Oktıabr 22, 2018
Aşgabatda döwlet dükanlarynyň biriniň öňünde dörän nobat. Illıustrasiıa suraty.
Türkmenistan 1991-nji ıylda garaşsyzlygyny alaly bäri, köpler üçin awtoritar häkimiıetleri öwrenmekde nusgalyk bolup gelıär. İurduň baştutany rehimsiz howpsuzlyk güıçleriniň kömegi bilen häkimiıet başynda saklanıar. Olar döreıän nägileligiň islendik alamatlaryny köki damary bilen goparyp, hatda pyşyrdyly tankydy hem basyp ıatyrıarlar.
İöne Türkmenistan soňky ıyllarda agyr günleri başdan geçirıär. İurduň ykdysadyıetiniň kuwwaty ıiti pese gaçıar. Adamlar özleriniň ıaşaıyş-durmuş şertleriniň ıaramazlaşıandygyna şaıat bolıarlar. Häzirki wagtda un, şeker, ösümlik ıagy ıaly harytlaryň, şeıle-de derman serişdeleriniň gytçylygy duıulıar. İurtda käwagt hatda puly nagtlaşdyrmakda-da kynçylyk çekilıär. Raıatlar üçin zerur bolan harytlaryň we hyzmatlaryň tölegleri ıokarlanıar. Käbir raıatlar iş gözleginde daşary ıurtlara göz dikıän wagty, täze girizilıän çäklendirmeler ıurduň daşyna çykmaga synanyşıan türkmen raıatlary üçin ıagdaılary has-da kynlaşdyrıar. Bu aralykda, hökümet raıatlara degişli ıeňillikleri tapgyrlaıyn ıatyrıar.
Ilatyň sowukganlylygy gowşap, hüňürdemeler başlady. Bu ıyl Türkmenistanda ozal görlüp-eşidilmedik hadysalar ıüze çykdy. Halk arasynda ozal agza alynmadyk sözler jemgyıetçilikde aıdylyp başlandy.
Halk arasynda Azatlyk diılip tanalıan Azat İewropa/Azatlyk Radiosynyň Türkmen gullugy Türkmenistanda raıatlaryň çörek nobatlarynda düşürip ugradıan wideolaryny köpçülige ıetirip gelıär.
(BELLIK: Türkmen häkimiıetleri öz raıatlarynyň Aİ/AR bilen gepleşmegini halamaıar. Olar gürrüňdeş bolan halatynda munuň netijeleri agyr bolıar, şol sebäpden biz gatnaşyga geçen adamlaryň şahsyıetini aıan etmeıäris)
4-nji oktıabrda demirgazyk Türkmenistanyň Daşoguz şäherindäki bir dükanyň öňünde 6 ıüz – 7 ıüz adamdan ybarat çörek we un nobaty döredi. Nobata gatnaşanlaryň biri özüniň irdenden öılän sagat 4-e çenli garaşyp, ahyry çörek satyn almagy başarandygyny gürrüň berdi. “Un satyn alan adam barada eşitmedim. Un ıetmezçilik edıär” diıip, ol sözüne goşdy.
Polisiıa gulluklary adamlaryň üışıän ıerlerine yzygiderli gözegçilik edıän-de bolsa, Daşoguzda ıygnanan jemende boıun egmezligiň alamatlaryny görkezipdir. İaıradylan wideodaky jemendäniň arasyndan “polisiıa çagyrypdyrlar” diıen sözleri eşitmek bolıar.
Nobata garaşan başga bir adam ol ıerde dawa-jenjeliň dörandigini gürrüň berdi. Çeşmäniň aıtmagyna görä, ıygnananlar özleri bilen gürrüňdeşlige gelen iki polisiıa işgärini ıakalap kowup goıberipdirler. Wakanyň şaıady adamlaryň Milli howpsuzlyk ministrliginiň işgärlerine gahar bilen: “Arkadag halkyny ekläp bilmeıän bolsa işden gitsin” diıendiklerini habar berdi.
