MODÜL 3: DEMOKRASİ VE İNSAN HAKLARININ KAVRAMSAL TEMELLERİ - PDF
Download "MODÜL 3: DEMOKRASİ VE İNSAN HAKLARININ KAVRAMSAL TEMELLERİ"
1 MODÜL 3: DEMOKRASİ VE İNSAN HAKLARININ KAVRAMSAL TEMELLERİ Modülün Hedef Kitlesi : Öğretmenler Modülün Süresi : 45 dk. Gerekli Malzemeler : Powerpoint sunusu, Yansıtıcı. Modülün Hedefleri : 1- Demokrasi ve İnsan Haklarının temel kavramlarını tanıma, 2- Demokrasi ve İnsan Haklarının tarihsel gelişimini kavrama, 3- İnsan Haklarını gruplama, 4- Demokrasinin ilkelerini kavrama, 5- Demokrasi ve İnsan Haklarının gelişiminde barış dilinin önemini kavrama, 6- İnsan haklarının korunmasında etkin ulusal, bölgesel ve uluslararası kuruluşları tanıma, 7- Engelli, çocuk ve kadın haklarının gelişimini ve önemini kavrama, 8- Demokrasi ve İnsan Haklarının korunmasında sivil toplum kuruluşlarının önemini kavrama. Modülün Uygulama Süreci : Sunuma başlamadan önce mutlaka kavramsal çerçeveyi dikkatlice okuyunuz. Katılımcılara kavramsal temellerle ilgili metin elektronik ortamda verilebilir. Sunuma eklemeniz gereken konu var ise bunu gerçekleştiriniz. Powerpoint sunusundaki slayt sayısını size ayrılan süreyi de dikkate alarak revize edebilirsiniz. Sunum sonunda size ayrılmış bir süre var ise ve etkinlik yapmanız gerekirse bu Modüldeki her bir Tema kapsamında oluşturulmuş etkinliklere Etkinlik Tasarımı Modülünden faydalanabilirsiniz. Söz konusu modül ekinde bu modülün tüm temaları ile ilgili birer etkinlik örneğine yer verilmiştir. Ayrıca Bir Karar Alma Yöntemi olarak Konsensus Modülü ile İhtilaflı Konuların Öğretimi modüllerindeki etkinlik örneklerinden faydalanabilirsiniz. Uyarı: Bu modül kapsamında hazırlanan Powerpoint sunusu farkındalık artırmaya ve alan uzmanı olan tarih ve felsefe öğretmenlerine yönelik hazırlandığından bilgi içeriği sınırlı ve yüzeyseldir. Şayet diğer öğretmenlere uygulanmak istenirse sunun yapılacağı süre artırılmalı ve konu içeriği derinleştirilmelidir.
2 TEMA 1: İNSAN HAKLARININ KAVRAMSAL VE TARİHSEL GELİŞİMİ Konular: İnsan haklarının kavramsal gelişimi, İnsan haklarının tarihsel gelişimi, İnsan haklarının meşruiyet kaynağı, İnsan hakları, kuramcıları ve katkıları, Modern hakların kapsam ve içeriği, BM insan hakları düzenlemeleri. Anahtar Kelimeler Evrensel İnsan Hakları Bildirgesi (EİHB) İnsan Hakları İnsanlık onuru Eşitlik Adalet Özgürlük Değer Evrensel İnsan Doğası Doğal Haklar Giriş İnsan hakları bugün kültürel ve özellikle siyasi hayatta önemli bir rol oynamaktadır. Bütün insanların, insan olması hasebiyle sahip olduğu temel hak ve özgürlükler olarak tanımlanan insan hakları, yarım asrı aşkındır dünya politikasında gündemin önemli bir maddesi olmayı başarmıştır. İnsanlık onurunu korumayı amaçlayan insan hakları, özgürlükçü siyaset bilimi teorilerine göre, devletin var oluş nedeni olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla, devletin temel görevi insan hak ve özgürlüklerini korumaktır. İnsan hakları ihlali, başta insanlık onuru olmak üzere, insanlığın ve ahlaki değerlerin reddi demektir. Yana çıkma: İnsanlık onurunu korumayı amaçlayan insan hakları, özgürlükçü siyaset bilimi teorilerine göre devletin var oluş nedeni olarak kabul edilmektedir. İnsan hakları; ahlaki, siyasi, hukuki, dini, kültürel ve toplumsal boyutları olan disiplinlerarası bir kavram olup, tarihsel kökleri de insanlık kadar eskidir. Değişik isim ve formatta bile olsa tarih boyunca insanlar temel hak ve özgürlükleri uğruna mücadeleler vermiş ve 10 Aralık 1948'de Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi'nin (EİHB) BM Genel Kurulu'nca kabul edilmesiyle, bu mücadele kurumsal ve küresel bir yapıya kavuşmuştur. Yana çıkma: İnsan hakları ahlaki, siyasi, hukuki, dini, kültürel ve toplumsal boyutları olan disiplinlerarası bir kavramdır. Hak Kavramı ve İnsan Haklarının Kaynağı Jack Donnelly e göre, hak kelimesi neredeyse bütün dünya dillerinde ahlaki, hukuki ve siyasi anlamlar içermektedir. Ahlaki anlamda doğru, doğruluk ve gerçek gibi anlamlara gelirken, siyasi ve hukuki anlamda ise haklara sahip olmayı kapsar. Örneğin, İngilizcede right
3 kelimesi hak, sağ taraf, doğru, doğruluk ve gerçek gibi anlamlara gelirken, Türkçe de de doğru, doğruluk, adalet, gerçek, kazanç, pay ve yaratıcı anlamına gelir. Hukukta haklar ise, diğer farklı anlamlar yanında hukuki salahiyet, bir şey üzerinde malikiyet, sözleşme yapma, dava açabilme gibi yetkileri kapsar. Bir sözleşme ile bazı hakları elde edebiliriz. Örneğin, bir kira sözleşmesi ile bir evde oturma hakkı elde edebiliriz. Sözleşme süresi tamamlandığında o evde oturma hakkımız da sona erer. Oysa insan hakları sözleşme ya da hukuk ile elde edilen haklar değildir. Hukuki boyutları olmakla birlikte, hukukun da ötesine geçen boyutları vardır. İnsan hakları, insanların doğuştan hiçbir şarta bağlı olmaksızın sahip olduğu haklardır. Donnelly insan haklarının insanlık, insan doğası, insan ve birey kavramlarını içerdiğini ileri sürer BM Viyana Deklarasyonu ve Eylem Planına göre bütün haklar insanlık onurundan ve insanın kendi değerinden doğar ve insan hak ve özgürlüklerinin öznesi yine insandır. İnsan Haklarının Özel Oluşu İnsan haklarının yukarıda açıklanan hak kavramı ile doğrudan bir bağlantısı vardır fakat ondan daha dar bir anlama sahiptir. İnsan hakları, insanın sahip olduğu devredilemez, ihlal edilemez, doğuştan gelen ve evrensel bir takım hakları kapsar. İnsan hakları insan olmaktan dolayı sahip olunan ve doğrudan insanlık onurunu korumayı amaçlayan bir takım özel haklardır. İnsan hakları yerel hukuki düzenlemelere bağlı kalmaksızın herkesin sahip olduğu evrensel haklar olup, mutlak ve evrenseldirler. Bütün haklar, insan hakları kategorisine girmez. Ya da iyi olan her şey veya değer insan hakları değildir. Buradaki temel ayırım, insan haklarının insan onuru için gerekli olması ve evrensel olmalarında gizlidir. Özü itibariyle, kişinin devlete (otoriteye) karşı insan onurunu koruyan hak ve özgürlükleri yine devletten (otoriteden) talep etmesidir. İnsan hakları sadece devlete yük yüklemektedir. Son yıllarda geliştirilen bir takım itirazlara rağmen, geleneksel insan hakları anlayışına göre, devlet hem insan haklarını korumakla görevli hem de onları ihlal edebilen tek aktördür. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi nin ilk maddesi de taraf devletlerin Sözleşmede vurgulanan temel hak ve özgürlükleri bütün vatandaşlar için sağlamakla yükümlü olduğunu ifade etmektedir. Evrensel İnsan hakları Beyannamesi nin (EİHB) ilk maddesi de Bütün insanlar onur ve hakları bakımından eşit ve özgür doğarlar dedikten sonra ikinci maddede herkes ırk, renk, cins, dil, din, siyasal ya da her hangi bir başka inanç, ulusal ya da toplumsal köken, varlıklılık, doğuş ya da herhangi bir başka ayrım gözetilmeksizin bu Bildirge'de açıklanan bütün haklardan ve bütün özgürlüklerden yararlanabilir demektedir. Yana çıkma: İnsan hakları insan olmaktan dolayı sahip olunan ve doğrudan insanlık onurunu korumayı amaçlayan bir takım özel haklardır. İnsan Hakları Nedir? Literatürde bir dizi insan hakları tanımlarına rastlamak mümkündür. Diğer sosyal bilimler kavramları gibi, insan haklarının da bir tek tanımı yoktur. Fakat bütün tanımlarda ortak olan bir takım unsurlar vardır. Bu tanımlardan bazıları şöyledir; Bütün insanlar için garanti edilmesi gereken temel hak ve özgürlükler. Örneğin, hayat hakkı, özgürlük hakkı, düşünce ve ifade hakkı gibi. Milliyet, ırk, etnik, cinsiyet veya din farkı gözetilmeksizin insan olması hasebiyle bütün insanların sahip olduğu haklar. Hiçbir ayırım gözetilmeksizin her bireyin bütünlüğünü ve onurunu tanıyan uluslararası standartlar.
