ASTIMDA ATAK TEDAVİSİ - PDF
Download "ASTIMDA ATAK TEDAVİSİ"
1 ASTIMDA ATAK TEDAVİSİ Yrd.Doç.Dr. Teyfik TURGUT Fırat Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı, Elazığ Astımlı bir hastada hızlı ve progresif olarak nefes darlığı, öksürük, hırıltılı solunum, göğüste tıkanıklık hissi gibi semptomların ortaya çıkması ve semptomlara paralel olarak solunum fonksiyonlarında bozulma olması akut astım atağı olarak adlandırılır. Solunum fonksiyonlarındaki bozulma (PEF veya FEV 1 de) hava akımında gelişen sınırlamayı belirlemede semptomlardan daha duyarlıdır. Hastaların atak geçirmesinin nedenleri; a) Hastanın uzun dönemli tedavisinin yetersiz olması, ilaçlarını uygun teknikte ve önerilen dozda kullanmaması, b) Hastanın tetik çeken bir faktörle karşılaşmasıdır (sigara dumanı, hava kirliliği, toz, duman, emosyonel durum, egzersiz, ilaçlar, üst-alt solunum yolu enfeksiyonları, bazı gıdalar, allerjik ise duyarlı olduğu allerjenler vs). Akut astım atağı hafif-hayatı tehdit edici şiddette seyredebilir. Aşağıdaki kriterleri taşıyan hastalarda mortalite riskinin yüksek olduğu unutulmamalıdır. a) Daha önce hayatı tehdit edici ağır akut atak geçiren hastalar, b) Son 1 yıl içerisinde astım atağı nedeni ile hastaneye yatan veya acil servise başvuran hastalar, c) Sistemik steroid kullanan veya yeni kesmiş olanlar, d) Ayda bir kutudan fazla kısa etkili β 2 agonist gereksinimi olanlar, e) Psikiyatrik hastalıkları veya pisikososyal problemleri nedeni ile sedatif ilaç kullananlar, f) Ek kardiyovasküler hastalığı veya kronik obstrüktif akciğer hastalığı olanlar, g) Astım tedavi planına uyum göstermeyen veya gösteremeyenler. Yapılan bir çalışmaya göre; daha önce hayatı tehdit edici bir atak geçiren ve bu nedenle entübasyon ve mekanik ventilasyon gereksinimi duyulan bir hastada, yeni geçireceği atakta entübasyon riski 19 kat artmaktadır. Atakta gelen bir hastada aşağıdaki noktaların belirlenmesi ve uygulanması önemlidir. 1) Atağın şiddetinin belirlenmesi, 2) Atağın şiddetine göre hızlı bir şekilde tedavinin uygulanması, 3) Hastanın durumu stabilleştikten sonra hastayı atağa sokan nedenin belirlenmesi, buna yönelik olarak uyarılarda bulunulması ve hastanın eğitilmesi. 1. Atağın şiddetinin belirlenmesi, Astımlı bir hastada atağın şiddetini belirlemede klinik ve laboratuar bulgulardan yararlanılır (Tablo 1). Tablodan da görülebileceği gibi yapılan muayene ve incelemeler sonucu hastalar atak şiddetine göre hafif, orta, ağır ve hayatı tehdit edici olmak üzere dört gruba ayrılır. Acil polikliniklerinde PEFmetre ve pulse oksimetre cihazlarının bulundurulması ve pnömotoraksı dışlamak için PA akciğer grafilerinin çektirilmesi uygun olacaktır.
