SOSYOLOJİK YÖNÜYLE AHLAK
Download "SOSYOLOJİK YÖNÜYLE AHLAK"
1 bilimname, XXIII, 2012/2, SOSYOLOJİK YÖNÜYLE AHLAK Ayşe KARAKÖSE Dr., D.İ.B. Özet Ahlak, bireyin toplumsallaşmasına ve topluma geliştirici yönde katkı sağlamasına imkân veren bir gerçekliktir. Ahlak, toplumsal boyutu ve yansımaları yönüyle sosyolojinin önemli bir konusudur. Öncelikle, çeşitli düşünürlerin ahlakı dayandırdıkları ölçütler ve ahlakın toplumsal kaynaklarına yer verilmiştir. Sosyolojik yönü bakımından ahlakın iç ve dış bağlantıları başlığında niyet, en yüksek iyi, doğru arayışı, vicdan, sorumluluk bilinci, toplumsal norm ve kuralların önemine dikkat çekilmektedir. Bu çalışmada toplumsal bir gerçeklik olarak ahlak fenomeni, ahlak sosyolojisine bir giriş mahiyetinde sosyolojik açıdan ele alınmaktadır. Anahtar kelimeler: Ahlak, Ahlak Öğretileri, Niyet, Vicdan, Sorumluluk. MORALITY FROM A SOCIOLOGICAL PERSPECTIVE Abstract: Morality is a reality that enables the individual to socialize and contribute to the development of society. Morality is an important topic in sociology with respect to its scope and repercussions. First of all, criteria upon which different understandings of morality are based and its sociological origins are included. Intention, quest for highest right and truth, conscience, consciousness of2 Ayşe KARAKÖSE Sayfa 150 reponsibility, and sociological norms and rules are dealt with from a sociological point of view under the heading of internal and external connections. This study deals with the phenomenon of morality as a sociological reality at an introductory level. Keywords: Morality, Teachings of Morality, Intention, Conscience, Responsibility. Giriş Ahlak, bireyin toplumsal hayatında oldukça önemli olan bir gerçekliktir. Başkalarıyla yaşanan ilişki düzeylerinde, sürekli önemini hissettirmekte ve bilhassa bu konumu itibariyle toplumsal hayatta bir ihtiyaç olma özelliğini korumaktadır. Toplum içerisinde yaşayan, dinamik gerçekliği onu sosyolojik yönünden araştırmayı, anlamayı gerektirmektedir. Zira ahlakın, bireyden öte, bireyin bir toplum içerisinde yaşama zorunluluğundan dolayı, toplumsal alanda etkinliği daimi olmuştur. Ahlak konusu, insanın bireysel özgürlüğünü anlama ve hayatında konumlandırmasından, iradesi, seçimi, sorumluluğu, vicdanı, davranışın dışa yansımadan önceki içsel faktörüne (niyet) kadar pek çok iç dinamiği barındırmaktadır. Bu yüzden, çalışmamızda ahlakın genel tanımlamalarını ele aldıktan sonra, çeşitli ahlak öğretilerine, toplumsal ahlak kaynaklarına ve sosyolojik yönü çerçevesinde ahlak konusu işlenecektir. Ahlak sosyolojisine giriş mahiyetindeki makalemizde, ahlak üzerinde de düşüncelerini yoğunlaştırmış olan Yunan ve Batı filozof ve sosyologların düşüncelerine ağırlık verilmiştir. İslam düşünürlerinin ahlak konusundaki görüşlerini burada karşılaştırmalı düzeyde işlemek makalenin içeriğini oldukça geniş tutabilecekti. İslam filozoflarının ahlak konusundaki görüş ve değerlendirmeleri, günümüz itibariyle çıkarılabilecek sonuçlar bir başka yazının konusu olacaktır. 1. Ahlak Ahlaki bilgi, değerlere dair bilgiyi içermektedir. Değerler, insanın doğal eğilim ve gereksinimleri, ahlaki/tinsel eğilimleri, dünya görüş ve inançları doğrultusunda yine onun tarafından geliştirilip benimsenen ve benimsenen nitelikleriyle de insanın eylemlerini yönlendirebilen içeriklerdir. 1 Ahlaki alanda, bireyden bu değer bilgisine sahip olarak eylemesi beklenir. Bireyde değer merkezli davranışları sonucunda bireysel tatmin, sorgulama, davranışın yansıma durumlarına odaklanma, vicdan azabı, sevinç ve iç huzuru duyma, 1 Doğan Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, İnkılap Yayınları, İstanbul 2004, s. 33.3 Sosyolojik Yönüyle Ahlak gururlanma ya da acı duyma gibi duygusal boyut yaşanır. Bu demektir ki, ahlak kavramıyla kişinin yalnızca eylemleriyle değil, düşünceleri, niyetleri, iç dünyası ve yaşantısının bütünüyle sorumlu olduğu açığa çıkmaktadır. Salt görünüşler dünyasındaki eylemlerle sınırlı değildir. Evren içindeki konumuna ve tüm evrene karşı da sorumludur. Bu sorumluluk ise, bireyin ahlak duyarlılığının gelişimiyle ilgilidir. 2 Ahlakın en temel öğesi, elbette ki ahlaki eylemin öznesidir. Özne günlük yaşadığı koşullar içerisinde dâhi, hemen her zaman birkaç alternatif arasında kalır. 3 Doğru ya da yalan söylemek, kendini çıkarını mı ötekini mi üstün tutmak gibi pek çok girift seçimler arasında kalabilir. Bu yüzden ahlak, hep farklı alternatifler arasında seçim yapmayı gerektirir. Üstelik seçim, öncesi ve sonrasını ilgilendiren, niçin seçildiği, başkaları üzerindeki etkisi, seçim şıkları, hangi koşullarda değerlendirildiği gibi pek çok öncülleri içermektedir. Ahlak aynı zamanda, bir öğrenme hadisesidir. İnsanın ahlaklı davranması, onun bazı şeylere bir takım anlamlar vererek, kendi davranışlarını bu anlamlara göre ayarlamasıdır. O halde, psikolojik yönünü davranışta bulunurken karşılaştığımız kişi ya da varlıklar hakkındaki tutum, bilgi ve görgülerimiz 4 oluştururken, sosyolojik yönünü davranışların başkalarını da/başkasını da kapsayan boyutu oluşturmaktadır. Durkheim sosyal bir kurumun, bir ahlak disiplini olmadan yaşayamayacağı görüşündedir. Ahlak disiplininin olmadığı yerde, geriye bireylerin birbirleriyle çarpışacak iştahları kalacağını ifade eder. 5 Bireydeki ahlak bilinci, bireyden başka varlıkların da varlığına işarettir. 6 Bu bakımdan ahlak, başkalarının varlığıyla hayatiyetini sağlar ve korur. Durkheim, ahlakı üç temel prensibe ayırmıştır. Bunlar disiplin, feragat, ve özgürlüktür. Disiplin ahlakı, bir düzen zevkini içermekle birlikte, insan arzularının sınırlanmasıdır da. Ayrıca, bireyin içgüdülerini frenleyen, çalışmayı devamlı telkin eden, kanunlara saygı hissini de ihtiva etmektedir. Disiplinin iç yüzünü, medeniyetin şartlarından ziyade, yaşanılan hayatın parça parça da olsa görünen ahlaki şartlarına bağlar. 7 Demek oluyor ki, toplumun varlığının devamlılığını, huzur ve gelişimini sağlayan, üyelerinin ahlaki kapasitesidir. 8 J.J. Sayfa Erol Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, Ötüken Yayınları, 1. Basım, İstanbul 1995, s. 41; Ahmet İnam, Olanın Ahlakı, Felsefe Dünyası, Sayı 23, Türk Felsefe Derneği Yayınları, Ankara 1997, s Ahmet Cevizci, Ahlakın Temel Etmenleri, Felsefe Ansiklopedisi, ed.: Ahmet Cevizci, c.i, Etik Yayınları, İstanbul 2003, s Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Emile Durkheim, Meslek Ahlakı, çev.: Mehmet Karasan, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1962, s Bedia Akarsu, Max Scheler Felsefesi nde Kişi Kavramı ve İnsan-Olma Sorunu, İnkılap Yayınları, İstanbul 1998, s Emile Durkheim-P.Faucvonnet, Terbiye ve Sosyoloji, çev.: İ. Memduh Seydol, Sinan Matbaası ve Neşriyat evi, Sosyal Bilimler Serisi, Sayı I, İstanbul 1950, s Zygmunt Bauman, Postmodern Etik, çev.: Alev Türker, Ayrıntı yayınları, İstanbul 1998, s.45.4 Ayşe KARAKÖSE Sayfa 152 Rousseau ise, insanın toplumsallaşmasını, ahlaki davranışın kökeninde olan acıma duygusuyla mümkün olarak görür. Acıma duygusu, insana doğuştan verilmekle birlikte, kendi yararına olanı, başkalarına olabildiğince az zarar vererek gerçekleştirmeyi salık verir. İnsanı doğuştan bir acıma duygusuna sahip olarak görmesinden dolayı, onun toplumsal bir varlık olabildiğini düşünmektedir Ahlak Öğretileri Felsefe tarihi antik çağdan günümüze kadarki süreçte ahlak felsefesi (etik) iyi veya en yüksek iyi, doğru eylem ve irade özgürlüğü üzerinde durarak ahlaki eylemi anlamayı çalışır. Neyi istemeliyim?, neyi yapmalıyım?, neyi seçmeliyim? soruları etrafında ahlak felsefesi yapılmıştır. Hâlen de bu tür sorular güncelliğini korumaktadır En Yüksek İyi yi Amaç Edinen Etik Tipleri Etik tarihi en yüksek iyinin ne olduğunu sorgulamakla başlamıştır. Mutlulukçu etik teorileri ile yararcı etik teorileri en yüksek iyi merkezinde teorilerini şekillendirmiştir. Burada her iki teorinin en yüksek iyi konusundaki düşünce biçimleri işlenecektir Mutlulukçu Etik Mutluluk gerçekleştirilmesi gereken en yüksek değer olarak görülür. 11 Sokrates ten başlayarak, Platon, Aristo, Hedonist filozoflar, Epiküros, Kinizm ve Stoacılık mutluluk üzerine çeşitli anlamlandırmalarda bulunmuşlardır. Örneğin Sokrates, Batı düşünce tarihinde bir ahlak teorisi geliştirmiş ilk filozoftur. Ahlak felsefesi, mutluluk öğretisi üzerine kuruludur. Mutlu olmayı istemek, iyinin peşinde olmaktır. En yüksek bilgi objesinin kendi dışındaki her şeyin kullanılabilir ve yararlı olmasını iyi de olduğunu belirtmiştir. 12 Bilgisel doğruluk ile iyi olanı özdeşleştirdiği için, bilgi öğretisinin de bir ahlak öğretisini potansiyel olarak içermekte olduğu görülür. Mutluluk, her insanın bedensel ve tinsel anlamda kendini düzene sokmasıyla ilgilidir. İnsanın bunu yapabilmesi kendini tanımasıyla mümkün olacağından, Sokrates in ahlak öğretisinde kendini tanı! buyruğu önem arz etmektedir Halil Turan, Ahlak Felsefesinde Özgeci ve Çileci Yaklaşımlar, Russeau ve Kant, Felsefe Dünyası, sayı 23, Türk Felsefe Derneği Yayını, Ankara 1997, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Ahmet Cevizci, Etiğe Giriş, Paradigma Yayınları, İstanbul 2002, s.43; Zuhal Karahan Kara, İyi Doğru nun Kaynağı, Bilgi ve Değer-Muğla Üniversitesi Sempozyum Bildirileri, Vadi Yayınları, Ankara 2002, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s5 Sosyolojik Yönüyle Ahlak Platon un ahlak öğretisinde öne çıkan idealar kavramı, görünür(numen) dünyayı anlatmakla birlikte, insanın ahlaki eylemlerini de yöneten ereklerdir. İdealar sayesinde, eylemlerimizi yargılayabiliriz. Bu bakımdan idealar, evrensel ölçütlere hâizdir. En yüksek iyi, dolayısıyla mutluluğun gerçekleşimi, insanın ruh ve bedeni arasında tam bir sağlık, uyum ve denge olması şartlarını ileri sürmüştür. 14 Platon un ahlak teorisi bir toplumsallık ahlakıdır da. Ahlaki eylemlerimiz, esasen toplumsallaşmamızla ilgilidir. 15 Aristoteles, sistematik bir felsefe disiplini olarak etiğin kurucusu sayılır. Hocası Platon un ileri sürdüğü idealar dünyasının varlığını kabul etmeyerek, dünya ve çevresiyle ilişkili olan somut bireyle ilgilenir. Aklın yol göstericiliği sayesinde insana özgü ve kalıcı bir mutluluk mümkün olabilir. Mutluluğun ilk koşulu da etkinliktir. İnsan ancak, tam ve yetkin bir etkinlik sayesinde mutluluk duyabilir. Kendini gerçekleştirmenin sonucu olması yönüyle tüm insanların mutluluğu aramaları gerekecektir. İnsanın kendisi üstün bir değer olduğundan, bizatihi kendisi için mutluluğu istemelidir. Erdem, ruhun akıllı parçasının yardımıyla insanın işlevlerini en iyi şekilde yerine getirme halidir. 