4 Kişinin insan olması hasebiyle sahip olduğu haklardır. Bu nedenle ahlaki haklardır. İnsan hakları, insanın hayat hakkını ve onurunu korumayı hedefleyen iddia ve taleplerdir. Yana çıkma: İnsan hakları, insan olmaktan dolayı sahip olunan evrensel, eşitlikçi, ahlaki, garanti edilmesi gereken ve devredilemez bir takım uluslararası standartlardır. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi nin giriş bölümü; insan haklarını, içerik ve amacını oldukça kapsamlı bir şekilde ifade etmektedir. İnsan haklarını dünya barışının temeli ve toplumsal adaletin kaynağı olarak gören Beyanname, hakların korunmasını bir zaruret olarak görmektedir. İnsanlık ailesinin bütün üyelerinde bulunan onurun ve bunların eşit ve devredilemez haklarının tanınması hususunun, özgürlüğün, adaletin ve dünya barışının temeli olduğuna, insan haklarının tanınmaması ve hor görülmesinin insanlık vicdanını isyana sevkeden vahşiliklere sebep olmuş bulunmasına, dehşetten ve yoksulluktan kurtulmuş insanların içinde söz ve inanma hürriyetlerine sahip olacakları bir dünyanın kurulması en yüksek amaçları olarak ilan edilmiş bulunmasına, insanın zorbalık ve baskıya karşı son çare olarak ayaklanmaya mecbur kalmaması için insan haklarının bir hukuk rejimi ile korunmasının esaslı bir zaruret kabul eder. Yana çıkma: İnsanlık ailesinin bütün üyelerinde bulunan onur ve bunların eşit ve devredilemez haklarının tanınması hususu özgürlük, adalet ve dünya barışının temelidir. Giriş bölümü, aynı zamanda eğitim yoluyla bu hak ve özgürlüklere saygıyı geliştirmek gerektiğini vurgular. Avrupa Konseyi ve BM nin insan hakları eğitimini son yıllarda yaygınlaştırma çabaları bunun açık bir örneğidir. İnsan Haklarının Tarihsel Gelişimi İnsan hakları tarihi din, kültür, ahlak, felsefe ve hukuki gelişmeleri içerir. Tarih boyunca hak ve özgürlük fikri olagelmiştir. Fakat bunların insan hakları olarak kabul edilip edilmeyeceği tartışma konusudur. Bireyin haklarını konu edinen ilk yazılı belge Hammurabi kanunlarıdır. Zira, bu kanunlar dönemi itibari ile adil yargılanma ve mülkiyet hakkı konusunda çok modern düzenlemeler içermektedir. Bu kanunlar bireyi keyfi sorgu ve cezalandırmaktan koruyordu. Eski Yunan medeniyetinde de haklar bugünkü gibi olmasa da tartışılmıştır. Aristo özel mülkiyet ve demokratik katılım gibi modern insan haklarında önemli bir yer tutan bir takım haklardan bahsetmektedir. Eski Yunan şehir devletlerinde, insan hakları doğal hukuktan sadır olan doğal haklar ile eş tutulmuştur. Yana çıkma: İnsan haklarını konu edinen ilk yazılı belgenin adil yargılama ve mülkiyete vurgu yapan Hammurabi Kanunları olduğu kabul edilmektedir. İran Pers imparatorlarından Büyük Kiros, modern haklarla örtüşen bir takım düzenlemeleri içeren Kiros Silindirini yayınlamıştır. Büyük Kiros'un bildirisi, temelde Babilli kölelerin serbest ve özgür olması gerektiğinden bahsettiği için, kimi uzmanlar onu ilk insan hakları belgesi olarak da kabul etmektedir. Daha yakınlara gelindiğinde İslam dünyasının insan haklarına katkısı görülmektedir. Medine ve ona bağlı yerlerde bulunan Müslüman, Yahudi, Putperest ve diğer bütün toplulukların haklarını garanti altına alan ve kim uzmanlara göre de ilk anayasa örneği olan 622 tarihli Medine Sözleşmesi ya da Vesikasıdır. Aynı şekilde bütün insanların eşitliğini vurgulayan ve kadın haklarından bahseden 632 tarihli Veda Hutbesi de insan haklarına kaynaklık eden tarihi bir belge olarak kabul edilmektedir.
5 Yana çıkma: İnsanların eşitliği ve kadın haklarını vurgulayan 632 tarihli Veda Hutbesi de insan haklarına kaynaklık eden tarihi bir belge olarak kabul edilmektedir. Yunanlıların üzerinde durduğu doğal haklar anlayışı Roma İmparatorluğu döneminde de varlığını sürdürmüştür. Daha sonra, 1215 tarihli Magna Carta ya da Büyük Özgürlük Sözleşmesi de bugünkü insan haklarının kaynakları arasında değerlendirilmektedir. Modern İnsan Haklarının felsefi arka planı 17. yy liberal aydınlanmacılığı ve rasyonalizmine dayanır. John Locke modern insan haklarının kurucu babası olarak kabul edilmektedir. J.Locke den sonra doğal haklar felsefesini yeterince somut bulmayan T. Hobbes pozitif hukuk ile hakları geliştirmiştir. Yana çıkma: John Locke modern insan haklarının kurucu babası olarak kabul edilmektedir. İngiltere de 1689 devriminden sonra geliştirilen Yurttaş Hakları Beyannamesi, bugünkülere benzer temel hak ve özgürlükleri belirlerken, beyanname dili ve içeriği üzerinde J. Locke un etkisi görülmektedir. Aynı şekilde 1776 ABD Bağımsızlık Bildirgesinde de aynı liberal ve dini söylem bulunmaktadır. Bildirge ye göre, bütün insanlar eşit yaratılmıştır, yaratıcı tarafından kendilerine bahşedilen devredilemez hakları vardır. Bunlardan bazıları yaşama hakkı, özgürlük ve mutluluğu arama hakkıdır ve bu gerçeklerin meşruiyeti kendiliğindendir tarihli Fransa İhtilali sonrasında ilan edilen İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesinde de benzer bir anlayış görülmektedir. Bildirge, insanların özgür doğduğunu ve eşit yaşamaları gerektiğini, insanların zulme karşı direnme hakkı olduğunu, her türlü egemenliğin esasının millete dayalı olduğunu ve mutlak egemenliğin bir kişi ya da grubun elinde bulunamayacağını, devleti idare edenlerin esas olarak millete karşı sorumlu olduğunu, hiç kimsenin dini ve sosyal inançları yüzünden kınanamayacağını ortaya koyuyordu. Yana çıkma: 1776 ABD Bağımsızlık Bildirgesine göre, bütün insanlar eşit yaratılmıştır, yaratıcı tarafından kendilerine bahşedilen devredilemez hakları vardır. 18. Yüzyılda I. Kant, J.S.Mill ve Thomas Pain gibi filozofların çalışmaları insan haklarını etkilemiştir. 18. ve 19. yüzyılda özellikle kölelik karşıtı hareketler, demokrasi mücadelesi, özellikle demokratik katılım, genel oy ilkesi ve kadınların oy kullanma hakkı gibi alanlarda insan hakları mücadelesi yoğunlaşmıştır. 20. yüzyılın ilk yarısında Milletler Cemiyeti döneminde ( ) azınlıkların korunması, halkların kendi kaderini tayin etme hakkı ve yabancı hakları gibi haklar öne çıkmıştır. Yana çıkma: 18. ve 19. yüzyılda özellikle kölelik karşıtı hareketler, demokrasi mücadelesi, özellikle demokratik katılım, genel oy ilkesi ve kadınların oy kullanma hakkı gibi alanlarda insan hakları mücadelesi yoğunlaşmıştır te Birleşmiş Milletler in (BM) kurulmasıyla insan hakları kurumsal olarak da dünya politikasına girmiştir. Zira BM Şartı nın ilk maddesi, BM nin dört görevi arasında insan haklarını geliştirmeyi de vurgulamaktadır. Daha sonra kurulan İnsan Hakları Komisyonu, Evrensel İnsan Hakları Beyannamesini (EİHB) hazırlamış ve modern insan hakları belgelerinin temel referansı haline gelen Beyanname, 10 Aralık 1948 tarihinde BM Genel Kurulu tarafından kabul edilmiştir. Yana çıkma: Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi 10 Aralık 1948 tarihinde BM genel Kurulu tarafından kabul edilmiştir.
