, üretim araçlarında bir değişiklik ve bunlar fiziki olarak tükenmeden çok önce manevi değer kaybı nedeniyle, sürekli yenilenmeleri zorunluluğunu getirir. Modern sanayiin temel dallarında bu yaşam çevriminin ortalama on yıl olduğu varsayılabilir. Ne var ki, biz, burada, kesin rakamlar ile ilgili değiliz. Şu kadarı açıktır: bu süre içerisinde sermayenin sabit kısmı tarafından hareketsiz tutulduğu birkaç yılı kapsayan birbiriyle bağıntılı devirler çevrimi, devresel bunalımlara maddi bir temel sağlar. Bu çevrim sırasında, işler, birbirini izleyen durgunluk, orta derecede faaliyet, hızlanma ve bunalım dönemlerinden geçer. Sermayenin yatırılmış olduğu dönemlerin birbirlerinden çok farklı olduğu ve zaman bakımından çakışmaktan çok uzak bulundukları doğrudur. Ama bir bunalım, daima geniş yeni yatırımların çıkış noktasını oluşturur. Bu nedenle, bir bütün olarak toplumun bakış açısından, bir sonraki devir çevrimine az çok yeni bir maddi temeli sağlarlar." (abç) [Marks, Kapital, Cilt: II, s. 198.]
Yukarda Marks ve Engels'in kapitalist ekonomiye ilişkin yaptıkları belirlemeler, açık biçimiyle kapitalist ekonominin "birinin sonu bir yenisinin başlangıcı olan ve durmadan yenilenen devirler (zyklus, cycle)" içinde hareket ettiğini ortaya koyar. En çok kullanılan tanımıyla "ekonominin devresel hareketi" ya da "ekonomik çevrim" dört aşamadan oluşur:[1*]
1. Buhran/Kriz (Krise/crisis)
2. Çöküntü (Abspannung/depression)
4. Atılım/refah (boom)
Kapitalist ekonominin bu devresel hareketi (cycle/çevrim) öylesine belirgin ve öylesine açıktır ki, bugüne kadar hiç bir burjuva ekonomisti bile bu devresel hareketi bilmezlikten ya da görmezlikten gelememiştir. Çoğu durumda "business cycle", yani "iş çevrimi" olarak burjuva ekonomistleri tarafından ifade edilen bu devresel hareket, kapitalizmin ayrılmaz bir parçasıdır. Kapitalizm varolduğu sürece, bu devresel hareket de varolmayı sürdürür. Bu nedenle de, kapitalist ekonominin kriz ve çöküntü aşamalarından geçmesi mutlaktır. Bir başka deyişle, kapitalizm, krizler olmaksızın varlığını sürdüremez. Her kapitalist gelişme (atılım/refah) kaçınılmaz olarak krizle sonuçlanır ve her kriz, yine aynı kaçınılmazlık içinde yeni bir atılıma dönüşür. Bu bir döngüdür, yani çevrimdir.
Kapitalist ekonominin devresel hareketi ve bu devresel hareketin her durumda kriz aşamasından geçmek durumunda oluşu, burjuva ekonomistleri açısından fazla pratik değere sahip değildir. Çünkü bu çevrim kaçınılmaz biçimde krizi içerir. Ne denli bu devresel hareketin nedenleri biliniyor olsa da, kapitalizm koşullarında bundan çıkış ve kaçış söz konusu değildir. Bu nedenle, burjuva ekonomistleri, devresel hareketin belli bir aşamadan sonra krize dönüşmesinin kaçınılmazlığını, bir çeşit "yüce ve bilinmeyen bir varlığın yazdığı alınyazısı" olarak kabul ederler ve herkese de böyle kabul ettirmeye çalışırlar; bu çevrimin kriz aşamasından geçmesini önleyecek hiç bir araç söz konusu olmadığı için de, bu "alınyazısı" karşısında tevekkül edilmesini isterler. Devresel hareket ne denli gerçekse, krizler de o kadar zorunludur.
