AFGANİSTAN SEÇİMLERİ. seta. Analiz ABD NİN AF-PAK STRATEJİSİ EKSENİNDE. Nuh yılmaz
Download "AFGANİSTAN SEÇİMLERİ. seta. Analiz ABD NİN AF-PAK STRATEJİSİ EKSENİNDE. Nuh yılmaz"
1 seta. A F G A N İ S TA N S E Ç İ M L E R İ Analiz S E TA S i y a s e t, E k o n o m i v e To p l u m A r a ş t ı r m a l a r ı Va k f ı w w w. s e t a v. o r g E y l ü l ABD NİN AF-PAK STRATEJİSİ EKSENİNDE AFGANİSTAN SEÇİMLERİ Nuh yılmaz 1
2 S E T A A N A L İ Z seta Analiz. CİHAN Sayı: 11 Eylül 2009 ABD NİN AF-PAK STRATEJİSİ EKSENİNDE AFGANİSTAN SEÇİMLERİ NUH YILMAZ İÇİNDEKİLER ÖZET 3 SAYILARLA AFGANİSTAN 6 AFGANİSTAN SEÇİMLERİ 8 BAŞKAN ADAYLARI 10 SEÇİM KARŞITI GRUPLAR 13 SEÇİMLERLE İLGİLİ SORUNLAR 15 ABD NİN SEÇİMLERLE İLGİLİ TAVRI 16 OBAMA NIN AF-PAK STRATEJİSİ 18 AF-PAK NEREYE DENK DÜŞÜYOR? 20 ABD NİN ORTA ASYA STRATEJİSİ 23 BUNDAN SONRA NE OLUR? Yayın hakları mahfuzdur
3 AFGANİSTAN SEÇİMLERİ ÖZET 20 Ağustos 2009 tarihinde Afganistan da tüm dünya tarafından ilgiyle izlenen bir seçim yapıldı. Seçim, özelde Afganistan ın başkanını ve eyalet meclisi üyelerini belirlemek üzere yapılsa da, seçimlerin tüm dünya tarafından ilgiyle izlenmesi sorunun sadece Afganistan la sınırlı olmadığını gösteriyor. Afgan seçimlerinin sonucu, Afganistan da kimlerin iktidara geleceğini göstermenin çok ötesinde, Afganistan ın önümüzdeki yıllarda nasıl bir ülke olacağını, ülke içindeki egemen güçlerin kimler olacağını, ülkenin kurumsallaşmasının ne düzeyde kalacağını ve ülke yönetimine talip yerli ve yabancı güçler arasında ne tür ittifakların kurulacağını da belirleyecek. Ancak seçimlerin sonucu bunun da ötesine geçerek, halefinden devraldığı Afganistan işgalini sahiplenen ABD nin yeni Başkanı Barack Obama nın siyasi geleceğini, ABD nin bir önceki başkanı George W. Bush tarafından terörle savaş şeklinde tanımlanan doktrinin yeniden değerlendirilmesini ve NATO nun görev ve yetki tanımının yeniden ele alınmasını gerekli kılacak. Her bir yerel aktörün yıllar süren savaş tecrübesi ile bir çok ülke ve aktör ile yakın ilişki geliştirdiği Afganistan da, seçimlerin sonucu aynı zamanda bölge ülkelerinin stratejik yeniden dizilişini de etkileme potansiyeline sahip. Kimin kazanacağından çok güvenilir bir seçimin yapılmasının zamanla asıl hedef haline geldiği bu aşamada, genel anlamda yeni durumun yaratacağı yeni dengelerin etkisiyle, ABD nin Orta Asya ve Hazar enerji havzası ile ilişkisi, Rusya nın deniz yollarına ulaşım hedefi, Çin in bölgesel etki vizyonu, Hindistan ın ABD ile gelişen ilişkileri, Pakistan ın geleneksel korkuları, İran ın bölgesel etkisinin boyutu da yeniden düzenlenecek. Böylesine önemli bir seçimin, Afgan Devleti nin geleceği ve kurumsallaşması açısından teknik olarak ele alınması ve açıklanması oldukça önemlidir. Ancak bu tür bir analiz, bu çerçevenin yanısıra daha geniş bir perstektifle, yani genel Asya siyasetine etkisi açısından değerlendirilmedikçe eksik kalır. Elinizdeki Analiz, bu eksikliği gidermeye dönük olarak, Afgan seçimlerini salt teknik analizin ötesine taşıyarak, seçim sonuçlarının bölge dengelerine muhtemel etkisini ve bölgesel liderlik yarışına katkısını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. 3
4 S E T A A N A L İ Z ABD NİN AF-PAK STRATEJİSİ ekseninde AFGANİSTAN SEÇİMLERİ Afganistan da 20 Ağustos 2009 tarihinde, tüm bölge ülkeleri için son derece önemli bir seçim yapıldı 1. Rus İmparatorluğu ile Britanya İmparatorluğu arasındaki Büyük Oyun un 2 sonucunda ortaya çıkan bugünkü Afganistan, Asya da gerilimi giderek artan bir strateji oyununun sonucunda yine uluslararası gündemin üst sıralarına yükselmiş durumdadır. 19. yüzyıldaki gibi bugün de küresel bir iktidar krizinin yaşanıyor olması, yeni bir büyük oyunun oynandığına dönük kuşkuları destekler niteliktedir. Bölgedeki gerilimi artıran en önemli faktörlerden biri, Sovyetler Birliği sonrasında Orta Asya da oluşan iktidar boşluğunun bölgedeki diğer ülkeler tarafından tam olarak doldurulamaması neticesinde Rusya nın toparlanarak bu coğrafyada yeniden etkili olma çabasıdır. Gerilimi arttıran bir diğer önemli faktörse, Hazar enerji kaynaklarının Rus tahakkümünden kurtarılmasını isteyen başta ABD olmak üzere Batılı devletlerin, Orta Asya yı, Afganistan-Pakistan üzerinden dünya pazarlarına açmak istemesidir. Irak ve Afganistan savaşlarının bir türlü bitmemesi ile askeri olarak yenilmezlik imajı zedelenen, mali krizle birlikte kırılganlığı ortaya çıkan ABD, yeni bir dünya liderliği anlayışı ekseninde Hindistan ve Brezilya gibi bölgesinde lider ülkelerle iktidarı 4 1. Nuh YILMAZ, seçimler süresince Türkiye adına gözlemci olarak Afganistan a giden heyete SETA dan katıldı. Afganistan ın özel davetiyle bölgeye giden Türk heyeti Kabil, Vardak ve Mezar-ı Şerif şehirlerinde görev yaptılar. Bu seyahat sırasında yardımlarını esirgemeyen dışişleri mensuplarına, gözlemci arkadaşlara ve özellikle entelektüel katkısından faydalandığım Anıl Çiçek e teşekkür ederim. 2. Büyük Oyun ibaresi Rusya nın İran da etkin olmaya başladığı 1813 yılı ile, 1907 İngiliz-Rus Anlaşması arasında iki imparatorluğun Orta Asya da etkin olmak üzere sürdürdükleri örtük mücadeleyi anlatmak için kullanılıyor. Bu mücadele çerçevesinde zaman zaman Osmanlı İmparatorluğu, Fransa ve İran da etkin olmuşlardır. Hakkında romanlar, hatıralar, hikayeler ve tiyatro oyunları yazılan Büyük Oyun un rahat bir anlatımı için bkz. Peter Hopkirk, The Great Game, Oxford University Press, 1991, London. Yine büyük oyunu anlatan bir tiyatro eseri halen Londra daki Tricycle Tiyatrosu nda oynamaktadır. Toplam 13 kısa oyunun sahneye uyarlanmasıyla 1842 den 2009 a kadar Afganistan ın trajedisini anlatan eser, İngiltere de siyasi tiyatronun önemli kurumlarından Tricycle tarafından muhalif oyun yazarlarına ısmarlanarak oluşturuldu. The Great Game: Afghanistan, Oberon Modern Plays, London, 2009.
