E-BÜLTEN- EKİM 2014 / Sayı - 5
BEBEK VE ÇOCUKLARDA OYUN OYNAMA ÖNERİLERİ
Çocuklarla oyun zamanı özeldir. Oyun oynamak eğlenceli olmanın yanı sıra, çocuğun gelişimi için de önemlidir. Oyun çocukların en temel işidir ve de onların etrafları hakkında bilgi edinmelerini sağlar. Oyun sayesinde bebek ve çocuklar yeni beceriler geliştirir, hayal gücü ve yaratıcılığı gelişir ve diğer insanlarla ilişki hakkında birçok şey öğrenirler. Çocuklar için kamyonu öne arkaya itmeden çoraplarını çıkarmaya kadar her türlü aktivite oyun olabilir. Ayrıca; her tür oyun yeni becerilerin öğrenilmesi ve pratik edilmesi için bir çok yeni fırsat doğurur. Ebeveyn olarak siz çocuğunuzun ilk ve en sevdiği oyun arkadaşısınızdır. Çocuğunuz doğumundan beri, gerek ona yemek yedirdiğinizde o sizin yüzünüzü izlerken gerek bezini değiştirdiğinizde sizin şarkı söylemenizi dinlerken hep sizinle oyun oynama içerisindedir. Çocuğunuz bu süreçte öğrenir ve keşfeder.
Çocuğunuzun oyun zamanından olabilecek en fazla verimi almak için neler yapabilirsiniz?
Çocuğun liderliğini izleyin
Çocuğunuza bir nesne, oyuncak veya herhangi bir aktivite verin ve onunla ne yaptığını gözlemleyin. Eğer çocuk oyuncakla oynaması gerektiği gibi oynamıyorsa sorun değil. Size o oyuncakla yeni şekillerde oyun oynamayı göstermesine izin verin.
Çocuğa bir oyuncakla nasıl oynandığını göstermek çok güzel fakat her seferinde onu yönlendirmekten kaçının. Oyuna siz başlayabilirsiniz, örneğin; bir legoyu diğerinin üzerine takıp onun da aynısını yapmayı denemesini motive edebilirsiniz. Çocuklara ihtiyaçları olduğu kadar yardım etmek, onların oynarken yeni beceriler edinmelerine yardımcı olur.
Çocuğunuzdan gelen işaretlere dikkat edin
Çocuğunuz size yorulduğunu veya devam etmek istemediğini dille ifade edemeyebilir. Fakat ses çıkarma, yüz ifadeleri, jest gibi farklı yollarla da sizinle iletişime geçebilir.Çocuğun işaretlerini izlemek çocuğun hangi aktiviteyi en çok sevdiğini anlamanıza yardımcı olur.
Öfke nöbetinin sinyallerini veren işaretleri gözlemlemek size ne zaman araya girmeniz gerektiğini veya aktiviteyi değiştirmeniz gerektiğini anlamanızı sağlar.
Oyun alanını inceleyin
Oyun alanı çocuklar için güvenli ve elverişli mi?
Çok fazla uyaran veya ses var mı?
Oyun alanı seçmiş olduğunuz aktivite için uygun mu?(örneğin; yakalamaca oynuyorsanız koşmak için yeterli alan var mı gibi).
Oyun alanını önceden kontrol etmek çocuğun öfke nöbeti geçirmesini, bir kaza yaşanmasını veya alandaki eşyaların zarar görmesini engeller.
Bir daha oynayın
Aynı oyunu tekrar tekrar oynamak aileler için çok heyecan verici olmasa da çocuklar için çok eğlencelidir. Çocuklar karşılarındakini yenmek için tekrar tekrar pratik yaparlar. Kendi kendine oynayabildiklerinde ve karşılarındakileri yendiklerinde kendi yetkinlikleri olduğu duygusu gelişir ve akıllı ve başarılı bireyler olduklarını anlayarak kendilerine güvenleri gelir.
Ne kadar pratik ederlerse ve yeni beceriler edinirlerse o kadar meydan okumalara açıktırlar ve öğrenmeleri devam eder. Bunun için bir daha aynı oyunu oynamamak için çocuğunuzun oyuncağını saklamadan önce ,çocuk gelişimi için oyunların tekrarının önemini hatırlayın.
