Vücut ısısı nedir? Nasıl Düzenlenir?
Vücut ısısı nedir? Vücut ısısının düzenlenmesi, üşüme, yüksek ateş, sıcaklama hakkında bilmeniz gereken 5 şeyi sizler için hazırladık
Vücuttaki ısıyı sadece kan düzenler. Kanın görevlerinden biri de vücuttaki ısıyı Düzenlemektir.
Farkettiniz mi? Kışın soğuklarda burnumuzun ucu ile kulak memelerimiz neden üşür?
Çünkü o bölgeler kıkırdak doku olduğu için kan damarları yoktur. Haliyle kan solaşmadığı için de O bölgelerde ısı olmayacak ve doğal olarak üşüyecektir.
Kışın neden çok sık tuvalete (idrar) gideriz? Hiç düşündünüz mü?
Çünkü soğuğun etkisiyle vücudumuzdaki ısı düşecektir.
Vücuttaki sistemler beyine “Ben üşüyorum, ısım düştü” mesajı gönderecek. Beyin de kalbe emir gönderip daha hızlı çalışmasını sağlayacaktır. Kalp hızlı çalıştığı için de kan akım hızı daha da artacaktır. Kan ne kadar çok ve hızlı vücutta dolaşırsa o kadar ısıyı Koruyacak ve dengede tutacaktır. Hal böyle olunca da kan akım hızına bağlı olarak böbreklerden süzülen kan miktarı da artacaktır.
İnsanlarda ısı üretimi ve ısı kaybını ayarlayarak normal vücut sıcaklığını sürdürecek mükemmel bir kontrol mekanizması mevcuttur.
Vücudumuzda meydana gelen kimyasal olayların hızı sıcaklık ile değişir.
Enzim sistemlerimiz optimum işlevlerini ancak çok dar bir sıcaklık sınırı içinde gerçekleştirebilirler. Bu yüzden normal vücut fonksiyonlarımızın sürebilmesi için dar sınırlar içinde sabit tutulan bir vücut ısısına gerek vardır.
Çok sayıdaki normal şahıslarda yapılan ölçümler normal vücut ısısının 36,3 oC ile 37,1 oC sınırları arasında değiştiğini göstermiştir. Pratik olarak normal vücut ısısı 37 oC dir. Vücudun çeşitli bölümleri farklı sıcaklıkta olup bölümler arasındaki sıcaklık farklarının büyüklüğü ortam ısısına göre değişir.
Kollar,bacaklar,eller ve ayaklar genellikle vücudun diğer bölümlerine göre daha soğuktur. Makattan alınan ısı ağızdan alınan ısıdan 0,6 oC kadar daha yüksektir. Makattan alınan ısı vücudun iç bölgesinin sıcaklığını en iyi biçimde temsil eder ve ortamın sıcaklığından en az derecede etkilenir.Erkeklerde scrotum sıcaklığı duyarlı bir şekilde 32 oC de tutulur. Kadınlarda yumurtlama zamanı vücut ısısında artış meydana gelir.İnsanlarda en düşük sıcaklık sabah 6’da en yüksek sıcaklık ise akşamüstü görülür.
Vücuda ısı sağlayan yollar şunlardır:
1- Temel metabolik Olaylar : Pek çok temel kimyasal reaksiyon her an vücut ısı üretimine katkıda bulunur. Besinlerin hücrelerimizde metabolik olarak yıkımı ısı enerjisi açığa çıkarır.
2. Besinlerin Özgül Dinamik Etkisi : Yüksek enerji veren besinler yemek , sıcak içecekler içmek vücut ısımızı arttırır.
1. 1- Kondüksiyon ( iletim ): Birbirleri ile temas halinde bulunan , ısıları farklı nesne veya maddeler arasındaki ısı değişimidir. Maddenin temel bir niteliği moleküllerinin hareket halinde olması ve bu hareketin miktarının sıcaklıkla orantılı olmasıdır.Bu moleküller daha soğuk olan maddelerin molekülleri ile çarpışarak termal enerjilerini bu soğuk moleküllere aktarırlar. Aktarılan ısı miktarı çarpışan iki nesne arasındaki ısı farkı ile doğru orantılıdır. Örneğin ; soğuk bir sandalyeye oturan bir kimse hızla vücudundan sandalyeye doğru ısı kaybeder. Birkaç dakika içinde vücut ısısı ile sandalyenin ısısı hemen hemen eşitlenir ve sandalye ısının daha fazla kaybını önleyen bir yalıtkan görevi yapar.
2.2- Konveksiyon ( taşıma ): Vücutta deri molekülleri sürekli titreşim hareketleri yapar. Bu hareketin enerjisi , eğer hava daha soğuksa hava moleküllerine transfer olur. Bu olay deriye hemen komşu bölgedeki havanın ısısı derininkine eşit oluncaya kadar devam eder. Bu eşitlik sağlandıktan sonra bu yolla ısı kaybı olmaz. Bu nedenle vücuttan havaya ısının iletisi kendi kendini kısıtlayan bir olaydır. Ancak ısınan hava deriden uzaklaştırılıp yeni , ısıtılmamış hava akımının teması ile ısı kaybedilebilir. Bu olaya konveksiyon ( hava akımı , taşıma ) denir. Isınan hava yükseleceğinden vücudun etrafında daima küçük miktarda konveksiyon bulunur. Vücut rüzgara maruz kaldığı zaman deriye hemen komşu olan hava tabakası normalden çok daha hızlı olarak yenilenir ve konveksiyonla ısı kaybı da artar. ( Vantilatörlerin , klimaların serinletici etkisi ) Bir kişinin suda kondüksiyon ve konveksiyon ile ısı kaybı çok daha fazla olur. Su havanın birkaç bin katı bir özgül ısıya sahiptir ve ısıyı iletkenliği de havaya göre daha büyüktür.Vücuda yakın ince bir su tabakasını havada olduğu gibi bir yalıtkan bölge olarak ısıtma olanağı yoktur. Orta derecede ısıda suya verilen ısı aynı derecedeki ısıya sahip olan havaya verilen ısının birkaç katıdır. Ancak hava aşırı soğuksa , havaya ısı kaybı hemen hemen sudaki kadar büyük olur.
