Kafkaslarda yükselen sinema - Rıza Oylum
Kafkaslarda yükselen sinema: Elbruz Dağları'nda olsam
Aleksandr Sokurov, hem filmleriyle hem de kendi kökenlerini unutmayarak sinema namına umut vaat etmeyen Kafkas coğrafyasında yaptığı eğitim hamlesiyle izleri silinmeyecek, unutulmaz bir sinema anlayışı ortaya koydu. Onun açtığı yolda kimi zaman yerel aidiyetler hissetmeyen Rus sineması içinde kendini var edecek Kandemir Balagov gibi yönetmenler kimi zaman da Vladimir Bitokov, Kira Kovalenko ve Gadzhimurad Efendiev gibi doğduğu, yaşadığı coğrafyanın kültürel kodlarından beslenen, özgün bir sinema anlayışıyla ait oldukları toplumların kilometre taşı yapıtlarına imza atacak gençler de yolunu bulacaktır.
Yılın son ayında vizyona giren Kantemir Balagov’un Beanpole-Sırık filmi, Rusya’nın bu yılki Oscar adayı. Balagov, 1991 doğumlu Çerkes kökenli genç bir yönetmen. Sokurov’un yetiştirdiği öğrencilerden biri. Rusya son Oscar ödülünü O henüz 3 yaşındayken kazanmıştı. Güçlü rakipleri arasında bu yıl Oscar’ın Rus coğrafyasına uğraması zor görünse de Kandemir Balagov ve diğer Sokurov öğrencilerinin kültürlerini, sinema anlayışlarına ne kadar yansıttıkları zengin bir yerellik tartışmasına vesile.
SÜRGÜNÜN ÇOCUKLARI ÇERKESLER
Kadim bir Kafkas toplumu olan Çerkesler, 1864’teki büyük kitlesel sürgünlerinde Kafkaslardan zorunlu olarak Osmanlı coğrafyasına göç ettirilmişlerdi. Son derece trajik bir hikayesi olan bu zorunlu hareket sonucunda; bugün Balkanlardan Ortadoğu ülkelerinin tamamına yakınında anayurtlarından uzakta büyümüş Çerkesler yaşamlarını sürdürüyorlar. Rusya Federasyonu’na bağlı federal Çerkes devletleri de Kafkaslar’da kalan Çerkeslerin yaşam alanlarını oluşturuyor. Son yıllarda ailesi sürgün edilmiş Çerkeslerin anayurda dönüş hikayelerinin arttığını da söylememiz mümkün. Bu sancılı süreçte Çerkeslerin yurtsuzluğu yurt edinmelerinin öykülerini merak edenler için Elbruz Aksoy’un Benim Adım 1864 isimli kitabı, sinematografik bir anlatımla sürgünün hikayeleri birinci elden bir araya toplamış bir çalışma.
ALEKSANDR SOKUROV ULUSAL SİNEMAYI BAŞLATIYOR
Çerkeslerin kendi dillerinde, yaşamlarından hareketle ortaya çıkardıkları görsel çalışmalar kültürlerinin sürekliliği açısından oldukça önemli. Bu önemin farkında olan Çerkes kökenli yönetmen Sokurov, 2010 sonrasında tarihi bir hamle yaparak Rusya’ya bağlı Kabardey-Balkar Cumhuriyeti’ndeki üniversitede bir yönetmenlik kursu açtı. 2015’teki öğrencilerini mezun ederken yaptığı konuşmada yeni bir ulusal sinemayı müjdeliyordu:
“Kursumuz mezuniyet yılına girdi. Öğrencilerim çok zorlu bir çalışma dönemini geride bıraktı. Bu günü iyi hatırlayın. Bugün ulusal sinemanın doğuşuna şahitlik ettik. Kabardey-Balkar için bu bir ilk, bir dönüm noktası.”
Sokurov, bu kursta 9 genç yönetmen adayını mezun etti. Bunlar; Kantemir Balagov, Vladimir Bitokov, Anzor Dokhov, Gadzhimurad Efendiev, Maryama Kalmykova, Mariana Kazancheva, Kira Kovalenko, Tina Mastafova ve Malika Musaeva’ydı.
