Gün Bugünkü Gündür Saat Bu Saat - Somuncu Baba Dergisi
Yazar:Bilal KEMİKLİ, Kategoriler:221.Sayı, Edebiyat
Hayatın ayrılmaz bir parçası olan ölüm, tarih boyunca düşünürler, din önderleri ve âlimlerin varlığı anlama ve anlamlandırmalarını sağlayan temel kavramlardan biri olmuştur. Bu anlamda ölüm, şairleri de derinden etkilemiştir. Şairler, bir yandan şair muhayyilenin imkânları dâhilinde öte dünyanın gizemini çözmek istemişler, öte yandan da ölüm kavramının ihsas ettiği anlam dünyasına yaslanarak bizzat yaşanan hayatı anlamlı hale getirmenin yollarını aramışlardır. Bu meyanda yazılan şiirlerde zımnen şu sorunun cevabı aranmıştır: Mademki her canlı ölüm gerçeği ile karşılaşıyor, o halde geçici olan şu dünya hayatını daha anlamlı hale nasıl getirebiliriz? Bu soru, çoğunlukla rind meşrep ve kalender edalı şairleri dünyaya karşı ilgisizliğe sürüklemiş olmalıdır. Fakat bu ilgisizlik, dünyadaki güzellikleri görmekten ve onları şiir dilinin birer sembolü haline getirmekten de alıkoymamıştır.
Vukûf-i Zamânî – Zamanı İyi Kullanmak
Ölüm gerçektir, dünya hayatı geçicidir; fakat bütün bunlara rağmen, dünyanın keşfedilmeye değer nice güzellikleri vardır. Ama çoğunlukla insan bu güzelliklerin de tıpkı dünya hayatı gibi geçici olduğunu unutup, ölüm gerçeğinden uzaklaşabiliyor. Diğer bir ifadeyle bu güzellikler, dünya hayatının geçiciliğini unutturuyor. Bu durumda kimi şairler, bilhassa geçici güzellikten kalıcı, değişmeyen ve bozulmayan gerçek güzelliğe yönelebilmiş şairler, adeta bir uyarıcı gibi gür ve kararlı sedayla haykırmış ve ölüm gerçeğinden uzaklaşan muhataplarını uyandırmışlardır. Böylesi bir misyonu ifa eden şairlerden birisi Ruhsâtî’dir. Ruhsâtî, pek çok şiirinde ölüm gerçeğine atıfta bulunarak dünya hayatına ilişkin bir bilinç kazandırmaya çalışmıştır. Bu şiirlerinden birinde, sûfîlerin vukûf-ı zamanî olarak nitelendirdikleri bir bilinç halinden söz ederek hayatı anlamlandırmamızı ister. Vukûf, durmak ve bilmek anlamlarına gelir. Dervişin dikkat ve özenle belli hususlar üzerinde durması, onları idrak etmeye, kavramaya çalışması halini işaret eder. Meselâ vukûf-i kalbî tabiri, bilhassa Ruhsâtî’nin de içinden geldiği Nakşî gelenekte, dervişin her türlü bağdan, dış ve iç etkiden, hatır ve hayalden kurtulup kalbin hakîkatini idrak etmesi halidir. Böylece kalbini, “Mü’minin kalbi ayna gibidir; oraya bakınca Rabb’in tecellisi görülür.” sözündeki gerçekliğe ulaştırmaya çalışır. Vukûf-i zamanî ise, zaman üzerinde dikkati yoğunlaştırarak, bizzat içinde yaşanılan zamanı anlamlı hale dönüştürme bilincidir. Zaman, hâldir; hâli, her şartta doğru halde tutmak esastır.
Şair, “Gün bugünkü gündür, saat bu saat.” derken, vukûf-i zamânî esasına bağlı olarak, içinde yaşanılan anın önemine atıfta bulunurken, ikinci mısrada “Dünkü günü göremezsin.” ikazında da bulunuyor. Bu temel ilkeye göre, zaman üç boyutta karşımıza çıkar; dün (mazi), bugün (şimdi, ân) ve yarın (gelecek)… Dün, geçmiştir, geri getirilemez. Fakat dünün muhasebesi, ânı anlamlandırmak için önemlidir. Dün için istiğfar ve tevbe edebiliriz; ama “keşke”lerle hareket etmek yerine ondan bir ders çıkarıp ân içinde doğru düşüncelere erebiliriz ve makul kararlar verebiliriz. Yarın ise, henüz gelecektir; geleceğe ilişkin kurulan hayallere tûl-i emel denir ve bunlar vukûf-i zamânînin önündeki en büyük engeldir. Esas olan, ânın yaşanmasıdır. Peki, ân nedir? Ân, zamanın en küçük parçasıdır. Ân’ın bir başka anlamı da aşktır; bu bakımdan ân, zamanın en küçük diliminde bile rûhen ve aklen sevgiliyle bir olma bilincidir. Bu bakımdan tasavvuf şiirinde geçen ânı var tabiri, aşkı var anlamında değerlendirilir. Nitekim sevgilinin boyu eliftir, kaşları nûn; elifle nûnun birleşiminden ân meydana gelir. Zaten ân kelimesini etimolojik olarak Farsça’dan gelmiş sayarsak, kelimenin anlamı, “o” demektir; o, yani sevgili. Kelimenin bu anlamdaki Arapça karşılığı, hû’dur. Vukûf-ı zamânî insanı, ona, sevgiliye yani hû’ya ulaştırır.
