Apartman - Apartman dairelerinin iç mekân düzeni ve plan tipleri - Institut français d’études anatoliennes
OpenEdition Books > Institut français d’études anatoliennes > IFEA/Kitap yayınevi > Apartman > Apartman dairelerinin iç mekân dü...
1Apartman dairelerinin iç mekân organizasyonu prensiplerinın inceleneceği bu bölümde, öncelikle, tüm dairelerin bu konuda sınıflandığı ve böylelikle olası plan tiplerinin belirlendiği bir tablo oluşturulacaktır. Bu çalışma sonrasında ise apartmanlar yapım tarihlerine göre sıralandırılarak yirmi yıl gibi kısa bir süreçte olsa dahi, incelenen örneklerin ve belirlenmiş plan tiplerinin gelişim sürecinin izlenebileceği başka bir çalışma ortaya çıkacaktır. Bu verilerden elde edilen sonuçlara dayanarak, 19. yüzyılın son çeyreğinde ve çalışma alanı içinde yaşam biçimlerinde ve mekân anlayışında gerçekleşen gelişim süreci sorgulanmaya çalışılacaktır.
219. yüzyılın son çeyreğinde Galata bölgesinde yapılan apartmanların incelendiği bu çalışmanın başından itibaren, iç mekân kurgusunda “sofa”nın varlığı fark edilmiş ancak bu mekânın geleneksel sofadan farklılıkları bulunduğu ve daha çok bir gelişim sürecinden söz etmek gerektiği belirtilmişti. Sonuçta dairelerin planları incelendiğinde ortaya çıkan farklı iç düzenlemelerin büyük bir çoğunluğunda “sofa” olarak tanımlanabilecek bir mekânın varlığı görülmektedir. Bu mekânın örneklerin birçoğunda bulunması ve Osmanlı konut mimarisinde 18. ve 19. yüzyıllara ait örneklerde sofanın iç mekân kurgusunda önemli bir rolü olmasından dolayı, öncelikle bu mekân ve onun gelişimi araştırılacaktır.
İç mekân düzenleme ve sofanın rolü
3İnceleme alanı içinde planları üzerinde çalışılan 53 apartman binası ve bunların içinde de 98 daire bulunmaktadır. Bu sayı, apartmanların ilk örnekleri olan Galata apartmanları konusundan en azından genel bir bilgi vermekte ve olası plan tiplerini belirleyebilmek için yeterli görülmektedir. Oluşturulan ilk sınıflamada dairelerin % 30,6’sında “sofa” olabilecek bir mekânın bulunmadığı izlenmektedir. Aslında bu grup apartmanları kendi aralarında iki gruba ayırmak mümkündür. Bunlardan biri 14, 32, 75 ve 76 numaralı örnekleri içine alan, aslında Goad haritasında apartman olarak değil “Habitations” (konut) tanımlamasıyla yer alan, ancak bir tür kat bağımsızlığı sağlamış olmalarından dolayı da kolektif konut kategorisine giren yapılardır (Şekil-5.1).
4Diğer grubu ise, plan şemalarında hiç “sofa” bulunmayan ve konut içi dağılımın tek koridor ile yapıldığı örnekler oluşturmaktadır.
5İncelenen örneklerin kalan % 69,4’lük bölümünü ise iç düzenlemesinde sofa mekânı bulunan plan tipleri oluşturmaktadır. Ancak bu örnekler içinde, sofa altı değişik biçimde ve geleneksel sofa kurgusundan farklı bir yapıda bulunmaktadır.
6Sonuç olarak, farklı mekân organizasyonu prensipleri doğrultusunda bir sınıflama yapılarak ve bu çalışmaya kat planlarında bulunan daire sayıları ve apartmanların yapım tarihleri de eklenerek, incelenen bu konut yapılarının başlıca plan tipleri belirlenmiştir.
7Sofasız plan tipi olan konutlar, daha önce de belirtildiği gibi, kendi aralarında iki gruba ayrılmaktadır (Tablo-5.1). Bunlardan birinci grupta oldukça mütevazı konutlar bulunmakta ve bu konutlar aslında, hiçbir dağılım mekânına sahip bulunmamaktadırlar. Ancak bu dairelerin hepsi bir tür kat bağımsızlığı sağlamış yapılar oldukları için, başka bir deyişle aynı katta servis hacimlerinin de bulunduğu bir plan şemasına sahip bulunduklarından apartman yapıları kategorisine alınmışlardır. Bu daireler, altmış metre kareyi aşmayan alanlarında en fazla iki veya üç oda ve servis hacimlerinden oluşan plan şemasına sahiptirler. Oldukça dar mekânlar ortaya çikaran bu sıkışık program, yoksul denebilecek bir sosyal kesime aittir olmalıdır ve incelenen apartmanlar içinde altı örnekle % 6,1’i oluşturur. Grubun bu benzer mekânsal özellikleri ve tüm örneklerin 19. yüzyılın son çeyreğinden önce yapılmış olmasından dolayı, bu daireler Tip-A olarak sınıflamaya dahil edilmektedir.
8Bu kategorinin ikinci grubunu (Tip-B) dağılım mekânı olarak yalnız koridoru olan yapılar oluşturmaktadır. Bu tip apartman dairelerinde, 18. ve 19. yüzyıllar ahşap Osmanlı konutları repertuarında sıklıkla görülen sofamekânına hiçbir şekilde rastlanmamaktadır. Ancak Sedat Hakkı Eldem’in plan tipleri üzerine yaptığı çalışmasının 18. ve 19. yüzyıllarda var olan tüm farklı konut tiplerini kapsamadığı da unutulmamalıdır. Sonuçta bu plan tipi, en azından çalışma alanındaki apartman yapılarının % 24,4’lük bir bölümünde bulunmaktadır. Ayrıca, daha önce de belirtildiği gibi, bu apartman yapılarının parsellerinin yapı adası içindeki konumları, bitişiklik durumları ve binaların biçimleri incelendiğinde, uzunlamasına gelişen parsellerde ve genellikle yapı adasının köşesine veya uç bölümüne rastlayan konumlarda oldukları görülmektedir. Dolayısıyla koridorlu plan şemasının tercih edilmesinde parselin morfolojik ve topografık verilerinin önemli rolü olduğunu belirtmek gerekmektedir.
“Habitations” olarak 1905 planında belirtilmiş kollektif konutlar görülmektedir
10Bu konutların iç mekân düzenlemeleri incelendiğinde uzunlamasına gelişen biçimleri ve yapı adasındaki konumlarına uygun olarak, iki oda dizisi ve bunların arasında ilerleyen bir koridordan meydana geldikler görülmektedir. İncelenen örneklerin çoğunda bu iki dizi odadan biri diğerine göre daha incedir ve çoğunlukla servis mekânları ve merdiven bu dizide yeralırlar. Ayrıca, servis mekânlarının bulunduğu bu dizi çoğunlukla komşu bina ile bitişik olunan cephede bulunmaktadır.
Sofasız plan tipleri görülmektedir.
11Odaların kullanımları konusunda, her incelenen örnekte farklı çözümlerle karşılaşıldığı için, net olarak bir tanımlama yapmak oldukça zordur. Ancak bu plan tipinde sofa mekânı bulunmadığı için odalardan birinin hem gündelik oturma hem de salon olduğu varsayılabilir. Bu mekânın plan içindeki konumu ise oldukça çeşitlidir. Bazı örneklerde salon koridorun sonunda iken (Örnek 11, 27, 47 gibi), bazı örneklerde girişin hemen karşısında veya yanında yer almaktadır (Örnek 9, 7, 68 gibi). Bu tür farklı çözümler, plan şemasında iki farklı bölümden oluşmayan daire planlarında geçerlidir. Ancak tip-B’de plan şemaları iki bölümden oluşan örnekler de bulunmaktadır. Altı numaralı örnekte olduğu gibi, bir bölücü duvar ve kapı ile dairenin giriş holünden ayrılan arka bölümü büyük olasılıkla gündelik hayatın geçtiği bölüm (Harem) olmalıdır. Burada uzun bir koridor ve bu koridora açılan odalar bulunmaktadır. Giriş holünden başka bir kapı ile ayrılan tek oda ise (evin diğer bölümlerine de bağlanmaktadır) konukların direkt olarak kabul edildikleri salon veya evin beyi tarafından kullanılan çalışma odası (Selamlık) olmalıdır. Kullanımların olasılıklara dayanarak tanımlanabildiği bu karmaşık çalışmada farklı yaklaşımların da geliştirilebilmesi mümkün görülmektedir.
12Sonuçta, plan şemasında diğer odalara göre daha geniş, iyi ışık ve hava alabilen ve ön cephede bir çıkma veya bir cumba ile belirlenebilen bir mekân var ise bunun salon-konuk odası olduğu kesin görünmektedir. Bu odalar genellikle yan taraflarında bulunan diğer oda veya odalar ile bağlantılıdırlar. Dolayısıyla bu yan odalarında yemek odası ve/veya ailenin ebeveyninin yatak odası olduğu veya evin oda sayısına göre çalışma odası olabileceği düşünülebilir. Seksen dört numaralı örnekte (Tablo 1 de “H” olarak belirtilmiştir) ise iki oda arasında yer alan ve bu odalar arasında bağlantıyı da sağlayan salonun hem gündelik oturma hem de bağlantı mekânı olduğu görülmektedir. Bu durum için “sofa-salon” tanımı yapılabilir. Bu plan düzenlemesi, koridorun tek bağlantı mekânı olduğu örneklerde hem bu fonksiyonun bir kısmını yüklenecek hem de orta mekân olabilecek bir odaya ihtiyaç duyulmuş olabileceğini göstermektedir.
13Tip-B’de apartman yapısının cephesi boyunca dizilen ve birbirleriyle bağlantılı odalardan oluşan plan şemaları olan daireler de bulunmaktadır (Örnek 65 ve 27). Bu tür oda dizilimine oldukça sık rastlanan batı mimarisinden etkilenme bu plan düzenlemesini açıklayan sebeplerden biri olmalıdır. Ancak bu oda dizilişinde, gruplar oluşturmak suretiyle sadece ikili odalar birbirleriyle bağlantılı ise (Örnek 45, 11, 68) bu durumda geleneksel kullanımların etkisinden söz etmek daha doğru olacaktır. Zira bu ikili odalar konut içinde bir tür bağımsız nüveler olarak tanımlanabilir, bu da geleneksel konutlarda bulunan farklı aile birimlerine ait bölümlerin oluşturduğu mekân kurgusunun bu apartman dairelerinde değişime uğramış yansımaları olarak tanımlanabilir. Başka bir olasılık ise bu ikili grupların en azından birinin, girişe yakın olanının, konut içinde selamlık bölümü olarak kullanılabilmesidir.
14Sonuç olarak koridorlu plan şemasına sahip dairelerin oluşturduğu tip-B’de odaların kullanımlarını özetlenmeye çalışılırsa, ilk olarak genellikle koridorun sonunda bulunan ve genişlik olarak diğer odalardan büyük olan salon kullanımını tanımlanabilir. Daha sonra ise, iki bölümlü plan şemalarında daha çok “başoda” ve iki oda arasında bulunan “sofa-salon” olarak tanımlanabilecek, iki farklı “konuk odası” oluşumundan söz edilebilir. Diğer oda kullanımlarında bu konuda belirleyiciler ise oldukça azdır. Bu odaların evin diğer mekânlarına bağlantıları konusunda ise üç farklı düzenlemeden söz edilebilir;
Odaların tek bağlantıları evin koridorunadır,
Bütün odalar koridora bağlandıkları gibi kendi aralarında da bağlantılıdırlar,
Odalar ikili gruplar halinde kendi aralarında bağlantılıdırlar ayrıca koridora da bağlanırlar.