2 Tablo 1. Astım akut atak şiddetinin sınıflandırması. Semptomlar Hafif atak Orta atak Ağır atak Yürürken Konuşurken Dinlenirken Dispne Oturmayı tercih Dik oturmak Yatabilir eder zorundadır Konuşma Cümlelerle Bir kaç sözcükle Kelimelerle Genel durum Bulgular Huzursuz olabilir Genelikle huzursuz Solunum hızı Artmış Artmış Genelikle huzursuz Genellikle >30/dk Hayatı edici İrrite konfüzyona eğilimli tehdit Toraks ve Yardımcı abdomenin zıt solunum Genellikle yok Sık Genellikle var hareketi kaslarının (paradoksal kullanımı solunum) Genellikle yaygın ve Yaygın, uzaktan Oskültasyon Hafif, genelde uzaktan Wheezing duyulabilir, bulgusu ekspirasyon duyulabilir, kaybolur, sessiz ekspirasyon (ronküs) sonunda inspirasyon ve toraks gelişir boyunca ekspirasyon boyunca Nabız/dk < >120 Bradikardi Olmaması solunum Pulsus Yok Olabilir Genellikle vardır kaslarının paradoksus (<10 mmhg) (10-25 mmhg) (>25 mmhg) yorgunluğunu gösterir PEF (Bronkodilatör den sonra) %80 %60-80 PaO2 Normal >60 mmhg <%60 (erişkinde<100l/ dk) <60 mmhg, siyanoz gelişebilir SaO2 (%) >%95 %91-95 <%91 PaCO2 <42 mmhg <42 mmhg >42 mmhg veya
3 2. Atağın şiddetine göre hızlı bir şekilde tedavinin uygulanması, Atak şiddetine göre hastanın hemen tedavisi düzenlenmelidir. Hafif astım atağında genelde ilaçların inhale formu yeterli olurken (bir hazne aracılığı ile verilmesi tercih edilir), orta ve ağır atakta mevcutsa nebülizatör ile ilaçların verilmesi daha uygundur. Astımlı bir hastada semptomlarda başlayan artışlar ağır bir atağın habercisi olabilir. Bu nedenle atak tedavisindeki en önemli nokta, hastanın atağın başladığını erken fark edip, uygun tedaviye evde kısa süre içerisinde başlamasıdır. Bu amaçla hasta atak sırasında nasıl davranması gerektiği konusunda önceden eğitilmelidir. 2.a. Astım atak tedavisinde kullanılan ilaçlar: 2.a.1. Oksijen Astım atağının ağırlığı nasıl olursa olsun, tüm hastalarda atak sırasında hipoksemi gelişir. Oluşan hipoksemiyi düzeltmek ve arteriyel O 2 saturasyonunu %90 nın üzerine çıkarmak için oksijen verilir. En çok kullanılan yöntem oksijenin nazal kanüllerle verilmesidir. Genellikle 1-2 lt/dakika hızla verilen miktar yeterli olur. Kan gazına bakılamadığı durumlarda da oksijen verilmelidir. 2.a.2. Kısa etkili β 2 agonistler Tüm ataklarda en sık ve ilk kullanılan ilaç grubu olan kısa etkili β 2 agonistler (salbutamol, terbutalin) inhalasyon yolu ile verilirler. Kısa etkili β 2 agonistler düşük yan etkileri ve hızlı yanıt oluşturmaları nedeniyle tercih edilmektedir. Bu ilaçlar nebülizatörler aracılığı ile 20 dakikada bir mg dozunda veya büyük hacimli bir spacer aracılığı ile 20 dakikada bir 4-8 puf olarak kullanılırlar. İnhalasyon yolu ile yanıt alınamayan hastalarda parenteral β 2 agonistler (iv, sc) denenmelidir. 2.a.3. Kortikosteroidler Bronkodilatör tedaviye dirençli hastalarda kortikosterodler oldukça etkilidir. Oral yolla verilen steroidlerin de intravenöz yolla verilenler kadar etkili olduğu gösterilmiştir. Ancak bulantı kusması olan hastalarda intravenöz yol kullanılır. Atak tedavisinde 1-2 mg/kg prednizolon genellikle yeterlidir. Steroidlerin etkisinin en erken 4 saattte başlayacağı unutulmamalıdır. Özellikle; - Orta - ağır derecedeki ataklarda, - Oral steroid kullanırken atak geçiren hastalarda, - Daha önceki ataklarında steroid kullanılanlarda tedaviye eklenilmelidir. 2.a.4. Diğer ilaçlar Antikolinerjikler: Bu gruptan ipratropium bromür ilk saat içinde 30 dakikada bir nebülizatör ile 0.5 mg veya spacer aracılığı ile 4-8 puf verilebilir. Salbutamol ile kombine edilmiş formu daha etkilidir. Metilksantinler: Diğer ilaçlar ile tam düzelme sağlanamayan hastalarda teofilin, aminofilin kullanılabilir. İntravenöz yolla daha önce (48 saat içerisinde)
4 kullananlarda 3 mg/kg, kullanmamış olanlarda 6 mg/kg dozunda 20 dakikada yavaş infüzyonla verilir. Daha sonra 0.6 mg/kg/saat dozunda infüzyonla devam edilir. Adrenalin: Eğer bronkodilatör ilaçlara yanıt alınamıyorsa hasta entübe edilmeden önce son bir seçenek olarak adrenalin kullanılabilr. Bu durumda 1/1000 lik solüsyondan 0.3 cc kadar kullanılır. Ancak anamnezinde koroner hastalığı olanlarda, gebelikte, tirotoksikozda ve malign hipertansiyonu olanlarda kontrendikedir. 2.b. Atak şiddetine göre tedavi Atak şiddetine göre uygulanması gereken tedavi şekli tablo-2 de gösterilmiştir.