16 Erdemin doğru akılla giden bir huy olduğunu belirterek erdemle akıl arasında olması gereken bağa da işaret eder. 17 Hedonizmde ise, en yüksek iyi, hem erek hem de değer olarak hazdır. Eylemin doğruluğunun ölçütü buna göre tanımlanır. Aristippos ve Kirene okulu tarafından temsil edilmiştir. Hazzın ilk derecesi insanı doğayla uyumlu hale getiren yumuşak bir yaşantı şeklidir. İkincisi acıya yol açan sert bir yaşantıdır. Üçüncüsü ise, haz ve acının olmadığı sessizlik durumunu içerir. Mutluluk için önemli bir yaşantı düzeyine birincisinde varılacağına inanılır. Hazcı düşünürler arasında da bu konuda farklı görüşler olmaktadır. Örneğin Hegesias, hazza ulaşmanın hiçbir şekilde mümkün olmadığını, yapılacak tek şeyin acıdan kaçınmak olduğunu savunmuştur. Epikurosçuluk, anlık hazlardan ziyade sürekli bir mutluluğu sağlayabilecek hazlara yönelmeyi ilke edinmiştir. Şiddetli hazları yaşayan biri dâhi acılardan kaçınamayacağına göre, hazlar ılımlı şekilde yaşanmalıdır. Ölçülülük, cesaret gibi erdemler Epikuros için de temel değerlerdendir. Kinizm okulu mensupları, mutluluğu kendine yetme ve mutlak bağımsızlık olarak değerlendirirler. Bilgi bu yolda Sokrates ten farklı olarak, araçtır. İç bağımsızlık, kendine yeterlilik, dünya nimetlerinden uzak durmak mutluluk için önemli koşullardır. Dış etkilerin ahlakî bağımsızlığa engel olacağından yola çıkarak başkalarından bağımsız ve aldırmazlık tutumu Sayfa Harun Tepe, Bir Felsefe Dalı Olarak Etik: Etik Kavramı, Tarihçesi ve Günümüzde Etik, Doğu Batı- Etik, Yıl 1, Sayı 4, Doğu Batı Yayınları, Ankara 1998, s Afşar Timuçin, Düşünce Tarihi, Bulut Yayınları, İstanbul 2006, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Tepe, Bir Felsefe Dalı Olarak Etik: Etik Kavramı, Tarihçesi ve Günümüzde Etik, s.19.6 Ayşe KARAKÖSE Sayfa 154 içerisinde mutluluğun yaşanabileceği ileri sürülmüştür. Bu ahlak öğretisini Diogenes in gölge etme, başka ihsan istemem! sözü özetler düzeydedir. 18 Stoacılıkta da, en yüksek iyi mutluluğu gerçekleştirmekle hedeflenir. Mutluluğu akıl sayesinde doğaya uyum içerisinde yaşamakta buldukları için kiniklere daha yakındırlar. Evrenin akla uygun bir düzeni olduğunu, insana da akılsal düzenin yön verdiğini belirtirler. Buna rağmen, insanı mutsuzluğa sevk edenin, onun aşırı istek ve duygulanımlarıdır. İnsan, aklını kullanarak ölçülü yaşayabilir ve doğru eylemlerde bulunabilir. Ulaşılacak olan erdem de, insanın aklıyla doğa düzenine boyun eğmesi, kendini kontrol edebilme becerisidir. Kötü olan, insanın aklını ve doğru bilgilerini kullanamamasıdır. Bilgelik, tevekkül temel erdemlerdir. 19 İyilik anlayışları, bireylerin maddi boyutlarına bakmaksızın, başkalarının da iyiliği için çaba gösteren bir hayat anlayışı içerdiğinden, erdem görüşleri insanları etkilemiştir Yararcı Etik Yararcı etiğin ahlak teorisine göre, tüm insanlar kendi mutlulukları için çalışırlar. Birey tek başına mutluluğa erişemez, onun mutluluğu ancak toplum içerisinde mümkün olabilir. Yarar kavramını toplumsal bir zemin üzerinde düşünmüş olduklarından dolayı, düşünceleri toplumsalcı olarak kabul edilebilir. Pragmatist filozof olan F. Bacon a göre insan deneysel bilimin gelişimiyle doğaya hâkim olup, kendi adına daha fazla yarar sağlayabilmişse, aynı zamanda ahlaki yaşamda da iyi nin gerçekleşmesini toplumsal ortak bilince sahip olmada görür. Bacon, bir ahlak öğretisi geliştirmemiş olmakla birlikte, kendinden sonrakilerin yararcı öğreti geliştirmelerinde önemli rolü bulunmaktadır. 21 Yararcılık, ahlaklı yaşamayı bireysel ve sosyal mutluluk sanatı olarak ifade eder. Birey, kendi çıkarını, kamunun çıkarlarıyla uyuşturabilecek nitelikte erdemlere sahip olmalıdır. Her ikisinin çatıştığı durumlarda ise, birey kendi çıkarlarından fedakârlık etmelidir. Hucheson, Bentham ve J. S. Mill in öncülüğünde geliştirilen yararcı öğretiler, insanın yaratılışı gereği bencil olduğunu, bedensel ve psişik ihtiyaçlarının doyurulmasıyla mutluluğa ulaşabileceklerinden hareket etmişlerdir. İnsanın güvenlik içerisinde yaşaması ancak toplumsallaşmasıyla mümkündür. Bu sebeple bireyde başkalarını gözetme, dikkate alma gibi bir ilgi de oluşacaktır. Eylemler, tüm toplumun iyiliğini gözeten eylemler oldukları sürece birey için de yararlı olabilir. 18 Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s.59-61; Lokman Çilingir, Ahlaki İlke, Felsefe Ansiklopedisi, ed.: Ahmet Cevizci, c. I, Etik Yayınları, İstanbul 2003, s.133; Harun Tepe, Değerler ve Değer Bilgisi, Bilgi ve Değer Muğla Üniversitesi Sempozyum Bildirileri, Vadi Yayınları, Ankara 2002, s Marci Homiak, Ahlaki Karakter, Felsefe Ansiklopedisi, ed.: Ahmet Cevizci, c. I, Etik Yayınları, İstanbul 2003, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s7 Sosyolojik Yönüyle Ahlak Hucheson un bunu çok sayıda insanın en büyük mutluluğu şeklinde formüle etmesiyle, bir toplumsal yarar düşüncesi de harekete geçmiştir. Toplumsal yarar etiğinin kaynağı Hobbes a kadar uzanır. J. S.Mill de, bireysel mutluluğa ancak toplumsallık içerisinde ulaşılabileceğini vurgulayarak, bireysel mutlulukla toplumsal mutluluğun imkânlılığı üzerinde durmuştur Doğru Eylem i Amaç Edinen Etik Tipi Kant ın Ödev Etiği (Deontolojik Etik) Kant, herkes için geçerli olan evrensel bir etik yasasına ulaşma amacındaydı. Dolayısıyla onun, bir olması gereken sorunuyla yola çıktığı söylenebilir. Ödev etiği, bireyin kendisine koyduğu bir zorunluluk ile, başkalarını da içerecek genel bir ilkeyi gerektirir. Böyle bir yasayı ise ancak özgür insan isteyebilir. Kant, iyi nin böyle bir yasayı isteme ve ona uymada açığa çıkacağını savunmuştur. İrade ve bu ahlak yasasına uygun olarak yaşandığı sürece ahlaksal yaşamdan söz edilebilir. Onun ahlak yasası, kendi irademizle kendimize şart koşup yerine getirmeye çalıştığımız bir buyruktur. Belirleyiciliği doğa yasasındaki gibi zorunlu değil, bizim için bir ödevdir. Ödev ise, yerine getirmeyi kendi irademizle (istenç) üstlendiğimiz, sorumluluğunu kabullendiğimiz bir buyruktur. Ahlak yasası, her türlü doğal belirlenimin dışında, kendimize koyduğumuz bir buyruk olması dolayısıyla koşulsuz buyruktur (kategorik imperatif). Doğru eylem, sadece insana özgü bir eylem olmakla birlikte, istenç ve akılla, yani özgürce konan bir ödevin gereğini yerine getirmeye yöneliktir. Kant ın ahlak yasasının temelinde öyle eyle ki, senin istencinin maksimi, aynı zamanda genel bir yasa koymanın da ilkesi olabilsin formülü bulunmaktadır. 23 Sonuç olarak Kant a göre, ahlaki bir eylemin gerçekliği, onun ilahi bir emir olmasından kaynaklanmaz. Aksine ahlak yasası bu eylemi ilahi bir emir gibi değerlendirmemizi sağlar. Bu nedenle, Kant, ahlak yasasının mutlak gerekliliğine inanır. 24 Ve insanlığı kendinde ve başkalarında her zaman bir amaç olarak görecek, hiçbir zaman bir araç olarak görmeyecek şekilde davran! ilkesini benimsemesine ve savunmasına yöneltir İrade Özgürlüğü nü Amaç Edinen Etik Tipleri Belirlenmiş-özgür olmayan etik ve belirlenmemiş-özgürlük etiği şeklinde ikili ayrımlarla açıklanmıştır. Belirlenimci etikte, Spinoza, Schopenhauer ve doğa Sayfa Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s.65-67; Timuçin, Düşünce Tarihi, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s.69-75; Halil Turan, Ahlak Felsefesinde Özgeci ve Çileci Yaklaşımlar, Rousseau ve Kant, s Hidayet Peker, Ahlak Teolojisi, Felsefe Ansiklopedisi, ed.: Ahmet Cevizci, c.i, Etik Yayınları, İstanbul 2003, s Ülker Öktem, Levy Bruhl ün Ahlakın Bilim Olarak İncelenmesinde Yöntem Adlı Makalesi Üzerine Bir İnceleme, Felsefe Dünyası, Türk Felsefe Derneği Yayınları, Sayı 23, Ankara 1997, s. 176.8 Ayşe KARAKÖSE Sayfa 156 bilimci sosyolojist etikler bulunurken, özgürlük etiğinde Nietzche ve varoluşçu ahlak anlayışları bulunmaktadır Özgür olmayan etik (Belirlenimci) İlk önemli temsilcisi Spinoza dır. Evrende her şey belirlenmiş olduğu için, irade (istenç) düşüncenin bir eğilimi olabilir. İstenç ahlaki yaşamda etkin olmakla birlikte yaratılışımızla ilgili olan belirlenimin yansımasıdır. Özgür varoluş, ancak Tanrı ya ait olabileceğinden, sonlu bir varlığın böyle bir şeye sahip olduğundan söz edilemez. İnsanın özgürlüğü, içinde bulunduğu belirlenimlerin farkına varmakla mümkündür. Bunu da ona verilmiş olan akıl sağlar. İyi, aklı geliştirirken, kötü olan şeyler geriletir. İnsan eylemleri belirlenmiş olduğundan, ahlaklı yaşam Tanrı ya tam bir boyun eğmişlikle gerçekleşebilir. Ahlaksal yaşam, aklın tutkulara karşı bir savaşıdır ve insan özgürlüğe ancak ahlaksal yaşamla ulaşır. Özetle Spinoza, insanı özgürlüğe ulaştıran gerçek bilginin, Tanrı bilgisi olduğunu ve özgürlüğün bu bilgiye sahip olunarak gerçekleşeceğini belirtir. Schopenhauer, iradenin düşünceden önce geldiğini ileri sürer. İrade, eğilimler, yönelişler olarak ortaya çıkar. İradesinin belirleyiciliğinden mutsuz olan insan onu reddederek de mutlu olmaz. Evren istenci yanında bir kendinde istenç geliştirmesi gerekir. Ancak böylece özgür bir varlık olabilir. Ne var ki, insanın böyle bir özgürlüğe ulaşabileceği konusunda kötümserdir. İnsan, evren istenci karşısında çaresizdir. Sonuçta insana kendindeki evren istencini kırmasının bir iç dinginliğe kavuşmakla olabileceğini ileri sürerek Budizmin Nirvana anlayışından esinlenerek bir asketizmi önerir. 27 Yeniçağın olgucu-doğa bilimci düşünüşe göre, her şey doğal nedenlere bağlı olarak açıklanabilecektir. Bu düşünüş tarzının gelişmiş şekli olan pozitivim, ahlaklılığın kaynağını doğada ve insanın biyo-psikolojik yapısında bulur. Durkheim in ahlakı, toplumsallaşmayı sağlayan ve yöneten toplum yasaları altında incelenebilecek olgular olarak görmesi sosyolojist etik altında kavramsallaşmasına sebep olmuştur. Sosyolojist etik, toplumu doğanın bir parçası görür ve doğa yasalarını toplumda da geçerli olduğunu savunur. 28 Durkheim, pozitivist gelenek içerisinde ahlak olgusuyla ilgilenen bir sosyologdur. Ahlak sosyolojisinin kurucusu olmuş, hatta pozitivist geleneklerle çalışacak bir ahlak biliminden de söz etmiştir. Ona göre böyle bir bilim, sosyal grup ve toplum içinde geçerli olan ahlaki değerleri iki yönden incelemelidir. İlki, değer, ilke, norm türünden ahlaki belirleyicilerin tarihsel kaynaklarını, oluş nedenlerini ortaya koymak. Diğeri de bunların toplumsal işlevlerini açığa çıkarmak. Durkheim, ahlaki belirleyicilerin toplumsal olaylarda etkisine dikkat 26 Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s9 Sosyolojik Yönüyle Ahlak çekmekle birlikte, onları az çok bağımsız değişken olarak sayan ve işlevsel olarak toplumun açıklanmasında başat nedenler arasında gören bir ahlak bilimi oluşturmaya çalışmıştır. Pozitivist görüşte, olan olması gereken ayrımı esas alındığından, olması gereken Durkheim in ilgisi dışında kalmıştı. Başta değerler olmak üzere, olması gereken alanına girenleri, olgu gibi ele alma gereğini duydu. 29 Levy Bruhl ise, filozofların ahlak konusunda a priori ya da tümevarım yöntemleriyle, anlaşmazlık konularına son verilebilecek kesinliğe ulaşamadıklarını vurgulayarak, artık teorik ahlaktan vaz geçilmesi gerektiğini, ahlakın tıpkı sosyal olaylar gibi düşünülmesin yeri geldiğine dikkat çekmiştir. Ahlaki olayları bu şekilde ele alış, sosyoloji biliminin ilgi alanındadır. Teorik olan kısmı eylemlerimizin temelini kurarken, pratik ahlak bu kaynaktan uygulamalı sonuçlar çıkarmaktadır. 