Yeni yayın dönemimizde “Planlama. Org Yazıları” altında bizimle birikimini ve düşüncelerini paylaşacak olan hocamızın ilk yazısını, “Dünya Şehircilik Günü” etkinliklerinin Türkiye’de başlamasını sağlayan ekibin başında yer alması sebebiyle bu konuya ayırması bizim için çok anlamlı…Dünya Şehircilik Günü’nün var oluş hikayesini, ilk günlerinden bugüne kadar geçen yarım asırlık anıları ve tozlu raflardan indirdiği bilgi birikimi ile aktararak hem bilgi eksiğimizi kapatan, hem de bugüne dair anlattıkları ile yolumuzu aydınlatan hocamıza hoş geldiniz diyoruz…
Dünya’da Ve Türkiye’de 8 Kasım Dünya Şehircilik Günü Oluşum Öyküsü
Dünya Şehircilik Günü’nün Anlamı
Prof. Carlos Maria della Paolera'nın 8 Kasım 1949 yılında açtığı yolda, Dünya Şehircilik Günü oluşumunun 59.yılı idrak ediliyor. Türkiye’de bu oluşumdan 27 yıl sonra 1976-77 yıllarında bu Üniversite’nin çatısı altında, o zamanki adıyla Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nde başlattığımız, Dünya Şehircilik Günü düzenlemelerinin de bu sene 32.si yapıldı.
Dünya Şehircilik Günü oluşumunun; Dünyada 59. yılı, Türkiye’de başlatılmasının 32. yılıdır…
Son 12 yıldır yapılan düzenlemelerde göz ardı edilen bir husus dikkatimi çekmektedir. Duyurularda yanılgı yaratan bir eksiklik görülmektedir; 8 Kasım’ın “Evrensel Şehircilik Günü” olarak kabulünün dünyada 59. yılı idrak ediliyor. Oysa Türkiye’de 32.kez yapılıyor. İzleyebildiğim kadarıyla da Oda duyurularında, Türkiye’de yapılan düzenleme sayısı yazılıyor fakat bunun Türkiye’ye ait olduğu belirtilmiyor. Örneğin bu yıl duyuru “32. Dünya Şehircilik Günü” olarak yapılmıştır ancak; bu duyurunun, “Türkiye’de 32. Dünya Şehircilik Günü” şeklinde olması gerekiyordu.
Dünya Şehircilik Günü Türkiye Daimi Komitesi tarafından Dünya Şehircilik Günü organizasyonlarında ilk başlarda, dünyada yapılagelen yıl belirtilerek, örneğin; 28-29-30. Dünya Şehircilik Günleri ifadeleri kullanılmıştır. Fakat 31. Dünya Şehircilik Günü döneminde, bu değiştirilmiş ve Türkiye’de sözcüğü eklenerek, bizde yapılan yıl sayısı yazılmıştır. Böylece, önceden yapılan üç organizasyon da dikkate alınarak, 31. Dünya Şehircilik Günü’nü; “Türkiye’de 4. Dünya Şehircilik Günü” şeklinde duyurulmuştur. Bilindiği gibi,1995 yılında da Şehir Plancıları Odası ile ortaklaşa düzenlediğimiz, ‘4. Türkiye Şehircilik Kongresi’nde, sorumluluk Şehir Plancıları Odasına devredilmiştir. Bu tarihten sonra yapılan, duyurularda bu hususa dikkat edilmemiş, “Türkiye’ de” sözcüğü yer almamış, ama bizde yapılan yıl sayısı konmuştur. Dolayısıyla, yanılgının düzeltilmesi için duyurunun; ya ”Türkiye' de 32.Dünya Şehircilik Günü” ya da doğrudan “59. Dünya Şehircilik Günü” şeklinde yapılması gerekmektedir.
Dünya Şehircilik Günü amblemi; mavi ve yeşil fon üzerinde sarı renkte güneştir…
8 Kasım Dünya Şehircilik Günü’nü temsilen, grafik anlatım olarak kullanılan amblem üç temel renkte olup; sarı renk güneşi; mavi renk su ve havayı; yeşil renk ise yeryüzünü ve yeşil dokuyu ifade etmektedir. Sembolün ana öğesi de güneştir. Amblem, “20. Dünya Şehircilik Günü”ne kadar Dünya Şehircilik Günü Türkiye Daimi Komitesi Başkanlık Sekreterliğinin yazışmalarında, antetli kağıtlarında ve tüm duyuru afişlerinde yer almıştır. Amblemden Dünya Şehircilik Günü özel flaması da yapılmıştır. 1996 yılına kadar Başkanlık Sekreterlik çalışmalarının yürütüldüğü MSGSÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümünde korunan flama, 4. Kongre döneminde törenle Oda Yöneticilerine teslim edilmiştir. Sonraki yıllarda, nerede olursa olsun, yapılacak anma toplantılarında da flamanın salonda bulunmasının gelenek haline getirilmesi istenmiştir. Umarım, flama halen korunuyordur.