KANDUR’UN ÇERKES FİLMİ
Kuşkusuz Çerkeslerin sinemadaki varlığı yeni değil. Daha önce özelikle yerel TV kanallarında Çerkes dillerinde belgesel ve TV filmleri çekilmişti. Sovyet döneminde bölgenin kültürünü anlatan yapımlar vardı. Sovyet sonrasında da Neğeptle Askerbıy, Çerkes kültüründen, tarihinden beslenerek film çeken yönetmenlerden biri. En meşhur Çerkes yönetmen ise Muhittin Kandur. Kandur’un 2010’da çektiği Çerkes filminde Bedevilerle Çerkeslerin Ortadoğu’daki dostlukları ve düşmanlıklarını anlatıyordu. Filmde; su kaynaklarına yakın olma mücadelesiyle, aşkın sınır tanımazlığını birlikte anlatmıştı.
ÇERKESLERIN RUS SİNEMASINA ARMAĞANI BALAGOV
Yeni dönemin genç yönetmenlerinin kendi kuşağının bakış açısını sinemaya yansıtması, bu sinemanın devamlılığı ve ulusal boyutta karakteristik bir özelik göstermesi açısından oldukça önemli. Sokurov’un yetiştirdiği gençlerin yerel özellikleri ne kadar yansıtacakları ve özellikle bölgede konuşulan dilleri filmlerinde kullanıp kullanmayacakları merak konusuydu. Ne var ki en meşhurları olan Kandemir Balagov yaptığı açıklamalarda kültürel bir Çerkes-Kabardey aidiyeti hissetmediğini belirtmişti: ”Çerkes (Kabardey) dilini bilmiyorum bile”
İlk filmi Yakınlık-Tesnota ile 2017 Cannes Film Festivali’nde “Belirli Bir Bakış” bölümünde En İyi Film Ödülü’nü alan yönetmen, sonraki yıl aynı bölümde jüri üyesi oldu. Bu yıl da aynı bölümde son filmi Beanpole-Sırık’la En İyi Yönetmen Ödülü’nü aldı.
Yakınlık’ta, Balkarya’da Sovyetlerin yıkılmasından sonraki kanunsuzluk döneminde Yahudi bir kızın yerel çeteler tarafından kaçırılması ve fidye sürecini anlatan yönetmen, son filminde ise Leningrad’ta savaşın hemen bitiminde var olan yoksulluk içinde, iki genç kadının yaşamını oldukça umutsuz bir tablo içinde resmetmişti. Karanlık ve kaotik Rusya imajını seven genç yönetmen bu imajın batılı festivaller tarafından da sevildiğini genç yaşında keşfetmişe benziyor. Balagov, Çerkes bir ailenin Rus yönetmeni olarak bölgenin Rus sinemasına armağanı.
2019’un en iyi Rus filmlerinden biri olan A Russian Youth filminin yönetmeni Alexander Zolotukhin de Sokurov’un kursuyla sinemaya başlayan yönetmenlerden biri. Rusya’nın farklı yerlerinde yaşayan ailesinin vesilesiyle Kafkaslar’da da bir müddet bulunan genç yönetmen, Sokurov’un sınıfına dahil olup özgün bir ilk film ortaya koydu. Zolotukhin bu filmde 1. Dünya Savaşı’nda gözlerini kaybeden bir askerin güçlenen duyma yetisiyle düşman uçaklarını erkenden haber vermesinin hikayesi anlatılıyor. Film uluslarararası festivallerde çok sayıda ödül aldı. Sokurov, bu eğitim hamlesiyle Rus sinemasına ihtiyacı olan taze kanı vermişe benziyor.
