Anna Karenina üzerine İngilizce bir inceleme yazısı
Editörün Notu : "Anna Karenina benim okuduğum en mükemmel, en kusursuz, en derin ve en zengin roman. Tolstoy’un her şeyi gören, herkesin hakkını veren, hiçbir ışığı, hareketi, ruhsal dalgalanmayı, şüpheyi, gölgeyi kaçırmayan, inanılmayacak kadar dikkatli, açık, kesin ve zekice bakışı, bu romanın sayfaları çevirdikçe okura, “evet, hayat böyle bir şey!” dedirtir." Orhan Pamuk
Aristokrasi Gerçekliğinin Tablosu
Anna Karenina, Rusların kendi ülkelerini ve dönemin aristokratlarını en doğru yanlarıyla yansıtan bir romandır. Nabokov’un aktardığına göre Tolstoy’un, yaşlılık yıllarında canı hiçbir şey okumak çekmez, artık yorulmuş, bıkmıştır. Sadece tek bir romanın kendisini heyecanlandırdığını söyler, kitabın adı, Anna Karenina’dır. Anna Karanina, bir yönüyle de bir kadının aşkından dolayı içine düştüğü tragedyadır. Aşkı eksene oturtan büyük romanlardan biridir. Lev Tolstoy"un 1876-77 yılları arasında kaleme aldığı Anna Karenina"nın ana teması, her şeyden önce Rus ailesidir. Bu romanda Tolstoy, dürüst evliliğin açık mutluluğuyla evlilik dışı bir aşkın yol açtığı düş kırıklıklarını ve düşüşlerini karşılaştırmaktadır. Anna Karenina, dönemin üst kademedeki bir memurun karısıdır. Onu, hovarda Vronski ile kurduğu ilişkide
Gerçekçi kurgusuyla büyük ölçüde bir zirve olarak kabul edilen, Tolstoy"un bu kitabı, onun ilk gerçek romanına dönüştü. Anna’nın karakterinin oluşumuna ilham veren şey ise, Rus yazar Alexander Puşkin’in büyük kızıyla yemekte karşılaşmasıdır.hazin bir son beklemektedir. Bunun karşısında Kiti ve Levin"in arasındaki sağlam temellere dayalı aşk, Anna Karenina"nın kendini beğenmişliğini ve temsil ettiği aristokrasinin köksüzlüğünü ortaya koymaktadır.
125 çağdaş yazarın oylamasına göre, "Anna Karenina" sıralamada en üst yeri alarak, şimdiye kadar yazılı olan en büyük roman olarak nitelendirildi.(Bütün Zamanların En Büyük 10 Kitabı, Lev Grossman)
Tolstoy, Anna Karenina’da karakterler yoluyla, on dokuzuncu yüzyıl toplumunu, eğitim reformunu, serflerin rolü, kadınların hakları gibi konuları dile getirmiştir. Ve bu tartışmalar ileriki yıllarda Rusya’yı kısmen etkilemiştir. Bu tartışmalarda Tolstoy, karakterlerinin düşüncelerini, kendi siyasal inançlarını iletmesi için izin verir. Karakterler çoğunlukla, Tolstoy’un, katıldığı sosyal görevlere katılır. Tolstoy, Anna Karenina’da Rusya"ya dair fikirlerini sunma olanağı da bulur.
Lev Nikolayeviç Tolstoy, herkesçe kabul gördüğü üzere Rus edebiyatının aşılması mümkün görünmeyen zirvesidir. Kişisel tarihiyle de "yegâne" bir noktada duran Tolstoy"un eserleri, özellikle karakterlerinin karmaşık ruh halleri ve toplumla yaşadıkları ikircikli ilişkileriyle öne çıkar. "Devasa" boyutlardaki romanları, sıradan bir izlek üzerinde gezinen metinler olmaktan ziyade, ayrıntıların belirleyici olduğu benzersiz sanat eserleridir. Bir düzineyi bulan romanlarının yanı sıra, kısa hikâyeleri ve oyunlarıyla da bakışını okurla paylaşan yazar, dinsel ve politik görüşleriyle de döneminin düşünsel iklimine etki yapar. "Hıristiyan anarşist" söylemi geliştiren Tolstoy, "pasifist" yanları öne çıkan ve "Tolstoyculuk" olarak anılan bu akımla da kitleleri peşine takmayı başarır. Yazarın bu yanını, 2009 yapımı Michael Hoffman filmi "Aşkın Son Mevsimi"nde de görürüz, Christopher Plummer ve Helen Mirren"ın müthiş performansları eşliğinde.