5 AFGANİSTAN SEÇİMLERİ paylaşma hazırlıkları yapmaktadır. Ancak bu bölgede Çin ve Rusya ile rekabet halinde olması gerilimi tırmandırmaktadır. Bu çerçevede, Afganistan, bu enerji kaynaklarının kontrolü ile yeniden biçimlenen küresel liderlik mücadelesinin tam da odağında yer alan bir ülke olarak önem kazanmaktadır. ABD nin bölgedeki varlığı, salt Afganistan la sınırlı kalmamakta, daha geniş bir çerçevede Orta Asya da varlığını sürdürme, enerji koridorlarının kontrolü ve Asya da stratejik derinlik çerçevesinde anlam kazanmaktadır. Bu rekabet çerçevesine ek olarak, Türkiye, İran, Pakistan gibi ülkelerin de Afganistan ın kaderine sessiz kalamayacağı ortaya çıkmıştır. 22 Aralık 2002 de Afganistan ın komşusu 6 ülkenin (Çin, İran, Pakistan, Türkmenistan, Tacikistan, Özbekistan) imzaladığı, komşularının Afganistan ın iç işlerine karışmayacağı garantisi veren Kabil Deklarasyonu nun artık faydalı olmayacağı belli olmuştur. 3 Tüm bu nedenlerden dolayı, Afganistan daki seçimler, sadece yerel sonuçları ile değerlendirilmemeli, Afganistan ın sınırlarını aşan, adeta Asya da artan basıncı kaydeden bir barometre olarak okunmalıdır. Afganistan seçimlerini analiz etmeyi hedefleyen bu çalışma, yukarıdaki stratejik yeniden dizilişi göz önüne alarak farklı bir yorum getirmeye çalışmaktadır. Seçimlerin dinamiği ve teknolojisi, adayların ilişkileri, muhtemel sorunlar, ABD nin seçimlerle ilgili tavrı, daha geniş çerçevede ABD nin Afganistan ı nasıl gördüğü anlaşılmaya çalışılırken, aynı zamanda bölgedeki diğer ülkelerin Afganistan la ve Afganistan daki aktörlerle ilgisi de gündeme getirilecektir. Nihayet Afganistan seçimleri sadece bu ülke ile sınırlı bir olay olarak değil, Yakın Doğu dan Asya içlerine kadar sokulan gerilimi okumayı sağlayan bir metafor olarak ele alınacaktır. Afganistan, enerji kaynaklarının kontrolü ile yeniden biçimlenen küresel liderlik mücadelesinin tam da odağında yer alan bir ülke olarak önem kazanmaktadır. Afganistan daki seçimlerin daha farklı bir çerçevede Türkiye yi de yakından ilgilendirdiği açık. Türkiye nin son 10 yıldır devam ede gelen dış politika atılımı, özellikle 2003 yılından beri önemli açılımlara sahne oldu. Bu çerçevede geleneksel korumacı çizgisinin ötesine geçerek, bölgesel sorunların çözümünde aktif, uluslararası örgütlerde daha fazla yer bulan, dünya siyasetine daha duyarlı bir dış politika ekseni oluşturulmaya çalışıldı. Bu yaklaşım, Türkiye nin tarihsel etkisi ve stratejik derinliğinin olduğu ülkelerle daha sıkı bir angajmanı öngörmektedir. 4 Türkiye nin Afganistan a yakın ilgisi de bu çerçevede anlamlandırılabilir. Öte yandan Afganistan, Türkiye ile doğrudan sınırı bulunmayan, halen işgalin devam ettiği, Türk unsurların oldukça az olduğu bir ülkedir. Böyle bir ülkede, farklı etnik kökenden yerli halkla doğrudan ilişkilerin kurulması, Türkiye nin hem askeri hem diplomatik hem de sivil toplum tecrübesi edinmesine yardımcı olmaktadır. Ayrıca Afganistan ile ilişkiler Türkiye ye, Hazar enerji kaynaklarının bir kısmının dünya pazarlarına ulaştırılması için muhtemel yollar oluşturulmasına yakından tanık olma ve mümkün olduğunca potansiyel projelerde etkin olma imkânı tanımaktadır. Son Bülent Aras, Davutoğlu Era in Turkish Foreign Policy, SETA Policy Brief. Mayıs 2009.
6 S E T A A N A L İ Z olarak, Türkiye nin Afganistan daki farklı etnik gruplarla tarihsel ve kültürel ilişkileri de Türkiye nin Afganistan a ilgisinin altında yatan gerekçelerden biri olarak hesaba katılmalıdır. Türkiye, Afganistan ile Pakistan liderlerini 6 Aralık 2008 de bir araya getirerek her iki ülkeyle ve bu ülkelerin sorunlarıyla yakından ilgili olduğunu göstermiştir. Türkiye nin Afganistan daki varlığı, Türkiye nin yakın ilgisinin açık bir işaretidir. Vardak ta muharip olmayan alanlarda Kasım ayında sayısı 1600 e çıkması beklenen, Türk askeri, Bölgesel İmar Ekibi adı altında imar ve eğitim çalışmaları yürütmektedir. 6 Yine Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) Mezar-ı Şerif ve Kabil deki ofisleri aracılığı ile Afganistan ın birçok bölgesinde faaliyetlerini sürdürmektedir. 7 Bunların yansıra Afganistan da, Türkiye den giden birçok işadamı, yatırımcı ve Türk- Afgan Okullarında görev yapan eğitimci bulunmaktadır. Afganistan daki en önemli aktörlerden, neredeyse son seçimlerin kaderini değiştiren Özbek General Raşit Dostum la sürdürdüğü iyi ilişkiler de Türkiye yi ister istemez Afgan iç siyasetinde etkili kılmaktadır. 8 Ayrıca Türkiye, Afganistan ile Pakistan liderlerini 6 Aralık 2008 de bir araya getirerek her iki ülkeyle ve bu ülkelerin sorunlarıyla yakından ilgili olduğunu göstermiştir. Afganistan daki seçimden hemen sonra, 25 Ağustos ta İstanbul da Bakanlar seviyesinde yapılan Demokratik Pakistan ın Dostları toplantısı, 9 ardından NATO Genel Sekreteri Anders Fogh Rasmussen in Türkiye ziyareti bu yakın ilginin göstergeleridir. SAYILARLA AFGANİSTAN Afganistan Seçimleri ile ilgili tartışmalara geçmeden önce Afganistan hakkında genel bilgilere değinmek yerinde olacaktır km 2 lik yüzölçümü ile Türkiye ye yakın bir büyüklüğe sahip Afganistan ın toplam nüfusu 2009 Temmuz tahminlerine göre dür. Nüfusun %49 unu kadınlar oluşturmaktadır. 10 Afganistan da seçimleri, savaşları, krizleri ve muhtemel barışı da belirleyen en önemli dinamiklerden biri etnik ve mezhebi dağılımdır. Afganistan da 13,7 milyon (42%) Peştun, 8,8 milyon (27%) 6 5. Akşam, 29 Ağustos daha_gidecek.html 6. Detaylı bilgi için: 7. TİKA nın Afganistan daki faaliyetlerinin ayrıntıları için bkz. TİKA 2008 Faaliyet Raporu, Temmuz 2009, Ankara, ss Türkiye nin Dostum a desteği, Afganistan iç siyasetinde Türkiye yi Özbek ve Türkmenleri destekliyor şeklinde algılanıyor. (Gilles Dorronsoro, The Taliban s Winning Strategy in Afghanistan, Carnegie Endowment, Washington D.C., S. 14). Bu açıdan gerek TİKA nın gerekse de TSK nın Peştun bölgelerindeki faaliyetleri bu görüntüyü biraz olsun dengeliyor. Aksi halde Türkiye nin zaten etnik siyasetten muzdarip ülkede, bu tabloyu desteklediği gibi bir izlenimin oluşma ihtimali oldukça yüksektir. Bu da uzun vadede Türkiye nin Peştun ağırlığındaki Afganistan daki etkisini sınırlayıcı bir etki yapacaktır. 9. Türkiye nin Pakistan a 100 milyon doları bulan katkısının 90 milyon dolarlık bölümü, proje desteğinden, geri kalan 10 milyon dolarlık kısmı ise bütçe desteğinden oluşacak. Türkiye projeye, bölgede aktif faaliyette bulunan Kızılay, TİKA ve çeşitli sivil toplum kuruluşları, okul ve hastane inşaatları, öğretmenlerin eğitimi, KOBİ lerin geliştirilmesine yönelik mesleki eğitimler gibi katkılarda bulunacak. 10. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html
