By Dana Taib Menmy Kasım 18, 2019
Irak Parlamentosu anayasa değişiklikleri için çalışma başlatırken, Kürdistan Bölgesi haklarının aşındırılmasından ve Kerkük’ü kaybetmekten korkuyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
Mesud Barzani Kürdistan Bölgesel Yönetimi Başkanı’yken Erbil’de düzenlediği bir basın toplantısında, 24 Eylül 2017
Ekimden beri kitlesel gösterilere sahne olan Irak’ta, parlamento anayasa değişiklikleri üzerinde çalışacak geçici bir komisyon kurdu. Göstericilerin talep ettiği radikal reformlar arasında anayasanın değiştirilmesi ve hükümetin istifası yer alıyor. Ancak değişikliklerle farklı amaçların güdülebileceğini düşünen Kürdistan Bölgesi, anayasal federal statüsünü yitirmekten ve bunun, ihtilaf konusu olan petrol zengini Kerkük’ün kaybıyla sonuçlanmasından korkuyor.
Bölgeyi yöneten Kürdistan Demokratik Partisi’nin lideri Mesud Barzani 2 Kasım’daki Twitter mesajında şu uyarıda bulundu: “Anayasa değişiklikleri hukuka uygun olmalıdır. Değişiklikler demokrasi ilkelerinden taviz verme pahasına yapılamaz, Kürtlerin ve Irak’taki diğer unsurların haklarını zedeleyemez.”
Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) Başkanı Neçirvan Barzani de 31 Ekim’de Erbil’de yaptığı konuşmada benzer kaygılar dile getirmişti. Kendisi de Kürt olan Irak Cumhurbaşkanı Berham Salih, 5 Kasım’da Erbil’e giderek Neçirvan Barzani, KBY Başbakanı ve Meclis Başkanı ile değişiklikler konusunda toplantı yaptı.
Bağdat’taki iktidar çevrelerine yakın bir kaynağın Al-Monitor’a verdiği bilgiye göre bazı grupların Kürdistan Bölgesi’nin federal statüsünü kaldırtmak için bastırması bekleniyor. Parlamentoda ikinci büyük grup olan Hadi El Amiri liderliğindeki İran yanlısı Fetih İttifakı’nın bunlardan biri olduğunu belirten kaynak, hükümetin ise Kerkük ve diğer ihtilaflı bölgelerin statüsünün nasıl belirleneceğini öngören 140’ncı Maddeyi kaldırtmak istediğini belirtti. Diğer bazı değişikliklerle KBY’nin sınır kapılarındaki denetimine ve bağımsız petrol ihracına set çekilmesi planlanıyor. Petrolle ilgili düzenleme yeni bir hidrokarbon yasasıyla pekiştirilecek.
Al-Monitor’un sorularını yanıtlayan KBY Sözcüsü Cotyar Adil, Anayasa’yı değiştirme konusunun “halkın hizmet taleplerini karşılamaktan çok siyasi bir mesele gibi göründüğünü” belirtti.
Adil şöyle devam etti: “Irak Anayasası’nda yapılacak değişiklikler Kürdistan Bölgesi’nin yetkilerini, anayasal statüsünü korumak zorundadır. Bunlar kesinlikle değişemez. Mevcut anayasanın enine boyuna düşünüldüğü, demokratik ilkeleri dikkate aldığı inancındayız. Demokrasi Irak için de önemli. Ülkenin şu anda olabilecek en iyi anayasaya sahip olduğunu düşünüyoruz ki bu anayasa herkesin mutabakatıyla hazırlanmıştı. Sorun anayasada değil, uygulanmasında.”
Olası senaryoları çalışmak üzere bir komisyon kurulduğunu belirten Adil, Erbil’le Bağdat arasındaki sorunlarda tek çözüm yolunun anayasanın gerektiği gibi uygulanması olduğunu vurguladı.
Anayasa değişiklik komisyonunun başkan yardımcısı olan Kürt Değişim Hareketi üyesi Yusuf Muhammed ise Al-Monitor’a şöyle konuştu: “Irak’ta federal sistemi kaldırmak o kadar kolay değil. Bilakis federal sistemi ilerletme ve kurumlarını tamamlama, özellikle Federal Konsey’i oluşturma yönünde talepler artabilir. Fakat 140’ncı Madde bu süreçte en gerilimli tartışma konularından biri olabilir, Türkmen Cephesi ve bazı Arap gruplar maddenin anayasadan çıkarılmasını isteyebilir. Bağımsız petrol ve gaz ihracatını, sınır kapılarının denetimini hedef alan başka çetrefilli konular da masaya gelebilir. Zira KBY, Bağdat’a günde 250 bin varil petrol verilmesini öngören bu yılki federal bütçe yasasına uymadı.”
Bahsi geçen maddeyi kaldırmanın kolay olmayacağını belirten Muhammed, Anayasa’nın 142’nci maddesine işaret ederek “Irak’taki üç vilayette değişiklikler üçte iki çoğunlukla reddedilirse tüm değişiklikler (…) hükümsüz kalacak. Bu, Kürdistan Bölgesi için büyük bir güvencedir” dedi.
Anayasayı değiştirme usulleri Irak Anayasası’nda iki ayrı maddede düzenleniyor. Bağdat hükümeti 126’ncı Maddeye, KBY ise 142’nci Maddeye odaklanıyor. KBY Sözcüsü Al-Monitor’a yaptığı açıklamada “üç vilayetten ret çıkması hâlinde anayasada hiçbir değişikliğin gerçekleşmemesi bağlamında 142’nci Maddenin 126’nci Maddeyi geçersiz kıldığı” yönünde Federal Mahkeme’nin görüşü olduğunu savundu.
Hâl böyle olunca komisyon 13 Kasım’daki ikinci toplantısında hangi maddenin öncelikli olacağı konusunda hukuk uzmanlarından ve Federal Mahkeme’den görüş istemeye karar verdi.
Pennsylvania Üniversitesi’nde doktora çalışmalarını sürdüren Muhammed A. Salih’e göre “Devleti merkezileştiren değişiklikler teklif edilirse Kürtler binbir zorlukla elde ettikleri federal özerkliğin kapsamı, petrol hakları, ulusal bütçedeki payları konusunda endişe duyacaktır. Ancak Kürtlerin anayasal veto hakkına sahip olduğu düşünülürse, 140’ncı Maddenin anayasadan resmen çıkarıldığı bir senaryoyu tahayyül etmek zor. Bu madde Kürtler ile çağdaş Irak devleti arasında süregelen en temel iki sorundan biri olan toprak meselesini ilgilendiriyor.” Akademisyenin atıfta bulunduğu diğer sorun ise kimlik meselesi.