Risk Grupları ve Mesleksel Toksikoloji. Makine Yağlarının Kullanılmasında İş Sağlığı Güvenliği. Filipinler'de İş Sağlığı ve Güvenliği: WISE Programı
Download "Risk Grupları ve Mesleksel Toksikoloji. Makine Yağlarının Kullanılmasında İş Sağlığı Güvenliği. Filipinler'de İş Sağlığı ve Güvenliği: WISE Programı"
1 ISSN ÇALIŞMA ORTAMI İŞÇİ SAĞLIĞI İŞ GÜVENLİĞİ ERGONOMİ İŞ HİJYENİ ÇEVRE TOPLUM ÖRGÜTÇÜLÜĞÜ ÇOCUK EMEĞİ KADIN SOSYAL POLİTİKA NÜFUS SOSYAL HEKİMLİK Kasım - Aralık 2003 Sayı: 71 İki Ayda Bir Çıkar Risk Grupları ve Mesleksel Toksikoloji Makine Yağlarının Kullanılmasında İş Sağlığı Güvenliği Filipinler'de İş Sağlığı ve Güvenliği: WISE Programı Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerde Risk Gruplarına Yönelik Sosyal Politikalar Güvenlik Etiği Kanatsız İkarus Amerika'da işçilerin Örgütlenme Hakkının İhlali (Gıda İşleme İşçileri ve Şartlı işçiler Üzerinde Yapılan Araştırmalardan Özetler) Esneklik ve Güvenlik ikileminde Türkiye Emek Piyasası 16 Ekim Dünya Gıda Günü Çıraklar Tatilde 3. Uluslararası İş Sağlığı ve Güvenliği Bölgesel Konferansı Prof. Dr. Nusret H. Fişek'in 13, Ölüm, 89, Doğum Yıldönümü Dolayısıyla Etkinlikler İki Dakika Düşün (Fiber Varilin Taşıyıcıya Konması)
2 İÇİNDEKİLER İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ Risk Grupları ve Mesleksel Toksikoloji...A. Gürhan FİŞEK İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ Makine Yağlarının Kullanılmasında İş Sağlığı Güvenliği...Mustafa TAŞYÜREK İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ Filipinler'de İş Sağlığı ve Güvenliği: WISE Programı...Can Umut ÇİNER İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerde Risk Gruplarına Yönelik Sosyal Politikalar....Şenay GÖKBAYRAK İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ Güvenlik Etiği... Çev.: Gülbiye YENİMAHALLELİ YAŞAR TOPLUM Kanatsız İkarus...Erdoğan BOZBAY SOSYAL POLİTİKA Amerika'da İşçilerin Örgütlenme Hakkının İhlali (Gıda işleme İşçileri ve Şartlı İşçiler Üzerinde Yapılan Araştırmalardan Özetler)...Özetleyen: Erdem İLGİ AKTER KİTAP TANITIMI Esneklik ve Güvenlik İkileminde Türkiye Emek Piyasası ÖZEL GÜN 16 Ekim Dünya Gıda Günü...TMMOB Gıda Mühendisleri Odası Yönetim Kurulu VAKIF HABERLERİ Çıraklar Tatilde...Aktan AKINER VAKIF HABERLERİ 3. Uluslararası iş Sağlığı ve Güvenliği Bölgesel Konferansı...Ferruh N. AYOĞLU - Sibel KIRAN VAKIF HABERLERİ Prof. Dr. Nusret H. Fişek'in 13. Ölüm, 89. Doğum Yıldönümü Dolayısıyla Etkinlikler BULMACA İki Dakika Düşün (Fiber Varilin Taşıyıcıya Konması)...Mustafa TAŞYÜREK
3 İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ RİSK GRUPLARI VE MESLEKSEL TOKSİKOLOJİ A. Gürhan FİŞEK* agf at fisek nokta org nokta tr Sağlıklı ve güvenli bir yaşam için, risklerin belirlenmesi ve ölçülmesi, grup/andın İması, önceliklerin ortaya konulması ve bunlarla mücadele stratejilerinin çizilmesi gerekir. Mesleksel toksikoloji, bu gereksinmenin bir ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Mesleksel riskler arasında ve sosyal gruplar içerisinde, öncelikli bir yer tutmaktadır. Toksik maddelerle çalışan insanlar/n, mesleklerinden ötürü değişik derecelerde bu maddelere sunuk kaldıkları ve bunun her gün tekrarlandığı bilinmektedir. Bu mesleği yapmayanlardan farkları ve öncelik kazanmaları bundandır. Toksik maddelerle çalışan gruplar arasında da bunların toksisitelerine göre öncelik bakımından farklar vardır. Öncelikle üzerinde durulması gereken, en çok öldüren, en çok sakat bırakan ve en çok rastlanandır. Ancak iş çevresindeki toksik maddelerden etkilenenler o işte çalışanlarla sınırlı değildir. Toksik atıklar yoluyla o işyerinin duvarlarını aşma potansiyeli de taşımaktadır. Su, hava, ürün ve çalışanlar tarafından taşınan toksik ajanlar, ulaştıkları insan grupları için de bir risk oluşturmaktadır. Toksik ajanların ulaştıkları bu insan grupları içerisinde de, daha duyarlı ve özellik gösteren gruplar bulunmaktadır. Bu dezavantajlı gruplar arasında çocuklar, kadınlar, yaşlılar, özürlüler, hastalar, alkolikler sayılabilir. Risk grupları arasında klasikleşmiş ve en çok üzerinde durulanlar bunlardır. Mesleksel toksikoloji bakımından da bu gruplar büyük önem taşırlar. Tüm bu gruplar iki şekilde toksik ajanlara sunuk kalırlar : (1) Çalışan olarak, (2) Çevresel kirlenmenin bir kurbanı olarak. Çalışan olarak çocuğun, hızla çalışma ortamından uzaklaştırılması için koşullar oluşturulmalıdır. Bu koşullar temelde ekonomik-sosyal koşullardır. Ancak ne yazık ki, yaygın yoksulluk olgusu ve eğitim hizmetlerine erişimdeki yoksunluklar bunun hemen gerçekleşmesini olanaklı kılmamaktadır. Onun için, kısa erimde çocukların çalışmasının "en kötü biçimlerinin" elimine edilmesi düşüncesi ortaya atılmıştır.1 Tehlikeli işler de "en kötü biçim/eri" arasında yer almaktadır. Bu bakımdan çocukların, çalışmaları sırasında toksik ajanlarla karşı karşıya gelmeleri engellenmelidir. Bunun için, yetişkinlere uygulanan standartların çocuklara da aynen uygulanamayacağını hatırda tutmamız gerekmektedir. Bunun somut bir gerekçesi olarak, çocukların derisinin yetişkinlere oranla daha ince olduğunu ve deriden emilimlerde daha duyarlı olduğunu hatırlatabiliriz.2 Ayrıca sunuk kalınan maddenin foksisitesine bağlı olarak, motor tamir işlerinde çalışan çocukgençlerde kromozom kırıkları, "İdrar 1-hydroxypyrene (1-OHP) düzeyi"nde ve "bazı genotoksisite pararneterlerinde (sister-chromatid exchange, SCE; micronucleus, MN) yükselme ortaya çıkabilmektedir."3 Sunuk (maruz) kalma limitleri açısından bakıldığında da aynı duyarlılık sözkonusudur; dolayısıyla toksik maddelerle karşı karşıya gelen çocukların çalışma sürelerinin mutlaka kesin bir biçimde azaltılması gerekmektedir. Yine toksik maddelerle çalışılan bu ortamlarda, toplu sağlık ve güvenlik önlemlerinin sağlanması gerekir. Bunun için, uygulamada çocukların çoğunlukla çalıştıkları küçük ölçekli işyerlerine yönelik sağlık güvenlik hizmet sunumunu hedefleyen bir model çalışma, Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem Merkezi tarafından ortaya konulmuş ve ILO/IPEC desteğinde geliştirilmiştir.4 Kadınların toksik maddelerle yüzyüze kalmalaondaki duyarlılığı arttıran özel durumların başında, "hamilelik" gelmektedir. Anneyi etkileyen toksik maddelerin aynı zamanda fetusu da etkileyebildiği, düşüklere ve sakat doğumlara yol açtığı bilinmektedir.çünkü germ hücreleri, vücudun geri kalan hücrelerine oranla, toksik maddelere karşı daha duyarlıdır.5 Toksik maddelerin kadınlar aracılığıyla ortaya koyduğu etkiler, yalnızca fetusla sınırlı değildir. Toksik ajana sunuk kalan anneler, süt verirken çocuklarına bu foksik maddeleri aktarabilirler. Trikloretilen buna örnektir. Üreme işlevi üzerindeki etkiler, yalnızca kadınların mesleksel toksik ajanlara sunuk kalmasıyla ortaya çıkmaz; erkeklerin mesleksel sunukiyetleri de libidoyu etkiler; kromozomal etkilerle embriyo üzerinde hasar yaratabilir. Sözgelimi dibromochloropopane gibi maddelerin erkeklerde sterili-teye yol açtığı da gösterilmiştir. Kimyasalların, üreme işlevleri üzerinde sorunlar yarattığı meslekler, Tablo-1'de olduğu gibi kate-gorize edilebilir :6
4 Tablo 1 Üreme İşlevleri Üzerinde Sorunlar Yaratan Kimyasallar ve Kullanıldıkları Meslek Grupları MESLEK GRUPLARI ŞÜPHELİ KİMYASALLAR Eczacılık sanayiinde çalışanlar Narkozcular ve yoğun bakım çalışanları (sağlık bakımı ve tıbbi bakım) İlaç ve kimyasal maddeler Sıvı narkoz ve ilaçlar Tümör oluşumuna neden olan ilaçlar (özellikle sitostatikler) Çeşitli sanayi ve laboratuvar işleri Organik çözücüler Kauçuk sanayii Kauçuk kimyasallar Diğer Zararlı otları yok eden ilaçlar ve böcek ilaçları Toksik maddelerin yol açtığı üreme işlevlerine ilişkin sorunlara örnek olarak ele aldığımız 7 madde ve etkileri Tablo 2'de görülmektedir. 7 Kanser tedavisinde çalışanlar Tablo 2 Üreme İşlevine İlişkin Sorunlar ve Bunlara Yol Açan Toksik Maddeler Üreme Sakat Düşükler Üreme bozukluğ doğumlar, Adet Kimyasallar Teratojen veya fetal organı u veya fetal problemleri hasarlar kanserleri sterilite hasarlar Antimon H İ/H İ? İ Karbon İ H si İ/H İ/H sülfür Etilen İHs İ/H İ/H? bromür Klorobenze H H? n Kadmiyum İ H si İ İ İ Kurşun İ H si i İ? İ Toluen H H İ İ = İnsanlardan elde edilen kanıtlar H = Hayvanlardan elde edilen kanıtlar İ/H = Hem hayvanlardan hem insanlardan elde edilen kanıtlar s = Kısırlığa yol açtığı belirlenen maddeler i = Erkeklerde iktidarsızlığa yol açtığı bilinen maddeler?