- Ephesos Antik Kenti (Efes Harabeleri)
Efes (Ephesos), kuruluşu Cilalı Taş Devri M.Ö. 6000 yıllarına dayanan, İzmir'in Selçuk ilçesinin 3 kilometre uzağında bulunan antik kenttir. Antik dünyanın en önemli merkezlerinden biri olan Efes, M.Ö. 4000'e dek giden tarihi boyunca uygarlık bilim, kültür ve sanat alanında her zaman önemli rol oynamıştır.
Antik Çağda önemli bir uygarlık merkezi olan Efes bugün de yılda ortalama 1, 5 milyon kişinin ziyaret ettiği önemli bir turizm merkezidir. Efes'teki ilk arkeolojik kazılar, British Museum adına J.T. Wood tarafından 1869 yılında başlamıştır. 1895 yılında 2. Abdülhamid'in izniyle Otto Benndorf tarafından kazı çalışmaları yapılmıştır. Wood'un ünlü Artemis Tapınağını bulmaya yönelik bu çalışmalarına 1904 yılından sonra D.G. Hogarth devam etmiştir. Bugün de çalışmalarını sürdüren Avusturyalıların Efes?teki kazıları ilk olarak 1895 yılında Otto Benndorf tarafından başlatılmıştır. Avusturya Arkeoloji Enstitüsü'nün 1. ve 2. Dünya Savaşları sırasında kesintiye uğrayan çalışmaları 1954 yılından sonra aralıksız devam etmiştir. Efes'te Avusturya Arkeoloji Enstitüsü'nün çalışmalarının yanı sıra 1954 yılından itibaren Efes Müzesi de T.C. Kültür Bakanlığı adına kazı, restorasyon ve düzenleme çalışmalarını sürdürmektedir.
Hititler Dönemi'nde kentin adı "Apasas'tır. M.Ö. 1050 yıllarında Yunanistan'dan gelen göçmenlerin de yaşamaya başladığı liman kenti Efes, M.Ö. 560 yılında Artemis Tapınağı çevresine taşınmıştır.
İzmir Selçuk'taki Efes Antik Kenti, antik kentler arasında ziyaretçi sayısı bakımından uzun yıllardır birinciliği elden bırakmayan İtalya'daki Pompei kentinin tahtını sallıyor. İtalya'nın Campania bölgesinde, Napoli kenti yakınlarında bulunan, 1990'larda yılda üç milyon kişinin ziyaret ettiği, 2000'lerin başında ziyaretçi sayısı 2. 2 milyona gerileyen Pompei, 2007'nin ardından 2008'de de 'un üzerinde ziyaretçi kaybederken; Efes, son on yılda ziyaretçi sayısını düzenli şekilde artırıyor.
Pompei'de olduğu gibi Efes'te de oldukça geniş alanda çok iyi durumda bulunan kalıntıların olduğunu ifade eden Topal, “Şu ana kadar Efes'in sadece yüzde 25'i kazılabildi. Geçen yıl 1 milyon 582.211 ziyaretçiye ev sahipliği yapan Efes Antik Kenti'nin bütünü gün yüzüne çıktığında dünyanın en büyük açık hava müzesi olacak.” dedi.
Yeni bulunan eserlerin bir bölümü, bir-iki yıl süreyle burada teşhir edilmektedir. Girişin hemen sağındaki vitrinde genellikle Hıristiyanlık Dönemi'ne ait Bizans buluntuları vardır. Salonun sağ kısmında sikke ve ziynet eşyaları sergilenmektedir. Efes sikkelerinin Roma Devri'ne kadar ön yüzlerinde Efes'in sembolü arı, arka yüzünde ise Artemis'in kutsal geyiği resmedilmiştir. Roma Devri'nde ise ön yüzde imparator ve yakınlarının ya da sembollerinin resimleri vardır. Sol duvarda asılı olan maskeler tiyatroda bulunmuştur. Tiyatroda kullanılan maskeler deri ya da tahtadandır. Taştan olan bu maskeler dekoratif olarak kullanılmıştır. Aynı duvarda bir Efes kandilinin yapımı çizimlerle gösterilmiştir. Maskeli Eros, amphoralar, Eros figürü, Aphrodit heykeli, çeşitli büstler ve komedi yazarı Menander'in büstü salonun önemli eserlerindendir. Salonda tek değişmeyen eser Yamaç Evler'de bulunan fildişi frizdir. Frizde Trajan'ın doğulu barbarlar ile yaptığı savaş ve hazırlıkları üç bölüm halinde gösterilmiştir.
