MODELLEME VE BENZETİM - PDF
Download "MODELLEME VE BENZETİM"
Emine Asli Onarıcı
1 MODELLEME VE BENZETİM Hazırlayan: Özlem AYDIN Not: Bu sunumda Yrd. Doç. Dr. Yılmaz YÜCEL in Modelleme ve Benzetim dersi notlarından faydalanılmıştır.
2 DERSE İLİŞKİN GENEL BİLGİLER Dersi veren: Özlem AYDIN Dersin web sayfası: Dersin Amacı: Sistem modelleme ve simülasyon alanında temel kavram ve prensiplerin tanıtılmasıdır.
3 DERSE İLİŞKİN GENEL BİLGİLER Değerlendirme Arasınav: %30 Final: %70 Kaynaklar 1. Fikri Öztürk, Levent Özbek, Matematiksel Modelleme ve Simülasyon, Gazi Kitabevi, Cenap Erdemir, Cem Kadılar, Benzetim Tekniklerine Giriş, Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Averill M. Law, W. David Kelton: Simulation Modeling and Analysis, Third Edition, McGrawHill, 2000.
4 DERSE İLİŞKİN GENEL BİLGİLER Ders Konuları Modelleme ve simülasyon ile ilgili genel kavramlar Sistem ve sistem analizi kavramları Simülasyon süreci ve uygulama alanları Simülasyon tipleri: kesikli simülasyon, sürekli simülasyon Örnek Simülasyon Problemleri Kesikli simülasyonun temelleri Sürekli simülasyonun temelleri Rassal sayı üreteçleri Monte Carlo Simülasyonu Monte Carlo Simülasyonu Problemleri Rassal değişken üretimi İstatistiksel Doğrulama Teknikleri
5 MODELLEME Modelleme bir sistemi incelemek üzere o sistemin basit bir örneği yapılması anlamına gelir. Bu örnek gerçek sistemin yardımcısı ve basitleştirilmiş bir şeklidir. Fakat modelden de gerçek sistemden alınacak sonuçlara izin verecek kadar detaylı olması beklenir. Modelleme yapılırken matematiksel metotlar kullanılır.
6 BENZETİM (SİMÜLASYON) Benzetim (Simülasyon) ise bir sisteme ait neden sonuç ilişkilerinin bilgisayar ortamına aktarılarak sistemin davranışlarının bilgisayarda izlenmesini sağlayan bir modelleme tekniğidir. Örneğin bir uçuş simülatörü, uçuşun kurallarının bir bilgisayar üzerinde öğretilmesi için kullanılan bir simülasyon modelidir.
7 SİSTEM NEDİR? Birbiriyle ilişkili parçaların oluşturduğu bir bütündür. Elemanların ve bunların özelliklerinin arasındaki ilişkileri içeren bir elemanlar topluluğudur. Belli bir amacın sağlanması için bir araya getirilmiş parçalar (elemanlar) dizisidir. Bir amacın gerçekleşmesindeki araçlardır. Bu nedenle, sistemin belirli amaçlan olmalı ve bunlar belli işlem ve yöntemler yardımıyla elde edilmelidir. Örgütün temel bir faaliyetini yerine getirmek için bütünleşik bir plana göre geliştirilmiş birbiriyle ilişkili yöntemler şebekesidir. Örgütün temel amaçlarının planlı eylemle gerçekleştirilmesini sağlayan ilgili yöntemler grubudur.
8 SİSTEM NEDİR? Belirli bir amaç doğrultusunda girdilere cevap olarak çıktı üreten, aralarında karşılıklı etkileşim olan elemanlar topluluğuna sistem denir. Bir sistemin en temel hali
9 SİSTEM ELEMANLARI Geri beslemeli sistem
10 SİSTEM ELEMANLARI Sistem elemanları: Sistem içersinde aralarında etkileşim olan birimlerdir (alt sistemler). Alt sistemler girdileri çıktılara dönüştürmek için sistem sınırları içinde birbirleriyle etkileşimli olarak çalışırlar. Sistemin çevresi: Sistem faaliyetlerinin oluşturduğu alanın dışında olan ve sistem tarafından kontrol edilemeyen alandır. Sistem Sınırı: Bir sistemi diğer bir sistemden ya da çevresinden ayıran alandır. Sistemin sınırları içinde kalan elemanlar sistemin dışına göre daha kolay değiştirilebilir ve kontrol edilebilirler.