= Vücudun diğer bölümlerinde kansere yol açtığı belirlenen maddeler Özellikle üzerine bir çok çalışmanın gerçekleştirdiği bu risk ve risk grubu üzerine aktarılabilecek çok bilgi vardır. Riskin en önemli göstergesi strestir. Stres, riskle karşılaşan bireyin, bununla başa çıkamadığı ölçüde büyür. İnsan ile riski hiç karşılaştırmamak ana amaçtır. Ana amaç olan "sıfır risk"e ulaşmayı engelleyen bir çok etmen vardır: 1. insan düşüncesinin sınırları, 2. Bilimin sınırları, 2.1. Pazara katılan yeni ürünlerle ilgili "sağlık-güvenlik-çevre" araştırmalarının yeterince yapılmamış olması,yerine koyamama : Toksik maddeyi daha az toksik olanla değiştirmeyi başaramama, 2.2. Kaynaktan yayılımı önleyememe, 2.3. Toplu ve kişisel önlemler etkin bir sonuç alamama. 3. Ekonominin sınırları, 3.1. Sıfır riske ulaşmanın ve sürdürülebilirliğin maliyetinin karşılanamaması, 3.2. Sıfır riske ulaşmak istemeyenler ile isteyenler arasında oluşan rekabet eşitsizliği, 3.3. Üretim zincirinin bütününün "sıfır risk" yaklaşımına ayak uydurmaması. 4. Kültürel engeller ve bilinçsizlik, 5. Bireysel varyasyon. O halde riski sıfırlamayı ana amaç olarak saydıktan sonra, minimize etmeyi ikinci sırada ve önemle üzerinde durulması gereken bir amaç olarak belirtmek gerekir. Mesleksel toxic ajanlarla mücadele stratejisi işte bu iki amacın gerçekleşmesi için çizilir. Burada öncelikleri belirleyen diğer bir önemli gösterge, risk oluşturan tehlikenin büyüklüğünün ölçülmesidir. Tehlikenin büyüklüğü, biyolojik ve çevresel ölçümlerle ortaya konulur. Maruziyet limitleri oluşturulması ve bunların sürekli izlenmesi yoluyla, "sıfırlanamayan" riskin insan üzerinde en az zararı oluşturması hedeflenir. Sunuk kalma (exposure) limitleri ve bunların uygulamada izlenmesi yükümlülüğünün işverene verilmesi,
5 meslek hastalıkları ile ilgili mevzuatın kaldıraç noktalarından biridir. Tıpkı Arşimed'in "Bana bir kaldıraç noktası verin, Dünyayı yerinden oynatayım" dediği gibi, sunukiyet limitlerinin uygulanması ile mesleksel toksik ajanlara yönelik mücadelede çok büyük adımlar atılabilir. Sırası gelmişken, risk grupları yaklaşımımızın mevzuata yansıtılmasının da ne denli önemli olduğunun altını çizmek gerekmektedir. Çizilen mücadele stratejisinin yaşama geçirilmesinde ve bunun adaletli olarak tüm işyerlerinde uygulanmasında, ulusal ve uluslararası mevzuatın büyük önemi vardır. Mevzuat işverenlere işyerlerinde almaları gereken önlemleri gösterirken; devlete ve sendikalara da bunu denetleme ödevini yüklemiştir. Çalışma yaşamının bu üç önemli aktörü, risk gruplarına eğilerek, önceliklerin belirlenmesinde ve insan yaşamının korunup - geliştirilmesinde ana-aktörler olarak rol oynarlar. Mesleksel riskler incelenirken ve bunlarla mücadele stratejisi çizilirken üzerinde durulması gereken en önemli gruplamalardan biri de sektörlere göre yapılandır. Mesleksel toksik ajanlarla yalnızca sanayide ya da maden ocaklarında karşılaşılmaz; tarım sektörü de büyük ölçüde risk altındadır. O kadarki, yalnızca tarım çalışanları ve aileleri değil; onların ürettiklerini kullanan geniş toplum kesimi de tehlike ile yüzyüzedir. Şöyle ki, tarımda kimyasal gübreleri kullanılarak, kimyasal ilaçlama yoluyla tarım zararları ile mücadele edilerek, üretim artışı hedeflenmektedir. Ama bilinçsizlik bu riskin boyutlarını arttırmaktadır. Bu amaçla kullanılan toksik maddelerin depolanmasından, kullanılmasına kadar geçen süreçte önlemlere uyulmaması büyük tehlikeler yaratmaktadır. Bilinçsiz ve duyarsız çiftçi, kendisi ve çevresi için daha zararlı olan ilacı seçememekte; gerekenden yüksek doz uygulayarak daha etkili sonuç alacağını sanmaktadır. Benzer bilinçsizlik ve duyarsızlık, tüketici için de geçerlidir. Riskli sektörlerin yanında riskli işler ve işyerlerinden de sözedilebilir. Sözgelimi, kazanlar gibi dar alanlarda, kapalı mekanlarda yapılan çalışmalar, olumsuz sağlık ve güvenlik koşullarında yapılan çalışmalar riskli işlerden sayılır. "Ağır ve tehlikeli işler", "parlayıcı patlayıcı tehlikeli zararlı işler" ya da "yıpratıcı işler" vb tanımlamalar, bu işlerde çalışanları risk gruplarının içerisine sokar. Önlem alınmasını ve çalışanların sağlığının daha büyük bir özenle izlenmesini zorunlu kılar. Bütün bu, çalışanlardan ve tüketicilerden kaynaklanan nedenlere ek olarak, bu toksik ajanların üretiminden ve pazarlanmasından çıkar sağlayan grupların, daha çok kar elde etme gayretlerinin büyük bir tehlike yarattığı; önlem stratejilerinin uygulanmaması için baskı grubu oluşturduğu, strateji çizenlerin ve yararlanıcıların gözünden kaçmamalıdır. Özel olarak mesleksel toksikoloji alanında ve genel olarak tüm sosyal alanlarda, risk gruplarına yönelik politikaların vazgeçilmez adımı, bireylerin duyarlılaştırması ve onların tepkilerinin örgütlenmesi çalışmalarıdır. Ben bugün biraraya gelişimizi de bu amaca hizmet eden bir buluşma olarak görüyorum. Kaynaklar 1 ILO: Eliminating The VVorst Forms of Child Labour - ILO Publication 2002, p.25-26). 2 Mc Guigan M.A.: Toxic Exposures: Incentives for Action, in "Child Health and Child Labour: From Information to intervention", Netherlands Foundation for International Child Health, Amsterdam 1998 p.23 3 Karahalil B., Burgaz S., Karakaya A.E., Fişek A.G. : Biological Monitoring of Young Workers Exposed to Polycyclic Aromatic Hydrocarbons in Engine Repair Workshops, Mutation Research, 412: , WH0 : Women and Occupational Health - Issues and policy paper for the Global Commission on Women's Health, Geneva 1999 p.60 6 Westerholm P.: Pregnancy and the Working Environment, Joint Industrial Safety Council, Svveden ILO: Health and Safety for Women and Children, Bureau for VVorkers' Activities, Geneva * Prof. Dr. Ankara Üniv. Siyasal Bilgiler Fak. Öğr. Üyesi Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem Merkezi Vakfı Genel Yönetmeni ** The Second International Symposium on Medıcal Geology, Nutrition and Cancer (31 Mart - 03 Nisan 2003, İstanbul'da çağrılı bildiri olarak sunulmuştur.
6 İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ MAKİNE YAĞLARININ KULLANILMASINDA İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ Mustafa TAŞYÜREK* (mustafatasyurek at fisek nokta org nokta tr) " Bir şeyin niçinini bilirsek tüm nasılları da çözebiliriz " Nietzsche Prof.Dr. İbrahim Kavrakoğlu'nun "Öncü Olsan Ölür Müsün?" başlıklı makalesi dikkatimi çekti: Sn. Kavrakoğlu anılan yazıda ; "Yeni bir fikri, bulunduğum - ya da danışmanlığını yaptığım- bir kuruluşta uygulamaya kalktığımda ilk tepkiler söyle olur: "Bunu uygulayan başkası var mı?" Diyelimki var ve örnekler verdiniz. Arkasından şu tepki gelir: "Ama, Türkiye'de uygulayan var mı?" Sözgelimi, Türkiye'de de uygulayanlar olsun. Bu defa: "ama biz bunu yapamayız!" şeklinde görüşler geldiğini belirtmektedir. işyerinin, her şeyi bir anda değiştirmek isteyen, bu işe baş koymuş bir "idealist iş sağlığı güvenliği uzmanı / görevlisi" için uygun bir yer olmadığını da unutmamamız, değişimi gerçekleştirmeye çalışırken sabırlı, azimli, inançlı olmayı, övünmekten ya da alaycılıktan kaçınılması gerektiğini deneyimlerimiz bize kanıtlamaktadır. Göreviniz ne olursa olsun onu olağanüstü iyi bir şekilde yürütmelisiniz. Hemen hemen her yerde karşımıza çıkan makine yağlarının taşınmasında, depolanmasında ve kullanılmasında "sıkça karşılaşılan yanlışlık ve sorunları aşmak", aynı zamanda "sizin ve firmanızın güvenliği için" uyulması gereken kurallar şöyledir: işin başında; ambalajlar daima temiz tutulmalı ve temiz bir bez ile tozları silinmelidir. Eğer bir ürünün etiketinde, renginde veya kokusunda bir değişiklik sözkonusu ise mutlaka önemsenmeli ve üretici firma yetkilisi bu durumdan haberdar edilmelidir. Böyle bir yağ mutlaka ayrı bir yerde stoklanmalı ve ilave etiket ile durumu belirtilmelidir. Durumu üretici firma yetkilisi tarafından belirlene kadar kullanılmamalıdır. Yağlar daima temiz ve sağlam kaplara alınmalı ve bu şekilde gerekli makine ve bölgeye gönderilmelidir. Aksi takdirde akıtan yağ kapları çok kısa sürede her yere kirli yağ bulaştırır. Yağ dağıtım vanalarının altında mutlaka güvenlik tepsileri - hazneleri bulundurulmalıdır. Yere dökülmüş yağ iş kazaları için gerekli şartları hazırlar. Bu nedenle dökülmüş yağ hemen silinmeli ve ortamın kaygan olmadığından emin olunmalıdır. Temizlik için odun talaşı iyi bir malzemedir. Ancak odun talaşının yangına neden olmaması için süratle ortamdan uzaklaştırılması gerekir. Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğine ( tarihli Resmi Gazete) ve "Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ( tarihli Resmi Gazete)" göre, yağlı atıklar tehlikeli atık sınıfında değerlendirildiği de unutulmamalıdır.