7 AFGANİSTAN SEÇİMLERİ Tacik, 2,9 milyon (9%) Hazara, 2,9 milyon (9%) Özbek, 1,3 milyon (4%) Aymak, 1,0 milyon (3%) Türkmen, 0,7 milyon (2%) Beluci ve 1,3 milyon (4%) Nuristani, Kuçi, Paşayi ve Pamiri yaşamaktadır. 11 Bu topluluklardan Farsça ile akraba Peştu dilini konuşan Peştunlar hakim çoğunluk olmasına karşın Kuzey İttifakı nın belkemiğini oluşturan Taciklerin dili Farsça nın bir diyalekti olan Dari Afganistan ın resmi dilidir. Hazaralar Moğol-İranlı karşımı, Şii bir topluluktur. Özbeklerle Türkmenler genellikle beraber hareket eden ülkenin Türki unsurlarını oluşturmaktadır. Tamamına yakını Müslüman olan Afganistan ın % 80 i Hanefi mezhebinden Sünni iken, %19 u Kızılbaş, Caferi ve İsmaili lerden oluşmaktadır. Ülkede ayrıca çok az sayıda Hıristiyan, Sih, Hindu, Bahai ve 1 adet de Musevi bulunmaktadır. 12 Afganistan da Etnik Grupların Coğrafi Dağılımı 2001 yılından beri işgal altındaki Afganistan da güvenlik, 20 Aralık 2001 de Birleşmiş Milletler Güvenlik Kurulu kararıyla Uluslarası Güvenlik Yardım Gücü ne (ISAF) devredilmiş durumdadır. Kaynak: Gilles Dorronsoro, The Taliban s Winning Strategy in Afghanistan, Carnegie Endowment, Washington D.C., s. 15). 11. Buradaki bilgiler CIA Factbook ve Kenneth Katzman, Afghanistan: Post-Taliban Governance, Security and U.S. Policy. Congressional Research Service, Washington D.C., 20 Temmuz s. 4 ten alınmıştır. Ancak savaş koşulları nedeniyle net nüfus sayımı yapılamayan, etnik gruplar arası evlilikler nedeniyle etnik çizgilerin net olmadığı, yıllar süren savaşlar dolayısıyla dinamik bir nüfus hareketinin yaşandığı ülkede, nüfus dağılımı üzerinde mutabakat sağlanamıyor. Peştunlar kendi nüfuslarının yüzde 55 e vardığını iddia ederken, Özbek ve Türkmenler ise toplam nüfuslarının yüzde 15 e kadar çıktığını savunuyor. Bu nedenle bu oranlar kesin bir veri olarak değerlendirilmemelidir. 12. Katzman, ibid s. 4. Afganistan daki son Musevi için bkz: 25 Ocak 2005, BBC, asia/ stm 7
8 S E T A A N A L İ Z Afganistan da 20 Ağustos ta iki seçimin birlikte yapılmasının gerekçesi her ne kadar tasarruf olarak açıklansa da, asıl sebep Afganistan ın en önemli sorunu olan güvenliktir yılından beri işgal altındaki Afganistan da güvenlik, 20 Aralık 2001 de Birleşmiş Milletler Güvenlik Kurulu kararıyla kurulan ISAF kısa adıyla bilinen Uluslarası Güvenlik Yardım Gücü ne devredilmiş durumdadır. Kabil in güvenliğini sağlamak amacıyla ISAF ın 2003 yılından beri görev alanı tüm Afganistan olarak genişletilmiştir. NATO bünyesinde oluşturulmuş olmasına karşın NATO dışı ülkeler de ISAF a asker vermektedir. 13 ISAF bünyesinde, Türkiye nin de dâhil olduğu 42 ülkeden, toplam in üzerinde asker görev yapmaktadır. ISAF ın muharip gücünün belkemiğini oluşturan ABD kuvvetlerinin sayısında son zamanlarda ciddi bir artış görülmüştür. Eylül 2008 tarihinde Afganistan da görev yapan ABD askeri sayısı iken, şu anda bu sayı e çıkmış durumdadır. ABD Kuvvetleri nin bir kısmı ISAF komutası altında iken, kadarı ABD nin İngiltere ile birlikte 7 Ekim 2001 de başlattığı işgal çerçevesinde Sürekli Özgürlük Operasyonu (Operation Enduring Freedom-OEF) kapsamında ülkenin güney ve doğusunda konuşlandırılmış durumdadır. Ülkedeki toplam ABD askeri sayısı yılsonuna kadar, eğitim için gelecek askerlerle birlikte olacaktır. 14 Bu artışla birlikte ISAF ve OEF birliklerinin toplam sayısı i geçecektir. Muharip birliklerin yanı sıra Afganistan ın her tarafına yayılmış 26 adet Bölgesel İmar Ekibi (PRT) ISAF komutasında inşa, kalkınma ve eğitim çalışmalarını sürdürmektedir. Ülkede halen görev yapmakta olan Afgan güvenlik görevlisi sayısı ise dir. Bu sayının ünü Afgan Ordusu oluştururken, sini ise çeşitli alanlarda görev yapan polisler oluşturmaktadır. 15 Halen ciddi bir ekonomik kaynağı ve altyapısı bulunmayan Afganistan ın Gayri Safi Milli Hâsılası 2008 yılı için yaklaşık 13 milyar ABD doları iken, bu bütçenin %90 ı yabancı yardımlardan karşılanmaktadır. Afganistan a ABD tarafından Taliban ın düşüşünden beri yapılan maddi yardım, toplamı 40 milyar dolar civarındadır. Bunun 18 milyar doları güvenlik güçlerinin teçhizatına ve eğitimine ayrılmış durumdadır 16. AFGANİSTAN SEÇİMLERİ Afganistan da 20 Ağustos ta iki seçimin birlikte yapılmasının gerekçesi her ne kadar tasarruf olarak açıklansa da, asıl sebep Afganistan ın en önemli sorunu olan güvenliktir. Bu iki seçimden ilki önümüzdeki 5 yıl için resmi adıyla Afganistan İslam Cumhuriyeti nin Başkanı nın kim olacağını belirlemek amacıyla yapıldı. İkinci seçimde ise zayıf merkezi sistemde öne çıkan yerel aktörler belirlendi, eyalet meclisi üyeleri seçildi. ABD sistemini andıran Afganistan siyasi yapısı başkanlık sistemine Her ne kadar ISAF Komutanı Orgeneral Stephen McChrystal Pentagon a verdiği değerlendirme ile, ABD başkanı ve Kongresi nden basına sızdığı kadarıyla sayısı ile arasında değişen takviye asker talebinde bulunacaksa da, bu askerlerin Afganistan a intikali 2010 dan önce mümkün olmayacak. 15. Jason H. Campbell and Jeremy Shapiro, Afghanistan Index, August 18, Brookings, s Kenneth Katzman, Afghanistan: Post-Taliban Governance, Security and U.S. Policy. Congressional Research Service, Washington D.C. 20 Temmuz 2009.
9 AFGANİSTAN SEÇİMLERİ dayandığı için, başkan sadece sembolik bir isim değil yürütme gücünün hakimi, kabineyi seçen, başkan yardımcısını belirleyen, aynı zamanda başkomutanlık görevini yürüten son derece etkili bir siyasi figürdür. Toplam 44 ismin ilk etapta aday olduğu başkanlık seçimlerinde, seçime giren aday sayısı 30 un biraz üzerinde oldu. Afgan seçim sistemine göre, seçimler sonucunda herhangi bir adayın %50 yi geçememesi durumunda seçim sonuçlarının açıklanmasından iki hafta sonra en çok oy alan iki adayın katıldığı ikinci tur seçimler yapılmaktadır. Bu seçimler sonucunda ise en çok oy alan aday başkan seçilmektedir. Başkanlık seçimlerinin sonuçları peyderpey açıklanırken, kesin sonuçların açıklanması ise, seçimlere yapılacak itirazların da değerlendirilmesinden sonra gerçekleşmektedir. Ağustos 2009 seçimleri için bu tarih yaklaşık olarak Eylül ayının ortalarına denk gelmektedir. Ancak yolsuzluk iddiaları nedeniyle seçim sonuçlarının uzaması beklenirken, oy kullanma merkezlerinin yüzde 10 una denk düşen yaklaşık 2500 oy merkezindeki oyların yeniden sayılması nedeniyle bu tarihin uzaması, seçimlerin de ikinci tura kalması kayda değer bir ihtimal olarak görülmektedir. 17 İkinci seçim, ABD eyalet sistemine benzer şekilde örgütlenen eyalet meclislerine girecek isimleri belirlemek üzere yapıldı. Toplam 34 eyaletin bulunduğu Afganistan da eyalet meclisi üyeleri doğrudan seçimle 4 yıllığına göreve gelmektedirler. Her bir eyalet, kendi içerisinden 1 üyeyi Kabil e göndererek, iki kamaralı Afgan Meclisi nin üst kanadı olan 102 üyeli Meşrano Jirga nın 1/3 ünü seçmektedir. Geniş bir yetkiyle donatılan eyalet meclisleri yerinden yönetimin kolaylaşmasını ve Afganistan ın yerel şartlarının gözetilmesini amaçlamaktadır. Eyalet Meclisi üyeliklerinde toplam sayının 1/4 ü kadınlara ayrılmış durumdadır. Seçimler sonucunda, ilk çeyrek kadın adaylara ayrılırken, geri kalan koltuklar en çok oy alan adaydan başlamak üzere sırayla dağıtılmaktadır. Eğer seçimlerde yeterli kadın aday olmazsa, o zaman kadın kotasına denk düşen koltuklar boş kalmaktadır. Eyalet meclislerinde yer alacak temsilcilerin sayısı ise nüfusa göre belirlenmektedir. Toplam 420 eyalet meclisi temsilcisinin belirleneceği seçimlerde, en az üyesi olan eyalet meclisinde 9 temsilci bulunurken, Kabil eyaletinin temsilci sayısı ise 29 dur. Afganistan Meclisi nin asıl yasama görevini yerine getiren alt kanadı 249 üyeli Volesi Jirga nın seçimleri ise gelecek yıl yani 2010 yılının yaz ya da güz aylarında yapılacaktır. Afganistan ın siyasi yapısı başkanlık sistemine dayandığı için, başkan sadece sembolik bir isim değil yürütme gücünün hakimi, kabineyi seçen, başkan yardımcısını belirleyen, aynı zamanda başkomutanlık görevini yürüten son derece etkili bir siyasi figürdür. Başkanı, Hamit Karzai tarafından seçilen, BM ile yakından ilişkili Afganistan Bağımsız Seçim Komisyonu nun organizasyonu ve gözetiminde gerçekleşen seçimlerde yaklaşık 17 milyon kayıtlı seçmen listelerde yer aldı. 18 Oy kullanma yaşının 18 olarak ft 1 f 1004 sc yahoonews 18. Komisyonla ilgili detayli bilgi için bakınız: Komisyon başkanlığına Karzai ye yakın bir isim olan ve daha önce Karzai ye danışmanlık da yapan Azizullah Lodin in atanması seçimlerin tarafsızlığı konusunda tartışma yaratırken, Karzai muhalifleri komisyonun gizlice Karzai yi desteklediğini savunuyor. google.com/hostednews/afp/article/aleqm5i_stds1ifg4tmq47xkoisoenmqna 9