30 Teorik olan etik, pratik olan ise, ahlak sosyolojisi şeklinde ifade edilebilir. Teorik ahlak, bir sentez oluşturmaya, Locke ın deyimiyle değer yargıları kurmaya çalışır. Teorikle pratik arasında tıpkı önsözle sonuç arasındaki gibi bir ilişki vardır. Düşüncelerle (teorik) davranışlar arasındaki ilişki daha müphem olmakla birlikte, davranış üzerindeki sosyolojik bir tahlil yardımıyla çözülebilir. İşte burada, Levy Bruhl, sosyolojinin kullandığı yöntemle, ahlakın anlaşılabileceğini ileri sürmüştür. Onun bu yaklaşımı, Durkheim in yaklaşımı olan sosyal olayların fiziksel olaylarda olduğu gibi nedensellik prensibiyle açıklanabileceği şeklindeki görüşüyle benzerlik göstermektedir. 31 Comte un ahlak anlayışı ise, diğerkâm ahlak anlayışı merkeze alır. Bunu, ilke için sevgi, gaye için ilerleme, esas olarak ahenk, bütün alem için yaşamak, başkası için yaşamak şeklin özetlemiştir Özgürlük Etiği Nietzche ve varoluşçu filozoflar arasında özgürlük etiği açıkça tartışılmıştır. Nietzche, Ahlakın Soy Kütüğü ifadesini, ahlak kurumunu, ahlakın bir toplumda nasıl ortaya çıktığını, hangi fonksiyonları yerine getirdiğini, insanların niçin ona bağlanmak zorunda bulunduklarını açıklamak anlamında kullanmıştır. 33 Ona göre, yaşam azalan ve çoğalan güçlerin birbirlerini etkileyen bir hareketidir, bir güçler savaşıdır. Yenilenme ve yapılanma süreci bakımından yaşam, sürekli bir Sayfa Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Ülker Öktem, Levy Bruhl ün Ahlakın Bilim Olarak İncelenmesinde Yöntem Adlı Makalesi Üzerine Bir İnceleme, s Öktem, Levy Bruhl ün Ahlakın Bilim Olarak İncelenmesinde Yöntem Adlı Makalesi Üzerine Bir İnceleme, s A. Bertrand, Ahlak Felsefesi, çev.: Salih Zeki, sad.: Hayrani Altıntaş, 2. Basım, Akçağ Yayınları, Ankara 2001, s Ahmet Cevizci, Ahlakın SoyKütüğü Felsefe Ansiklopedisi, ed.: Ahmet Cevizci, c.i, Etik Yayınları, İstanbul 2003, s.124.10 Ayşe KARAKÖSE Sayfa 158 tekrardan ibarettir. Ahlak ve kültür eleştirisi yaşam felsefesine dayanan bu doğa anlayışına bağlıdır. Onunla özdeşleşen nihilizmi, yaşamın katılaştırılmasına karşı protestoyu gerçekleştirebilecek, sorgulayan, güç istencini harekete geçirebilen, çile çekmeyi göze alabilen insanın yapabileceğini açıklar. Bu insan modelini diyonizyan kavramıyla adlandırır. İyinin ve kötünün ötesine geçmeyi başarabilmiş, yeni değerler, yeni anlamlar yaratabilecek duruma gelmiş bir insandır. Böylece üst insan, yani özgür insan olunabilir. 34 Onun değerleri yeniden üreten onları yaşamdan kopuk halinden uzaklaştırarak yaşamla bütünleştiren değer atfına da değinmek gerekir. Kitleleri uyuşturan, düşünceden uzaklaştırarak hazırcı bir şekilde alınan değer eğitimine karşı çıktığı ünlü aforizması olan Tanrı öldü ifadesi değerlerin de yeniden değerlendirilmesi şeklindeki yaşam mücadelesini özetlemektedir Varoluşçu Etik Varoluşçuluk, birçok bakımdan yeniçağın özne merkezli felsefelerinin bir uzantısı sayılır. Varoluşçuluğun en önemli ve etki bırakmış yanı, üzerinde durduğu etik olmuştur. Batıda eşitliği ve ilerlemeyi paylaşan birey, eşitlik uğruna özgürlüğünü kaybetmeye başlamıştı. Modern toplum bireye birçok şey kazandırmakla birlikte, insan bu kazanımlar uğruna kendini yitirmeye başlamış ve kendine karşı yabancılaşma sürecine girmiştir. 35 Bu sebeple, varoluşçuluğun bireyi silikleştiren, edilginleştiren yaşama biçimine bir tepkinin ürünü olduğu söylenebilir. Varoluşçu filozoflardan Kierkegaard, insanın kitle içinde benliğinden uzaklaşmasının, ancak kendisini hissetmesini sağlayacak olan bir endişeyi duyumsayarak kurtulabileceğini savunmuştur. Bireyin kendine gelmesi bu endişeyi dürtüp uyandırmasıyla mümkün olabilir. Ortaya çıkan kendinin farkındalığıyla, birey bir sonraki aşama olan Tanrı ile bağlantı içine girebilir. Kierkegaard, özgürlüğü Tanrı ile bağlantı içinde olma hali olarak ifade etmiştir. Bir diğer varoluşçu filozof da, 20. yüzyılın varoluşçuluğuna genel bir form kazandıran M.Heidegger e göre varoluş, yalnızca teorik akıl yoluyla değil, varlığın bütünlüğü içerisinde açık olabilir. O da, varoluşun özünü insanın kendisi olması ve kendini tanımasında görür. İnsan, soru sormaya, kendini gerçekleştirmeye başladığı andan itibaren, istenç sahibi, özgür insan olmaya da başlamış demektir. Kierkegaard dan farklı olarak varoluşunu borçlu hissedebileceği bir Tanrı da yoktur. Özgür insan tamamıyla kendi söylemini kurabilen kaygı sahibi insandır. Sartre ise, varoluşun gerçekleşimini bulantı kavramına odaklandırarak açıklar. İnsan kendini, düşünme yoluyla bulabilir. Düşünmeye başladığı andan itibaren hiçlik ten varlık sahasına çıkabilir. Varlığını 34 Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s11 Sosyolojik Yönüyle Ahlak duyumsamasıyla özgürlüğe mahkum bir varlık olduğunu da idrak eder. Böylece, kendini sürekli yeniden yaratmaya mahkûm eder. Başkalarını hissetmesiyle, bu saçma dünyada kendini bir merkez olmaktan kurtarır. Başkalarının sorumluluğunu üstlenmiş olan insan tam anlamıyla özgür olabilir. Doğru eylemi, sorumluluğu özgürce üstlenilmiş eylem olarak açıklar. Ahlaklılığın da her çağda kendi doğrularını yaratan insanın özgür eyleminde açığa çıktığını savunmuştur Ahlakın Toplumsal Kaynakları 3.1. Hukuk Hukuk, amaçsal ve işlevsel yönüyle olmak üzere iki açıdan ele alınabilir. İlki, toplumsal düzenin sağlanması için bireyin diğerleri ve devletle olan ilişkilerini düzenleyen kurallar bütününü, diğeri ise kendilerine uyulmadığı takdirde devletin koyduğu yasalarla, yine devlet tarafından gerçekleştirilen düzenleyici kurallar topluluğu anlamını içermektedir. 37 Hukuk, hak ve haksızlığın ne olduğunu araştırır. Örf ve adetlerin eksik kalan yönlerini giderecek şekilde hazırlanıp geliştirilse de, hak konusunda değişmez esaslara ulaşılabileceğini söylemek güçtür. Bu yüzden, hak ve haksızlık kavramlarının, zaman mekâna, ülkelere, bireylere göre değişebilen anlayışlara sahip olacağı söylenebilir. Kanunlarının ülkelerindeki ahlak anlayışını yansıtması, hukukun temel prensiplerindendir. 38 Hukuk, kurallarına uyulmamasını suç olarak tanımlar. Suç ise, biçimsel anlamıyla yapılmaması gerekendir. Belirli bir ilişkide yapılmaması gerekeni yapma, yapılması gerekeni ise yapmama olarak ifade bulur. 39 Hukuk, ahlaki kuralların çiğnenmesi durumunda araya girerek cezalandırıcı müeyyideler uygular. Ancak hukuk dışındaki ahlak düzenleyici kurumlarda ise, ceza yanında mükâfat da kullanılır. Hukuk mükâfatlandırmayıp cezalandırırken, diğer sistemler, yerine göre ceza ya da mükâfatlandırıcı unsurlarla bireye ve dolayısıyla topluma ahlaki yargıları öğretmiş olmaktadır Din Din, ahlaki hayatın tek kaynağı olmamakla birlikte, en önemli kaynaklarındandır. Dinin insan ilişkileri bakımından en önem verdiği şey ise, adalettir. İnsanların Tanrı ya karşı bir takım vazifelere sahip oldukları gibi, birbirlerine de sorumlulukları vardır. Tanrı ya karşı işlenen kusurlarda (günahlar) onun merhametiyle bağışlamanın mümkünlüğü vurgulansa da, asıl Sayfa Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Doğan Özlem, Kavramlar ve Tarihleri I, İnkılap Yayınları, İstanbul 2002, s Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Ionna Kuçuradi, Etik, Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları, Ankara 1996, s Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s.128.12 Ayşe KARAKÖSE Sayfa 160 olarak kul hakkı ifadesiyle bireylerin başkalarına olan sorumlulukları üzerinde durulmaktadır. Dinin temel ahlaki ilkeleri, adalet kavramı çerçevesinde, başkalarına zarar vermemek ve faydalı olmaktır. Din, kaynağını Tanrı dan alan bir ahlak sistemidir. Ancak bir hukuk sisteminin dine dayanması, onun sosyal temele dayanmadığını da göstermez. Zira ahlakın kaynağı olarak kabul edilen din, örf ve adetler, hukuk hep topluma dayanmaktadır. 41 Teolojik etik anlayışının temel ilkesi, bireylerin her zaman Tanrı nın iradesine uygun şekilde eylemeleridir. 42 Aynı zamanda, insanı insan kılan ve ahlaki bir varlık oluşunu pekiştiren, onun ölüm ötesiyle ilgili metafizik bir düşünceye dair inanca sahip olmasıdır. 43 Ahlakın müteal yani fertten aşkın oluşu sebebiyle, toplum telakkileri onun temel kurallarını Tanrı dan gelen bir kanun gibi ifade eder. Toplum ne kadar geniş olursa bu kurallara ihtiyaç o oranda artar. Çünkü toplum küçük olduğunda bireyle toplum arasındaki fark da önemsizleşir. Bütün parçadan zor ayrılabilir ve bütünün menfaatlerini kavramak bireylerce de zor olmaz Örf ve Âdetler Örfler, bir toplum için hayati önemde olup, kendine has ahlaki kıymetleri içerir. Âdetler ise, hayati önemi olmayan ve buna uyulmadığı takdirde de zorlama mekanizması belli olmayan normlardır. 45 Nesilden nesle aktarılan davranış biçimlerine örf ve adetler denilmekle birlikte, bunlara davranışlarımızı düzenleyen kaideler olmak yönüyle ahlak normları da denilmektedir. İyi kötü, doğru yanlış gibi kıymet hükümleri de örf ve adetlere dayanır. Bu değer yargıları, varlıklarını sürdürebilmek için toplumlar tarafından biçimlenir. 46 Toplumsal değişmeler yalnızca, bir zamanlar toplumsal olarak kabul edilmiş davranış tiplerinde, örf ve adetlerde değişiklikler yapmakla kalmayıp, geçmişteki sosyokültürel dünyanın ahlaki çerçevesini tanımlamış olan kavramlarda da değişmeler yapmaktadır. 47 Ancak ahlakın değişmesi bir gerçek ve mecburiyet olsa da, toplumun hedefi ahlakı değiştirmek değil, ideal olarak onun değişmezliğini sağlamaktır. Ahlak kurallarındaki değişmeler, şekilde değişmeler halinde ortaya çıkar. Aynı muhteva başka biçimlerde yaşanır. 48 Örneğin toplumda bugün ifade edilen saygı değer yargısının form kazanmış hali faklıdır. 41 Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Lokman Çilingir, Ahlaki İlke, Felsefe Ansiklopedisi, ed.: Ahmet Cevizci, c.i, Etik Yayınları, İstanbul 2003, s.133; Marci Homiak, Ahlaki Sorumluluk, Felsefe Ansiklopedisi, ed.: Ahmet Cevizci, c.i, Etik Yayınları, İstanbul 2003, s Turan Koç, Ölümsüzlük Düşüncesi, İz Yayıncılık, İstanbul 1991, s Emile Durkheim, Meslek Ahlakı, s Ctutehfield Krech, Cemiyet İçinde Fert, çev. : Mümtaz Turhan, Millî Eğitim Basımevi, İstanbul 1983, s Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Alasdair Macintyre, Ethik in Kısa Tarihi, çev.: Hakkı Hünler-Solmaz Zelyüt Hünler, Paradigma Yayınları, İstanbul 2001, s Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s.97.13 Sosyolojik Yönüyle Ahlak Aile, okul gibi bireyin toplumsallaştığı alanlardan toplum içerisindeki yaşanma haline kadar saygı kavramı hâlâ geçerliliğini korusa da, mevcut ilişkilerde çok farklı şekillerle ifade edilebilmektedir. Ahlaki yargı organı doğrudan doğruya toplum olduğu için, ahlaktan bahsedildiğinde akla, din ve hukuktan ziyade örf ve adetler gelmektedir. Din ve hukukta, ahlaki ifadeler yazılı şekilde ifade edilmiş olmakla birlikte, örf ve adetlerde bu, sözlü gelenekle intikal eder. Bu bakımdan sözlü gelenekle aktarılan ahlaki yargılar oldukça değişiklik gösterir. 49 Toplumsal kaynaklar arasındaki önemli bir ayrıntı, hukuk ve örf-adetlerin bireylerin bireyselliğinden ziyade sosyal alandaki yaşamlarını düzenlemesiyken, dinin hem bireysel hem de toplumsal hayatı düzenleyici hususları barındırmasıdır. Hukuk da örf adetler de bireyin değer yargısını, ceza ve mükâfatları içselleştirmesini öne almaz. Niyet faktöründen ziyade önemli olan davranışa yansıma boyutudur. Din ise, her bireyin niyetini ve dolayımında davranışını geliştirmeye vurguda bulunmaktadır. 