02.03.2019 Güncelleme :25.03.2019
Osmanlı Mutfağının Özellikleri
Osmanlı saray mutfağı hakkında Türk Aşçı Haberleri olarak bir araştırma yaptık. Bu araştırmamamızın büyük bir bolumu bu konuda ciddi araştırmalar yapan Sn. Prof. Dr. Arif Bilgin hocamıza aittir. Bu konuda bizlerden bu tarihi bilgileri esirgemeyen ve bizleri bu konuda aydınlatan hocamıza teşekkür eder çalışmalarında başarılar dileriz.
Gerek kendi zamanında gerekse de günümüze kadar adından oldukça söz ettirmiş yüzyıllarca hükmünü geniş kıtalar da sürdürmüş farklı kültürlerin ve yaşamların birleşim noktası olmakla beraber halen daha izlerini üzerimizde taşıtan Osmanlı İmparatorluğunun zevkleri de oldukça adından söz ettirmiştir.
Bu zevklerin başlarında tartışmasız yemek kültürü gelmektedir. Orta Asya, Balkanlar, Orta Doğu, Akdeniz ve Avrupa yemek kültürlerini içerisinde barındıran ve geniş bir mutfağa sahip olan Osmanlı saray mutfağı dönemin şartlarını da yansıtmaktadır.
Peki, günümüzde hala tüm dünya devletlerini kendine hayran bırakan ve dünyanın birçok yerinden turistleri kendine çeken Osmanlı mutfağının bu kadar hayran bırakıcı özellikleri ve öğeleri nelerdir?
Ekmek Sarayın Vazgeçilmeziydi
Osmanlı Saray Mutfağından çıkan yemeklerin yanında ekmek olmadan asla servis yapılmazdı. Saray ekmekleri has maya ve beyaz undan üretilirken halka dağıtmak üzere ise yufka ve esmer ekmek tercih ediliyordu.
Tencere Yemekleri O Zaman Da Oldukça Tercih Edilirdi
Özellikle kış aylarında annelerimizin pişirdiği sulu tencere yemekleri saray mutfağında da (turkascihaberleri.com) oldukça tercih edilirdi. Patlıcan ve bamya gibi sebzeler en sevilen yemekler arasındaydı. İlerleyen dönemde saray mutfağına kabak, fasulye ve patates de dahil edilmiştir.
Meyveler Ve Sebzeler Birlikte Pişiriliyordu
Osmanlı saray mutfağında özellikle et yemeklerinde yaygın olarak tercih edilen meyve erik olmakla beraber yine et ve balık yemeklerinde bolca tarçın kullanılmıştır.
Helva Sofranın Demirbaşıydı
Saray mutfağında mutlaka kullanılan başlıca öğelerden biri de helva olmuştur. Sarayın en çok tercih edilen tatlısıdır. Gül suyu ve bademli çeşitleri de yenilen helvanın neredeyse ona yakın çeşidi saray mutfağında yapılıyordu.
En Karakteristik İçecek Kuşkusuz Şerbetti
Vişne, gül, meyan kökü ve daha nice çeşitlerde yapılan şerbetler sarayın vazgeçilmez içecekler arasındaydı. Saray içerisinde tüketildiği kadar gelen misafire de ikram edilen şerbetler günümüzde de bu özelliğini sürdürmektedir. Şerbetler tatlı ve hoş tatlara sahip olmanın yanı sıra sağlıklı bitkilerden elde edildiğinden şifalı özelliğe de sahiptiler.
Neredeyse 700 yıl egemenliğini sürdürmüş olan Osmanlı Devleti'nin geniş bir mutfak kültürüne sahip olduğu aşikar. Günümüzde diziler sayesinde gündeme gelen ve merak konusu uyandıran bir yaşama sahip olan saray mutfağından da bahsetmek gerek elbette.
Batıda saray dendiğinde akla hemen haremin gelmesi (bu durum bizde de yok değil) tabusunu yıkmanın gerektiğini düşünüyorum. Yıllarca sırtımızı döndüğümüz Osmanlı kültürüne yeni yeni el atıp, genelde de "Hürrem Sultan ile Kanuni Sultan Süleyman" başlıklı sorular sorduğumuz şu günlerde, Osmanlı Mutfağı'na özet olarak bile olsa değinmenin gerekliliğine inanıyorum.
Öncelikle Osmanlı Mutfağı'nı bir mutfağa benzetmek gerekirse en yakın duran olarak Halep Mutfağı, dolayısıyla Suriye Mutfağı diyebiliriz. Elbette hala Osmanlı'ya ait yemek kültürünün izlerini biz de taşıyoruz ama genel hatlarıyla belirtmek (turkascihaberleri.com) gerekirse Suriye mutfağı daha baskın.