Ancak kapitalist ekonominin devresel hareketinin kaçınılmaz olarak kriz/çöküntü aşamalarından geçmesi, yani krizlerin ortaya çıkması, Engels'in deyişiyle "üretim ve değişimin şirazesinden çıkması", bir yandan üretim sürecini durdurarak, fabrikaların kapanmasına, işçilerin işsiz kalmasına yol açarken, diğer yandan ticaretin durması kapitalist şirketlerin iflasını beraberinde getirir. Böylece kapitalist üretim ilişkileri içinde krizlerin kaçınılmazlığı, iflasların ve işsizliğin kaçınılmazlığı olarak somutlaşır. Bu da, belli ölçülerde kapitalizmin temel çelişkisi olan emek-sermaye ya da proletarya-burjuvazi çelişkisini (zıtların birliği ve mücadelesi çerçevesinde) görünür kılar. Ekonomik kriz aşamasında işsizliğin artması, mülksahibi kesimlerin mülksüzleşmesi, kapitalist şirketlerin iflası ve tüm bunlarla birlikte üretilmiş ürünlerin satılamaması, yani "fazla geçim aracı üretilmiş olması" kapitalizmin "rasyonel" bir sistem olmadığını, insanları ve maddi kaynakları kaçınılmaz olarak krizlere yönelttiği gerçeği görünür olur.
Bu görünür, yaşayanlar tarafından görülür olan bu gerçekler biteviye yenilendiğinden, aynı zamanda kapitalizmin "irrasyonel" niteliğinin kavranılmasına ve kavratılmasına da hizmet eder. Öz olarak, kapitalizm varolduğu sürece krizler kaçınılmazdır ve her kriz, boyutlarına bağlı olarak geniş kitlelerin yaşam koşullarının kötüleşmesine, yoksullaşmasına yol açar. Bu kaçınılmazlıklardan kurtulabilmenin tek yolu, kapitalizmin ortadan kaldırılmasıdır. İşte kapitalist ekonominin devresel hareketinin ve bu hareketin kaçınılmaz olarak kriz aşamasından geçmesinin ortaya çıkardığı tek gerçek de budur.
Ancak bu gerçek değişik biçimlerde yorumlanarak, kapitalizmin ortadan kaldırılmasına ilişkin pek çok teorinin yapılmasına yol açmıştır ve açmaktadır. Bu konuda yaygın olan iki teori vardır.
Birinci teori, kapitalizmin devresel hareketinin tarihsel süreç içinde giderek daha büyük, devasa krizlere yol açacağı, halkın mutlak biçimde yoksullaşmasına neden olarak bir "kaos" dönemini başlatacağı ve bu "kaos" döneminde kapitalizmin kendiliğinden çözüleceğidir.
Bu teori, genel olarak "ekonomik determinizm" teorisi olarak da ifade edilir. Bu determinist, yani ekonomik belirleyicilerin kapitalizmin yıkılmasına yol açacağı teorisi, insanların iradi (volantirist) eylemlerini dışlar. Bu teoriye göre, kapitalizm kendi yaşam süresini kendiliğinden tamamlayacak ve tarihin belli bir aşamasında ortadan kalkacak, yerini sosyalizme bırakacaktır. Bu sürece dıştan, iradi olarak, bilinçli insan eylemiyle müdahale edilmesi hiç de gerekli değildir. İradi müdahaleler, bilinçli insan eylemleri sınıf çatışmasını keskinleştirerek pek çok yaşamların ve maddi varlıkların yok olmasına yol açar, ama hiç bir biçimde tarihsel süreci değiştiremez.