10 S E T A A N A L İ Z belirlendiği seçimlerde Pakistan ve İran da bulunan mülteciler oy kullanamazken, yaklaşık 7000 civarında oy kullanma merkezi hizmet verdi. Aralarında Türkiye nin de bulunduğu toplam 23 ülke ve bazı uluslararası kuruluşların da gözlemci yolladığı Afganistan da, toplam 442 yabancı gözlemci, yerli ve yabancı medya mensubu dâhil olmak üzere daha çok aday temsilcilerinden oluşan toplam gözlemci görev yaptı. 19 Adayların genel özelliklerine bakıldığında bir kaç kriterin önemli olduğu ortaya çıkmaktadır: Etnik kimlik, mezhebi kimlik, savaş tecrübesi, mesleki kariyer, sahip olunan silah ve kabile gücü. Seçimlere katılım ilk gün Karzai ye yakın isimler tarafından %70 olarak gösterilirken, bu oranın gerçekçi olmadığı kısa zamanda ortaya çıktı. Seçimlere katılımın en iyimser tahminle %40 ila %50 arasında olması beklenmektedir. Katılımın %30 un altında kalması ise seçimlerin tam anlamıyla başarısızlık olarak adlandırılmasına yol açacaktır e yakın seçim merkezinin 700 e yakınında hiç oy sandığı kurulamadığı Taliban ın etkili olduğu doğu ve güney eyaletlerinde katılımın %10 un altında olduğu akılda tutulursa, %40 bile oldukça büyük bir başarı olarak nitelendirilecektir. BAŞKAN ADAYLARI Afganistan seçimlerine katılan başkan adayı sayısı 40 ı bulsa da, başkanlık için belli birkaç adayın ismi geçmektedir. Adayların genel özelliklerine bakıldığında bir kaç kriterin önemli olduğu ortaya çıkmaktadır: Etnik kimlik, mezhebi kimlik, savaş tecrübesi, mesleki kariyer, sahip olunan silah ve kabile gücü. Önde gelen adaylar arasında önemsenmesi gereken isimler, halen başkanlık görevini yürüten Hamit Karzai, daha evvel Dışişleri Bakanlığı yapmış Abdullah Abdullah, insan hakları savunuculuğu ile tanınan ve yolsuzluklarla mücadele sözü veren Ramazan Beşerdost ve yine şeffalık ve iyi yönetim sözü veren Afganistan Maliye eski Bakanı Eşref Gani dir. Bu adayların karşısında ise seçimleri boykot eden rakip güçler bulunmaktadır. Bunlar ekseriyeti Peştun kökenli, ancak aralarında farklı etnik kökenden gelen unsurlar da bulunan Taliban üyeleri, Afganistan ın Sovyetler e karşı mücadelesinde öne çıkan isimlerden Peştun kökenli Gulbettin Hikmetyar ın Hizb-i İslami Gulbettin (HIG) örgütü, Peştun kökenli Hakani Grubu ve yine birçok unsurdan oluşan çok-etnikli El-Kaide dir. Aslında seçimlerin bu iki taraf arasında yapıldığını söylemek abartı olmaz. Seçimlere katılan adayları destekleyen ve ilkesel düzeyde seçimlerin yapılmasını önceleyen ABD ye karşın, seçimlerden sonra ABD nin Orta Asya daki varlığının güçleneceğini düşünen Pentagon a yakınlığı ile bilinen Afganistan uzmanı Ahmet Raşit in verdiği bu oran çok düşük olmasına rağmen şu anda genel kabul gören olma yolunda ilerliyor. Raşit in konuyu dile getirdiği röportaj için bkz:
11 AFGANİSTAN SEÇİMLERİ ülkeler seçimleri boykot edenlerin başarılı olmasını istemektedir. Özetle asıl seçim adaylar arasında, değil, bu iki grup arasında gerçekleşmektedir. Bu nedenle seçimlerin sonucunda hangi tarafın kazandığını seçimlere katılım oranı belirleyecektir. Seçimlere katılan adaylar arasında renkli bir mücadele olsa da, tarafların klasik bir seçim yarışına girdiğini düşünmek çok gerçekçi değildir. Henüz çalışan bir maliye sistemine sahip olmayan Afganistan da, Amerikan seçim sistemine benzer şekilde hazırlanmış seçim kampanyası yasaları ve artık arkaik olarak görülen transfer edilemez tekil oy sistemine dayalı seçim sistemiyle başarılı bir seçimin gerçekleşmesinin son derece zor olduğu açıktır. Kurumsal açıdan tam anlamıyla dağılma noktasında bulunan Afganistan da seçim sisteminin gerektirdiği ne mali şeffaflığı ne de medya ilişkilerini bulmak mümkün değildir. Bu nedenle seçim sonuçları açıklandığında, bu tür muhtemel bir yarışta iyi oy alabilecek Eşref Gani nin, bu şartlar nedeniyle muhtemelen pek de başarılı olmadığını göreceğiz. Bu çerçevede adaylara sırayla bakmakta fayda var. Hamit Karzai İlk aday olarak öne çıkan Hamit Karzai, Mücahitlerin iç savaşı döneminde Cumhurbaşkanı Burhanettin Rabbani nin Dışişleri Bakan Yardımcılığı görevini yaptı. ABD işgalinden sonra göreve gelen geçici yönetimin liderliğini üstlendi, daha sonra 2004 yılında yapılan seçimlerle başkanlık görevini resmen devraldı. Peştun kökenli Karzai nin Sovyetlere karşı Afgan mücadelesinde son derece sönük bir kariyeri varken, asıl özelliği bu dönemde CIA ile ilişkileri yöneten isim olmasıydı. Ekseriyeti Peştun bir ülkede, Peştunların Hikmetyar ve Taliban etrafında kümelendiği göz önüne alınırsa, kraliyetçi bir aileden gelen Karzai gibi bir ismin kıymeti takdir edilebilir. Başkanlığı sırasında adı adam kayırmacılıktan rüşvete birçok iddia ile birlikte anılan Karzai nin son zamanlarda Taliban la uzlaşma mesajları vermesi, uyuşturucu kaçakçılığında adı geçen kardeşi, yolsuzlukların üzerine gitmediği iddiaları ve kendi askeri birlikleri olan savaş ağaları ile siyasi mevki karşılığında uzlaşmaya çalışması ABD tarafını da kızdırmış durumdadır. Seçimler sırasında ciddi bir adaylık yarışına girmeyen, seçim toplantılarında fazla konuşmayan, ciddi bir seçim çalışması yapmayan Karzai, son anda Afganistan da seçimlere girmesi yasaklanan askeri liderlerle ve savaş ağaları ile işbirliği yaparak toplu oyları garanti altına almış durumda. Seçim çalışmalarında Afganistan daki sair dillerde konuşma yaparak oy isteyen Karzai nin seçime beraber girdiği bir yardımcısı Hazara, diğer yardımcısı ise Tacik tir. Savaş ağalarına taviz vererek ülkedeki kurumsallaşma çalışmalarının altını oyduğu söylenen Karzai İlkesel düzeyde seçimlerin yapılmasını önceleyen ABD ye karşın, seçimlerden sonra ABD nin Orta Asya daki varlığının güçleneceğini düşünen ülkeler seçimleri boykot edenlerin başarılı olmasını istemektedir. 11