6 Uluslararası İnsan Hakları Belgeleri: BM ve Avrupa Konseyi Birleşmiş Milletler tarafından insan hakları alanında üyeler üzerinde bağlayıcılığı olan anlaşma veya sözleşme denen düzenlemeler ve bildirge ya da beyanname gibi bağlayıcı olmayan belgeler olmak üzere iki çeşit metin üretilmiştir. BM Genel Kurulu tarafından 10 Aralık 1948 tarihinde kabul edilen ve bağlayıcılığı olmayan Evrensel İnsan Hakları Beyannamesinden günümüze onlarca metin, insanlığın hizmetine sunulmuştur. Özellikle 1970 li yılarda artan küreselleşme olgusuna paralel olarak, küreselleşen insan haklarının 1990 lı yıllarda dünya gündemindeki yeri iyice belirginleşmiştir. Avrupa, Amerika ve Afrika insan hakları mekanizmaları gibi bölgesel düzenlemeler ve Uluslararası Af Örgütü, İnsan Hakları İzleme Örgütü gibi küresel STK larla birlikte hızla artan yerel oluşumların katkısıyla bu süreç devletler üzeri bir hale gelmiştir. Yana çıkma: 10 Aralık Dünya İnsan Hakları Günü olarak kutlanmaktadır. Bağlayıcı Olmayan Düzenlemeler BM nin insan hakları alanında atmış olduğu ilk ve önemli adım 1948 yılında kabul ettiği İnsan Hakları Evrensel Beyannamesidir (İHEB). Beyanname, Soğuk Savaş ın ideolojik yaklaşımının aksine, insan haklarına yönelik kapsayıcı bir bakış açısı geliştirmiş ve bir dizi siyasi, sivil, ekonomik, sosyal ve kültürel hakları aynı dokümanda birleştirmeyi başarmıştır. Hem küresel hem de bölgesel düzeyde dünyada sivil, siyasal, ekonomik, sosyal ve kültürel haklar ile ilgili onlarca anlaşma, bildirge ve sözleşme için ilham kaynağı olan İHEB, insan hakları tarihinde bir dönüm noktasıdır. Beyannamenin başlangıç bölümünde belirtildiği gibi, insan haklarının etkin biçimde korunması tüm halklar için bir ortak başarı ölçüsüdür. Ancak Beyanname nin bağlayıcı olmaması, insan haklarının etkili bir şekilde korunabilmesi için, bağlayıcı nitelik taşıyan sözleşmelerin kabul edilmesini zorunlu kılmıştır. BM, İHEB den hemen sonra bağlayıcı sözleşmelere ağırlık verdiği için uzunca bir süre deklarasyonlar çıkarılmamıştır yılında oldukça kısa olan Barış Hakkı Deklarasyonu kabul edilmiştir. Barışın bir hak olarak belirtildiği deklarasyonda devletlerin dünyada barışı sağlamak için hem içerde hem de dışarıda gerekli hassasiyeti göstermesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu deklarasyonu 1986 yılındaki Kalkınma Hakkı Deklarasyonu izlemiştir. İnsan haklarının bir bütün olduğunu ve birbirini desteklediğini vurgulayan deklarasyonda, kalkınmanın sosyal, ekonomik ve siyasal boyutlarını da içeren kapsamlı bir tanımı yapılmış ve insanı, kalkınmanın öznesi olarak kabul edilmiştir. İnsan hakları ve kalkınmanın ayrı düşünülemeyeceği tespitini yapan belgede kalkınma, temel bir insan hakkı olarak tanımlanmıştır. Kalkınma hakkının sağlanabilmesi için uluslararası güvenlik ve barışın kaçınılmaz faktörler olduğu belirtilmiştir. Yana çıkma: İnsan hakları bildirgeleri daha ziyade gelecekte bağlayıcı sözleşmelere zemin hazırlama aşamasını oluşturmaktadır. Kalkınma Hakkı Deklarasyonunu 2007 yılında kabul edilen Yerli Halkların Hakları Deklarasyonu takip etmiştir. BM nin yerli halkların insan haklarını koruma ve geliştirmede önemli bir role sahip olduğu vurgulanan bildirgede, yerli halkların diğer halklar gibi uluslararası hukukta belirtilen bütün insan haklarına sahip olması gerektiği dile getirilmiştir. Yerli halkların bireysel veya grup olarak bütün insan haklarından yararlanması için uluslararası toplumun üzerine düşeni yapması gerektiği ifade edilmiştir. Kendi kaderini tayin hakkına sahip olduğu vurgulanan yerli halkların kimliklerini ve kültürlerini geliştirme ve yayma hakkına da sahip oldukları belirtilmiştir.
7 İnsan hakları bildirgeleri daha ziyade gelecekte bağlayıcı sözleşmelere zemin hazırlama aşamasını oluşturmaktadır. Bunlar bir durum tespiti ve uluslararası bazı standartları belirleme belgeleri olarak da karşımıza çıkmaktadır. Bağlayıcı İnsan Hakları Belgeleri BM üyelerine bir takım hukuki yükümlülükler doğuran uluslararası insan hakları düzenlemeleri nispeten geç ortaya çıkmasına rağmen, hızlı bir gelişme göstermiş ve kısa sürede küresel çapta etkisini göstermiştir tarihli İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi nden sonra BM İnsan Hakları Komisyonu, üyeler arasında bu konuda bağlayıcı anlaşmalar geliştirmenin yolunu aramış ve 1966 yılında hedefe ulaşmıştır. Soğuk Savaş ortamı maalesef insan hakları gibi ortak insanlık değerlerin gelişim sürecini de etkilemiş ve 1966 tarihli anlaşmalar, 1977 de yürürlüğe girmiş ve ikiz insan hakları anlaşmaları denen ideolojik ve ikili bir yapı ortaya çıkmıştır. Kapitalist batı ülkeleri siyasi ve sivil hakları öncelerken, sosyalist ülkeler ise ekonomik, sosyal ve kültürel haklara önem verdiğinden, her iki tarafın talepleri dikkate alınarak bu yola başvurulmuştur. Bu nedenle, bu iki hak gruplarını düzenleyen iki ayrı uluslararası anlaşma ortaya çıkmıştır: Uluslararası Sivil ve Siyasal Haklar Anlaşması ile Uluslararası Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Anlaşması. Adından da anlaşıldığı üzere, birinci anlaşmada negatif haklar veya birinci kuşak haklar olarak tanımlanan ifade özgürlüğü, inanç özgürlüğü, adil yargılanma, karar alma mekanizmalarına katılma gibi kişinin sivil ve siyasal haklarını düzenlemektedir. İkinci anlaşma ise, barınma ve giyinmenin yanında aş, iş, eğitim, kültürel değerler gibi ekonomik, sosyal ve kültürel hakları düzenlemektedir. Bu anlaşmalar ile İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi nde sayılan hakların önemli bir kısmı taraf ülkeler için bağlayıcı bir hale getirilmiştir. Yana çıkma: 1966 yılında iki ayrı uluslararası insan hakları anlaşmaları ortaya çıkmıştır: Uluslararası Sivil ve Siyasal Haklar Anlaşması ile Uluslararası Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Anlaşması. İkiz sözleşmeler yürürlüğe girdikten üç yıl sonra, 1979 da BM tarafından Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi kabul edilmiştir. Sözleşme, özellikle kadınlara karşı uygulanan ayrımcılığı tanımladıktan sonra, kadın haklarını en detaylı şekilde belirlemiş ve taraf devletlerin yükümlülüklerini belirtmiştir. İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Muamele