7 Boş yağ ambalajlarını yağ saklanmasının dışında başka bir amaç-ile kullanmayınız. Özellikle üzerinde etiketi bulunan bir ambalajının içine herhangi bir işaretleme yapmadan farklı bir malzeme konulması halinde oluşabilecek yanlışlıklar çok kötü sonuçlar doğurabilir. Boş fıçıları tezgah gibi kullanıp üzerinde kaynak veya taşlama işlemleri yapmayınız. Patlama riskini göz önüne alarak bir fıçıyı asla oksi-asetilen kaynağı kullanarak kesmeyiniz. Dışarıda Depolama Eğer çok yüksek sıcaklıktan korunabiliyor ise bazı yağlar dışarıda saklanabilir. Ancak yazın sürekli güneş ışığına maruz ortamlar veya sıcaklığın OOC altına düştüğü şartlar yağlar için zararlı olabilir. (Mümkün ise fıçılar dışarıda sundurma altında tutulmalıdır). Bazı ürünler kesinlikle dışarıda saklanmaz. Transformatör yağları Soğutma sistemi yağları Parafinik yağlar Gresler Kesme yağlarının bir kısmı. Açıkta saklarken fıçılar baş aşağı olmalı ve palet üzerinde tutulmalıdır. Fıçı üstünde biriken su süpürülerek temizlenmelidir. Eğer yatay saklanma söz konusu ise yağ kapakları saat 3 yada 9'u gösterir konumda olmalıdır. Fıçılar açıkta iken belirli aralıklar ile korozyonun oluşup oluşmadığının kontrol edilmesi gerekir. Eğer fıçılarda korozyon oluşumu başlamış ise gerekli temizlik yapılmalı ve fıçılar hemen kapalı bir alana alınmalıdır. Tenekler veya küçük ambalajlar açıkta bekletiliyor ise mutlaka korozyon için önlemler alınmalıdır. Çünkü bu tür ambalajlar kötü hava koşullarına dayanmak üzere tasarlanmamışlardır. Korozyondan korunmanın en iyi önlemlerinden biri de bu tür malzemelerin üstüne bir örtü ile kapatmaktır. Kapalı Alanlarda Saklama Kapalı alanlarda saklama daima tercih nedenidir. Ancak depo alanı sınırlı ise küçük ambalajlar için bu alanı kullanmakta yarar vardır. Genellikle kapalı mekanlarda sıcaklık çok düşmez. Ancak geçen buhar hatları veya depo yakınında bulunan fırınlar depo sıcaklıklarını yükseltebilirler. Bu durumda uzun süre sıcakta bekleyen yağlarda bozunma riski ile karşılaşılabilir. Uygun bir havalandırma ve alınacak ek önlemler ile bu risk ortadan kaldırılabilir. Yangına Karşı Önlemler Ambalaj içerisindeki gres ve yağların yanma riskleri çok azdır. Bu risk parlama noktası diye nitelendirilen fiziksel özellik ile paralellik gösterir. Parlama noktası düşük olan yağların yanma riskleri yüksektir. Ancak genel olarak yağ parlama noktaları 150 C üzerindedir. Eğer bir ürünün parlama noktası 55 C altında ise ürün-mutlaka havalandırılman bir bölgede saklanmalı ve ateşten uzak tutulmalıdır. Bu tür ürünlerin ambalajları sıkı sıkıya kapalı olmalı, eğer kapaklarda bir deformasyon gözlenmiş ise mutlaka koruyucu önlemler alınmalıdır. Parlama noktası 55 C üzerinde olan ürünler için özel önlem gerekmez. Ancak mümkün ise bu ürünlerde serin yerde saklanmalıdır. Yağdan dolayı çıkan yangınlarda CO2 söndürücüleri, kuru kimyevi toz ve kum kovaları kullanılmalı asla su ile söndürülmeye çalışılmamalıdır. Su yağı üstünde taşıyarak başka noktalara iletir ve yangının genişlemesine yol açar. Fıçıların Depolanması Eğer yer elverişli ise fıçıları yatay olarak saklamak en doğrusudur. Ancak fıçılar gerekirse paletler üzerinde dikey olarak da saklanabilir. Burada dikkat edilecek nokta, fıçıların daima baş aşağı tutulmasıdır. Eğer stoklama sırasında ambalajlar üst üste konuyor ise aralara palet yerleştirilmesi ambalajların hasar görmemesi için çok önemlidir. Ayrıca ambalaj üzerinde yazılı maksimum yükseklik sınırını geçmemekte yarar vardır. Çelik borulardan yapılmış raflar yağların stoklanması için idealdirler. Bu raflar hem envanter kontrolünü kolaylaştırır, hem de FİFO (ilk giren ilk çıkar) kuralının uygulanmasında uygun ortamı yaratırlar. Bütün dökme yağ tankları, yağların transfer edildiği borular, dökme yağ doldurulan fıçılar etiketlenmelidir. Yumuşak gres içeren fıçıların (0 numara ve 1 numara) dikey olarak stoklanmasında yarar vardır, çünkü gres fıçı ağızları daha büyük olduğu için taşınma sırasında ağızda oluşan hasarlar gres fıçısının akıtmasına neden olabilir.
8 Yağların İş Sağlığı Güvenliği Kurallarına Göre Kullanımı Amaca uygun kullanıldığı sürece madeni yağlar insan sağlığına zarar vermezler ve tehlike düzeyi son derece azdır. Yağların kullanılmasında dikkat edilecek en önemli konu deriye ve göze temasını engellemek ve yağ buharlarını solumamaktır. Genel Öneriler Kurşun içerdiği belirtilen yağlar püskürtmeli yağlama sistemlerinde kullanılmamalıdır. Kullanılmış yağlar bozulabileceği için bu yağların deri ve göz ile temasını engelleyici koruyucu teçhizat kullanılmalıdır. Özellikle kullanılmış motor yağlarında koruyucu teçhizat kullanımı çok önemlidir. Yüksek basınç ile gresleme yapan pompalar kullanılırken olan ve gresin deri altına sızmasına yol açan kazalar önemsenmeli ve hemen tıbbi yardım yapılmalıdır. Yağın deri ile temasının sık ve devamlı olmasının kaçınılmaz olduğu hallerde deride oluşan anormallikler ile ilgili olarak hemen bir hekime başvurulmalıdır. Yağ sıçramalarını engellemek için kapaklar, muhafaza veya siperlikler yapılmalıdır. Yağı rahatlıkla uygulayabilmek için, yağdanlık, gresörlük gibi ekipmanların sürekli el altında bulundurulması gerekir. Çalışanların rahatlıkla ellerini yıkayabilecekleri lavaboların, çok fazla alkali (bazik) olmayan sabunların her an bulunduğu temizleme noktaları olmalıdır. Çök alkali olan sabunlardan, deriyi tahriş edebileceği için kaçınılmalıdır. Yağ ile temasın kaçınılmaz olduğu her noktada eldiven kullanmakta yarar vardır. Eğer bu mümkün değilse yağ itici tipte kremler kullanılmalıdır. Her çalışma ortamında mutlaka bir ilk yardım çantası bulunmalıdır. Belirli aralıklarla çalışma ortamı denetlenmeli ve yukarıda özet olarak belirtilen önerilerden eksik var ise hemen giderilmelidir. Yağ bulaşmış el aletleri, bez ve üstübü gibi malzemeleri ceplere, özelikle pantolon ceplerine koymamalıdır.