8 Kasım Dünya Şehircilik Günü eylem ve etkinlikleri bir “kutlama” mıdır?
Dünya Şehircilik Günü etkinliklerinin Türkiye’de bir kutlama (célébration) olarak idrak edilmesi bazı ters tepkilere neden olmuştur. “8 Kasım günü gerçekten bir kutlama günü müdür?” sorusu sıkça sorulmuştur. Aslında, Merkez ve diğer Ulusal Daimi Komiteler arasındaki esenleşmeler bir kutlama olarak belirlenmiş, nitelenmiştir (1). Ancak, Türkiye’de ilk düzenlemelerden itibaren, “kutlama” ifadesinin kullanılmasına ilişkin ciddi eleştiriler yapılmıştır. Daimi Komite’miz bu konuda belli bir politika izlemiştir. 1979 yılında, Şehircilik Araştırma Enstitüsü (ŞAE) Bülteninde kaleme aldığım aşağıdaki metin aynı zamanda Komite’nin de görüşlerini yansıtmaktadır (2):
“…Dünya Şehircilik Günü etkinliklerinin “kutlama” şeklinde ifade edilmesinin, özellikle Ülkemiz koşulları dikkate alındığında yadırganan bir husus olduğu söylenebilir. Kutlama, ancak bir mutluluk ve sevinç olgusunu paylaşmak olayı olup, onun bir tezahürüdür… Çok sık olarak bize, Türkiye’de başarısızlıkla, kuşku ve güvensizliklerle dopdolu bir şehirleşme ortamında, mutluluk ve sevincin paylaşımı anlamındaki bu kutlama niye? diye sorulmuştur. Kuşkusuz bu soru karşısında bazı açıklamalar yapılabilir. Örneğin, özel bir yorum getirilerek; güvensizlik yerine güven yaratacak bir yerleşmenin yaratılmasında mücadele ve fikir birliği için dünya ölçeğinde bir örgütlenmenin ortaya çıkışının sevinci ve mutluluğunun paylaşılması anlamında bir kutlama gibi de yorumlanabilir( mi?). Ama esas olan, Ülkemiz koşullarında Dünya Şehircilik Günü’nün, bir “kutlama günü”nden çok, bir “düşünme ve muhasebe yapma, sorgulama günü” olarak kabul edilmesidir. Hemen belirtelim ki bu “gün”, ne bir günah çıkartma günü, ne de suçlu arama ya da suçlama günü değildir. Şehircilik sorunları için teknik çözüm reçeteleri, formülleri beklenen bir gün de olmamalıdır. Ama çözümlere yol açan görüş ve fikirlerin ortaya konduğu, tartışıldığı, paylaşıldığı ortam yaratıldığı bir gün olmalıdır. Bu amaçla düzenlenen etkinliklerin hedefinde de; şehirciliğin, insanlara tanıtılması, ülke insanını ilgilendiren bir konu olduğunun anlatılması ve aynı zamanda yaşamımızda ve yaşam alanlarımızda var olan, çok önemli konulara ve sorunlara; uzmanların, yöneticilerin, seçilmişlerin ve kitlelerin dikkatlerini çekmek olmalıdır. Bu ortam, şehircilikle ilgili kişiler, gruplar ve çevreleri arasında sağlıklı bir diyalog kurulmasına, geliştirilmesine katkı sağlayan fırsatları yaratmalıdır.”
Açıklandığı gibi Daimi Komitemizin de benimsediği şekilde; Dünya Şehircilik Günü, ülkemiz koşullarında, bir “kutlama günü” olmaktan çok, şehircilikle ilgili muhasebe yapma, bilinçlendirme, bir hareket yaratma ve sorunlar karşısında duyarlılık ifadesi olan bir karşı duruş oluşturma ortamı gibi kabul edilmiştir. Dolayısıyla, “8 Kasım”; insanımızı bilinçlendirme ve şehircilik sorunlarıyla ilgili düşünmeye “davet günü” olarak yorumlanmış, uygulanmaya çalışılmıştır. Prof. K.A.Arû’nun da, 29. Dünya Şehircilik Günü Kolokyumunda yaptığı açılış konuşmasında belirttiği gibi “bu ’gün’; insanlığa bir duyuru, sorumluları uyarma ve toplumun bilinç içinde planlamaya etkin bir biçimde katılmaları için çağrı” olarak ifade edilmiştir (3).Özetle, Dünya Şehircilik Günü, Türkiye’nin kendi koşullarından doğan hedefte ve yorumda organize edilmeye çalışılmıştır.
8 Kasım Dünya Şehircilik Günü’nün hedefi, amacı, anlamı…
Dünya Şehircilik Günü’nün şeklî uygulamasının ardındaki anlamın iyi anlaşılması bunun için geriye dönüp yeniden; kimin için ve ne için yapıldığına; ortaya çıkışındaki amaç ve hedeflerine bakılması gerekmektedir. Bu husus bugünü değerlendirmek açısından önem taşımaktadır. Paolera; sembolik olarak, 8 Kasım’ı, kentlerde yaşayan herkesin ve her kesimin yaşam ortamlarındaki sorunlarla ilgilenmelerinin, tartışmalarının Evrensel planda eşin zamanlı (synchroniser) olmasını ve böylece, ülkelerde bu özelleşmiş günde, “şehirciliğin” düşünülmesini, önemsenmesini hedeflemiştir. Aslında Daimi Komiteler de, ülkelerde bu eşin zamanlılığı sağlamak ve şehircilik sorunları karşısında ortak karşı duruş gerçekleştirmek amacıyla oluşturulmuştur. Ama akıp giden zaman içinde ve kanımca da Dünya Şehircilik Gününe, Evrensel özellik kazandırılamamıştır. Birleşmiş Milletler Örgütünce kabul edilmemiş, resmî olarak B.M. takviminde yer almamıştır. Tam tersine, dünyada giderek daha az anımsanır olmuş ve belki de sadece bazı ülkelerin ulusal sınırları içinde yaşar kalmıştır. Tıpkı ülkemizde olduğu gibi…