4. Sosyolojik Yönü Bakımından Ahlakın İç ve Dış Bağlantıları 4.1. Niyet Niyetler, sebeplerle, niçin sorularıyla anlaşılmaya çalışılır. Sorular verdiği cevaplar, kısmen de olsa niyetleri-mizi bulmaya yardımcı olur. Davranışların sebeplerini fark edebilmeye odaklanmış olan bu sorular, onları değerlendirme esnasındaki tutumları da belirler. Örneğin, yolda bilmeyerek çarpan birisine dikkatsizliğinden dolayı gösterilen tutum daha ılımlı olabilirken, çarpma eylemi kasten yapıldığında ise, tutumlar farklı olacaktır. Ahlaki gelişim üzerinde duran J. Piaget in belirttiği gibi, henüz çocukluk dönemlerinde 4-8 yaş arasında davranışları sadece gözlenebilen sonuçlarına göre değerlendirebilmektedir. Ancak 8 yaşından sonra neyin iyi, neyin kötü olduğuna ilişkin yargıları, zihin seviyesi, yetişkinlere yakın olarak hüküm vermeye uygun olacağından davranışları niyetlerine göre değerlendirmeyi öğrenmektedir. 50 Çocuk, bu yaşa kadar davranışları sınırlı yönleriyle görür; her davranış birçok durumları kapsadığı için bu yönleri görmesi zihinsel yapısıyla orantılıdır. Davranışlar hakkında kapsamlı bir değerlendirme, ancak konuyu ya da olayı, durumu bütün yönleriyle görebilmekle olabilmektedir. Davranışları değerlendirebilmek için yalnızca, dışa yansıyan ekran boyutu da yeterli olmamaktadır. Çoğu zaman insanların niyetleri bilinmeden yaptıkları davranışlar da yanlış değerlendirilebilir. Sayfa Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s.29.14 Ayşe KARAKÖSE Sayfa 162 İyi ahlak için, niyet yeterli değildir, mutlaka getirdiği sonuçlar da iyi olmalıdır. Aksi takdirde, Engizisyon devrinde içlerine şeytan girdiği için ruhlarını kurtarmak amacıyla Müslümanları yaktıklarını söyleyen İspanyolların davranışlarını da iyi olarak kabul etmek kaçınılmaz olurdu. 51 Bu hususta varoluşçu filozoflardan Sartre, kötü niyetle edimde bulunmanın anlamını, kişinin kendi eylemlerinde sorumluluklarından kaçması ve kendi sorumluluğunu bir takım dış etkenlere yıkması şeklinde ifade etmiştir En Yüksek İyi Problemi Birey iyi ve kötüyü nasıl öğrenir. Doğrudan doğruya başkaları tarafından mı verilir, yoksa her birey kendine göre bir ahlak anlayışını mı oluşturur? İyi ve kötü de aslında öğrenilen hayata dair karşılaştığımız olaylara atfettiğimiz değerlerdir. Birey tek başına toplumdan kopuk olarak yaşayamayacağına ve gelişimini tamamlayamayacağına göre, bu değer ifadelerinin de toplumun yönlendirmesinden uzak yaşanamayacağı söylenebilir. Eylemlerimiz üzerinde düşündüğümüzde, onları değerli bulduğumuz şeyleri gerçekleştirmek ya da değerli bulduğumuz amaçlara ulaşmak için yaptığımızı saptarız. En değerli gördüğümüz şey, aslında en iyi olarak da görünür. Ulaşılmak ve gerçekleştirilmek istenen şey olarak en yüksek iyi, çeşitli ahlak öğretilerinde doğaya uygun yaşama (stoacılar), acıdan kaçınma (kirene okulu), yararlı olanı gerçekleştirme (sofistler, J.S.Mill vd.) olarak tanımlanmıştır. En yüksek iyi yi gerçekleştirmek isteyen düşünürler onu, ulaşılması ve olması gereken bir olgu olarak tasarlarlar. Bununla birlikte, en yüksek iyi nin ne olduğu konusunda müştereklik olmadığı ifade edilebilir Doğru Eylem Doğru eylem problemi, erdem ve vicdan sorunsalı üzerinde durur. Erdemler, iyi nin gerçekleşmesi için kişinin sahip olması gereken yetenek, beceri, kapasite ve yeterliliklerden oluşmaktadır. Pek çok filozofun düşünme çizgisinde erdemlere yer verdiği görülmektedir. Örneğin Platon, kendine hâkim olma, cesaret, bilgelik ve adalet olmak üzere dört erdem üzerinde durmuştur. Aristoteles ten beri ahlak erdemlerinin yanında ve bilhassa onların üzerinde hakikate ulaşmayı sağlayacak olan bilgelik erdeminden de söz edilmiştir. Bun yanı sıra, stoacı mutluluk öğretisinin temel erdemi kendine aklını kullanarak hâkim olma iken, pragmatist öğretilerde temel erdemler para biriktirme, girişimcilik gibi bireye faydası olan değer yargılarıdır Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Paul Strathern, Sarthre, çev.: Nemciye Uçansoy, Gendaş Yayınları, İstanbul 1998, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s15 Sosyolojik Yönüyle Ahlak 4.4. Vicdan Davranışlarımızı ahlak sınırları içerisinde tutan esas güç, sağlam bir vicdandır. İnsan sadece davranış kurallarını öğrenmekle değil, belli davranışlar karşısında sevinç, keder, nefret gibi bir takım duygulara sahip olmakla ahlaklı olur. Vicdan yalnızca doğuştan getirilmediği için, sıkı bir ahlak terbiyesiyle oluşur. 55 Ancak Rousseau, Descartes, Kant gibi filozoflar ise vicdanın doğuştan geldiğini ileri sürmüşlerdir. 56 Vicdan, Kant ın ödev etiğinde kendi kendimize koyduğumuz ahlak ilkeleri ile eylemlerimiz arasındaki tutarlılığı akılcı ölçütlere göre denetleyen, bir tutarsızlık halinde bu tutarsızlığı bize bir çeşit acı olarak yaşatan bir üst duygudur. Pragmatistlere göre ise vicdan, temelde doğru eylemi doğal ve sosyal gereksinimlerin giderilmesine hizmet eden eylem olarak ifade edilmektedir. Bu sebeple doğuştan getirilen bir yeti olmadığı gibi deneyimle kazanılmış olduğundan bireylerde a priori değer bilinci de olmaz. Teolojik etikler, vicdanî merkezde Tanrı nın içimizdeki sesi olmakla birlikte, eylemlerimizi Tanrı buyruğuna göre yargılar. 57 Vicdanı davranışlarımızı ahlaki niteliklerine göre suçlayan ya da savunan bir iç ses olarak tanımlayan filozofların yanı sıra (Cicero ve Seneca gibi), vicdanı akla uygun bir ifade şekli olmakla birlikte, düşünce ile değil de duyguyla varılan bir yargı şekli olduğu üzerinde duran (Scheler gibi) filozoflar olmuştur. Nietzche de gerçek vicdanın insanın kendini onaylamasından, kendine evet diyebilme yeteneğinden kaynaklandığını ileri sürmüştür. 58 Vicdan, insanın kendisinin ve başkalarının davranışları hakkında doğru ya da yanlış, iyi ya da kötü gibi yargılar vermesini sağlar. Bu yönüyle içsel yargılama görevine sahiptir. Yeri geldiğinde hiçbir hâkim, vicdanın insanı yargıladığı kadar etkili bir yargıyı yapamaz. Ancak kimi insanlarda bu iç ses, güçlü şekilde kendini hissettirirken, kimilerinde vicdanın bu gücü bariz değildir. Bu görünürlüğü ne sağlar, neden kimilerinde fazla hissettirir sorularına, aile, çevre, eğitim, bilinç düzeyi yani farkındalık, bireyin kendi davranışlarını, davranışa çıkmadan önceki niyeti sorgulama gibi farklılardan kaynaklanabildiği şeklinde varsayımlar ortaya çıkabilmektedir. Vicdan, bireyin çıkarlarını savunmaz. Aslın bir dengeyi, içsel bütünlüğü arar. Eylemden sonra harekete geçtiği gibi, içsel bütünlüğe ulaşmayı amaç edinen bireylerde henüz eyleme geçmeden vicdan, kişiyle olan iletişiminde ses verebilir. Sayfa Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Necmettin Tozlu, Şahsiyet, Sorumluluk ve Görev Bilinci, Felsefe Dünyası, Sayı 23, Türk Felsefe Derneği Yayınları, Ankara 1997, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Erich Fromm, Erdem ve Mutluluk, çev.: Ayda Yörükan, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 1995, s16 Ayşe KARAKÖSE Sayfa 164 Maddi ya da çıkar ilişkileri gibi içsel mekanizmaların tesiri altında kalmadığı sürece vicdan, daha berrak bir şekilde tezahür edebilir. Aksi takdirde bireyde vicdanın yerine hangi değer yargıları baskınsa, o değer tarafından kabul gören davranış biçimlerine yer verileceği de açıktır. Vicdanın kuvveti, insanın kendi benliğini tanımasıyla orantılıdır. Kendimizin ne kadar iyi farkına varırsak, davranışlarımızın gerçek sebepleriyle benliğimizin bize gösterdiği yanıltıcı sebepleri birbirinden ayırma gücü de o derece artar. Kendi benliğimiz hakkında iyi bir sezgiye sahip olmak, içe bakış sayesinde kendini bilmekle mümkün olabilir. Özetle iyi davranışların sebebi kuvvetli bir vicdan değil, bilakis kuvvetli bir vicdan iyi davranışların sonucudur. Aile, sosyo kültürel çevre, ekonomik yapı, eğitim faktörleri, baskıcı ve cezai ortamlarda yetişme vicdan teşekkülüne farklı bir seyir sunabilmektedir. 59 Sosyolojik yön itibariyle de, toplumsal vicdanın tepkisi ayıplama, kötü görme şeklinde somutlaşabildiği için 60 bireyin davranışına etkisi somut olabilmektedir. Vicdanda hüküm ve yaşanan duygu birlikte bulunmasından dolayı 61, düşünme, vicdanı başlatsa da, eylemin getirdiği sonuçtan dolayı içsel ya da dışsal acı çekme duygusal boyutta yaşandığı için akıl, doğruyu yanlışı, iyiyi kötüyü fark etmede önemli bir işlevi yerine getirmekle birlikte, vicdan içsel bir başlangıçtır ve içselduygusal yönüyle yaşanır Sorumluluk Bilinci Sorumluluk, kişinin her çeşit etik ilişkide, insanın değerinin korunmasını, zarar görmemesini amaç edinir. 62 Çünkü insanlarla birlikte yaşanan bir hayat, onu yaşayanlara hak ve sorumluluklar verir. Sorumluluk, beklenen davranış ile onu yapıp yapmamak arasında gösterilen tercihtir. Toplumun bireyden hangi davranışları bekleyeceğini bireyin özellikleri yanında içinde bulunduğu toplumsal koşullar da belirlemektedir. Bu yönüyle her insandan aynı tavır beklenemeyeceğinden (içinde bulunduğu iç ve dış koşullar itibariyle), aynı şekilde sorumlu tutulamayacaktır. 63 Ayrıca insanları sorumlu tutan şey, sorumlu olarak kabul edilmelerini sağlayan bilince erişmeleriyle de ilgilidir. Sorumluluk, ahlaki bir varlık için söz konusudur. Sonuçta ahlaki varlık da sosyal bir varlıktır. Çünkü toplum olmadan ahlakın bir değeri olmaz. Genel anlamıyla sorumluluk hukuki, cezai ve ahlaki olarak ele alınır. Bu ayrımın temel nedeni, birey ya da toplum, sorumsuzca hareket ettiğinde hangi müeyyidelerle karşılık göreceğini belirlemek ve açıklık getirmek içindir. Hukuk kuralları, içsel 59 Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Hilmi Ziya Ülken, Ahlak, Ülken Yayınları, 2. Baskı, İstanbul 2001, s Alexis Bertrand, Ahlak Felsefesi, çev.: Salih Zeki, sad.: Hayrani Altıntaş, 2. basım, Akçağ Yayınları, Ankara 2001, s Kuçuradi, Etik, s Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s17 Sosyolojik Yönüyle Ahlak vicdanın bu değişken karakterinden dolayı subjektif yargılardan kurtarmak için bazı standartlar koyar. Ahlaki sorumluluk çeşidinin müeyyidesi ise, toplum tarafından kınanmak, ayıplanmak, alay edilmektir. Toplumun genel değer sistemi bütün insanların vicdanına aynı düşünce ve duyguyla yansımadığından, sorumluluk konusunda bireyin vicdanıyla toplumun vicdanının çatıştığı durumlar da olabilmektedir. Ferdi şahsiyeti çok kuvvetli olan bireyler, bu gibi durumlarda kendi vicdanlarının benimsedikleri şeyleri yaparlar. İnsanların suçlama ya da temize çıkarmalarına karşın kendi vicdanlarına temiz kalmayı tercih ederler. Burada ele alınan topluma karşı sorumluluk kavramı belirli bir insan için değil, vicdanlarda beliren toplumun ideal şeklidir. Sorumlulukta, ahlaki ya da hukuki kaynağa göre hareket edilebilinirse de, kaidenin kaynağı hangi otorite ise, birey birinci derecede o otoriteye bağlı olur. İlahi hukukla ilgili konularda temel sorumluluk Tanrı ya karşı olurken, laik hukuk sistemlerinde birey, topluma karşı sorumlu tutulur. Günlük konuşmalarda sıklıkla konuşulan vicdani sorumluluk kavramının tek başına öznesi yoktur. Vicdanımız Tanrı, insan, toplum, benliğimiz vb. hakkındaki inançlarımızdan meydana gelmiş bir iç kontrol mekanizmasıdır. 