9 Yemek öncesi veya tuvalet öncesi eller sabun ile dikkatlice temizlenmelidir. Temizleme işlemi için asla gazyağı, benzin, heksan gibi solventler kullanılmamalıdır. Çok fazla yağ bulaşmış iş elbisesi temizlenmeden giyilmemelidir. Özellikle bu durum iç çamaşırlarda büyük önem kazanır. İş elbiseleri düzenli olarak yıkanmalıdır. Yağlı üstüpü, paçavra gibi atıklar ağzı iyice kapanabilen metal toplama kaplarına atılmalıdır. Bu kaplara asla sönmüşte olsa sigara atılmamalıdır. Transmisyon yatakları hareket esnasında yağlanmayacaktır. Hareket halinde yağlama yapılması teknik zorunluluğu bulunan hallerde, uzun ağızlı özel el yağdanlıkları kullanılacaktır, (işçi Sağ. ve İş Güv.tüz.m:155). Kaynaklar: , Storage of Hazardous Materials: A Technical Guide for Safe Warehousing of Hazordous Materials Technical Report Series No:3, UNEP, First Ed , supervisors Safety Manual, 6th.ed., National Safety Co-uncil, Chicagp, Plog, Barbara A. (Ed), Fundamentals of Industrial Hygiene, 3 rd. ed. Chicago, III., National Safety Council, KalDer Forum, Ocak-Şubat 2002, Yıl 3, Sayı9, s Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Resmi Gazete Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Resmi Gazete İşçi Sağlığı ve iş Güvenliği Tüzüğü, günlü ve 7/7583 sayılı kararname, tarih ve sayılı Resmi Gazete 8. Shell Madeni Yağlar ve Gresler Kataloğu (Malzeme Güvenlik Bilgi Formları). Kim.Müh.; İş Sağlığı ve İşletme Yönetimi Bilim Uzmanı; Çalışma Bakanlığı Eski İş Güvenliği Müfettişi; Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem Merkezi Vakfı Gönüllüsü
10 İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ Filipinlerde İş Sağlığı ve Güvenliği: WISE Programı Can Umut ÇİNER* Giriş 1994 yılında Filipinlerde, Çalışma Bakanlığı'nın ilgili birimi iş ve İstihdam Bölümü (DOLE) tarafından küçük ve orta boylu işletmelerde (KOBİ) çalışma ortamının iyileştirilmesi programı uygulanmaya başlamıştır. Küçük İşletmelerde İş Geliştirme (WISE)1 adlı bu program, DOLE tarafından yürütüldüğünden destekleme politikaları çerçevesindeki uygulamaları kapsamakta ve KOBİ'lerin çalışma ortamının iyileştirilmesi yoluyla da verimliliği artırma eksenli gerçekleştirilmektedir. Bu çalışmada, çalışma yönetiminin temel örneklerinden birini oluşturan WISE örneği incelenecektir.2 Ayrıntılara girmeden önce, Filipinler'i kısaca tanıyalım. 1. Filipinler 1521 yılında Homonhon adasını keşfeden Macellan tarafından ispanya Kralı II. Filip'in adı ülkeye verilmiştir.3 Güneydoğu Asya adalarından oluşan ülke, km_ alana dağılmış, 7100 kadar irili ufaklı adalardan oluşmaktadır. Ülke üç temel ada takımına sahiptir. Buna göre kuzeyde Luzon, güneyde Mindanove aralarında Visayas bulunmaktadır.4 Ülkenin başkenti Manila, para birimi Filipinler pezosudur yılının Mayıs ayındaki duruma göre, Filipinlerin nüfusu 76,5 milyon, nüfus yoğunluğu ise km_ başına 222 kişidir. Yapılan tahminlere göre 2003 yılında nüfusun 81,1 milyona çıkması beklenmektedir. Aşağıdaki tabloda ülkedeki nüfus durumu ayrıntılı olarak gösterilmiştir. Ülkede 2003 yılı Eylül itibariyle enflasyon oranı % 2.9, cari işlemler dengesi 4,5 milyar dolardır. Temmuz 2003 rakamlarında ise ihracat milyar dolar, ithalat ise 3,232 milyar dolar civarında gerçekleşmektedir.5 Ülkedeki istihdam yapısında tarımın % 40, sanayinin % 16 ve hizmetler sektörünün % 44 ağırlığı vardır.6 Bunlara ek olarak Filipinler'le ilgili bazı önemli istatistikler aşağıda derlenmiştir. 2. Küçük İşletmelerde İş Geliştirme (WISE) Filipinlerde piyasa ekonomisindeki değişimler ve KOBİ'lerin rolünün önemi, özellikle tüm firmaların % 9O'ı düşünüldüğünde, Filipinler Hükümeti'ni son yıllarda dört yeni yasayı da kapsayan bir dizi özel ölçüt geliştirmeye zorlamıştır. Bu ölçütlerin amacı, KOBİ'lerin performansını artırarak 21. yüzyıla uyum sağlamalarına yardımcı olmaktır. Ülkede, yeni mali imkanlar ve piyasalar yaratmak ya da yeni teknolojilere erişim sağlamak gibi geleneksel yaklaşımlar, belirsiz iktisadi koşulları öngöremediğinden ve KOBi'lerdeki çalışma koşulları daha çok genel çoğunluğa hitap ettiğinden, devlet, özel kuruluşlarla işbirliği yaparak KOBİ'leri desteklemek için yeni yollar aramıştır. DOLE çalışmalarını, devlet eliyle özellikle KOBİ'lerdeki çalışma standartları, istihdamı destekleme ve geliştirme konuları üzerinde yoğunlaştırmıştır. Ayrıca, işletmeler düzeyinde bir katılım ve çalışma koşullarının geliştirilmesini amaçlar ve bunların üretim artışına dönüşmesini beklemektedir. VVISE programı, ülkedeki iş denetimi işleyiş ve usullerinin tam anlamıyla değişmesi gereğini doğurmuştur. Wl-SE'nin anlayışında, müdahale yöntemlerinin ve iş müfettişlerinin mesleki kültürünün çalışma hayatındaki yerleşik anlayışın, doğrudan doğruya iş odaklı işletme yapısından; hizmet anlayışlı, çok daha geniş bakış açısına sahip, öneri, teşvik ve gelişmiş çalışma koşulları içeren, işletme gelişiminde ortak bir vizyona sahip bir yapıya geçilerek değiştirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Hem yerel hem uluslararası çapta gerçekleştirilen bir dizi çalışma sonucu çalışma koşulları ile verimliliğin artması arasında bir bağlantı olduğu ortaya çıkmış ve araştırma hükümet tarafından da benimsenmiştir. Bu aynı zamanda, yaklaşık on yıllık bir geçmişi olan iş denetimi anlayışının aşama aşama gelişiminin son halini de göstermektedir. Diğer taraftan, özellikle işgücünün sağlık ve güvenliği düşünüldüğünde, işletmeler için geleneksel iş denetimi kavramının üzerinde yeniden durulması gereği konusunda da artan bir farkındalık söz konusudur. Bu süreçte DOLE, Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) "Daha Yüksek Verim ve Çalışmak için Daha iyi Bir Ortarrf' metodunu temel alarak VVISE programının yürürlüğe girmesi için zemin sağlamıştır. Bu bağlamda, DOLE'nin "Teknik Yardım Ziyareti' (TAV), VVISE programı ve "istatistiksel ve Performansa Dayalı Oranlama Sistemi' (SPRS) bunun parçaları olarak sıralanabilir yılları arasında benzer deneyimler geçirilmiş ve Teknik Yardım Ziyareti olarak bilinen bu çalışmalar, KOBİ'lerde tamamen farklı bir aracılık mekanizmasının gelişmesine ön ayak olmuşlardır. Bu tip ziyaretler esnasında, iş müfettişlerinin gözetiminde, işletmenin verimlilik sorunları için hazırlanmış acil eylem planı ve sağlık - güvenlik konularındaki bilgiler bir bütün halinde gözden geçirilmektedir. İş müfettişlerinin hedeflediği etkili eğitim araçlarının kullanımına rağmen, teknik yardım ziyaretleri çok parçalı bir gelişim izlemiştir: Bu yöntem ancak birkaç yıl sonra çalışma koşullarının rapor edilmesi için uygun dokümanların oluşması ve yürürlüğe konacak geliştirme yöntemlerinin düzenlenmesi konularında sonuç vermeye başlamıştır. Bununla birlikte, iş denetimlerinden işletmelerin % 40'ının etkilendiği düşünülecek olursa, bu, "iş müfettişliği" konusunda işletmelerin bütününü kapsayan bir anlayışın yolunu açmıştır. Bunun gerçekleştirilmesinde, yüksek verimlilik anlayışıyla iş ortamındaki değişiklikleri bir araya getirilmiş ve böylelikle iş müfettişinin görev tanımı da genişletilmiştir. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın (UNDP) ekonomik desteğiyle ve ILO'dan alınan teknik yardımla, VVISE programı 1994'ten beri dört pilot bölgede denenmiştir. Da ha sonra, DOLE'nin kendi bütçesi içindeki sermayesi kullanılarak, kurumun 15 bölge ofisine yayılmıştır.
11 Kaynaklar, WISE programının erişilmesi istenen hedeflerine ulaşma çabası ışığında kullanıma açılmıştır. Bir başka deyişle söz konusu kaynaklar, iş denetimi ve bunun yer aldığı ortamı kökten değiştirmeyi amaçlayan net strateji için kullanılmıştır. Programın daha geniş kullanım alanı bulması, bulundukları işletmelerdeki önemli sayıdaki elemanın eğitilmesiyle mümkün olabilmiştir. İŞGÜCÜ VE İSTİHDAM DURUMU Temmuz 2003 Nisan 2003 Temmuz 2002 Toplam İşgücü (milyon) İşgücüne katılım oranı 67.4% 67.1% 67.1% İstihdam oranı 87.3% 87.8% 88.8% işsizlik oranı 12.7% 12.2% 11.2% Eksik istihdam oranı 20.8% 15.6% 17.1% İŞYERLERİNİN SAYISI (10dan daha fazla işçi çalıştıran) Tarım ve ormancılık 1,257 1,196 1,095 Balıkçılık Madencilik ve Taşocağı işletmeleri imalat Sanayi 15,674 14,734 13,526 Elektrik, gaz ve su inşaat 1,475 1,457 1,501 Toptancılık ve perakendecilik 17,903 15,237 13,336 Oteller ve restoranlar 7,092 6,686 6,275 Taşımacılık, storage and iletişim 3,011 2,734 2,581 Mali aracı kurumlar 5,744 5,452 5,229 Gayrimenkul, kiralama vb faaliyetler 4,165 3,804 3,613 Özel eğitim hizmetleri 3,929 3,718 3,490 Sağlık ve sosyal işler 1,181 1,135 1,087 Diğer toplumsal ve sosyal hizmetler 2,065 1,935 1,812 NÜFUS Toplam 76,504,077 68,616,536 30,703,206 Erkek 38,524,266 34,584,170 30,538,285 Kadın 37,979,811 34,032,366 30,164,921 SAĞLIK VE YAŞAM GÖSTERGELERİ Doğum 1,699,380 1,613,248 1,632,859 Erkek 853,304 Kadın 779,555 Evlilikler 572, , ,265 Ölümler 364, , ,992 Erkek 210,592 Kadın 142,400 Yaşam Beklentisi Erkek Kadın Aile Planlaması Doğum Kontrolü 48.8% 49.5% 47.0% Modern Yöntem 35.0% 31.1% 32.3% Geleneksel Yöntem 13.8% 16.4% 14.7% Okur- yazar Oranı yaş ve üzeri 93.9% 89.8% yaş arası 83.8% 75.4% Kaynak: NSO, Ouickstat - October 2003, «http://www.census.gov.ph» ( ) Bu kişiler daha sonra bu bilgilerini çalıştıkları ortamlarda kullanmışlardır. Bu çalışmaya katılan diğer devlet kuruluşları şunlardır: Ulusal Ücretler ve Üretim Komisyonu, Uzlaştırma Komisyonu, Sanayi ye Ticaret Bakanlığı, Filipinler Üniversitesi Küçük Ölçekli Sanayi Enstitüsü olarak sıralanabilir. 3. WISE Programının Amacı WISE programı, DOLE'nin genişleme politikasının bir parçasını oluşturmaktadır. Bu politika gereği olarak şu üç hedefi izlemektedir. Toplumun genelinin sahip olduğu beklentilere yanıt verebilmek için kurumsal kapasitenin artırılması ve sahip olunan görevler dahilinde bunu diğer ortakların işbirliğiyle gerçekleştirmek; Düşük marjinal maliyetle, çalışma ortamında sürekli bir gelişim seviyesine erişebilmek;