Böylesine edilgen, tarihin kendi kendine akıp gitmesini "seyre dalma"ya dayanan bu teori, kapitalizmin kaçınılmaz yıkılışını bekleyen "Godot"lar oluşturur. Kapitalizm er ya da geç kendi içsel evrimiyle ve içsel zorunluluğuyla yıkılacağı için de, kapitalizmin "irrasyonel" ve ortadan kalkması gereken bir sistem olduğunun bilincinde olan insanlar da kendilerini bu evrime göre ayarlayacaklardır. Eğer "ölmez de görürsek" diye düşünür bu teori sahipleri, "şimdiden" kapitalizmin yerini alacak sosyalizmin gereksinmesi olan insanları yetiştirmeye ve bu insanların sürekliliğini sağlamaya çalışmak gerekir. Gramsci'nin dilinde bu "sivil toplumda hegemonya sağlamak" şeklinde ifade edilirken, Kautsky vb. II. Enternasyonal dönekleri "sosyalizmin kadrolarını" kapitalizmin koşulları içinde yetiştirmekten söz ederler. Nihai yıkım günü geldiğinde (tıpkı "kıyamet" günü gibi), bu "sosyalist kadrolar" işin başına geçecek, sosyalizmi barışçıl bir biçimde inşa edeceklerdir!
İkinci teori ise, bu birinci teorinin ortaya attığı saçma sapan sonuçlara tepki olarak ortaya çıkmıştır.
Bu teoriye göre, ekonomik bunalım/kriz dönemlerinde emek-sermaye çelişkisi keskinleşir. İnsanlar yoksullaşır, işçiler işsiz kalır. Dolayısıyla kapitalizme karşı diğer aşamalarda olmayan ya da görülmeyen bir öfke ve nefret ortaya çıkar. Eğer bu öfke ve nefret örgütlenebilir, kapitalizmi yıkmak için harekete geçirilebilirse, sosyalist devrim kolayca gerçekleştirilebilir. Bu yüzden de, anti-kapitalist güçlerin, sosyalistlerin (ya da "komünistler"in) görevi, kriz öncesindeki aşamalarda hazırlıklarını tamamlamak ve krizle birlikte yükselecek olan kitle tepkisini örgütleyip harekete geçirmektir. Diğer bir ifadeyle, kaçınılmaz kriz aşaması sosyalist devrim için "fırsat" yaratır. Yapılması gereken tek şey bu kriz aşamasında "fırsat"tan yararlanmayı becermektir.
Bu teorinin arka planına Lenin'in "devrimci durum"a ilişkin ortaya koyduğu ölçütler yerleştirilir. Bir devrimin olabilmesi için "devrimci durumun" olması, yani milli bir krizin olgunlaşması şart olduğundan, ekonomik kriz dönemlerinde böyle bir "devrimci durumun" ortaya çıkıp çıkmadığına bakılır. Lenin, açık biçimde "alttakilerin eskisi gibi yaşamak istemedikleri", "üsttekilerin de eskisi gibi yönetemedikleri", "ezilen sınıfların yoksulluk ve sıkıntısının, her zamankinden çok kötüleşmesi" gibi ölçütler ortaya koyduğu için, ekonomik kriz dönemlerinde bunların ortaya çıkıp çıkmadığına bakılır.
İşsizlik ve yoksulluğun artması, açıktır ki "ezilen sınıfların yoksulluk ve sıkıntılarının... çok kötüleşmesi" demektir. Bu durumdaki "alttaki" sınıflar eskisi gibi yönetilmek istemeyeceklerdir. Diğer yandan, ekonomik kriz patlak verdiğinden, iflaslar iflasları izlediğinden, "üsttekiler" de eskisi gibi işlerini yürütemez, yönetemez hale gelmiş olacaklardır. Böylece Lenin'in "devrimci durum" ölçütlerinin büyük ölçüde ekonomik kriz dönemlerinde ortaya çıktığı ya da çıkacağı sonucuna ulaşılır.
Ulaşılır, ancak her kriz birbirinin benzeri değildir. Kimisi daha şiddetli, kimisi daha kısa sürer. Bu yüzden yapılması gereken ilk iş, ekonominin devresel hareketini "yakından izlemek", ortaya çıkacak krizin "derinliğini ve boyutunu" saptamaktır. Bunlar, Lenin'in ifade ettiği gibi, "şu ya da bu grubun ve partinin değil, ama şu ya da bu sınıfın iradesinden de bağımsız nesnel değişiklikler"dir. Dolayısıyla bu teori sahipleri de, tıpkı birinciler gibi, bu "nesnel değişikliklerin", iradeden bağımsız değişikliklerin, yani kapitalizmin kendi kendine ortaya çıkartacağı değişikliklerin olmasını beklemek durumundadırlar. Birinci teori sahiplerinden tek farkları, "onar yıllık" aralıklarla yinelenen bir ekonomik çevrime bağlı olarak beklemeleridir.
