Peırous: 'Hytaıyň howpsuzlyk roly az bolar'
Hytaı we türkmen baıdaklary
Türkmenistan golaıda Hytaıa iberıän gazynyň mukdaryny 65 milliard kub metre çenli köpeltmek baradaky şertnama, şeıle-de «Galkynyş» gaz känini gurnamagyň Pekin tarapyndan maliıeleşdirilmegi bilen bagly ylalaşyga gol çekdi. Synçylaryň käbiri Hytaıyň Merkezi Aziıada, hususan-da Türkmenistanda güıçlenıän täsiriniň gysga wagtlyk we uzak möhletli netijelerine howatyrly garaıar.
Azatlyk Radiosy türkmen-hytaı gatnaşyklary, bu gatnaşygyň Türkmenistanyň garaşsyzlygyna ıetirip biljek täsirleri barada pikirlerini paılaşmagyny sorap, Merkezi Aziıanyň Hytaı meselesi, şol sanda Türkmenistan barada göwrümli ylmy işleriň awtory Sebastiıen Peırous bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Bilşimiz ıaly, 2014-nji ıylda amerikan ıolbaşçylygyndaky koalisiıa Owganystandan çykıar we şondan soň bu ıurtdaky, şeıle-de Merkezi Aziıa sebitindäki howpsuzlyk ıagdaıynyň nähili boljagy hiç kime belli däl. Bu ıerde Hytaı üçin nähili mümkinçilik bar? Soňky onıyllykda Orsıetiň hem bu sebitdäki kuwwaty kemeldi we bu ıerde dörän boşlugy Hytaı dolduryp bilermi? Siziňçe, 2014-nji ıyldan soň Hytaıyň Merkezi Aziıa sebitindäki roly nähili ıaıbaňlanar? Sebastiıen Peırous
Sebastiıen Peırous: Meniň pikirimçe, Hytaı Merkezi Aziıada, başga maksatlary bilen bilelikde, bu ıurtlary ykdysady taıdan ösdürmäge çalyşıar. İagny biz Hytaıyň indi köp ıyl bäri infrastruktura, nebit we gaz ıataklarynyň ıerleşıän ıerlerine köp maıa ıatyrıandygyny bilıäris. Umuman, Merkezi Aziıa ıurtlarynyň adamlary käte Hytaı bilen bu meselede bäsleşmegiň aňsat däldigini aıdyp zeırenıän hem bolsalar, Pekin bu sebitde söwdany hem ösdürmäge çalyşıar. Umuman aıdylanda bolsa, meniň pikirimçe, Hytaı şu günki gün we, hususan-da 2014-nji ıyldan soň, Owganystandaky ıagdaı ıaramazlaşsa, Merkezi Aziıanyň durnuklylygynyň bozulyp biljeginden biraz alada galıana çalym edıär. Onsoň bu ıerde Hytaıyň bu ıurtlarda ösüşiň bolmagyna hakykatdanam kömek etmek isleıändigini aıtsa bolar.
Azatlyk Radiosy: Siziňçe, Hytaı bu sebitde howpsuzlygyň üpjün edilmegini kepillendirip bilermi? Sebäbi biz Hytaıyň bu sebitde, hususan-da Türkmenistanda uly maıa ıatyrandygyny bilıäris we bu ıerdäki howpsuzlyk Hytaıyň hem göni bähbidine bolup durıar.
Sebastiıen Peırous: Howpsuzlyk meselesi barada aıdylanda, Pekiniň nämeleri aıdıandygyna garamazdan, meniň pikirimçe, Hytaıyň uly bir roly ıok. Mysal üçin, Hytaı Şanhaı hyzmatdaşlyk guramasynyň çäginde edip boljak ıa edilmeli hyzmatdaşlyk barada kän gürrüň edıär.
"Galkynyş" gaz ıatagynyň açylyş dabarasy, 4-nji sentıabr, 2013.
Emma men, birinjiden, bu ıerde syıasat bilen ilteşikli köp adam bilen söhbetdeş boldum. Ol adamlaryň köpüsi Merkezi Aziıada howpsuzlyk meselesinde Hytaı bilen hyzmatdaşlyk edilmegine göwünjeň garamaıar. İagny ol ıerde hytaıly esgerleriň öz territoriıalaryna girenini görmek isleıän adam gaty az. Adamlar ol ıerde Hytaı tarapyndan däl-de, Orsıet tarapyndan goralmaklary, şonda has gowy goragly boljaklary barada pikir edıärler.