5 Tablo 2. Astım atak tedavisi Hafif Atak Orta atak Oksijen: Erişkinlerde Ağır atak Oksijen: Erişkinlerde saturasyon %90"ının, Hayatı Tehdit Edici Atak Ağır atak tedavisine ek olarak subkütan veya intravenöz olarak β2 agonistler veya
6 İlk 1 saatte 20 dakikada bir 2-4 puf kısa etkili inhale β 2 agonist Gerek duyulursa 1. Saatin sonunda 1-4 saatte bir 2-4 puf kısa etkili β 2 agonist Gözlem süresi: Hasta rahatladıktan sonra 3 saat süre ile İyileşmezse: Orta atak tedavisi uygulanılır Kronik tedavi: Kronik astım basamak tedavisinde bir üst basamağa çıkılır. Erişkinlerde saturasyon %90"ının, çocuklarda %95 in üstünde tutulmaya çalışılır Kısa etkili β 2 agonistler:ilk 1 saatte 20 dakikada bir olmak üzere ölçülü doz inhaler ve hazne ile 4-8 puf veya nebülizatörle 2.5 mg salbutamol, Gerek duyulursa 1. saatin sonunda 1-4 saatte bir kısa etkili β 2 agonist inhalasyonuna devam 0.5-1mg/kg/gün prednizolon eşdeğeri oral veya intravenöz 2 veya 4 doza bölünerek verilir. Gözlem süresi: Hasta rahatladıktan sonra 3 saat süre ile Kronik tedavi: Kronik astım basamak tedavisinde bir üst basamağa çıkılır. çocuklarda %95 in üstünde tutulmaya çalışılır Kısa etkili β2 agonistler: Nebülizatör ile ilk 1 saatte 20 dakika ara ile 2.5 mg salbutamol veya mg/kg sürekli olarak uygulanır. Gerek duyulursa 1. saatin sonunda 1-4 saatte bir mg salbutamol nebülizasyon ile hasta rahatlayana kadar devam edilir. Prednizolon: mg/gün (Çocukta maksimum 60 mg/gün), 48 saat boyunca 3-4 doza bölünerek verilir. PEF beklenenin %70"ine ulaşınca 3-10 gün süre ile 1 mg/kg/gün Gerek duyulursa ek olarak; IV teofilin: 3-6 mg/kg bolus, 0.5 mg/kg/saat devam dozu İpratropium bromür: 0.5 mg nebülizatör ile, 30 dakika ara ile 3 kez, sonra gerek duyulursa 1-4 saatte bir tekrarlanır. Ağır ataktaki hastaların hastaneye yatma endikasyonu vardır. adrenalin 1/1000 mg/ml den ml Gerekirse noninvaziv mekanik ventilasyon Gerekirse entübe edilerek mekanik ventilasyona bağlanarak yoğun bakımda izlenir.
7 2.c. Astım atağında hastaneye yatırma kriterleri a) Tedaviye rağmen düzelme olmayışı b) Sessiz akciğer veya uzaktan duyulabilen wheezing olması c) Yardımcı solunum kaslarının kullanılması d) Nabız>100/dk, solunum sayısı>30/dakika ve PEF değerinin beklenenin %30 undan az olması e) SaO 2 <%91, PaO 2 <60 mmhg, PaCO 2 >42 mmhg olması 2.d. Astım atağında yoğun bakıma sevk ve entübasyon kriterleri a) Solunum sayısının >30/dakika olması b) Sessiz akciğer, gittikçe artan siyanoz, terleme, bilinç bulanıklığı gibi solunum yetmezliği belirtilerinin olması c) ph da düşme olması, PaCO 2 "de tedaviye rağmen yükselme olması d) PEF"de ciddi düşme olması 2.e. Astım atağı sırasında yapılmaması gerekenler a) Sedatif ilaçlar solunum yetersizliğini derinleştirebileceğinden kullanılmamalıdır. b) Mukolitik ilaçlar öksürüğü arttıracağından uzak durulmalıdır. c) Erişkinler ve büyük çocuklarda yüksek miktarlarda hidrasyon ve serum yüklemesi gerekli değildir. d) Pnömoni, sinüzit gibi bakteriyel enfeksiyonları olanlar dışındakilere antibiyotik verilmesi gerekli değildir. Balgamda bulunan eozinofiller balgama pürülan özellik kazandırabileceğinden tek başına balgam pürülansı antibiyotik başlamayı gerektirmez. Ancak balgam yaymasında nötrofiller ön plandaysa, ateş, lökositoz bulguları varsa verilmelidir. e) Antihistaminiklerin atak tedavisinde rolü yoktur. 