12 Çalışma koşullarındaki gelişmeleri içeren bir bilgi bankası oluşturmak. Bu hedeflerin gerçekleştirilebilmesi altı yönlendirme ilkesinin hayata geçirilebilmesine bağlıdır. Bu ilkeler: Yerel uygulamalar üzerine oluşturmak; Fazlasıyla yerelleştirilmiş olsalar bile tüm başarıları ve pozitif artı değerleri kendi menfaatine çevirmek; Çalışma koşullarındaki gelişmelerle diğer yönetsel hedefler arasında bağlantı kurmak; "Yaparak öğrenme" ilkesini kullanmak; Deneyimlerini paylaşmak için insanları cesaretlendirmek; İşgücünün aktif katılımını desteklemek. Bu yeni hedefler, devletin işgücü piyasasındaki işlevlerine ve sorumluluklarına yeni açılımlar getirmekte ve özellikle, işletmelerde işçilerin yönetime katılması ile ilgili yükselen beklentilere;. Özellikle sektörde risk faktörünün diğer yerlere göre daha çok olduğu KOBİ'lerde, sağlık ve güvenlik konularına daha fazla önem verilmesi gereği konusunda yükselen farkındalık düzeyine, yanıt oluşturmaktadır. Bunlar aynı zamanda, devletin iş ilişkilerinde düzenleme ve güvenliği sağlama'' becerilerini bir araya getirirken, istenen değişiklikleri önerip desteklemektedir. Bu da iş müfettişlerinin en önemli işlevlerinin desteklenmesi anlamına gelmektedir. Bir başka sorun ise DOLE'nin işletmelerde karşılaşılan durumları istenilen "öneri ve yardım" düzeyinin belirlenebilmesi ve gelişim fırsatları yaratılabilmesi için değerlendire-bilmesiyle ilgilidir. WISE programı çerçevesinde bu değerlendirme yaklaşımı benimsenmektedir. Çünkü bu yaklaşım, bir çeşit denetleme ve gösterge mekanizması oluşturmuştur, iş müfettişlerinin performanslarını geliştirmenin ötesinde bu göstergeler aynı zamanda; "Tavsiye ve Yardım" sağlamak amacıyla ziyaret edilen kuruluşların sayısını; işletmelerde WISE usullerinin benimsenmesiyle ilgili denetleme yapabilmeyi hedefleyen, ancak WISE programının kapsamındaki işletmeleri temsil etmeyen güvenlik ve sağlık komitelerinin sayısını; Süreç boyunca çalışanların ve yöneticilerin katılımını; ilerlemelerin sayısı ve bu ilerlemelerden kişilerin sağladıkları net faydayı göstermektedir. Bu temel bilgiler, istihdam durumu ve endüstri ilişkileri kadar çalışanların sağlığı ve güvenliği konularında niteliksel ve sayısal veriler üreten, "Bakanlık istatistik ve Performans Rapor Sistemi"ne eklenmesi gerekmektedir. 4. Programdaki Aktörlerin Rolü WISE programı ilk ortaya atıldığında, DOLE'nin kendi içinde kullanmak üzere geliştirdiği bir programdı. Programın deneme sahası, işyerinde sağlık ve güvenlik konuları başta olmak üzere çalışma koşullarıyla ilgili normları belirlemek ve uygulamakla görevli olan "Çalışma Koşulları Bürosu" olarak belirlenmişti. Büronun teorik ve pratik uygulama çerçevesi, bölge yöneticilerinin gözetim ve denetiminde 15 bölge ofisinde uygulanmıştır. Her bölgedeki "Normları Uygulama Dairesi' işçi ve işveren üzerinde temel amacı yerine getiren iş müfettişlerinin çalışmalarını teknik anlamda denetlemekle görevlendirilmiştir. Deneme amaçlı başlayan bu uygulama UNDP'nin mali ve ILO'nun teknik desteğiyle genişletilmiş, bu uygulamaya DOLE'nin bütçesinden bir pay tahsis edilmiştir. Bu aynı zamanda VVISE programının içinde yer alan iş müfettişleri yoluyla, konuyla ilgili farkındalığın artırılması ve işletmelerin bu konuya uyum sağlamasıyla ödüllendirilebilecekleri anlamına gelmektedir. Bölge bürolarının bütçesinin % 20 ile % 50 oranındaki bölümü denetim için ayrılmaktadır. Bir başka deyişle standart bir yapıda bu konudaki hedeflerin ve stratejilerin belirlenmesi, belli yöntem ve araçlarla bir program izlenmesi gibi konular merkezi bir elden yürütülmektedir. Ayrıca politika belirleme ve uygulama aşamaları arasındaki bağlantı için bölge örneklerinin önemli bir rol oynadığı da bilinmektedir. Programın ülke çapında uygulanabilmesi için katılımcılardan oluşan bir ağ kurulmuştur. (Devlet, işletmeler, eğitim kurumları, çalışma grupları) Bölgesel ortakların zayıf noktalarının bertaraf edilebilmesi için bu ortaklık, Rotary Kulüpleri, PHILEXPORT (Filipinler İhracatçılar Birliği) gibi kuruluşlara da açık hale getirilmiştir. Eğer VVISE programı nasıl iş müfettişine yasal öngörüler ışığında özel bir görev yüklüyor ve durumu tüm açıklığıyla ortaya koyması açısından zorluyorsa, bu süreçte rol oynayan sosyal unsurlara da sorumluluk yüklemekte ve aktif katılımlarını beklemektedir. Bu konuda, ulusal düzeyde bu tür bir sinerji yakalanmış olmasına ve birçok işletme için verimlilik için gerekli bir araç olarak algılanmaya başlamasına rağmen hala bölgesel uygulamaların ötesine geçememiş olan birçok örnek vardır. 5. Uygulama ve Programın Değerlendirilmesi Politika belirleme seviyesinde, Çalışma Koşulları Bürosu, iş denetimi konusunda bir rehber hazırlar. Ancak, bu seviye ile programı yürütecek kurumlar arasındaki ilişki yukarıdan aşağı değil, diyalektik şekilde belirlenmiştir. Ulusal düzeyde belirlenen hedeflerden sonra, yerel düzeyde politika belirleyenler, kendi hedeflerini merkezi düzeye çıkarmakta bu da teknik düzey ve eşgüdüm konuları açısından tüm sisteme destek vermektedir. Daha sonraki aşamalarda, geri bildirimlere dayanan bilgilerle, hedeflerin gerçekleşip gerçekleşmediği belirlenir. Belirlenen hedefler çerçevesinde, aktörlerin sorumlulukları ve amaçları açık bir şema ile gösterilerek, etkin teorik bir kaynak yaratılmıştır.
13 Bu program gönüllülük prensibiyle yürütülmüştür. Aşağı yukarı iş Müfettişlerinin % 50'si program dahilinde çalışmaktadır. Programdaki aktörlerin özerkliği ve katılımcı yapısı da bu bağlamda oldukça önemlidir. Program çerçevesinde ise müfettişlerin değişen rolleri şunlardır. Pratik ve tanıdık çözüm örnekleri hakkında bilgi sahibi olmak; Girişilen bir harekete müdahale yeteneğine sahip olmak; Ortak bir amaç etrafında işçi ve işverenleri bir araya getirmek; Destekleme ve izleme faaliyetlerini planlamak; İşçilerin katılımını cesaretlendirmek; Öğüt vererek engelleri aşma konusunda yardımcı olmak; Verimliliği gerçekleştirme hedefiyle çalışma koşullarının iyileştirilmesi hedefini birleştirme kabiliyeti bulunmaktır. Sonuç olarak, bu programın sonuçları aşağıdaki gibi özetlenebilir. 64 kişi olarak planlanan eğitim göreceklerin sayısı planlananı aşmış, eğitim alanlar, iş müfettişleri de dahil olmak üzere 246 olmuştur; DOLE, denetim ve gözetim konusunda projenin etkinliğini sağlamıştır; Eğitim materyallerini oluşturmak üzere personel yetiştirilmiştir; 720 küçük işletme sahibi ya da patron ve 1400 yönetici ile 720 işçi formasyon eğitimi görmüştür. Ayrıca çalışma koşullarının ölçülmesi eğitimlerine % 70'den fazla yönetici, farkındalık (duyarlılık) kurslarına ise % 30 oranında katılım sağlanmıştır. İlgilenen tüm taraflara eğitici materyaller sağlanmıştır. 5000'den fazla işletmeye düzenli denetimleri sırasında destek sağlanmıştır. 1 WISE: VVork Improvement in Small Enterprises. Bu çalışmada, Normand Lecuyer'in "Les Nouvelles Administrations Du Travail: Des Acteurs du Developpemenf'dan yararlanılmıştır. 3 Söz konusu ad "Felipinas"dır. 4 «http://www.filipino.com/sfdot/spots/intro.htm» ( ); 5 «http://www.census.gov.ph» ( ) 6 The Economist, Pocket World İn Figures, 2001, s "poliçe" karşılığı olarak kullanılmıştır. 2 Kaynakça LECUYER, Normand, Les Nouvelles Administrations Du Travail: Des Acteurs du Developpement, BİT, Geneve FILIPINO «http://www.filipino.com/sfdot/spots/intro.htm» ( ) NSO «http://www.census.gov.ph» ( ) * A.U. Siyasal Bilgiler Fakültesi, Kamu Yönetimi Bölümü Araştırma Görevlisi Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem Merkezi Vakfı Gönüllüsü
