Güneydoğu Anadolu Bölgesi | Coğrafya
Bölge, yurdumuzun güneydoğusunda bulunur. Yüzölçümü ve nüfusu bakımından Türkıye'nın en küçük bölgesıdır. Kuzeyınde, Güneydoğu Torosların çızmış olduğu yay. Doğu Anadolu Bölgesı ıle sınırını oluşturur. Batıda ıse Hatay-Maraş oluğunun doğusundakı Akdenız Bölgesı ıle komşudur. Bölgede yerşekıllerı oldukça sadedır. Düzlükler, genış alanlar halınde yayılmıştır. Karacadağ volkanık kütlesının batısında derınce parçalanmış platolar vardır. Bunlar Gazıantep ve fıanlıurfa platolarıdır. Karacadağ'ın doğusunda kalan kısım daha engebelıdır. Bölgenın doğu yarısındakı tek akarsu Dıcle'dır. Burada bulunan Mardın Eşığı önemlı bır yükseltı oluşturur. Karacadağ (1919 m.) bölgenın en yüksek dağıdır. Bölgede, Akdenız'e yakın yerlerde ve alçak kesımlerde Akdenız ıklımı, denızden uzak, yüksek kesımlerde ıse kara ıklımı görülür. Yağışların çoğu kış aylarına rastlar. Yaz ayları sıcak ve kuraktır. Yıllık yağış mıktarı 500-600 mm. kadardır. Kış ayları soğuk geçer. Kar yağışı oldukça fazladır. En yaygın bıtkı topluluğu bozkırdır. Bölgenın kuzeyındekı Toroslar'da meşe ormanlarına rastlanır.
Bölgeye yerleşme tarıhı, mılattan öncekı yıllara dayanır. Bölgenın nüfusu 1990 sayımına göre 4.5 mılyon kadardır. Nüfus, daha çok bölgenın batı kesımınde toplanmıştır. Bunun nedenı ıklım şartlarına bağlı olarak, buradakı tarım alanlarının daha verımlı olmasıdır. Toroslar'ın güney eteklerıyle, akarsu boylarında da nüfus oldukça fazladır. Güneydoğu Anadolu Bölgesı'nın ekonomısınde en büyük payı tarım ve hayvancılık oluşturur. Bölgede tarıma elverışlı çok genış düzlükler bulunmasına karşın kuraklık nedenıyle yeterı kadar ürün elde edılememektedır. Kuraklık, bölgenın en önemlı sorunudur. Bölgeden geçen ve bol su taşıyan Fırat ve Dıcle ırmaklarının, tarım alanlarının sulanmasında yararı çok azdır. Bu ırmaklar çoğu yerde platolara gömülmüş olan derın vadılerın ıçınden akarlar. Boşa akan sulardan yararlanabılmek amacıyla kısa adı GAP olan Güneydoğu Anadolu Projesı hazırlanmıştır. Proje tamamlandığında sulama suyu ve elektrık enerjısı elde edılecektır. GAP'ın hedefı, sadece baraj, tünel ve elektrık santralı yapmak değıl, bölgeyı her yönüyle kalkındırmaktır. Bölgedekı tarım topraklarının büyük kısmında tahıl ekımı yapılır. Yurdumuzdakı antep Astığı üretımının tamamına yakını bu bölgeden elde edılır. Ayrıca üzüm, baklagıller ve Akdenız ıklımı bıtkısı olan zeytın, pamuk yetıştırılır. Özellıkle Güneydoğu Torosların eteklerınde ve genış bozkırlarda hayvancılık yapılmaktadır. Bır kısmı göçebe halk tarafından yapılan canlı hayvan tıcaretı ıle hayvan ürünlerı, bölge ekonomısınde önemlı bır yere sahıptır. Bölgenın ülke ekonomısıne en büyük katkısı petrol ıle olmaktadır. Yıllık üretım 3 mılyon ton kadardır. Ülkemızde çıkarılan petrolün tamamına yakını buradan elde edılır.
* Bölgenin Bölümleri
Güneydoğu Anadolu Bölgesı, bölgenın ortasında yeralan Karacadağ volkanık kütlesı tarafından ıkı bölüme ayrılmıştır. Batıda olanı Orta Fırat Bölümü, doğuda olanı ıse Dıcle Bölümü adını alır.
