PORTRELER: Ruhlara üfleyen adam… NEYZEN
“Derd-i firakın ile düşeli sevdaya mey’e Müptelayım, deliyim, düşmüşüm esrarı-ney’e Feleğin kahpe başında paralansın parası Ben güzel sevmeye geldim,...
1 Eylül 2018 Cumartesi 8:39Okunma Sayısı: 195
“Derd-i firakın ile düşeli sevdaya mey’e
Müptelayım, deliyim, düşmüşüm esrarı-ney’e
Ben güzel sevmeye geldim, değil ekmek yemeye.”
Bir neye bir de meye aşık idi. Hem Bektaşi hem Mevlevi idi. Derin bir ilim, büyük bir tefekkür aynı zamanda bohem bir yaşamın pejmürde bir hali ile dünya aynasında ki bir görüntüye sahip, kaleme sığmaz dile gelmez bir şahsiyet Neyzen Tevfik. Güzel olan her şeyi seven, hayvanlara ve doğaya olan tutkusu ile bilinip yaradanla sohbete soyunan vahdet ehli bir deli. Alim olmakla deli olmak arasında ki o ince çizgide raks eden muhteşem bir ruh. Soy adı kanunu çıkınca Kolaylı soyadını alsa da biz onu hep Neyzen Tevfik olarak bilip öyle dile aldık. Onu anlamak için öncelikle kahve köşelerinde anlatılan kendisine ait olmayan fıkralardan münezzeh bir düşünce sistemine sahip olmak gerektiği kaçınılmaz bir ehemmiyet arz eder. Yazıya başlamadan önce onu incelerken kendime çok kızdım. Senin haddine mi be adam Neyzen’i anlatmak desem de, onu derinlemesine incelemek, hakkında gerçek bilgiler edinmek hazzı tarifsiz bir duygu oldu benim için.
Bizim tarihimiz hakkını veremediklerimizle dolu, hazine sandığı üstünde oturup dilencilik yapan bedbaht bir neslin tarihi olmaktan öteye geçemeyen bir tarihtir. Onu mey müptelası bir şahsiyet olarak algılayıp orada kilitli kalmak zannımca Neyzen’e yapılacak en büyük haksızlıktır. Evet doğrudur mey severdi, lakin yaradılan her şeyi de kimseye nasip olamayacak kadar güzel severdi. Aynı zamanda cesur ve dik bir yapıya sahip, ne şah ne sultan takan, gördüğü her haksızlığa karşı haykıran güçlü bir sesti. Neyi ile gündeme gelse de en az neyde olduğu kadar hicivde de usta bir şairdi.
1879’un mart ayında Bodrum’da merhaba der hayata. Daha dokuz on yaşlarında başlar o muazzam yolculuk. Bir berber dükkanında duyar o muhteşem sesi. Kazım Efendi isimli bir berber ney üflemektedir. Dikkat kesilir duyduğu sese Neyzen. Daha öncede derviş giyimli birkaç insandan bir parkta duymuşluğu da vardır o sesi. Ve orada başlar ilk ney dersleri. Akabinde İzmir Mevlevi hanesi neyzen başı Cemal Bey’den alınan derslerle Neyzen, Neyzen olmak yolunda hızla ilerler. Bu süreç zaten disipline edilemeyen ruhunu daha da zapt edilemez bir hale getirecektir.
Küçük yaşta başladı azab-ı mukaddesi onun. Hep acıyla dolu bir hayatın ilk işaretleriydi belki de bu. İstibdat döneminde aldıkları ceza gereği kafaları kesilerek meydanlarda teşhir edilen insanları gördüğünde bu olay onu çok etkiledi ve sinirsel hastalıklar o yaşlarda başladı. Artık o epilepsi hastası bir bedenin sahibi olmuştu. Daha sonra hicivleri ve o gerçeği haykıran susmayan dilinin kendisini sürüklediği hapishane hayatında uyuşturucuya ve akabinde içkiye bulaşmış ve bu unsurlar ömrünün sonuna kadar onu hastane ve tımarhane köşelerinde geçecek bir ömre mahkum etmiştir. Disiplinsiz pejmürde bir hayat. Çağın değer verdiği mal, mülk, makam gibi unsurların yanında hiçbir önemi olmayan “HİÇ” makamında bir adam olacaktır Neyzen. Bir şiirinde bu arada kalmışlığı şöyle izah eder;
“Aksedince gönlüme şems-i hakikat pertevi
Meyde Bektaşi göründüm, neyde oldum Mevlevi”
Öylesine değişik bir hayat ki yazarken kalemin isyanı idrakimi donduruyor bazen. Neyi nasıl başlayıp nasıl anlatmalının çaresizliğini yaşıyorum. O her devrin muhalifi her haksızlığın karşısında yükselen çığlığı olmuştur. Bu yüzden hicivleri dolayısıyla bir çok kez hapishaneye girmiş çıkmışlığı olmuştur. İlk kez Güneş kıraathanesinde Bahriye Nazırı (Denizcilik bakanı)hakkında doğaçlama okuduğu şiir bir arkadaşı Ziya Şakir tarafından saraya şikayet edilince tutuklandı. Bundan sonrada hem İstibdat yönetimine hem de ittihat ve terakkicilere yazdığı hicivlerden dolayı sürekli başı ağrımıştır. Ama isyanını dile getirmekten de hiçbir zaman vazgeçmemiştir. Belki de onu Neyzen yapan neyinden ziyade bu dik duruşu dünya malına makamına teveccüh göstermemesi gönlü kaymamasıdır.