14 İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerde Risk Gruplarına Yönelik Sosyal Politikalar Şenay GÖKBAYRAK* senay.gokbayrak at fisek nokta org nokta tr Çalışma yaşamında fizyolojik, ruhsal, sosyo-ekonomik nedenlerden ötürü, üretim sürecinde çeşit-risklerle karşılaşma olasılığı yüksek, özel önem gösterilmesi gerekli risk grupları bulunmaktadır. Çalışma yaşamında özel önem gösterilmesi gerekli risk grupları denildiğinde genel kabul gören anlayış, risk gruplarını çocuklar, kadınlar, yaşlılar ve özürlüler olarak ele almaktadır.1 Bu sınıflandırma kabul edilmekle beraber, işçi sağlığı ve güvenliğinin temel ilkelerinden biri olan çalışma ve yaşam koşullarının ayrılamaz nitelikte oluşu2, risk grupları olarak işçi sağlığı ve güvenliği açısından işyerlerinde özel ve öncelikli olarak korunması gereken bu grupların yanı sıra, toplumsal yaşam içinde çok daha geniş bir perspektifle çeşitli risk grupları ortaya çıkarmayı ve söz konusu risk gruplarına yönelik geliştirilecek sosyal politikaların da bu yaklaşım çerçevesinde bütünsel olarak ele alınmasını gerektirmektedir. Örneğin, istihdam biçimlerine göre risk grupları (a-ti-pik çalışanlar, ev eksenli çalışan kadınlar), sektörlere göre risk grupları(tarım, maden ve inşaat işlerinde çalışanlar), sosyal güvence durumuna göre risk grupları (formal, enformel sektörde çalışanlar, tarımda çalışanlar, mevsimlik çalışanlar) gibi. Böyle bir yaklaşım ile risk gruplarını değerlendirmek, risk gruplarına yönelik koruyucu nitelikteki uygulamaların sadece işyeri ile sınırlı kalamayacağının, kalırsa anlamsızlaşacağının bir göstergesidir. Özürlü bir çalışana yönelik olarak, çalışma ortamında güvenli ve sağlıklı koşullar oluşturmak doğru olmakla birlikte yeterli değildir. Eğer bu özürlü kişi, işyerine ulaşmak için engeller aşmak zorunda kalıyorsa, işyeri dışında, toplumsal yaşam içinde çeşitli olumsuzluklar ve riskli koşullar altında kalıyorsa, işyeri sınırları içinde bu kişiye yönelik olarak ortaya koyduğunuz uygulamalar boşa gitmiş olacak ve çalışma saatleri dışında geçireceği kaza ve/veya hastalıkların yükü de çalışma ortamına yansıyacaktır. Risk gruplarına yönelik oluşturulacak sosyal politikalara bütüncül yaklaşımın gerekliliğini anlatan diğer bir örnek, işyerlerinde çalışan çocuklara yönelik olarak ortaya konulması gereken koruyucu düzenleme ve uygulamaların ancak kısa erimde olumlu sonuçlar getirebileceğidir. Çalışma yaşamında yer alan çocuklara ilişkin oluşturulacak sosyal politikalarda, esas olarak çocukların fiziksel, ruhsal ve sosyal gelişimlerinin çok önemli çağlarında, çalışmak zorunda kalmalarına neden olan etmenlerin etkisini hafifletmek ve/veya bu etmenleri ortadan kaldırmak amaç olmalıdır. Bir risk grubu olarak çocuklara yönelik oluşturulacak uzun erimli sosyal politikalarda, yoksullukla savaş, gelir dağılımındaki eşitsizliklerin giderilmesi, nüfus planlaması, eğitim olanaklarının nicelik ve nitelik olarak geliştirilmesi gibi sosyo-ekonomik etmenlerin göz önüne alınması ve bu politikaların işyerlerindeki çocuklara yönelik oluşturulan koruyucu düzenlemeler ile bir bütün ve tutarlılık içinde olması gerekmektedir. Risk gruplarına yönelik sosyal politikalar kısa erimde, çalışma ve yaşam ortamlarında risk gruplarını koruyucu nitelikteki uygulamaları içerirken, uzun erimde risk gruplarını risk grubu olarak değerlendirmemize neden olan olumsuzlukları giderici yönde ekonomik ve sosyal yaşama yönelik uygulamaları içermelidir. Risk gruplarına yönelik sosyal politikaların oluşturulmasında ilk aşama risk yönetim sürecinin ortaya konulmasıdır. Risk yönetimi, risk düzeyini azaltmak için gerekli tüm önlem adımlarından oluşan bir süreçtir.3 Risk yönetim sürecinin en önemli özelliği ise önceliklemedir. Risk gruplarına yönelik sosyal politikaların oluşumu ve uygulanmasında öncelikleme kıt kaynaklarla (insan gücü, teknik donanım gibi) maksimum faydanın sağlanması açısından önemlidir. Tıpkı sosyal hekimlik felsefesinin, en önemli hastalıklar, bir toplumda en çok öldüren, en sık görülen ve en çok sakat bırakan hastalıklardır kuralında olduğu gibi.4 Bu kural, risk yönetim sürecinin temel aşaması olan öncelikleme için de geçerlidir. Bu bağlamda önceliklerimiz belirlenirken öncelikle "en'lerin ortaya konulması gerekmektedir. Önceliklemeyi gerekli kılan bir diğer unsur, riskin sonucuna yönelik çalışmalar (tazmin edici felsefe) yapmak yerine, riski görünür kılmak ve bu bağlamda da riskin ortaya çıkmasını önleyici nitelikteki çalışmalar yapmanın çok daha akılcı ve maliyet etkin bir yaklaşım olmasıdır. Riski önlemek, tazmin etmekten çok daha kolay ve rasyonel bir çabadır. Örneğin, özürlülerin rehabilitasyonunda çok önemli bir yeri olan özürlü istihdam
15 çalışmalarının ülkemizdeki ekonomik kriz ve yaygın işsizlik ortamı içinde önemli güçlüklerle karşılaşması, koruyucu düzenlenmelerin, tazmine yönelik çalışmalara üstünlüğünü ortaya koyan en açık örneklerden biridir. Türkiye'de işçi sağlığı ve güvenliğine ilişkin bir durum değerlendirmesi yaptığımızda, bu alandaki risk yönetim sürecinin öncelikleri şu şekilde ortaya çıkmaktadır: Öncelikli kesimler: Küçük ve orta ölçekli işletmeler Öncelikli riskler: İş kazaları ve meslek hastalıkları Öncelikli gruplar: Çocuklar ve gençler Öncelikli alanlar: Madeni eşya imalatı ve tekstil. Öncelikli önlemler: İşyerlerinde oto-kontrol mekanizmalarının güçlendirilmesi. Öncelikli kesimler olarak küçük ve orta ölçekli "işletmelerin seçilmesinin temel nedeni, ülkemizdeki işyerlerinin neredeyse tamamına yakın bir kısmının küçük ve orta ölçekli işletmelerden oluşmasıdır. Sosyal Sigortalar Kurumu verilerine göre, 2000 yılında Türkiye'de sigortalı çalıştıran işletmenin %98'i 1-50 sigortalı çalıştıran işyerlerinden oluşmaktadır.^ Bu rakam aslında, ülkemizde işletmelerin ezici bir çoğunluğunun orta ölçekli işletmelerin de ötesinde küçük ölçekli işletmelerden oluştuğunu göstermektedir. Gerek ülkemizde gerekse diğer ülkelerde yapılan araştırmalar, işyeri ölçeği küçüldükçe, işyeri işçi sağlığı ve güvenliği göstergelerinin bozulduğunu göstermektedir. Örneğin, işyerlerinde bir risk grubu olan adölesanların iş sağlığı ve güvenliği üzerine yapılan çalışmalar, bu bulguları destekler niteliktedir." Fişek Enstitüsü'nün 1995 yılında Ankara OSTİM Sanayi Sitesi'nde, "Küçük Çocuk Çalıştıran Küçük İşyerlerinde Sağlık Hizmeti Sunumu Projesi" çerçevesinde yer alan 126 işyerinde, çalışma koşullarını değerlendirmek amacıyla yaptığı araştırmada da benzer bulgulara ulaşılmıştır. Araştırmada, Avrupa Konseyi İşçi Sağlığı ve iş Güvenliği Komisyonu tarafından çalışma koşullarına ilişkin geliştirilmiş on ölçüt kullanılarak küçük işletmelerin işçi sağlığı ve güvenliği açısından başarısı 5 tam puan üzerinden değerlendirilmiştir. Tablo 1 ve 2'deki sonuçlar küçük ölçekli işletmelerin işçi sağlığı ve güvenliği açısından oldukça riskli alanlar olduğunu ortaya koymaktadır.7 Tablo 1. Küçük İşyeri İşçi Sağlığı Göstergesinin İşyeri Büyüklüğüne Göre Dağılımı İşyeri Gösterge 1-5 Büyüklüğü ,347 2,498 2,630 2,625 2,795 Küçük ölçekli işletmelerin öncelikli kesimler arasında yer almasının nedenleri, küçük işletmelerin finansal kaynak sıkıntısı ve rekabet ortamında, işçi sağlığı ve güvenliği uygulamalarına bütçe ayırma güçlüğü, küçük ölçekli işletmelerde sendikalaşma oranının çok düşük ya da hiç olmaması, işçi sağlığı ve güvenliği mevzuatının, işyeri hekimi, işçi sağlığı-iş güvenliği kurulları gibi işçi sağlığını ve güvenliğini koruyucu ve geliştirici nitelikteki kurumlar için en 50 işçi çalıştırma yasal koşuluna küçük işletmelerin sahip olmaması nedeniyle böyle bir yükümlülük altında olmamaları dolayısıyla da işyerlerinde işçi sağlığı ve güvenliği açısından çok önemli bir yere sahip olan oto-kontrol mekanizmalarının bulunmamasıdır. Tablo 2: İşyeri İşçi Sağlığı İş Güvenliği Alt-Göstergelerinin İşyeri Büyüklüklerine Göre Dağılımı Alt-göstergeler İşyeri Büyüklüğü Çalışma ortam koşulları 2,942 3,115 İşyeri makine araç-gereçleri 2,757 2,835 Ergonomik koşullar 2,128 2,346 Uyarıcı işaret tabelalar 1,785 1,890 Havalandırma 2,600 2,917 Yangın riski ile ilgili önlemler 3,042 3,219 Kişisel hijyen koruyucuları 2,485 2,758 İlk yardım 1,514 1,989 Kişisel koruyucular 1,957 2,406 İşveren tutumu 2,157 2,373 Genel Değerlendirme 2,347 2,572 İşyeri Sayısı Küçük işletmelerde öncelikli riskler, iş kazası ve meslek hastalıklarıdır. Ülkemiz iş kazaları açısından dünyanın önde gelen ülkeleri arasında bulunmaktadır. SSK İstatistiklerine göre, 2000 yılında ülkemizde kayıtlara geçen 'i iş kazası olmuştur. Bir takvim yılında çalışılan iş saatinde toplam olarak