Müzeye, yöre mimarisine uygun güzel bir bahçe yapılmıştır. Bahçenin sağ tarafında lahitler, mezarlar, sunaklar ve yazıtlar bulunur. M.S.2. yüzyıla ait olan lahitin özellikle süslemeleri hayli ilginçtir. Lahitin etrafı Musa figürleriyle bezenmiştir. Kapağındaki yazıta göre Bizans devrinde tekrar kullanılmıştır. Bahçenin batı duvarında mezar ve adak taşları sergilenir. Ortadaki güneş saati yarım daire şeklinde bir zaman skalasından oluşur.
İon dünyası M. S. 6 yy'ın ikinci yarısında altın çağını yaşadığından tapınak Efesliler için artık küçük sayılıyordu. Girit'ten getirilen mimarlar tapınağı yeniden inşa etmişler. Arkaik Artemision yüzyıl boyunca görkemi ve güzelliğiyle antik çağda bütün dikkatleri çekiyordu. Ancak Herostratos adlı bir şöhret düşkünü, adını ölümsüzleştirmek için Büyük İskender'in doğduğu yılda M. Ö. 356'da tapınağı ateşe verdi. Ağaçtan yapılmış olan tavan ve iç alınlık tamamen yandı. Bunun üzerine Efesliler tapınağı yeniden inşa ettiler. Yeni Artemision”un üst yapısı Arkaik dönem yapısını bir benzeriydi. Paralar üzerindeki tasvirlerden anlaşıldığına göre yeni Artemision'un dar yüzlerinde birer alınlığı vardır. Ayrıca yapı Semerdam şeklinde örtülüydü.
Kütüphanenin üç giriş kapısı ve önündeki dar alan, sürprizli bir biçimde okuma salonuna açılır. Salon duvarları içinde yer alan on niş, bu yargımızı doğrulamaktadır. Çünkü eskiden bu nişler içinde kitapların ve ruloların bulunduğu tahta raflar bulunmaktaydı. Okuma salonunu çevreleyen bir podyumdan söz etmek olasılıklıdır. Okurlar, kitapları kütüphane memurlarından almaya mecburdular. Bu podium üzerinde küçük sütunlar yer almaktaydı. Sütunların taban izlerini bugün dahi görmek olanaklıdır. Bu parmaklık, katın üzerinde bir galeri bulunmaktadır. Podium üst yarısından başlamak üzere ve merkezi akstan geçen bir apsis görülür. Adı geçen apsis içinde belki büyük bir heykel durmaktaydı. Fakat bugün elimizde kitaplarda olduğu gibi, heykelden de hiçbir kalıntı yoktur. Kenarlardaki dış duvarlar, kütüphanenin yanındaki komşu yapıya aittirler. Komşu binanın yapılışı, Kütüphaneden öncedir. Kütüphane, komşu yapı aracılığı ile sanki koruyucu bir alan içine alınmıştı. Bu açıklama çift duvar biçiminde de söylenebilir ve bu biçimde kitapların rutubetten korunması da sağlanmış bulunmaktadır. Karşıt olarak şu savları da ileri sürebiliriz : Adı geçen açık ve dar aralıklar, Kütüphane ve komşu yapı çatılarından inen yağmur sularının dışarıya atılmasını sağlayan bir kanal görevi görüyordu.