Saray ve mutfak sistemine gelirsek saray mutfağının her bölümünü özetlemek yerine merak konusu olan bölümlerine kısaca değinmek daha sağlıklı olur. Matbah-ı Âmire denilen bu yer Fatih Sultan Mehmet döneminde 1475-1478’de yaptırılmış.
Padişaha ait yemekler kuşhane mutfağında, divan vezirleri ve harem halkı için yemekler has mutfakta, haremin üst seviyeli kadınları için Valide Sultan Mutfağı'nda yapılırdı. Mutfakta çıkma denilen bir terfi sistemi mevcuttur bu dönemde.
Ayrıca Osmanlı Mutfağı kültürünü bolca benimseyen Bolululara rağmen yapılan son araştırmalar ile Nevşehirlilerin daha öncesinde Saray mutfağında hakimiyeti olduğu biliniyor. Fakat yeniçeri isyanlarında adları olaylara karışan Nevşehirliler uzaklaştırılıp yerini Bolular doldurmuştur.
Osmanlı Mutfağı'nda En Çok Tercih Edilen Et Yemekleri
Osmanlı Devleti'nde şimdiye nazaran koyun eti sığır etinden daha çok tercih edilirdi. Hatta kendini geliştirmiş bir devlet adamının Osmanlı Devleti'nde kebapçılarda sürekli sığır eti kullanılmasından dolayı midelerinin bozulması gibi serzenişlerde bulunduğu bilinir. Son yapılan araştırmalar ile Osmanlı Devleti'nde keçi ve oğlağın da tüketildiği öğrenilmiştir. Tavuk eti yemekleri de çok tercih edilmemesiyle birlikte yaz aylarında tüketilen bir besindir.
Şimdilerde bizim de olduğumuz gibi ete düşkünlüğü ile bilinen bir toplum olan Osmanlılarda çok fazla et yemeği yenildiği hatta fazlaca et tüketip gut hastalığına yakalanan paşalara da sıkça rastlanmakta. (turkascihaberleri.com) Av hayvanları çok tüketilmemekle birlikte özellikle Kanuni Sultan Süleyman'ın yaklaşık iki bin kişi ile katıldığı meşhur av turlarında geyik ve çeşitli av kuşlarını avladığı biliniyor. Ayrıca elçiler için özel olarak hazırlanan ziyafetlerde kümes hayvanları ve çeşitli av kuşlarının beraber servis edildiği özel bir yemek de mevcut; buna dayanarak da misafirperverliğin Osmanlı'da ne denli önemli olduğu görülebilir.
Osmanlı Mutfağı'nda Balık Tüketimi, Baharatlar Ve Soslar
Yalnız Evliya Çelebi’nin de betimlemesi ile "deniz haşeratları" çok benimsenmemekteydi. Fakat Fatih Sultan Mehmet’in istakoz, karides ve havyarı çok sevdiği bilinmekte. Genel Fransız hayranlığı balık tariflerinde de kendini gösterip çeşitli Fransız sosları ve usülleriyle yenirdi Osmanlı’da.
Osmanlı Devleti'nde zeytinyağının çok kullanılmadığı bilinmekle birlikte tereyağıve kuyruk yağı ile bu ihtiyaç giderilirdi. Ayrıca yemeklerde domatesin Osmanlıya çok geç girmesi ile birlikte salça kullanılmazdı. Daha çok, çeşitli baharatlar, sos halinde kullanılırdı veya tat versin diye yahni gibi yemeklere erik gibi meyveler eklenmekteydi.
Osmanlı Devleti'nde Kahve Tüketimi Ve Sigara Yasakları
İçeceklere gelecek olursak özellikle bütün batının hayran olduğu, hatta papanın "bu kadar güzel bir içecek sadece Müslümanlara ait olamaz" dediği- ve Osmanlı'dan geçmiş olan kahveye değinmeden olmaz zannımca.
16. yy’da çok benimsenmeyen kahvenin, sonradan fazlaca benimsenip hatta çok tüketildiği için Tahmis adı altında özel vergiye tabi tutulduğu bilinmekte. O zamanlar kahve hakkında çok fazla spekülasyon çıkmakla birlikte kahveyi kavurmadan içmenin günah, ancak kavurup içmenin caiz olduğu yönünde fetva da çıkarıldığı söylenir.