veya Cezaya Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi ise 1984 yılında kabul edilmiştir. İnsan hakları alanında çıkarılan diğer bir anlaşma ise, 1989 tarihinde kabul edilen Çocuk Hakları Sözleşmesi olup, 1990 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sözleşmede, çocukların, temel yaşam hakkının yanında, eğitim, sağlık, aile ve kültürel haklarına vurgu yapılmıştır. Sözleşmeyle çocuk haklarının korunması amaçlanmış ve taraf devletlerin sözleşme maddelerine uymaları gerektiği hükme bağlanmıştır. Buna paralel olarak, taraf devletlerin, çocuğun kimliği, tabiiyeti, isim ve aile bağları dâhil olmak üzere, her türlü koruma hakkına saygı gösterme ve bu konularda yasa dışı müdahalelerde bulunmama yükümlülüğü bulunmaktadır. Yana çıkma: Çocuk Hakları Anlaşması 1990 yılında yürürlüğe girmiştir yılında BM tarafından kabul edilen Tüm Göçmen İşçilerin ve Aile Fertlerinin Haklarının Korunmasına Dair Uluslararası Sözleşme de geniş bir kavram dizisi tanımlanmıştır: Göçmen İşçi, Sınır İşçisi, Mevsimlik İşçi, Gemi Adamı, Sahil Açığındaki Tesiste Çalışan İşçi, Gezici İşçi, Projeye Bağlı İşçi, Belirli Bir İş İçin İstihdam Edilen İşçi, Serbest
8 Çalışan İşçi. Sözleşmede tüm göçmen işçi ve aile fertlerinin insan hakları vurgulanmış ve taraf devletlere haklar konusunda ayrımcılık yapmamaları yükümlülüğü getirilmiştir. İnsan hakları alanında BM tarafından kabul edilen son sözleşme, 2006 tarihli Engelli Hakları Sözleşmesi dir. Çocuklar, kadınlar ve göçmenlerle birlikte toplumun dezavantajlı gruplarından birisi olan engellilerin haklarının korunması ve geliştirilmesinde bu anlaşma gelecekte önemli bir rol oynayabilir. Sözleşme, taraf devletlere, engellilere karşı ayrımcılığı ortadan kaldırmak ve onların yaşam standartlarını yükseltmek gibi yükümlülükler getirmektedir. Ayrıca, engellilerin topluma dâhil olması, ayrımcılıktan ve damgalanmaktan korunması, hizmetlerin engelliler için erişilebilir olması, yasalar önünde eşitlik konularında taraf ülkelere yükümlülükler getirmektedir. UNDP ye (BM Kalkınma Programı) göre Engelli Hakları Sözleşmesi, 21'inci yüzyılın ilk İnsan Hakları antlaşması oldu. Genel Kurul un Aralık 2001 tarihli önergesiyle engelli kişilerin haysiyetini ve haklarını korumak ve güçlendirmek amacıyla uluslararası bir kongre toplanması teklifinden beş yıl sonra, BM Genel Kurulu engelli bireylerin eğitim, sağlık, iş hayatı ve diğer alanlarda korunmasını ve desteklenmesini kapsayan uluslararası sözleşmeyi oybirliği ile benimsedi. Avrupa Konseyi İnsan Hakları Belgeleri Bir demokrasi ve insan hakları kurumu olarak kurulan Avrupa Konseyi son yarım asrı aşkındır bir dizi insan hakları belgeleri yayınlamıştır. Bunların başında Avrupa İnsan hakları Sözleşmesi gelmektedir. Buna ek olarak çocuk hakları, azınlık hakları, Avrupa Sosyal Güvenlik Kodu, İşkencenin ve Gayri İnsani ya da Küçültücü Ceza veya Muamelenin Önlenmesine dair Avrupa Sözleşmesi, Demokratik Vatandaşlık ve İnsan Hakları Eğitimi Şartı ve daha pek çok konuyu kapsayan direktif ve kılavuz yayınlamıştır. Yana çıkma: Avrupa Konseyi Demokratik Vatandaşlık ve İnsan hakları Eğitimi Şartı nı 2010 yılında kabul etmiştir. Sonuç İnsan hakları tarihi aslında insanlık tarihi kadar eskidir. Çünkü hak, adalet ve vicdan gibi insani ve ahlaki kavramlar ilk insan topluluklarıyla var olagelmiştir. Yukarıda da değinildiği gibi, doğal haklar anlayışı neredeyse her dönem var olmuş ve bugünkü modern insan haklarının da temelini teşkil etmiştir. Dünya halklarının, kültür ve medeniyetlerinin ortak paydası olan insan hakları, modern tarihte daha çok Batılı güçlerin etkinlik alanına girse bile, temelde her medeniyetten izler taşır. BM mekanizması insan haklarının evrensel düzeyde uygulanabilirliği açısından önem taşırken, Avrupa, Afrika ve Amerika gibi bölgesel insan hakları mekanizmaları insan haklarını korumada etkin rol oynamaktadır. Dünya politikasına son 60 yılda yer edinen insan hakları, insanlar tarafından büyük bir kabul görmüş ve bugün bütün dünya anayasalarında vurgulanan bir bölüm olmuştur. Uluslararası ilişkiler tarihine bakıldığında, hiçbir düşünce ya da fikir dünyada bu kadar hızlı ve yaygın bir kabul görmemiştir. Gelecek adına bu da insanlar için önemli bir umut kaynağı teşkil etmektedir. Farklı Fikirler (FF) 1. İnsan haklarının diğer haklardan farkları neler? 2. İnsan hakları ve dünya barışı arasındaki ilişkiyi tartışınız. 3. İnsan haklarının kaynakları nelerdir? 4. Özgürlük ve eşitlik kavramlarının insan hakları açısından önemi nedir? 5. Tarihi insan hakları belgeleri nelerdir? 6. İnsan haklarının kurumsallaşmasında BM nin rolü nedir? 7. Veda Hutbesinde hangi insan hakları öne çıkmaktadır?
9 Kaynakça Avrupa Konseyi, Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, Vous.asp?NT=005&CM=8&DF=22/05/2013&CL=ENG ( ) Avrupa Konseyi, Avrupa Çocuk Haklarının Kullanımı Sözleşmesi, ( ) Avrupa Konseyi, Avrupa Sosyal Güvenlik Kodu, ( ) Ben Golder ve George Williams, Balancing national security and human rights: Assessing the legal response of common law nations to the threat of terrorism Journal od Comparative Policy Analysis, Cilt. 8, No.1, Mart Edward Spannaus, No Break from Bushism: British `Concert of Democracies' Backed by Obama and McCain, Executive, Intelligence Rview, Vol.35, No.24, June Henry J. Steiner ve Philip Alston, International Human Rights in Context, (2. baskı), Oxford ve New York: Oxford University Pres, Jack Donnally, International Human Rights, Oxford: Westview Pres, 1998, s.52. Kofi Anan, Human Rights and Humanitarian Intervention in the Twenty-Firts Century, S. Power and G. Allison, Realizing Human Rights: Moving from Inspiration to Impact, New York: St. Martin s Pres, 2000 Michael Browman, Towards a Unified Treaty Body for Monitoring Compliance with UN Human Rights Conventions? Legal Mechanisms for Treaty Reform, Human Rights Law Review, Cilt. 7, No.1, Ngozi F. Stewart, International Protection of Human Rights: The United Nations System, The International Journal of Human Rights,Cilt. 12, No.1, Thierry Balzac ve Yılmaz Ensaroğlu, İnsan Hakları ve Güvenlik: Türkiye, İngiltere ve Fransa, İstanbul:TESEV Yayınları, 2008.