Her ekonomik kriz patlak verdiğinde, bu teori sahipleri (ki genellikle revizyonist ve pasifist "komünist" partileri bu teoriyi savunurlar) krizin derinliğini ölçmeye yarayan, "termometre" türü bir "kriz dibi ölçer" aleti bulmaya çalışırlar. Yapmak istedikleri tek şey, yaşanılan her hangi bir "kriz"in "en büyük kriz" olup olmadığını saptamaktır. Bu nedenle de, bu teori sahipleri hemen her zaman ekonomisttirler, ekonomik determinizme dayanırlar ve her durumda "kriz spekülatörü" olarak varolurlar.
Ancak bu teori de, 1970'lerden günümüze kadar ortaya çıkan değişik ekonomik bunalımlarda (ya da krizlerde) boylarının ölçüsünü almışlardır. Her krizle "umut"lanmışlar, ama her krizin yeni bir atılımla sonuçlanması karşısında umutlarını yitirmişlerdir. Bu yüzden "kriz"lere ilişkin tahlillerde eskisi kadar pervasız değillerdir.
Böylece solda, "sosyalist devrim" yapmak için ekonominin devresel hareketine ve bu hareket içinde ortaya çıkan krizlere dayanan teoriler zaman içinde etkinliklerini ve inandırıcılıklarını yitirmişlerse de, "kriz"lerin birbiri ardına gelmeye başlaması, aralarındaki sürelerin giderek kısalması karşısında da nasıl bir değerlendirme yapacaklarını bilemez hale gelmişlerdir. Bunu bilemedikleri için de, 3-4 yılda bir yinelenen krizleri "fırsata dönüştürecek" olan hazırlıkları yapamaz olmuşlardır.
Bu çıkmaz, çaresizlik karşısında yeni, üçüncü bir teori imdada yetişmiştir.
Bu teorinin adı "kapitalizmin uzun dalgalar teorisi"dir.
Kapitalist ekonominin devresel hareketi 7-10 yıl aralıklarla seyrederken, bu "uzun dalgalar teorisi" 25 yıllık kapitalist büyümeyi 25 yıllık bir daralma ve krizler döneminin izlediği saptamasında bulunur. Böylece "kriz sosyalistleri" için uzun bir hazırlık dönemi rahatça ortaya çıkabilmektedir. 25 yıllık evrimci çalışma yürütecek olan "kriz sosyalistleri", 25 yıllık daralma dönemindeki her bir krizi "fırsata" dönüştürmeye koyulacaklardır.
Kondratiev'in "uzun dalgalar teorisi"ne dayanan bu üçüncü teori, Marksist "ekol"de yetişmiş burjuva iktisat akademisyenleri tarafından hızla benimsenmiştir. İ. Wallerstein gibi "Frankfurt okulu" ekonomistlerinin dünya çapında propagandasını yaptıkları bu "uzun dalgalar teorisi", aynı zamanda kapitalist sermaye birikiminin "çevrimi" olarak da tanımlanır.[2*]
Bu teoriye göre kapitalist sistemin "uzun dalgaları" şöyle olmaktadır:
1790-1817 27 yıl büyüme - 1817-1851 35 yıl daralma,
1851-1875 24 yıl büyüme - 1875-1896 21 yıl daralma,
1896-1920 24 yıl büyüme - 1920-1945 25 yıl daralma,
1945-1969 25 yıl büyüme - 1969-1991 22 yıl daralma,
1991-2015 24 yıl büyüme - 2015-2040 25 yıl daralma.