12 S E T A A N A L İ Z Batılı ülkelerin şimşeklerini üzerine çekerek, ABD Yönetimi nin resmen ve fiilen desteklemediği bir aday olsa da halen seçimlerin en güçlü adayıdır. 21 Karzai nin kazanması halinde yönetime girmesi beklenen sürpriz bir isim ise, son anda Karzai ile anlaşarak adaylıktan vazgeçen, ABD nin eski Afganistan ve Irak Büyükelçisi ve BM Daimi Temsilcisi, neo-con olarak bilinen Zalmay Khalilzad dır. 22 Savaş ağalarına taviz vererek ülkedeki kurumsallaşma çalışmalarının altını oyduğu söylenen Karzai, Batılı ülkelerin şimşeklerini üzerine çekerek, ABD Yönetimi nin resmen ve fiilen desteklemediği bir aday olsa da halen seçimlerin en güçlü adayıdır. Abdullah Abdullah Kuzey İttifakı olarak bilinen Birleşik Cephe nin adayı Abdullah Abdullah, Karzai nin en önemli rakibi. Baba tarafından Peştun, anne tarafından Tacik olan Abdullah ın, aleyhinde Tacik olduğu şeklinde yapılan yorumlar nedeniyle çok fazla şansı bulunmuyor. Karzai yi zorlaması beklenen Abdullah, Karzai ye göre çok daha karizmatik bir isim. Bir dönem Afganistan ın en önemli liderlerinden Ahmet Şah Mesut un danışmanlığını yapan, Sovyet karşıtı direnişte önemli roller üstlenen, Kuzey İttifakı nın liderlerinden Abdullah, Karzai hükümetinde Dışişleri Bakanlığı da yapmıştır. Afganistan daki Cemaat-i İslami nin efsanevi liderlerinden, Gulbettin Hikmetyar ve Ahmet Şah Mesut gibi iki lideri de yetiştiren eski Cumhurbaşkanı Burhanettin Rabbani nin desteğini alan Abdullah, Karzai karşıtı muhalefetin öncülüğünü yapmaktadır. Karzai nin Kuzey İttifakı nın (yeni ismiyle Birleşik Cephe nin) önemli isimlerden Muhammet Kasım Fehim i yanına almasıyla güç kaybına uğrayan Abdullah, düşük de olsa seçimlerde şansını sürdürmektedir. Seçimlerin az bir ihtimalle ikinci tura kalması halinde, o turda diğer muhaliflerin oylarını da alabilirse seçimi kazanabilir. Abdullah tüm ülkelerle arasını iyi tutmaya çalışmaktadır. Özellikle Pakistan ın ülke içinde desteklediği aday olma özelliğini korumaktadır. Ramazan Beşerdost Beşerdost seçimlerde üçüncülüğü alacak olan, fazla iddialı olmayan popülist bir isim. Kısa bir süre Karzai Hükümeti nde Planlama Bakanı olarak çalışan Beşerdost, Fransız eğitim kurumlarında yetişmişliği ve insan hakları vurgusuyla öne çıkmaktadır Oy sayımının son günlerinde oy miktarını yüzde 50 nin üzerine taşıyınca sandıkta hile suçlamalarının muhatabı olan Karzai, bu noktada ABD nin kendi altını oymak için harekete geçtiğini iddia edecek kadar ABD ile ipleri gerdi. 7 Eylül de Fransız Le Figaro Gazetesi ne konuşan Karzai, ABD nin yönelttiği suçlamların haksız olduğunu savunmakla kalmayıp, ülkede çoğunluğu sivil 100 e yakın kişinin ölümüyle sonuçlanan Kunduz daki çalınan petrol tankerlerine yapılan NATO hava saldırısını da gündeme getirerek, NATO yu eleştirerek karşı atağa da geçti. Reuters, 7 Eylül Rajiv Chandrasekaran ve Karen de Young, Khalilzad Set to be in Talks with Karzai Washington Post 20 Mayıs
13 AFGANİSTAN SEÇİMLERİ Ayrıca Afganistan ın en önemli azınlık gruplarından Şii Hazara kökenlidir. Ancak oy potansiyeli Hazara kimliğinin çok ötesine ulaşmaktadır. Beşerdost un çevresindeki isimler Avrupa ya daha yakın, laiklik vurgusunu daha fazla öne çıkaran, kadın hakları, hukuki süreçler ve insani muamele konusunda daha duyarlı bir porte çizmektedir. Beşerdost un asıl ağırlığı ise alacağı oylarla Karzai nin ilk turda seçilmesini engellemesine ve ikinci turun yapılması halinde seçimin kaderini değiştirebilme kapasitesine bağlıdır. Bu nedenle seçimi kazanma iddiası az olsa da seçim kompozisyonunda etkili olan bir isim olarak öne çıkmaktadır. Eşref Gani Peştun kökenli olan Eşref Gani, başta ABD olmak üzere IMF, Dünya Bankası gibi uluslararası kurumların Afganistan yönetiminde kesinlikle görmek istedikleri bir isim. 23 Bu nedenle %3 ü bile bulmayan oy oranına rağmen seçimlerdeki etkili isimlerden biri olmuştur. Her ne kadar başkanlık ihtimali olmasa da Gani nin, ABD nin de isteğiyle yeni yönetimde başbakanlık ya da benzeri bir etkili göreve gelmesi beklenmektedir. 24 Halen Brookings Enstitüsü nde görevli olan Gani, Karzai Hükümeti nde Maliye Bakanlığı yapmış, Dünya Bankası ve BM de danışmanlık da dâhil üst düzey görevler almıştır. Seçim kampanyasına danışman olarak Hillary Clinton ın akıl hocası James Carville i getiren Gani, seçim öncesi ünlü ABD gazetelerine yorum yazıları yazarak seçime Afganistan da değil de ABD de giriyormuş izlenimi vermiştir. En önemli kozu Karzai döneminde Afganistan a yeni para birimini getirmesinin yanı sıra, bankacılık ve finans sektöründe Batılı ülkeleri memnun eden icraatlarıdır. Seçimlerde ise daha çok gençleri ve kadınları hedef alan Columbia Üniversitesi doktoralı Gani, titizliği, çalışkanlığı ve geçimsizliği ile tanınmaktadır. Seçim karşıtları sadece Taliban olarak bildiğimiz bir örgütten değil Hizb-i İslami Gulbettin, Siracettin Hakani Grubu, El-Kaide üyesi yabancı savaşçılar ve mafya unsurlarından müteşekkil gevşek bir koalisyondan oluşmaktadır. SEÇİM KARŞITI GRUPLAR Seçimlere katılmasa da ülkedeki en önemli seçim aktörlerinden birisi Taliban dır. Seçim karşıtları sadece Taliban olarak bildiğimiz bir örgütten değil Hizb-i İslami Gulbettin, Siracettin Hakani Grubu, El-Kaide üyesi yabancı savaşçılar ve mafya unsurlarından müteşekkil gevşek bir koalisyondan oluşmaktadır. Taliban ın asıl tabanı 23. Elizabeth Rubin, Beyond Elections, Fixing the Afghan State CFR Röportajı, 21 Ağustos, org/publication/20061/beyond_elections_fixing_the_afghan_state.html 24. Tony Caron How a Contested Afghan Election Could Help the U.S., Time, 22 Ağustos com/time/world/article/0,8599, ,00.html 13
14 S E T A A N A L İ Z Özgürlük konusunda olmasa da güvenlik ve adalet konusunda önemli bir başarı yakalayan, rüşvet ve yolsuzlukla mücadele eden Taliban ın iktidarda kaldığı dönem, Afganistan ın son 30 yılının en istikrarlı dönemi olarak bilinmektedir. ise Peştun kabilelerdir. 25 Ülkeyi yönettiği yıllar boyunca özgürlük konusunda olmasa da güvenlik ve adalet konusunda önemli bir başarı yakalayan, rüşvet ve yolsuzlukla mücadele eden Taliban ın iktidarda kaldığı dönem, Afganistan ın son 30 yılının en istikrarlı dönemi olarak bilinmektedir. 26 Bu anlamda, Taliban ın hala direnmesinde bu dönemi önceleyen ve takip eden yönetimlerden duyulan hayal kırıklığının da payı olduğu açıktır. Tek bir örgüt olmaktan ziyade, birçok irili ufaklı grubun koalisyonundan oluşan Taliban içinde asıl merkezi oluşturan ve uzlaşmaya yanaşmayan aktör güneydeki Molla Ömerdir. Genellikle Peştun kökenlilerin oluşturduğu ve Peştun milliyetçiliği yapmakla da eleştirilen Taliban da, Afganistan ve Orta Asya daki çeşitli etnik gruplardan unsurlara da rastlamak mümkündür. Yine Taliban ı rakiplerine karşı öne çıkaran önemli bir faktör de ülkedeki diğer grupların aksine zafer kazandığı yerlerde etnik temizliğe yanaşmamış olmasıdır. 27 Aslında Taliban bu anlamıyla ironik bir şekilde bölgede, sınırlı da olsa, etnik bağları aşabilen tek siyasi yapı olarak ortaya çıkmıştır. Taliban ı yeniden ortaya çıkaran faktörlerden biri de yeni yönetimin Peştunlar a yeterince yer vermeyip, ağırlığı Özbek ve Taciklerden oluşturmasıdır. 28 Taliban ın resmedildiğinin tersine halen etkili bir liderliği, hatalarından ders alma yeteneği ve rakiplerinin zaaflarını çabuk kavrama üstünlüğü bulunmaktadır. Bunun yanı sıra ülkede paralel bir yönetim kuran Taliban, lojistik açından da ülke çapında geniş bir ağa sahipken, istihbarat ağının da son derece etkileyici olduğu iddia edilmektedir. 29 Son zamanlarda geliştirdiği stratejilerle kendi örgütsel kısıtlarını aşan Taliban, molla sistemiyle Afganistan daki kabile yapısını sosyolojik olarak çözerken, işgal karşıtı söylemiyle de daha yaygın bir taraftar kitlesine ulaşmayı hedefliyor. Mücadelesini tüm Afganistan sathına yaymaya çalışan, ancak Kuzey deki Özbek ve Türkmenlerden, eğitimli Afganlar ile Şii Hazaralardan destek alamayan Taliban, bu kısıtları aşmak için söylemini değiştirmeye çalışıyor. 30 Bu çerçevede Taliban ın Samangan da Tatarlara dahi ulaşmaya çalıştığı söyleniyor. 31 Resmedilenin aksine Taliban, modern iletişim tekniklerini ve propaganda malzemelerini son derece etkili bir şekilde kullanmayı başarıyor. 32 Taliban ın bu özellikleri nedeniyle aynı zamanda çözülebileceğini savunan Washington a karşı, Taliban ile herhangi bir uzlaşmanın mümkün olmadığını savunan bir çizginin de olduğunu söylemek mümkün Seth Jones, Counterinsurgency in Afghanistan, RAND Corp Washington. s Alexander Thier, The Day After Foreign Policy, 18 Ağustos Nabi Misdaq, Afghanistan: Political frailty and external interference. Routledge, London and New York s Fredrick Starr, Sovereignity and Legitimacy inafghan Nation-Building Nation-Building: Beyond Afghanistan and Iraq, Ed. Francis Fukuyama, Johns Hopkins University Press, s Gilles Dorronsoro, The Taliban s Winning Stratey in Afghanistan, Carnegie Endowment, NY, s Dorronsoro, ss Dorronsoro, s Inernational Crisis Group, Asia Report No 158, Taliban Propaganda: Winning the War of Words? 24 July 2008, Brüksel ve Kabil. 33. Ashley Tellis, Reconciling with Taliban? Toward and Alternative Strategy in Afghanistan, Carnegie Endownment. Washington D.C., 2009.