Kaynaklar aktarır ki onun devrin sadrazamı Talat Paşa ile güzel bir dostluğu vardır ve dostluktan o çok bilinen hiç hikayesi çıkmıştır. Neyzen bu isimle anılır adeta “HİÇ” lakabı gibi olmuştur.
Bir gün kendisini çok sevdiğinden de kaynaklı Talat Paşa der ki
-Seni devlet dairelerinin birinde kâtip yapalım. Düzgün bir maaşın yaşam biçimin olsun, der.
-Kâtip olacağımda ne olacak?
Teşekkür bekleyen paşa böyle bir cevap ile karşılaşınca şaşırsa da başlar memurluk katlarını alttan üste doğru saymaya. “Önce şu, sonra bu” diye sıra uzayıp gider.
Talat Paşa Neyzen’in ilgisini çekmediğini görünce devam eder;
-Daha sonra nazır, vekil kim bilir belki de sadrazam.
Neyzen yine bir soru ile karşılık verir paşaya;
Paşa bu soru karşısında duraksar ve düşünür kendi kendine, padişah olamayacağına göre ister istemez ağzından,
-Sonra hiç der.
Bu cevap üstüne gülümseyen üstat paşaya o çok bilinen cevabı yapıştırır;
-Ben zaten “HİÇ”im sonu beni aynı noktaya getirecek bir yolculuk için neden zahmete katlanayım.
Neyzen’e dair aktarılan birçok olayın gerçek olmadığı araştırmalarla tespit edilse de bu gerçekliğinden emin olunan anekdotu özellikle hiçlik makamı mevzuunda aktarmayı boynuma borç bildim.
Bu kadar dünyaya uzak bir adamın ne ilginçtir ki birçok ünlü dostu olmuş onlarla yakın temas halinde yaşamıştır. Bu şahsiyetlerin başında onun şiirinde de izlerini gördüğümüz en yakın dostu Mehmet Akif vardır. Talat Paşa, Ahmet Rasim, Tamburi Cemil, Hacı Arif Bey, Nazım Hikmet, Fikret Mualla, Hasan Ali Yücel gibi birçok ünlü insanın Abdulhamit döneminden çok partili döneme kadar ki dostları olmuştur Neyzen.
Bu dostluklar içinde sanırım Akif’e ayrı bir başlık açmak lazım. Neyzen ve Akif’in dostlukları zamandan ve mekandan ve dahi fikirlerin çizdiği sığ dostluklara inat dünyamıza bir ışık gibi düşüyor. Akif Neyzen’in hayatını değiştiriyor. Şiirini, kalemini, ufkunu etkiliyor. Ve öylesine bir bağ oluşuyor ki aralarında sanırım dost kelimesini en rahat bir biçimde burada kullanabiliriz. Kaldı ki şairler dostluğun aşktan üstün bir duygu olduğunu savunur. Akif ustayı musiki cemiyetlerine hatırı sayılır konaklara ve hatta saraya taşıyan adam olur. Ona Arapça, Farsça ve Fransızca dersleri verir. Neyzen de Akif’e ney öğretmeye çalışsa da Akif bu işi beceremez. Bu emeğe dair Neyzen bir şiirinde şöyle der:
Birçok üstâdân-ı ilm-i mûsıkîye intisâb
Hem Fransızca, Arapça, Fârisî birçok zaman
Bu şiirin tercümesine kalkışmak bile ayrı bir yazıyı gerektirir zannımca. Akif çok sever Neyzen’i özellikle içkiden vazgeçmesi için çok baskı yapar. Lakin bunda başarılı olamaz. Safahat’ta Neyzen’e hitaben yazılmış iki şiir ile bu bağı görebiliyoruz. Kör Neyzen ve Derviş Ahmet şiirleri. Derviş Ahmet’in Neyzen olduğunu bizzat Akif’in şiirin altına düştüğü nottan anlıyoruz. Akif Safahat’ın dört yüz dokuzuncu sayfasında ki Derviş Ahmed şiirinin sonuna dip not olarak biraz da muzip bir edayla şu notu düşer;
“Tevfik Neyzen’in üçbin dörtyüzüncü tövbesinden istifası münasebetiyle”
Bu şiirlerin okunması bu dostluk hakkında gerekli bilgiyi verecek kadar muazzamdır. Ve yaşam felsefeleri dünya görüşleri farklı olsa da iki insanın nasıl güzel dost olabileceğine dair muazzam bir örnektir.