Çocuğunuzun ihtiyaçlarına göre oyun aktiviteleri uyarlayın
Özel gereksinimleri olan bir çocuğun ebeveyni, akrabası veya bakıcısı olabilirsiniz. Fiziksel, zihinsel veya sosyal engellilik bazen oyun zamanında türlü zorluklara yol açabilir. Ancak,yine de her çocuk oyun sayesinde öğrenir ve her oyun aktivitesi çocuğun özel gereksinimini karşılamaya yönelik uyarlanabilir.
Aşağıdaki maddeler oyun zamanını hem eğlenceli hem de çocuğunuzun becerilerine, isteklerine ve ihtiyaçlarına uygun olmasını sağlamanıza yardım eder:
Oyun alanını düşünün. Ses, ışık gibi değişkenler çocuğunuzu nasıl etkilemektedir?
Oyun alanında arkaplanda ses var mıdır?
Açık bir televizyon veya radyo var mı?
Etrafta bir sürü başka çocuk var mı ?
Eğer çocuğunuz oyun esnasında bunalmış görünüyorsa, ve her yolu denediyseniz, çocuğunuzun oynaması için daha sessiz ve daha az uyaran olan bir alana geçin.
Çocuğunuz yeni şeylere nasıl tepki verir ? Diğer çocuklar bir sürü aktiviteden hoşlanırken, özellikle özel gereksinimli çocuklar kolaylıkla fazla uyaranlardan rahatsız olurlar. Bunun için oyun zamanını yavaşça, bir obje veya oyuncakla başlatın ve zamanla diğer objeleri oyuna dahil edin. Ne tür bir tepki aldığınıza dikkat edin. Çocuğunuz oyuncak ayı tarafından öpüldüğü zaman gülümsüyor mu ya da oyuncak itfaiye arabası yüksek ses çıkardığı zaman irkiliyor mu?
Çocuğunuz değişik dokulara, kokulara ve tatlara nasıl tepki veriyor? Mesela bazı objelere dokunmak ve karamak diğerlerinden daha ilgi çekici olabilir. Bazıları ise onlara tuhaf gelebilir. Çocuğunuzun işaretlerine dikkat edin ve oyunları çocuğunuzdan gelen işaretlere göre ayarlayın.
Akranlarını dahil edin. Tipik gelişim gösteren çocuklar için akranlarıyla ilişki kurmak ne kadar önemliyse özel gereksinimli çocuklar için de bu ilişki önemlidir. Çocuklara akranlarıyla oynaması için ‘‘oyun zamanı’’ yaratın. Arkadaşlarıyla eğlenmek,paylaşmak, anlaşmazlıkları çözmek, empati yapmak ve de çocukların okul ortamına alışmalarını sağlama gibi sosyal becerilerin gelişmesini sağlar.
ÇOCUKLARDA İYİ UYUMA ALIŞKANLIĞINI ERKEN YAŞTA BAŞLATMA YOLLARI
Çocuğunuzun henüz birkaç aylıkken uykuya dalmasını kolaylaştıracak birkaç adım için aşağıyı okuyunuz.
Rutin haline getirin.
Gelecekte ne olacağını tahmin etmeyi öğrenmek çocukların kendilerini güvende hissetmeleri ve bu sayede kendi dünyalarını kontrol edebildiklerini düşündükleri için çok önemlidir. Yatma zamanı rutinleri bebeklere ve çocuklara ne zaman uykuya dalacaklarını öğrenmeleri konusunda yardım eder. Yatma zamanı rutininin olması bebeği yatağa yatırırken hep (mümkün olduğu kadar) aynı şeyi yapmak demektir. Her ailenin kültürlerine göre ve çocuğun ihtiyaçlarına göre değişik yatma rutinleri vardır. Önemli olan rutinin günden güne aynı kalması ve çocuğun sevdiği,onu rahatlatan bir rutin olmasıdır.
Çocuğunuzdan gelen işaretlere dikkat edin.
Çocuğunuzun size yorgun olduğunu anlatmaya çalıştığı zaman onu anlamaya çalışın. Esnemek en görülür ipucudur fakat bundan başka ipuçları da vardır. Çocuk uykulu bir şekilde ağlaması, gözlerini ovalaması, huysuzlanmaya başlaması bu işaretlerden olabilir. Bu ipuçlarını gördüğünüz zaman yatma zamanı rutinlerine başlayabilirsiniz.
Çocuğunuzun hayatında neler yaşadığını göz önünde bulundurun. Yaşanan bazı olaylar uyku problemlerini tetikleyebilir (örneğin anne babanın boşanması, yeni bir kardeşin doğumu veya yeni bir bakıcının çocuğun hayatına girmesi gibi). Heyecan verici büyük adımlar bile (örneğin yürüme) geçici olarak çocuğun uyuma düzenini bozabilir. Böyle durumlarla karşılaşıldığında, sabırlı ve istikrarlı olun, çocuğunuzun uyku düzeni muhtemelen eski haline dönecektir.