"Anna Karenina" ise Tolstoy"un toplumların ahlâk anlayışları üzerinde tepinen başyapıtıdır. Tabii ki başta "Savaş ve Barış" olmak üzere diğer yapıtlarından fersah fersah ötede değildir bu çalışması, ama "çok özel" bir metin olduğu da açıktır. İlk yayımlandığında (1877) edebiyat eleştirmenleri tarafından "küçümsenen" bu roman, zamanla değerlenip bir "klasik" haline dönüşür. Hikâyenin başkahramanı Anna Karenina ise Puşkin"in kızı Maria Hartung"dan almıştır ilhamını.
Bu romanın ne anlattığını bilmeyen yoktur ama kısaca hatırlamakta yarar var… Kocasını aldatan aristokrat bir kadının, yaptığı bu "tercih"le örselenen ruhunun giderek çöküşünü yansıtan hikâye, başkahramanı Anna Karenina"yı alabildiğine "farklı" bir kadın karakter olarak çizer. Aşkın peşine takılmasına karşın, "iyilik timsali" kocasının yaklaşımıyla bir tür vicdan hesaplaşmasına da giren Anna, çevresel faktörlerin baskısına "yiğitçe" göğüs gerer, ama sevdiği adamla onu "suçlu" hissettiren kocası arasında kalmanın bedelini epeyce ağır ödeyecektir… Devasa romanı kısa bir paragrafa sığdırmak haksızlık belki ama ayrıntılardaki zenginliğe tutunmak, anlatmakla değil okumakla mümkün.
"Kadın özgürlüğü"nün başlıca simgelerinden biri olduğuna inandığımız Anna Karenina karakteri, "sınıf"ının (ve erkeklerin) onu yalnızlığa itmesini umursamadan bildiği yolda ilerler, her ne kadar kendisi için trajik sonuçlar doğuracak olsa da. Kendini aşka adamış bir kadındır Anna ve bu uğurda feda edemeyeceği hiçbir şey yoktur. Sadece oğlundan vazgeçmek istemez, ama onu da "kayıplar hanesi"ne yazdırmaktan kurtulamaz.
Klasik "iki erkek, bir kadın" formülünü kullanır gibi görünse de, "Anna Karenina'nın böylesi "beylik" bir sınıflandırmadan çok ötelere yoğunlaşan bir derinliği var kuşkusuz. "Aşk" ve "emek" arasında sıkışan başkarakterinin, giderek onu "delilik" sınırlarına götüren bu durumla baş etmeye çalışmasını takip ederken, "vicdan"ın yan etkilerini de yakınen takip ederiz hikâyede. Anna"yı ikircikli bir pozisyona sokan ve adları aynı olan iki erkeğin durumları da pek iç açıcı değildir aslında. İkisi de
"Zaman kısıtlaması" yok!Anna"yı sever ama tam anlamıyla onu "kazanmaları" mümkün olmaz, olamaz. Her ikisinin de sınıfsal baskılara boyun eğme potansiyelleri vardır ve bu durumla hem kendilerini hem de Anna"yı örselerler, bunun sonuçlarıyla yüzleşecek "cesaret" de bir türlü ortaya çıkamaz.
Hikâyenin "sınıfsal kirlenme" üzerine söyledikleri de önemli tabii. Karakterlerin içinde oldukları "üst sınıf"ın kurallarının onları ne şekilde sıkıştırdığını, bunun yanında ait oldukları "toplum"un çökmeye mahkûm yapısının nasıl kendini gösterdiğini, hangi durumda olursa olsun "kabullenme" erdeminin su yüzüne çıkamadığını da görürüz bu metinde. Yan karakterlerden birinin yaşadığı "hesaplaşma" aracılığıyla "üreten sınıf"a hakkını da vermeye çalışır hikâye, iki sınıf arasındaki "aşılamaz" uçurumun tarifini de yapar bir yandan…
Rus edebiyatının önemli eserlerinin beyazperdeyle içli dışlı olması, yakın dönemlerde pek de tercih edilen bir durum değil. Özellikle Glasnost sonrası Rus sinemasında bu türden eğilimlere pek rastlanmaz. Ama iş Sovyet sinemasına gelince, Rus edebiyatının devasa eserlerinin -zaman kısıtlamasına gidilmeden- uyarlandığını görürüz. Tolstoy"dan Dostoyevski"ye uzanan bir yelpazede karşımıza çıkan bu uyarlamalar, bir yandan Sovyet sinemasının teknik açıdan ulaştığı boyutu da gösterir bizlere.