Neyzen aşk ehlidir. Yaradanı da özünde hisseder isyanı da. Gün olur Mecnun’a kafa tutar gün olur Mecnun’un aşkını gözünde büyütenlere. Ve der ki;
Kaynaklara göre iki kez kısa süreli bir evlilik yaşayan Neyzen’in bu konuda da kabına sığmayan bir gönlü olduğunu işaret eder. Leman adında bir kız çocuğu olduğunu bir kaynaktan okumuştum.
Neyzen tez olacak kadar geniş çerçevede ele alınması gereken bir konudur. Nazım Hikmet’in yazıp yönettiği bir filmde(Güneşe Doğru)Safiye Ayla, Ferdi Tayfur’la rol almış, Akif’in şiir yazdığı Atatürk’ün çok sevdiği, Aşık Veysel’in ölümüne ağıt yazdığı, hastane, tımarhane, hapishane, Mevlevihane ve Bektaşi dergahlarından süzülüp dünyanın garipliğini önümüze seren incelenesi bir hayattır Neyzen. Musolini’ye ve Hitler’e hicivler yazmış, gözü kara benliğini kendi ayakları altında ezmiş her anı didik didik edilesi bir yaşamdır Neyzen.
İki kitabı (Hiç-Azab-ı Mukaddes) ve yüze yakın plağı bulunan hem müzisyen hem şair hem oyuncu hem düşünür olan o koca şahsiyetin bir de Atatürk ve kurtuluş mücadelesi aşkı var ki bu da ayrıca takdire şayandır. Atatürk’le ilgili olarak içki yarışı gibi uyduruk hikayelerin anlatıldığını bildiğim ve özellikle araştırdığımda gördüm ki Neyzen Paşa ile bir defa Şair Eşrefin yeğeni Ahmet Süreyya Bey’in oğlunun sünnet düğününde bir araya gelmiş ve Atatürk’e ney üflediği gerçeğinin dışındakilerin safsata olduğunu öğreniyoruz. Bu olayı birçok kaynaktan doğrulamak mümkündür. Neyzen büyük bir Atatürk ve devrimleri aşığıdır. Bunu da şiirlerinden anlamak oldukça kolaydır.
26 Ağustos Taarruzu
Paşam düşman göründü
Cepheler bize döndü
Emir ver yürüyelim
Vatan kara büründü
Başkumandan çok yaşa
Bastığın dağa taşa
Tan yıldızı batıyor
Düşümde yâri gördüm
Beni şehit sanıyor
Tutmam ölüm yasını
Yar çeksin tasasını
Gönlümüz fırsat arar
Ordumuz tuttu karar
Akar çayın üstünden
Bu şiirden de anlaşılacağı üzere Neyzen büyük bir Atatürk ve Cumhuriyet aşığıdır. Burada birkaç ünlü olup ama neyzene ait olmadığı halde Neyzen’in miş gibi paylaşılan konuşulan;
Böyle başlayan bu şiir buna benzer birçok şirin Neyzenin olmadığını rahatlıkla söyleyebilirim.
Çok değişik çok dalgalı bir yaşamı anlatmaya çalışmak zor iştir bilirim. Bu manada eksiğim olduysa önce ustadan ve neyinden sonra da sevenlerinden ve okuyanlarımdan af diliyorum. Onun nasıl güzel yaşadığını 28 Ocak 1953’te vefat ettiğinde cenazesine katılanlardan anlayabiliyoruz. Devletin en üst makamındaki şahsiyetlerin yanı sıra sokakta yaşayan kimsesiz çocuklar dilenciler de onun cenazesine katılıp bu hayattan gelip geçen Neyzen’i uğurlamışlardır. Ne diyordu usta hayat işte her şey geçer Neyzen’de bu hayattan gelip geçer. Onun dizeleri ile uğurlayalım şimdi onun gönül ufkumuzdan geçişini;
Yazının sonuna gelirken içimin rahat olmadığını daha uzun bir çalışma daha uzun bir emekle ustayı daha çok anlamalı ve araştırmalıyız diye düşünüyorum. Bu manada sizlere Mehmet Ergün’ün Neyzen Tevfik ve Azab-ı Mukaddes ile Hıfzı Topuz’un Çılgın ve Özgür kitaplarını okumanızı tavsiye ederim.
Neyzen’e dair son cümleyi kurmayı kendime hadsizlik saydığımdan olsa gerek ustaya dair yazımın son söz hakkını Aşık Veysel’e bırakmayı haddimi bilmeyi tercih ediyorum. Elinde neyi dilinde şiiri ve dünya da olmayan gözü ile hayatımızdan bir Neyzen geçti. Zannımca çok güzel bir geçişti. Rahmet ve minnetle…
Tel sustu dil sustu neyler nic’oldu
Ebedi yurduna gitti kavuştu
Ağlasın kemanlar yaylar nic’oldu
Değildir bu dünya kimseye baki
Neyzen’e de değdi feleğin oku
Döküldü badeler kahretti saki
Gönüller coşturan meyler nic’oldu
Ne bir gecekondu ne saray yapmış
Dünya benim diyen beyler nic’oldu
Tarihi kemer bu gidişle tarihe karışacak!
Kantra’da bir akşam…