8 Kasım Dünya Şehircilik Günü; bilinçlenme, tartışma ve herkes için öğrenme platformudur.
Dünya Şehircilik Günü etkinlikler platformunun (kolokyum-kongre-öğrenci araştırması) herkes için bir öğrenme yeri olduğu söylenebilir. Uzun yıllar içinde bulunduğum ve çoğu zaman yönlendirdiğim, sonuçlar çıkartıp paylaştığım, çok şey öğrendiğim kolokyumların oluşturduğu platform, benim için bir “yoğun öğrenme yeri” ve “kolokyum günleri” de “yoğun öğrenme zamanı” olmuştur. Bugün küresel çerçevede büyük değişimlerin olduğu, hızlı gelişmelerin yaşandığı dünyamızda; yaşam biçimi, eylemler ve yaşam alanlarıyla ilgili yeni düşüncelerin, fikirlerin, önerilerin bu şekilde ortaya konması ve sağlıklı olarak tartışılmasını çok önemsiyorum. Buradan çıkan sonuçlardan da, yönetimlerin yararlanmasını gerekli görüyorum.
Türkiye’de “8 Kasım” nedeniyle yapılan kolokyumlar ve kongrelerde, 32 yıldır önemli birikimler ortaya konmuştur. Mevcut durum saptamaları ve değerlendirmeleriyle birlikte, yeni kavramların tartışılmasına da yer verilmiştir. Ama bugün, içinde bulunduğumuz koşullarda; yeni yaklaşımlara, öncül kavramlara daha çok gereksinim olmaktadır.
Kurumsallaşmasını Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nin çatısı altında tamamlayan Dünya Şehircilik Günü platformu, bugüne kadar Türk şehircilik literatürüne kazandırdığı önemli yazılı birikimlerle ciddi başvuru ve referans kaynağı oluşturmuştur. Hatta özellikle genç akademisyenler için, kendilerini ifade etme, araştırmalarını sunma, tartışmaya açma fırsatlarını veren bir açık forum oluşturmuştur diyebilirim.
Dünya’da ve Türkiye’de Dünya Şehircilik Günü Oluşum Öyküsü ve Anlamı
8 Kasım Dünya Şehircilik Günü’nün Fikir ve Eylem Olarak Ortaya Çıkışı
Farklı ortamlarda ve zamanlarda bu konularda yaptığım açıklamaların ve anlatımların yeterince bilindiğini ve paylaşıldığını sanmıyorum. 13 Kasım 2003 tarihinde MSGSÜ’de yaptığım bir konuşmamın, Dünya Şehircilik Günü konusunda bir kayıt düşme niteliği taşıdığını da belirtmek istiyorum. O nedenle, “Türkiye'de Dünya Şehircilik Günleri ve Şehircilikte yeni yorumlar” adını taşıyan bu konuşmamın içinden (4) ve keza, Bölüm’ün 25.yıl anma programı nedeniyle hazırladığım; “Akademi’de Şehircilik Kültür Derslerinden, Günümüzde Şehircilik Eğitimine (1930-2007) ve 78 Yıllık Döneme Retrospektif Bir Bakış” adını taşıyan kitabımda yer alan bazı bölümlerden aktarmalarla bu öyküyü sunmak istiyorum (5):
“..Dünya Şehircilik Günü düşüncesi 1949 yılında, Arjantin’de Buenos-Aires Üniversitesi Profesörü Carlos Maria della Paolera’nın öncü girişimi ve yorumuyla ortaya çıkmıştır. Bu ülkede 1950’li yıllar öncesinden gelen sorunlar ile sonraki dönemde ortaya çıkan ve kaotik durum yaratan şehirleşme ve şehircilik sorunları karşısında ilgili kurumlar, üniversiteler, enstitüler, meslek odaları, serbest meslek gruplarının içinde yer aldığı bir şehircilik hareketi yaratılmış; adeta bir “şehircilik seferberliği” yaşanmıştır. Bu hareket içinde, her türlü yayın aracıyla makaleler yayınlanmış, radyo ve diğer iletişim araçlarıyla şehircilik üzerine programlar yapılmıştır. Ayrı ayrı ve gruplar halinde konuşmalar, konferanslar, toplantılar, seminerler düzenlenmiş, tartışmalar yapılmış, sergiler açılmıştır. Böylece Genelde ve özelde şehircilik sorunları ile ilgili bir propaganda ortamı doğmuştur” (6).
İşte böyle bir ortamda Carlos Maria della Paolera “Dünya Şehircilik Günü” fikrini ortaya atmıştır. Bu “gün”ü yaratırken de şehirciliğin, herkesin ve her kesimin hissetmesi gereken bir sorumluluk alanı olduğunu yaymayı hedeflemiştir. Eğitim için gittiği Paris Şehircilik Enstitüsünü bitirip ülkesine döndüğünde, Buenos-Aires kentinin planlaması görevine getirildiğinde, metropolün ürettiği ciddi şehircilik sorunları karşısında ortak tavır almak için yukarıda anlatılan hareketin içinde öncü olarak yer almış ve sonunda, bazı mücadele arkadaşlarıyla; ortak bir noktada buluşmuşlardır. Merkezi ve yerel yöneticilerin, sorumluluk taşıyanların, gerçekleştirdikleri icraatların muhasebesini yapmaları için çağrı anlamında, bir düşünme gününün belirlenmesini kararlaştırmışlardır. Böylece yaratılacak bu Evrensel çağrı platformunda; yaşamın organizasyonu üzerine gözlemlerin, deneyimlerin ortaya konmasını ve aynı zamanda güncel şehircilik sorunlarına da dikkat çekilmesini hedeflemişlerdir. Sembolik anlamda da “8 Kasım” günü belirlenmiştir. Aynı zamanda daha 1934 yılında Le Corbusier`in kuramlarının etkisinde kalarak Paolera`nın tasarladığı; yeşil (yeryüzü) – mavi (su ve hava) karışımlı fon üzerinde, sarı renkte ve stilize edilmiş güneşi de, Dünya Şehircilik Günü Amblemi olarak kabul etmişlerdir. Oluşumunu benimseyen, destek veren ülkelerde, Ulusal Daimi Komiteler oluşturulmuştur. Belirlenen esaslar ve sisteme göre, her yıl 8 Kasım tarihinde Uluslar arası ve Ulusal olmak üzere iki düzeyde etkinlik ve eylem yapılmasına karar verilmiştir.
