Mevzuatımızda "seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin söz konusu olduğu her türlü alanda yapılan çalışma" şeklinde tanımlanan yüksekte çalışma, özellikle inşaat sektöründe iş kazaları açısından büyük bir tehlike kaynağıdır.
İnşaat sektöründe yürütülen kalıp, demir ve beton döküm işleri; sıva, boya, yalıtım işleri; çatı, köprü ve çelik yapı imalatları gibi birçok faaliyet ile işin yürütümünde kullanılan platform, iskele, merdiven vb. geçici iş ekipmanları üzerinde yapılan faaliyetler ya da sabit makine, tezgah gibi iş ekipmanları veya yapılar üzerinde yapılan temizlik, bakım ve kontroller gibi birçok faaliyet, bünyesinde yüksekte çalışmayı barındırmaktadır.
• Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği,
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği.
5/10/2013 tarihli ve 28786 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği yüksekte çalışma ile ilgili en kapsamlı hükümlerin yer aldığı teknik düzenlemedir. Bu Yönetmelik içerisinde:
• Yüksekte çalışmanın tanımı,
• Yüksekte yapılan çalışmalarda uyulması gereken hususlar,
• İlgili standartlara atıflar ve alınacak teknik önlemlerin ayrıntıları,
• İskele sistemleri ile ilgili hükümler yer almaktadır. 25/4/2013 tarihli ve 28628 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenli Şartları Yönetmeliği'nde ise aşağıdaki hususlara dair hükümler düzenlenmiştir:
• Yüksekte yapılan geçici işlerde iş ekipmanının kullanımı ile ilgili genel hususlar,
• El merdivenlerinin kullanımı ile ilgili özel hükümler,
• İskelelerin kullanımı ile ilgili özel hükümler,
• Halat kullanarak yapılan çalışmalarla ilgili özel hükümler.
İşverenler; işyerlerine ve çalışma alanlarına güvenli erişim ile güvenli giriş-çıkış yerlerinin sağlanmasından, toplu koruyucu önlemler ile kişisel koruyucu donanımların ve sistemlerin temin edilmesinden ve uygulamaların kontrolünden sorumludurlar.
Çalışanlar; kendilerinin ve diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye atmamaya azami derecede dikkat etmekle, işyerinin genel kurallarına, güvenli çalışma yöntemlerine ve iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması amacıyla kendilerine verilen diğer bütün talimatlara uymakla ve kişisel koruyucu donanımlarını kullanmak, bu donanımların temizliğini ve korumasını sağlamakla yükümlüdürler
Yüksekte çalışmalar esnasında karşılaşılabilecek risklere karşı en uygun korunma yöntemlerinin seçilebilmesi için aşağıdaki kontrol önlemleri hiyerarşisi dikkate alınmalıdır.
Yüksekte Güvenli Çalışmanın Sürdürülmesi İçin Dikkate Alınması Gereken Hususlar:
• Öncelikli olarak yüksekte çalışma ve düşmeye karşı alınacak tedbirler ile ilgili olarak çalışma sahasında faaliyet gösteren tüm tarafların sorumlulukları net bir şekilde belirtilmelidir.
• Çalışma alanında, çevresinde ve geçiş güzergâhlarında düşmeye sebep olabilecek tüm iş faaliyetleri ve ekipmanlar belirlenmelidir.
• Düşmeye sebep olabilecek hususların nasıl, ne sıklıkta ve hangi şartlarda yapıldığı göz önüne alınmalıdır. (İşin kapsamı, çalışma alanının düzeni, işin süresi, çalışma yüksekliği, çalışanların eğitim ve tecrübeleri, çalışma alanına erişim imkânları, alandaki çalışan sayısı, hava koşulları, eğimli ya da kaygan zemin koşulları, yetersiz aydınlatma, yakındaki enerji hatları vb.)
• Düşmenin önlenmesi ya da riskin minimize edilmesi için hangi önlemlerin alınması gerektiğine karar verilmeli ve bu aşamada kontrol önlemleri hiyerarşisi dikkate alınmalıdır.
Tehlikenin ortadan kaldırılamadığı ve çalışanların izole edilemediği durumlarda ise düşme mesafesi ve düşme neticesinde oluşabilecek sonuçların şiddeti uygun ekipmanların kullanımı ile mümkün olduğu kadar azaltılmalıdır.
Hareket kısıtlayıcı sistemler, düşmeyi durdurma sistemleri, pozisyon alma (konumlanma) sistemleri, iple erişim sistemleri kullanılarak düşme riski, düşme mesafesi ve oluşacak muhtemel sonuçların şiddeti asgari düzeye indirilmelidir.
Düşmenin önlenmesi için yukarıda belirtilen kontrol tedbirlerinin birlikte kullanımı da söz konusudur. Tehlikenin en baştan bertaraf edilmesinin en etkin kontrol adımı olduğu dikkate alınmalı ve her bir adımda risk altındaki tüm çalışanları koruyan tedbirlerin (toplu korunma) bireyin sadece kendisini koruyan tedbirlerden (kişisel korunma) daha öncelikli olması gerektiği unutulmamalıdır.
Yüksekte çalışma gerektiren işlerde, yapılan işe dair mesleki eğitimin ve ilgili Yönetmelikler ile belirlenen İSG eğitimlerinin yanı sıra çalışma ortamının yapısı gereği çalışanlara özel eğitim verilmelidir. Nitekim "Yapı işlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği" nde aşağıdaki hüküm yer almaktadı:
"Bu alanlarda çalışanlara yüksekte çalışmayla ilgili tehlike ve riskler konusunda bilgilendirme yapılarak gerekli eğitim verilir."