KAFKAS KÜLTÜRÜNÜ FİLMLERİNDE YAŞATANLAR
Sokurov’dan eğitim alıp kursun bölgesel, yeni bir sinema doğurma beklentilerini karşılayan yönetmenler de var. Vladimir Bitokov da bunlardan biri. Mezuniyet için çektiği kısa filmden sonra ilk uzun metraj filmi Deep Rivers-Derin Nehirler’i 2018’de çekti. Sokurov öğrencisinin uzun metraj filminde de yardımlarını esirgememiş. Çerkezcenin Kabardey diyalektiğinde çekilen film, oduncu bir ailenin doğanın zor koşullarında hem aile bağlarını yeniden inşa etme hem de doğayla baş etme mücadelelerini anlatıyor. Oldukça estetik bir film olan Derin Nehirler, bölgenin yerel özelliklerini, kültürel kodlarını ve belki de en önemlisi dilini kullandığı için oldukça önemli bir çalışma.
Derin Nehirler filminden bir kare…
Sokurov’un kadın öğrencilerinden Kira Kovalenko da uzun metraj film çekmeyi başardı. O da Bitokov gibi yerel bir hikayeye odaklanmış. 2016 yapımı Sofichka isimli filmi en tanınan Abhaz yazar Fazıl İskender’in romanından uyarlamış. 1930’ların Gürcistan’ında bir Abhaz köyünde başlayan hikaye, aşkı, ölümü, yalnızlığı ve kırsalın olanca kuşatıcılığını resmediyor. Abhazca çekilen film, Sokurov’un canlandırmaya çalıştığı Kafkas sinemasının özelliklerini taşıyor. Üstelik kadın yönetmenin bir kadın hikayesi çekerek bölgenin anlatılmayan hikayelerine odaklanması ve erkek egemen sinemanın içinde kadınların yaşamlarına odaklanması mutluluk verici. Sofichka filmi; renk kullanımı, detaycılığı ve sanat yönetimiyle adından söz ettirecek bir çalışma. Az sayıdaki Abhaz dilinde çekilen uzun metraj filmden biri.
Başka bir Sokurov öğrencisi Dağıstanlı Gadzhimurad Efendiev de kültürünü sinemasına nakşetmeyi bilen genç bir sinemacı. 2017’te çektiği bol ödüllü kısa filmi The Hamsa’da bölgenin Müslüman kültürünü estetik bir görsel dille yansıtmış.
BİREYSEL ÇABALARLA KAFKAS SİNEMASI
Kafkasya’da Sokurov’un yetiştirdiği gençlerin dışında sinema dinamikleri de bireysel çabalarla da olsa canlanmaya başladı. Genç Abhaz yönetmen Naur Garmeliya St. Petersburg Devlet Film ve Televizyon Enstitüsü’nde eğitim görürken mezuniyet projesini uzun metraj bir filme dönüştürmüş. Lenfilm’de yönetmen asistanı olan genç sinemacı Lenfilm’in desteğiyle uzun bir kurgu sürecinden sonra Köprü isimli filmini 2016’da festivallere göndermeye başlamış. Abhazya’nın kırsal bölgelerinden olan Tkuarçal’da amatör oyuncularla çekilen filmde savaşın harabeye çevirdiği bir atmosferde köyünden kalkıp kasabanın pazarına peynir satmaya gelen bir çocuğun yaşamına odaklanmış. Film uluslararası dolaşıma girmediğinden görme şansımız olmadı.
YEREL OLAN EVRENSEL OLUR
Günümüz Rus sinemasının en orijinal isimlerinden biri olan Aleksandr Sokurov, hem filmleriyle hem de kendi kökenlerini unutmayarak sinema namına umut vaat etmeyen Kafkas coğrafyasında yaptığı eğitim hamlesiyle izleri silinmeyecek, unutulmaz bir sinema anlayışı ortaya koydu. Onun açtığı yolda kimi zaman yerel aidiyetler hissetmeyen Rus sineması içinde kendini var edecek Kandemir Balagov gibi yönetmenler kimi zaman da Vladimir Bitokov, Kira Kovalenko ve Gadzhimurad Efendiev gibi doğduğu, yaşadığı coğrafyanın kültürel kodlarından beslenen, özgün bir sinema anlayışıyla ait oldukları toplumların kilometre taşı yapıtlarına imza atacak gençler de yolunu bulacaktır. Bu filmler gösteriyor ki genç Kafkas yönetmenler; Elbruz Dağları’ndan esen sert rüzgarların kulaklarına fısıldadıkları bin yıllık mitolojileri de gündelik hayatın olanca sert gerçekliğini de filmlerine yedirmeyi öğrenecekler.