10 TEMA2: İNSAN HAKLARI DÜZENLEMELERİ Konular İnsan Hakları düzenlemelerinin tarihsel gelişimi, İç düzenlemeler, bölgesel ve küresel düzenlemeler, Beyanname ve Sözleşme arasındaki farklar, Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesindeki temel haklar, Anahtar Kelimeler İnsan Hakları Belgeleri Yerel, Bölgesel ve Küresel İnsan Hakları Düzenlemeleri Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi 1982 Anayasasında Temel Haklar Giriş İnsan Hakları gelişimine baktığımızda öncelikle felsefi tartışmalar sonucu insan haklarının gerekliliği ve insan haklarının neler olduklarına ilişkin fikirlerin ortaya çıktığını görüyoruz. Bu fikir tartışmaları insanları eyleme yöneltmiş ve devlete-krala karşı girişilen özgürlük ve hak mücadelesi netice vermiştir. Tüm bu faaliyetler sonucunda gerek ulusal düzeyde gerekse uluslararası düzeyde standart koyan ve hukuken bağlayıcı olan insan hakları düzenlemeleri ortaya çıkmıştır. Bu düzenlemeleri üç ana başlık altında incelemek mümkündür: Yerel İnsan Hakları Düzenlemeleri Bölgesel İnsan Hakları Düzenlemeleri Küresel İnsan Hakları Düzenlemeleri Kitap: İnsan haklarının temel kavramları, gelişimi ve korunması ile ilgili geniş bilgiye İnsan Hakları Başkanlığı tarafından yayınlanan İnsan hakları, Ankara:Matus Yayıncılık, 2006, kitapta ulaşmak mümkündür. Yerel İnsan Hakları Düzenlemeleri İnsan haklarını bazı hukuki belgelerle garanti etme konusuna baktığımızda temel mantığın öncelikle bunun ulusal hukuki düzenlemelerle yapılmasının gerekli olduğu söylenebilir. Zira insan haklarını ihlal edecek olan öncelikle egemenlik yetkisini kullanan yerel kamu makamlarıdır. Ülkesinde yaşayan tüm insanların temel haklarını devlet gücü karşısında düzenlemek ve sağlamak da bu bağlamda ulusal hukuk tarafından yapılmalıdır. Ulusal hukukta haklar ve hürriyetler normlar hiyerarşisi içinde aşağıdaki sıralamada gösterilen metinler tarafından düzenlenerek korunurlar. Anayasalar Yasalar Kanun Hükmünde Kararnameler Kararlar Yönetmelikler Tüzükler Tebliğler Uygulama Esasları
11 Yana Çıkma: İnsan Haklarını devlete karşı garanti altına alan temel iç düzenleme anayasadır. Anayasanın en önemli görevi devleti sınırlandırmaktır. Anayasa da Haklar ve Özgürlükler Anayasaların ortaya çıkışı temelde sınırsız devlet gücüne karşı insanların temel hak ve hürriyetlerini güvence altına almak fikrinden kaynaklanmıştır Anayasası İnsan Haklarını ikinci kısımda üç bölüm altında Temel Haklar ve Ödevler olarak 12 ile 100. maddeleri arasında düzenlemiştir. Madde 12 Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder. Anayasamıza göre Temel Hak ve Hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder. Şüphesiz her toplumda bireyin bazı ödev ve sorumlulukları da vardır. Ancak insan hakları bu ödev ve sorumluluklara bağlı değildir. Sırf insan olmak, başka herhangi bir şarta bağlı olmaksızın, temel hak ve hürriyetlere sahip olmayı gerektirir. Anayasanın 13, 14 ve 15. maddeleri hakların kısıtlanması, kötüye kullanılması ve kullanılmasının durdurulmasını düzenler. Milli Eğitim Bakanlığı Kanunlarında Haklar Milli Eğitimin Temel Amaçları arasında insan hakları da sayılmaktadır: Beden, zihin, ahlâk, ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere, hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş bir dünya görüşüne sahip, insan haklarına saygılı, kişilik ve teşebbüse değer veren, topluma karşı sorumluluk duyan; yapıcı, yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek; Güçlü ve istikrarlı, hür ve demokratik bir toplum düzeninin gerçekleşmesi ve devamı için yurttaşların sahip olmaları gereken demokrasi bilincinin, yurt yönetimine ait bilgi, anlayış ve davranışlarla sorumluluk duygusunun ve manevi değerlere saygının, her türlü eğitim çalışmalarında öğrencilere kazandırılıp geliştirilmesine çalışılır. Yana çıkma: Anayasaya göre, insan hakları eğitimin de temel amaçları arasında sayılmaktadır. Bölgesel İnsan Hakları Düzenlemeleri İnsan haklarının gelişimi, içişlerine başka devletler tarafından karışılmaz anlayışına muhalif olarak devletleri bağlayan ve sınırlayan uluslararası belgelerin ortaya çıkması ile hızlanmış ve derinleşmiştir. BM ve bölgesel uluslararası kurumların bu alandaki çalışmaları sonucunda da başlıca evrensel ve bölgesel insan hakları hukuki belgeleri ortaya çıkmıştır. Bölgesel düzenlemeler diğer uluslararası düzenlemelere göre daha güçlü ve etkili yaptırım içerir. Bu düzenlemeler genelde bölgesel sözleşmeler ve ekleriyle sınırlıdır. Üyelik de bölgelerle sınırlıdır. Başlıca örnekler Avrupa, Amerika ve Afrika sistemleridir. Yana Çıkma: Bölgesel sistemlerden Avrupa Konseyi tarafından hazırlanıp kabul edilen Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi bireyi ilk defa uluslararası hukukun bir öznesi haline getirmiştir. Afrika Afrika İnsan ve Topluluk Hakları Şartı 1998
12 Amerika Amerika İnsan Hakları Sözleşmesi-1978 Amerika İşkenceyi Önleme Anlaşması-1985 Avrupa Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi-1953 Avrupa İşkenceyi Önleme Anlaşması-1987 Avrupa Sosyal Şartı-1961 (1996 da yeniden düzenlendi) Kitap: Küresel ve bölgesel insan hakları sistemleri hakkında daha geniş bilgi için Kemal Başlar, İnsan Hakları, Polis Akademisi Yayınları, 2012 kitabına bakılabilir Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Türkiye nin de kurucularından ve tarafı olduğu Avrupa Konseyince hazırlanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi nin kurmuş olduğu mahkeme ile bugün en etkili ve sonuç alıcı insan hakları belgesi olarak kabul edilmektedir. Yana çıkma: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi dünyanın ilk ve tek daimi insan hakları mahkemesidir. Sözleşmenin önemli bazı düzenlemeleri şöyledir: Madde-2: 1. Herkesin yaşam hakkı yasanın koruması altındadır. Madde-3: Hiç kimse işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya işlemlere tabi tutulamaz Madde 5: 1. Herkesin kişi özgürlüğüne ve güvenliğine hakkı vardır Madde 9: 1. Herkes düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne sahiptir. Bu hak, din veya inanç değiştirme özgürlüğü ile tek başına veya topluca, açıkça veya özel tarzda ibadet, öğretim, uygulama ve ayin yapmak suretiyle dinini veya inancını açıklama özgürlüğünü de içerir. Madde 11: 1. Herkes görüşlerini açıklama ve anlatım özgürlüğüne sahiptir. Bu hak, kanaat özgürlüğü ile kamu otoritelerinin müdahalesi ve ülke sınırları söz konusu olmaksızın haber veya fikir almak ve vermek özgürlüğünü de içerir. Madde 14: Bu Sözleşmede tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanma, cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasal veya diğer kanaatler, herhangi başka bir durum bakımından hiçbir ayırımcılık yapılmadan sağlanır. Yana Çıkma: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kurmuş olduğu koruma sistemi ile en etkin uluslararası İnsan Hakları mekanizmasıdır. Küresel İnsan Hakları Düzenlemeleri Günümüze kadar yapılan düzenlemelere baktığımızda başlıca uluslararası düzenlemeler şunlardır: Uluslararası Anlaşmalar Sözleşmeler Bildirgeler Küresel Konferanslar Küresel Düzenlemeler Bölgesel Düzenlemeler