“Binanın parçaları 1903-1904 kazılarında çıkmıştı. Yedi parça Avusturya'ya gitmiş, parçaların bir kısmı Efes'teydi. 52 parça ise İzmir'deki Agora Açık Hava Müzesi'ne gönderilmişti. Bunları bir araya getirirken arkadaşlarımla 52 parçayı almak için İzmir'e geldik. Alanı gezdik Efes'ten hiçbir parçaya rastlamadık. Müzede öğlen tatiliydi. Arkadaşlarımla bir incir ağacının altında umutsuzca otururken, baktık ki eksik parçalar oturduğumuz tepenin altında gömülü. Bir arkadaşım ucu görünen bir tastaki motifin Efes mimarisiyle uyumlu olduğunu söyledi. Birkaç gün süren çalışmada, kaybolan parçaları o tepenin altında bulduk. Aslında iyi olmuştu; çünkü toprak, parçaları korumuştu. Efes, 1978 yılına kadar düzdü, Celcus'un ayağa kalkmasıyla Efes kentine üçüncü boyut kazandı.” 
Efes'in iyi korunmuş yapılarından en büyüğü ve en etkileyicisi tiyatrosudur. İlk kez Helenistik dönemde inşa edilen tiyatro, M.S. 1-2. yüzyıla aittir. Roma döneminde İmparator Claidus zamanında genişletilmiş ve İmparator Trajan'ın döneminde de tamamlanmıştır. Sahnenin ilk iki katı imparator Neron zamanında yapılmıştır. 3. kat daha sonra eklenmiştir. Tiyatro 24.000 kişiliktir. İzleyicilerin oturduğu kısım (cavea) üç diazomalıydı ve Cavea'ya giriş yanlardaki geçitlerden sağlanıyordu. Tiyatro geç Roma Devrinde gladyatör dövüşlerine de sahne olmuştur. St. Paul Hıristiyanlığı yaymak için çıktığı yolculuğu sırasında Efes'e gelmiş ve bu tiyatroda Efeslilere hitap etmek istemiştir. Gümüşten Artemis heykelcikleri yapan Demetritus mesleğini kaybedeceğini düşünerek tiyatrodaki halkı kışkırtmış “Efes'in Artemis'i uludur” diye bağırmıştır. Galeyana gelen halk St. Paul'ün üzerine yürümüştür, araya giren yetkililerin yardımı ile St. Paul, Efes'i terk etmiştir. Tiyatronun altında bulunun çeşme Helenistik döneme ait tek yapıdır.
Efes'teki harabeleri gezmek için hamamların karşısında bulunan ve limana kadar uzanan mermer döşeli görkemli bir caddeye çıkılır. Bu caddeye çıkarken izlenen yolun sonunda, çok az kalıntıları mevcut olan ve M.S. 2 yüzyıldaa tarihlenen Tiyatro Gymnasium'u yer alır. Sağ tarafta ise Liman Gymnasium'u ve hamamı görülür. Limandan tiyatroya kadar uzanan cadde, gerçekte hellenistik dönemde yapılmış olmakla beraber, İmparator Arkadianus tarafından onartıldığından onun adını izafeten "Arkadiane" olarak bilinir. 11 metre genişliğinde 350 metre uzunluğunda olan görkemli caddenin iki yanında yer alan mermer sütunlar bugün de ayaktadır. Bu cadde, aşağıda limana, gerçekten sanat abidesi bir kapı ile açılır. Yan taraflarda ise dükkanlar sıralıdır. Dükkanların altında su yolu ortaya çıkarılmıştır. Şehrin sularının kesilmesi durumunda bu su yollarından geçen kaynak sularının devreye girdiği anlaşılmaktadır. Tümüyle mermer döşeli olan Arkadiane'nin zemin döşemesi altında limana kadar uzanan bir kanalizasyon vardır. Şehrin en önemli caddesi olan bu cadde daha çok törenlerin, şenliklerin ve önemli geçitlerin yapıldığı bir caddedir. Kralların karşılandığı bir çok önemli gösterinin ve dini törenin yapıldığı bu cadde aynı zamanda limana gelen ve giden tüm mal ve servetin aktığı yol olduğundan "Liman Caddesi" olarak anılır. Kral Yolu da denilen bu caddenin bu denli çeşitli isimlerle anılması önemli bir cadde olduğunu göstermektedir.
