Taş Hakkında - Mineral
Hava etkilerine en fazla dayanan, taşıyıcı gücü fazla olan doğada bol miktarda bulunan taş, mimarının en soylu malzemesi olarak kabul edilmiştir. Taş basınca karşı çok dayanıklı, çekmeye karşı ise zayıf bir malzemedir. Bu nedenle büyük açıklıkların geçilmesinde yalnız basınç kuvveti olan kemer, tonoz ve kubbeler yapılmıştır. Taşın çekme dayanımı basınç dayanımının %10 kadardır.
Dağlar taşlar jeolojik olarak 3 grupta yer alır. Bunlar; Mağmatik Taşlar, tortul taşlar, başkalaşım taşlarıdır.
1) Mağmatik Kayalar: Yerküre kabuğunun ergimiş halinin (Mağma) soğuması ile oluşmuştur ve ilkel kaya olarak da bilinirler. Tipik yapıları kristallenmiş taneli, tane boyut ve tipleri ise ergimiş halinde bileşimine ve soğuma hızına bağlıdır. Mağmatik kayalar 3’e ayrılır. Bunlar; plütonik, hypabyssal, ve volkanik kayalardır.
Plütonik Kayalar: Oldukça derinlerde oluşmuş ve dolayısıyla iri taneli olanlardır.
Hypabyssal Kayalar: Orta derinlikte, genellikle yerkürenin kabuğundaki çatlakları dolduran mağmanın soğuması ile oluşmuşlardır. Bunlar tipik ince kristal dokuludurlar.
Volkanik Kayalar: Yerküre yüzeyinde, volkanik mağmanın çok çabuk soğuyarak çok ince kristal veya camsı doku vermesiyle oluşmuşlardır.
Mağmatik kayalar silis içeriğine göre de sınıflandırılırlar. %66 dan fazlaysa asitli, %52 den az ise bazik, geriye kalan kısım ise orta olarak adlandırılır.
MAĞMATİK KAYA ÇEŞİTLERİ:
Granitler: Asitle karakterde ve plütonik kayalar olduğu bilinmektedir. Granitleri diğer mağmatik kayalardan ayıran özellikler, daha iri taneli ve açık renkli (açık gri gibi) olmalarıdır. Granitler inşaatçılıkta kullanılan taşların en kuvvetlisi ve en dayanıklısı, çok az gözenekli ve su emmesi olan, fakat işlenmesi en zor olanıdır. Ticari olarak elde edilebilen granitlere iki örnek verecek olursak; Biri orta plütonik kayalarda granitin dokusuna benzer, fakat daha ince ve koyu renkli siyanit (Kırmızı mısır mermeri), diğeri çok ince veya camsı dokulu genelde siyah renkli volkanik kaya olan bazalttır.
Mineraller: Mağmatik kayaları doğal olarak oluşturan bileşenler mineral olarak adlandırılır. Mağmatik kayaçlardaki minerallerin başlıcaları şunlardır: Kuvars (silisin kristal şekli), feldispat ve mika’dır.
Kuvars: Çok sert ve keskin çakı veya eğe ile çizilemeyen camsı tanecikleri ile çoğu zaman ayırt edilebilir. Kuvars granitin bileşimlerinin en dayanıklısıdır.
Yer kabuğunda en fazla bulunan kuvars minerali, SiO2 bileşiminde ve 2,85 gr/cm³ özgül ağırlığındadır. Sertliği 7 olup, 1785°C gibi yüksek bir sıcaklıkta erir. Renksiz ve saydam olduğu kadar, kırmızı, pembe, mavi, eflatun ve beyaz renklerde de bolca bulunur. Kuvars minerali en çok mağmatik kayaçlarda bulunur. Doğada %10/ saflıkta kuvars bulmak çok güçtür. Hassas olarak kullanıldığı optik ve elektronik sanayiinde %99,99 saflıkta olması şartı aranır. Metalurji sanayiinde %99,5, cam sanayiinde %99,6 oranı aranmaktadır. Seramik sanayiinde %97-98, Porselen sektöründe %97 oranı aranmaktadır.
En büyük kuvars yatakları Brezilya’da bulunur. Türkiye kuvars yönünden zengin değildir.
Kuvars, kristal eşya ve züccaciye malzeme imalinde kullanılır.
Feldispat: Beyaz, gri, pembe veya kırmızı olabilir. Oldukça serttir ve sadece eğenin kenarı ile veya keskin bir çakı ile çizilebilir. Bazı feldispatlar özel bileşimlerinin havada bozulmasıyla çok yavaş bir şekilde çini toprağına (kaoline) ayrışır.
Mika: Yumuşaktır ve çakı ile kesilebilir. Yapısı pul puldur ve büyük miktarda ya da büyük kristalli olduğunda taşın dayanıklılığını etkileyebilir. Beyaz, kahverengi veya açık yeşil diye ve koyu yeşilden siyaha diye adlandırılan iki çeşiti vardır.
Apatit: Sıcaklığın 1400°C’nin altına düşmesini takiben, demir oksitlerle birlikte fosforun mağmadan ayrışmasıyla, daha açığı mağmadan itilmesiyle başlar. Bu suretle çevre kayalarının içine borlanarak itilen fosfor veya zengin fosforlu mağma, orada esas veya tali mineral olarak apatit’i meydana getirir. Doğada bağımsız kütleler, yumrular, donuk renkli kristal yığınları halindedirler.