Hatta buna benzer bir fetva da 17 yy'da tütün hakkında çıkarılmış ve haram olduğu söylenmiş fakat sonradan çok fazla gelir vergisi sağladığı için bu fetva yok sayılmış. Hatta 19. yy’a gelindiğinde sigara hakkında ileri geri konuştuğu için hapse atılan birinin de olduğu bilinmekte.
Osmanlı Devleti'nde Alkol Kullanımı Ve Alkol Yasakları
Alkollü içeceklere girecek olursak saray kayıtlarında alkol bulunmamakla birlikte çeşitli eserler aracılığı ile alkollü içecek tüketildiği bilinmekte. En çok tüketilen şarap olmakla birlikte ardından rakı ve onun adından da Tatar bozası (turkascihaberleri.com) denilen alkol ihtiva eden bir içeceğin tüketildiği yazılmakta.
Osmanlı zamanında çokça tüketilen içeceklerden biri de elbette şerbet. Pek çok bitki ile yapılan şerbetler günümüzde de canlanmış ve bazı firmalarca üretilip tüketime sunulmuştur.
Osmanlı Mutfağı'nda Tatlı Yapımı Ve Alışkanlıkları
Osmanlı zamanında tatlı yapımına büyük bir profesyonellikle bakılır bu sebeple helvacıhanede bulunan ustalar özellikle maharetli ve zeki insanlardan seçilirdi ve yerleri ayrıydı.
Tatlılarda şeker ihtiyacı baldan karşılanmaktaydı. Ramazan'da hepimizin bildiği gibi güllaç yapılırdı ve benzer şekilde aşure de özel günler listesindeydi. Bunun haricinde baklava sarayda daha üst safhalarda beklenirken o zamanki teknolojik yetersizlikten ötürü zorluğu olan kadayıfın yeri çok ayrı tutulmaktaydı.
Ayrıca Osmanlı'da ayva tatlısının da yerinin çok ayrı olduğu bilinmekte. Reçelkültürünün çok yaygın olduğu Osmanlı'da karpuz, kavun, günümüzde de tekrar popülerleşen patlıcan ve hatta cevizin bile reçeli yapılmaktaydı.
Hastalıklara Karşı Osmanlı Mutfağı'nda Doğal Bitkilerin Yeri
Sağlık ve hastalık açısından saray mutfağına girecek olursak özellikle şerbet ve macunun, hekimbaşının gözetiminde özellikle zayıf bünyeler için ve ayrıca afrodizyak amacıyla kullanıldığı bilinmekte. (turkascihaberleri.com) Ayrıca hekimbaşı tarafından sindirim sistemine iyi geldiği düşünülmekle birlikte portakal çiçeği, bergamot ve limon üstüne şeker döküp yendiği biliniyor. Buradan yola çıkarsak Osmanlı'da ilaç ihtiyacının doğal bitkiler ile sağlandığı görülebilir.
Etiket Bulutu: Kahve Tuketimi , "deniz haseratlari" , Av hayvanlari , Enderun mektebi, kushane mutfagi, Saray ve mutfak , Osmanli kulturu, mutfak kulturu, balik yemekleri, saray mutfagi, Tencere Yemekleri , Avrupa yemek kulturleri, Prof. Dr. Arif Bilgin, Osmanli Mutfaginin Ozellikleri,
Saray halkının su ihtiyacı mutfak sakaları tarafından karşılanırdı. Sakalar saray içindeki sakahânede istihdam edilirdi. Mutfak sakalarından......
Yemekten sonra mutlaka yürü yün, velev ki bir metre olsa bile. Zararlı şeyden az yemek, fa.....
Topkapı Sarayı inşa edilirken mutfaklar ikinci avlunun sağ tarafında kurulmuş ve bu alanı tamamen kaplamıştır. Mutfaklar Fâtih Sultan Mehmed......
Osmanlı Devleti’nin resmî söylemine daha yakın bir söylemi benimsemiş ve eserinde şenliği “kusursuz Osmanlı”......
Stephanos Yerasimos da “Sûr ve Sûrnâmeler” başlıklı yazısında şenlikler ve sûrnâmeler arasındaki iliş......
Kahveci esnafının küçük kahvehanesi, yanan ocağı ve içinde müşterileriyle tam padişahın bulunduğu yerde.....
Ortaçağ Avrupa’sında esnaf, dinî nitelikte oyunlar hazırlamakla görevlidir ve her bir esnaf grubu kendi konusuna yakın......
Dönemin sosyal hayatı, günlük yaşayıştaki alışkanlıklar, çeşitli cemaat, meslek gruplan ve kişilerle ilgili sözcük ve de......