15 AFGANİSTAN SEÇİMLERİ SEÇİMLERLE İLGİLİ SORUNLAR Dört adayın önemli olduğu başkanlık ve eyalet meclisleri seçimleri, Afganistan ın 34 eyaletinde 20 Ağustos 2009 da yapıldı. Sanıldığının ya da sunulduğunun aksine, seçimlerle ilgili en büyük sorun yolsuzluklar değil, seçimi adeta imkânsız hale getiren güvenlik sorunuydu. Seçimlerin hemen öncesinde Afganistan ın güvenli sayılan Kuzey bölgeleri de dâhil hemen tamamında saldırısı sayısı arttı. Ülkenin en güvenli yerlerinden biri olarak gösterilen başkent Kabil de bile seçimden beş gün önce NATO/ISAF Karargâhı na yapılan intihar saldırısını, 34 seçimlerden iki gün önce Başkanlık Sarayı na yapılan roketli saldırı 35 ve Bağımsız Seçim Komisyonu na yapılan saldırılar izledi. Seçimden bir gün önce 19 Ağustos ta Afganistan ın İngiliz işgalinden kurtuluş günü, resmi tatil olduğundan sokaklarda nispeten sakin bir gün geçirildi. Seçim günü 20 Ağustos ta ise sabah saatlerinden itibaren sokaklarda araç ve bisiklet trafiği yasaklanarak nispeten güvenli bir atmosfer oluşturulmaya çalışıldı. Bu nedenle Kabil meskûnları seçim sandıklarına yürüyerek ya da devletin tahsis ettiği seçim otobüsleri ile ulaşabildiler. Yine aynı gün hükümet yerli ve yabancı basına seçimler sırasında yaşanan şiddet olaylarının haber yapılmaması ricasında bulundu. 36 Güvenlik önlemlerine rağmen seçimlerden hemen önce 7 seçim görevlisi öldürüldü. 37 Seçim günü ise resmi rakamlara göre toplam 26 kişi hayatını kaybetti. 38 Seçim günü öğle saatlerinde, sadece Kabil deki saldırı sayısı Başkanlık Konutu na ve Babür Şah Türbesi na yapılan saldırılarla birlikte 19 u bulmuştu ve çatışmalar ise devam etmekteydi. 39 Kabil in 35 km yakınındaki Vardak eyaletinde ise roket saldırıları nedeniyle oy kullanma işlemi birçok yerleşimde gerçekleşemedi. Seçimlerle ilgili en büyük sorun, seçimi adeta imkânsız hale getiren güvenlik sorunuydu. Bu güvenlik sorunu nedeniyle Afganistan da sandık başına gitme oranı ilk açıklandığından düşük olacaktır. Tüm bu şiddet olayları seçimlerle ilgili güvenlik sorununu tespit etmek için yeterlidir. Tam da bu güvenlik sorunu nedeniyle Afganistan da sandık başına gitme oranı ilk açıklandığından düşük olacaktır. Bu nedenle, seçimlerle ilgili herhangi bir yolsuzluk sorunundan önce, güvenlik tehdidi altında yapılan seçimin sıhhatini tartışmak gerekir. Zira burada yaşanan güvenlik sorunu öncelikle seçmenlerin sandık başına gitmesi, gözlemcilerin sandıklara ulaşması, seçmenlerin oy kullanmaktan çekinmesi vs. gibi zincirleme sorunlara yol açmıştır Bu talep Dari dilinde emir şeklinde yer alırken, İngilizce metinlerde ise rica şeklinde yeraldı Seçimler sırasında adının açıklanmasını istemeyen bir güvenlik görevlisinin aktardığı bilgi. 15
16 S E T A A N A L İ Z Seçimlerin Taliban a rağmen yapılmış olması başlangıçta başarı emaresi olarak gösterilirken, seçimlerdeki yolsuzluğun büyük çaplı ve artık kanıtlanmış olması, seçimlerle ilgili başarı iddialarına da son verdi. Güvenlik sorunu paranteze alındığında seçimle ilgili sorunlar tehdit, yıldırma, düşük katılım, yaygın yolsuzluk ve seçim hilesi olarak sıralanabilir. Seçimlerden bir hafta sonra Seçim Şikayet Komisyonu na ulaşan şikayet sayısı, 270 i sonuçları etkileyecek kadar ciddi olmak üzere, 2207 yi geçmiş durumdaydı. 40 Oy kullanmaya gelen itirazlar dışında bir önemli sorun da katılım oranlarıdır. Resmi görevliler katılım oranını yüksek tahmin etseler de asıl oranın %30 a kadar düşebileceği belirtiliyor. 41 Seçimlere katılımın az olmasının bir diğer nedeni ise seçimlerin sonucunun hayata yansıyacağı konusundaki kuşkular. 42 Yolsuzluk ve hile iddiaları birçok kişiyi seçimlerden sonuç alınamayacağına inandırdığı için sandıklardan uzaklaştırmıştır. 43 Özellikle yönetimde yeterince temsil edilmediğine inanan Peştun nüfus, seçimlerin gerçek bir sonuca yol açmayacağına inandığı için seçimlere mesafeli durmuştur. Tüm bu olumsuzluklarla birlikte oy pusulalarının henüz %92 sinin sayıldığı 5 Eylül de Karzai %54,1 oy oranı ile yarışı önde götürürken, Abdullah ise %28,3 ile ikinciliğini korumaya devam etmekteydi 44 Buna karşın, oy sayımı sona doğru yaklaştığında, güneydeki bazı bölgelerden gelen sandıklarda oyların tamamının Karzai ye gitmesi ve bazı sandıklardaki oy sayısının, sandıkta oy kullanan toplam seçmen sayısından bir kaç kat fazla olması üzerine, Bağımsız Seçim Komisyonu, 8 Eylül de ikna edici yolsuzluk delilleri nedeniyle oyların bir kısmının yeniden sayılması gerektiğine karar verdi. Seçimlerin Taliban a rağmen yapılmış olması başlangıçta başarı emaresi olarak gösterilirken, seçimlerdeki yolsuzluğun büyük çaplı ve artık kanıtlanmış olması, seçimlerle ilgili başarı iddialarına da son verdi. ABD NİN SEÇİMLERLE İLGİLİ TAVRI ABD nin seçimlerden beklentisi birçok yorumun aksine, bir kişinin kazanmasına değil, adil ve meşru bir seçimin gerçekleşmiş olmasına odaklanmış durumdadır. 45 Mutlaka bir isim tercih edilecekse, ABD nin ilk tercihinin Gani olduğu ancak Gani nin Ağustos Seçimlerde sona yaklaştıkça yolsuzluk olduğu düşünülen sandıkların sayısı 600 ü buldu. Ayrıca 720 ayrı iddianın büyük çapta yolsuzluk içerdiği belirtiliyor. AP, 8 Eylül AP nin haberine göre Taliban la ABD askerlerinin çatıştığı Helmand eyaletinde, nüfuslu bir şehirde sadece kişinin seçmen kütüğüne kayıtlı olduğu, bunların ise sadece 500 ünün oy kullanabildiği belirtiliyor. Yine aynı eyalette 2000 nüfuslu bir kasabada sadece 75 kişinin yatılı seçmen olduğu, bunların da 50 sinin oy kullandığı belirtiliyor Bu kuşkuları doğrular nitelikte, seçimlerin hemen akabinde, 22 Ağustos da, başkan adaylarından Mirvaiz Yasini Afganistan ın en önemli oteli Intercontinental Kabil in lobisine yürüyerek ele geçirdiği yüzlerce çalınmış oy pusulasını lobiye döktü. Kampanyasında çalışan kişilerin bahsi geçen ve muhaliflere ait oy pusulalarını Spin Boldak şehrinin hemen dışında bulduklarını söyledi Seçimlerden 4 gün sonra, henüz resmi sonuçlar açıklanmadan önce KARzai nin Maliye Bakanı Hazret Ömer Zehilvel Karzai in Karzai nin yüzde 68 le seçimleri kazandığını açıklaması oldukça şarşıtcıydı. com/2009/08/25/world/asia/25afghan.html?hp 45. Bu tavır Obama nın seçimlerle ilgili 21 Ağustos da yaptığı konuşmada açıkça ortaya konuyordu. Konuşmada ABD seçimlerde herhangi bir adayı desteklemedi diye konuşan Obama, ABD nin çıkarının adil ve Afgan Halkı nın iradesini hakkıyla yansıtan seçim sonuçlarının açıklnasmasında olduğunu ifade etti.