Uluslar arası düzeyde etkinlik sembolik anlamda olup, sadece Ulusal Daimi Komiteler`in Merkez ile esenleşmeleri şeklinde kabul edilmiştir. Bu esenleşmelerle ilgili belirlenen yönteme göre de her yıl Ulusal Daimi Komite oluşturan ülkelerden birisi, “Esenleşme Kılavuzluğu – (Leading Greetings)” yapmak üzere, “Esenleşme Merkezi” olarak seçilmiştir. Daimi Komiteler 8 Kasım’da esenleşme mesajlarını seçilen Merkez`e göndermişlerdir. Esenleşme Merkezi olabilmek önemsenmiştir. Örneğin 1952 yılında Sao Polo kenti bu amaçla seçildiğinde, Brezilya`da Dünya Şehircilik Günü için bir anı pulu çıkartılmıştır. Türkiye Daimi Komitemiz de, İstanbul`un 1978 yılında esenleşme merkezi olmasını önermiş, ama bu girişim, usulün kaybolma dönemine rastladığından maalesef gerçekleşmemiştir. Başlangıçta 55 ülkede, (bazı kaynaklara göre 85 ülke) Daimi Komiteler oluşturulmuşken, ilerleyen yıllarda ve özellikle Türkiye’de Dünya Şehircilik Günü (D.Ş.G.) etkinliklerini başlattığımız dönemlerde, ülkelerin çok büyük bir kısmında 8 Kasım unutmaya yüz tutmuştur. Buna karşılık Türkiye Daimi Komitesi döneminde 20 yıl, sonraki dönemde 12 yıldır Şehir Plancıları Odası tarafından devam ettirilen etkinliklerle, başladığı günden günümüze, diğer ülkelerin aksine, 8 Kasım buluşmaları gelenekselleşmiş biçimde yapılmıştır.
Türkiye’de Dünya Şehircilik Günü Daimi Komitesi Kurulması Ve Organizasyonlar
Carlos Maria della Paolera’nın “8 Kasım“ gününü bir Evrensel çağrı platformu olarak oluşturmasından 27 yıl sonra Türkiye’de, Dünya Şehircilik Günü faaliyetleri; günümüz Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nin o dönemdeki adıyla Devlet Güzel Sanatlar Akademisi bünyesindeki Şehircilik Araştırma Enstitüsü’nde başlatılmıştır. İlk olarak da, Enstitü kurulmuş, sonra Daimi Komite oluşturulmuş ve faaliyetleri yürütecek Başkanlık Sekreterliği kurulmuştur. Bu yapı içinde,8 Kasım Dünya Şehircilik Günü kolokyumları bir programa dayalı gerçekleştirilmiştir. Oluşumun temelinde de esas olarak, öncü kişisel gayretler rol oynamıştır. İdealist bir davranışın ürünü olarak da değerlendirilebilecek böyle bir girişim için paylaşılmış ve desteklenmiş kişisel gayretlerimin ilk hazırlıkları düşünsel olarak,1962 yılında şehircilik uzmanlık eğitimi için gönderildiğim Fransa’da ki eğitim yıllarında başlamıştır.
1966 yılında dönüşte, şehircilik asistanı olarak görevlendirildikten bir kaç yıl sonra da, öncülük yaptığım küçük grupla Akademi’de bir şehircilik hareketi başlatmıştım. Öncelikli olarak, şehircilik eğitimi için bir Enstitü kurulmasını, şehircilik konularını tartışılacağı bir platform yaratılmasını ve mutlak, Dünya Şehircilik Günü düzenlemelerinin Türkiye’de de gerçekleştirilmesini ana hedefler olarak belirlemiştim.
1970’li yıllarda bu hedefler içinde yapılan çalışmalarla, Akademi’de Şehircilik Enstitüsü kurulması zemini ve alt yapısı oluşmaya başlamıştı. Bu hazırlık döneminde, Dünya Şehircilik Günü’nün Türkiye’de de yapılmasına dönük bilgi edinmek ve aynı zamanda tavsiyelerini de almak amacıyla, Paris’te Enstitü’den Hocam Prof. Jean Royer’ye mektup yazmış, yardım istemiştim. Urbanisme dergisinin de kurucusu ve yöneticisi olan Royer’den aldığım yanıtlardan da; K. Ahmet Arû Hocanın Dünya Şehircilik Günü Türkiye Temsilcisi gözüktüğünü, ama bir “Daimi Komite”nin henüz oluşturulmadığını öğrenmiştim. Bu durumda, Fransa’daki gibi,“Daimi Komite”nin oluşturulması ve eylemsel bir programla etkinlik olarak “Kolokyum” yapılması düşüncem pekişerek önem kazanmıştı.1970 yılı sonlarına doğru, o dönem Akademi'de de uygulamalı şehircilik derslerine gelen K.A.Arû Hoca projemi, eylem programını uygun görmüştü.
