BEHAVİYORİZM = (BEHAVİORİSME - DAVRANIŞ PSİKOLOJİSİ)
Psikolojiyi, kompartıman (Behavior - Bölme, Şube) veya bir davranış (Behoviyor) tarzından iba­ret sayan doktrine verilen ad. Behaviyorizm psikolojiyi, fizik gibi fizyoloji gibi itiraz götürmez bir müsbet ilim haline getirme gayretidir. Bunun için insan ve hayvanın uyarım - cevap mekanizmasından doğan davranışları (Behavior) esas konu olarak alır. Psikolojik olayları fizyolojik yönden açıklama gayretlerinin bir çeşidi olan Behaviyorizm, şuur psikolojisini bir tarafa bırakarak, duyulardan değil reflekslerden ve hareketten başlar ve ruhî hayatta fiilî hadiseleri temel olarak alır. Bu psikolojinin Ameri­ka'da kurucusu olan Watson, ruhî hayatı çevre uya­rımları ile uzviyetin cevapları arasındaki münasebet­ten çıkarmaya çalıştı. Ona göre, uyarım - cevap me­kanizmasının sebeb olduğu davranışlar gittikçe kar­maşık bir hal alarak hayvan ve çocuktan mütekâ­mil insana doğru gelişen bir ruhî hayatı meydana getirir. Cevapları mutlaka uyarımlara bağlı gören bu psikoloji, ruhî hayatı, fizik ve sosyal çevrenin tâ- biî (onun emrinde) gibi görmüş ve mekanik hadise­lere irca etmek istemiştir. Mekanikte her tepkinin, bir etkinin eseri olması anlayışı gibi, burada da her ruhî cevabın bir çevre uyarımının eseri gibi görülmesi, behaviyorizmi başarısızlığa götürdü; zira yüksek ruhî hadiselere çıkıldıkça izah imkânları çok zayıfladı ve böylece bu cereyan da refleks derecesine saplanıp kaldı.
Bu yeni psikoloji açıklamalarında tamamen ilimci ve maddeci olmak iddiasındadır; çünkü cevaplar hakkında gözönüne alınan ruhî hadiselerde «Ben» ve «Şahsiyat» gibi mânevî bir cevher birliğinden hareket edilmemektedir. Böylelikle Behaviyorizmde şuur olayları daha aşağı derecedeki tabiat olaylarına bağlanmıştır. Dolayısıyla düşünmek, tasavvur, teemmül ortadan kalkmış ve beyin refleksler kavsine bir ilâve, bir yol, bir vasıta durumuna düşmüştür. Artık insan, organik bir makinadır. O zaman heyecanları, normal ve marazî davranışlar, akıl hastalık­ları da bu mekanist görüşle izah edilecektir.
Ayrıca Rus filozofu Pavlov, reflekslere ait laboratuvar tecrübeleri ile behaviyorizmi bir klinik psikolojisi haline koydu. O, «Şartlı Refleks»i köpeklerde tecrübe etti. Et verdiği zaman çıngırak çaldı ve köpek buna alışınca, çıngırak çalındığı vakit köpeğin ağzının sulandığı tesbit edildi. Pavlov buradan çıkardığı sonuçlarla, insanın bütün ruhî hayatını iza­ha çalıştı. Eğer onun dediği gibi şartlı refleks tecrübelerinin ruhî refleks veya hayâl denilen eski psikolojik izah yerine konulabilseydi; o zaman fizyoloji ile psikoloji veya hayvanla insan arasındaki en büyük duvar yıkılmış olacaktı. Fakat Pavlov'un tecrübeleri yalnız hayvanlar sahasında kaldı, araştırmalar iki şarta bağlı refleksinden (çıngırak ve ışık yanması) yukarı çıkmadı. Halbuki hedef son derece kompleks bir İçtimaî çevrede sayısız şartlar tarafından tayin edilen reflekslerle insana ait çağrışım, hayâl, hatıra ve hafıza olaylarını açıklamaktı; işte, bunların izahına doğru en ufak bir adım atılamadı. Ref- leksoloji'nin temennilerinin gerçekleşmesi için insanın hayalsiz olarak karmaşık ruhî fiilleri işlediğini göstermek gerekir. Bu ise fiilen imkânsızdır.
Bütün bu başarısızlıklarına rağmen basite ircacı ve tabiatcı (naturalist) psikolojiler mukavemet ederek yollarına devam etmeye çalışıyorlar.
Burada bir noktaya daha işaret edelim: Pavlov'un köpekleri Leningrad'da bulundukları bodru­ma sel suları dolması üzerine bir hafta kurtarılamadığı için, öğrendikleri şeyleri unutmuşlardır. Bu olay­dan faydalanarak sıkıntıya ve korkuya maruz kalan insanın da bildiklerini unutabileceği fikrinden hare­ket ederek «Beyin Yıkama» ameliyesine geçilmiş, beyin yıkanarak önceden insanın öğrendiklerini ha­fızadan boşaltıp, yerine kendi ideolojisini telkinde kullanılmıştır.
Behaviyorizm üzerine ciddî bir araştırma yapan A. Tilquin, bu mesleğin, kurucusu Watson'un «Kompartman ilmi» diye sık sık tekrar etmesinin aksine, şu beş temel iddiaya sahip olduğuna ve bu iddialar­la Behaviorizmin ancak felsefî, metafizik bir doktrin olduğuna dikkati çekiyor:
- Materyalist monizm ve determinizm, 2 - Psikolojik olayı, organizmanın, sosyal ve fizik orta­mın karşılıklı tesirine irca, 3 - Sinir sisteminin dai­ma, içten bir refleks ile çalışması, 4 - Psikolojiyi pratik bir ilim olarak anlama, hayvânî ve İnsanî ha­yatın devamlılığı, bunların birinden diğerine evrim (Tekâmül) yoluyla geçiş olduğu.
Şu beş iddia Behaviyorizmin tamamen materyalist bir anlayışa sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu cereyanın da memleketimizde çeşitli tesirleri görülmüş, muteber psikoloji cereyanı olarak okul kitaplarına kadar girmiştir.