Yaratıcılık Nedir? Çocuklarda Yaratıcılık Nasıl Gelişir? – Çocuklar İçin Oyuncaklar ve Kitaplar
Üstün zeka ve özel yetenekli bireylerin tanımları kabaca 3 şeye odaklanır. Bu 3 şey “Ortalamamanın üstünde kabiliyet, yaratıcı düşünme ve görev sorumluluğunu bilme” olarak karşımıza çıkar. Yani “Yaratıcılık” üstün zekalı olmanın kriterlerinden biri olarak ele alınmıştır.
Yaratıcılık nedir? Yaratıcılık kendi içinde bir sürü ayrımlar barındırır. Kişi kendi içinde yaratıcı olabileceği gibi ürettikleri ile dünyayı da değiştirebilir. Bu yazıda yaratıcılık bir “beceri” olarak ele alınmıştır. Bunu özellikle belirtiyorum çünkü inançlı insanlar arasında “yaratıcılık, yaratmak” gibi sözler sarf ettiğimizde “şirk koşmak, yaratmak Allah’a mahsus” gibi cevaplarla karşılaşabiliyoruz. Burada bahsettiğimiz yaratıcılık, yoktan var etmek değildir. Kâinatta yer alan maddeler, teknoloji ve doğa kanunlarını birlikte düşünerek ortaya yeni bir ürün çıkarmaktır diyebiliriz.
Yaratıcılıkla ilgili mitler vardır. Bu mitler toplumlar tarafından uydurulmuş ve gerçek olmayan unsurlardır. Örneğin; yaratıcılık bilinç dışıdır, her yaratıcı biraz delidir, herkes yaratıcıdır, yaratıcılık öğretilmez.
Yaratıcı düşünme sonucu ortaya çıkan ürün orijinal, düşünülmemiş, işlevsel, uygunluk, yararlılık, süreklilik gibi özelliklere sahip olmalıdır.
Yaratıcı kişileri üçe ayırabiliriz. Birinci kişiler parlaktır. Sohbet sırasında bizi şaşırtan, sıra dışı düşünceler üreten, bildiğimiz genel konu ve olaylara farklı yaklaşabilen kişilerdir. Bu kişilerin yaratıcılıkları toplumsal fayda içermez. İkinci tip yaratıcılar kişisel tiptedir. Bu kişilerin yaptıkları kaşifler kişisel düzeyde kalır. Özgün, orijinal fikirleri mantık dolu yargıları vardır. Bu kişiler bu beceriyi hayatlarında kullanarak kendilerine ailelerine ve işlerine katkı sağlayabilirler. Üçüncü tipteki kişiler sınırsız yaratıcılardır. Edison, Picasso, Einstein, Da Vinci gibi dahiler toplumları değiştiren, dönüştüren fikirlere, icatlara çalışmalara sahiptir. Bu 3tiparasındaki fark yaratıcılıklarının derecesi ile değil etkisi ile ilgilidir.
Özel yeteneklilerde yaratıcılık resim ve müzik alanında, sanata alnında ortaya çıkarılacak ürün bakımından önemlidir. Ancak üstün zeka gerekli değildir. Diğer taraftan eğer fizik dalında Nobel almaktan bahsedeceksek evet üstün zeka ve yaratıcılık mutlaka gerekli olacaktır.
Normalin üstünde zeka düzeyi yaratıcılık için gerekli ama tek başına yeterli değildir.
Yaratıcı kişilerin özellikleri; orijinallik, yüksek zeka, yaratıcılık farkındalığı, eleştirel düşünme, mantıksal düşünme, sıra dışı düşünme, sorgulama, bilgili ve tecrübeli olma, bağımsız karar verme, risk alan, enerjik, meraklı, espritüel, bilinmeyene karşı ilgi, hayal gücü, açık görüşlü, sezgisel, duygusal, etik olma olarak sıralanabilir.