13 Bu düzenlemelerin hepsinde de insan haklarına ilişkin temel prensiplerin aşağıdakiler olduğunu görülmektedir. Evrensellik Ayrılmazlık Katılımcılık Ayrımcılığın Olmaması Hukukun Üstünlüğü Özetle insan haklarını hangi uluslararası düzenlemeler garanti ediyor sorusunun cevabı aşağıdaki maddelerdir: Evrensel ve Bölgesel Düzenlemeler Bağlayıcı olan ve Bağlayıcı Olmayan Birleşmiş Milletler Düzenlemeleri Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi ve İkiz Anlaşmalar Birleşmiş Milletller İnsan Hakları Anlaşmaları Uluslararası Konferanslar Ulusal Düzenlemeler Tabii başta da belirttiğimiz gibi bu önemli uluslararası belgelerin ortaya çıkmasının arkasında tarihsel süreç ve gelişimler vardır. Bu temel tarihi belgeleri şöyle özetlemek mümkündür: MÖ 1760 Hammurabi Kanunları MÖ 539 Kiros Silindiri MÖ 451 On iki Levha Kanunları 622 Medine Vesikası 632 Veda Hutbesi, 13. yy Magna Carta Libertatum 1688 Büyük Devrim - Bill of Rights 1776 ABD Bağımsızlık Bildirgesi Bill of Rights 1789 Fransa Devrimi - İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi Deklarasyon ya da Beyanname Hukuki bir bağlayıcılığı olmayan, başlıca özelliği etik ve uluslararası kamuoyu baskısı oluşturmak olan bu belgelerin başlıcaları: Yana Çıkma: Deklarasyon ya da beyannameler insan hakları alanında standart koyan ve hukuken bağlayıcı olan sözleşmelerin temelini oluşturan belgelerdir. Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi Birleşmiş Milletlerin (Birleşmiş Milletler Şartından sonra) insan hakları alanında atmış olduğu ilk ve en önemli adımdır. Beyanname, Soğuk Savaş ın ideolojik yaklaşımının aksine, insan haklarına yönelik kapsayıcı bir bakış açısı geliştirmiş ve bir dizi siyasi, sivil, ekonomik, sosyal ve kültürel hakları aynı dokümanda birleştirmeyi başarmıştır. Hukuken bağlayıcılığı olmamasına rağmen, zamanla uluslararası insan hakları hukukunun temel bir metni halini almıştır. Önemli bazı diğer beyannameler şunlardır: 1948 Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi 1959 Çocuk Hakları Deklarasyonu 1963 Her Türlü Irkçı Ayrımcılığın Önlenmesi Deklarasyonu 1967 Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Deklarasyonu 1975 Engelli Hakları Deklarasyonu
14 Kalkınma Hakkı Deklarasyonu Viyana Eylem Planı İnsan Hakları Savunucularını Koruma Deklarasyonu Millennium Deklarasyonu Yerel Topluluk Hakları Deklarasyonu Anlaşma ya da Sözleşme Bağlayıcı olan Birleşmiş Milletler uluslararası insan hakları belgeleridir 1966 tarihli ikiz anlaşmalar, Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi 1979 Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Kaldırılması Sözleşmesi İşkenceye ve Diğer Zalimce, İnsanlık Dışı ya da Aşağılayıcı Muamele ve Cezaya Karşı Sözleşme (1984) Çocuk Hakları Sözleşmesi (1989), Bütün Göçmen İşçilerin ve Aile Bireylerinin Haklarının Korunması Uluslararası Sözleşmesi (1990) 2006 tarihli Engelli Hakları Sözleşmesi Sonuç İnsan hakları fikri insanlık tarihi kadar eski olmasına rağmen yönetimler tarafından korunma altına alınması gerçek anlamda 20. yüzyılın ikinci yarısında başlar. Daha önce bir takım belgeler geliştirilmesine rağmen bu belgeler ya çok az insan haklarını içermişler, ya bağlayıcı olmamışlar ya da çok dar bir bölgede uygulana gelmiştir. Oysa 1948 Evrensel İnsan hakları Beyannamesi ve 1950 Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile başlayan süreç giderek yaygınlaşmış ve bugün hem bölgesel hem de küresel ölçekte bağlayıcı bir dizi insan hakları düzenlemeleri ve korunma sistemleri geliştirilmiştir. Farklı Fikirler (FF) 1. Bildirge ile Sözleşme arasındaki temel fark nedir? 2. İnsan Hakları ulusal düzenlemelerle mi, uluslararası düzenlemelerle mi daha iyi korunur? 3. Bölgesel düzenlemeler neden küresel düzenlemelerden daha etkin bir koruma sağlarlar? 4. Milli Eğitim Bakanlığı kanunlarında yer alan haklar uluslararası düzenlemelerle uyumlu mudur? Kaynakça Akyeşilmen, N. ve Şen, B.,(2008), Bir Güvenlik ve İnsan Hakları Kurumu Olarak Birleşmiş Milletler, Demokrasi Platformu, No.16. Crawshaw, R., Devlin, R., Williamson, T., (1998), Human Rights and Policing, The Hague, London ve Boston: Kluwer law International. Donnally, J., (2007), International Human Rights, (Third Edition) Oxford: Westview Pres. Hannun, H.,(ed.),(2004), Guide to International Human Rights Practice, (Forth Edition), Ardsley ve New York: Transnational Publishers, Lc.. Smith, R.K.M.,(2010), Textbook on International Human Rights, Oxford: Oxford University Press. Steiner, H.J., Alston, P., (2000), International Human Rights in Context, (2. baskı), Oxford ve New York: Oxford University Press.
15 TEMA 3:İNSAN HAKLARI KUŞAKLARI Konular Dünyada ve ülkemizde geçmişte ve günümüzde yaşanan önemli olaylar, Hak ve özgürlüklerin kullanılması bağlamında görev ve sorumlulukların önemi, İnsan hakları kuşakları, Pozitif yükümlülük ve negatif yükümlülük gerektiren haklar, İnsan haklarının doğal hukuk niteliği. Anahtar Kelimeler Pozitif Haklar Negatif Haklar İnsan Hakları Kuşakları Dayanışma Hakları Kolektif Haklar Her ne kadar insan hakları, hakların oluşum süreçleri ve öğrenimini kolaylaştırmak, felsefi bakış açısından kuşak hakları şeklinde gruplandırılıyorsa da tüm hakların evrensel, bölünmez ve birbiriyle bağlı olduğu bir gerçektir. Bir başka gruplandırma kıstası ise devletin yükümlülükleri bakımındandır. Bu çerçevede insan hakları pozitif haklar ve negatif haklar şeklinde iki gruba ayrılmaktadır. Yana Çıkma: Tüm insan hakları evrensel, bölünmez, birbirine bağlı ve birbiriyle ilgilidir. Başlıca hak grupları ve temelleri: Felsefi bakış-ideoloji-oluşum süreci ile ilişkisi bakımından: 1. Birinci Kuşak Haklar Liberal, Birey Hakları 2. İkinci Kuşak Haklar Sosyalist, Grup Hakları, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar 3. Üçüncü Kuşak Haklar Üçüncü Dünya ya ilişkin haklar 4. Dördüncü Kuşak Haklar Uzlaşma ve dayanışma hakları Devlet ile ilişkileri açısından: 1. Negatif Haklar- Devlet müdahalesi olmayan 2. Pozitif Haklar- Devlete yük yükleyen Felsefi Bakış Açısı ve Oluşum Süreçleri Açısından İnsan Hakları Kuşakları İnsan Hakları literatür de dört gruba ya da kuşağa ayrılmıştır. Özellikle batılı liberal demokrat devletler tarafından desteklenen birinci kuşak sivil ve siyasal haklar; sosyalist ülkelerin öncelediği ikinci kuşak ekonomik, sosyal ve kültürel haklar ve üçüncü dünya ülkelerinin desteklediği üçüncü kuşak uzlaşma ya da grup hakları. Son olarak, bilimsel ve teknolojik gelişmelerin sonucunda ortaya çıkan bilişim ve iletişim hakları gibi hak grupları ortaya çıkmaktadır. Birinci Kuşak Haklar: Kişisel ve Siyasal Haklar