Rıza Oylum kimdir?
1984 İstanbul doğumlu. İstanbul Kültür Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde lisans, Trakya Üniversitesi’nde aynı alanda yüksek lisans eğitimi aldı. Varlık, Virgül, Agora, RadikalGenç, Birgün, Cumhuriyet Kitap, Film Arası, Kitapçı, Sendika.org, ve Edebiyathaber.net gibi farklı mecralarda sinema ve edebiyat merkezli metinler yayımladı. Uzakdoğu Sineması, Rus Sineması, Alman Sineması, Ortadoğu Sineması, Dünya Yönetmenlerinden Sinema Dersleri, Doksanlar, Dünya Yazarlarından Yazarlık Dersleri ve İran Sineması kitaplarını yazdı. Ulusal ve uluslararası festivallerde jüri, küratör ve yayın editörü görevlerinde bulundu. Türkiye’de ve yurtdışında ülke sinemaları üstüne konferanslar verip workshoplar yaptı. Halihâzırda bir vakıf üniversitesinde sinema tarihi dersleri veriyor. Seyyah Kitap’ın genel yayın yönetmenliğini sürdürüyor.
Haneke, filmlerinde modernizmin getirdiklerini farklı bir bakış açısı ile değerlendirir. Kapitalizmin insan üzerindeki tahribatını, psikolojik buhranları beyaz perdeye taşır. Oldukça ağır bir tempoda devam eden Haneke filmleri, vermek istediklerini oldukça gizleyerek yapar. İzleyiciyi sadece tüketici olarak görmez. Filmle birlikte düşünmesini ve filmin havasını hissetmesini ister.
Fecir Film Festivali 38 yaşında
Nisan ayında yapılacak uluslararası Fecir Film Festivali de son düzlüğe girdi. Oldukça profesyonel bir organizasyon olan Fecir Film Festivali, Asya’daki en önemli sinema organizasyonlarından biri.
Oscar yarışının en çoğulcu kategorisi olan Uluslararası En İyi Film bölümünde, Parazit, favori görünse de, adaylıklar vesilesiyle öteki ülkelerin de sinemayla kurdukları ilişkinin düzeyini, sinema anlayışlarını ve değişen dinamikleri görmek olası. Hakim sinema endüstrisinin pastasından pay almaya başlayan İngilizce dışında çekilen filmlerin etki alanının genişleyeceği bir döneme doğru koşar adım gitmeye başlıyoruz.
Direnişin görsel mücadelesi: Filistin sineması
Filistin sineması, parçalanmış üç ayak üzerinde varlığını devam ettiriyor. Bunlardan biri, ülkenin yaşadığı işgalden ötürü yurdunu terk etmek zorunda kalanların oluşturduğu Filistin Diaspora sineması; ikinci ayak, kamplarda üretilen Filistin sinemasıdır. Üçüncü ayaksa, İsrail vatandaşı olarak Filistin sinemasını temsil edenlerin oluşturduğu Filistin sinemasıdır.
2019’da vizyon: Hollywood’a karşı ülke sinemaları
2019'un genel olarak Hollywood tahakkümünün devam ettiği bir yıl olduğunu söyleyebiliriz. Bu yılın en orijinal iki tarafı göze çarpıyor. Biri Çin sinemasının yaptığı atılım ve dünyanın farklı yerlerinden animasyon projelerinin vizyonda kendilerine yer buluyor olması.
Oscar Kore’ye uğrar mı?
Güney Kore sinemasında yaygın bir tema olan şiddet sarmalını bünyesinde taşıyan Parazit, oldukça estetik, derinlikli bir sınıf eleştirisi. Yönetmen, 2013 yapımı Snowpiercer-Kar Küreyicisi filminde distopik olarak tren kompartımanlarının ön ve arka tarafında yaşayan insanlar üzerinden daha belirgin ve kitlesel olarak gösterdiği yoksul ve zengin ayrımının çatışmasını, bu kez iki aile üzerinden vermeyi uygun bulmuş.