* Dicle Bölümü:
Bu bölüm bölgenın doğu yarısını oluşturur. Yer şekıllerı bakımından batıdakı Orta Fırat Bölümü'ne göre daha engebelıdır. Bölümdekı başlıca yerşekıllerı Dıyarbakır Havzası, Karacadağ volkanık kütlesı ve Mardın Eşığı'dır. Büyük bır çukurluk olan Dıyarbakır Havzası, bölümün kuzeyınde bulunur. Dıcle Bölümü'nün ıklımı, Orta Fırat Bölümü'ne göre daha karasal bır özellık taşır. Çünkü Akdenız'ın yumuşatıcı etkısı artık buralarda ıyıce zayışar. Özellıkle Dıyarbakır Havzası'nda karasal ıklım özellıklerı daha belırgındır. Yazlar çok sıcak, kışlar ıse oldukça soğuktur. Yağışın büyük bır bölümü kış aylarında düşer. Yaz ayları sıcak ve kuraktır.
Yüksek sıcaklık sebebıyle şıddetlı buharlaşmalar olur. Burada doğal bıtkı örtüsü bozkırdır. Yağışların arttığı Toroslar'ın yamaçlarında ıse ormanlara rastlanır. Bölümde çoğunlukla tahıl ekımı yapılır. Ayrıca mercımek, pamuk ve karpuz yetıştırılır. Güneydoğu Toroslara doğru çıkıldıkça yağış artar ve meyve bahçelerı ıle üzüm
bağları yoğunluk kazanır. Mardın Eşığı'nde yükseltıye bağlı olarak yağışlar bır mıktar artar.Ancak arazı, bol
çatlaklı kıreç taşlarından oluştuğu ıçın suyun büyük kısmı derınlere sızar. Tarım alanlarının az olduğu bu eşık üzerınde kuru tarım yapılır ve genellıkle tahıl ekılır. Karacadağ, bazalt akıntılarının çevreye dağılması sonucu oluşmuş yayvan bır volkanık dağdır. Bu dağdan tabana sızan suların bır kısmı buradakı yerleşım alanlarının su ıhtıyacını karşılayan kaynakları oluşturur. Karacadağ yaz aylarında, çevredekı konar- göçerlerın yaylası durumundadır.
Bölümde toprak ürünlerınden elde edılen gelırın yetersızlığı ve bozkırların genış yer kaplaması, halkı hayvancılık yapmaya yöneltmıştır. En çok küçük baş hayvan beslenır. Hayvancılıkla uğraşan halkın bır bölümü göçebe olarak yaşar. Orta Fırat Bölümü'ne göre Dıcle Bölümü'nde nüfus az, şehırleşme oranı düşüktür. Bölümün başlıca yerleşım merkezlerı Dıyarbakır, Mardın, Sıırt ve Batmandır. Dıyarbakır, bölümün en büyük tıcaret, endüstrı ve kültür merkezıdır, önemlı tıcaret yollarının üzerınde kurulmuş, tarıhı bır şehrımızdır. Mardın de tarıhı yolların kavşağında kurulmuş çok eskı bır yerleşım merkezıdır. Bölümün kuzeydoğusunda bulunan Sıırt, yetıştırdığı tıftık keçısının tıftığınden yapılan kılım ve battanıyelerı ıle tanınmıştır. Batman, 1950 yılında bır köy ıken petrole dayalı endüsütrısı sayesınde hızla gelışmış, 1990 yılında ıl olmuştur. Petrol, Dıyarbakır ve Sıırt dolaylarında bulunan yataklardan çıkarılır. Ayrıca bölümün güneydoğu köşesınde yer alan Sılopı ve fıırnak çevresınde lınyıt çıkartılır.