İagny olar Şanhaı hyzmatdaşlyk guramasy tarapyndan goralanlaryndan Kollektiw howpsuzlyk şertnamasyna girıän güıçler tarapyndan goralmaklaryny has gowy görıärler. Umuman aıdylanda, elbetde, Hytaı howpsuzlyk ıagdaılaryny göz astynda saklar, emma men Hytaıyň esasy maksady howpsuzlygy üpjün etmek bolar diıip pikir edemok. Bu meselede hytaı hökümetinden ıa ilatyndan köp zada garaşyp bolmazmyka öıdıärin.
Meniň diıjek bolıan zadym, ol ıerde Hytaıyň barha çuň ornaşıandygynyň alamatlary görünıär we hut şu ıagdaı hem köp adamyň Hytaıyň Merkezi Aziıadaky täsiriniň barha güıçlenmek howpundan alada-howatyr etmegine getirıär. Bu hususan-da howpsuzlyk meselesi barada aıdylanda şeıle. Onsoň men Hytaıyň Merkezi Aziıada howpsuzlyk meselesinde suwytly rol oınajagyna hakykatdanam şübheli garaıaryn.
Azatlyk Radiosy: Siz Hytaıyň Merkezi Aziıadaky täsiriniň güıçlenıändigini we munuň sebite belli bir derejede howp bolup görünıändigini ıaňzytdyňyz. Bilşimiz ıaly, Hytaıyň prezidenti Si Jinpiň geçen hepde Türkmenistana sapar edip, türkmen kärdeşi bilen türkmen-hytaı gaz geçirijisiniň dördünji tapgyry barada ylalaşyga geldi. Bu ylalaşyk her ıyl Hytaıa 65 milliard kub metre çenli gaz ibermäge mümkinçilik berer. Siziňçe, bu Türkmenistana ıakyn geljekde we uzagyndan nähili bähbit getirer? Siz Türkmenistanyň gaz eksporty babatda Hytaıa barha köp garaşly bolmagyna nähili garaıarsyňyz?
Sebastiıen Peırous: Meniň pikirimçe, bu ıerde bellemeli gowy zat, Türkmenistanyň öz gazyny köp mukdarda eksport edip bilmek mümkinçiligine eıe bolmagy, ıagny harydyna alyjy tapmagy. Hytaıyň alan gazynyň bahasyny töläp biljegi, ıagny Türkmenistana onuň puluny berip biljegi belli zat. İöne bu ıerde problema Türkmenistanyň Hytaıa barha köp garaşly bolıandygy, onuň ıurt içindäki täsirini barha we barha artdyrıandygy bilen bagly. Ikinji bir mesele bolsa, Türkmenistandaky häzirki gaz önümçiliginiň ıagdaıy bilen, Türkmenistanyň Eıran, Orsıet we beılekiler bilen baglaşan gaz şertnamalarynyň talap edıän gazyny ıetişdirmek kynrak düşer. Has anygy, Türkmenistan bu ıurtlaryň hemmesi üçin, öz gol çeken şertnamalaryna ıeterlik derejede gaz öndürmäge ukyply däl. Onsoň bu ıerde hakykatdanam töwekgellik bar. Birinjiden, Hytaıa söwda, syıasy täsir meselesinde aşa garaşly bolmak töwekgelligi bar. Sebäbi Türkmenistan Hytaıa wada beren gyzyny, diňe Hytaıa hem däl, beıleki ıurtlar bilen baglaşan kontraktlarynda wada berlen gazy öndürip bilmese, bu töwekgellik ulalar.
Azatlyk Radiosy: Siz “Türkmenistanyň Hytaıa garaşlylygy” diıen aňlatmany birnäçe gezek agzadyňyz. Eger has anyklaşdyrsaňyz, bu garaşlylyga durmuşda, praktikada nähili düşünmeli? Biz Moskwa garaşly bolmagyň durmuş ıüzünde nämedigini gowy bilıäris. Eısem Pekine aşa garaşly bolmak diımek näme? Onuň praktiki manysy näme?
Sebastiıen Peırous: Men bu, mysal üçin, Türkmenistanyň daşary syıasatyna has kän basyş bolup biler diıip pikir edıärin. Aıdaly, eger-de Aşgabat has Günbatar oriıetnasiıaly daşary syıasat alyp barsa, Hytaıyň Türkmenistany tankytlamaga, käbir derejede oňa haıbat atmaga mümkinçiligi bolar. Men bu esasy meseleleriň biri diıip hasaplaıaryn.
Elbetde, ıene bir töwekgellik bolsa, Türkmenistan Hytaıa aşa garaşly bolsa, Türkmenistanyň beıleki ıurtlar bilen gatnaşyklaryny deňagramlaşdyrmagy kyn düşer. Aıratynam Orsıet bilen gatnaşyklary deňargamly saklamak kyn bolar. Sebäbi biz Orsıet bilen Hytaıyň arasynda türkmen gazy üstünde ullakan basdaşlyk bardygyny bilıäris.