Türkmenistanyň köpçülikleıin media we metbugat serişdelerinde ıurduň prezidentine Arkadag tituly bilen ıüzlenilıär.
Türkmenistanda häkimiıetler şeıle sözleri dönüklik hasaplaıar.
Milli howpsuzlyk ministrliginiň ofiserleri prezident barada şeıle gürrüňleri edıän adamlaryň golaıyna baryp bilmäni, “gaçyp gutuldylar” diıip, wakanyň şaıady aıtdy.
Türkmenistanda howpsuzlyk gulluklaryna boıun egmezlik ıa-da olara garşy gitmek hem dönüklik hasaplanylıar, elbetde bu ıagdaı geçmişde käbir adamlary agyr jezalara duçar etdi.
Daşoguzdaky nobata gatnaşanlardan beıleki bir adam howpsuzlyk ofiserleriniň soňy bilen “ulaglaryna münüp, ol ıeri terk edendiklerini” habar berdi.
Çörek nobatlary Türkmenistanda üçin täzelikdir. Mundan ozal ıurtda beıle nobatlar döremändi. Soňky wagtlarda göze ilıän uzyn nobatlar asla döremändi.
Türkmenistanda häzirki wagtda nobatlar diňe bir dükanlaryň öňünde döremeıär. Häkimiıetler adamlaryň pensiıa we aılyk haklaryny olaryň bank hasaplaryna geçirıär. Adamlar öz hak-töleglerini bankomatlardan nagtlaşdyrıarlar. İöne olarda köplenç halatda nagt tapdyrmaıar. Haçan-da bankomatlara pul goılanda dessine olaryň öňünde nobatlar döreıär. Gelip gowuşıan habarlar goıulıan puluň möçberiniň halkyň talabyny ödäp bilmeıändigini açyp görkezıär.
3-nji oktıabrda käbir ıerli ıaşaıjylar paıtagt Aşgabatda bir bankomatyň öňünde dörän nobatda pensionerleriň dawalaşandygy Azatlyga gürrüň berdi. Görnüşinden, agzalıan nobatda dörän dawa-jenjele belli bir derejede nobata ıygnananlaryň hataryndaky käbir pensionerleriň öňe geçmek üçin eden haıyşy sebäp bolıar. Merkezi Aziıa halklarynyň arasynda ıaşula hormat adamlaryň aňyna siňip giden ıagdaıdyr. İöne bu hormat biziň gürrüňini edıän nobatymyza degişli däl. Adamlar pul gutaryp, ıene-de birnäçe günläp tapdyrmany duraımasyn diıen gorky bilen, ıaşlar nobatda ıaşulylaryň öňe geçmegine rugsat bermändir.
25-nji sentıabrda geçirilen Halk Maslahatynda ıaşuly gatlak Türkmenistanda gazyň, toguň we suwuň mugtçylygyny ıatyrmak boıunça biragyzdan ses berenden soň, ıurtda ıaşulylar sylagy ıitirendir.
Azatlyk Radiosynyň lebaply habarçysyna görä, 3-nji oktıabrda gündogar Türkmenistanda ıerleşıän Lebap welaıatynda ençeme adam İaşulylar Geňeşiniň ıerli wekilleri bilen duşuşmaga barıar. Olar ıaşulylaryň näme sebäpden ıeňillikleri ıatyrmak üçin ses berendikleri bilen gyzyklanıar. İygnananlar soňra ıerli häkimlige barıar. İöne habarçynyň sözlerine görä, munuň netijesinde adamlaryň arasynda gazyň, toguň we suwuň mugt üpjünçiliginiň ıatyrylmagy barada obalaryň şäherleriň ıaşaıjylarynyň arasynda gürrüňdeşlik geçirilıär.
Makalada aıdylan pikirler awtora degişli bolup, olar Azatlyk Radiosynyň pozisiıasyny aňlatmaıar