* Orta Fırat Bölümü:
Güneydoğu Anadolu Bölgesı'nın batı yarısını kapsar. Fırat ırmağı'nın orta çığırını ıçıne aldığı ıçın bu ad verılmıştır. Gazıantep ve fıanlıurfa platoları, bölümün' büyük bır kısmını kaplar. Fırat ve kolları bu platolara derınce gömülmüş olarak akar. Bölümün güneyınde ıse Altınbaşak (Harran), Ceylanpınar, Suruç ovaları yer
alır. Orta Fırat Bölümü'nde Akdenız İklımının etkısı görülür. Yazlar sıcak ve kurak geçer. Kışlar ıse soğuk ve serındır. Batıdan doğuya doğru yağış gıderek azalır ve kışlar daha soğuk geçer. Nüfusun çoğu batıdakı büyük yerleşım merkezlerınde toplanmıştır. Bu yerleşım, merkezlerınden en büyüğü Gazıantep'tır. Gazıantep aynı zamanda Güneydoğu Anadolu Bölgesı'nın tıcaret ve endüstrı merkezıdır. Burada dokuma, besın, madenı eşya, çımento, tarım makınaları olmak üzere çeşıtlı endüstrı kuruluşları vardır. Kurtuluş Savaşı sırasında geçıcı bır süre Fransızların ışgalı altında kalan kent halkı, düşmana karşı kahramanca dırenerek, Fransızları şehırden kovmuştur. Böylece şehrın Antep olan adı, Gazıantep olarak değıştırılmıştır. Bölümün batı kesımınde bulunan dığer yerleşım bırımlerı, Adıyaman, Kılıs, Nızıp ve Bırecık'tır. Fırat'ın doğusunda bulunan fıanlıurfa çok eskı bır kültür merkezıdır. şehre Kurtuluş Savaşı sırasında halkın düşmana karşı gösterdığı kahramanlıktan dolayı "fıanlı" Unvanı verılmıştır.Harran, Suruç, Ceylanpınar, Sıverek ve Vıranşehır, bölümün dığer önemlı yerleşım alanlarıdır. Bölümün geçım kaynaklarını tarım ve hayvancılık oluşturur, Tarım ürünlerı arasında tahıl başta gelır. Baklagıl ve antepfıstığı üretımı önemlıdır. Bağlar,
bahçeler ve zeytınlıkler yaygındır. Aynca pamuk, çeltık ve susam da ekılır. Adıyaman ve Kâhta'dakı petrol yatakları, bölümün en önemlı yeraltı zengınlığıdır.
* Türkiye Ekonomisindeki Yeri
Bölgenın Türkıye ekonomısıne en büyük katkısı petrolle olmaktadır. Yıllık 3 mılyon ton cıvarında petrol üretılır. ırak-Türkıye boru hattı bu bölgeden geçer. Batman'da bulunan petrol rafınerısı, yöre ve ülke ekonomısıne büyük katkı sağlar. Düz alanların genış yer kapladığı bölgede, bol su taşıyan ırmaklar tarım ve enerjı yönünden büyük potansıyel oluşturmaktadır. GAP'ın tamamlanması ıle bu potansıyel ortaya çıkacak, ülke ekonomısıne çok önemlı katkılar sağlayacaktır. Bölge, antepfıstığı, mercımek, üzüm, nohut ve tahıl üretımıyle ülke ekonomısıne önemlı katkılarda bulunur. Bölgede beslenen çok sayıdakı küçük ve büyükbaş hayvandan, özellıkle tıftık keçısınden önemlı mıktardakı hayvan ürünlerı elde edılır.
* Türkiye Turizmindeki Yeri
Adıyaman'ın Kâhta ılçesı yakınındakı Nemrut Dağı üzerınde bulunan Kommagene kralına aıt mezar ve onun çevresındekı anıtlar, bölgede özellıkle yabancı turıstlerın ılgıyle gezdığı tarıhı yerdır. şanlıurfa'da yer alan Balıklı Göl (Halılürrahman Gölü) ıle tarıhı Dıyarbakır kentı ve surları, turıstlerın ılgısını çeken dığer yerlerdır.
* Güneydoğu Anadolu İklimi
Karasal iklimin hakim olduğu bu bölgede Akdeniz ikliminin etkileri de görülür.
Karasal alanlar içerisinde sıcaklık ortalamalarının en yüksek olduğu yerdir.
Özellikle yaz aylarında enlemin ve güneyden gelen hava kütlelerinin de etkisiyle sıcaklık ortalamaları oldukça yükselir.
Türkiye'de Temmuz ayı ortalama sıcaklıklarıyla, yıllık indirgenmiş sıcaklık ortalamalarının en yüksek olduğu bölgedir.
Yıllık sıcaklık ortalamaları bütün aylarda sıfır derecenin üstündedir.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi yazısı toplam 16633 defa okundu
Nüfus Dağılışına Etki Eden Faktörler