Şüphesiz bu tarihleme mutlak değildir. Kimisine göre II. yeniden paylaşım savaşından sonraki "uzun dalga" dönemi 1980'lerde sona ermiştir. Bu durumda "yeni dalga", 1980-2005 büyüme ve 2005-2030 daralma olarak saptanır. Bu yıllar da bir kaç yıl ileri-geri alınarak, içinde yaşanılan zamana uyarlanabilir "esnekliğe" de sahiptir.
Bu teori bir kez kabul edildi miydi, artık hangi zamanda hangi mücadele biçimi kullanılarak ne yapılacağı kolayca saptanır. Üstelik "koskocaman" 25 yıl öylesine oturarak, pasif politikalarla zamanı tüketmekle de eleştirilemeyeceklerdir. Ne de olsa onlar "bilimsel Godot"lar olarak 25 yıllık kapitalist büyüme döneminin bitmesini beklemek durumundadırlar.
Bütün bu teoriler, son tahlilde kapitalizmin kendi kendine, kendi içsel gelişimiyle yıkılacağı, yerini sosyalizmin kendiliğinden alacağı düşüncesine dayanır. Bu nedenle de, nasıl ki kapitalizm feodalizmin bağrında doğmuş, gelişmiş ve feodalizmin yerine geçmişse, sosyalizm de, aynı şekilde kapitalizmin bağrında doğacak, gelişecek ve kapitalizmin yerine geçecektir. Hem zaten "Marks demiyor mu", "İçerebildiği bütün üretici güçler gelişmeden önce, bir toplumsal oluşum asla yok olmaz; yeni ve daha yüksek üretim ilişkileri, bu ilişkilerin maddi varlık koşulları, eski toplumun bağrında çiçek açmadan, asla gelip yerlerini almazlar."![3*]
Bu üç teori birbirleriyle "kardeş" oldukları için, yani kanbağına sahip olduklarından, her durumda birbirlerini desteklerler ve biri diğerinin boşluğunu doldurur. Bu yüzden de, yeni eklektik teoriler için de bulunmaz bir "hint kumaşı"dırlar. Dolayısıyla da eklektizmin ve oportünizmin en gözde teorileri olarak sürekli el altında tutulurlar. Birini savunur görünürken, ortaya çıkabilecek "yeni" durumlar karşısında hemen diğeri imdada çağrılır. Ekonominin devresel hareketi işe yaramazsa, uzun dalgalar işe yaratılır. Uzun dalgalarla açıklanamayan olgular, ekonominin devresel hareketiyle açıklanır.
Ancak bu teorilerin unuttukları "küçük" bir şey vardır: Serbest rekabetçi kapitalizmin yerini tekelci kapitalizme, emperyalizme bırakmış olduğu gerçeği.
Lenin'in sözleriyle, "tekeller, kendisinden çıkmış oldukları serbest rekabeti yok etmiyor; onun üstünde ve yanında varoluyor; böylece de iyice keskin, şiddetli sürtüşmelere, çatışmalara yol açıyor. Tekel, kapitalizmden daha yüksek bir düzene geçiştir."[4*]
Bir başka ifadeyle, tekelci kapitalizm (emperyalizm), kapitalizmin sürekli ve genel bunalımlar dönemidir, Lenin'in sözüyle, "sosyalizmin arifesidir".
Emperyalist dönemde üretimin toplumsal niteliği ile üretim araçlarının özel mülkiyeti arasındaki çelişki keskinleşir ve süreklilik kazanır. Serbest rekabetçi dönemde ekonomik kriz dönemlerinde belirginleşen kapitalizmin temel çelişkisi, emperyalist dönemde sürekli olarak, ekonomik kriz dönemlerinin dışında da kendisini gösterir. Kapitalizmin bu genel bunalımı (kısaca emperyalizmin bunalımı), ekonominin devresel hareketinden nispi olarak bağımsızdır ve onun gibi kesikli değil, süreklidir. İşte emperyalist dönemde sosyalist devrimin nesnel koşullarının olgunlaşmasının gerçekliği burada yatar. Bu nedenle devrimin nesnel koşulları her dönemde mevcuttur. Devrimci mücadelenin rotası, yani stratejisi de bu nesnel koşulların varlığına bağlı olarak belirlenir. Ekonominin devresel hareketin ortaya çıkardığı krizler, sürekli ve genel bunalımın derinleşmesine yol açar, ancak bu durum devrim mücadelesinin stratejisini değil, taktiklerini belirleyen niteliktedir.