64 Her davranış meydana getireceği zararın derecesine göre de bireye sorumluluk yükler. Zarar kavramı ise değişken olup, bu konuda her birey vicdanına göre hüküm verir. Her birey toplumun ahlak anlayışını olduğu gibi benimsemez. Bu yüzden sorumluluk anlayışı da, kişiden kişiye değişebilmektedir. Pek çoğunun olumsuz kanaat taşıdığı bir olayda birey vurdumduymazlık tavrına girerken, bir başkası diğerlerince önemsenmeyen bir olayda sorumluluk duygusuna sahip olabilir. 65 Hesabı verilebilen eylemlerin ki bunlar özgür eylemlerdir-bir öznesi olma durumunda sorumluluktan söz edilebilir. Ahlaksal eylem kuramında bireyin kendisine hesap verebilir tarzda davranması aranır. Bireyin kendi eylemi, niyeti üzerinde düşünmesi ile sorumluluk kavramı, anlamını bulmuş olur. 66 Sorumluluğun temelinde özgür bilinç ve özerk eylem bulunmaktadır. İnsan özgürce eylemde bulunabiliyorsa sorumludur. Bilincinde içselleştiremediği kuralı insan iğreti tutar, gerektiğinde ya da zorda kaldığında onu dışlayabilir. Bu nedenle sorumluluk bir bilinç işidir. Aslında bilincinde olunmayan bir sorumluluktan bahsedilemez. Çünkü koşullu ahlaklılık olmaz. Güdümlülük halinde dış etkenler, sorumlulukta ise özgür seçimlerde bulunabilen yetkin bilinç belirleyicidir. Yetkin bilinç güdümlenmez, ancak kendini güdümleyebilir. Her iç güdümleme de bir sorumluluk getirir. Bilinç ise sadece kendi kendini Sayfa Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s ; Ahmet Cevizci, Ahlaki Eylem, Felsefe Ansiklopedisi, ed.: Ahmet Cevizci, c.i, Etik Yayınları, İstanbul 2003, s Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Akarsu, Max Scheler Felsefesi nde Kişi Kavramı ve İnsan-Olma Sorunu, s18 Ayşe KARAKÖSE Sayfa 166 güdümleyerek, kendini yükümlü tutarak özgür olabilir. Özgürlüğün anlamı işte bu yüzden, her şeyden önce bilinç işidir. Her bireyde amaçlar farklılaşmış olsa da, yetkin bilinçli bir bireyin sorumluluğu hiç bitmeyecektir. 67 Sorumlu birey, eylemlerini bilinçli bir yetiyle yapmakla birlikte, her zaman doğruyu, iyiyi, güzel olanı da yapamaz. Sorumlu bireyin yanlışları, kötü, zararlı eylemleri istemeden yapıldığında, tüm sonuçlardan kendini sorumlu tutabilecek olması onu erdemli kılacaktır. Zira sorumluluğun idraki hatada ısrarı önleyen öncül bir kriterdir. Toplumsal kurallar, bireyleri her ne kadar sorumluluktan, insiyatif almaktan uzaklaştırıyor gibi görünse de, karmaşık ve çelişkili kurallardan hangisine uyulacağı yine bireylerin duyarlılığına kalmaktadır. Zira farklı kurallar arasında bir seçim yapmak da ciddi bir sorumluluk gerektirir. Bu bakımdan kişisel ve toplumsal hayatta konformist tutumu içselleştirmek mümkün değildir. 68 Başkalarına yüklenilen sorumlulukla bireylerin duyarlılıklarını harekete geçirmedikleri için ahlaklı bir yaşam sürdürmeleri de mümkün olmayacaktır. Ahlak, başkalarına yüklenen sorumluluklarla değil, bizatihi, bireyin yaşamında sorumluluğu devreye koymasıyla yaşanılabilir olan gerçekliktir Özgürlük sorunu Özgürlük etik kapsamında, insanın eylemlerini yöneten ilkeleri, değerleri, normları vd.ni kendisinin seçebileceği, tercihlerini değiştirebileceği çevresinde ele alınır. Eylemlerin özgürce alınması aynı zamanda eylemlerin sonucundaki karşılaşılacak olan sorumlulukların da üstlenilmesi demektir. 69 İnsanın özgürlüğü onu diğer canlılardan ayırmakta ve doğal dürtülere karşı koyabilme yeteneği sağlamaktadır. İnsan özgür varlık olması sebebiyle ahlaki bir varlıktır. Yalnızca doğa yasalarının egemenliğinde, istenciyle edimlerini yönlendiremediğinde köleden farksızdır Toplumsal Norm ve Kurallar Norm kavramında, eylemler ve bunların değerini belirleme iddiasında olan her türden önermeler, genel için kabul görmek istemiyle yerine getirilen değer yargıları, kurallar bulunmaktadır. Bu bakımdan ahlaki normlar kişiye özgü değil, genel olmak zorundadır. Ahlaki kurallar bütününde, toplumun beklentisi önemli bir etkendir. 71 Ahlaki kurallar, toplumsallaşmanın ve kendinden başkasının 67 Afşar Timuçin, Sorumluluk Nedir?, Felsefe Dünyası, sayı 23, Türk Felsefe Derneği Yayınları, Ankara 1997, s Bauman, Postmodern Etik, s Özlem, Etik-Ahlak Felsefesi, s Halil Turan, Ahlak Felsefesinde Özgeci ve Çileci Yaklaşımlar, Rousseau ve Kant, s Kuçuradi, Etik, s.141; Lokman Çilingir, Ahlaki-Etik Temellendirme, Felsefe Ansiklopedisi, s.152; Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s.28; Fromm, Erdem ve Mutluluk, s.279.19 Sosyolojik Yönüyle Ahlak varlığını kabul etmenin ön şartıdır. Kısacası bireysellikten ziyade toplumsallaşma ile birey arasında güçlü bir bağ vardır. Bu bağın günlük hayatın akışında canlılığını koruyabilmesi, norm ve kuralların birey tarafından benimsenmesi, dolayısıyla içselleştirilmesi gerekecektir. Toplum hayatı içerisinde yaşayan bireyin bu kuralları özümseyebilmesini ve uymasını, neden bu kurala uymalıyım? sorusuna ikna edici bir cevap bulabilmesi sağlayacaktır. 72 Ahlak ve hukuk kurallarının kurulmasını gerektiren ve oldukça büyük bir vicdan topluluğuna hükmetmesini sağlayan sebepler, tamamıyla birbirinin aynı olmasalar da, yine de birbirlerini karşılıklı olarak kontrol edecek ve aydınlatacak mahiyettedir. Eylemlerin sonucunda müeyyide ortaya çıkar. Burada müeyyide, eylemin kendisinden olmamakla birlikte, daha önce belirlenmiş olan sınıra aykırı hareket edilmesinden kaynaklanır. Müeyyide, eylemin kendisini ödüllendiren ya da ceza veren kural ile bağlantısına bağlıdır. Bu nedenle ahlak kurallarının belirleniminde müeyyideler etkin bir role sahiptir. Kamu vicdanını ağır bir şekilde yaralamalar söz konusu olduğunda müeyyidelerin uygulanması da ağırlaşabilecektir. 73 Kurallar bireye ve başkalarına yönelik olmak üzere ele alınır. İlki her bireyin kendi benliğiyle münasebetine göre, diğeri de başkalarıyla olan münasebetlere göre ortaya çıkar. Her ikisinin de merkezinde insan, dolayısıyla vicdanın etkinliği açığa çıkar. Bütün kuralların temellerinde bu kuralları bireylerin vicdanlarında sabitlemek düşüncesi vardır. İnsanların başkalarına olan sorumluluklarını düzenleyen kurallar, ahlakın en üst basamağında bulunur. Ancak birey kendi menfaatini öncelediği gibi toplumsal menfaatleri her zaman kavrayamaz ve hatırlamaz. Böyle durumlarda bunları ona hatırlatan şey bir ahlak disiplininden başka bir şey olamaz. Ahlak disiplini ferde, kolektif menfaatlere zarar vermemek ve mensup olduğu toplumu bozmamak için yapması gereken şeyleri emreden bir kurallar toplamıdır. Ferdi bu yoldaki hareketlerinde zapt eden, önüne setler çeken, ortakları ile münasebetlerinin ne olması gerektiğini, meşru olmayan saldırmaların nerede başladığını, topluluğun devam ve bekası için kendisine düşen fiilî yardımların neler olduğunu gösteren hep bu disiplindir. 74 Her ahlak sistemi, kendi kurallarını uygulanması sağlamak için, yaptırıcı nitelikteki bir takım güçler kullanır. Toplumsal kurumlar da, kendi ahlaki değerlerini öne çıkartan ahlak sistemlerini koruyabilme gayesiyle kurallara, normlara ihtiyaç duyar. Bu kurumların en büyüğü olan devlet, kanunları vasıtasıyla ahlakı korur. Yaptırıcı gücü ise maddi kuvvettir. Kurallarına uymayan davranışları telafi ettirme veya ceza yoluna gider. Dinin yaptırıcı gücü ise bazı durumlarda maddi olmakla birlikte, çoğunlukla manevi kuvvetlere dayanır. Sayfa Bauman, Postmodern Etik, s Durkheim, Meslek Ahlakı, s.3-11; Krech, Cemiyet İçinde Fert, s Durkheim, Meslek Ahlakı, s20 Ayşe KARAKÖSE Sayfa 168 Ailenin yaptırıcı gücü de maddi ve manevi cezalarladır. Maddi ceza türü çocukluktan itibaren geçerliliğini koruyarak ahlakın öğrenilmesinde pekiştirici rol oynar. Manevi ceza türü ise, çocuğu ya da bireyi sosyal kurum içinde sevgi, yakınlıktan mahrum bırakma ile sonuçlanır. Gönüllü girilen grupların yaptırıcı kuvvetleri de, bireyi üyelikten çıkarmak veya grup içerisinde edinilen menfaatlerden mahrum bırakmak yoluyla olur. Başkalarının kanaatleri de birey üzerinde etkin bir yaptırımsal güce sahiptir. 75 Ancak tüm bunların yanında en yaptırıcı güç, insanın vicdanıdır. Birey vicdanında yasaların, kamuoyunun, dinin emir ve yasaklarının baskıları olmazsa, birey yakalanmayacağını ümit ettiği her anda suç işlemeye çalışır. Vicdanın yaptırıcı gücü ise suçluluk duygusudur. Bu duygu, insanın kendi ahlaki davranışı sonucunda kişisel olarak varmış olduğu yargıdır. 76 Toplumsal tabakalar arasında da, ahlaki kurallar farklı anlaşılabilmektedir. Zira insanlar bağlı bulundukları grupların ahlak kurallarına göre davranırlar. Ancak bu kuralları her zaman için toplun genel ahlak kurallarına uygun düşmeyebilir. Örneğin yüksek sınıflarda eğlence olarak görülen bir olay, alt sınıflarda suç olarak görülebilir. Alt sınıflarda uyulması gereken bir ahlaki ilke, üst sınıflarda hor görülen bir davranış olarak nitelenebilir. Bu sebepledir ki, ahlak hangi sınıfta olursa olsun, belli düzenler çerçevesinde ortaya çıktığı durumlarda meşruluk ya da ahlakilik vasfı kazanabilir. 77 Özetle ahlak yargıları, belirli toplumsal bağlam içerisinde anlam ve değer kazanmaktadır. 78 Bu bakımdan bir toplumda önemli bir yeri olan ahlaki değerin bir başka toplumda aynı değeri görmeyebilir. Ahlakın toplumlarda, sınıfsal katmanlarda farklılaşmasının bir başka nedeni de bilgi, duygu-niyet ve davranış yönlerinin farklı değer yargılarını merkeze almasından kaynaklanabilmektedir. Bazen bilmek tek başına yeterli olmamakta, bilgiye rağmen genel değer yargısının aksine davranılabilmektedir. Bu yüzden her bir yönün kendi içinde genel olan değerle ilişkisini kurabilmesi ahlakın yaşanabilir bir eylem tarafını sağlayabilecektir. Sonuç Toplumsal hayatın içinde yaşanan olayların temelinde bulunan ahlakın birey ve toplum tarafından yaşanabilme köklerini anlayabilmek için, ahlak konusu farklı bakış açılarıyla birlikte sunulmuştur. Öncelikle geneli ihtiva edecek şekilde ahlakın tanımlamasından başlayarak, ahlaka bu kadar farklı ilginin sebepleri 75 Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, s Erdal Cengiz, Ahlak Epistemolojisi, Felsefe Ansiklopedisi, ed.: Ahmet Cevizci, c.i, Etik Yayınları, İstanbul 2003, s.104. Daha göster
SANAT FELSEFESİ Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni Estetik güzel üzerine düşünme, onun ne olduğunu araştırma sanatıdır. A.G. Baumgarten SANATA FELSEFE İLE BAKMAK ESTETİK Estetik; güzelin ne olduğunu sorgulayan Detaylı T. C. MALTEPE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İNSAN HAKLARI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI Bahar Yarıyılı
T. C. MALTEPE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İNSAN HAKLARI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI 2012-2013 Bahar Yarıyılı ETİK VE İNSAN HAKLARI İHA 504 01 ve 02 7,5 AKTS Kredisi 1. yıl 2. yarıyıl Yüksek Lisans Detaylı 7.Ünite: ESTETİK ve SANAT FELSEFESİ
7.Ünite: ESTETİK ve SANAT FELSEFESİ Estetik ve Sanat Felsefesi Estetiğin Temel Soruları Felsefe Açısından Sanat Sanat Eseri Estetiğin Temel Kavramları Estetiğin Temel Sorunlarına Yaklaşımlar Ortak Estetik Detaylı Tarım Tarihi ve Deontolojisi Dersi 11.Hafta ETİK KAVRAMI, ETİĞİN SINIFLANDIRILMASI VE ETİK KURAMLARI (TEORİLERİ) Dr.