16 Birinci kuşak haklar, ortaya çıkışına yoğun olarak siyasi kaygıların önayak olduğu, 17 ve 18. yüzyıllarda ortaya çıkan haklardır. Halk arasında bu yüzyıllarda tüm iktidarı elinde bulunduran devletin her şeyi yapamayacağına, insanlara keyfi bir şekilde hükmedemeyeceğine dair düşünceler yavaş yavaş kabul görmeye başladı. Halk kendi hayatını doğrudan ilgilendiren politikalar üzerinde etkili olmak istedi. Bu düşünceler ışığında bu dönemde kişisel özgürlük ve bireyin devletin müdahalesinden korunması şeklinde iki temel düşünce oluştu ve gelişti. Bunlara negatif haklar da ( -den özgür olma ) denir. Burada temelde kast edilen ise devletten özgür olmadır. Wang a göre birinci kuşak haklar bireyci liberalizmin siyasi felsefesinden ve bırakınız yapsınlar ekonomik doktrininden etkilenmiş olan 17. ve 18. yy reformist teorilerinden gelir. Birincil kuşak hakların en belirgin özelliği özgürlük fikridir. Bu haklar devlet müdahalesinin yokluğunu öngörür. Yaşama hakkı, adil yargılanma hakkı, düşünce ve ifade özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü, oy kullanma hakkı gibi. Yana çıkma: Birincil kuşak hakların en belirgin özelliği özgürlük fikridir. Medeni - kişisel haklar bireylerin fiziksel ve ahlaki bütünlüklerini garanti altına alarak bireylerin vicdan ve inançları için kendi alanlarını yaratma imkânına sahip olmalarını sağlar. Örneğin eşitlik ve özgürlük hakkı, düşünceyi ifade etme özgürlüğü, dini yaşama özgürlüğü, yaşam hakkı, işkenceye uğramama hakkı. Yasal haklar bireyleri hukuki ve siyasi süreçlerde koruma altına alan ve genelde kişisel haklar kategorisinde yer alan haklardır. Keyfi tutuklama ya da gözaltına almaya karşı korunma, bir mahkeme tarafından suçlu bulununcaya kadar masum kabul edilme hakkı gibi haklar örnek olarak verilebilir. Siyasal haklar ise toplumsal yaşama, siyasal sisteme katılma için kullanılan haklardır. Örnek olarak verilebilecek haklar ise oy kullanma hakkı, özgürce toplanma ve örgütlenme hakkı, siyasi partilere katılma-seçme ve seçilme hakkı, düşünceyi ifade etme hakkı gibi haklardır. Tabii hemen belirtmek gerekir ki kategoriler arasındaki çizgiler çok net değildir. Bu kategoriler, birçok başka yol içinde, farklı hakları sınıflandırmak için kullanılan basit bir yoldur. Örneğin bir kişinin fikrini ifade etmesi hem kişisel hem de siyasal bir haktır. Bu hak kişisel bir özgürlük olduğu gibi siyasi yaşama katılım için de gerekli bir haktır. Kişisel ve siyasal haklar Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi, Uluslararası Kişisel ve Siyasi Haklar Sözleşmesi ve İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına ilişkin Avrupa Sözleşmesi başta olmak üzere birçok küresel ve bölgesel uluslararası kuruluşun hazırladığı sözleşmeleranlaşmalar ile detaylı bir şekilde tanımlanmış ve korunmaya alınmıştır. Bazı otoritelere göre EİHB sivil ve siyasal haklara daha fazla önem vermiştir. Evrensel İnsan Hakları beyannamesinde düzenlenen medeni ve siyasi haklar: Yaşama hakkı Kölelik yasağı İşkence yasağı Özgürlük ve güvenlik hakkı Adil yargılanma hakkı Seyahat hakkı Düşünce, din ve vicdan özgürlüğü Özel hayat hakkı İfade özgürlüğü Örgütlenme özgürlüğü Azınlıkların korunması
17 Hukuk önünde eşitlik Kitap: İnsan hakları gruplarıyla ilgili detaylı bilgiye Mustafa Erdoğan ın İnsan Hakları: Teorisi ve Hukuku, Ankara: Orion Kitap Evi, 2007 kitabından ulaşılabilir. İkinci Kuşak Haklar: Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Yana Çıkma: İnsan Hakları kahvaltıda başlar Leopold Senghor İkinci kuşak haklar sosyalist gelenekten gelmektedir. Bu hakların ortaya çıkışı sanayileşme ve işçi sınıfının gelişmesi bağlamında uluslararası toplumun bu haklarla ilgilenmesi ve mücadelesi sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu haklar basit olarak insanların temel ihtiyaçları ve insanların nasıl birlikte yaşayacağı ve çalışacağıyla ilgili haklardır. Eşitlik ve yaşam için gerekli sosyal, ekonomik ürün, hizmet ve fırsatlara erişimin güvence altına alınması düşüncesini esas alırlar. Bu gelişmeler sonucunda onurlu bir yaşam sürmek için yeni talepler ve düşünceler oluşmaya başladı. İnsanlar, insan onuru için kişisel ve siyasal haklarla önerilen haklardan daha fazlasına ihtiyaç duyulduğunu fark etmeye başladılar. Yana çıkma: İkinci kuşak haklarına eşitlik hakları da denmektedir. İkinci kuşak haklar tarihsel olarak birinci kuşak hakların karşısında değerlendirilir. Temelde sosyal eşitliğe vurgu yaparlar. İnsan haklarını daha çok pozitif anlamda değerlendirir ( yapma hakkı ) ve değer ve yeteneklerin adil üretimi ve dağılımı için devlet müdahalesini öngörür. Çalışma, sendikal, barınma, giyinme, sağlık, sosyal güvenlik ile işsizlik ödeneği gibi haklar Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi nin maddeleri ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesinde listelenmişlerdir. Toplumsal yaşama tam anlamıyla katılabilmek için eğitim, aile kurma, aile yaşantısını devam ettirebilme, sağlık ve ayrımcılığa maruz kalmama gibi sosyal haklara ihtiyaç vardır. İnsan onurunu asgari düzeyde garanti altına almak için gereken güvenceyi sağlayan ekonomik bakımdan onurlu bir yaşam sürme, çalışma, engelliler ve yaşlılar için bakım ve barınma gibi ekonomik hakların önemi göz ardı edilemez. Bir toplumun yaşam tarzı ile ilgili haklar ise kültürel haklardır. Sosyal, Ekonomik ve Kültürel Haklar; Evrensel İnsan Hakları Beyannamesi, BM Uluslararası Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi ve Avrupa Sosyal Şartı tarafından tanımlanıp korunmuştur. Çalışma hakkı Sendikal haklar Adil ve uygun işte çalışma hakkı Sosyal güvenlik hakkı Ailenin, anneliğin, çocukların ve gençlerin korunması hakkı Yaşama ve sağlık standardı hakkı Eğitim hakkı Kültürel yaşama katılma hakkı Üçüncü Kuşak Haklar: Kollektif Haklar veya Uzlaşma Hakları İnsan Hakları kaynağını doğal hukuk anlayışından alır. Pozitif hukukun düzenlemeleri ile sınırlandırılmış ve tamamlanmış değildir. Uluslararası toplumun benimsemiş olduğu insan hakları listesi de bu bağlamda sabit kalmış değildir. II. Dünya savaşı sonrası kabul edilen Evrensel İnsan Hakları Beyannamesinde yer alan haklar sorgulanmamış olsa da yeni sözleşme
18 ve belgeler beyannamede yer alan temel kavramları, hakları netliğe kavuşturarak geliştirdi. İnsan onuru anlayışının süreç içerisinde değişimi, kısmen teknolojik değişimlerle ve yoğun olarak yeni tehditlerin ortaya çıkmasıyla mevcut insan hakları belgelerindekine bir dizi yeni hakların eklendiğini gözlemliyoruz. Üçüncü kuşak haklar olarak önerilen bu yeni haklar kategorisi birinci ve ikinci kuşak hakların gerçekleştirilmesinin önündeki çeşitli engellerin farklı şekilde kavranması sonucu ortaya çıkmıştır. Küreselleşmenin hız kazanması, kaynakların bahsedilen engellerin kaldırılmasını mümkün kıldığını söyleyebiliriz. Kitap: hak kategorileriyle ilgi bilgi daha geniş olarak Jack Donnelly nin Universal Human Rights in Theory and Practice, Second Edition, London: Cornell University Press, Üçüncü kuşak hakların temelinde yatan düşünce bu hakların toplumun ya da halkların kollektif haklarını kapsaması ve dayanışma fikridir. Sürdürülebilir gelişme, barış ya da sağlıklı bir çevre hakkı bu haklara örnek verilebilir. Dünyanın büyük bir bölümünde aşırı yoksulluk, savaş, ekolojik düzensizlik ve doğal felaketler gibi olaylar insan haklarına saygının sınırlı düzeyde gerçekleşmesine sebep oldu. Buna bağlı olarak, birçok düşünür insan hakları kategorilerinin yeniden oluşturulması gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Temel hedef de bu hakların toplum için özellikle dünyanın gelişmekte olan bölgelerinde uygun şartları hazırlayarak zaten benimsenmiş olan birinci ve ikinci kuşak hakların garanti altına alınmasını sağlamaktır. Yana çıkma: Üçüncü kuşak hakların temelinde yatan düşünce bu hakların toplumun ya da halkların kollektif haklarını kapsaması ve dayanışma fikridir. Üçüncü kuşak haklar sivil ve sosyal haklar ötesine geçen haklar olarak bilinir. 