1976 yılında, Arû’nun kendisinin de katkıda bulunduğu, Akademi Şehircilik Araştırma Enstitüsü kurulmuş oldu ve Dünya Şehircilik Günü Türkiye Daimi Komitesi de oluşturuldu. K.Ahmet Arû, Ali Handan ve Mehmet Çubuk Komite üyeleri olarak belirlendi. İş bölümü yaparak, Arû birinci Üye ve Başkan; Handan ikinci Üye ve ikinci başkan ve Çubuk üçüncü üye ve icraatlardan sorumlu Genel Sekreter olarak görev paylaştı. Ön görüldüğü gibi faaliyetlerin yürütülmesi için de Başkanlık Sekreterliği kuruldu. Böylece, Akademi Şehircilik Araştırma Enstitüsü, etkinliklerin ve faaliyetlerin merkezi haline getirilmiş oldu (7). Handan'ın 1984 yılında vefatından sonra da Çubuk, icraatlardan sorumlu ikinci Başkan oldu. Bu dönemde Daimi Komite Sekretaryasında bir dönem Zekai Görgülü de Genel Sekreter olarak görev yaptı.
1977 yılında böylece oluşturulan Dünya Şehircilik Günü Türkiye Daimi Komite’mizin üç üyesinden ikisi, 1984’de Handan, 2005’te Arû aramızdan ebediyen ayrıldılar. Burada, iki seçkin ve değerli Hocam’ ı saygıyla ve hasretle anıyorum.
Alt Komiteler Oluşturma Çabası
Daimi Komitemiz 1980’li yıllarda, Dünya Şehircilik Günü’nü ülke sathında yaymak, daha kabul edilir ve bilinir olmak ve etkinlikleri, faaliyetleri daha çok paylaşabilmek için, İstanbul dışında genellikle üniversite bulunan kentlerde, o yerden seçilmiş kişilerle,“Alt Komiteler” oluşturmuştur. Birkaç kolokyum dönemi süren bu oluşumlarla, şehirciliğin ülke sathında tanıtılması, yayılması bağlamında fırsat değerlendirmiştir. O dönemlerde, Ankara-İzmir-Trabzon ve Eskişehir’de oluşturulan Alt Komitelerde görev alarak, yörelerinde gerçekleştirilen Dünya Şehircilik Günü organizasyonlarının başarılı olmasında büyük katkıları olan kişileri, isim sıralamadan burada şükranla anıyorum.
Dünya Şehircilik Günü Etkinlikleri Düzenlenmesinde İşbirliği İlişkileri Kaçınılmazdır – İmar ve İskan Bakanlığı –T.M.M.O.B. Şehir Plancıları Odası
Dünya Şehircilik Günü etkinliklerinin desteklenmiş programlarla düzenlenmesi ancak, bazı maddi katkılar ve destek sağlayan işbirlikleri ile olmuştur. Çünkü o dönem müstakil bütçeli üniversitelerdeki gibi, D.G.S. Akademisi’nin bütçe harcamalarından, katkı sağlama olanağı yoktu. Dolayısıyla, 8 Kasım Etkinliklerin yapılması ve faaliyetlerin gerçekleşmesinde doğal olarak, bazı kurum ve kuruluşla iş birliği gerekli, hatta kaçınılmaz olmuştur. İlk dönemlerden itibaren yirmi yıl boyunca, 8 Kasım organizasyonlarında, gerçekleştirilen anlamlı işbirliklerinden ilki ve önemli olanı, Şehir Plancıları Odası ile yapılmıştır. Oda ile ortaklaşa çok başarılı kolokyumlar ve etkinlikler düzenlenmiştir. Oda ile ilişkilerin gelişmesinde dönem Başkanlarından Selman Ergüden ve yönetimdeki diğer arkadaşlarının önemli katkılarını burada şükranla anıyorum. Keza, İmar ve İskân Bakanlığı’nın takdir edilesi destek ve katkılarının sağlanmasında, isimlerini sıralayamadığım, Bakanlar, Müsteşarlar, Genel Müdürler ve çalışanlarına kadar, her kademede emeği geçenleri aynı duygular içinde saygıyla anıyorum. Bu önemli katkılar ve destekler karşısında, Daimi Komite’miz bir ara Dünya Şehircilik Günü Sekretaryasının Bakanlık bünyesine ve himayesine alınmasını bile düşünmüş, ama bunun gerçekleşemeyeceğini görmüştür (8).
Dünya Şehircilik Günü Etkinlikleri, Şehirciliğin Daha İyi Anlatılmasında Rol Oynamaktadır.
8 Kasım gününün aynı zamanda eylemsel bir programla ve etkinliklerle zenginleştirilmesi; şehirciliğin daha iyi anlatılması, paylaşılmasında önemli rol oynamaktadır. Bu etkinliklerin bazıları değişmeyen format şeklinde (kolokyum-kongre-öğrenci araştırma yarışması) bazıları da beliren fırsatlara göre yapılan, format oluşturmayan (medyatik programları-sergiler v.s.) bir faaliyet olmuştur.