Sofalı plan tipleri
15Galata’da bulunan apartmanlar konusunda oluşmuş genel kanı bu yapıların geleneksel konut mimarisinde bir kopuş sürecinin örnekleri olduğu yönündedir. Ancak bu yapıların iç düzenlemelerinde çoğunlukla karşılaşılan sofa mekânları bu genel bilgiyi değiştirecek gibi görünmektedir. Zira bu mekânın varlığının yanı sıra örneklerin çoğunluğunu oluşturan sofalı plan tipinin, kendi arasında da birçok ayrı sofa biçimlenmesini ve farklı düzenleme ilkesini oluşturduğu görülmektedir.
16Tüm bu farklı plan biçimlenmelerinin en önemli ortak karakteri, dairenin içinde çoğunlukla merkezi konumda ve tüm ev halkı tarafından kullanılan bir mekânın varlığıdır. Bu ortak mekân çoğunlukla, bir oda genişliği kadar alan kaplamakta ve yine çoğunlukla hiçbir cepheye açılmamaktadır. Bu sofalar gündelik oturma, yemek odası veya sadece bir giriş holü biçiminde planlanmış olabilmektedir. Çalışmanın bu aşamasında hedef, sofanın kullanımlarını tanımlamaktan çok, onun mekân kurgusu içindeki rolünü belirleyebilmek için apartman dairesi içindeki şekillenme prensiplerini sorgulamaktır.
17Bu arada apartman dairelerindeki sofa mekânı üzerine yapılacak çalışmada Sedat Hakkı Eldem’in geleneksel konut mekânları için geliştirmiş olduğu terminolojiye bağlı kalınacaktır.
18Sedat Hakkı Eldem’e göre çalışmasında orta sofalı plan şeması olarak tanımladığı mekân kurgusu, Türk evi plan tipolojisinin en son evresini oluşturmaktadır. Bu şemaya göre birçok kullanımı olan geleneksel oda, ortak alan olan sofaya açılmakta ve orta sofa olarak tanımlanan bu mekân odalar tarafından çevrelenmiş bulunmaktadır. Yine Sedat Hakkı Eldem’in çalışmaları ile oluşan repertuarda üç dizi odadan oluşan yalı ve konakların çoğu bu plan şemasına uygun olarak inşa edilmişlerdir. Bu plan şemasında orta sofada gündelik hayat sürmektedir ve bu sofalar binanın dış cephesine eyvanları vasıtasıyla ulaşmaktadırlar. Bu plan şemalarında genellikle ailenin her bireyine ait (küçük çocuklar hariç) bir oda bulunmaktadır. İncelenen örnekler arasında Tip-C olarak belirlenen gruptaki daireler ise bu konak ve yalıların plan şemalarının oldukça benzerlerine sahip bulunmaktadırlar. Bu plan şemasındaki 18 daire tüm örneklerin % 18,3’üdür (Tablo-5.2).
19Orta sofalı olan ve her katta tek daire olan binalarda apartmanın formu merkezi dağılıma uygun olan kare formuna yakındır. Her katta iki dairenin bulunduğu orta sofalı apartmanların planları ise birbirinden farklı olabilmektedir. Böylelikle merkezi dağılımı olan orta sofalı plan tipinin, yapının parsel formundan ileri gelen bir plan şeması olduğu söylenemez.
Tablo 5. 2
Orta sofalı plan tipleri görülmektedir
21Bu arada apartmanların yapı adası içinde komşu yapılar ile bitişiklik durumları, çoğu zaman bu merkezi orta sofanın ışıksız ve havasız olmasına sebep olmaktadır. Tip-C’de orta sofalar genellikle apartmanların ortalarında bulunan aydınlıklara bakarlar ve bu elverişsiz duruma rağmen oldukça geniş olduklarından (15-25 metrekare) yemek odası veya gündelik oturma odası olarak rahatlıkla kullanılabilirler.
22Tip-C apartmanlarından 78, 7, 41 ve 42 numaralı örnekler hariç hepsi ön cephede üç oda dizisi bulunan plan şemasına sahiptirler. Kareye yakın formu olan apartmanların doğal olarak derinlikleri de üç oda dizisinden oluşmakta ve ortalama dokuz odalık bir daire alanı ortaya çıkmaktadır. Böylelikle bitişik düzende, orta bölüme rastlayan alanlar, çoğu zaman servis mekânlarıdır ve aydınlıklar veya merdiven olarak kullanılması da oldukça mantıklı çözümler olacaktır.
1 Bilindiği gibi bugün dahi konutlarda bazen konuklara ayrılmış bir salon bulunmakta, gündelik oturma (...)
23Üç dizili ön cephelerde ortadaki oda genellikle öne doğru çıkma yapmaktadır. Bu plan şemalarında genellikle sokağa doğru çıkma yapmış bu odanın avantajlı durumu ve gündelik oturmanın orta sofada yapılıyor olması bu mekânın “başoda” konumunda olduğunu, başka bir deyişle bu odanın konukların kabulüne ayrılmış olabileceğini düşündürmektedir. Böylelikle 71, 83, 62 ve 44 numaralı örneklerde bu başoda konumundaki odanın yanındaki odalarla bağlantısı bulunmaması, dolayısıyla salt konuklara ayrılmış bir oda olma durumu, geleneksel mekân kurgularının sürekliliği olarak açıklanabilir.1
24Örnek-7, 41 ve 78’de ön cephede iki oda olmasına rağmen “başoda” kullanımı devam ettirilmekte, zira ön cephedeki iki oda arasında bağlantı bulunmamaktadır.
2 Pinon P., “ Le Voyage de l’Architecte Jean-Nicolas Huyot (1817-1820) et la Découverte de la Maison (...)
3 Gayrimüslim Osmanlılardan Ermeni toplumunda da harem ve selam ayrımının uygulandığı sanılmaktadır. (...)
2529 numaralı örnekteki daire planında ise tipik bir dokuzlu geleneksel orta sofalı plan şeması görülmesine rağmen her oda yanındakiyle bağlantılıdır. Bu dairenin plan şeması, 19. yüzyıl başında İstanbul’da bulunan mimar Jean-Nicolas Huyot’nun, bazı konak ve yalıların plan krokileriyle ilgili gözlemlerini aktarmasından oluşan notlarındaki,2 Ermeni bir aileye ait ahşap konağın plan şemasına benzemektedir (Şekil-5.2). Huyot’nun batı mimarı terminolojisiyle yaptığı mekân tanımlamaları bu ahşap evin planının okunabilmesini kolaylaştırmaktadır. Planda orta sofa Huyot tarafından “antichambre” (giriş odası veya bekleme odası) olarak, çıkma yapan ve iki yan odanın ortasında iletişimi de sağlayan oda “salon” olarak tanımlanmaktadır. Sonuç olarak bu planda tanımlanan “salon” kullanımı, daha 19. yüzyılın başında dahi bu büyüklükte bir konakta hem erkek hem kadın konukların bir arada karşılanabildiğini göstermektedir.3 Cephenin ortasında yer alan “salon” iki yanındaki odalara açılmaktadır ve plandaki simetri doğrultusunda bu odaların birbirleriyle tamamen aynı şartlara sahip olması bunların birinin evin beyinin diğerinin ise hanımının konuklarını karşıladığı oda olarak kullanıldığı izlenimini yaratmaktadır. Sonuç olarak bu plan şemasının 29 numaralı örneğe benzemesi bu apartman dairesinde ön cephede ve ortada bulunan odayı “salon” olarak tanımlayabilme imkânı vermektedir.
26Ayrıca, örnek-29’un plan şemasının simetrik olduğunun altını çizmek ve 78 ile kısmen 62 numaralı örneklerde de bu tür simetrinin bulunduğunu belirtmek gerekmektedir.
27Orta sofanın iç mekân dağılımındaki rolü ve mekân kullanımları konusunda ilginç bir örnek de 52 numaralı apartmandır. Bu daire planında odaların yan yana dizilip aralarında bağlantı kurdukları bir plan şeması yerine oda gruplanmaları görülmektedir. Bu apartmanda bulunan dairelerden birinde beş oda bulunmakta ve bu dairelerin kalabalık nüfuslu aileler için planlanmış olduğunu düşündürmektedir. Diğer dairenin ise dört odası bulunması iki dairede farklı programların tasarlanmış olduğunu göstermektedir. Beş odalı daire incelendiğinde dört odanın birbirleri ile ikili gruplar oluşturduğu, beşinci odanın ise bağımsız olarak sofaya giriş kapısına yakın bir konumdan bağlandığı görülmektedir. Bu plan düzenlemesinde, 29 numaralı örnekte olduğu gibi, odalar arasında da bir tür bağlantı bulunduğundan, “sofa” evin ortak alanı ve dağılımının sağlandığı tek mekân olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca bu planda sofanın gündelik hayatın geçtiği mekân olduğu da tartışılabilecek bir durumdur.
28Özetlemek gerekirse, iç düzenleme prensipleri ve sofa ile odalar arasındaki bağlantı incelendiğinde, plan şemalarının aynı olduğu örneklerde dahi, genel olarak iki değişik tutumun geçerliliği izlenmektedir.
Şekil 5. 2
Beyoğlu’nda Ermeni bir aileye ait ahşap bir konağın krokisi görülmektedir
J. N. Huyot
Bunların birincisinde, genel olarak Tip-C’de görüldüğü gibi, sofa, gündelik hayatın süregeldiği, ayrıca yemek yenilen ve konut içi dağılımın yapıldığı tek alan olarak dairenin ortasında şekillenmiştir. Daha başka bir deyişle, bu mekân gündelik hayatın geçtiği hatta yemek odası olarak da kullanılan bir mekândır ancak kesinlikle antichambre, yani bir tür karşılama holü, değildir. Bu plan tipinde ön cepheye bakan odalardan ortadaki dışa doğru çıkma yapmakta ve iki yanındaki odalar ile bazen direkt bağlantı kurmaktadır. Böylelikle çıkma yapan bu oda yan odalarla bağlantı kurmadığı sürece “başoda” olarak tanımlanabilmektedir.
Orta sofalı plan tipinin diğer bölümünü, odaların kendi aralarında iletişim kurdukları ve böylelikle sofanın konut içindeki dağılımı sağlayan tek mekân olma özelliğini kaybettiği plan düzenlemeleri oluşturmaktadır. Doğal olarak bu plan düzenlemelerinde “sofa” konut içi mekân kurgusunda önemini kaybetmekte ve değişime uğramaktadır. Odaların kendi aralarında bağlantı kurdukları ve sofanın bir karşılama holü niteliği kazandığı bu plan şemalarında batı mimarisi etkisini yadsımamak gerekmekte, ancak bu etkinin ilk olarak apartman dairelerinde ortaya çıkmadığı ve 19. yüzyıl başı İstanbul konaklarının bazılarında da rastlandığının altı çizilmelidir. Ancak bu plan şemasının apartman dairelerinde kullanıldığı dönemde yüzyıl başına göre bu etkinin daha yayılmış olduğu söylenmelidir.
29Bu arada odalar arası bağlantılarda bir ikinci tutum da oda gruplanmaları ile yaşanmaktadır. Burada, üst düzey Osmanlı ailelerin yaşam biçimlerinin bu yeni konut düzenine adapte edilmeye çalışıldığı ve bu oda gruplanmalarında harem-selam veya kışlık-yazlık ayrımından aynı aile içinde farklı nüvelerin bölümleri olmaya kadar gidebilecek bir çeşitlilikte kullanımın söz konusu olabileceği düşünülmelidir. Bu durumda plan şemasında sofanın gittikçe hafifleyen rolünün yine de “giriş holü”ne dönüşmediği de söylenmelidir. Orta sofalı merkezi planın iki farklı düzenlemesi ve bu plan şemasında üç farklı kullanım Şekil-5.3’deki örnekler de izlenebilir.
