Fıkıh Usulü - Fahrettin Atar Mükellefin Fiilleri
EL-MÂHKUMU FÎH (MÜKELLEFİN ^FİİLLERİ): I- KAPSAM:
2. TEKLİF VE MÜKELLEF KILMANIN ŞARTLARI Teklîf lugatta, bir kemseye külfetli, meşakkatli bir işi yüklemektir. Istılah­ta, bir kimseye, âciz bırakmak kasdi olmaksızın külfetli ve meşakkatli bir işi yük­lemek ve ondan o işin yapılmasını istemektir. Muhatabı âciz bırakmak, onun aczini ve kudretsizliğini ortaya çıkarmak kasdıyla vâkî olan teklifler, hakiki tek­lif değildir. İnsanı kudreti üstünde bir iş ile mükellef tutmak caiz değildir. İnsa­na kudretinin üstünde bir şeyle teklifte bulunmaya, ´´teklîfu mâlâyutâk" denir. Usûlcüler, kulun takatinin üstünde olan şeylerden sorumlu tutulmayacağında bir­leşmişler ve kulun bir fiilden mes´ul tutulabilmesi için aşağıda sıralayacağımız üç şartın bulunmasının gerektiğini ileri sürmüşlerdir.
1. Kudret-i mümekkine. 2. Kudret-i müyessire. 1. Kudret-i mümekkine: Bu, emredilen şeyi yapmaya iktidara sahip olacak derecede bulunan kudrettir. Bu kudret, her vacibin şartıdır. Kendisinde bu kud­ret bulunmayan kimse, ne namaz gibi bedeni bir ibadetle, ne de zekat gibi mali bir ibadetle mükellef olmaz. Çünkü şart bulunmadıkça, meşrut da bulunmaz.
4. TEKLÎFU MÂLÂYUTÂK: Bir kimsenin, kudretinin üstünde birşey ile mükellef tutulmasına, "teklifu mâlâyutâk" denir. Bizce böyle bir teklif caiz değildir. Mesela Kur´ân´da, "Hay­di bunun bir suresinin benzerini getiriniz" diye müşriklere hitap vardır. Bu emir, teklifi bir emir değildir. Bu, muhatablara acizliklerini bildirmek için yapılmış bir emirdir ki, buna "emr-i ta´cizî" denir.
İşte haddi zatında muhal olmayan böyle bir teklif, hem caiz ve hem de vâkîdir. Burada ifade edelim ki, Kur´ân ve Sünnette bulunan bazı emirler, teklifu mâlâyutâk gibi gözükmektedir. Bunlar tahlil edildiği zaman, bu emirlerin gerek­lerinin yerine getirilmesinin insanın takatinin üstünde olmadığı anlaşılır. Mese­la, Hz. Peygamber (s.a.v.) bir hadisinde "öfkelenme" diye buyurmuştur. Bu hadisde zahiren, insanın öfkelenmesi yasaklanmıştır. Bazan öfkelenme insanın elinde ve kudretinde olmayabilir. îşde bu hadiste insan, öfkelenmesiyle yapabi­leceği şeylerden nehyedilmiştir. Çünkü insan, öfke ile hissi hareket edebilir. Bu sebeple Peygamberimiz, "hâkim öfkeli iken hüküm vermesin" buyurmuştur.
Aynı şekilde, "Ancak müslüman olarak ölünüz" âyetiyle insanın, dini gerçekleri anlamak için iz´anlı olma, yanlış düşünce ve nefsi arzulara uyarak doğru yoldan sapmamak için gayret gösterme hususunda sebat etmesi bildirilmiştir. Bu ise, insan kudretine dahil bir işdir.
İşte insan kudretinin üstünde gibi görülen bu teklifler, mecaz ve kinaye yo­kluyla insanın yapabileceği şeyleri emir veya nehyetmektedir.
5- ALLAH VE KUL HAKLARI Teklif ile ilgili olan fiiller, Allah hakkı ve kul hakkı olması bakımından dör­de ayrılır:
A- Allah Hakları Allah hakları, âmme menfaatini gerektiren haklardır. Bir cemiyetin devam edebilmesi, düzen içerisinde yürüyebilmesi, yükselebilmesi ancak bu haklara ri­ayet etmekle mümkündür. Önemine binaen bu haklar Allah´a nisbet edilmiştir. Bu haklar düşürülemez, affedilemez. Allah haklarının sekiz kısma ayrıldığını gör­mekteyiz:
1. Halis İbâdetler (İbâdât-ı Hâlise):
İman, namaz, oruç, zekât, hac, cihad gibi ibâdetler, fertlere ve cemiyete fayda temin ettikleri için meşru kılınmıştır.
2. Mali yükü (külfet, meşakkat, meûnet) bulunan ibâdetler:
Fıtır sadakası gibi, Mükellef, bu sadakayı vermekle Allah´a yaklaşmış olur. Ancak fıtır sadakasında mali bir yük bulunmaktadır. Çünkü bu sadaka, mükel­lefe başkası sebebiyle vâcib kılınmıştır. Halbuki diğer ibâdetler, başkası sebebiy­le mükellefe vâcib kılınmamıştır.
