Günümüzde, bir yanda bütün sınırları kaldıran, küresel bir ufuk ve vizyona sahip bir dünya var, diğer yanda, biz Müslümanları içerisine alan, etnik sınırlara, mezhepçi sınırlara bölünmüş, bu sınırları olabildiğince çoğaltan bir başka ve çok tuhaf bir dünya var. Biz Müslümanların, içerisinde yaşadığımız dünya hakkında tutarlı ve bütünlüklü bir fikrimiz yok. Bu durum, İslam toplumlarının hem zihinsel, hem ahlaki bir problemle karşı karşıya bulunduğunu gösteriyor. Bugünün dünyasında durmaksızın çoğalan tek şey iktidar ihtiraslarıdır. İnsani yanımız, ahlaki yanımız, deruni yanımız, medeni yanımız azaldıkça, aramızdaki çatışmalar, rekabetler ve karşıtlıklar çoğalıyor. İnsani yanımız azaldıkça, konuşmak yerine, saçmalamayı seçiyoruz. Bugünün gerçeklerini söyleyebilmek için çok güçlü sözcüklere, çok güçlü bir dile ihtiyacımız var. Ortada hepimizi çok yakından ilgilendiren bir yetersizlik sorunu olduğu çok açıktır. Bulunmamız gereken yerde bulunmadığımızın ne yazık ki farkında değiliz. Farkında olmadığımız için yalnızca duygusal deneyimler biriktiriyoruz. Zihinsel anlamda sömürgeleştirilmeye maruz kalmak, hiçbir şeyin bilincinde ve farkında olmamakla yakından ilgilidir.
Hasan Aksakal(SosyalBilimler.org söyleşisinden, 20.03.2017)
Kitap Türklerin ilk zamanlarından İmparatorluğun yıkılışına kadar olan süreçte Türk-Osmanlı tarihine genel bir bakışla başlıyor. Devamında 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğundaki değişimler, Batı düşüncesi ve kurumlarının imparatorluk üzerindeki etkisi ve İmparatorluğun bazı unsurlarının bu etkiler karşısındaki direnci, Avrupa’nın büyük güçlerinin kimi zaman imparatorluğun iç işlerine müdahale edecek boyuttaki diplomatik baskıları ele alınıyor. Osmanlı İmparatorluğuna telgrafın gelişiyle ilgili makale bize hayatın birçok farklı alanında etkili olacak yüksek Batı teknolojisinin nasıl karşılandığını gösteriyor. “Roderic Davison, kırk yıllık meslek hayatında Osmanlı diplomasisi araştırmalarını yüksek bir standarda kavuşturan duayen bir tarihçidir.” - Doç. Dr. Donald Quataert, New York Universitesi
Aksakal, özgün değerlendirmelerle Türk muhafazakârlığının tarihsel gelişimini âdeta gergef gibi işlerken, bir yandan da “karşı-aydınlanma”, “garbiyat”, “Türkosentrik tarihselcilik” ve “nihilizm” gibi kavramları Türkiye’deki muhafazakârlık çalışmaları repertuarına kazandırıyor. Türk edebi kanununun merkezini oluşturarak âdeta terennüm ederken, toplumsal ve siyasal modernleşme konusunda her daim tereddütte kalan ve demokrasi rejimiyle birlikte güç istencini sıklıkla tahakküm şehvetine dönüştüren bu bir hayli karmaşık ilişkiler ve fikirler ağı başından beri Janus heykeli olmuştur. Aksakal’ın resmettiği üzere, muhafazakârlık bugün de iki zıt yöne bakan sureti ve çelişkili karakteristik özellikleriyle çözümlenmeye direnmektedir. Bu tespitten yola çıkan çalışma, Türk muhafazakârlığının siyasal-kültürel doğasını anlamak için bir zihin haritası niteliğinde… Hasan Aksakal, Türk Muhafazakârlığı: Terennüm, Tereddüt, Tahakküm
Hocam materyalist bir kafa yapımız var. Görmediğimiz, duymadığımız bir şeye inanamıyoruz. Dayatılan bir yaşam tarzı var ve bu yaşam tarzında da maneviyat yok. Maneviyatı, kutsallığı tekrar idame etmek için devlet aklının da bir şeyler yapması gerekiyor. Mesela siz bir yazınızda, “Tekkeler açılmalıdır ve ehl-i tarik bir Diyanet İşleri Başkanı olmak şartıyla Diyanet’e bağlanmalıdır.” diyorsunuz. Günümüzde bunun pratik bir karşılığı var mı sizce? Evet, benim teklifim bu. Pratiği çok zor değil çözülür. Önce zihinlerde bir çözelim de pratiği hiç sorun değil. Osmanlı nasıl çözüyordu? “Gelenek” nasıl çözüyordu? “Gelenek”te bunların hepsi çözülmüştü. Hepsinin yeri vardı. Açarız bakarız, Meclis-i Meşayih diye bir şey var. Kuralları var, nizamnamesi var. Nasıl çözmüş gider bakarız, inceleriz oradan kopya çekeriz. Ben size Sibirya’dan veya Patagonya’dan örnek vermiyorum. Size sizden, kendi tarihinizden örnek veriyorum. Bu kadar yabancılaşma olmaz yahu… Bugün Bulgaristan kendi köklerine