Gerek devrimci mücadelenin strateji ve taktikleri, gerekse emperyalist sistemin tahlili, ancak sürekli ve genel bunalımların tahlili ile olanaklıdır. Sürekli ve genel bunalım kavranılmadan, emperyalist ekonomilerde ortaya çıkan krizlerin anlaşılması olanaksızdır.
Sürekli ve genel bunalımın mevcudiyeti, emperyalist sistemin bütününde devrimci durumun sürekli varlığı demektir. Dolayısıyla şu ya da bu konjonktürel hareketlere bakarak devrimin rotasını, mücadele biçimini, stratejisini belirlemeye çalışan tüm teorilerin dayanağı olan "kesintili devrimci durum", emperyalist dönemin gerçekliğiyle uyuşmaz.
Yine de bir ülkede devrimin olabilmesi için, sisteminin bütününde devrimci durumun olması yeterli değildir. Ayrıca her ülkede "milli kriz"in ortaya çıkması gereklidir. Bu da, ülkelerin emperyalist zincirin hangi halkasında olduklarına bağlı olarak, sistemin bütünündeki krizlerin o ülkelere yansıma düzeyi ile belirlenir. Emperyalizmin krizlerinin sürekli olarak geri-bıraktırılmış ülkelere ihraç edilmesi, yani bu krizlerin geri-bıraktırılmış ülkelere şiddetle yansıması, bu ülkelerde sürekli bir milli kriz ortaya çıkartır. Bu kriz, tam anlamıyla olgun olmasa da mevcuttur, dolayısıyla devrimci insiyatifin başarıya ulaşmasının nesnel koşulları her zaman vardır.
Ancak, devrimin nesnel koşullarının her zaman var olması, devrimin olacağı anlamına gelmez.
"... her devrimci durum, bir devrime yol açmaz... nesnel koşullara öznel koşullar da katılırsa, yani devrimci bir sınıf, bunalımlar döneminde bile 'devrilmeyen' bir hükümeti devirecek kadar güçlü bir devrimci kitle eylemlerini yürütme yeteneğini de eklersek, işte o zaman devrim olur."[5*]
[1*] III. Bunalım Döneminin özelliklerinden dolayı devresel hareketin bu aşamalarında bazı değişiklikler olmuştur. Bkz. Türkiye Devriminin Acil Sorunları-I.
[2*] Bu teoriyi Türkiye'ye ithal edenlerin başında Çağlar Keyder gelir. Keyder 1983 yılında bu teoriyi ithal ederken şöyle "tanıtım" yapıyordu: "Kapitalist dünya ekonomisinin tarih içinde seyri devresel hareketle olur. Bu hareketler uzun büyüme devrelerinin, yine uzun bunalım devrelerini takibinden oluşur. Her uzun büyüme dönemi öncekine oranla, farklı bir dünya işbölümü, farklı teknolojik bağlar, farklı kontrol ve aktarım mekanizmaları, farklı bir kurumsal yapı getirir. O kadar ki biz bu dönemleşmeyi kapitalizmin gelişmesi içinde birbirini takip eden 'birikim tarzları' olarak da algılayabiliriz. İlginç olan bu devresel hareketlerin veya birikim tarzlarının yerleşip çözülmesinin, son iki yüzyılda bayağı düzenli bir zamanlama ile gözlendiği. Genel olarak söylenen bütün devrenin yaklaşık 50 yıl sürdüğü; yani yaklaşık 25 yıllık bir büyümenin arkasından yaklaşık 25 yıllık bir bunalım döneminin geldiği." (Çağlar Keyder, "Kriz Üzerine Notlar".)
[3*] Marks, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, Önsöz.
[4*] Lenin, Emperyalizm, s. 107.
[5*] Lenin, Proletarya Devrimi ve Dönek Kautsky.