16 7.36 kaza olmaktadır. Başka bir deyişle iş kazası sıklık hızı ülkemizde 2000 yılı itibariyle 7.36'dır yılı Eylül-Ekim-Kasım-Aralık döneminde bu hız olarak saptanmıştır. Kazaların %70'ni aşkın kısmı ise 50'den az işçi çalıştıran iş yerlerinde olmaktadır. Ülkemizde iş yerlerinde bir yılda iş kazası olmasına karşın, 803 meslek hastalığı saptanması ise Türkiye'de meslek hastalıklarının olmadığını değil, görünmediğini başka bir deyişle aranmadığını ifade etmektedir. Söz konusu veriler, sadece kayıtlı işletmelere ait verilerdir. Kayıt dışı sektörde yer alan işletmelerin ve/veya işçilerin sayısı göz önüne alınınca, gerçekte iş kazaları ve meslek hastalıklarının sayısının çok daha fazla olduğu görülecektir. Küçük işletmelerde öncelikli risk grupları olarak çocuklar ve gençlerin seçilmesinin nedeni ise, çocukları çalıştıran işyerlerinin, çalıştırmayanlara oranla işçi sağlığı ve iş güvenliği göstergelerinin daha düşük olmasıdır. Tablo 3'deki rakamlar incelendiğinde, çocukların çalıştırıldıkları ortamların, onları yetişkinlere oranla daha büyük bir risk altına soktuğu görülmektedir. Öncelikli alanlar olarak madeni eşya ve dokuma sanayinin seçilmesinin temel nedeni ise, ülkemizde 2000 yılında meydana gelen iş kazasının 8.703'nün metalden eşya yapımında, 6.895'nin ise dokuma sanayinde meydana gelmiş olmasıdır. Bu iki sektör, iş kazaları sıralamasında ilk iki sırada yer almaktadır. Küçük ölçekli işletmelerde öncelikli önlemler olarak oto-kontrol mekanizmaları kurulmalıdır. İşyeri ölçeğinin küçülmesi, özellikle sağlık-güvenlik hizmetlerinden yararlanmayı güçleştirmektedir. Küçük işletmelerin işçi sağlığı ve güvenliği alanında tek başlarına yapamadıklarını, ortak sağlık-güvenlik birimleri aracılığıyla yapmaları düşünülebilir. Ancak bu noktada, yalnız bırakılmışlık ve ortaklaşa çalışma ve örgütlenme anlayışının olmaması bir çok sorun yaratmakla birlikte, bu hizmetleri onlara götürecek toplumsal odakların oluşturulması, bu sorunları çözüme kavuşturacak uygulamaları da beraberinde getirmektedir. Ülkemizde küçük sanayi sitelerinde işçi sağlığı ve güvenliği birimi örneklerinden biri olan Fişek Enstitüsü'nün uyguladığı model de böyle bir anlayışın ürünüdür. İşyerlerinde işçi sağlığı ve güvenliğine ilişkin oto-kontrol mekanizmaları çerçevesinde yapılması gerekenler ise şu şekilde sıralanmaktadır: Sürekli ve gelişen risk analizlerinin yapılması, Tehlike odaklarının belirlenmesi, Bu tehlike odaklarına yönelik öncelikle koruyucu nitelikli önlemlerin alınması, Tehlikelere karşı sürekli olarak risk gruplarının ve işletme sahiplerinin eğitilmesi. Bu çalışmaların tek bir işyeri ve sadece işyeri düzeyi ile sınırlı kalmaması gerekir. Tüm bu çabalar, farklı disiplinlerden gelen uzmanların, bir arada ve eşgüdüm içinde takım ruhu ile çalışmasını gerekli kılmaktadır. İşçi sağlığı ve iş güvenliği bir takım oyunudur. Ulusal düzlemde politikaların oluşum uygulama ve denetiminde sosyal taraflar, devlet ve hükümet dışı kuruluşlar bu takım oyunun temel aktörleridir. Tablo 3. Küçük İşyerlerinin İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Alt-göstergelerinin Çocuk Çalıştırıp Çalıştırmadıklarına Göre Dağılımı ALT - GÖSTERGE İŞYERİNİN ALDIĞI BAŞARI PUANI 15 yaş ve altı 6 yaş ve üstü çalıştıran çalıştıran Çaltşma ortam koşulları 2,894 3,146 işyeri makina araç, 2,653 2,886 gereçleri Ergonomik koşullar 2,105 2,380 Uyarıci işaret tabelalar 1,807 1,873 Havalandırma 2,721 2,866 Yangın riskiyle ilgili 2,961 3,273 önlemler Kişisel hijyen koşulları 2,653 2,226 ilk yardım 1,759 1,900 Kişisel koruyucular 2,317 2,226 İşveren tutumu 2,028 2,480 Genel Değerlendirme 2,392 2,558 İşyeri Sayısı Kaynak : Taşyürek, M. ve Fişek, A.G., Çocuk Çalıştıran İşyerlerinde Koşulları Üzerine Bir Araştırma, Çalışma Ortamı, Eylül-Ekim 1995, s:16 İnsan yaşamı bir bütündür. Bu bütünlük, risk gruplarına yönelik koruyucu nitelikteki uygulamaların sadece işyeri ve yakın çevresi ile sınırlı kalmasının sığlığını ve olanaksızlığını beraberinde getirir. Bu nedenle, risk gruplarına yönelik, yukarıda ayrıntılı biçimde değindiğimiz işyerlerindeki koruyucu düzenlemelerin, toplumsal ve ekonomik yaşam içinde bu gruplar için oluşturulan sosyal politikalar ile tam bir uyum ve bütünlük içinde olması gerekir.
17 Kaynaklar 1. Akbulut, T., işçi Sağlığı Prensip ve Uygulamaları, Genişletilmiş ikinci Baskı, Sistem Yayınları, İstanbul, Fişek, A. Gürhan, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliğinin Temel İlkeleri İşyeri Hekimliği Ders Notları, Türk Tapipleri Birliği Yayını, Birinci Basım, Ankara,1996 (ve 3. Kurppa.K. ve Riala Ritta, "The Workplace Survey as part of workplace risk assessment", Asian-Pasific Newsletter on Occupational Health and Safety, Vol:8, No:1, 2001, p: Fişek, Nusret H., Halk Sağlığına Giriş, Hacettepe Üniversitesi-Dünya Sağlık Örgütü Hizmet Araştırma ve Araştırıcı Yetiştirme Merkezi Yayını No:2, Ankara, Sosyal Sigortalar Kurumu, 2000 Yılı Çalışma Raporu. 6. NIOSH, Protecting Youth at Work, Taşyürek, M. ve Fişek, A.G., "Çocuk Çalıştıran İşyerlerinde Çalışma Koşulları Üzerine Bir Araştırma", Çalışma Ortamı, Eylül-Ekim 1995, Sayı:22,s: SSK İstatistik Yıllığı Age, s: Fişek, A.G, "Küçük Sanayi Sitelerinde İşçi Sağlığı İş Güvenliği Birimi: Fişek Modeli", Çalışma Ortamı Eylül-Ekim 1995 Sayı:22, s:5-14. A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Araştırma Görevlisi Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem Merkezi Vakfı Gönüllüsü İKİ DAKİKA DÜŞÜN Sayfa 34'ün Yanıtı? Ne yapılmalı? Çalışma şartlarına göre ağırlığı 40 kg. ve üzerinde olan maddeler iki kişi tarafından taşınmalıdır.
18 İŞ SAĞLIĞI GÜVENLİĞİ GÜVENLİK ETİGİ Robert H.Hill, Jr. (Çeviren : Gülbiye YENİMAHALLELİ YAŞAR) Güvenlik etiğiniz var mı veya güvenlik etiğini nereden temin edebileceğinizi biliyor musunuz? Güvenlik etiğinin ne olduğunu biliyor musunuz? Biliyorsanız, azınlıktasınız. Alev Eldiveni Kutuları veya Ne Kadar Hızlı Koşabilirsiniz? : Bir sabah erkenden kimya binasına girerken, yerde ve laboratuvarıma giden merdivenlerde bazı kırmızı damlalar gördüm. Biraz daha araştırdığımda damlaların kan olduğunu tespit ettim ve kan izleri benim laboratuvarın karşısındaki laboratuvara gidiyordu. O laboratuvara girdiğimde, bir yüksek lisans öğrencisini gördüm ve bana oradaki eldiven kutusunda bir patlama meydana geldiğini ve doktora sonrası araştırma yapan bursiyerlerden birinin birçok parmağını kaybettiğini söyledi. Hastane biraz önce parmakların geri takılabileceğini söylemek için aramıştı. Bu noktada her ikimiz eldiven kutusunun patlamasına maruz kaldık. Bu eldiven kutusu organometalik bileşimler ve oldukça reaktif ve patlama potansiyeline sahip hidridler ile doluydu. Yüksek lisans öğrencisi hasarlı eldiveni eldiven kutusunun dışına doğru çekti. Eldiven kutusu patlamayla ayrıldı. Bu durumda biz daha sonra ne olacak diye düşünmeye başladık, eldiven kutusundan tuhaf bir çeşit gürültü geliyordu ve aniden hasarlı eldivenin deliklerinden dışarı alevler çıkmaya başladı. Benim ilk düşüncem, bu eldiven kutusunun patlayacağı ve eve gönderecek bir parçamı bile bulamayacaklarıydı, ikinci düşüncem, "Buradan dışarıya çıkmaktı". Her ikimiz de koşabildiğimiz kadar hızlı koşacaktık, fakat alevler tüm oksijeni bitirmişti ve yangının çıkması an meselesiydi. Geri döndük ve açık eldiven kutusuna bir yangın söndürücüyle müdahale ettik ve yangının büyümemesi için kutuyu söndürdük. Şans eseri her ikimiz de sadece hafif yaralanmıştık, fakat parmakları hastaneye yetiştirememiştik. Bu kaza, kimyager olarak çalışırken başıma gelen birçok kazadan sadece biriydi. Kimyada olağanüstü bir eğitim aldığımda, güvenlik konusunda pek bir şey öğrenmediğimi sonradan fark ettim ve bu nedenle iyi bir güvenlik etiğim olmadı. Deneyim büyük bir öğretmendir ve benim gibi hayatta kaldıysanız, güvenlik konusunda başka bir yolla elde edemeyeceğiniz deneyimler kazanmışsınız demektir. Buna karşın, güvenliğin yangın, patlama, toksik korunmasızlık veya diğer potansiyel tehlikeli kazalar ile en iyi şekilde öğrenileceğine inanmıyorum. Bunun yerine güvenliği, diğerlerinin deneyimlerinden öğrenebiliriz. Gerçekte güvenlik şanssızlığın çocuğudur, bizim şanssız deneyimlerimize dayanan deneysel bir disiplindir. Biz güvenliği ve güvenlik etiğini diğerlerinin deneyimlerinden öğrenmeliyiz. Artık güvenlik etiği ile ilgili araştırmamıza başlayalım. Güvenlik Etiği İle İlgili Olarak Ne Biliyoruz? Konuya, Ulusal Araştırma Konseyi'nin (National Research Council - NRC) önemli kitaplarından biri olan ve 1890'da August Kekule tarafından kaleme alınan "Laboratuvarda Tedbirli Uygulamalar (Prudent Practices in the Laboratory)" adlı kitabından alıntı yaparak başlamak uygun olacaktır. "Bana bu laboratuvarda çalışırken Liebig'in söylediği gibi, eğer kimyager olmak istiyorsanız, sağlığınızı harap etmek zorundasınız. Çalışmaları ile sağlığını harap etmeyen biri bu günlerde hiç yere ulaşamaz." Kekule "benzenin yapısını formüle eden ünlü bir kimyacıydı ve her biri Nobel Ödülü almış üç öğrencisi vardı. Ondan yapılan bu alıntı, geçmişte güvenlik etiğinin içinin doldurulmasını sağlıyor. Bugün çoğumuz bu eski bakış açısı ile karşılaşmamıza rağmen, onun güvenlik konusundaki görüşlerini geliştirmekteyiz. Etik; bir ilke, hakkın değeri veya iyi davranış ise, güvenlik etiği de güvenlikle