30İç sofalı planlar, incelenen apartman daireleri içinde 13 örnekle toplamın % 13,3’ünü oluşturmaktadırlar. Bu plan tipinde sofanın biçimlenmesi iç mekân düzenlemesinde önemli bir rol oynamakta ve planın merkezinde bulunması ve konut içi dağılımı sağlayan tek mekân olması dolayısıyla da orta sofalı plan tipi ile akrabalığı bulunmaktadır (Tablo-5.3). Tip-D olarak adlandırılan bu grubun orta sofalı plan tipinden farkını ise sofanın biçimi ve daire planı üzerindeki konumu oluşturmaktadır. Ayrıca bu gruptaki tüm yapılar kat planında bir veya iki daire bulunsa dahi uzunlamasına gelişen biçimlere sahiptirler. Böylelikle planın ortasında yer alan sofalar arkada ve önde oluşan oda dizilerinin arasında planlanmaktadır. Bu plan şeması, Sedat Hakkı Eldem’in çalışmasında iç sofalı plan tipleri olarak gruplanmış konut planlarına benzerliği sebebiyle, bu tipin gelişim evresinde bir aşama olarak tanımlanmalıdır. Bu dairelerin bitişik düzende kent dokularında inşa edildikleri düşünüldüğünde genellikle iki yan cephe komşu bina tarafından kapanmakta ve kat planında bir dairenin bulunduğu durumlarda plan ön cepheye dik doğrultuda gelişmektedir, bu durumda iç sofa da aynı yönde yani sokak cephesine dik oluşmaktadır. Bu plan sınırları içinde iç sofanın boydan boya ön cepheden arka cepheye ulaşması söz konusu olamayacagı için ön ve arka dizi odalar tarafından ve yanlarda da odalar tarafından çevrelenmiş olacaktır. Aslında bu nitelikte bir plan düzenlemesi ile orta sofa plan tipine benzerler ancak biçimleri uzun olduğu için ayrı bir gruba dahil edilmelidirler.
Salon kullanımında farklı yaklaşımlar görülmektedir
İç sofalı plan tipi örnekleri görülmektedir
31Bu gruba dahil olan ancak kat planında iki daire bulunan apartmanlarda iç sofalar tamamen farklı yönde gelişmektedir. Bu plan şemasında genellikle iç sofalar sokağa paralel doğrultuda planlanmakta ve bitişik kenarlardaki aydınlıklardan hava ve ışık almaktadırlar. Böylelikle geleneksel iç sofalı plan şemasının değiştirilmeden bu yapılara uyarlandığı söylenebilmektedir.
32Bu sınıflamaya dahil edilen apartmanların kent dokusu içinde biçimlenmeleri incelendiğinde, bu yapıların tüm örnekler arasında en düzgün biçimli ve grup içinde birbirine en çok benzeyenler oldukları görülmektedir. Çoğunlukla hepsi iki yan kenarından komşu binaya bitişik yapılardır, sadece bir örnek köşe parselde bulunmakta, bir diğerinin ise üç kenarı komşu binaya bitişik durumdadır.
33Katta tek dairenin bulunduğu apartmanlarda, planların oldukça büyük olduğu ve en az beş odalı oldukları görülmektedir. Bu arada bu yapıların planları oransal olarak sokağa dik konumda uzunlamasına gelişmekte, ayrıca, iç bölümde bulunan mekânlar ön cephedeki oda dizisine göre daha derin planlanmaktadır. Hatta bu gruba dahil beş örnekte de (Örnek-35, 25, 50, 38 ve 54) planın iç bölümünde iki oda sırasına rastlanmaktadır. Bu düzenleme bölümlü plan kurgusunu kolaylaştırmaktadır.
34Kat planında iki daire olan apartmanlarda iç sofa sokağa paralel ön ve arka oda dizisinin arasında planlanmakta ve bu yapıların oda sayısı en fazla beş genellikle ise üç veya dörttür. Dolayısıyla bu apartmanlardaki konutlar, katta tek daire olan iç sofalı dairelere göre daha mütevazı dairelerden oluşmaktadırlar.
35İç sofalı plan tipinde, apartmanın biçimi plan tipini ve iç mekân düzenleme prensiplerini belirleyen önemli bir etkendir. Zira bazı örneklerde (Örnek-50, 38 ve 25) iç sofa oldukça uzun biçimde planlanmış ve iki bölümlü olarak düşünülmüştür. Bu düzenlemeye katta tek dairenin bulunduğu apartmanlarda rastlamakta ve bu bölünmenin hem geleneksel kullanımlarla bağlantılı (konak ve yalılarda sofanın gündelik kullanım ve selamlık veya konuklara ayrılmış bölümünün ahşap bölme ile ayrılması), hem de iç sofanın oransal olarak uzun biçimini dengelemeye yönelik bir düzenleme olduğunu akla getirmektedir. Başka bir deyişle apartmanların uzun formları, planın biri ön cepheye, diğeri arkaya bakan ve her biri kendi sofasına sahip, özellikle de kalabalık veya geniş aileler için düşünülmüş iki bölümlü düzenlemeye oldukça uygun olduğunu göstermektedir.
36İç sofa ile evin diğer odaları arasındaki ilişkide ise, örneklerin çoğunda bu odaların tek bağlantılarınım sofaya olduğu görülmektedir. Dolayısıyla bu dairelerde tek dağılım mekânı sofadır ve odalar çoğunlukla aralarında bağlantılı değildir. Ancak örneklerin altısında bazı odalar arasında gruplanma olduğu görülmektedir. Bunların içinde Örnek-25’in yedi odası ve iki sofası bulunmakta ve bu daire iç sofalı plan tipinde bir salon ve daha çok kabul holü olarak yorumlanabilecek bir sofası olan tek örnektir. Bu apartman Kule Meydanı’nda bulunmakta ve yapı adasının uç bölümünde konumlandığı için üç cephesi serbest durumdadır, bunlardan arka cephe manzara görmekte, ön cephe ise Kule Meydanı’na bakmaktadır. Üç dizi odadan oluşan ön cephe oldukça özenli bir şekilde bezenmiş olup, yan cephedeki odalar parsel biçimine adapte olarak üç dizi halinde geriye çekilmiş durumdadır, geniş bir manzaraya açılan arka cephe ise mütevazı bir şekilde hiçbir bezeme olmadan tasarlanmıştır. İncelenen Galata apartmanlarında, arka cephe ile ön cephe arasında, bazen manzara imkânı tamamen arka cepheyi önemli bir cephe haline getirse de bezeme açısından ön cephenin önemsenmesi genel olarak tüm örneklerde görülen ortak bir tutumdur. Bu arada, Tip-D’de bulunan Örnek 25’te manzara avantajı arka cephede olduğu halde, evin büyük bölümü Kule Meydanı’na yönlenmiş ön cephesinde bulunmaktadır. Manzara konumu olarak benzer durumda olan ama daha sonra başka bir tipe dahil edilecek olan Örnek- 59 ve 26’da oldukça geniş bir manzara imkânı olan arka cepheler iç düzenlemede önemsenerek evin daha geniş olan gündelik kullanım mekânları bu arka cepheye alınmıştır. Bu son iki örnekte sokağa bakan (Serdar-ı Ekrem ve Galata Kulesi Meydanı) ön cephe ise oldukça iyi bezenmiş ancak buraya bakan odaların gerek genişlikleri gerek sayıları arka cephedeki odalara göre daha azdır. Dolayısıyla bu iki grupta (25 ile 59-26) evdeki ön ve arka bölüm arasındaki fark, yaşam biçimlerinde bazı değişiklikler bulunduğunu göstermektedir. Zira sofanın, Örnek-25’te, evin dağılım mekânı ve gündelik hayatın geçtiği bölümü olmasından çok, ev halkının daha çok zamanını geçirdiği itibarlı ön cephe odalarına yönelmiş kabul holü niteliğini aldığı görülmektedir. Ayrıca plan düzenlemesindeki simetri, eksensel planlamayı kuvvetlendirmektedir. Böylelikle, geleneksel mekân kurgusunun ve kullanımların belli bir süreklilik içinde olduğunun düşünülebileceği iç sofalı plan tipi örnekleri arasında, Örnek-25, bir istisna olarak tanımlanmaktadır.
37İç sofalı apartman dairelerinde süregelen yaşam biçimlerinde ise, oda sayısı beş, altı ve hatta yedi olan dairelerin kütüphane, çalışma odası veya hizmetli odası gibi özel kullanımları olan, yüksek düzeyde bir yaşam biçimine yönelik olabileceği gibi, Osmanlı toplumunun önemli bir bölümünü oluşturan çok çocuklu kalabalık ailelere veya küçük aile birimlerinden oluşan geniş ailelere yönelik olarak tasarlanmış olabileceği de unutulmamalıdır. Dolayısıyla, üç veya dört odası bulunan ekonomik olarak orta seviyede bir aile birimine ait dairelerde süregelen yaşam biçimiyle bu çok odalı konutlardaki yaşam biçimi benzer nitelikte olabilecektir.
38Ancak, iç sofalı plan tipinde olan büyük dairelerde göze çarpan kabul holü niteliği kazanmış iç sofa kullanımı (Örnek-25) yaşam biçiminde oluşan değişimin göstergesi olarak da tanımlanabilir.
39Özetlenecek olursa, geleneksel plan tipleri olan orta ve iç sofalı plan düzenlemelerinin devam ettiği net olarak görülen apartman dairelerinde tanımlanan bu ilk iki plan tipinde (Tip-C ve D), sofanın evin tek dağılım mekânı olduğu ve gündelik hayatın geçtiği bölüm olması özelliği devam etmektedir. Ancak örneği az da olsa bazen sofa mekânı değişime uğramakta ve buna paralel olarak da “başoda” kullanımında da farklılaşma yaşanmaktadır. Değişime uğrayan örneklerin az olmasına rağmen bu durum, geleneksel Osmanlı konut kültüründe yaşanan ve öncelikle zengin kesimin konutlarında ortaya çıkan batı mimarisi etkisinin kanıtı olarak tanımlanmalıdır.
40Ayrıca, geleneksel plan tiplerinin uygulandığı ve mekân kullanımlarında sürekliliğin yaşandığının düşünüldüğü örneklerde de, çoğu zaman, dairelerin bitişik düzende planlanıyor olmasından dolayı, yukarda tanımlanmaya çalışılan bazı konfor eksikliklerinin oluştuğunun altını çizmek gerekmektedir.
Plan düzenlemesinde sofanın yer değiştirmesi ile oluşan “arka sofalı” plan tipi
41Geleneksel plan şemalarının devam ettiği apartman daireleri incelendikten sonra, sofanın konut planlaması içindeki yeni biçimleri araştırılacaktır. Bu yeni plan şemalarından biri, sofanın yerinin değişmiş olduğu düzenlemelerdir. Bu planlarda tip-C ve D’de olduğu gibi büyük ve hacimli olmasalar da, dağılım mekânı olma özelliğini koridorla paylaşıyor olmasına rağmen devam ettiren, koridorun arka ucunda biçimlenmiş ve sahip olduğu büyüklükten dolayı (10-12 metrekare) gündelik oturma mekânı olarak da kullanıldığını düşündüren bir sofa bulunmaktadır. Bu sofayı ve planlama biçimini diğerlerinden ayıran özellik, sofanın dağılım mekânı olma işlevini, aynı zamanda giriş görevini de üstlenen bir koridor ile paylaşması ve konutun arka bölümünde planlanmış olmasıdır. 18. ve 19. yüzyıllara ait geleneksel konut plan tiplerinde görulmeyen bu düzenleme, yeni yaşam biçimleri ve yeni kentsel dokuya ve biçimlere uyum sağlama endişesiyle ortaya çıkmış olmalıdır (Tablo-5.4).