Evet, Ölüm Ansızın Gelecektir
Ruhsâtî’nin sûfî düşüncenin zaman tasavvurundaki önemli kavramlardan birisi olan vukuf-i zamânîyi ihsas ettiren bu kıtasında, özellikle üzerinde durulan konu ölümdür. Çünkü ölüm, ân içinde olmadıysa, bir sonraki anda (yarın, gelecek) gerçekleşmesi muhtemel olan bir hâldir. Bu yüzden belirli bir zaman tahdidinde bulunmadan, “Ansızın dururken ölüm gelir.” demektedir. Evet, ölüm ansızın gelecektir; dolayısıyla ölüm fikri, ne ertelenecek, ne de unutulacak bir gerçekliktir. Onu her zaman hatırda tutmak gerektir.
Ölümü hatırda tutmak, yine Ruhsâtî’nin içinden geldiği gelenek itibariyle, râbıta-ı mevt denilen ölüm gerçekliğini düşünme egzersizleriyle mümkündür. Bilindiği gibi râbıta, tasavvuf dilinin en temel kavramlarından birisidir. Kelime dilimizde, bağlantı, bağlantı vasıtası, bağlılık, tutarlılık, tertip, düzen, bağ ve bağlılık gibi anlamlara gelmektedir. Râbıta kurmak diye bir de deyimimiz vardır; iki veya daha fazla şey arasında bağ kurmak anlamına gelir. Keza, râbıtalı derken düzenli, tertipli, tutarlı, düzgün, ahlâklı ve ağırbaşlı demiş oluyoruz. Râbıtasız ise, münâsebetsiz, tertipsiz ve düzensiz demektir. İmdi bütün bu açılımlardan sonra râbıta-ı mevt tabirine, hayatla ölüm arasında bir ilgi kurmak, hayatı ölüm gerçeğini göz önünde bulundurarak tertipli, düzenli, doğru ve tutarlı bir şekilde yaşamak anlamı verilebilir. Daha açık bir ifadeyle, râbıta-i mevt, insanın kendi ölümünü düşünmesidir.
Bir daha hatırın soramazsın ha
Ruhsâtî sadece bu şiirinde değil, başka şiirlerinde de râbıta-ı mevti anlatır. Bir şiirinde açıkça “Nakşî tarîkına girdim/Muhkem imana bağlandım” diyen şair, hakkında pek fazla bilgimiz olmayan Şâkir Efendi vasıtasıyla Erzincanlı ünlü sûfî Terzi Baba’ya müntesiptir. Mamafih o bir yol ehlidir ve bu yolun esasları çerçevesinde anlaşılmalıdır. Bu bakımdan onun şiirleri, öncelikle içine girdiği irfânî yolun dili, usûl ve erkânı açısından değerlendirilmelidir. Bununla birlikte o, Niyâzî-i Mısrî veya Şems-i Sivâsî gibi bir sûfî şair midir? Hayır, o tasavvufî dilden çok halk âşıklarının dilini kullanmıştır.Bunda, klasik anlamda ilmî bir muhitte bulunmamasının etkisi olabilir. Aynı zamanda seyr-i sülûk tabiriyle ifade edilen irfânî aydınlanma sürecini bir tekkede geçirmemiş olması da ihtimal dâhilindedir. Zaten kendisi de bir şiirinde, “Mudâra bir derviş olduk/Kabul eder ise Çalab” der. Müdâra, bilindiği gibi, yüze gülme ve riyakârlık etme anlamlarını da içerir. Bununla o, görüntü itibariyle bir yola girdiğini ve yolun esaslarına bihakkın vakıf olmadığını ihsas ettiriyor. Her ne ise, şair sûfîliği ile öne çıkan bir şahsiyet olmasa da, içinde bulunduğu yolun esaslarını halk diline ve halk muhayyilesine uygun bir hale getirmeyi başarmıştır. Bu bakımdan, nasıl Pir Sultan’ı Bektaşîliğin usul ve erkânını bilmeden anlamak mümkün değilse, Ruhsâtî’yi anlamak da ancak Nakşîliğe vâkıf olmakla mümkün olacaktır.
Malkoçoğulları: Tarihin Derinliklerinde Bulunan Kahramanlar	ÖNCEKİ
Saltanatı İlkler ve Talihsizliklerle Geçen Sultan I. Mustafa SONRAKİ