Tarım Tarihi ve Deontolojisi Dersi 11.Hafta ETİK KAVRAMI, ETİĞİN SINIFLANDIRILMASI VE ETİK KURAMLARI (TEORİLERİ) Dr. Osman Orkan Özer ETİK KAVRAMI, ETİĞİN SINIFLANDIRILMASI VE ETİK KURAMLARI (TEORİLERİ) Detaylı 3/7/2010. ÇAĞDAŞ EĞİTİMDE ÖĞRENCİ KİŞİLİK HİZMETLERİNİN YERİ ve ÖNEMİ EĞİTİM EĞİTİM ANLAYIŞLARI EĞİTİM
EĞİTİM REHBERLİK ÇAĞDAŞ EĞİTİMDE ÖĞRENCİ KİŞİLİK NİN YERİ ve ÖNEMİ Eğitim? İnsana en iyi olgunluğu vermektir (Eflatun). İnsana tabiatında bulunan gizli bütün kabiliyetlerin geliştirilmesidir (Kant). Bireyin Detaylı Bölüm 1: Felsefeyle Tanışma
İÇİNDEKİLER Bölüm 1: Felsefeyle Tanışma 1. FELSEFE NEDİR?... 2 a. Felsefeyi Tanımlamanın Zorluğu... 3 i. Farklı Çağ ve Kültürlerde Felsefe... 3 ii. Farklı Filozofların Farklı Felsefe Tanımları... 5 b. Detaylı DERS BİLGİLERİ. Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Law 221 3 2+0 2 2 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Türkçe Dersin Seviyesi Dersin Türü Dersin Koordinatörü Dersi Verenler Detaylı 4 -Ortak normlar paylasan ve ortak amaçlar doğrultusunda birbirleriyle iletişim içinde büyüyen bireyler topluluğu? Cevap: Grup
1- Çalışma ilişkilerinin ve endüstriyel demokrasinin başlangıcı kabul edilen tarih? Cevap: 1879 Fransız ihtilalı 2- Amerika da başlayan işçi işveren ilişkilerinde devletin müdahalesi zorunlu kılan ve kısa Detaylı T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi
209 ULUSAL VEYA ETNİK, DİNSEL VEYA DİLSEL AZINLIKLARA MENSUP OLAN KİŞİLERİN HAKLARINA DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 20 Aralık 1993 tarihli ve 47/135 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir. Detaylı Tarım Tarihi ve Deontolojisi Dersi 12.Hafta ETİK KAVRAMI, ETİĞİN SINIFLANDIRILMASI VE ETİK KURAMLARI (TEORİLERİ) Dr.
Tarım Tarihi ve Deontolojisi Dersi 12.Hafta ETİK KAVRAMI, ETİĞİN SINIFLANDIRILMASI VE ETİK KURAMLARI (TEORİLERİ) Dr. Osman Orkan Özer İnsanlar için gelenekler, örfler, adetler, dinlerde kurallar getirmiş Detaylı İÇİNDEKİLER. Yedinci Baskıya Önsöz 15 İkinci Baskıya Önsöz 16 Önsöz 17 GİRİŞ 19 I. BÖLÜM FELSEFE ÖĞRETİMİ 23
İÇİNDEKİLER Yedinci Baskıya Önsöz 15 İkinci Baskıya Önsöz 16 Önsöz 17 GİRİŞ 19 I. BÖLÜM FELSEFE ÖĞRETİMİ 23 I. Felsefe Eğitimi ve Öğretimi 23 A. Eğitim ve Öğretim 23 B. Felsefe Eğitimi ve Öğretimi 24 II. Detaylı DARICA ANADOLU LİSESİ 9. SINIF REHBERLİK PLANI
OCAK ARALIK KASIM EKİM EYLÜL AY HAFTA DARICA ANADOLU LİSESİ 9. SINIF REHBERLİK PLANI ETKİNLİKLER YETERLİK ALANLARI KAZANIM NUMARASI VE KAZANIMLAR UYGULAMA Öğrencilerle tanışılması, okulun tanıtılması, Detaylı İSMAİL TAŞ, MEHMET HARMANCI, TAHİR ULUÇ,
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : İSLAM AHLAK ESASLARI VE FELSEFESİ Ders No : 0070040072 Teorik : 2 Pratik : 0 Kredi : 2 ECTS : 4 Ders Bilgileri Ders Türü Detaylı a) Ahlaksal Eylemin Amacı Nedir?
AHLAK FELSEFESİ A- AHLÂK FELSEFESİNİN KONUSU 1- Felsefe Açısından Ahlâk (Etik) 2- Ahlâk Felsefesinin Temel Kavramları 3- Ahlâk Felsefesinin Temel Soruları B- ETİK'İN PROBLEMATİĞİ VE YAKLAŞIMLAR 1- Kişi Detaylı İMAN/İNANÇ ve TANRI TASAVVURU GELİŞİMİ JAMES FOWLER
İMAN/İNANÇ ve TANRI TASAVVURU GELİŞİMİ JAMES FOWLER Fowler ın kuramını oluşturma sürecinde, 300 kişinin yaşam hikayelerini dinlerken iki şey dikkatini çekmiştir: 1. İlk çocukluğun gücü. 2. İman ile kişisel Detaylı KRİMİNOLOJİ Nisan 2015 Sosyal (Bağ) Kontrol Teorisi. Yar.Doç.Dr. Tuba TOPÇUOĞLU İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ
KRİMİNOLOJİ -2- Yar.Doç.Dr. Tuba TOPÇUOĞLU tuba.topcuoglu@gmail.com 2 Nisan 2015 Sosyal (Bağ) Kontrol Teorisi İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ Teori Temel kavramlar Temel önermeler Ampirik geçerlilik Detaylı AHLAK GELİŞİMİ. Dr. Halise Kader ZENGİN. J. Piaget ve L. Kohlberg in Ahlak Gelişim Kuramları
AHLAK GELİŞİMİ J. Piaget ve L. Kohlberg in Ahlak Gelişim Kuramları AHLAK- AHLAK GELIŞIMI? Ahlak, bireyin doğru ile yanlışı ayırt edebilmesini sağlayan ilkeler ve değerler bütünüdür. Aynı zamanda doğru Detaylı Felsefe Nedir OKG 1201 EĞİTİM FELSEFESİ. Felsefe: Bilgelik sevgisi Filozof: Bilgelik, hikmet yolunu arayan kişi
Felsefe Nedir OKG 1201 EĞİTİM FELSEFESİ Felsefe: Bilgelik sevgisi Filozof: Bilgelik, hikmet yolunu arayan kişi GERÇEĞİ TÜMÜYLE ELE ALIP İNCELEYEN VE BUNUN SONUCUNDA ULAŞILAN BİLGİLERİ YORUMLAYAN VE SİSTEMLEŞTİREN Detaylı 10. hafta GÜZELLİK FELSEFESİ (ESTETİK)
10. hafta GÜZELLİK FELSEFESİ (ESTETİK) Estetik, "güzel in ne olduğunu soran, sorguluyan felsefe dalıdır. Sanatta ve doğa varolan tüm güzellikleri konu edinir. Hem doğa hem de sanatta. Sanat, sanatçının Detaylı Kadir CANATAN, Beden Sosyolojisi, Açılım Yayınları, 2011, 720 s. İstanbul.
KİTAP TANITIM VE DEĞERLENDİRMESİ Devrim ERTÜRK Araş. Gör., Mardin Artuklu Üniversitesi, Sosyoloji Bölümü. Kadir CANATAN, Beden Sosyolojisi, Açılım Yayınları, 2011, 720 s. İstanbul. Beden konusu, Klasik Detaylı 6 Sofistlerin O rtaya Ç ıkışın d a Etkili O lan Felsefe-D ışı N edenler ıo Felsefi N ed enler
GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ Felsefe Bölümü DERS İÇERİKLERİ I.SINIF I.YARIYIL FL 101 FELSEFEYE GİRİŞ I Etik, varlık, insan, sanat, bilgi ve değer gibi felsefenin başlıca alanlarının incelenmesi Detaylı HUKUK FELSEFESİNİN TEMEL SORUNLARI
Prof. Dr. Vecdi ARAL HUKUK FELSEFESİNİN TEMEL SORUNLARI Sein Ohr vernimmt den Einklang der Natur; Was die Geschichte reicht, das Leben gibt, Sein Busen nimmt es gleich und willig auf; Das weit Zerstreute Detaylı SADETTİN ÖKTEN İÇİMDE AVM VAR!