Türkiye’deki “Kasım kolokyumları formatı” ilk kez 1978 yılında, 29. Dünya Şehircilik Günü’nde; “Türkiye’ de Metropoliten Alan Planlaması deneyim ve sorunları kolokyumu” ile başlatılmıştır. 1977de yapılan ilk etkinlik ise,“Eski Türk Kentleri” üzerine bir günlük seminer olmuştur. 1977–2008 arasında yapılan etkinlikler arasında; bir kez seminer, 25 kez kolokyum ve 6 kez kongre düzeninde toplantı yapılmıştır. İlk başlarda kolokyumlara, şehircilikle ilgili Bakanların mutlak katılımları sağlanmış ve yine mutlak yurt dışından davetli uzman kişiler misafir edilmiştir. Kesintisiz üç gün süren Kasım kolokyumlarının son gün oturumunda yer alan ve ülkenin önemli sorunlarının tartışılmasının sağlandığı bir “Panel oturum” formatı da eklenmiştir. Kasım kolokyumları, Türkiye’ye özgü bir gelişme göstererek ve giderek daha çok araştırma ve düşüncelerin bilimsel bildiriler-panellerin yapıldığı bir düzende ortaya çıkmıştır. Tartışma sonuçlarının alındığı bir platform olmuştur.
Türkiye’de Dünya Şehircilik Günü etkinlikleri içinde diğer önemli bir başka format, kolokyumların, her beş yılda bir kongre şeklinde yapılmasıdır. İlk kez,1981 yılında ve İstanbul dışında organize edilen 5.Dünya Şehircilik Günü etkinliği, bir kongre düzeninde gerçekleştirilmiştir.
Tekeli-Altaban-Gülöksüz-Kalkay ve Eronat’tan oluşan Düzenleme Komitesi bu organizasyonu farklı şekilde ve Türkiye’de o güne kadar yapılmış bilimsel çalışmaların-araştırmaların geniş katılımlı bir Kongrede sunulmasını önermişlerdir. Böylece, Daimi Komite’mizin de benimsediği ve desteklediği “Türkiye Birinci Şehircilik Kongresi” Ankara’da 6-8 Kasım tarihleri arasında ODTÜ’de çok büyük bir katılımla gerçekleştirilmiştir. Daha sonra Daimi Komite’miz bu başarıyı değerlendirerek her beş yılda bir “Şehircilik Kongresi” yapılmasını kararlaştırmıştır. Birinci Kongre dönemin hazırlık aşamasında, Sn. Gülöksüz, neredeyse yurt içindeki bütün Üniversiteleri gezerek, bildiri sunacak kişileri ve konularını saptamıştır. Bu vesile ile Sn. Gülöksüz, Sn. Tekeli ve Sn. Altaban’ın çok değerli katkılarını şükranla anıyorum. Böylece Kongre formatı ile Türkiye genelinde geniş çerçevede, bilimsel tabanda, genel bir muhasebe yapma zemini yaratılmıştır. Bu güne kadar da beş kongre dönemi idrak edilmiştir. Tıpkı futbol kulüplerinin Türkiye Ligi’nde kazandıkları her beş şampiyonluğun bir yıldıza dönüşmesi ve formalara, flamalara, hâsılı her tarafa taşımaları olayında olduğu gibi, Dünya Şehircilik Günü’nün de böyle bir yaklaşımla, beş yılda bir yaptığı Kongrelerinin yıldızlaştırılarak beş yıldızlı bir etkinlik olduğunu söylemek abartılı olmaz sanıyorum.
3- Öğrenciler Arası Şehircilik Araştırma Yarışması Dünya Şehircilik Gününe Anlam Kazandırmaktadır.
Öğrenciler arası yarışma formatı; Dünya Şehircilik Gün’leri organizasyonlarına anlam katan ve şehircilik alanında öğrenim gören gençleri yurt sorunlarına ilgisini çeken, onları bu tür platformlarda yer almaya özendiren, kendi aralarında yarıştıran bir format olmuştur. Benim çok özendiğim ve Akademik yaşamımın bir ideali olarak öncülük yaptığım bu faaliyetin, Oda bünyesinde de önemsenerek devam ettirilmesini büyük bir mutlulukla izliyorum. Uzun yıllar aktif üyesi olduğum ISOCARP (Dünya Şehirciler Birliği) bünyesinde yapılan “genç plancılar panelleri” formatından etkilenerek, 1995 yılında Daimi Komite’ye önerdiğimde ve yapılmaya başlandığında sadece kişisel katkımla organize edilen bu yarışma formatı için, her düzenlemede, kalıcı bir destekleme fonu yaratamamış olmanın üzüntüsünü hep yaşadığımı belirtmek istiyorum. Bugün bu sorunun Oda tarafından çözümlendiğini sanıyorum. Yarışmanın devam ettiğini görmekten de fevkalade mutluluk duyuyorum.
4- Sergiler, Açık Oturumlar v.s. - Kitlelerle Buluşma, Dünya Şehircilik Günü Misyonunun Bir Parçasıdır.
Dünya Şehircilik Günü etkinlikleri içinde bazı fırsatlarda ve koşullarda gerçekleşen ve kesin bir format oluşturmayan programlar da yapılmıştır. Radyo ve televizyon programlarında açık oturumlara katılınmış, gazetelerde günün anlamını ortaya koyan makaleler yayınlanmış ve tematik ağırlıklı sergiler açılmıştır. Bir kaç kısa metrajlı film yarışması da düzenlenmiştir. Geçmiş dönemin iletişim koşullarından farklı olarak, bazı etkinliklerin günümüz koşullarında ve olanaklarıyla, daha gelişmiş şekilde organize edildiği görülmektedir. Ancak, Dünya Şehircilik Gününün tanımlanan misyonu içinde yer alan; toplumun şehircilik konusunda eğitilmesi bağlamında, kitlelerle buluşmanın tam olarak sağlandığını söylemek zordur Bugün geçmişten farklı ve olanaklı şekilde, bu eylemin mutlak gerçekleşmesi ve görsel-yazılı medya da ‘8 Kasım’ etrafında şehircilik genelinde, propaganda ruhu taşıyan bir haftalık programlar yapılması yararlı olacaktır.