17 AFGANİSTAN SEÇİMLERİ şansı olmadığı için, Karzai ye istenmese de mecbur kalınabileceği söylenebilir. ABD nin seçimler konusunda istemediği sonuç ise, etnik kimliklerinin devlette yeterince temsil edilmediğine inanan Peştunları daha da yabancılaştıracak Peştun olmayan bir ismin, yani Abdullah Abdullah ın kazara başkan seçilmesidir. Özetle seçimlerin süreci ve sağlığı ABD için kimin başkan olacağından çok daha önemlidir. Zira Gani ile Karzai 46 arasında sürdürülen gizli görüşmeler sonucunda, Karzai nin kazanması durumunda Gani, ABD nin de talebi doğrultusunda özellikle ekonomi ve maliyenin toparlanması amacıyla para musluğunun başına geçirilebilir. ABD nin Gani sempatisinin sebebini anlamak içinse, ABD nin Afganistan a yeni yaklaşımının temeli olan kurumsallaşma vurgusunun anlaşılması gerekir. ABD ye göre tam anlamıyla kurumsal bir temelden uzak, kendi kolluk güçleri ve adalet mekanizmasından olmayan, iflas etmiş, yabancı yardımlarla ayakta durabilen Afganistan ın bir şekilde toparlanabilmesi, ABD nin ihtiyaç duyduğu Taliban ve El-Kaide karşıtı bir mücadeleyi üstlenebilmesi için ilk önce Afgan halkının devlete inanması gerekmektedir. Bunun içinse en önemli şart devletin meşruiyeti ve egemenliğidir. Seçimleri egemen Afgan Devleti nin meşru kabul edilebilmesi için ilk adım olarak gören ABD, seçim sonuçlarından çok, seçimlerin yapılabilir olduğunu göstererek kurumsallaşmanın temellerini atmak istiyor. Bu nedenle de seçimlerin meşruiyetini zedeleyebilecek herhangi bir iddia ya da suçlamanın gündeme gelmemesini, gündeme gelmesi halindeyse ihtilafın bir an önce çözülmesini amaçlamaktadır. 47 ABD nin seçimlerden beklentisi, bir kişinin kazanmasına değil, adil ve meşru bir seçime odaklanmış durumdadır. ABD için seçimlerin süreci ve sağlığı kimin başkan olacağından çok daha önemlidir. Obama Yönetimi nin, Türkiye de bulunan Özbek General Raşit Dostum un Karzai tarafından seçimlerde kendisine destek vermek üzere Afganistan a davet edilmesine karşı tepkisi bu çerçevede anlaşılabilir. 48 Dostum un dönüşü ABD nin kurmaya çalıştığı yeni kurumsal sisteme zarar verebilecek bir gelişme olarak algılandığından ABD den sert bir karşılık gördü. Zira böylece Karzai seçim çalışması ile oy almak yerine, ülkede %9 civarında oyu bulunan Dostum u, geçmişine bakmadan, mevki karşılığı geri çağırarak seçim oyununu temelinden bozmuş oldu. Ayrıca Dostum un dönüşü Kuzey 46. Karzai ile ilgili rahatsızlıkların ardında yatan nedenler şöyle sıralanabilir: Karzai nin kardeşi Ahmet Veli Karzai nin uyuşturucu kaçakçılığı ile ilişkilendirilmesi; diğer kardeşi Mahmut Karzai nin milyonlarca dolarlık servetinin haksız kazançla yaratıldığı iddiasi; başkan yardımcısı olarak seçtiği Muhammet Kasım Fehim in 1990 larda bir çok esirin ölümünden sorumlu Tacik bir savaş ağası olduğu(detaylı bilgi için: Hillary Mann Leverett, The Real winner of Afghanistan s Election Foreign Policy Online, 31 Ağustos 2009) Karzai ye seçimi hediye eden Raşit Dostum un 3000 civarında savaş esiri Taliban ı öldürmekle suçlanmasi; tüm bunların da devletin kurumsallaşma imkanına ve meşruiyetine zarar vermesi. 47. Obama ya Afganistan la ilgili rapor hazırlayan grubun başkanı Bruce Riedel, seçimlerden hemen sonra Brookings Enstitüsü nde yaptığı bir konuşmada konuyu şu şekilde formüle ediyordu: En etkili nokta bu seçimlerin Afgan Halkı nın gözünde kabul edilebilir olup olmadığı 25 Ağustos 2009, Brookings Enstitüsü. 48. ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, 17 Ağustos 2009 tarihli basın toplantısında ABD nin Dostum un ülkeye girişinden duyduğu memnuniyetsizliği açıkça ifade etti. Obama nın Dostum ile ilgili Taliban savaş esirlerinin öldürülmesi dolayısıyla soruşturma açılmasını istediği de akılda tutulursa, yönetimin tavrı daha net anlaşılır. Bakanlık açıklaması Afganistan Hükümeti ne Dostum un geri dönüşü ya da bugünün Afganistan ında önemli bir rol verilmesi konusundaki ciddi kaygılarımızı ilettik şeklinde oldu. aug/ htm 17
18 S E T A A N A L İ Z İttifakı nın desteği ile kendisine rakip olan Abdullah a giden Özbek ve Türkmen oyları da etkileyerek, Karzai yi rakibine karşı güçlendirmiş oldu. Bu da yine bölgesel, etnik ya da mezhebi kimlik yerine Afgan kimliğini öne çıkarmaya çalışan ABD yi rahatsız eden bir nokta olarak ortaya çıktı. Obama, AF-PAK stratejisinin temel hedefini El-Kaide nin Afganistan ve Pakistan da rahatsız edilmesi, parçalanması, yenilmesi ve gelecekte bu iki ülkeye geri dönüşünün engellenmesi olarak ortaya koydu. Seçimlere, AF-PAK Stratejisi çerçevesinde kurumsallaşmaya ve meşruiyete yaptığı katkı nedeniyle özel bir önem veren ABD nin, seçimler sırasında AF-PAK Özel Temsilcisi Richard Holbrooke u önce Pakistan a, ardından da Kabil e göndermesi de bu çerçevede anlaşılmalı. 49 Zira Obama nın AF-PAK Stratejisi, Vietnam telaşına kapıldıkları Afganistan için tek çözüm yolunun meşru seçimlerle işe başlamak olduğunu savunuyor. Bu nedenle, ABD Başkanı Obama seçimleri Afgan halkının geleceğini kendi eline alması yolunda atılmış önemli bir adım şeklinde değerlendirdi. 50 OBAMA NIN AF-PAK STRATEJİSİ ABD nin Afganistan la ilgili beklentisinin devletin meşruiyetini artıracak bir kurumsallaşma için sağlıklı bir seçim olduğu iddiası inandırıcı bulunmayabilir. Ancak Obama nın aylardır konuşulagelen AF-PAK Stratejisi tam da bu temele dayanıyor. Hep konuşulan ve tam olarak formüle edilmeyen AF-PAK Stratejisinin ana hatları Obama tarafından 27 Mart 2009 da yaptığı bir konuşmada çizilmişti. 51 Temel hedefi El-Kaide nin Afganistan ve Pakistan da rahatsız edilmesi, parçalanması, yenilmesi ve gelecekte bu iki ülkeye geri dönüşünün engellenmesi olarak ortaya kondu. Obama Temizle, Koru, İnşa Et şeklinde formüle edilen, asker-sivil eşgüdümünün arttırılmasına dayanan bu stratejinin gerçekleşmesi için kapsamlı, güçlü ve zekice bir oyun planının oluşturulması gerektiğini ifade etti. Ayrıca Obama, ABD nin bu konuda kaynak kullanmaktan kaçınmayacağını, bu iki ülkenin askeri, yönetimsel ve ekonomik kapasitesini yükseltecek önlemleri almak için uluslararası toplumun da harekete geçirileceğini ifade ediyordu. Bu çerçevede Pakistan a El-Kaide ile mücadele etmesi için askeri mühimmat temininden eğitime ve doğrudan operasyonel desteğe kadar her türlü yardımın yapılacağını ifade eden Obama, IMF ve Dünya Bankası nın da bu ülkeye yardım için harekete geçirileceğini kaydediyordu Sert tarzıyla bilinen Holbrooke un seçimlerin hemen ardından 21 Ağustos da Karzai ile yediği kapalı öğle yemeğinde, Dostum başta olmak üzere seçimlerin gidişatı ve hile iddiaları ile kaygılarını ilettiği ve ikinci turun yapılmasının meşruiyet açısından daha doğru olduğu düşüncesini ilettiği, bunun üzerine ikilinin karşılıklı bağırarak kızgın birşekilde yemeğe son vermesi de ABD nin seçimler konusundaki duyarlılığını gösteriyor. bbc.co.uk/2/hi/south_asia/ stm Ağustos 2009, Beyaz Saray