dönüyor. Yunanistan, Rusya kendi köklerine dönüyor. Biz de hâlâ kendi kökümüzden uzaklaşıyoruz. Sizin sürekli söylediğiniz “Gelenekli düşünce ve kurumların ihyası”ndan bahsediyorsunuz galiba? Evet, odur. Türkiye’deki en büyük problemlerden bir tanesi de “Gelenek” kavramının anlaşılmaması zaten… Nedir gelenek? Özellikle modernist Selefilerin en darbe vurduğu şey gelenektir. Çünkü kendilerinin bir geleneği yok. Bugün birçok kuruluşun “since …” veyahut “…’den beri” diye etiketleri vardır. “Ooo 1890’dan beri kurulmuş bir pastaneden ben alışveriş yapmam, bunlar çok ilkel şeyler!” mi diyorsunuz. Özellikle bir şeyin geleneğinin oturabilmesi için uzun yılların geçmesi ve kaç nesil tecrübe edilmesi gerekir. Bugün Amerika FDA’i yani ilaç onaylama kuruluşu, piyasaya yeni çıkan bir ilacı 5–10 yıl denedikten sonra onaylıyor. Bugün çıktı yarın sabah onayladım. Hiçbir ilaç öyle onaylanmaz. Onun için şu an nevzuhur ilahiyatçıların, “Ben Kur’an’cıyım, ben şucuyum, ben bucuyum, o Hadis yok, bu Hadis yok, üç Muhammed beş Muhammed!” gibi söylemler hiçbir şey ifade etmiyor. Bu tarz kişiler tabi ki bu görüşleri söyleyebilirler yani hiç karşı değilim. 40 sene 50 sene denenirler, bakılırlar, tecrübe edilirler, ondan sonra beğenilirse gelenek hâline gelirler. Yoksa çöpe gider. Mevlana ise hâlâ konuşuyor...
Hocam ama ‘Muhteşem Yüzyıl’ çok başarılı bulunmuştu. - Çünkü bizde farklı bir şey var: Müzik, kumaş, giyim... Topkapı da iyi kullanıldı. Millet bekliyormuş meğer. O kadar gerçek olmayan bir Türk imajı vardı ki önceden; bu film bu yüzden tuttu dışarıda.
İlber Ortaylı(Hürriyet, 25.03.2017)
Sonuç olarak Türkiye’de edebiyatın eleştiriden uzak olması, düşüncenin bu alan üzerinden ilerlemesine de bir şekilde yol açıyor. Bununla ilgili başka bir husus yahut kanıt ise değerlendirme dergilerinin olmaması, olanlarının da kendi epistemik birlikleri çerçevesinde övgüden ileriye gitmemesidir. Türkiye’deki edebiyat alanında bir eleştirinin olmadığını açıkça söylemek icap ediyor. Çünkü az önce de zikredildiği üzere bir eleştiri imkanı olarak tasavvur edilebilecek dergilerin bu görevi yerine getirmemeleri büyük bir eksikliktir. Keza eklektik bir anlayıştan uzakta, eleştiri altında derin övgü süreçlerinin hakim olduğu editoryal yakınlıklar da eleştiriyi mümkün kılamamaktadır. Böylesi bir devinim ise bilerek ya da bilmeyerek epistemik kooperatiflerin oluşmasına yol açmaktadır. Dolayısıyla düşüncelerin de bu birliktelikler üzerinden ilerlemesi öncelikle eleştiri imkanını ortadan kaldırmakta ya da epistemik birlikteliğin kanonuna uygun olup olmama eleştirisinden geçmesi kafi görülmektedir. Elbette bu durumun oldukça makul kimi sebepleri bulunmaktadır. Edebiyatın dış etkilere açık olmaması, dıştan gelecek müdahalelere en kapalı olan alan bulunması bu sebeplerden bazıları sayılabilir. Çünkü misal olarak düşünce hukuk üzerinden ilerliyor olsa doğal bir şekilde dış etkilere daha açık olacaktır. Zira kuşkusuz hukukun edebiyata görece daha evrensel bir niteliği vardır; yahut coğrafyanın veya teolojinin geniş insan toplulukları ve kültürleri kapsaması nedeniyle eleştiri ve dış müdahaleye daha açık bir niteliği mevcuttur. Zira evrensellik niteliği geliştikçe bir düşünce tabii olarak daha çok kişinin ve fikrin etkisine açık kalacaktır. Bu da eleştiri alanının genişlemesine yol açacak ve test edilebilirliğiyle birlikte niteliği yükselecektir. Ancak Türkiye’deki edebiyat kimliği ve tabiatı gereği bunların tümünden uzakta korunaklı bir alanda ilerlemeye çalışmaktadır. Dolayısıyla bahsi edilen bu durum edebiyatın konforlu bir ortam üretmesine neden olmaktadır. Türkiye’de edebiyatın bu konforlu kimliğinin nitelik boyutunun dışında bir de nicelikli konforundan bahsedilebilir. Yukarıda da bir vesile ile zikredildiği üzere yeni bir fikir üretmek için donanım, laboratuvar ve benzer maddi ve manevi araçlara duyulan ihtiyaç Türkiye’de ya en az ya da hiç yok mesabesindedir. Dolayısıyla böylesine az imkan ve mesainin neticesinde üretimde bulunmak son derece kolay, arzu edilir bir şeydir.