3.3- Radyasyon ( ışıma ): Isının birbiri ile temas etmeyen farklı sıcaklıktaki iki nesne arasında birinden diğerine kızılötesi ısı ışınlarıyla elektromanyetik yayılma ile iletilmesidir. Soğuk bir ortamda bulunan bir kişi çevresindeki havaya kondüksiyon , aynı ortamdaki kendisine temas etmeyen soğuk nesnelere ise radyasyon yoluyla ısı kaybeder. Bunun aksine çevre sıcaklığı vücut sıcaklığından yüksek ise kuşkusuz ısı bu kişiye aktarılacak ve bu süreçlerle ısı yüklenmesi artacaktır. Bu kişi radyasyon nedeni ile soğuk duvarları olan bir odada oda ısısı ılık bile olsa titreyebilir. Soğuk fakat güneşli bir günde güneşin ısısı parlak cisimlerde yansıyarak ısıtıcı bir etki yapar. Örneğin ; hava sıcaklığı sıfırın altında iken oldukça hafif giysilerle üşümeden kayak yapılabilmesinin nedeni karların güneş ısısını yansıtarak oluşturdukları bu radyasyon etkisidir.
4- Terleme Ve Buharlaşma: Terleme ile deriden ve solunum yollarından su buharlaşır. 1 gr. suyun buharlaşması ile yaklaşık 0,6 k.cal ısı kaybolur. Belli miktarda su sürekli buharlaşır. Bu “ hissedilmeyen su kaybı “ insanda 50mlt./saat kadardır. Aşağı sınıf hayvanlarda soluma yoluyla ısı kaybı önemli bir mekanizmadır. Bu hayvanlarda aşırı bir soluk alıp verme olmadan ağız,dil,soluk borusu yüzeyleri üzerinden buharlaşmayla ısı kaybedilir. Deri ısısı çevre ısısından yüksek olduğu sürece ısı; kondüksiyon ( iletim ) , konveksiyon ( taşıma ) ve radyasyon ( ışıma ) ile kaybedilir. Ancak çevre ısısı deri ısısından daha yüksek olduğunda bu yollarla ısıyı kaybedemeyiz fakat kazanırız. Bu koşullarda vücudun ısıdan kurtulması için tek yol terleme ve buharlaşmadır. Bu mekanizmanın çalışmasını engelleyen herhangi bir faktör vücut ısısının yükselmesine neden olur. Örneğin ; kimi şahıslarda doğumsal olarak ter bezleri yoktur. Bu nadir durumdaki şahıslar soğuğa diğer normal insanlar gibi dayanabildikleri halde tropikal bölgelerde sıcak çarpması sonucu ölebilirler.
5- Dışkılama ve idrar: Bu yolla küçük miktarlarda ısı kaybedilir. Vücudun ısı düzenleme mekanizmasında önem taşımaz.
Beynimizde vücut ısımızı sabit düzeyde tutmaya yarayan bir “termostat” vardır. Beynimizdeki bu ısı düzenleme merkezi vücut ısımızın çok sıcak ya da çok soğuk olduğunu haber aldığı zaman ısı yükseltici ya da düşürücü işlemleri başlatır. Beynimize bu haber, deri ve derin dokularımızda bulunan özel reseptörler (algılayıcılar) aracılığıyla sinirsel yollardan iletilir.
Vücut ısısı arttığında solunum artışı olur. Solunum yüzeylerinden suyun buharlaşmasıyla ısı kaybı amaçlanır. Bu mekanizma insanlarda önem taşımaz.
Kimyasal ısı oluşumu: Sinirsel uyarı ile hücrelerin besin maddelerini vücudun normal fonksiyonu için gerekenden daha fazla enerji yaratacak şekilde metabolize etmesi ve dolayısıyla ısı oluşumunu arttırmasıdır.
·Tiroid bezinin çalışmasının artması: Vücut ısısının düştüğünü haber alan ısı düzenleme merkezi beynimizdeki başka bir merkezi uyarır. Bu merkez de tiroid bezini uyararak fazla miktarda hormon salgılamasını sağlar. Tiroid hormonları metabolizmayı hızlandırır. Böylece hücrelerde başka bir kimyasal ısı oluşumu mekanizması çalıştırılmış olur. Ancak metabolizmadaki bu hızlanma ani olmaz. Tiroid hormonları yavaş gelişen ama uzun süren bir ısı artışına sebep olurlar. Kutuplarda aylarca kalan askeri personelde, eskimolarda, soğuk iklimlerde yaşayan insanlarda guatr görülme sıklığının yüksek olmasında soğuğun etkisi vardır.