Tolstoy"un "oku oku bitmez" romanlarından "Anna Karenina" da uyarlama trafiğinden nasibini almış bir eser. Aleksandr Zarkhi"nin 1967 yapımı "Anna Karenina"sı, Tolstoy"un "oylumlu" metnini doğru yansıtma konusunda problemli değil. Ancak böylesi "büyük" bir eser beyazperdeyle buluşurken bazı "kopukluklar" da beraberinde geliyor. Filmi izlerken romanın akışkanlığını tam anlamıyla göremiyoruz; bazı bölümler uzunca önümüze gelirken, bazı bölümlerin hızlıca geçildiğine tanık oluyoruz. İki buçuk saat gibi uzun sayılabilecek bir oyun süresine sahip olmasına karşın, hikâyenin "tamamlanamamış" hissiyatı verdiğini söyleyebiliriz. Filmin böylesi bir handikabı olması, Anna Karenina"nın ruhunu anlamamıza
engel olmuyor öte yandan da. Yapım, Anna"nın karakter özelliklerini etkili bir biçimde yansıtırken, onun hapsolduğu ruh halini de etkin bir çerçeveden aktarıyor. Bu başarıda, başrolü üstlenen Tatyana Samojlova"nın ölçülü performansı da etkili kuşkusuz. Anna"nın erkeklerini canlandıran Nikolai Gritsenko ve Vasili Lanovoy da resme bütünlük kazandırma konusunda önemli işlevler üstleniyorlar.
Tolstoy"un metnine olabildiğince sadık kalarak beyazperdeye taşınan "Anna Karenina", Sovyet sinemasının efsane stüdyosu Mosfilm"in sınırsız olanaklarının bütün ihtişamıyla kendini gösterdiği filmlerden biri aynı zamanda. Sanat yönetimiyle kusursuzluk abidesine dönüşen film, Leonid Kalashnikov imzalı görüntüleriyle de döneminin ötesinde anlar yakalamayı başarıyor.
Not: "Anna Karenina"nın DVD"sini raflarda bulmanız mümkün.
( * )Yüzyılın en büyük aşk hikâyesi olarak kabul edilen "Anna Karenina" daha önce okumuş olanların bu eşsiz tecrübeyi yeniden yaşamaları, henüz okuma şerefine nail olamamışlarınsa bir an önce ve bir çırpıda okumaları için çarpıcı kapağıyla arz-ı endam eyliyor
Leo Tolstoy"un 1877 yılında yayımlanan Anna Karenina"sı son yıllarda yüz yirmi beş modern yazar arasında yapılan araştırmaya göre, şimdiye kadar yazılmış en büyük roman. Dostoyevski tarafından "kusursuz bir sanat eseri" olarak tanımlanan, Nabokov"unsa "Tolstoy"un tarzının kusursuz sihrine hayran kaldığını" belirttiği Anna Karenina elbette bunca övgüyü boşuna almıyor. Rus toplumunun üst sınıfının yaşamlarını konu alan romanın, çoğu okuyucu tarafından trajik bir aşk hikâyesinden ibaret olduğu düşünülse de, aslında Tolstoy pek çok olguyu irdeler yaklaşık dokuz yüz sayfa boyunca. Toplumun yalanı ve gizli saklı olan şeyleri tasvip etmesi karşısında insanın kendine karşı dürüst olmasının ne kadar zor olduğunu, aşk-mutluluk ikilemini ve insanın zayıflığının yanı sıra Tolstoy"un din, devlet ve yaşam üzerine görüşlerinin izlerine de rastlarız bu romanda. Zaten pek çok kişi, romanın ana karakterlerinden biri olan Levin"in -ki yazarın da ilk isminin Lev oluşu tesadüf olmasa gerek- aslında Tolstoy"un ta kendisi olduğu konusunda hemfikirdir.