42Bu sınıflama kapsamına alınan dört örnek bulunmaktadır. Bu sayı diğer gruplardakilerden oldukça azdır, ancak plan tipleri arasındaki benzerlik ve geleneksel kullanımları yeni şartlara adapte etme konusunda ilginç örnekler oluşturdukları için bu dört örneğin bir grupta toplanması gerekli gibi görünmektedir. Bu grup, Tip-E olarak tanımlanmaktadır.
4 Duben-Behar(1996) çalışmasından referans ile.
43Bu gruptaki örneklerin hepsi de, dört odalı dairelerdir ve büyük olasılıkla İstanbul’da o dönemde yaşayanlar arasında çoğunlukta olan dört veya beş kişiden meydana gelmiş aileler4 için planlanmış olmalıdır. Bu dairelerin cephede dar sayılabilecek iki odaları bulunmaktadır ancak dairelerin iç derinlikleri uzunlamasına gelişmektedir. Daha başka bir deyişle ön ve arka cephelerde iki odalık bir genişlik bulunmakta orta veya iç bölüm ise iki oda genişliğinde ve en az bir buçuk oda uzunluğundadır. Doğal olarak bu biçimlenme sınırları içinde ön cephedeki iki odanın hemen arkasında bir merdiven holü ve buradan girilen hem dairenin girişi hem de ortak mekân olarak kullanılacak boyutta bir sofa planlanabilir, servis mekânları ise bu iç bölümde, binanın arkasına doğru ilerleyen koridorla ulaşılan konumda tasarlanabilirdi. Bu plan şeması çalışmanın ileri aşamasında incelenecek diger bir grup dairede zaten bulunmaktadır. Bu fiziksel sınırlar içinde planlanan şimdi incelenecek grup Tip-E’de ise, hemen akla gelen bu düzenlemeden daha farklı bir planlama yapılmış ve dairenin girişi evin koridoruna açılarak dairenin arkasında oluşmuş sofaya bu koridor vasıtasıyla ulaşılmıştır. Bu plan şemasında evin girişi önde büyük ihtimalle konuklar için düşünülen iki odaya yakındır ve bu giriş mekânı dar bir koridordan oluşmaktadır. Dairenin arka bölümündeki sofaya, girişe göre daha iyi korunmuş olmasından dolayı gündelik hayatın geçtiği oturma odası kullanımı uygun düşmektedir.
Arka sofalı plan tipi örnekleri görülmektedir
44Bu düzenleme, dairenin arka bölümünün daha fazla önemsendiği izlenimini yaratmaktadır, zira örnek 39 ve 80’de sofa mekânları oldukça aydınlık mekânlardır. Dairenin ön bölümünden ayrılmış olmasının sebebi, gündelik hayat ile daha itibarlı olan konuk odalarını birbirinden ayırma isteği olabilir. Yaşam biçimi olarak bu iki bölümlü konut planlamasına incelenen örneklerde sıkça rastlanmasına rağmen bu düzenlemenin dar ve uzun parsel biçimlenmesinde az örnekte görülüyor olması bu şartlar altında bu şemaya itibar edilmediğini göstermektedir. Ancak yine de bu dört plan adeta aynı mantıkla tasarlanmıştır ve bu plan tipi hem sofa mekânının apartman daireleri planındaki yeni konumu açısından bir alternatif plan şeması geliştirilmesi açısından önemlidir, hem de bunun parsel biçimi ile doğrudan ilgisi bulunmaması açısından ilginç bir plan tipi örneğidir.
“Giriş holü-sofa” plan tipi
45Tip-E’ye benzer özellikleri olan bu plan tipi, sofanın kullanımı açısından tamamen yeni bir düzenlemedir. Bu plan tipinin incelenmesi, etkilerinin bugün de sürmekte olduğu, Osmanlı yaşayış biçiminde rastlanan köklü değişimi açıklar niteliktedir (Tablo-5.5).
46Sonuçta, bu tip plan düzenlemesinde (Tip-F) konuklara ayrılan bir oda (salon) ve onun yanında çoğunlukla bu oda ile bağlantılı bir diğer odanın (yemek odası veya ebeveyn yatak odası olarak kullanılabilen) bulunduğu ayrıca, evin arkasında bulunan servis mekânlarına ve yatak odalarına bağlanan bir koridor ve bu koridorun başlangıcında da adeta bir giriş holü niteliği kazanmış küçük bir sofa bulunmaktadır. Bu plan tipinde sofa salon mekânına yakın olması dolayısıyla gündelik oturma işlevini kaybettiği gibi dağılım mekânı olma özelliğini de koridor ile paylaşmaktadır. Ancak sofanın bazı büyük dairelerde giriş holünden ziyade daha geniş ve özenli bir mekân olmasından dolayı kabul holü niteliği kazandığı da izlenmektedir.
47İncelenen örneklerin 18’inde (% 18,3’ü) bu plan tipi görülmektedir. Bu oran orta sofalı plan tipinin oranı ile aynıdır ve tamamen yeni bir plan tipi olduğu anlaşılan Tip-F’nin çalışma alanı içinde oldukça yaygın kullanılmış olduğunu göstermektedir.
48Bu plan düzenlemesine daha çok iki daireli kat planı olan apartmanlarda rastlanmaktadır. Tek daireli yalnız iki apartman örneği bulunmaktadır. Bu plan tipinde tek dairelilerin az olması Tip-E’nin ise sadece tek daireli kat planı olan apartmanlarda tercih edilmesi, tesadüf olmamalı ve bunun her iki tip dairede yaşanan hayat şekliyle ilgisi olup olmadığı sorgulanmalıdır. Sonuçta girişte bir koridorla karşılaşılması ve evin daha geniş bir alan kaplayan ve çoğu zaman iyi aydınlanmış arka bölümünde gündelik oturma işlevi bulunan bir sofanın olduğu plan şeması genel olarak 19. yüzyıl ahşap konutlarda da süregelen yaşam biçimine uygun bir planlamadır (Tip-E). Zaten, kat planında tek daire bulunan apartmanlar, aile konutlarında yaşamaya alışık bir toplumun geleneklerine daha yakın bulunuyorsa, kat planında iki veya üç daire bulunan apartmanlar da, değişime uğramış yaşam biçimlerinin süregeldiği ve bu sebeple de iç düzenlemede yeni plan düzenlemeleri ile karşılaşılan olası örnekler olarak görülebilir.
Giriş holü-sofa biçimlenmesinin oluşturduğu yeni plan tipi örnekleri görülmektedir
49Tip-F üzerinde bir diğer saptama ise, bu gruptaki örneklerin biçimsel açıdan birbirinden farklı olmasıdır. Biçimsel olarak tek seçeneğin (dar ve uzun plan) izlendiği Tip-E’nin tersine, Tip-F’deki örneklerde plan biçimleri birbirinden oldukça farklıdır.
50Aynı şekilde bu gruptaki apartmanların, yapı adası içindeki konumları ve bitişik düzen belirleyicileri de birbirinden farklıdır.
51Bu özelliklerin belirlemiş olduğu gibi, Tip-F’de sınıflandırılmış örnekler, farklı mimari biçimlerde ve çalışma alanı içinde yine birbirinden oldukça farkı kentsel doku özellikleri içinde inşa edilmişlerdir. Bu şartlar altında, bu plan tipinin, farklı parsel biçimlerine kolaylıkla uyum sağlayabilecek bir plan düzenlemesi olduğu düşünülebilir mi? Sonuçta bundan önce incelenen geleneksel plan düzenlemeleri ve kullanımların süregeldiği ve iç düzenleme şemaları net plan tiplerinin parsel biçimleri daha tanımlıydı. Buna karşılık Tip-F olarak sınıflanan plan şemaları parsel şekillerinin tüm zorlamalarına uyum sağlamaktadır. Ancak yine de, bu yeni plan şemasını sadece bu belirleyici ile açıklamak doğru olmayacaktır.
52Tip-F plan tipinde iç mekân düzenlemesini oluşturan yaşam biçimini tanımlayan prensiplerden en önemlisi gündelik oturma ve dağılım mekânı olan sofa kullanımının tamamen yaşam biçiminden çıkmış olmasıdır. Bu dairelerde ev halkının hem konuk odası hem de gündelik oturma olarak kullanabileceği yeni bir oda, “sofa-salon” (tip-B’de de izlenmişti), bulunmaktadır.
5 Bu gruptaki tüm örnekler için tam bir gece-gündüz ayrımından söz edilememektedir, zira bazı örnekle (...)
53Bir diğer özellik ise, yatak odalarının arka bölümde bulunması ve bir koridor ile ön bölüme bağlanmasıdır, böylece konut içinde farklılaşan ön ve arka bölümlerin, yaşama alam ile yatma alanı olarak tanımlanması mümkün görünmektedir. Böylece dairelerde odaların kullanımları net olarak belirlenmekte ve ilk olarak konut içinde farklı bir bölünme (gece-gündüz ayrımı) izlenmektedir.5
54Bu plan tipinde, net bir şekilde Osmanlı konut kültüründe ve yaşam biçiminde oluşan değişim izlenebilmektedir. Çünkü oda sayısı üçten altıya kadar olan apartman dairelerinde, başka bir deyişle, farklı aile yapısı ve ekonomik seviyede olan ailelerin konutlarında bu plan tipinin tercih edildiği görülmektedir.
55Ayrıca bu plan tipine her türlü parsel şeklinde rastlanmaktadır. Ancak, unutmamak gerekiyor ki, özellikle Galata surları içinde kalan ve eski parsel dokusu zorlamasıyla karşı karşıya olunan yapılarda plan şemasının oluşum mantığını açıklayabilmek zordur. Ayrıca, diğer birçok örnekte olduğu gibi, apartman dairelerinde odaların kullanımları net olarak belirlenemediği için plan şeması farklı biçimlerde okunabilmektedir. Bu konuda, daha önce de incelenmiş olan Örnek-10 ilginç bir plan düzenlemesine sahiptir. Manzara imkânının plan şemasıdaki etkisinin araştırılıdığı bölümde bu apartmandaki dairelerin ön ve arka cephelerinin her ikisinin de asıl cephe olarak kullanilabilir niteliklere sahip olduğundan söz edilmişti. Sonuçta arka cephe oldukça geniş bir panoramik manzaraya açılırken ön cephe sokağa bakmaktadır. Başka bir deyişle her iki cephenin de kendine özgü avantajları olması başoda veya konuk odasının yerinin farklılaşan iklimsel verilere göre değişebileceğini veya ön cephenin konuk odası olarak kullanılmasına karşın arka cephedeki manzaralı odanın ise gündelik oturma odası olabileceği belirtilmişti. Çalışmanın bu aşamasında ise bu plan şemasında sofanın giriş holü niteliği kazandığı ve sokak cephesine bakan hem bir konuk odası hem de gündelik oturma mekânı olarak tanımlanabilecek salonun hemen yakınında planlanmış olduğu söylenebilir. Kısaca özetlemek gerekirse, eski Galata surları ve bir burç üzerine inşa edilmiş bu karmaşık plan şemalı daireler, bir bakış açısıyla geleneklerin devam ettirildiği örnekler olarak görülebileceği gibi, başka bir bakış açısıyla da tamamen yeni bir yaşam biçiminin ürünü olarak değerlendirilebilir. Bu durum yapılan çalışmanın oldukça karmaşık doğasını açıklayan iyi bir örnektir.