Rusya’nın Oscar macerası
Son yıllarda Oscar yarışında Rus filmleri ilk beşe kalsalar da ödülle dönemiyorlar. Nikita Mikhalkov film çektiyse muhakkak onun filmi aday yapılıyor. 2012’de 'Güneş Yanığı 2' Oscar yarışına yollanmıştı. Nikita Mikhalkov, 1992’de 'Urga' ile ve 1997’de de '12' filmiyle Oscar yarışına katıldı. 'Sibirya Berberi’yle katıldı ama dil meselelerinden diskalifiye olmuştu. Rus yönetimiyle sıkı ilişkileri olduğu için adaylıkta bariz bir ağırlığı olduğu söyleniyor.
Faşizme teslim olmayan yönetmen: Fritz Lang
Nazilerin 1933’te iktidarı ele almalarından hemen önce 1932’de çektiği "Dr. Mabuse'ın Vasiyeti", yasaklanan ilk filmlerden biri oldu. Faşizmin ayak sesleri yükselmeye başlayınca Lang’ın sürgün günleri de başlamıştı. Filmlerinin senaryosunu yazan karısından boşanan yönetmen, onun Nazi partisine üye olmasıyla şok yaşayıp Paris’e, oradan da Hollywood’a gitti.
Büyük yapıların Küçük Şeyler’i
Küçük Şeyler "Sahibi olmadığın, banka kredileriyle alınan evlerde, her an kovulabilecek işlerde günlerini geçiriyorken, aşkın, hayallerin, yapmak istediklerin sürekli baskılanıyorken ne kadar mutlu ve dengeli olabilirsin?" sorusuna cevap arıyor. Kimsenin elinde bir reçete olmadığı gibi Küçük Şeyler de izleyicilerine bu kısır döngüden nasıl kurtulacağımızı söylemiyor.
Erotizmden pornoya, Yeşilçam’dan Japonya’ya
Hem Yeşilçam’da hem de Japon sinemasında yaklaşık aynı dönemde izleyici kitlesinin değişmesinden sonra seks filmleri furyası kendi izleyici kitlesini yarattı. Kadın bedeninin teşhiriyle başlayan bu akım, giderek kendini daha da dibe çekerek cinsel saldırı sahnelerinin yaygın olarak ortaya çıktığı bir yapıya dönüştü.
Arka bahçede yeşerenler: Latin Amerika’da sinema
Bu coğrafyada sinema, halkın sesini duyurduğu platformdur. Olabildiğince toplumsal bir sinema olan Latin sineması, özellikle Küba Devrimi’nden sonra yoğunlaşan gerilla hareketleri ile kendini var etmeye çalıştı. Nikaragua’da Sandinistalar, Meksika’da Zapatistalar, Peru’da Aydınlık Yol gibi hareketlerin toplumsal hayattaki yerleri Latin Amerika sinemasını doğrudan etkiledi.
Gitme kal bu şehirde: İran diaspora sineması
Cumartesi, 9 Kasım, 2019
Özellikle 1960 sonrasında ilk ürünlerini vermeye başlayan İran Yeni Dalga yönetmenlerinin önemli bir kısmı Şah dönemi baskılarından ya da İslam Devrimi’nin yarattığı yeni ortamdan ötürü yurtdışında çalışmalarına devam etti. Ancak yurtdışına çıkan yönetmenlerin ülkelerinde gösterdikleri başarıyı gösterdiklerini söylemek zor.
Bir dönüşümün hikâyesi: Muhsin Mahmelbaf
Muhsin Mahmelbaf, sadece İran ya da Ortadoğu için değil, dünya sineması için de eşine az rastlanır bir yaratıcılığı, kültürel çeşitliliği ve bir o kadar da kendini tekrar eden yapısıyla oldukça insani özellikler gösteren bir yönetmen oldu.