(2) Derbentdere-(Marnas)-suyolu, Efes'in güneydoğusundaki pınarların suyunun, farklı çaplardaki üç paralel pişmiş toprak boru hattıyla iletildiği, 6 kilometre uzunluğunda bir sistemdir. Bu sistemin ilk hattı muhtemelen M.Ö. 3. yüzyıldan kalmış olabileceği gibi, M.S. 1. yü2yılın ilk yıllarında 16 m yüksekliğindeki Sextilius-Pollio su kemeri üzerinden Marnas vadisi geçilmiş ve "aqua troessitica" adı da verilmiştir.
Ceren Canuyar Ünal, "1st Period of Byzantine coinages with the examples of İzmir, Bergama, Efes, Ödemiş, Tire museums (late 5th c. A.D. - middle of the 8th c. A.D. / İzmir ili ve ilçeleri (Bergama, Efes, Ödemiş, Tire müzeleri) örnekleri ile I.Dönem Bizans sikkeleri (5. yüzyıl sonu - 8. yüzyıl ortası)" (yüksek lisans tezi), Danışman: Yrd. Doç. Dr. Lale Doğer, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, 2004.
Ahmet Çinici, "An architectural investigation of leisure spaces in the Roman domestic context: The case of Ephesus / Roma konut bağlamında serbest zaman mekanlarının mimari bir incelemesi: Efes örneği" (yüksek lisan tezi), Danışman: Yrd. Doç. Dr. Lale Özgenel, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
 "Efes", Gazi Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, Haber Bülteni, Sayı:4, Ocak 2010, www.lib.gazi.edu.tr/yeni/bulten/bulten_4.pdf
 "Efes Harabeleri'nde Türkiye-Avusturya İşbirliği", Türkiye Cumhuriyeti Viyana Büyükelçiliği, www.tcviyana.at/v1/0_PUBLIC/TRK/36_A_.asp
 Mustafa Demir, "Selçuk Tarihçe", www.ephesus.me/wp-content/uploads/MUSTAFA_DEMIR_-SELCUK_TARIHCE.pdf
 Mimar Nuray Avcı, "Anıtsal Yapılara Uygulanabilecek Eklerin Çeşitlerinin Araştırılması ve Örneklerle Açıklanması" (yüksek lisans tezi), Tez Danışmanı: Prof. Altan Akı, Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul 3003, www.mmr.yildiz.edu.tr/Yeni4/PAGE/TEZ/tezler/YLnuray_avci/nuray_avci_yuklisans.pdf
 Prof. Dr. Erdoğan Yüzer (İstanbul Teknik Üniversitesi, Maden Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölüm Başkanı), "Dünden Bugüne Doğal Taş Kullanımı", www.stonetr.com/eyuzerturkceson.pdf
 Volker Michael Strocka, "Efes'teki Celsus Kitaplığı Onarım Çalışmaları", Çeviren: Coşkun Özgünel, Sonderdrucke aus der Albert-Ludwigs-Universität Freiburg, www.freidok.uni-freiburg.de/volltexte/5107/pdf/Strocka_Efesteki_Celsus.pdf
 "Üstü İncir Ağacı Altı Kütüphane", Balıkesir Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, Kütüphane Bülteni, Yıl: 6, Sayı: 4, Ekim 2009, s.13.
 İnş. Y. Müh. Ayhan Atalay, Prof. Dr. Ünal Öziş (İnşaat Mühendisliği Bölümü, Mühendislik Fakültesi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir), Hrt. Müh. Mehmet Becerik, İnş. Müh. Kadir Özdikmen, "Efes Kentinin Tarihi Suyolları", www.e-kutuphane.imo.org.tr/pdf/12695.pdf
Yorumu gönderen: yusuf, 28.11.2010, 17:09 (UTC):
Başarılı bir çalısma olmus
Yorumu gönderen: fatma, 25.11.2010, 14:42 (UTC):
çok zor bulunuyor
📊 19 Ağustos 2007 itibariyle, toplam: 52739624 ziyaretçi (134024904 klik) tarafından görüntülenmiştir. Online ziyaretçi rekorumuz, 4626 kişi. (5 Eylül 2010)