2.f. Hastaneden taburcu etme kriterleri a) Kısa etkili β 2 agonist gereksinimi 3-4 saatten daha uzun sürede oluyorsa, b) Hasta rahatlıkla yürüyebiliyorsa, c) Oda havasında O 2 saturasyonu >%90 ise, d) Gece semptomları olmuyorsa, e) Fizik muayene normal veya normale yakınsa, f) PEF veya FEV 1 değeri>%70 ise, g) Hasta inhaler ilaçları doğru kullanmayı öğrenmişse, h) Kronik tedavi programını anlamış ve daha sonraki akut ataklarda nasıl davranacağını öğrenmişse taburcu edilebilir. 3. Hastanın durumu stabilleştikten sonra hastayı atağa sokan nedenin belirlenmesi, buna yönelik uyarılarda bulunulması ve hastanın eğitilmesi. Akut ataktaki hastanın tedavisi yapıldıktan sonra taburcu ederken kullanacağı ilaçları ve dozları ayarlanmalı, hastanın ilaç kullanım tekniği iyileştirilmelidir. Mümkünse PEFmetre ile takip yapması önerilir. Taburculuk tarihinden çok geç olmayan bir dönem için kontrol randevusu verilir. En önemli nokta olarak da semptom, belirti ve PEF değerlerine göre neler yapması gerektiği anlatılmalıdır. KAYNAKLAR:
8 1- Global Initiative for Asthma (GINA). Global Strategy for Asthma Management and Prevention. National Heart, Lung, and Blood Institute. NIH Publication no: , Ulusal Astım Tanı ve Tedavi Rehberi. Toraks Derneği Astım Çalışma Grubu. Toraks Dergisi. 2000, cilt 1 ek Bronş Astması Tanı ve Tedavi Rehberi. Toraks Derneği Bronş Astması Grubu, Türktaş H. Astma Tedavisi. In: Bronş Astması Ed: Kalyoncu AF. Atlas Kitapçılık Ltd Şti. Ankara. 2001,
Ast m Ata nda Tedavi. Doç. Dr. Bülent Tutluo lu
Tıp Eğitimi Etkinlikleri.Ü. Cerrahpafla T p Fakültesi Sürekli T p E itimi Etkinlikleri Allerjiler Sempozyumu 15-16 Mart 2001, stanbul, s. 29-36 Sürekli İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi
ASTIM VE KRON K OBSTRUKT F AKC ER HASTALI INDA AKUT SOLUNUM YETERS ZL TEDAV S
.Ü. Cerrahpafla T p Fakültesi Sürekli T p E itimi Etkinlikleri Acil Hekimlik Sempozyumu 16-17 Ekim 1997, stanbul, s. 213-220 ASTIM VE KRON K OBSTRUKT F AKC ER HASTALI INDA AKUT SOLUNUM YETERS ZL TEDAV
ASTIM TEDAV S. Prof. Dr. Sema Umut
.Ü. Cerrahpafla T p Fakültesi Sürekli T p E itimi Etkinlikleri Allerji - Ast m Sempozyumu 6 Mart 1998, stanbul, s. 47-54 ASTIM TEDAV S Prof. Dr. Sema Umut Ast m solunum yollar n n ataklarla seyreden kronik
Akut Astım Atağı. Plan. Tanım EPİDEMİYOLOJİ. Risk Faktörleri. Patogenez
Plan Akut Astım Atağı Ali Vefa SAYRAÇ Akdeniz Üniversitesi Acil Tıp Ana Bilim Dalı 09/02/2010 Tanım Epidemijoloji Patogenez Fizik muayene Acil serviste atak tedavisi Alternatif tedaviler Yatış Taburculuk
Sunumu Hazırlayan KOAH ALEVLENME VE ASTIM ATAK. Olgu 1. Olgu 2. Kaynaklar. Olgu Türkiye Acil Tıp Derneği Asistan Oryantasyon Eğitimi
Türkiye Acil Tıp Derneği Asistan Oryantasyon Eğitimi KOAH ALEVLENME VE ASTIM ATAK Sunumu Hazırlayan Uzm. Dr. Nurettin Özgür DOĞAN Etlik İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi Acil Tıp Kliniği Son Güncellenme
Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı, Allerjik Hastalıklar Bilim Dalı, Ankara.
Sevim BAVBEK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı, Allerjik Hastalıklar Bilim Dalı, Ankara. ÖZET Astım atağı, astımlı bir hastada gittikçe ilerleyen nefes darlığı, öksürük,