Dünyanın sineması ve Kim Ki Duk Boğaziçi’ndeydi
Boğaziçi Film Festivali’nin onur konuğu Güney Kore sinemasının uluslararası yönetmeni Kim Ki Duk’tu. Festival kapsamında seçilmiş filmlerinin gösteriminin yanında 25 film sığdırdığı filmografisinin hikayesini anlattığı bir masterclass da yaptı.
Suriye’de sinema: Sovyet ekolünde Arap filmleri
Savaş ortamında çoğunlukla televizyon projeleriyle ve kısıtlı olarak sinema filmleriyle varlığını korumaya çalışan Suriye sineması, ülkenin var olma mücadelesi verdiği son beş yılda Abdullatif Abdulhamid, Najdat Anzour, Basil Al-Khatib ve Joud Saeed gibi yönetmenleriyle varlığını devam ettirdi.
Hong Kong sineması: Sevdaysa sevişelim, kavgaysa dövüşelim
Bruce Lee’nin ölümü Hong Kong sinemasında önemli bir boşluk yarattı. Bir süre taklitleriyle devam etseler de piyasa artık yeni bir kahraman arayışındaydı. Özellikle Amerika merkezli filmlerde Chuck Norris ve Jeanne Claude Van Damme gibi oyuncular etki alanlarını giderek arttırıyorken Hong Konglu yapımcılar pazar paylarını korumakta zorlanıyorlardı. Bu arayış içinde yeni kahraman olarak Jackie Chan denenmeye başlandı.
Kabuğundan çıkan Çin sineması
Son dönemin Çin sinemasına baktığımızda Çin siyasetinin geçirdiği evrimlerin etkisiyle ticari başarılar kazanan, pek çok festivalde gösterilen filmlerin yapıldığını görüyoruz. Resmi verilere göre 2018’de Çin’de 900’den fazla film yapıldı. Aynı yıl ülkedeki salon sayısı 60 binden fazla hale getirildi. 2018'de gişe geliri 60 milyar yuanı geçti.
Kuruluşunun 70. yılında Doğu Almanya sineması
Antifaşizm, Nazi eleştirisi, İkinci Dünya Savaşı, Yahudi soykırımı üstüne çok sayıda film yapıldı. Bununla birlikte bir kısmı çeşitli aşamalarda yasaklanan yapımlarda; bireysel sıkıntılar, kadın erkek ilişkileri ve psikolojik filmler de bu ülke sinemasında kendine yer buldu. Doğu Almanya'nın öne çıkan filmleri...
Bu dışa kapalı ülkenin sinemasında; Japon işgali döneminde gösterilen kahramanlıklar, Kore Savaşı, Güney'den gelen ajanlarla mücadele filmleri, antiemperyalist filmler, bireyi idealize eden kahramanlık öyküleri ve duygusal filmlere sıklıkla rastlanıyor.
Güney Kore sinemasında kapitalizmin tahribatı
Güney Kore’de kapitalizmin, despotik sanayileşmenin tahrip ettiği bireyin sinemada karşılık bulduğunu görüyoruz. Makineleşmeye varan çalışma koşulları, iletişimsizlik, modern şehir hayatının getirdiği yalnızlık, Güney Kore sinemasında sebep ve sonuçlarıyla karşımıza çıkıyor.
Japon işgali, iç savaş, sıkıyönetim: Güney Kore'den geçmişle hesaplaşma filmleri
Güney Kore sinemasının öne çıkan, gişe başarısı yakalayan ve uluslararası arenada ses getiren filmlerini incelediğimizde; toplumun tarih boyunca yaşadığı şiddet sarmalının ülkenin sinemasının karakteristik özelliği haline geldiğini söyleyebiliriz.
Dil zengini İran sineması 2: İran’ın Türkçe filmleri
Cumartesi, 31 Ağustos, 2019
İran sinemasında son yıllarda temalar olukça değişti. Abbas Kiyarüstemi’nin etkisiyle filmler kır hayatından kesitler sunarken artık Asghar Ferhadi etkisiyle İran sineması şehirleşmeye başladı. Bu değişimde İran’ın şehirleşme düzeyinin artmasının da kuşkusuz hayati bir payı var.
Bir soruşturmanın düşündürdükleri…