ilgili olan etik demektir. Williamson'a göre, "güvenlik ortamı, bir organizasyon veya işyerinin güvenlik etiğini tanımlayan özel bir kavramdır." Bu, güvenlik etiğinin, organizasyona göre öncelikli veya önemli bir değişken olduğu anlamına gelir. Diğer bir referans, İş Sağlığı Güvenliği Birliği'nin (OSHA) deneyimli kimyagerinin güvenlik etiği konusunda meslektaşları ve halkla işbirliği içine geçtiğini belirtmektedir. Güvenlik etiğinin herhangi bir özel tanımının olmaması nedeniyle, elde olan bilgileri kullanarak bir güvenlik etiği ortaya koyarak, iyi bir güvenlik etiğinin ne olması gerektiğini yansıtan bir güvenlik etiği önerisinde bulunacağım. Benim ilk güvenlik etiklerim, muhtemelen sizinkiler de öyle, ailemden gelmektedir. Annem "nazik ol" derdi. Güvenlik açısından bakıldığında, eğer nazik olmazsan, ailenden azar işitme de dahil olmak üzere bir sürü sonuca katlanırsın veya nazik davranmadığın kişiden daha kötü bir karşılık alırsın. "Başkalarına, size davranılmasını istediğiniz gibi davranın". Buradaki ders, diğerlerine doğru bir şekilde davranmazsak, sonuçlarına katlanmak zorunda kalırız. Diğer bir örnek babamdan, "eğer sana ayırım yaparlarsa, onların burunlarını kır ve tazı gibi kaç" derdi. Ben bu durumu savunma güvenliği olarak adlandırabilirim. Bunu bir keresinde genç yaşlarımda benden oldukça iri bir delikanlının bana kabadayılık ettiği bir zaman uygulamıştım. Tabi bu stratejiyi bugün önermiyorum. Bu örnekler günlük yaşantımızda ailemiz, arkadaşlarımız ve diğerlerinden güvenlik etiğini nasıl öğrendiğimizi gösteriyor. Bazı güvenlik etiklerimiz bize okulda öğretmenlerimiz tarafından öğretildi. Ayrıca, üniversitedeki gelişim yıllarımızda iyi bir güvenlik etiği anlayışı elde edip, güçlü bir güvenlik etiği inşa ettik, fakat biraz sonra tartışacağım gibi, biz de bu çeşit bir eğitim ya da etikle ilgilenmiyoruz. Güvenlik ile ilgili diğer bir öğrenme yolu işverenler, meslektaşlar, yöneticiler ve işyerimizdeki güvenlik profesyonelleridir. Birçok işyeri çalışanlarını koruyacak güçlü güvenlik programlarına sahip olmak için atılımcıdır. Bazıları niye güçlü bir güvenlik etiğine ihtiyacımız olduğunu sorabilir. Muhtemelen birincisi ve en önemlisi
19 kendi kendimizi korumak ve uzun yaşamaktır. Yetersiz bir güvenlik etiği alışkanlığına sahip olan insanlar ve yetersiz güvenlik eğitimi onları yüksek riske atar ve uzun süre yaşayamayabilirler. Çoğumuzun güçlü bir güvenlik etiği sahibi olmamızın temel ilkelerinden biri, ailemize bakmaktır. Yetersiz bir güvenlik etiğine sahip olmak, ya doğrudan şanslılığınız veya dolaylı olarak incinip ölmenizle sonuçlanabileceğinden ailenizi artan bir risk içine atmak demektir. Dolayısıyla aile eksenli olan çoğumuz, güvenliğin ve güçlü bir güvenlik etiğinin önemli olduğuna inanırız. Korumamız gereken diğer bir grup, çoğunlukla yakın arkadaşlarımız olan meslektaşlarımızdır. işte güvenli olmak ve güçlü bir güvenlik etiğine sahip olmak, sadece sizi korumaz, onları da korur. Malınızı ve servetinizi korumak, güçlü bir güvenlik etiği için diğer bir nedendir. Güvenlik Etiğini Araştırmak: Dr. Scott Geller, güvenlik alanında 30 yıldan fazla çalışan ünlü bir davranış bilimcidir. Sayısız yayını vardır, fakat onun "Güvenlik El Kitabının Psikolojisi (The Psychology of Safety Handbook)" kitabı en önemlisidir. Dr.Geller'e göre, güvenlik bir öncelik değil, bir değerdir. Hiçbir zaman sorgulanmayan, hiçbir zaman üzerinde uzlaşılamayan bir konudur, işçiler tarafından duruma bakılmaksızın uygulanan yazısız bir kural ve sosyal bir norm olmalıdır. NRC, "her düzeyde kimya eğitiminin çok önemli bileşenlerinden birinin, laboratuvarda temel tutum ve tedbirli davranış alışkanlıklarını geliştirmek olduğunu, bu nedenle güvenliğin bir değer ve tüm laboratuvar faaliyetlerinin ayrılmaz bir parçası olduğunu" "belirtmektedir. NRC'nin tedbir uygulamaları (Prudent Practices) yayınlarında, güvenlikte nelerin gerektiğini gösteren ana hatlar bulunmaktaydı. Bu çok değerli kitaptan tekrar alıntı yaparsak, "Yaşam boyu güvenlik bilinci, risk değerlendirme ve tedbirli laboratuvar uygulamaları bilimsel eğitimin - sınıfta, ders kitaplarında ve laboratuvarda - ilk yıllarından başlayarak lisansüstü ve doktora eğitimleri boyunca şekillendirilmelidir". Bu ifadeden açıkça anlaşılacağı üzere, güvenlik, bir kişinin kimya eğitiminde (diğer alanlarda da) önemli bir kısmı oluşturmalıdır. NRC, öğrencilerin, tehlikeleri değerlendirme ve riski minimize etmek için onları kontrol etmeyi öğrenmeleri gerektiğini -vurgulamaktadır. Amerikan Kimyasal Dernekleri (ACS) Profesyonel Eğitim Komitesi (CPT), güvenliğin kimya müfredatının önemli parçası olması gerektiği fikrini desteklemektedirler. Bu bilgiden yola çıkarak, güvenlik etiğinin bir sonraki ögesinin "güvenli çalışma"yı içermesi gerektiği sonucuna varıyorum. Bunun anlamı, risk analizi ve tehlike değerlendirmenin nasıl yönetileceği, riskin nasıl minimize edilerek tehlikenin nasıl kontrol edileceği ve güvenli süreçlerin nasıl tanımlanacağının öğretildiği güvenlik eğitimi almaktır. Heinrich'nin Güvenlik Yasasına göre, "riskli bir davranış, çoğu kez darbeler ve yaralanmalara neden olur". Bu nedenle iyi bir güvenlik etiği, riskli davranışları azaltmayı amaçlamalıdır. Dr. Geller de aynı doğrultuda bir güvenlik modeli önermektedir. Modelinin temeli değerlerden yani güvenlik etiğinden oluşmaktadır. Ona göre riskli davranışları azaltmak, kurallara uymayı arttırmaktan daha önemlidir, insanlar güvenlik sürecine inanırlarsa bu yaklaşım işler. Burada ek bir nokta hastalık, yaralanma ve sakatlıktan korunma yoluyla insanların yaşam kalitelerini arttırmak." Bu durum bizi güvenlik etiğimizin diğer ögesine götürür, riskli davranışları önleme. Bunu yapmak için, güvenli olmayan veya riskli davranışları fark edeceğiz, riskli davranmayacağız ve diğerlerinin riskli davranışlarından korunacağız. Dr. Geller'e göre sürekli olarak güvenlik prosedürünü izleyen biri, kendi gönüllü kararıyla bu davranışlarda bulunacak ve güvenli düşünmeye başlayacak. Böylece güvenlik bir değer haline gelecektir. Böylece biz güvenliğin özendiricisi olacağız. Dr. Geller ayrıca, güvenli davranışı arttırmayı amaçlayan başka bir güvenlik modeline de değinmektedir. Ona göre, başarılı bir davranış-temelli güvenlik programı, hem güvenli davranışları arttırmayı hem de riskli davranışları azaltmayı hedeflemelidir. Bu yaklaşım güçlü bir önleyici programla sonuçlanmaktadır. Yine onun modelinde, değerler veya güvenlik etiği başarıyı şekillendirir. Bu bize güvenlik etiğinin diğer ögesini getirir - güvenliğin geliştirilmesi. Bunun anlamı, biz diğerlerine güvenliği öğreteceğiz, diğerlerini izleyeceğiz, güvenlik konusunda önderler olmaya başlayacağız, güvenli şekilde davrananları fark edeceğiz ve güvenlik etiğini başkalarına benimseteceğiz. Güvenliği geliştirme, yaşam boyu süren ve çevremizde ne olup bittiği konusunda kararlı bir dikkat gerektiren sürekli bir görevdir. Güvenlik etiğinin son ögesi sorumluluktur. Hepimiz yasalardan kaynaklanan yasal sorumluluklarımızı biliyoruz. Eric Fromm'a göre "sorumluluk, gerçek anlamda tümüyle gönüllü bir harekettir;...diğer bir insanın gereksinmelerine yanıt vermektir." M. Gandhi bir keresinde "davranışa dönüşmeyen güvenin anlamı nedir" demiştir. Aktif bir bileşen olmayan gönüllü sorumluluğun hiçbir anlamının olmadığını ima etmeye çalışmıştır. Herkesin güvenliğini korumak gereksinmesi doğmadan bunu dikkate almak, sorumluluk kabul etmek anlamına gelmektedir. Bu durum bizim güvenlik etiğimizi harekete geçirir. Buradan yola çıkarak son öge, güvenlik konusunda sorumluluk kabul etmektir. Gönüllü olarak kendisinin ve diğerlerinin güvenliğini korumak, güvenliği aktif bir şekilde desteklemek ve güvenliği sağlamak için harekete geçmek. GÜVENLİK ETİĞİ Güvenliğe değer vereceğim, güvenli çalışacağım, riskli davranışlardan kaçınacağım, güvenliği geliştireceğim ve güvenlik konusunda sorumluluk alacağım. Yukarıdaki ögeleri bir araya getirip bütünlüklü bir model oluşturalım. Güvenlik etiği şunları içerir: Güvenliğe değer vereceğim,
20 Güvenli çalışacağım, Riskli davranışlardan kaçınacağım, Güvenliği geliştireceğim, Güvenlik konusunda sorumluluk alacağım. Bu güvenlik etiği hepimiz için ileriye doğru atılmış bir hedef, bir iz veya yere çizilen bir çizgidir. Eğer bu güvenlik etiğini benimseyip aktif olarak izleyebilirsek, dünyamız yaşamak için daha güvenli ve hayat daha eğlenceli olacaktır. Güvenlik etiğinin birçok kişi tarafından benimsenmesi ile güvenlik konusunda yeni bir düzey yakalanır. Bize iyi hizmet etmemiş olan geçmiş geleneklerin değiştirilmesi konusunda aktif olarak çalışıp, gelecek nesiller için daha iyi bir dünya bırakmak bizim sorumluluğumuzdur. Güçlü bir güvenlik etiği olmadan bize iyi hizmet edilemez. Şu an GÜVENLİK ETİĞİ ile gelecek için yeni bir standart yaratma fırsatımız var.