Yaratıcılık becerisi nasıl gelişir? Gerilemesi nasıl engellenir?
Yaratıcılık çok konforlu her istenilenin elde edildiği ortamlarda gerçekleşmesi zor bir beceridir. Kişinin düşünmesini tetikleyecek unsurlar, zorluklar olmalıdır. Yaratıcılık; çok baskıcı ortamlarda da ortaya çıkmaz. Bu ortamlarda çocuklar gruba uyum sağlamak adına kendi düşüncelerini ifade etmekte zorlanırlar. Çocukların düşüncelerini ifade edebilecekleri alanlar mutlaka olmalıdır. Ev ve okul ortamlarının demokratik iklime sahip olması yaratıcılık için uygun ortam sağlayabilir. Ebeveynlerin çocukları için azim ve çalışkanlık modeli oluşturmaları, düşünmeyi teşvik etmeleri, yeni fikirleri desteklemeleri, öneri ve yönlendirmeler yapmaları, yarışmalara ve etkinliklere katılmayı desteklemeleri, yapılan işlerde çocuğun seviyesine uygun yüksek standart eşiği belirlemeleri (özen, tamamlama, emek sarf etme, elindengeleni yapma), yeni olanaklar oluşturmaları yaratıcılık becerisinin desteklenmesi açısından önemlidir.
Ebeveyn çocuk ilişkisinin çok yakın olması bağımlılık, çok uzak olması yoksunluk yaratacağından bu ilişkinin kararında çocuğun özgün seçimler yapabildiği, fikirlerini ifade edebildiği ve destek gördüğü ama etrafından bir yetişkinin yer aldığı, onu denetlediği, onayladığı bir aile ortamı önemlidir.
Çocukların yaratıcılık becerisini geliştirmek için etkinlik ve çalışma açısından da pek çok uygulama vardır. Ancak uygulamaların hepsinde ortaya çıkan ürünle ilgili bir yetişkin tarafından çocuğa geribildirim vermek çok önemlidir.
Morfolojik sentez çalışması, varolan canlıların bir araya getirerek yeni canlılar yaratmaya çalışma çalışmalarıdır. Çocuklardan Sfenks yapmaları istenir. Onlar kendiler hangi hayvanlarla neleri birleştirip çizeceklerine karar verirler. Denizkızı, kartal kanatlı aslan, boynuzlu kuş gibi hatta 3 canlının birleşmesi ile oluşan yeni canlılar geliştirme çalışmaları morfolojik sentez çalışmalarıdır. Bu çalışmalar, varolan ürünleri bir arada düşünerek inovasyon ortaya çıkarmanın zeminini oluşturmaktadır.
Yaratıcılık gelişiminde SCAMPER tekniği uygulanır (bu teknik ayrı bir yazının konusu). Özetle herhangi bir nesneyi ya da canlıyı amacının dışında kullanma, büyütme, küçültme, yer değiştirme, yok etme, yeniden düzenleme, ters çevirme, birleştir gibi. Mesela pamuk prensesle hikâyesi ile parayı veren düdüğü çalar hikayesini düşünüp birleştirerek yeniden yazalım gibi. İstanbul’un fethi sırasında Şahi top icat edilmemiş olsaydı ne olurdu? Kaşığı başka hangi amaçla kullanabilirsin? Kâğıt bardağı başka hangi amaçla kullanabilirsiniz? gibi etkinlikler yapılabilir.
Örnek etkinlik: Bir böcek seç. Bütün özelliklerini öğren, hangi özelliğinin sende olmasını isterdin? Bu böcekle insan birleşse ortaya nasıl bir canlı çıkardı? bu canlı çevresini nasıl etkilerdi? Diye başlayarak sadece bir böcekle resim, hikaye, karikatür çalışmaları yapılabilir. Ortaya üç boyutlu tasarımlar çıkartılabilir. Kim bilir belki çocuğunuzun kendi süper kahramanı bile olabilir.