3. İbâdet manası bulunan mali yükler (külfetler):
Öşür gibi, öşür, arazinin vergisi olması sebebiyle mali bir yüktür. Öşürde ibadet manası da vardır. Çünkü alınmakta olan öşür, arazinin mahsulün (ürün)ün zekâtıdır. Zekâtın verildiği yerlere harcanır.
4. Ceza (ukûbât) manası bulunan mali yükler:
Haraç gibi. Haraç vergisi, haraç arazisinden alman vergidir. Bu vergiyi top­rak sahibi olan gayr-ı müslimler öderler. Bu vergiler, âmme hizmetlerinin ifasın­da kullanılır.
5. İbadet manası bulunan cezalar (ukûbât):
Keffâretler gibi. Bir kişinin Ramazan´da orucunu bozması günahtır ve kef-fâreti gerektirir. Bu keffâret, bir günah sebebiyle gerektiği için, bir ceza oluyor. Bu keffâret, oruç tutmak, sadaka vermek, köle azad etmek gibi bir suretle ifa edilir.
6. Tam cezalar:
Haddler (hudûd) gibi. Sirkat, şirb, zina gibi hadd cezalarının miktarları bellidir. Hudud cezalan, kamu menfaati için meşru kılınmıştır. Bunlarda af cari değildir.
7. Eksik cezalar:
Katilin mirastan mahrumiyeti gibi. Mİrasdan mahrumiyet ile katil, bedeni bir eziyete maruz kalmadığı ve hürriyetinde de herhangi bir kısıtlama söz konu­su olmadığı için bu ceza, yani mirastan mahrumiyet, eksik bir cezadır. Bu ceza sebebiyle katil, miras yoluyla kendisine intikal edecek malların mülkiyetine sa­hip olamaz.
8. Zimmette Sabit Olmayan Haklar:
Ganimetlerin beşte biri, araziden çıkarılan madenlerin beşte biri, Allah´ın hakkıdır. Ancak bu haklar, Önceden fertlerin zimmetlerinde sabit değildir. Bir şahıs, bir araziden çıkardığı madenin beşte birinin, ganimet olarak kendisine isabet eden malların beşte birini vergi olarak ödemek mecburiyetindedir.
B. Kul Hakları Kul hakkı, ferde ait olan bir menfaat ve maslahattır. Mesela, alacak hakkı, mali bir haktır ve kul hakkıdır. Aynı şekilde, satm alınan malın bedeli veya gas-bedilen malın bedeli şahsi haktır.
Fertler bu tür haklardan feragat edebilirler, vazgeçebilirler. Kişiler bu ko­nuda muhayyer oldukları için diledikleri gibi tasarrufta bulunabilirler.
Kazif haddi gibi. Zina iftirası, ırz ve namusları lekeleyen bir suçtur. Bu suç için ceza uygulanmaktadır. Bu cezanın uygulanmasında cemiyetin faydası bu­lunmaktadır. Çünkü ceza uygulandığı takdirde, bu tür iftiraların önüne geçilmiş olur, fertler töhmetten kurtulmuş olur. Bu yönüyle bu ceza, Allah hakkıdır.
Diğer taraftan, zina isnad olunan şahsa ait bir menfaat de bulunur. Zira, bu ceza ile şeref ile izzetini ortaya koyarak kendisinin temiz olduğunu isbatlamış olur. Bu bakımdan bu cezada kul hakkı da vardır. Ancak bu hadisede Allah hakkı, kul hakkından daha fazla ve çoktur. Bu sebeple fertler bu cezayı affedemezler.
D. Kul Hakkı Ağır Basan Haklar:
Kısas gibi. Kısas ile, insanların hayatları teminat altına alınmakta ve cemi­yette can emniyeti muhafaza edilmektedir. Bu itibarla kısâsda, Allah hakkı bu­lunmaktadır.
Diğer taraftan kısasda mağdurun veya varislerinin de hakkı bulunmakta­dır. Kısas uygulanmakla, mağdurun ve varislerinin katile karşı duydukları kin ve ^fke hisleri bertaraf edilmiş olur.
Ancak kısasda kul hakkı, Allah hakkından fazladır. Bu sebeple, mağdur veya mirasçıları katili affedebilir ve kısas cezasının infazını durdurabilirler. An­cak kısasta Allah hakkı da bulunduğundan, hâkim, ölümden kurtulan katile ta´-zîr cezası verebilir.
 Mâide, 6.
 Bilmen, I, 58.
 Buhârî, Edeb, 76.
 Bakara, 132.
Kitap: Fıkıh Usulü - Fahrettin Atar Bookmark/Search this post with ‹ Mükellef Olmanın Şartları
Nasslardan Hüküm Çıkarma ve Kaideleri ›