56Sonuç olarak, incelenen apartman dairelerinin (doksan sekiz adet) on sekizinde, ev halkının “salon-oturma odası” olarak tanımlanan odalarda yaşadığı ve evin arka bölümünde bir koridorla ulaşılan servis hacimleri ve yatak odalarının bulunduğu görülür. Konutun girişinde de gündelik oturma özelliğini kaybederek giriş holüne dönüşmüş bir sofa bulunmaktadır.Bunun nedeni, büyük olasılıkla batı mimarisinin Osmanlı konutunda izlenen etkisi olmalıdır.
57Aynı zamanda, daha önce de söz edildiği gibi bu plan şemasında sofa giriş holü niteliğinde olabileceği gibi (Örnek-49, 10, 56, 48, ve 79), bazı örneklerde daha özenle ele alınarak kabul holüne dönüştüğü de görülmektedir (Örnek-31, 81). Ayrıca, parsel şekillerinin tanımlandığı bazı durumlarda sofanın konut içi dağılımı sağlayan bir hol olarak kullanılması da mumkün olabilmektedir (Örnek-47).
58Tüm bu karmaşık apartman biçimleri, plan şemaları ve kullanımları, batı mimarisi etkisinin oldukça fazla olduğu anlaşılan bu yeni plan tipine ve “sofa” kullanımına, mimar veya kalfaların henüz alışma aşamasında olmaları ve bir acemilik süreci yaşamış olabilecekleri düşüncesi ile açıklanabilir. Ayrıca parsel biçimlerinin değişkenliğinin de bu süreci kolaylaştırmadığı açıktır.
Birbirine benzer iki bölümü birleştiren sofalı plan tipi
59İncelenen apartmanlar arasında üç örnekte bulunmasına rağmen diğer gruplardan ayrılan bu iç mekân şeması (Tip-G), Osmanlı ailesinin özelliklerinden biri olan geniş aile yaşam biçimini, oldukça sıkışık bir dokuda yapılan yeni apartman konutlarına uyarlama çabası olarak görülebilir. Ayrıca bu yapılar incelenen hiçbir gruba da dahil edilemeyecek nitelikte kendilerine özgü plan şemalarına da sahip bulunmaktadırlar (Tablo-5.6).
60Bu plan şemasının orta bölümünde merdiven nüvesinin de bulunduğu alanda dairenin ortak mekânı bulunmaktadır. Bu ortak mekân, kendi aralarında bağlantılı odalardan oluşan ve bazen kendi iç ulaşım mekânlarına da sahip olan iki oda grubunu birbirine bağlamaktadır.
61Tip-G olarak incelenen üç apartmanda üç kenarları komşu parseller ile bitişik ancak bitişik arka cephelerinde küçük bir bahçe olan, aynı topografik koşullara sahip ve kat planında tek daireden oluşan yapılardır. Ön cepheleri sokağa yönlenmiş arka cephelerinde de manzara imkânı olan bu yapıların hepsi düz sokakların, manzara yönündeki (yani düşük kotundaki) kenarında bulunan apartmanlardır. Sadece Örnek-5 manzara imkânından faydalanamaz çünkü arka cephesinin hemen önünde başka yüksek bir apartman bulunmaktadır. Ayrıca bu örneğin biçimi de diğerlerinden farklı ve oldukça kendine özgüdür.
Bölümlü plan tipi örnekleri görülmektedir
63Bu üç örnek de (Örnek-59, 5, 26) çalışmanın önceki aşamalarında, manzara imkânının ve parsel biçimlerinin plan şemasına etkilerinin araştırıldığı bölümlerinde incelenmişti. Ayrıca bu üç plan şeması geleneksel yaşam biçimlerinin, başka bir deyişle farklı bölümlerden oluşan (harem-selâm veya konuklara ayrılan-gündelik gibi) plan şemasının yeni kentsel dokuya ve konut şekline uyum sağlaması ve devamlılığı konusunda da incelenmişti.
64Bu dairelerin hepsinde ortak olan nokta beş veya altı odalık geniş bir programa sahip olmaları ve buna karşın tek mutfak ve sofa veya sofa gruplarından oluşmalarıdır. Dairelerde geniş tek mutfak olması, birbirlerinden bağımsız gibi durmakta olan iki bölümünde tek aileye ait olduğunu göstermektedir. Ancak, bu dairelerde yaşayan insanların sayısı fazladır, başka bir deyişle aileler kalabalıktır. Buna rağmen, odaların kullanımlarının tam olarak tanımlanması oldukça zordur. Örneğin, 59 numaralı örnekte iç mekân kurgusunun mantığını anlamak kolay gibi görünmekle beraber, sofa mekânı ile oluşturulan iki bölümlü bu plan şemasının tam olarak nasıl kullanıldığını ve iç dağılımın nasıl gerçekleştiğini tarif etmek imkânsızdır. Çünkü bu dairenin plan şemasında, hem ön hem de arka cephede birbirleriyle bağlantılı üç oda dizisi, bunlara hizmet veren birer dağılım mekânı ve bu iki bölümü birbirine bağlayan büyük bir sofa bulunmaktadır. Sonuçta daha önce de belirtildiği gibi bu plan şeması geleneksel kullanımlara oldukça yakın mekânlar yaratmakta ama yine de bu kullanımlar ve iç mekân kurgusu kesin olarak tanımlanamamaktadır.
65Diğer iki örnekte aynı şema daha okunaklı bir mekân ilişkisiyle oluşturulmuştur. Sonuç olarak bu plan şemasının bazen farklı nüveler halinde yaşayan kalabalık aileler için tasarlanmış olduğu açıktır. Ayrıca çalışma alam içinde az sayıda örnekte tercih edilen bu plan tipine, aile konutlarına daha yakın olan ve her katında tek daire olan apartmanlarda rastlanıldığı da unutulmamalıdır.
Plan şemasında aydınlık boşluğunu çevreleyen bir dağılım mekânı olan plan tipleri
66Geniş parsel boyutları olan apartmanlarda rastlanan bu plan şeması (Tip-H, Tablo-5.7) aslında Tip-F’nin bir alt kategorisidir. Bu plan tipinde dairenin üç oda dizisinden daha geniş olan cephesi planın merkezinde etrafında dağılım mekânının bulunduğu bir aydınlık boşluğu yapma fırsatı vermektedir. Bu şartlar altında oluşan daire planları Tip-F’de üzerinde durulan giriş holüne dönüşmüş küçük sofa mekânı ve koridorlu bir plan şemasına sahip olmaktadırlar.
67Kentsel doku içinde biçimlenme prensipleri açısından bu gruba dahil örnekler benzerlikler göstermektedir. Bu gruptaki sekiz örneğin hepsi bulundukları yapı adasının köşesinde konumlanmış, kat planında iki daire bulunan ve konut içi dağılımı sofa-giriş holü niteliğinde bir mekân ve koridor ile sağlanan dairelerdir.
İç aydınlıklı plan tipine ait örnekler görülmektedir
68Bu gruba dahil örneklerin dört, beş ve altı odalı daireler olması bu konutların değişik büyüklükteki aileler için tasarlandığını göstermektedir. Ancak plan şemalarında konuk bölümü-gündelik mekân veya gece-gündüz ayrımını kesinleştirecek bir bölünme bulunmamaktadır.
6 Örnek-30 1858-1860 d’Ostoya planında da var olan bir yapı olduğu için ayrıca oldukça ilginç bir erk (...)
69Odaların kullanımlarına gelince, en belirgin olan konuk odası-salon kullanımını dahi kesin olarak görebilmek mümkün değildir. Örneğin 30 numaralı apartman örneğinde6 bulunan iki daireden birinde ön cephedeki üç odadan ortadaki, her iki yanındaki odaya ulaşımı sağlayan bir mekân konumundadır ve daire içi ulaşımı sağlayan merkezi bir diğer mekân bulunmadığından bu oda sofa-salon olarak tanımlanabilir. Apartmandaki diğer dairede ise yine ön cephede bulunan üç oda birbirlerine bağlı değildir ve hepsi ortak bir dağılım mekânına açılmaktadır, dolayısıyla da burada sofa-salondan ziyade başoda kullanımı daha olası bir kullanım olacaktır.
70Kısaca özetlemek gerekirse, bu gruba ait örneklerin plan şemalarında benzerlikler bulunsa da mekân kullanımları birbirinden farklı olabilmektedir.
71Bu gibi durumlarla diğer gruplarda da karşılaşıldığı için, mimar veya kalfaların bu kentsel doku ve şartlar altında planlama konusunda bazı tutarsızlıklar meydana getirmiş olabilecekleri akla gelmektedir. Aynı apartmanda bulunan daireler arasında bile mekân kullanımlarının benzer olamayışı, dairelerden birinin olabildiği kadar günün ihtiyçalarına ve kullanımlarına göre şekillendiği ve tasarlandığını diğerinin ise zaten karmaşık biçimli parselde geri kalan alanın olabilecek en tutarlı biçimde, biraz da rasgele mantıkla planlanmış olduğunu düşündürmektedir.
72Apartman dairelerinin farklı mekân düzenleme tiplerini inceledikten sonra, Osmanlı konut kültürünün en önemli mekânlarından biri olan sofanın, bazı köklü değişimlere uğramış olmasına rağmen, bu konut yapılarında da var olduğu ve önemini sürdürdüğü görülmektedir.
7 Çalışmada hazırlanan kronolojik dizi dört aşamadan oluşmakta, öncelikle Altıncı Daire Belediyesinin (...)
73Bu arada, değişen yaşam şekilleri ve binaların biçimlerini oluşturan belirleyicileri inceleyerek, apartmanların yapım tarihlerinin kronolojik sınıflaması7 ve konut tipleri arasındaki sürekliliğin sorgulanması, bu aşamada bazı saptamalar yapılabilmesini sağlamaktadır (Şekil-5.4).
74Yapılabilecek ilk saptama kat planında iki daire bulunan apartmanların (sekiz adet) 1892-95 aralığında fazlalaşması ve bunun 1905’e kadar da artarak devam etmesidir (ilave olarak on adet). Bu artış tek katta birden fazla dairesi bulunan apartmanların zaman ilerledikçe daha çok yapıldığını veya başka bir deyişle kolektif yaşam şekline giderek daha fazla uyum sağlandığını göstermektedir. Bundan çıkan bir diğer sonuç ise katlarında birden fazla daire olan apartmanlara gittikçe daha fazla ihtiyaç duyulduğu ve aile konutlarına daha yakın olduğu varsayılan her katta tek daire bulunan geniş apartmanların bundan böyle daha az inşa edileceği olabilir. Ama bu son gruba dahil her katta tek daire olan apartmanlar 1895-1905 aralığında on üç adet yeni inşaatla yine tercih edilir olduğunu kanıtlamaktadır. Ancak bu dairelerin çoğunluğu dörtten fazla odaya sahiptir (Dörder adet 4, 5 ve 6 odalı, bir tane de 7 odalı daire). Başka bir deyişle, inceleme alanı içinde, 20. yüzyılın başında geniş programlı dairelerin (geniş aile konutu veya elit halkın birçok değişik kullanıma ihtiyaç duyduğu geniş programlı konutları) sayısında da artış görüldüğü ve bunların çoğunun da her katta tek daire bulunan konutlar olduğudur.