"Bütün mutlu aileler birbirine benzer, her mutsuz ailenin ise kendine özgü bir mutsuzluğu vardır" sözüyle açılışı yapan roman daha ilk cümlesiyle aile hayatına ilgin çarpıcı saptamalarla karşılaşacağımızın sinyallerini verir adeta. Aile hayatının yanı sıra Rus toplumunda gözlemlediği pek çok olguyu irdelediği bu çarpıcı eserin hikâyesi Leo Tolstoy"un aklına, intihar eden bir kadının hemen ardından tren istasyonuna gelişiyle düşmüştür. Kadın, evli bir adamın metresidir ve kadının görüntüsü Tolstoy"un zihnine kazınmıştır. Tolstoy"un biyografisini yazmış olan Henri Troyat olayı şu sözlerle aktarmıştır: "Bu olay Tolstoy"a korkunç bir ders gibi gelmiştir. Aşkı için her şeyini feda eden lakin sonunda böyle korkunç bir ölümle karşılaşan zavallı kadını gözünün önüne getirmeye çalışmıştı. Kadının görüntüsü uzun süre gözünün önünden silinmemişti ancak bunu sadece kitabı için bir materyal olarak düşünmemişti." Tolstoy en sonunda Anna Karenina"nın hikâyesini yazmaya başladığında karısı, kız kardeşine yazdığı mektupta olayı şöyle anlatmıştı, "Dün Leo birden çağdaş bir roman yazmaya başladı. Konusu sadakatsiz bir kadın ve ilişkisinin ardından yaşanan trajedi üzerine." İşte Tolstoy böylece Anna Karenina karakterini yaratır; kendini Karenin"le sevgisiz bir evliliğin içinde bulan genç kadın. Anna, Kont Vronsky"le tanışıp ona âşık olmasaydı durumu o kadar da tahammül edilemez görünmeyebilirdi. O da pek çok kadın gibi -ve toplumun onayladığı biçimde- kocası ve çocuğuyla mutsuz yaşamına razı olabilirdi. Ne var ki Anna, Kont Vronsky"e amansızca tutulur ve tutkularını kontrol altına alamaz. İlişkisine gizli gizli devam edebilecekken o, bunu reddeder ve "kurallara" karşı çıkar. Tolstoy"un adeta trajediye mahkum ettiği Anna, Kont Vronsky"le olan ilişkisi yüzünden sosyal çevresinden dışlanmasına ve zor durumda kalmasına rağmen bir de aşığından hamile kalır. Bunun bedelini ise en ağır biçimde öder. Çocuğuyla ilişkisi kopar, toplumdaki saygınlığı zedelenir. Nihayetinde, bu yükü taşıyamayan Anna tren raylarında ölümle buluşur. Anna"nın trajik ilişkisinin aksine bir de Kitty ile Levin arasındaki mutlu birlikteliğe şahit oluyoruz romanda. Levin, ilk olarak Kitty tarafından reddedilse de -çünkü Kitty de gönlünü Kont Vronsky"e kaptırmıştır- Vronsky"nin Anna"yla olan birlikteliği üzerine Kitty"nin kalbi kırılır ve en sonunda aradığı aşk için Levin"e dönüp onunla evlenir.
Sadakatsizlik olgusuna belki de en keskin biçimde değinen romanlardan biri olan Anna Karenina, yazarın yaşadığı ortam ve yüzyıl göz önüne alındığında, içinde barındırdığı unsurlar sayesinde yalnızca yayımlandığı zamanla kısıtlı olmayan, kalıcı bir edebi miras olma özelliğini taşır. Özetle, Rus edebiyatının en önemli isimlerinden Tolstoy"un en büyük eserlerinden biri olarak, bugüne kadar çoğumuzun okul yıllarından itibaren karşısına çıkan Anna Karenina herkesin kitaplığında yer alması gereken vazgeçilmez bir başyapıt…
Anna Karenina ile ilgili tartışma konularının başında İncil ile bağlantılı "Öç almak bana özgüdür, karşılığını ben veririm" şeklindeki epigrafın romanın ahlakA(R) çıkarımıyla bağlantısı gelmektedir. Bu epigraf üzerine Dostoyevski'nin kötülüğün insan ruhunun çok derinlerinde gizlendiği, hiç bir toplumsal katmanda suçtan kaçınılamayacağı, ruhun gizeminin çözülemeyeceği, değiştirilemeyeceği, tüm gizemiyle insan yazgısının yalnızca Tanrı katında belirleneceği şeklindeki yorumu, dönemi için de yeterince açıklayıcı görülmez ve Tolstoy'un