19 AFGANİSTAN SEÇİMLERİ Bu stratejinin bir diğer ayağında ise Hindistan ile Pakistan arasındaki gerilimin azaltılması, diplomatik ilişkilerin artırılması ve Pakistan halkının ABD ye güvenmesi öne çıkarılmaktadır. Bu hedefin gerçekleştirilmesi için Kongre den Pakistan a 5 yılda 7,5 milyar dolarlık yardımın geçmesini isteyen Obama, Afganistan ın da benzer şekilde ele alınmasını istedi. Bu stratejinin Afganistan ayağı şu unsurları içeriyor: Afgan Güvenlik Güçleri (AGG) nin sayısının artırılması ve eğitimine öncelik verilmesi, AGG nin ülkede güvenliğin sağlanmasında inisiyatifi ele alması, Güvenliğin AGG tarafından sağlanması üzerine ABD askerlerinin kademeli olarak geri çekilmesi, Afgan Ordusu nun asker sayısının 2011 e kadar e çıkarılması, Afganistan da görevli sivil memurların sayısının çoğaltılması, Afgan ekonomisinin uyuşturucu ticaretinden temizlenmesi, Sorumsuz harcamalara, ihalesiz kontratlara, israfa son verilmesi, hem Dışişleri Bakanlığı hem de USAID harcamalarında denetlemenin artırılması, Yolsuzluk ve rüşvete taviz verilmemesi, Açık standartlar, kriterler oluşturulması ve her şeyin ölçülebilir hale getirilerek net ölçülerin oluşturulması, Eski düşmanlıkların giderilmesi, Taliban ın ana çekirdeği ile savaşılırken, Taliban a başka nedenlerle katılanlar arasında ayrım yaparak, ılımlı kesimin kazanılmaya çalışılması, Gelişmenin ve ilerlemenin ölçülmesi için metrik kriterlerin oluşturulması, NATO müttefiklerinden muharip güç yardımı alınması, NATO müttefiklerinden alınan muharip olmayan desteğin arttırılması, Afgan seçimlerine destek sağlanması, Afgan güvenlik güçlerinin eğitimi, Daha geniş sivil yardım, Afgan kurumlarının geliştirilmesine destek verilmesi, BM yardımı ile Afganistan ve Pakistan ın güvenliği konusunda duyarlı ülkeler ile Orta Asya Devletleri, Körfez Ülkeleri, İran, Rusya, Hindistan ve Çin i de içine alacak yeni bir İletişim Grubu nun kurulması. El-Kaide nin Afganistan da kendisine sığınak bulduğunu ve bunun ABD halkını tehdit ettiğini savunan Obama, Afganistan ın işgalini, zorunluluk savaşı olarak nitelendirmekte. 19
20 S E T A A N A L İ Z AF-PAK NEREYE DENK DÜŞÜYOR? Afganistan da meşru ve adil bir seçim Obama nın iç siyasette elini güçlendirerek yeni AF-PAK Stratejisini devam ettirebilmesi için önemli bir koz olacaktır. Obama nın AF-PAK Stratejisi ile ilgili önceliğinin iki anlamı var. İlki ABD iç siyasetinde Afganistan ile ilgili yapılanların artık savunulamaz hale gelmesi ve Obama için Afgan sorununun adeta Vietnam a dönüşmesi. İkincisi ise daha genel anlamda Obama lı ABD nin Orta Asya daki yeni stratejisinin şekillenmesi. Obama seçim kampanyasından başlamak üzere, ABD nin asıl önceliğinin Irak değil Afganistan olduğunu savunmuş, bu konuya özel bir önem vereceğini kaydetmişti. El-Kaide nin Afganistan da kendisine sığınak bulduğunu ve bunun ABD halkını tehdit ettiğini savunan Obama, 20 Ağustos seçimlerinden hemen önce yaptığı bir konuşmada Afganistan ın işgalini, Irak ın işgalini planlayan emekli diplomat Richard Haass ın 2009 tarihli Zorunluluk Savaşı, Tercih Savaşı 52 kitabına atıfla zorunluluk savaşı olarak nitelendirdi. 53 Mart ayında açıkladığı yeni stratejiyle savaşı kazanmak için sadece askeri çözümün yetmeyeceği, bunun yanı sıra diplomasi, kalkınma ve iyi yönetim in de önemli olduğunu vurgulayan Obama, iç baskılardan çekindiğini de böylece ortaya koymuş oldu. Zira önümüzdeki günlerde özellikle yeni stratejinin gerektirdiği askeri operasyonlar arttıkça, ABD Ordusu nun kayıplarının da artacağını düşünürsek, Obama içeride ciddi bir baskı ile karşı karşıya kalacak. Eylül ayından beri Afganistan a gönderilen askerlerle birlikte Afganistan daki toplam asker sayısı olacak. Bu durumda ABD nin hem asker kaybı hem de ekonomik kaybı artacak. 54 Gönderilecek askerler için Kongre desteğine ihtiyaç duyacak olan Obama, iç baskıdan kurtulma amaçlı manevralara şimdiden başlamış durumda. Bu nedenle de Afganistan da meşru ve adil bir seçim Obama nın iç siyasette elini güçlendirerek yeni AF-PAK Stratejisini devam ettirebilmesi için önemli bir koz olacak. Bu noktada tam da George Bush un Irak taki ABD stratejisini tersine çeviren David Patreaus-Ryan Crocker ikilisi ile yaptığını tekrarlamak isteyen Obama, büyükelçi-komutan tandemi ile sivilasker işbirliğini öne çıkaran bir yeni yönetimi göreve getirdi. Boş duran büyükelçilik koltuğuna büyük bir risk alarak Afganistan da iki kere görev yapmış, emekliliği gelmiş Korgeneral Karl Eikenberry i getirirken, ISAF Komutanlığı na da ABD Ordusu nun en gizli birimi olan Özel Kuvvetlerde komutan olarak görev yapmış, Korgeneral Stanley McChrystal ı 11 Mayıs 2009 da generalliğe yükselterek getirdi. McChrystal dan Afganistan daki durumu değerlendiren bir rapor isteyen Obama, içeriği gizli tutulan bu rapora dayanarak Kongre den ödenek ve destek isteyecek. Yeni görevi çerçevesinde Afganistan ın güneyindeki ABD askeri etki alanını genişleten, savaşı Richard Haass, War of Necessity, War of Choice: A Memoir of Two Iraq Wars, Simon&Schuster, NY, Ağustos Halen Afganistan ın ABD ye günlük maliyeti 100 milyon dolar civarında. Afghanistan Index.