Katta iki daire
Katta üç daire
Katta üçten fazla daire
75, 76, 32
27, 9, 7
71, 29, 83, 25
54, 50, 35, 38
51, 50, 37
Konut tiplerinin kronolojik sınıflaması görülmektedir
75İncelenen C ve D tipi planlara sahip apartman dairelerinin (orta ve iç sofalı plan tipleri) çoğunluğu 1895-1905 aralığında yapılmışlardır. Dolayısıyla, geleneksel Osmanlı konutu plan şemalarının sürekliliğini gösteren ve gelişim evrelerini oluşturan ve plan kurgusunda geniş iç veya orta sofaları bulunan daire planlarının sayısı 20. yüzyılın başında, inceleme alanı içinde artış göstermektedir. Kısaca apartmanlarda kolektif yaşamın daha geliştiği ve kat planında iki daire olan yapıların sayısının arttığı dönemde (1895-1905 aralığı), geleneksel şemaya yakınlığı olan plan tiplerinin de tercih edildiği söylenebilir (Tip C ve D, bu dönemde yapılan iki daireli 13 apartmanın 9’unda tercih edilmiştir).
76Bu arada, geleneksel şemaların gelişim evrelerine tanık olunan bu dönemde (1895-1905 yılları arası), Altıncı Daire Belediyesinin kadastral çalışmaları neticesinde oluşan nispeten düzgün geometrik parsel şekilleri üzerinde inşa edilen yapılarda orta ve iç sofalı geleneksel plan tiplerinin daha kolaylıkla yapılabildiği de görülmektedir.
77Çalışma alanı içinde, dairelerin iç mekân kurguları ve bunda sofanın etki ve rolü kronolojik ve tipolojik olarak incelendiğinde, 20. yüzyılın başına doğru apartman yapılarında yaşanan gelişimin niteliğini ortaya koyabilmek mümkün görünmektedir. Sonuç olarak yirmi beş yılı kapsayan bir dönemde, çalışma alanı içinde, altı değişik plan tipi tanımlanabilmektedir. Bunların içinde tek koridoru olanlar (Tip-B) % 24,4, orta sofalılar (Tip-C) ve “giriş holü-sofa”lılar (Tip-F) % 18,3 ile çalışma alanı içinde en çok gorülen plan tipleridir. Bunlardan sonra iç sofalı plan tipi % 12,8’lik oranla gelmektedir.
78Geleneksel şemaların sürekliliği net olarak görülmesine rağmen incelenen örneklerde ortaya çıkan mekân organizasyonu prensipleri arasındaki bu çeşitlilik, geleneksel yaşam biçimlerini yeni fiziksel (kentsel ve mimari) ve sosyal koşullara uyarlama ve belki de yorumlama aşamasında mimar ve kalfaların göstermiş olduğu çaba, üretkenlik ve yaratıcılık konusunda bilgi vermektedir.
79İncelemeler sırasında tanık olunan bu mekân kurgusu çeşitliliğini, eski yaşam şekli ve pratiklerinin yeni şartlara uyum sağlaması yaklaşımının geçerli olduğu bu ortamda, Osmanlı konut kültürü ve yaşam biçiminin geçirdiği gelişim evrelerinden biri olarak yorumlamak mümkün görünmektedir. Ancak, bu dönemde Galata’da konut ihtiyacını karşılamak amacıyla gerçekleştirilen bu girişim ve denemelerin, bölgeye, 19. yüzyıl Osmanlı konut geleneğinde apartman yapılarının gelişim sürecinin ve olası mimari etkilerin incelenebileceği ilginç bir laboratuvar karakteri kazandırdığı da ortadadır.
80Apartmanların gelişim sürecide daha detaylı incelenmesi gereken bir diğer alan da odaların kullanımlarıdır. Çünkü geleneksel oda, 18. ve 19. yüzyıl Osmanlı konut mimarisinin temelini belirleyen olgulardan biridir ve incelenen apartmanlarda da iç mekân organizasyonunun tamamlayıcı unsurunu oluşturmaktadır.
Apartman dairelerinde odalar
81Apartman dairelerinin iç mekân organizasyonu, bunda sofanın rolü ve bu mekânın kullanım şekillerinde yaşanan değişimin incelendiği önceki bölümde, odaların kullanımlarına da değinilmişti. Sonuçta çalışmanın doğasından kaynaklanan sorunlardan dolayı odaların kullanımları iç mekân kurguları sorgulanarak tanımlanabilmektedir. Bu durumda plan şemalarında benzer çözümlerin bulunduğu uygulamalar ve buna bağlı olarak oda kullanımları çözümlenmeye çalışılacaktır. Sonuç olarak, kendine özgü çözümlerle karşılaşılıyor olunsa da, odaların konutun plan şeması içindeki konumları ve diğer mekânlar ile ilişkileri, kullanımları konusunda bilgi verebilmektedir.
82Bu arada, incelenmiş örneklerde aynı işlevi olan odaların bazen farklı biçimlerde kullanıldığı görülmüştü. Çalışmada, “başoda,” “salon” hatta bazen “gündelik oturma-salon” veya “sofa-salon” gibi farklı tanımlar kullanıldı. Sonuçta tüm bunlar aslında kabaca aynı işleve sahip olan ama yaşam biçimine göre farklı şekillerde kullanılan aynı mekânları tarif etmek için kullanılmaktadır.
83Salon olarak tanımlanabilecek mekânın dışında kalan odaları tanımlamak için veriler oldukça yetersizdir. Ancak dört odalı evlerde, bunların bir çekirdek aileye ait olduğu düşünüldüğünde, salon olarak kullanılanın dışında diğer üçünün yatak odaları olduğu söylenebilir.
84Apartman dairelerinde servis hacimleri, mutfak ve küçük bir tuvalettir. 19. yüzyılın sonlarına doğru çalışma alanında, büyük olasılıkla yıkanma işlevi hamamlarda yapılmaktadır. (Ancak incelenen örnekler arasında en eski apartmanlardan biri olan Örnek-30 da küçük bir hamamın daire içinde tuvalet ile mutfak arasında planlandığı da görülmüştü.) Daire içinde genellikle yan yana planlanan bu servis hacimlerinin varlığı konutun bağımsızlığını simgelemektedir. Orta sofalı plan tipinde eğer orta mekân yeteri kadar geniş ise mutfak, tuvalet ve aydınlık boşluğu yan yana planlanmakta ve bu iki servis mekânı doğrudan orta sofaya açılmaktadır. Bu şekilde planlanmış küçük tuvalet hacimlerine 18. ve 19. yüzyıl ahşap evlerinde de rastlanmaktadır.
85Dairedeki mutfak mekânı, içinde bulunan ocak, baca bağlantısı ve evye sayesinde çoğunlukla bu hacim ile aynı boyutta olan diğer odalardan ayrılmaktadır. Bu arada incelenen örneklerde az da olsa, küçük hacimli mutfaklar da bulunmaktadır.
86Apartman dairelerinde bulunan konuk odaları incelendiğinde bu işlevi gören üç değişik mekân kurgusu göze çarpmaktadır.
87Bu mekân ilk olarak iki oda arasında planlanmış ve bu odalar ile bağlantısı bulunan biçimiyle incelenecektir. Bu tür biçimlenmeye, orta sofanın bulunmadığı veya başka bir deyişle plan şemasının merkezinde gündelik oturma ve konut içi dağılım görevini bütünüyle yuklenmiş bir orta mekân bulunmayan plan şemalarında rastlanmaktadır. Bu nedenle çalışmada bunlar “sofa-salon” olarak tanımlanmaktadırlar (Şekil-5.5). Bu odalar salt konuk ağırlamaya yönelik “başoda”lar değildir, dolayısıyla yanlarındaki diğer odalar ile bağlantıları vardır. Ayrıca, iki yanında bulunan odalar ile bağlanarak, batı mimarisinde olduğu gibi, üç oda dizisi oluşturup “salon” karakteri kazanmış oldukları da söylenemez. Sonuçta çoğunlukla diğer odalardan daha küçük olan boyutları (18-25 metrekare) ve bazen çıkma veya cumbasız olması, onun “salon” mekânından beklenen konuk ağırlama işlevi ve itibarlı bir konumu olmadığını göstermektedir. Ayrıca bütün bu özellikleri onun daha çok bir gündelik oturma mekânı olduğunu işaret etmektedir.
88Şekil-5.6’de işlevi salt konuk ağırlama olan mekânların bulunduğu apartman daireleri görülmektedir. Bu mekânlar “sofa-salon”lara göre daha büyüktürler (25-30 metrekare). Çoğunlukla yanlarındaki odalar ile bağlantıları bulunmaktadır. Bu odaların diğer özelliği iç mekân dağılımındaki konumlarıdır. Plan şemasında bu mekân ile kabul holü niteliğindeki sofa eksensel bağlandıklarında “salonun” çıkma konumunu da alarak özenle bezendiği itibarlı bir oda haline geldiği dikkatı çekmektedir. Ancak, Şekil-5.7 ’deki örneklerde olduğu gibi, bazen salon daha küçük olmakta ve kabul holü ile arasında bir eksensellik oluşturma çabası net olarak fark edilememektedir. Bu durumda salonun yanındaki tek oda ile bağlantı kurmuş olması salon ve yemek odası (salon-salle à manger) veya salon ve yatak odası ilişkilerini akla getirmektedir. Bu arada, bu iki oda arasındaki ilişki, bazı büyük dairelerde bize göre aile birimlerine ayrılmış bölümlerdeki oda gruplanmalarına da benzememektedir.
Sofa-salon kullanımları görülmektedir
89“Sofa-salon” ve “salon” biçimlenmeleri ve kullanımlarının ikisi de 19. yüzyıl modernleşme hareketleri sonucu yaşam biçimlerinde yaşanan değişimlerin birer sonucu olmalıdırlar. Bu değişime rağmen bazı örneklerde “baçoda” kavramının, dolayısıyla eski kullanım ve alışkanlıkların bir ölçüde devamı olabilecek nitelikte mekânlara da rastlanmaktadır. Şekil-5.8’de direkt olarak orta veya iç sofa ile bağlantılı, yanlarındaki odalarla da geçişi olmayan konuk odaları bulunan daireler görülmektedir. Bunlar sofanın gündelik oturma ve dağılım mekânı olma işlevlerinin ikisinin de devam ettiği ve konuk odasının da “başoda” olduğu plan şemalarına sahip örneklerdir. Bu tür plan şemalarında odaların hepsinin direkt sofaya açılması ve aralarında bağlantı olmaması da ilginç bir saptama olacaktır. Sonuçta, daha önce de belirtildiği gibi, 18. ve 19. yüzyıllardaki Osmanlı yaşayış biçiminin izlerini taşıyan, orta ve iç sofalı dairelerin iç mekân kurgusu prensipleri, odaların kullanımlarını ve bağlantı biçimlerini tarif etmektedir. Kısaca “başoda” kullanımı geleneksel şemalarla akraba olan plan tiplerinde görülmekte ve geleneksel kullanımların en azından bu örneklerdeki sürekliliğini gostermektedir.
Salon kullanımı görülmektedir
Salon-yemek odası kullanımı görülmektedir
Baş oda kullanımı görülmektedir
90Apartman dairelerinde konuklar için ayrılan odanın üç değişik kurgusunu inceledikten sonra geleneklerin devam ettiği örneklerle yeni mekân oluşumları ve kullanımların eş zamanlı varlığı görülmüş oldu. Ancak bu mekânların, her üç durumda da gerek çıkmalar vasıtasıyla, gerekse köşe konumda bulunmasıyla, daire planında ayrıcalıklı konumunu korumakta olduğu açıktır.
8 18. ve 19. yüzyıllara ait konak ve yalılarda sofanın aksında oluşan eyvanlar ve yine bu aks üzerind (...)