SADETTİN ÖKTEN İÇİMDE AVM VAR! Şehir ve Medeniyet İÇGÜDÜSEL DEĞİL, BİLİNÇLİ TERCİH: ŞEHİR Şehir dediğimiz vakıayı, olguyu dışarıdan bir bakışla müşahede edelim Şehir denildiğinde herkes kendine göre bir Detaylı Estetik (MTT194) Ders Detayları
Estetik (MTT194) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Estetik MTT194 Seçmeli 2 0 0 2 5 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili Dersin Türü Dersin Seviyesi Detaylı Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS EVRENSEL İNSANİ DEĞERLER İLH
DERS BİLGİLERİ Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS EVRENSEL İNSANİ DEĞERLER İLH320 6 2+0 2 3 Ön Koşul Dersleri Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Türkçe Lisans Yüz Yüze / Seçmeli Detaylı Günümüz Sorunları Karşısında Kant Etiği. Dr. Harun TEPE
Günümüz Sorunları Karşısında Kant Etiği Dr. Harun TEPE Etik tartışmalarda Kant Etiği Kant mı Aristoteles mi?, Kant mı Hegel mi?, Teleolojik Etik mi Deontolojik Etik mi? Erdem Etiği mi Ödev etiği mi? Eylem Detaylı DİNİ GELİŞİM. Bilişsel Yaklaşım Çerçevesinde Tanrı Tasavvuru ve Dinî Yargı Gelişimi
DİNİ GELİŞİM Bilişsel Yaklaşım Çerçevesinde Tanrı Tasavvuru ve Dinî Yargı Gelişimi Bilişsel Yaklaşımda Tanrı Tasavvuru 1. Küçük çocuklar Tanrı yı bir ruh olarak düşünürler, gerçek vücudu ve insani duyguları Detaylı Etik İlkeler ve Kurallar
Ek. 2 PERSONEL YÖNETİMİ DERNEĞİ PERYÖN Etik İlkeler ve Kurallar 1 Amaç Personel Yönetimi Derneği (PERYÖN), Türkiye de İnsan Kaynakları Yönetiminin en üst düzey ve standartlarda gerçekleştirilmesini amaçlayan Detaylı Öğrenim Kazanımları Bu programı başarı ile tamamlayan öğrenci;
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : FELSEFEYE GİRİŞ Ders No : 0070160018 Teorik : 2 Pratik : 0 Kredi : 2 ECTS : 3 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim Dili Öğretim Detaylı İSMAİL VATANSEVER ETİK VE BİYOETİK KAVRAMLARININ KURUMSAL SOSYAL SORUMLULUK PROJELERİ İLE İLİŞKİSİ
İSMAİL VATANSEVER ETİK VE BİYOETİK KAVRAMLARININ KURUMSAL SOSYAL SORUMLULUK PROJELERİ İLE İLİŞKİSİ 1 ETİK NEDİR? ETİK NEDİR? Etik terimi Yunanca ethos yani "töre" sözcüğünden türemiştir. Değerler felsefesinin Detaylı PATOLOJİ UZMANININ ETİK SORUMLULUKLARI ve YÜKÜMLÜLÜKLERİ
XXVI. Ulusal Patoloji Kongresi ve VII. Ulusal Sitopatoloji Kongresi PATOLOJİ UZMANININ ETİK SORUMLULUKLARI ve YÜKÜMLÜLÜKLERİ Selim Kadıoğlu Antalya 3 Kasım 2016 Etik insanların davranışları, eylemleri, Detaylı Kelimenin en dar anlamıyla,neyin doğru veya yanlış sayıldığı (sayılması gerektiği) ile ilgilenir.
Çağrı ÖZGAN Kelimenin en dar anlamıyla,neyin doğru veya yanlış sayıldığı (sayılması gerektiği) ile ilgilenir. Terim genellikle kültürel, dinî,seküler ve felsefi topluluklar tarafından, insanların çeşitli Detaylı Öğrenim Kazanımları Bu programı başarı ile tamamlayan öğrenci;
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : İSLAM FELSEFE TARİHİ I Ders No : 0070040158 Teorik : 2 Pratik : 0 Kredi : 2 ECTS : 3 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim Dili Detaylı Sosyal psikoloji bakış açısıyla İş Sağlığı ve Güvenliği İle İlgili Kurallara Uyma Durumunun İncelenmesi. Prof. Dr. Selahiddin Öğülmüş
Sosyal psikoloji bakış açısıyla İş Sağlığı ve Güvenliği İle İlgili Kurallara Uyma Durumunun İncelenmesi Prof. Dr. Selahiddin Öğülmüş Canlılar hayatta kalmak için güdülenmişlerdir İnsan hayatta kalabilmek Detaylı 2015 2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ
KONU VE ININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ Öğrenme Alanı: İNANÇ 1. ÜNİTE: KAZA VE KADER EYLÜL Öğrencilerle Tanışma, Dersin Amacı ve İşleniş Şekli. İlk Ders Genelgesi 1. Allah Her Şeyi Bir Ölçüye Detaylı EĞİTİM PSİKOLOJİSİ KISA ÖZET KOLAYAOF
EĞİTİM PSİKOLOJİSİ KISA ÖZET KOLAYAOF 2 Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 2 İÇİNDEKİLER 1. ÜNİTE- EĞİTİM VE PSİKOLOJİ İLİŞKİSİ: EĞİTİM PSİKOLOJİSİ.... 4 2. ÜNİTE-GELİŞİMİN TEMELLERİ........7 3. ÜNİTE-FİZİKSEL Detaylı ESKİŞEHİR ATATÜRK MESLEK LİSESİ 2. DÖNEM 1. YAZILI YOKLAMA SORULAR.
SORULAR. 1. Anadolu bilgeliğinde ahlak anlayışının ortak özelliklerinden beş tanesini yazınız.(20 puan) 2. Ahlaki yargıları diğer yargılardan ayıran özellikleri karşılaştırmalı olarak yazınız.(16 puan) Detaylı Prof. Dr. Münevver ÇETİN
Prof. Dr. Münevver ÇETİN LİDERLİKLE İLGİLİ TANIMLAR Yönetim bilimcilerin üzerinde çok durdukları kavramlardan biri de liderliktir. Warren Bennis in belirttiği gibi, liderlik, üzerinde çok durulan, yazılan Detaylı HUKUK VE HUKUK BİLİMİ ÜZERİNE
Prof. Dr. Vecdi ARAL HUKUK VE HUKUK BİLİMİ ÜZERİNE Wenn wir die Menschen behandeln wie sie sind, so machen wir sie schlechter, wenn wir sie behandeln wie sie sein sollten, so machen wir sie zu dem, was Detaylı İnsanı Diğer Canlılardan Ayıran Özellikler
İnsanı Diğer Canlılardan Ayıran Özellikler Hani, Rabbin meleklere, Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım demişti. Onlar, Orada bozgunculuk yapacak, kan dökecek birini mi yaratacaksın? Oysa biz sana hamd Detaylı SINIF YÖNETİMİNİN TEMELLERİ
SINIF YÖNETİMİNİN TEMELLERİ Yrd. Doç. Dr. Çetin ERDOĞAN cerdogan@yildiz.edu.tr Sınıf Nedir? Ders yapılır Yaşanır Zaman geçirilir Oyun oynanır Sınıf, bireysel ya da grupla öğrenme yaşantılarının gerçekleştiği Detaylı ÜNİTE 1: Sosyal Düzen Kuralları ÜNİTE 2: Hukuk Kurallarının Yaptırımı ÜNİTE 3: Hukuk Kurallarının Geçerlilik,Yürürlük ve Uygulama Sorunu ÜNİTE 4:
ÜNİTE 1: Sosyal Düzen Kuralları ÜNİTE 2: Hukuk Kurallarının Yaptırımı ÜNİTE 3: Hukuk Kurallarının Geçerlilik,Yürürlük ve Uygulama Sorunu ÜNİTE 4: Normlar Hiyerarşisinin Denetimi ÜNİTE 5: Yargı Örgütü 1 Detaylı DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ
215 DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 25 Kasım 1981 tarihli ve 36/55 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir. Detaylı MÜHENDİSLİK ETİĞİ Emin Direkçi
MÜHENDİSLİK ETİĞİ 12.10.2016 Emin Direkçi 1962-Ankara Metalurji Y.Müh. 1979-1988 Üretim Koord. 1989-1992 Üretim Müdürü 1992-1997 Genel Müdür 1997-2000 Genel Müdür 2001-2006 Genel Müdür 2007-2011 Kurucu Detaylı BAYRAM DALKILIÇ, HÜSAMETTİN ERDEM,
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : MANTIK Ders No : 0070040047 Teorik : 2 Pratik : 0 Kredi : 2 ECTS : 3 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim Dili Öğretim Tipi Ön Detaylı 1 SOSYOLOJİNİN DÜNYADA VE TÜRKİYE DE GELİŞİMİ
ÖNSÖZ İÇİNDEKİLER III Bölüm 1 SOSYOLOJİNİN DÜNYADA VE TÜRKİYE DE GELİŞİMİ 15 1.1. Sosyolojinin Tanımı 16 1.2. Sosyolojinin Alanı, Konusu, Amacı ve Sınırları 17 1.3. Sosyolojinin Alt Disiplinleri 18 1.4. Detaylı Rehberlik bir süreçtir. Bir anda olup biten bir iş değildir. Etkili sonuçlar alabilmek için belli bir süre gereklidir.
Rehberlik Servisinin Ve Rehberliğin Tanıtılması Rehberlik Nedir? Rehberlik; eğitimde bir hizmet alanı olarak demokratik ortam içinde öğrencinin bedensel, zihinsel ve sosyal bütün kapasitelerini en ileri Detaylı DUYGUSAL ZEKA. Birbirinden tamamen farklı bu iki kavrama tarzı, zihinsel yaşantımızı oluşturmak için etkileşim halindedirler.
0212 542 80 29 Uz. Psk. SEMRA EVRİM 0533 552 94 82 DUYGUSAL ZEKA Son yıllarda yapılan pek çok çalışma zeka tanımının genişletilmesi ve klasik olarak kabul edilen IQ yani entelektüel zekanın yanı sıra EQ Detaylı Ders Adı : DİN PSİKOLOJİSİ Ders No : Teorik : 3 Pratik : 0 Kredi : 3 ECTS : 4. Ders Bilgileri. Ön Koşul Dersleri
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : DİN PSİKOLOJİSİ Ders No : 00004003 Teorik : 3 Pratik : 0 Kredi : 3 ECTS : 4 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim Dili Öğretim Detaylı Hedef Davranışlar. Eğitim Programının birinci boyutudur. Öğrencilere kazandırılması planlanan niteliklerdir (davranışlar).
Hedef Davranışlar Eğitim Programının birinci boyutudur. Öğrencilere kazandırılması planlanan niteliklerdir (davranışlar). Bu nitelikler bilişsel, duyuşsal ve psikomotordur. 2 aşamada ele alınmaktadır. Detaylı Eğitim Bilimlerine Giriş
Eğitim Bilimlerine Giriş Yrd. Doç. Dr. Tuncay Sevindik E-posta: tuncaysevindik@hotmail.com Web: www.tuncaysevindik.com 1/44 Ders İçeriği Bu dersin amacı; eğitimle ilgili temel kavramlar, eğitimin psikolojik, Detaylı MİTOLOJİ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : GÜNÜMÜZ FELSEFE AKIMLARI (SEÇMELİ) Ders No : 0070040175 Teorik : 2 Pratik : 0 Kredi : 2 ECTS : 2 Ders Bilgileri Ders Türü Detaylı Liderlikte Güncel Eğilimler. Konuşan Değil, Dinleyen Lider. Şeffaf Dünyada Otantik Lider. Bahçevan İlkesi. Anlam Duygusu Veren Liderlik
Video Başlığı Açıklamalar Süresi Yetkinlikler Liderlikte Güncel Eğilimler Konuşan Değil, Dinleyen Lider Son on yıl içinde liderlik ve yöneticilik konusunda dört önemli değişiklik oldu. Bu videoda liderlik Detaylı KRİMİNOLOJİ Mayıs 2015 Gelişimsel Teoriler. Yar.Doç.Dr. Tuba TOPÇUOĞLU İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ
KRİMİNOLOJİ -2- Yar.Doç.Dr. Tuba TOPÇUOĞLU tuba.topcuoglu@gmail.com 21 Mayıs 2015 Gelişimsel Teoriler İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ GELİŞİMSEL YAŞAM BOYU TEORİLERİ Geleneksel olarak kriminolojideki Detaylı Twi$er: @acarbaltas @BaltasBilgievi
Twi$er: @acarbaltas @BaltasBilgievi REKABETE HAZIRLIK KENDİ YILDIZINI YAKALAMAK Prof. Dr. Acar Baltaş Psikolog 28 Şubat 2014 MOTİVASYON Davranışa enerji ve yön veren, harekete geçiren güç Davranışı tetikleme Detaylı AÇI OKULLARI ETİK MANİFESTOSU
AÇI OKULLARI ETİK MANİFESTOSU DEĞERLERİMİZ 1. Dürüstlük 2. Saygı 3. Sorumluluk 4. Üretkenlik 5. Farkındalık 6. Hoşgörü EVRENSEL DEĞERLERİMİZ 1. Evrensel kültür birikimine değer veririz. 2. Evrensel ahlak Detaylı PROBLEME DAYALI ÖĞRENME VE SOSYO- KÜLTÜREL DEĞİŞİM: Demokratik Bireyin Biçimlendirilmesi Sorunu
PROBLEME DAYALI ÖĞRENME VE SOSYO- KÜLTÜREL DEĞİŞİM: Demokratik Bireyin Biçimlendirilmesi Sorunu Dokuz Eylül Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dilbilim Bölümü Prof. Dr. Semiramis Yağcıoğlu MODERNLEŞME Detaylı İnsanların tek başına yeteneği, gücü, zamanı ve çabası kendi istek ve ihtiyaçlarını karşılama konusunda yetersiz kalmaktadır.