5-Türk Şehirciliğine Yapılan Katkılar Örnek Alınmalı, Değerbilirlik Gösterilmelidir.
Dünya Şehircilik Günü etkinlikleri içinde, Türk şehirciliğine katkıda bulunmuş kurum, kuruluş ve kişiler olmak üzere ayrı zamanlarda üç kez, sayısı elliye yaklaşan kişi-kurum ve kuruluşa “Şehircilik Hizmet Plaketi” ve “Hizmet Belgesi” verilmiştir. Daimi Komite’miz Hizmet plaketi ve belgesi verilmesi konusunda bir statü de belirlemiştir. Buna göre; değerlendirme yapılan dönem içinde bulunulan zaman olmayıp, örneğin beş yıl öncesi zamana kadar (duruma bağlı olarak) geçmiş dönemlerde şehircilik konusunda başarılı çalışmalar yapmış, uygulama-yönetim-eğitim ve araştırmalarla/projelerle Türkiye’de şehirciliğin gelişmesine katkıda bulunmuş kişi-kurum ve kuruluşların, geniş katılımlı bir jüri tarafından belirlenmesi, plaket ve belge verilmesi kararlaştırılmıştır. Değerlendirmede ele alınan zaman diliminde katkıda bulunan yaşayan-yaşamayan kişiler ve halen faal olan, olmayan kurum ve kuruluşların aday gösterilebileceği belirtilmiştir. Günümüzde bu formatın devam ettirilmesi, belki genişletilerek aynı zamanda “Teşvik Belgesi/Plaketi” olarak da verilmesi düşünülmelidir.
8 Kasım Dünya Şehircilik Gününün Ortaya Çıkışındaki Şehircilik Yaklaşımı Hâlâ Geçerlidir.
Eğitici, araştırmacı, uygulayıcı olarak içinde bulunduğum her ortamda, bıkmadan ve tavizsiz şekilde anlatmaya, savunmaya çalıştığım şehircilik olgusunu ve yaklaşımını, Daimi Komitenin de paylaştığı, aşağıdaki tanım çerçevesinde topluma anlatmaya, tanıtmaya çalıştık. Bu tanım şöyledir:
“…Şehircilik; Evrensel karakterde ve bilimsel bir Evrenselite iddiası içinde, planlama kavramını da içeren, toplumun gelişmesiyle doğrudan ilgili düşünmeye ve eyleme dönük karakterde bir olay ya da olaylar bütünüdür. Ülke koşullarında çağdaşlaşmayı ve modernleşmeyi, ilerlemeyi getirebilecek, uygulanabilir koşullar yaratabilecek, hem mekânsal hem de toplumsal düzen ve huzurun sağlanmasından, ekonomik düzenlemeler ve fiziksel oluşumlara kadar, mekânsal olmayan nitelikte diğer bazı meşguliyetleri de içeren bir düşünce ve eylem biçimine dönük, güçlü bir araçtır (9)”.
8 Kasım Dünya Şehircilik Günü, Herkese Ve Her Kesime Açıktır. Herkesin İlgi Ve Katılımını Gerektirmektedir.
Misyonun Yerine Getirildiği Yer Bir Hizmet Platformudur.
Yapılan bu tanımlamadan bazı anlamlar çıkartılabilir. Şehirciliğin, birçok disiplini ilgilendirmesi ya da herkes ve her kesime sorumluluk hissettiren, paylaşım getiren çok geniş meşguliyetler alanı olması gibi. Dolayısıyla; mekânsal nitelikte olmayan diğer meşguliyetleri de içeren şehircilik adına bu özelleşmiş “gün”; yalnızca bir grubun, meslek kesiminin ya da sivil girişim grubunun faaliyeti olarak görülmemelidir. Bu bakımdan Dünya Şehircilik Günü platformu, bu yaklaşımın dışında bir sahiplenmeden uzak bir hizmet platformu olarak kabul edilmelidir. Çünkü bugün bilim adamları şehirciliğin, sadece profesyonellerin olayı olmadığı, tek mesleğe indirgenemeyecek yetkiler, uzmanlıklar, faaliyetler ve araçlar bütünü olarak ele alınması gerektiğini söylemekte ve şehirciliğin bir “Bilim” değil, birçok disiplini içeren geniş ve karmaşık bir “Alan” olduğu değerlendirmesini yapmaktadırlar (10).
Bu yaklaşım içinde şehircilik; mesleki kuruluşlara, kurumlara, benzeri oluşumlara, sivil girişimlere kısaca, herkese ve her kesime açık olup, genel olarak; fizik planlamayla sınırlandırılmaması gereken olay ve olaylar bütünüdür. Dolayısıyla Prof. Jean Royer’nin; 1970 yılında, 30.Dünya Şehircilik Günü nedeniyle Urbanisme dergisinde yayınlanan yazısında belirttiği gibi; “Gün”, herkese ve her kesime açıktır, herkesin ilgi ve katılımını gerektirmektedir (11). Aynı zamanda Paolera’nın yakın arkadaşı da olan Royer bu yazısında; “Gün”ün anlamını ortaya koyan şöyle bir açıklama da yapmıştır: “...Paolera’nın öncülük yaptığı bu eylemlerle 30 yıldır Ülke (Fransa) insanlarına şehirciliğin yollarını açmaya, şehirciliği onlara daha iyi tanıtmaya çalıştık ve olumlu bir kamuoyu oluşturma görevini başarıyla yerine getirdik.”