Çocuğunuzun mizacını dikkate alın. Bebekler kendilerine özgü farklı şekillerde kendilerini yatıştırma teknikleri geliştirirler. Çocuklar ne kadar tepkili ve gergin olurlarsa, kendilerini telkin etmeleri o kadar zorlayıcıdır. Bu çocuklar genellikle sakinleşmek için daha fazla yardıma ihtiyaç duyarlar. Daha az tepkili çocuklar, ani yüksek ses gibi daha önemsiz stres faktörleriyle daha kolay başa çıkabilirler bu yüzden kendi başlarına uykuya dalmaları daha kolaydır.
Bebeği uyanıkken yatağa yatırın. Yaklaşık dördüncü ayın başlangıcında, bebeğiniz uyur vaziyette değil fakat mayışmış haldeyken yatağa yatırarak ona kendi kendine uykuya dalmayı öğrenmesinde yardımcı olabilirsiniz. Kendi kendine uykuya dalmayı öğrenmek gecenin bir yarısında uyandığı zaman tekrar uykuya dalmasını kolaylaştırır. Bebeğiniz gece uykusundan uyandığı zaman geri uyuması için onu salladığınızda, sırtını ovuşturduğunuzda veya uyuması için yemek verdiğiniz zaman bebeğin tekrar kendi başına uyuması zorlaşır çünkü geri uyuması için size ihtiyacı vardır.
İtirazlara hazırlıklı olun. Çocuğunuz kendi kendine uyumayı öğrenmeye başladığı zaman uyumayı protesto etmeye başlayabilir veya ağlayabilir. Bu onun için büyük bir değişim olduğu için çok olağan bir durumdur. Bu yüzden size ağladığı zaman ne yapacağınıza dair bir planınız olması önemlidir. Örneğin, her beş dakikada bir içeri girip hala orda olduğunuza dair yüzünüzü ona gösterebilirsiniz veya çocuğunuzu yatırdıktan sonra hiç odadan dışarıya çıkmayabilirsiniz de. Genellikle ebeveynler içeri dalıp çıkmanın çocuğu heyecanlandıracağından veya daha da üzülmesine yol açacağından sonuncu yöntemi uygularlar. Seçeneklerinizi gözden geçirin, eşinizle böyle bir durumla baş başa kaldığınızda konuyu nasıl ele alacağınıza karar verin. Bu şekilde daha hazırlıklı olursunuz ve planınızı daha kolay uygulayabilirsiniz.
İstikrarlı olun. Çocuğunuza yeni bir beceri öğretirken zaman ve sabır önemlidir. Tutarlı olmak çocuğa neyi beklemesi gerektiğini öğrenmesi konusunda yardımcı olur. Eğer çocuğunuza ağladığında verdiğiniz tepkiyi günden güne değiştirirseniz, bu durum çocuğunuzun kafasını karıştırır ve çocuğunuzun adapte olmasını daha da zorlaştırır. Yatma zamanı konusunda çocuğunuza istikrarlı davranırsanız, onun yeni yatma zamanı alışkanlıkları edinmesi çabuklaşır ve kolaylaşır.
Oyuncak ayı veya battaniyeleri olmalarını sağlayın. Bir yaşından büyük çocukların oyuncak ayı veya battaniye gibi eşyalarının olmaları çocuğun yatma zamanı rutinlerinin önemli bir parçasıdır. Bazı aileler çocukların kendilerini yatıştırmaları için bu tür eşyaları çocuklara vermeyi tercih ederler. Bu tür eşyalar geceleri çocukların ebeveynlerden rahatça ayrılmalarında ve kendi başlarına kalmalarında yardımcı olur.
Televizyonu kapayın. Ebeveynlerle birlikte televizyon izlemek yatma zamanı rutinleri kadar işe yaramaz. Yatma zamanı rutinlerinin amacı çocuğun rahatlamasını ve sakince yatağa hazırlanmasını sağlamaktır. Televizyon ise sesli ve uyarıcıdır bu da çocuğun sakinleşmesini zorlaştırır. Ayrıca, televizyon izlerken çocuk ve aile yan yana olup birlikte zaman geçiriyor olsalar bile bu yatma zamanı rutinlerindeki gibi bire bir ilişki kadar yeterli değildir.