11 SİSTEM ELEMANLARI Sistemin Girdileri: Çevreden sisteme verilen enerjilerdir. Bir sistem tarafından talep edilen ve sistem tarafından yönlendirilen kaynaklar (veri, hizmet, malzeme, enerji vb.) sistemin girdilerini oluştururlar. Sistemin Çıktıları: Sistemden dışarıya verilen enerjilerdir. Sistem faaliyetleri sonucunda üretilen ürünler (bilgi, rapor, dokümanlar, malzeme vb.) sistemin çıktılarını oluştururlar. Sistem Geribeslemesi: Geribeslemenin amacı kontrolü sağlamaktır. Kontrolün amacı ise, önceden belirlenmiş standartlara göre çıktıların karşılaştırmasını yapmaktır. Geribesleme, sistemdeki karar sürecinin sistem durumunu düzeltici gerekli eylemleri yaratmasını sağlayan bilgi veya girdi akışıdır. Bu nedenle, sistemde devamlı akış halinde olan bir döngüyü oluşturur.
12 SİSTEM ÖRNEKLERİ
13 SİSTEMLERİN SINIFLANDIRILMASI Kavramsal ve Gerçek Sistemler Kavramsal sistemler, gerçek yaşantıda örneklerine rastlanabilen veya rastlanamayan teorik yapıya sahip sistemlerdir. Örneğin, tam rekabet piyasa sistemi, yönetim planları, örgüt şemaları gibi. Gerçek sistemler, bireyler, malzemeler ve makinalar gibi fiziksel elemanlardan oluşan ve işletime konabilme gücü olan sistemlerdir.
14 SİSTEMLERİN SINIFLANDIRILMASI Doğal ve İnsan Yapısı Sistemler Doğal sistemler doğada var olan, doğanın yarattığı sistemlerdir. Örneğin, bitkiler, insanlar, güneş sistemi. Doğal sistemler aynı zamanda biyolojik veya fiziksel sistemler olarak da tanımlanabilir. İnsan yapısı sistemler ise insanlar tarafından yaratılan sistemlerdir. Günümüzde örgüt sisteminden uzay uçuş sistemlerine kadar uzanan çok sayıda insan yapısı sistem geliştirilmiştir.
15 SİSTEMLERİN SINIFLANDIRILMASI Toplumsal ve İnsan-Makine Sistemleri Kapsamında insan elemanı bulunan tüm sistemler toplumsal sistem olarak kabul edilir. Örneğin, işletmeler, kamu kuruluşları ve sosyal dayanışma dernekleri gibi. Toplumsal sistemler belirlenen amaçlarına ulaşabilmek için şu veya bu şekilde makine ve teçhizat kullanmak zorunluluğundadır. Çünkü, yalnız insanlardan oluşan bir toplumsal sistem düşünmek geçerli değildir. Bu sebeple, toplumsal sistemleri bir bakıma insan-makine sistemleri olarak kabul etmek gerekir.
16 SİSTEMLERİN SINIFLANDIRILMASI Açık ve Kapalı Sistemler Açık sistem, çevresinden girdileri kabul eden, bunları çeşitli işlemlerden geçirdikten sonra meydana gelen çıktıları çevresine verebilen bir sistemdir. Açık sistemler, çevresiyle malzeme, enerji, işgücü ve bilgi alış verişi yapan, başka bir deyişle çevre ile ilişki kurabilen sistemlerdir. Kapalı sistemler ise, bir bütün olarak kendi kendine yeterli olan sistemlerdir. Bir anlamda, çevre ile ilişki kuramayan veya ilişki kurmak istese de bazı engellerle bu ilişkisi önlenen sistemlerdir.
17 SİSTEMLERİN SINIFLANDIRILMASI Alt Sistemler ve Süper Sistemler Bir sistem içinde yer alan daha küçük sistemler alt sistem olarak tanımlanır. Örneğin, tekstil endüstrisini bir sistem olarak ele alıp incelemek istersek, çok sayıdaki tekstil işletmeleri bu sistemin birer alt sistemi olurlar. Süper sistemler ise, büyük ve karmaşık sistemleri temsil ederler. Örneğin, insan vücudu fiziksel olarak küçüktür ancak onu oluşturan elemanlar ve bunlar arasındaki ilişkiler çok sayıda ve oldukça karmaşıktır.