Royer’nin 1979 yılında yaptığı bu açıklamada belirttiği kamuoyu oluşturma görevi, Türkiye’de 32 yıldan bu yana ne ölçüde başarılmıştır? Bunun incelenmesi ve yanıtı, gelecekteki Dünya Şehircilik Günlerinin organizasyonları için yararlı olacaktır. Bu konudaki şahsi düşüncem ise, ilk 20 yıl Türkiye Dünya Şehircilik Günü Daimi Komitesi Sekretaryası ve son 12 yıldır da Şehir Plancıları Odası, 8 Kasımlar için önemli birer “hizmet platformu” olarak, başarılı bir kamuoyunu yaratmışlardır. Hatta Royer’nin Şehircilik Günü için belirlediği; 1- Olumlu bir kamuoyu oluşturmak, 2- Şehirciliği daha iyi tanıtmak, 3- Şehirciliği herkesin ilgi ve katılımını gerektiren bir iş olduğu fikrini yaymak şeklinde belirlediği misyonların hepsi için önemli çalışmalar yapmışlardır.
8 Kasım Dünya Şehircilik Günü Sembolik Anlamı Olan, Özelleşmiş Evrensel Bir Gündür.
8 Kasım, sembolik anlam taşıyan özelleşmiş bir “gün” dür. B.M. Örgütü tarafından, “Dünya Çevre günü ”ya da “Dünya Mimarlık günü” v.s gibi kabul ve ilân edilmiş değildir. Bu hususta, ISOCARP 1990’lı yıllarda, UNESCO nezdinde “gün”ün resmi sayılması ve takvime alınması için girişimde bulunmuş ama gerçekleşmemiştir. Dünya Şehircilik Günü’nün ortaya çıkışındaki hedefin, özellikle Metropollerde insan yaşamını etkileyen olumsuzluklara karşı, duyarlı insanların “tepki koyuş” -“karşı duruş” ifadesi olduğunu bir kez daha belirtmek istiyorum. 8 Kasım bu karşı duruşa davet ve büyük çağrı günüdür, semboliktir. Bu çağrı; dünyada herkesi, her kesimi düşünmeye ve muhasebe ve değerlendirmeler yapmaya davet anlamınadır.”Gün” bu yönüyle Evrensel karakterdedir. 8 Kasımda; kentsel yaşamla, kentsel yönetimle ve kente-bölge ve genelde çevreye ait gelişmelerle ilgili her şey adına kurumsal-kamusal-özel-bireysel eleştiriler ve değerlendirmeler yapılması istenmektedir.
Burada belirtmek istediğim bir önemli hususta; Dünya Şehircilik Günü Platformunun, bize özgüleşen yapısıyla ve ortaya koyduğu birikimleriyle, Türkiye’de 32 yıllık sürede, aynı zamanda toplumun aydınlanmasına katkı veren bir proje olarak değerlendirilebilir olmasıdır.
(1)-(2) Şehircilik Araştırma Enstitüsü (ŞAE) Bülteni, Sayı:4 İDGSA Mimarlık Fakültesi 1979, Toplumun şehircilik eğitimi (makale)-M. Çubuk
(3) Prof. K. A. Arû-29. Dünya Şehircilik Günü Açış Konuşması-Türkiye’de Metropoliten Alan Planlama Deneyim ve Sorunları Kolokyumu - MSGSÜ Fen Bilimleri Enstitüsü-ŞAE, Dünya Şehircilik G. Türkiye Daimi Komitesi yayını, s:16-1985 İstanbul.
(4) Prof. Dr. M. Çubuk-Türkiye’de Dünya Şehircilik Günleri ve Şehircilikte yeni yönelişler, MSGSÜ M. Fakültesi Ş.B.P. Bölümü – Konferans, 13 Kasım 2003 İstanbul.
(5)-(6)-(7)-(8) Prof. Dr. M. Çubuk-Akademi’de şehircilik kültür dersinden, günümüzde şehircilik eğitimine, (1930–2007) 78 yıllık döneme retrospektif bir bakış - Şehir ve Bölge Planlama Bölümünün 25.yılı nedeniyle hazırlanmış, S:32- (basılmamış kitap) 2008, İstanbul.
(9) Prof. Dr. M. Çubuk-İmar mevzuatından şehircilik mevzuatına-Türk şehirciliğine sistematik bir
Yaklaşım, MSGSÜ M. Fakültesi Ş.B.P. Bölümü yayını, s:6, 1999, İstanbul.
(10) Prof. Dr. M. Çubuk-Türkiye’de Dünya Şehircilik Günleri, a.g.k
(11) Şehircilik Araştırma Enstitüsü Bülteni sayı:4 a.g. makalesi
(12) Prof. Dr. M. Çubuk-Türkiye’de Dünya Şehircilik Günleri a.g.k.
(13) Revue Urbanisme-Pour une économie politique des villes - No:362- September, October 2008 (http://www.ministere-de-lecologi-et-durable)
(14) Urbanistica PVS - human settlement/sustanaibility/environment/society - No: 48–49 July 2008
Lucio Giecillo - Developing countries.
* Urban and Regional Planning and New Urbanisme (http://geograhy.about.com/cs/urbanplanning)
* Wikipedia - sustanaibility and cities - Ahwahnee Princeples