91Bu üç farklı konuk odası planlamasının çoğunda da ön cephede üçlü oda dizisi ve bunun ortadakinin çıkma yaparak konuk odası olma konumuna geldiği görülmektedir. Bu plan kurgusu sadece apartman dairelerine özgü bir biçimlenme değildir ve daha da önce belirtildiği gibi, 19. yüzyıl konak ve yalılarında da izlenmektedir.8
92Üçlü oda dizili plan kurgusunda ortada bulunan odanın çıkma yapması, yalı ve konakların plan şemalarından model alındığı var sayılarak açıklanabileceği gibi, sıkışık kent dokusunda bitişik düzende inşa edilen apartmanlarda cephenin kenarlarında bulunan yan odaların çıkma yapmalarının dönemin yapım şartnamelerinde engellenmiş olmasıyla, başka bir deyişle, çıkma boyutları ve konumlarının tanımlandığı hükümler doğrultusunda da açıklanabilir.
9 Ancak, Osmanlı mimarisinde 18. yüzyıl batı mimarisi etkisi, basit model transferlerine indirgenemey (...)
93Sonuç olarak, incelenen örneklerin çoğunda konukların ağırlanmasına ayrılan oda ön cephede, orta konumda ve çıkma yapmış biçimde planlanmaktadır. Bu planlama geleneksel mekân kurgusunda bir tür sürekliliğin bulunduğunu göstermektedir. Apartman konutlarında, yüzyıl önce sultan sarayları ve üst düzey konutlarda başlayan değişim sürecinde ortaya çıkan plan şemalarının ve biçimlenmelerinin, kendi konum ve şartlarına göre yorumlanmış olabileceği akla yakın gelmektedir. Özetlenirse, üst düzey konutları model alan ve İstanbul orta sınıfının (ve belki biraz üstünün) konutları olan bu apartmanların planlarında, konukların ağırlandığı oda, çoğunlukla cephenin ortasındaki çıkmada konumlanmakta ancak birbirinden farklı üç şekilde kullanılmaktadir. Bunlardan biri “salon”dur, bu kullanım, 19. yüzyıl büyük konak ve yalılarında, batı mimarisi etkisi ile oluşmaya başlayan eksenli plan şemasından model alınmış olmalıdır (kabul holü-salon ve salon-yan odalar ilişkileri). Bu kullanım, izleri 18. yüzyıla dayanan, batı mimarisi etkisinin ilk dönemi olarak tanımlanabilir.9 Batı mimarisinin Osmanlı konut mimarisi üzerinde daha geç dönemde (19. yüzyıl son çeyreği-20. yüzyıl başı) görünen diğer etkisi ise bize göre, salon-yemek odası (salon-salle à manger) veya salon-yatak odası biçimlenmeleri ile bazı örneklerde ortaya çıkmaktadır (ayrıca plan şemasında da gece-gündüz bölümlerinin ayrışması gibi). İncelenen apartman dairelerinde sıklıkla görülen diğer konuk odası kullanımı, üçlü oda dizisinin orta çıkmalı bölümünde yer alan geleneksel kullanımların örneklerde sürekliliğini kanıtlayan “başoda”dır. Konuk odası kullanımının üçüncü biçimi ise bize göre daire planında yeterli büyüklükte bir orta sofa bulunmamasından kaynaklanan gündelik oturma işlevi ve daire içi bağlantı mekânının cepheye, iki oda arasına kayması ile oluşan sofa-salon kullanımıdır.
94Sonuçta, çeyrek yüzyıllık bir sürede yapılan apartman konutlarında konuk odası planlamasında birbirinden farklı bir kullanım çeşitliliğine rastlandığı ortadadır.
Konuk odası dışındaki diğer odaların kullanımları
95Konuk odası dışındaki diğer odaların kullanımları üzerine varsayımlar geliştirmek zordur, zira incelenen örneklerde benzerliklerden çok, tek defaya özgü biçimlenmeler sıklıkla ortaya çıkmakta ve kesin bir sınıflama yapılmasını engellemektedir. Bu konuda yazılı belgeler de olmayınca, daha önce de belirtildiği gibi, odaların yerleri ve kullanımları, konut içi dağılım sorgulanarak belirlenmeye çalışılacaktır. Ancak çoğu zaman, odaların birbirleri ile bağlantı biçimleri kullanımların belirlenmesini engeller şekilde oluşmaktadır. Sonuçta incelenen örneklerde, odalar arasında gruplamalar oluşturan bağlantı biçimleriyle beraber, doğrudan tek bağlantının sofaya olması veya yan yana dizilerek tüm odaların birbirine bağlı bulunması gibi tanımlanması zor bağlantı biçimleri bulunmaktadır. Ayrıca bağlantı biçimleri konusunda tamamen kendine özgü durumlar ile de karşılaşılmaktadır.
96Şekil-5.9’de Örnek-31’in sokak cephesinde bulunan odaların gruplanma şekli görülmektedir. Diğer örnekler arasında görulmeyen bu bağlantı şekli, oldukça karışıktır ve mekân birleşimlerinin ve kullanımlarının okunmasını zorlaştırmaktadır. Bu plan şemasında, merdiven holünden koridora açılan kapı ile daireye girilmekte ve daha sonra “kabul holü” niteliğinde bir mekâna geçilmektedir. Ön cephede salon-yemek odası veya salon yatak odası şemasına uygun bağlantılı iki oda bulunmakta, ayrıca, kabul holü denebilecek mekândan yine iki ön cephe odası ile bağlantılı başka bir küçük odaya da geçilebilmektedir. Sonuçta değişik boyutlarda dört mekân, ikisi ön cephede ikisi bunların hemen gerisinde, birbirleri ile bağlantılı bir oda grubu oluşturmaktadırlar. Bu dairenin arkasında yatak odası olduğu anlaşılan odaların ve servis hacimlerinin bulunması dairenin ön tarafı ile arka bölümü arasında gece-gündüz ayrımının varlığını göstermekte, ayrıca tipik kabul holü-salon-yemek odası veya çalışma odası ilişkisi de batı mimarisi etkisini tanımlanmaktadır. Bu arada 20. yüzyıl başında inşa edilmiş bir Beyoğlu apartmanında, 1950-1960 yılları arasına ait bir tanıklık benzer bir iç mekân plan şemasının farklı kullanımı hakkında bilgi vermektedir. Örnek-31’de sofa-hol olarak belirtilen mekân, İstiklâl Caddesi’nde bulunan bu dairede yemek odası olarak kullanılmakta (İstiklal Caddesi’ndeki dairede ayrı bir giriş holü de bulunmaktadır), “salon” kullanımında ise bir değişiklik bulunmamaktadır. Binanın ön cephesinde salonun yanında bulunan ve buradan geçişi olan oda ebeveyn yatak odası, bunun arkasına düşen ve sofa-holle de bağlantısı olan diğer küçük oda sandık odası ve ebeveyne yakın olan hizmetli odası olarak kullanılmaktadır. Örnek-31’deki bu dört oda kullanımı üzerine geliştirilen öneri ile Pera’daki apartmanda tanıklığa dayalı kullanımların tam olarak örtüşememesinin nedeni, belki Pera’daki dairede oturan ailenin buraya 1930’lu yıllarda taşınan zengin sayılabilecek Müslüman bir aile olması ve konut içi kullanımlarda yaşam biçimi farkından dogan bazı değişiklikler olabileceğidir. Sonuç olarak odaların kullanımı konusunda geliştirilen varsayımların da tartışılabilir olduğu ve bu mekân kurgusunun açıklamasından hiçbir zaman tam olarak emin olunamayacağı da ortadadır. Doğaldır ki, bu mekân kullanımları ve plan şemalarının, bunları tasarlayanlar tarafından oluşturulan belgeler (örneğin kullanımların yazılı olduğu plan çizimleri gibi) olmadığı sürece, yoruma açık olduğu tartışılmaz bir gerçektir.
Örnek 31’in planı görülmektedir
10 Bugün orta sofalı dairelerin konut olarak kullanılanlarının çoğunda bu mekân yemek odası olarak kul (...)
97Son olarak, apartman dairelerinde yemek odası kullanımı incelenecektir. Öncelikle belirtmek gerekirse, orta sofalı plan tipinde gündelik oturma ve konut içi dağılım mekânı olarak kullanılan orta sofa büyük ihtimalle yemek odası olarak da kullanılmaktadir.10 Eğer yemek yeme işlevi sofa mekânında karşılanmıyorduysa, salonun yanındaki oda bu işleve ayrılmış olabilir. Bu arada incelemeler sırasında ilk kullanıcılara ait olup olmadığı bilinmeyen bir tanıklık, yemek odasının olası konumu açısından mantıklı bir başka açıklama getirmektedir. Bu tanıklığa göre Örnek-37’de (Şekil-5.10) yemek odası mutfağın yanındaki odadır ve bir servis penceresiyle mutfak ile yemek odası bağlantısı kurulmaktadır. Ancak bu tip uygulamaya benzer başka bir örnek bulunmadığı için kesin bir sonuca varılamayacağı ortadadır.
98Apartman dairelerinin mekân organizasyonları ve iç mekân kullanımları konusunda yapılan araştırmanın sonuna doğru bir kez daha belirtmek gerekiyor ki, orta düzey ve üzeri ayrıca çoğu Müslüman olmayan Osmanlı veya yabancı uyruklu kişiden oluşan bir sosyal topluluk tarafından iskân edilen bu yapıların mimar veya kalfaları, oldukça kendine özgü fiziksel şartları olan bir bölgede ve sosyoekonomik düzeyde hızlı değişimlerin yaşandığı bir süreçte, araştırmacıları etkileyecek nitelikte birbirinden farklı plan tipleri yaratmışlardır.
99Unutmamak gerekiyor ki, apartman yapılan ilk bakışta gerek içlerinde süregelen yaşam biçimleri gerekse de hacimsellikleri açısından kentsel ve mimari bir dönüşüm meydana getiriyor veya simgeliyorlardı. Bu durum oturanlar ve özellikle batılı gezginler tarafından da algılanıyordu. Ancak, 19. yüzyılda batılı uygulamaları model kabul ederek imparatorluğun birçok alanında olduğu gibi mimari ve kentsel mekânlarda da yeniden düzenleme ve modernleşme sürecine girildiği bir dönem yaşanmaktadır. Bu sürecin konut kültüründe yaşanan ve dönemin insanlarının genel olarak ayrımıma varmaları beklenmeyecek nitelikte oldukça karmaşık bir süreç olduğu rahatlıkla söylenebilir. 1875 yılına ait, başka bir deyişle çoğu apartmanın yapımından önce yayınlanmış ve Beyoğlu’ndaki konutlar hakkında, dönemin insanlarının fikirlerini yansıtan bir gazete makalesi bu konuya bazı açıklamalar getirmektedir. Ancak bu düşüncenin tüm topluma ait bir düşünce olamayacağını ve ancak yazarının görüşü olabileceğini de göz ardı etmemek gerekmektedir:
11 La Turquie, 8 Şubat 1875.
Bu gün Pera’da gerek kullanışlı bir plana ve yeterli konfor şartlarına sahip gerekse de cephe düzeni özenle planlanmış çok az bina bulunmakta. Bu arada arazi fıyatları, yazın sicaktan bunalinan, kışın ise mangal karşısında titrenen karanlık ve boş sefil odalara, koridor ve merdivenlerden sonra gereksiz yere gelen hollerden ulaşılan bu geniş kafeslerin yapılmasını imkânsız hale getirecek düzeydedir. İstanbullu mimarlar olarak hepimizin konut planlaması konusunda öğrenecek çok şeyimiz ve ilerlenecek çok yolumuz var. Öncelikle mimarlar, İstanbul’un, ısınma işlevinin gereksiz olduğu kışı olmayan sıcak bir iklime sahip olmadığını kabul etmeli, zevk ve dekorasyon konusuna gelince ise birkaç istisna dışında hiçbirinin ufacık bir bilgisi bile bulunmamakta. Bu arada birkaç zamandır, İstanbul’a sadece yetenekli inşaatçi değil zevk sahibi de olan Paris Güzel Sanatlar Akademisinde eğitim görmüş mimarlar gelmektedir. Bu mimarlar bir parselde en ufak bir alan ziyan etmeden, her odaya hak ettiği önemi vererek ve neşeyi, ihtişamı veya sadeliği simgeleyen cepheler bezeyerek bina planlamaktalar.11
Örnek 37’nin planı görülmektedir
100Buna karşın bazı batılı gezgin ve yazarlar farklı fikirdedirler ve 19. yüzyılın ortasından itibaren modernleşme çabalarının batı şehirlerindeki kolektif konutları model alarak gerçekleştirilmesinden endişe duyduklarını yazmaktadırlar. Bunların içinde Théophile Gautier (1853), Louis Enault (1855), Pierre Loti (1890) ve Bertrand Bareilles (1918) sayılabilir:
12 Gautier T., (1996), Constantinople et autres textes sur la Turquie (1853), La Boîte à Documents, sa (...)
Adeta bir manastır ile tekstil fabrikasının güzel bir karması gibi, bilinmeyen bir tarzda, burjuva usulü, beş, altı ve hatta yedi katlı birçok ev yolun bir tarafında dizilerek hiçte hak etmedikleri bir manzaraya bakmaktalar. Bunlar İstanbul’un en güzel evleri olarak bilinmekte, Pera bunların Marsilya’ya, Barselona’ya hatta Paris’e yaraşır olduğundan gurur duymaktadır. Sonuçta bunlar en medeni ve en modern gudubetlerdir.12
1011855’te yayınladığı kitabında Louis Enault, ahşap Türk evleriyle, Pera’daki ağır ve büyük boyutlu taş yapılar arasında büyük zıtlık olduğundan söz etmektedir:
13 Enault L., (1855), Constantinople et la Turquie, Librairie Hachette et Cie., sayfa 381, Paris.
1848 Yılındaki son yangından beri Pera neredeyse tamamen yeniden ve taştan inşa edildi. İki ahşap yapının yan yana gelmesi yasaklandı... Pera’daki mimarlar hayal güçlerinin tüm kaprislerini ve hatıralarının tüm şiirselliğini binalara yansıtırlar; bazı evlerin İtalyan terasları, bazılarının Fransız usulü cepheleri vardır, komşu bina da her pencereye bir Malta balkonu yapmıştır, orada burada hiçbir şeye benzemeyen, hatta eve bile benzemeyen konutlar vardır.13
102Pierre Loti ise daha sonra tekrar geldiği sevgili şehrinin, 1890 yılındaki yeni durumu üzerine düşüncelerini şöyle dile getirmektedir:
14 Loti P., (1991), Constantinople, fin du siècle, Édition etablie par Sophie Basch, Éditions Complexe (...)
İstanbul – bayağılaşmış, ne yazık ! Günden güne ve bugün dahi birçokları tarafından değeri bilinmemiş– İlk bakışta hala, her şeye rağmen, çizgileri durmakta, halifelerin muhteşem şehri, doğunun kraliçesi.14
103Bertrand Bareilles ise eserinde Galata ve Pera’daki apartmanların iç düzenlemeleri hakkında bilgi vermektedir. Öncelikle “maison à appartements” (dairelerden oluşan ev) olarak tanımladığı apartman yapılarından önceki durumu anlattığı bölüm incelenecek olursa;
15 Bareilles B., (1918), Constantinople, ses Cités Franques et Levantines (Pera-Galata-Banlieue), Édit (...)
İstanbul’a geldiğim ilk zamanlarda Pera, bir kısmı 1870 yılı yangınından sonra yeniden yapılmış olsa dahi, genel olarak ilk basit halini korumaktaydı. O zamanlar şehrin diğer yerlerinde olduğu gibi evler ahşaptandı ve tek kat sokağa doğru taşmaktaydı. Ev halkının kışın korla dolu mangalın başına toplandığı odalar çoğunlukla küçük boyuttaydılar. O zamanlar Levantenler, henüz, artık bugün burada da yapılmaya başlanan, dairelerden oluşan binalarda oturmayı bilmiyorlardı. Türkler gibi onlar da, sadece kendilerine ait, birçok kullanımı olan ve ev içinde ortak mahal olarak kullanılan geniş bir mekâna çekilmeyi severlerdi. Diğer odalar daha büyüktü ve birçok penceresi bulunurdu, bunlardan aydınlanılır ve havalanılırdı. Pera’da hala Galata’dakilere benzer büyük güçlü yapılar bulunmaktadır.15
104Bunun dışında Bareilles, “modern” konutlarda süregelen Osmanlı yaşayış biçimi hakkında bazı saptamalar da yapmaktadır:
16 Bareilles B, (1918), s. 93.
Evlerin yerleri, zamanla, kozmopolit mimarinin birçok fantezisine açık, modern yapılar tarafından doldurulmakta. Bununla beraber İstanbul’un kalbinde bile ahşap malzemenin yerini artık tuğla almaya başladı. Tüm bu modernleşme çabalarının yanında evlerde bazı iç düzenlemeler ve şahnişinler korunmakta, zira bunlar, zamanla değişmeyen ve devam eden kullanımlara cevap vermekteler.16
105Bu son cümleyle Bareilles, Galata ve Pera’nın konut mimarisinde yaşanan değişim sürecini çok iyi özetlemektedir. Sonuçta, ilk bakışta Galata ve Pera bir gelişim evresi geçirmektedir, ancak bu süreçte iç mekân kavramlarının bütünüyle dönüşüme uğradığı da söylenememektedir. Buna karşılık incelenen örnekler arasında oluşturulmaya çalışılan tipolojide bu apartman dairelerinin plan şemalarının, geleneksel mekân kullanımları ve kavramlarından yola çıkarak ayrıca bulunulan yerin ve dönemin koşullarına da uyum sağlayarak planlandığı anlaşılmaktadır.
106Çalışmada bu aşmaya kadar, 19. yüzyılın sonlarına doğru yeni planlanan bu apartman dairelerinde, geleneksel Osmanlı konut mimarisinin hangi koşullarla korunduğu, yeni mekân kurgusu prensipleri ve kullanımlarının ortaya çıkma biçimleri ve mimari dönüşümün (tanımlanabiliyorsa) nitelikleri sorgulanmaya çalışıldı.
1 Bilindiği gibi bugün dahi konutlarda bazen konuklara ayrılmış bir salon bulunmakta, gündelik oturma kullanımı ise başka bir odada karşılanmaktadır.
2 Pinon P., “ Le Voyage de l’Architecte Jean-Nicolas Huyot (1817-1820) et la Découverte de la Maison Ottomane, Turcica Revue d’Études Turques, Tome XXVI.
3 Gayrimüslim Osmanlılardan Ermeni toplumunda da harem ve selam ayrımının uygulandığı sanılmaktadır. Moltke bir Ermeni ailenin evinde kaldığı dönemde kaleme aldığı hatıralarında Ermeni ve Müslüman toplumlarının benzer gelenekleri olduğu üzerinde durmakta, hatta Ermenileri Hiristiyan Türkler olarak tanımlamaktadır.
5 Bu gruptaki tüm örnekler için tam bir gece-gündüz ayrımından söz edilememektedir, zira bazı örneklerde salonun yanındaki odanın ebeveyn yatak odası olarak kullanıldığı en azından daha geç dönemlere ait tanıklıklarda söylenmektedir.
6 Örnek-30 1858-1860 d’Ostoya planında da var olan bir yapı olduğu için ayrıca oldukça ilginç bir erken apartman örneği olduğu şüphesizdir.
7 Çalışmada hazırlanan kronolojik dizi dört aşamadan oluşmakta, öncelikle Altıncı Daire Belediyesinin hazırladığı ancak bir kısmı bulunan kadastral haritalar (1861-1876), daha sonraki aşama 1872-1874 tarihli Tünel için Gavand tarafından hazırlanan planlar (bu planlar da tüm çalışma alanını kapsamamaktadır), diğer aşama 1889-90 ticaret yıllıkları ile desteklenmiş 1892-1895 tarihlerini kapsayan Huber haritası, sonuncu aşama ise 1905 yılında Goad tarafından hazırlanan haritalardır.
8 18. ve 19. yüzyıllara ait konak ve yalılarda sofanın aksında oluşan eyvanlar ve yine bu aks üzerinde biçimlenen salonlar üzerine yapılacak detaylı bir araştırma bu konuda önemli bir boşluğu aydınlatacaktır.
9 Ancak, Osmanlı mimarisinde 18. yüzyıl batı mimarisi etkisi, basit model transferlerine indirgenemeyecek bir süreç olup, bu dönem daha çok eski konut kültüτü pratiklerinin korunarak batı kültürünün tanınmaya çalışılması olarak bilinmektedir.
10 Bugün orta sofalı dairelerin konut olarak kullanılanlarının çoğunda bu mekân yemek odası olarak kullanılmaktadır ve bu işlev yeni kullanıcılar tarafından bu mekâna verilen yeni işlev olarak düşünülebilir. Ancak unutmamak gerekmektedir ki, Yordanidou’nun romanında bitişik düzen dar parselli aile konutlarında da yemek odası ile gündelik oturma mekânının birleşmiş olduğu görülmüştü. Dolayısıyla sofalarda yemek yeme alışkanlığı dar parselli sıkışık kent dokularında bulunan konutlarda da karşılaşilan bir uygulamadır. Kaldı ki orta sofada yemek yeme, 19. yüzyıl ahşap konaklarında da izlenen bir düzenleme-kullanım biçimidir.
12 Gautier T., (1996), Constantinople et autres textes sur la Turquie (1853), La Boîte à Documents, sayfa 99, Paris.
14 Loti P., (1991), Constantinople, fin du siècle, Édition etablie par Sophie Basch, Éditions Complexe, s. 47.
15 Bareilles B., (1918), Constantinople, ses Cités Franques et Levantines (Pera-Galata-Banlieue), Édition Bossard, s. 65, Paris.
ÖNCEL, Ayşe Derin. Apartman dairelerinin iç mekân düzeni ve plan tipleri In : Apartman : Galata’da yeni bir konut tipi [en ligne]. İstanbul : Institut français d’études anatoliennes, 2010 (généré le 20 février 2018). Disponible sur Internet : <http://books.openedition.org/ifeagd/1589>. ISBN : 9782362450433. DOI : 10.4000/books.ifeagd.1589.
Öncel, A. D. 2010. Apartman dairelerinin iç mekân düzeni ve plan tipleri. In Apartman : Galata’da yeni bir konut tipi. Institut français d’études anatoliennes. doi :10.4000/books.ifeagd.1589
Öncel, Ayşe Derin. “Apartman dairelerinin iç mekân düzeni ve plan tipleri”. Apartman : Galata’da yeni bir konut tipi. By Öncel. İstanbul : Institut français d’études anatoliennes, 2010. (pp. 263-306) Web. <http://books.openedition.org/ifeagd/1589>.
ÖNCEL, Ayşe Derin. Apartman : Galata’da yeni bir konut tipi. Nouvelle édition [en ligne]. İstanbul : Institut français d’études anatoliennes, 2010 (généré le 20 février 2018). Disponible sur Internet : <http://books.openedition.org/ifeagd/1576>. ISBN : 9782362450433. DOI : 10.4000/books.ifeagd.1576.
<iframe src="http://books.openedition.org/ifeagd/1589?format=embed" style="padding:5px;border:2px solid #ddd;" width="500" height="375"></iframe>