20. yy in ikinci yarısında ulus devletlerin tüm dünyaya yayılması ile ortaya çıkan haklardır. Kendi kaderini tayin hakkı, ekonomik ve sosyal kalkınma hakkı, temiz bir çevre hakkı, doğal kaynaklar hakkı, iletişim hakkı, kültürel mirasa katılma hakkı, sürdürülebilirlik hakkı örnek verilebilecek başlıca üçüncü kuşak haklardır. Bu haklar genellikle bütün olarak toplumun haklarını vurgular. Bu kollektif haklar BM nin birçok düzenlemesinde yer almaktadır. Bunlar genellikle grup haklarıdır. Her ne kadar temel haklar bu şekilde gruplandırılmış ise de buna yönelik eleştiriler de vardır. Hak grupları arasındaki fark çok net değildir, haklar birçok kez iç içedirler. Bazen bir hakkın gerçekleştirilmesi başka bir grupta yer alan bir hakka ihtiyaç duyabilir. Felic e göre hak kuşakları birbiriyle bağlantılı olup bireysel haklar kimi zaman ancak grup içerisinde kullanılabilmektedir. Örneğin, sendika hakkı bir sendikaya katılma hakkını öngörür, yani grupla beraber yürütülen bir haktır. Dördüncü Kuşak Haklar Artık bilgi ve teknolojinin çok hızlı geliştiği ve bu gelişimin de toplumu aynı hızda değiştirdiği dönüştürdüğü bir çağdayız. Bunun insan hakları alanına yansımasının olmaması düşünülemez. Bu bağlamda son zamanlarda, doğal olarak yavaş yavaş dördüncü kuşak haklar kategorisi tartışmaları yapılmaktadır. Bu kategorideki haklar temelde Bilgi toplumu haklarıdır, iletişim hakları gibi. İfade özgürlüğü, negatif bir hak fakat bugün iletişim hakkı olmadan ifade özgürlüğünün tam olarak kullanılması zordur. Bilgi yayıldıkça çoğalan bir şeydir, mesela mülkiyet yayılmaz ve çoğalmaz. Otoriter yönetimler bu nedenle bilginin yayılmasına karşı çıkıyorlar, basın özgürlüğünden kaçınıyorlar. İletişim hakkının kullanılmasının toplumun gelişmişlik düzeyi ile de ilgisi var. Afrika da iletişim altyapısı olmadığı için, devletin gücü yok, bu hak tam olarak
19 kullanılamıyor. Teknoloji ile birlikte iletişim hakkını ayrı kategoride değerlendirenler olmasına rağmen, bu düşünce literatürde yeterince kabul görmüş değildir. Yana çıkma: teknoloji ile birlikte iletişim hakkını ayrı kategoride değerlendirenler olmasına rağmen, bu düşünce literatürde yeterince kabul görmüş değildir. Devlet İle İlişkisi Açısından Haklar Bildiğimiz gibi insan hakları temelde devlete karşı ileri sürülebilen haklardır. Yine insan haklarının korunması da birincil olarak devletlerin görevidir. İşte bu bağlamda devletin yükümlülükleri bakımından temel insan haklarını pozitif haklar ve negatif haklar şeklinde iki grupta incelememiz mümkündür. Negatif Haklar Daha çok medeni ve siyasi haklardan oluşan ve temelde devletin müdahale etmeme yükümlülüğünü içeren haklardır. Bu bağlamda kısaca bu haklar dış müdahale, yani devletin müdahalesini kabul etmeyen haklardır. Kişinin mahrum edilemediği haklar olup özgürlük temellidirler. Bu haklar Locke felsefesine dayalı haklardır denilebilir. Yana çıkma: negatif hakların temel mantığı devletin müdahale etmemesi fikrine dayanır. Negatif hakları temelde Özgürlük haklarıdır. Sivil ve siyasal haklardır. Kişinin meşru haklarını korumasını sağlar ve meşru haklar diğer insanların haklarına herhangi bir zarar vermez. Kişi egemenliği, özel hayat, ifade özgürlüğü, katılımcılık, din ve vicdan özgürlüğü bu haklara verilebilecek birkaç örnektir. Pozitif Haklar Bu haklar ise genelde ekonomik sosyal ve kültürel haklardan müteşekkil olup gerçekleşebilmeleri için devletin bazı icraatlarına, belirli bir bütçe ayırarak harcama yapmasına ihtiyaç duyan haklardır. Somut bir fayda elde etme durumu mevcuttur. Temel insan ihtiyaçlarına denk gelen haklardır ve hak-yükümlülük ilişkisi daha net ve güçlüdür. Yana çıkma: pozitif haklar, devlete pozitif sorumluluk yükler. Refah hakları, ekonomik, sosyal ve kültürel haklar da diyebileceğimiz bu haklar devlete yük yükler. Eğitim hakkı, sağlık hakkı, konut hakkı ve polis koruması gibi temel ihtiyaç haklarından oluşur. Bu temel hakları sağlamak devletin görevidir. Bu bağlamda her devletin sağlaması gereken minimum yaşam standartları ve minimum sağlık standartları vardır, bunları gerçekleştirebilmek için ise devletin bireyleri özgür bırakması, bu haklarını kullanmalarına müdahale etmemesi yeterli değildir, ayrıca bazı icraatlarda bulunması, yatırımlar yapması da gerekir. John Rawls e göre adil toplumlar hem pozitif hem de negatif hakları sağlarlar. Zira rasyonel bir kişi daha çok mutluluk ve daha çok özgürlük sağlayan bir toplumda yaşamak ister. Yine Rawls e göre adil bir toplumun kurulmasında herkesin çıkarı vardır. Her insan temel ihtiyaçlarının toplum tarafından sağlanması hakkına sahiptir. Kişi hürriyeti sadece başka bir kişi hakkının sağlanabilmesi için kısıtlanabilir ve sosyal, sınıfsal ve ekonomik yapı herkesin yararlanacağı şekilde kurulmalıdır. Sonuç
20 İnsan hakları temelde ayrılmaz bir bütün olmakla birlikte, hakları daha iyi anlamak ve analiz edebilmek amacıyla literatürde gruplara ayrılmıştır. Fakat özellikle Soğuk Savaş Döneminde ve günümüzde az sayıda kişi tarafından bu gruplar ideolojik olarak algılanmaktadır. İnsan hakları kişiden kişiye öncelik sırası değişebilir fakat hepsi aynı derecede önemli ve gereklidir. Gruplara ayrılması sadece hakları daha iyi anlama amaçlıdır. Farklı Fikirler (FF) 1. Sizce devlet herkese konut sağlamak zorunda mıdır? 2. Çalışma hakkı herkese devletten iş vermesini talep etme hakkı verir mi? 3. Seçilme hakkı hangi kuşak haklardandır? 4. İnsan Hakları evrensel olduğuna göre kuşaklara ayrılması doğru mudur? Kaynakça Akyeşilmen, N. ve Şen, B.,(2008), Bir Güvenlik ve İnsan Hakları Kurumu Olarak Birleşmiş Milletler, Demokrasi Platformu, No.16. Crawshaw, R., Devlin, R., Williamson, T., (1998), Human Rights and Policing, The Hague, London ve Boston: Kluwer law International. Donnally, J., (2007), International Human Rights, (Third Edition) Oxford: Westview Pres. English, K., Stapleton, Aç, (1997), The Human Rights Handbook, Kenwyn: Juta & Co, Ltd. Mustafa Erdoğan, İnsan Hakları: Teorisi ve Hukuku, Ankara: Orion Kitap Evi, 2007 Hannun, H.,(ed.),(2004), Guide to International Human Rights Practice, (Forth Edition), Ardsley ve New York: Transnational Publishers, Lc.. Okeke, J.M.,(2009), Humanitarianism and Human Security in a post-9/11 world, The International Journal of Human Rights, Cil.13, No.1. Smith, R.K.M.,(2010), Textbook on International Human Rights, Oxford: Oxford University Press. Steiner, H.J., Alston, P., (2000), International Human Rights in Context, (2. baskı), Oxford ve New York: Oxford University Press.