Onsoň Hytaı Türkmenistana onuň Orsıete köp gaz satmazlygy we Hytaıa has kän gaz bermegi üçin has köp basyş eder. Men bu hem ykdysady, hem syıasy basyş bolar diıip pikir edıärin.
Azatlyk Radiosy: Siz bu sebitdäki ıene bir esasy oıunçyny, Orsıeti agzadyňyz. Belleışiňiz ıaly, Moskwa bilen Pekiniň arasynda öňdenem basdaşlyk bar. Eger bäş-on ıyl öňe nazar salsak, bu basdaşlyk nähili ıagdaıa baryp ıeter, onuň nähili netiri bolar öıdıärsiňiz?
Sebastiıen Peırous: Meniň pikirimçe, basdaşlyk, özara ıaryş şu wagta çenli esasan ykdysady derejede boldy, ıagny ozalam aıdyşym ıaly, gaz üstünde boldy. Meniňçe, Türkmenistan Merkezi Aziıanyň beıleki respublikalaryndan biraz başgaça, ıagny bu ıurduň, bilşimiz ıaly, hemişelik bitaraplyk durumy bar we ol daşary ıurtlar bilen hyzmatdaşlyga azrak açyk.
Beıleki ıurtlar barada aıdylanda, Orsıetiň Merkezi Aziıada howpsuzlygy kepillendirmek, bolmanda bölekleıin üjün etmek mümkinçiligi bar, Hytaıyň bolsa ykdysady täsiri uly. Men Türkmenistanda Hytaıyň we Orsıetiň roly has köp söwda we ykdysady gatanşyklara ıykgyn eder diıip oılanıaryn. Eger hatda Türkmenistan howpsuzlyk problemalary bilen ıüzbe-ıüz hem bolsa, Orsıet ol ıerde ıagdaıyň ıaramazlaşmagyna ıol bermez. Hiç kim bu sebitdäki ıurtlaryň birinde ıene bir durnuksyzylygyň bolanyny görmek islemeıär. Şol bir wagtda Türkmenistan ıaly nebit-gaza baı ıurtda durnuksyzlygyň bolmagy asla islenmeıär.
Azatlyk Radiosy: Siz Türkmenistan Hytaıa aşa garaşly bolsa, Aşgabadyň deňagramly daşary syıasat alyp barmagy kyn düşer diıdiňiz. Siziňçe, Aşgabat Hytaıa azrak garaşly bolmak üçin, ıagny bir tarapa aşa bagly bolman, öz aıagynyň özi durup bilmek üçin iş ıüzünde näme etmeli ıa nämeler edip biler?
Sebastiıen Peırous: Eger biz Türkmenistanyň esasy serişdesi gaz diıip pikir etsek, ıagny ony bu ıurduň bıujetiniň esasy maliıe çeşmesi hasaplasak, Türkmenistanyň Hytaı bilen gol çeken şertanmasy barada oılanamyzda, bu Türkmenistan üçin barha we barha kyn bolar. Bu ıerde görnetin başga-da partnerlar bolup biler. Birinjiden “Nabukka”, emma “Nabukka” ilerläbermeıär we bu proekt barada bir topar şübhe bar.
Emma Türkmenistan gaz meselesinde, aıdaly, Eıran bilen has köp hyzmatdaşlyk edip biler. İöne Birleşen Ştatlaryň basyşyny nazara alsaň, Eıran bilen hyzmatdyşlyk etmek hem beıle aňsat däl. Hatda Türkmenistanyň hemişelik bitaraplyk durumy bar, şu sebäpden ol Eıran bilen-de, sebitdäki beıleki ıurtlar bilen-de has erkin gatnaşyk edip biler diıemizde hem, her nähilem bolsa, bu beıle aňsat iş däl.
Ikinji bir tarapdan bolsa, Türkmenistan TOPH proektine, ıagny Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan gaz geçirijisine hem has köp bil baglap biler. Emma bu ıerde-de kynçylyk ıetik, şu wagta çenli bu proektiň nähili amala aşyryljagy belli bolman dur. Birinjiden, bu proekti kim we nähili ıagdaıda maliıeleşdirjek, ikinjiden, bu geçirijiniň guruljak ıerlerinde, Owganystanda howpsuzlyk meselesi nähili boljak?
Eger gelıän ıyllarda Owganystandaky ıagdaı bulaşsa, bu hili aşa gymmat proekt üçin örän uly töwekgellik bolar. Ondan ötri, gelıän ıyllarda, Hytaıyň häzir Türkmenistan bilen baglaşan gaz şertnamasy bilen bagylylykda, bolmanda siziň gazyňyz babatda, Hytaıyň güıçli ykdysady täsiri saklanyp galar.
Täze turba gurlar
Pekin gatnaşyklary ösdürıär
"Hytaı pozisiıany güıçlendirıär"