DR.HASAN ERİŞ İnsanların tek başına yeteneği, gücü, zamanı ve çabası kendi istek ve ihtiyaçlarını karşılama konusunda yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle yönetimin temel görevlerinden birisi, örgütü oluşturan Detaylı Kohlberg e Göre Ahlak Gelişimi Kohlberg ahlak gelişiminin gelenek öncesi, geleneksel ve gelenek sonrası olmak üzere üç düzey içinde gerçekleştiğini
Kohlberg e Göre Ahlak Gelişimi Kohlberg ahlak gelişiminin gelenek öncesi, geleneksel ve gelenek sonrası olmak üzere üç düzey içinde gerçekleştiğini öne sürmektedir. Her düzey kendi içinde iki ayrı aşamada Detaylı (CAL 2301 SOSYAL DÜŞÜNCELER TARIHI) 1. Hafta: Antik Yunan da Toplumsallık Düşüncesi
(CAL 2301 SOSYAL DÜŞÜNCELER TARIHI) 1. Hafta: Antik Yunan da Toplumsallık Düşüncesi Dersin Materyali Swingewood, Alan (2010), Sosyolojik Düşüncenin Kısa Tarihi, (çev. Akınhay, O.), İstanbul: Agora Kitaplığı Detaylı 1. LİDER 2. LİDERLİK 3. YÖNETİCİ LİDER FARKI
YÖNETİCİ-LİDER FARKI VE LİDERLİĞİN YÖNETİMDEKİ ÖNEMİ Ahmet VERAL (Rapor) Eskişehir, 2011 1. LİDER Genel bir kavram olarak ele alındığında lider, bir grubun hedef oluşturma ve bu hedeflere ulaşma ve ilerleme Detaylı AKTIF (ETKİN) ÖĞRENME
AKTIF (ETKİN) ÖĞRENME 2 AKTIF (ETKİN) ÖĞRENME Aktif öğrenme, bireyin öğrenme sürecine aktif olarak katılımını sağlama yaklaşımıdır. Bu yöntemle öğrenciler pasif alıcı konumundan çıkıp yaparak yaşayarak Detaylı YAZILI SINAV CEVAP ANAHTARI FELSEFE
YAZILI SINAV CEVAP ANAHTARI FELSEFE CEVAP 1: (TOPLAM 7 PUAN) Galileo Galilei Dünya yuvarlaktır dediğinde, hiç kimse ona inanmamıştır. Bir dönem maddenin en küçük parçası molekül zannediliyordu. Eylemsizlik Detaylı MEB kitaplarının yanında kullanılacak bu kitap ve dijital kaynakların öğrencilerimize;
Sayın Veli, Yeni bir eğitim öğretim yılına başlarken, öğrencilerimizin yıl boyunca öğrenme ortamlarını destekleyecek, ders kitaplarını ve kaynak kitapları sizlerle paylaşmak istedik. Bu kaynakları belirlerken Detaylı gelişmesini sağlaması için gerekli birçok maddeye yer verilmiştir. Sözleşmede yer alan
ÇOCUK HAKLARININ SINIFLANDIRILMASI Çocuk Hakları Sözleşmesi nde, çocukların sağlıklı yaşaması ve çok yönlü olarak gelişmesini sağlaması için gerekli birçok maddeye yer verilmiştir. Sözleşmede yer alan Detaylı AKTÜERLER DERNEĞİ PROFESYONEL DAVRANIŞ VE ETİK STANDARTLARI
AKTÜERLER DERNEĞİ PROFESYONEL DAVRANIŞ VE ETİK STANDARTLARI AKTÜERLER DERNEĞİ PROFESYONEL DAVRANIŞ VE ETİK STANDARTLARI 1. BÖLÜM Amaç, Kapsam ve Tanımlar 2. BÖLÜM Genel İlkeler 3. BÖLÜM Üyeler Arası Dayanışma Detaylı MESLEK ETİĞİ KISA ÖZET KOLAYAOF
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. ADALET MESLEK ETİĞİ KISA ÖZET KOLAYAOF Detaylı 11/26/2010 BİLİM TARİHİ. Giriş. Giriş. Giriş. Giriş. Bilim Tarihi Dersinin Bileşenleri. Bilim nedir? Ve Bilim tarihini öğrenmek neden önemlidir?
Bilim Tarihi Dersinin Bileşenleri BİLİM TARİHİ Yrd. Doç. Dr. Suat ÇELİK Bilim nedir? Ve Bilim tarihini öğrenmek neden önemlidir? Bilim tarihi hangi bileşenlerden oluşmaktadır. Ders nasıl işlenecek? Günümüzde Detaylı SCA Davranış Kuralları
SCA Davranış Kuralları SCA Davranış Kuralları SCA paydaşları ile değer yaratmaya, çalışanları, müşterileri, tüketicileri, hissedarları ve diğer iş ortaklarıyla saygı, sorumluluk ve mükemmelliğe dayanan Detaylı BÜRO YÖNETİMİ ve YÖNETİCİ ASİSTANLIĞI PROGRAMI - TÜRKİYE YÜKSEKÖĞRETİM YETERLİLİKLER ÇERÇEVESİ İLE PROGRAM YETERLİLİKLERİ İLİŞKİSİ
Alana Özgü Yetkinlik YETKİNLİKLER İletişim ve Sosyal Yetkinlik Öğrenme Bağımsız Çalışabilme ve Sorumluluk Alabilme BÜRO YÖNETİMİ ve YÖNETİCİ ASİSTANLIĞI PROGRAMI - TÜRKİYE YÜKSEKÖĞRETİM YETERLİLİKLER ÇERÇEVESİ Detaylı İSTANBUL KEMERBURGAZ ÜNİVERSİTESİ ANAYASASI
İSTANBUL KEMERBURGAZ ÜNİVERSİTESİ ANAYASASI Türkiye'deki Tek Üniversite İSTANBUL KEMERBURGAZ ÜNİVERSİTESİ ANAYASASI Biz, İstanbul Kemerburgaz Üniversitesi nin paydaşları; gelecek kuşaklara daha yaşanabilir Detaylı İlköğretim (İlkokul ve Ortaokul) Programları. Yrd.Doç.Dr.Gülçin TAN ŞİŞMAN
Yaşam Boyu Sosyalleşme Lütfi Sunar Sosyolojiye Giriş / 5. Ders Kültür, Toplum ve Çocuk Sosyalleşmesi Sosyalleşme Nedir? Çocuklar başkalarıyla temasla giderek kendilerinin farkına varırlar ve insanlar hakkında Detaylı MİLLETLERARASI İLİŞKİLER VE GÜVENLİK AÇISINDAN MEDENİYET SÖYLEMİNİN PSİKOLOJİK ANALİZİ
MİLLETLERARASI İLİŞKİLER VE GÜVENLİK AÇISINDAN MEDENİYET SÖYLEMİNİN PSİKOLOJİK ANALİZİ Prof. Dr. Abdülkadir ÇEVİK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı 1 Medeniyet veya uygarlık, bir Detaylı T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi
T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi Sayı : Tarih : 1.1.216 Diploma Program Adı : SOSYOLOJİ, LİSANS PROGRAMI, (AÇIKÖĞRETİM) Akademik Yıl : 21-216 Yarıyıl Detaylı penceremi ışığa açıyorum PARMAKLIKLAR ARKASINDAKİ YÜREKLERİ IŞIKLA BULUŞTURUYORUZ
penceremi ışığa açıyorum PARMAKLIKLAR ARKASINDAKİ YÜREKLERİ IŞIKLA BULUŞTURUYORUZ Sosyal birer varlık olmaları itibarıyla insanlar, yeryüzünde var oldukları günden bu yana toplu halde yaşamakta ve birbirleriyle Detaylı ULUSLARARASI SOSYAL POLİTİKA (ÇEK306U)
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. ULUSLARARASI SOSYAL POLİTİKA (ÇEK306U) Detaylı REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK BÖLÜMÜ
REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK BÖLÜMÜ Psikoloji RPD 101 Not I Uz. Gizem ÖNERİ UZUN Psikoloji *Psikoloji, pscyhe (ruh) ve logy (bilim) kelimelerinin birleşiminden meydana gelmektedir. *Psikoloji, hayvan Detaylı Aile İşletmeleri. Doç. Dr. Aykut GÖKSEL
Aile İşletmeleri Doç. Dr. Aykut GÖKSEL AİLE İŞLETMELERİNDE SİSTEM MODELLERİ 3. BÖLÜM Aile Sistem Teorisi Modeli (İki Daire Modeli) Üç Daire Modeli Dört Daire Modeli Aile İşletmelerinde Sürdürülebilirlik Detaylı 1.Ünite: SOSYOLOJİYE GİRİŞ A) Sosyolojinin Özellikleri ve Diğer Bilimlerle İlişkisi
SOSYOLOJİ (TOPLUM BİLİMİ) 1.Ünite: SOSYOLOJİYE GİRİŞ A) Sosyolojinin Özellikleri ve Diğer Bilimlerle İlişkisi Sosyoloji (Toplum Bilimi) Toplumsal grupları, örgütlenmeleri, kurumları, kurumlar arası ilişkileri, Detaylı 21.10.2009. KIŞILIK KURAMLARı. Kişilik Nedir? Kime göre?... GİRİŞ Doç. Dr. Halil EKŞİ
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : ANNE BABA EĞİTİMİ Ders No : 0100101 Teorik : 2 Pratik : 0 Kredi : 2 ECTS : 5 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim Dili Öğretim Detaylı Eğitim Tarihi. Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi
Eğitim Tarihi Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi Türk ve Batı Eğitiminin Tarihi Temelleri a-antik Doğu Medeniyetlerinde Eğitim (Mısır, Çin, Hint) b-antik Batıda Eğitim (Yunan, Roma) Detaylı ÜNİTE PSİKOLOJİ İÇİNDEKİLER HEDEFLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ I
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : MATERYAL GELİŞTİRME Ders No : 0310340081 Teorik : 2 Pratik : 2 Kredi : 3 ECTS : 4 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim Dili Öğretim Detaylı AŞKIN BULMACA BAROK KENT
AŞKIN BULMACA 18.yy'da Aydınlanma filozoflarıyla tariflenen modernlik, nesnel bilimi, evrensel ahlak ve yasayı, oluşturduğu strüktür çerçevesinde geliştirme sürecinden oluşur. Bu adım aynı zamanda, tüm Detaylı Bilimsel Araştırma Yöntemleri I
İnsan Kaynakları Yönetimi Bilim Dalı Tezli Yüksek Lisans Programları Bilimsel Yöntemleri I Dr. M. Volkan TÜRKER 8 Bilimsel Süreci* 1. Gözlem alanının belirlenmesi 2. Ön Bilgi Toplama Yazın Taraması 3. Detaylı İNSANLARIN NİYETLERİ VE DAVRANIŞLARI SÖZ KONUSU OLDUĞUNDA DAİMA
İNSANLARIN NİYETLERİ VE DAVRANIŞLARI SÖZ KONUSU OLDUĞUNDA DAİMA NİYETLERİ ANLAMAYA, ÇÖZMEYE ÇALIŞIR Ameller niyetlere göredir Hadis-i Şerif Duygular ve davranışlar, zihinsel ve fiziksel faaliyetlerin sonucudur. Detaylı KARNE ALAN ÇOCUĞA NASIL DAVRANILMALI
KARNE ALAN ÇOCUĞA NASIL DAVRANILMALI Şüphesiz her veli çocuğunun başarılı olmasını ister, yine her öğrenci başarılı olmanın verdiği gururu, hazzı, mutluluğu, tatmak ister. En başta ailesinin, yakın çevresinin, Detaylı Öğrenim Kazanımları Bu programı başarı ile tamamlayan öğrenci;
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : KELAM TARİHİ Ders No : 0070040093 Teorik : 3 Pratik : 0 Kredi : 3 ECTS : 3 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim Dili Öğretim Detaylı Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi S.B.E. İktisat anabilim Dalı İktisat Programı 7. Düzey (Yüksek Lisans Eğitimi) Yeterlilikleri
AÇIKLAMALAR: İktisat Ana Bilim Dalı İktisat yüksek lisans programı için belirlenen program yeterlilikleri 20 tane olup tablo 1 de verilmiştir. İktisat Ana Bilim Dalı İktisat yüksek lisans programı için Detaylı TREYT KURAMLARI. (Ayırıcı özellikler ya da kişilik çizgileri) Doç.Dr. Hacer HARLAK - PSİ154 - PSİ162
TREYT KURAMLARI (Ayırıcı özellikler ya da kişilik çizgileri) TREYT KURAMLARI Treyt Bireylerin farklılık gösterdiği kişilik boyutlarının temelini oluşturan duygu, biliş ve davranış eğilimleri Utangaç, açık, Detaylı AVCILIK. İnsanlığın tarihi kadar eski bir fenomen ve bir faaliyettir.
AVCILIK İnsanlığın tarihi kadar eski bir fenomen ve bir faaliyettir. Avcılık İnsanlığın tarihi kadar eski bir fenomen Avcılık eskiden; İnsanın kendisini korumak, Karnını doyurmak, Hayvan ehlileştirmek, Detaylı İSLAM KURUMLARI VE MEDENİYETİ
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. İSLAM KURUMLARI VE MEDENİYETİ KISA ÖZET Detaylı MARUF VAKFI İSLAM EKONOMİSİ ENSTİTÜSÜ AÇILDI