18 DİĞER SİSTEM AYRIMLARI Sistemler davranışsal özelliklerine göre sınıflandırılmaktadır. Davranışsal özellikten amaç sistemin kendi kendini örgütleyebilme olanağı veya düzeneğinin olup olmamasıdır. Sistem bu özelliğini iki şekilde gösterebilir: 1. İç çevre örgütlemesi 2. Dış çevre örgütlemesi
19 İÇ ÇEVRE ÖRGÜTLEMESİ Sistemin iç çevre örgütlemesi bilgi yaratabilmek ve kullanabilmek özelliği ile belirtilir. 1.Mekanistik sistemler 2.Uyarlanabilir (veya organizmik) sistemler 3.Yaratıcı (veya insan eylemli) sistemler
20 DIŞ ÇEVRE ÖRGÜTLEMESİ Sistemin dış çevre örgütlemesi çevre ile etkileşmesindeki değişik davranışları kapsar. 1. Sıkı kontrollü sistemler, belirlenmiş hedeflere yine belirlenmiş yöntemlerle ulaşmak isteyen sistemlerdir. Örneğin, fabrika sistemi. 2. Deterministik sistemler, belirlenmiş hedeflere ulaşmak için değişik girdiler ve yöntemler kullanan sistemlerdir. Örneğin, bir malı üretmek için değişik ürün hatları ve dolayısıyla değişik malzeme ve işgücü kullanan bir örgüt.
21 DIŞ ÇEVRE ÖRGÜTLEMESİ 3. Amaçlı sistemler, belirlenmiş stratejik amaçlara değişik işlemlerle ulaşmak isteyen sistemlerdir. Örneğin, ürün çeşitlendirmesi yapmış bir örgüt. 4. Heuristik sistemler, belirlenmiş bir genel politika çerçevesinde amaçlarını seçen sistemlerdir. Örneğin, çevreyi yeni bir fonksiyonel etken olarak geliştiren bir örgüt. 5. Anlamlı sistemler, gerek iç çevre gerekse dış çevredeki dinamik potansiyelin oluşturduğu çeşitli sistem durumlarını göz önünde tutarak kendi politikalarını seçen ve bunları formüle eden sistemlerdir.
22 SİSTEM ANALİZİ Sistem analizi geniş anlamda, «karar vericinin birçok alternatif çözüm yolu arasından birisini seçebilmesine yardımcı olmak amacıyla yapılan herhangi bir düzenli analitik çalışma» olarak tanımlanmaktadır. Buna göre sistem analizi, belirsizlik koşulları altındaki karmaşık problemlere en iyi çözüm getirmeyi amaçlayan bir yaklaşımdır. Başka bir tanıma göre de sistem analizi, sistemdeki çeşitli «karar noktalarını» etkileyen bütün faktörlerin ve kısıtlamaların saptanması ve değerlemesi yaklaşımıdır. Burada belirtilen karar noktası, kendisine gelen girdileri kullanarak karar veren birey veya mekanizmadır.
23 SİSTEM ANALİZİ AŞAMALARI Sistem analizi yaklaşımında kullanılan yöntem bilimsel yöntemdir. Bilimsel yöntemin aşamaları şöyle sıralanabilir: 1. Problemin tanımlanması 2. Hipotezin geliştirilmesi 3. Veri ve bilgilerin toplanması 4. Deneyler yoluyla hipotezin test edilmesi 5. Hipotez hakkında sonuçlara varılması Ancak bu aşamalar temel bilimlerde geçerlidir.
24 SİSTEM ANALİZİ AŞAMALARI Temel bilimlerle sosyal bilimler arasındaki farklılıklar bilimsel yöntemin, sosyal bilimler için uyarlanmasını gerektirmektedir. Bu uyarlanmış bilimsel yöntem aşamaları şunlardır (Sezgin, 1976): 1. Problemin tanımlanması 2. Problem belirtilerinin esas problemden ayrılması 3.Problemle ilgili bilgilerin toplanması 4. Toplanan bilgilerin analiz edilmesi 5. Alternatiflerin geliştirilmesi 6. Bir alternatifin seçilmesi 7. Verilen kararın uygulanması