Anna Karenina'sından çok Dostoyevski'nin kendi yapıtlarının çıkarımına yakın bulunur.36 Tolstoy'un pedagoji üzerine düşüncelerine katılan, bunalım sonrasındaki dünya görüşünü benimseyen eleştirmen M.S. Gromeka'nın yorumu, yazarı hayran bırakır. Gromeka'ya göre, özgür aşk düşüncesinin "ölümcül bir yara" almasıyla Tolstoy, aşkta koşulsuz özgürlüğün olmayacağını, toplumun koyduğu kuralların gücünün görmezden gelinemeyeceğini, insanın bunları değiştirebileceğini düşünmesinin miyopluk olduğunu, topluma ve kurallara karşı savaş açılamayacağını kanıtlamıştır. Bu kurallara uyup mutlu olmak kadar kuralları çiğneyip mutsuz olmak da insanın elindedir. Aşkı toplum karşısında yaşamanın en doğal biçimi evliliktir. Huzurlu, doğal ve engel görmeyecek duyguların yaşanabilmesi, toplumla bireyler arasında sağlam bağlar kurulabilmesi ancak evlilikle sağlanabilir.37Tolstoy'un "sonunda Anna Karenina açıklandı"38sözlerinde kuşkulu bir yan gören Eyhenbaum, bu yorumun eksik yanlarına dikkat çeker. Burada toplum olarak adlandırılanın sosyete olduğu göz ardı edilmiştir. Köy yaşamıyla karşılaştırıldığında çarpıklığı çok daha çarpıcı olarak açığa çıkan ikiyüzlülük, aldatmaca, işe yaramazlık, dedikoduyla dolu sosyete karşısında Anna suçlu veya günahkar değil, yalnızc"kurban"dır.39T.Mann da Tolstoy'un amaçladığı ahlakA(R) hedefe ilerlerken, topluma yönlendirdiği suçlamada çelişki görür, toplum Tanrı cezasının ulağı konumundaysa, başka türlü davranması nasıl beklenir"40
M. Aldanov, Anna'nın yaşadığı ağır ruhsal işkence karşısınd"öç" sözcüğünün fazla sert olduğu, "suçlu kim"" sorusuna yanıt bulmadan romanın ahlakA(R) çıkarımının açıklık kazanamayacağı üzerinde durur. Adaletin en temel tanımı olan "insanlar eşittir" kuralı Anna Karenina'da bozulmuştur. Tolstoy'un sempati duyduğu bilinen Anna ölerek, Vronski ölüme gidercesine savaşa gönderilerek ortak yazgıda buluşmuşlardır. Buna karşın "profesyonel günahkar" Oblonskiy daha yüksek gelir getiren komisyon üyeliğine yükseltilmiştir. Oblonskiy de, sosyetenin sembolü olan Betsi Tverskaya da yaşamlarını eskisi gibi zevk içinde sürdürmüşlerdir. Aldanov'a göre, bu karşıtlık içinde Anna'nın yazgısını adalet olarak yorumlamak güçtür. Anna Karenina iyilerin kazandığı, kötülerin cezalandırıldığı klasik roman kalıplarına uymaz. Tolstoy'un ahlak düşüncesi çevresinde gelişen sonda, Anna'nın çektiği acılara karşın suçlu olmadığı çıkarımı, yazarın güçsüzlüğü olarak yorumlanır.41
Anna Karenina'nın özüyle epigrafı arasında tartışma konusu oluşturan çelişkinin temelinde Tolstoy'un evliliğe ve ailenin kutsallığına duyduğu inancı görmek mümkündür: "Evlilikle ilgili gizemli sorunun çözümsüz tüm karmaşıklığı (a^"|) bir öğünde iki veya on öğün yemek isteyen insanın beslenme sorunun karmaşıklığı neden oluşuyorsa, ondan oluşmaktadıra^"| İki veya üç kişiyle evlenmek isteyenin bir ailesi olmayacaktıra^"|".50Anna Karenina'nın ahlakA(R) çıkarımının yanı sıra, aşk, evlilik ve mutluluk bileşkesinin romandaki kurgusu ile Anna'nın trajedisinin kaynağı ise, aşka tutkun "kurban" Anna'dan değil, kalbinin sesine uyarak evlenen ve bu kararıyla mutluluğu yakalayan Lyovin'den gelmiştir: "Evlilikte asıl olan aşktır ve aşkla her zaman mutlu olursun, çünkü mutluluk daima insanın kendi içindedir".51
6 Bkz., L.N. Tolstoy, Tolstoy, L.N., Voyna i mir, http://az.lib.ru/t/tolstoj_lew_nikolaewich/text_ 0040.shtml
Kuleşov, V.İ. İstoriya russkoy literaturı XIX veka 70-90-e godı, Moskova, "Vısşaya şkola", 1983