TÜRKİYE DEKİ SURİYELİ SIĞINMACILAR
Download "TÜRKİYE DEKİ SURİYELİ SIĞINMACILAR"
1 Avrupa Birliği ve Küresel Araştırmalar Derneği Yayın No 3 İÇ SAVAŞIN 4. YILINDA TÜRKİYE DEKİ SURİYELİ SIĞINMACILAR Ankara, 2015
2 Avrupa Birliği ve Küresel Araştırmalar Derneği (ABKAD) Yayın No: 2015/3 İÇ SAVAŞIN 4. YILINDA TÜRKİYE DEKİ SURİYELİ SIĞINMACILAR Belgin AKÇAY (Derleyen) Ankara, 2015
3 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar Editör (Derleyen): Belgin AKÇAY 39 Sayfa, 19x26,5 cm. Sosyal Bilimler No: 3 1. Sığınmacılar 2. Suriye Birinci Baskı: Nisan 2015 (Ankara) 3. İç savaş Sayfa Tasarımı: Ömer Candan 4. Türkiye ve Suriyeli sığınmacılar 5. Türkiye 8. Suriye li algıısı Kapak Tasarımı: Musa Gündoğan Bu kitabın her türlü yayın hakkı Avrupa Birliği ve Küresel Araştırmalar Derneğine aittir. Derneğin yazılı izni olmadan, tanıtım amaçlı toplam bir sayfayı geçmeyecek alıntılar hariç olmak üzere, hiçbir şekilde kitabın tümü veya bir kısmı herhangi bir ortamda yayımlanamaz ve çoğaltılamaz. Baskı: Uzun Dijital Matbaacılık Tic. Ltd. Şti. İstanbul Caddesi İstanbul Çarşısı No: 78/48 İskitler /ANKARA - Tel: (0 312)
4 İçindekiler Giriş... 5 Açılış Konuşması: Prof.Dr. Belgin AKÇAY... 6 BİRİNCİ BÖLÜM İÇ SAVAŞIN 4. YILINDA TÜRKİYE DEKİ SURİYELİ SIĞINMACILAR I. SURIYE İÇ SAVAŞI VE İNSANI GÜVENLIĞE ETKILERI... 9 Burak Bilgehan ÖZPEK... 9 II. TÜRKİYE'DEKİ KAMP-DIŞI SURİYELİ SIĞINMACILAR: HAYALLER VE HAYATLAR Başak YAVÇAN III. TÜRKİYE DEKİ SURİYELİ ALGISI M.Murat ERDOĞAN İKİNCİ BÖLÜM SORU-CEVAP BÖLÜMÜ Panele Katılan Konuşmacı Listesi... 39
6 Giriş Suriye de 2011 yılında başlayan iç savaş, dünyanın bugün en hassas bölgesi haline gelen Orta Doğu nun tamamını etkilemiş, aynı zamanda büyük bir insani krize sebep olmuştur. Ülkemiz de, her geçen gün sayısı ve toplumsal yükü artan Suriyeli sığınmacılar sorunuyla karşı karşıya kalmıştır. Türkiye deki Suriyeli sığınmacılar hem insani hem de ekonomik boyutuyla Türkiye için çok önemli bir konu ve BM Mülteciler Yüksek Komiserinin açıklamaları, bu konunun öneminin artarak devam edeceğini gösteriyor. Bu nedenle Derneğimiz, TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi ile işbirliği yaparak Türkiye deki Suriyeli sığınmacılar konusunun ekonomik, siyasi ve sosyolojik boyutuyla tartışılması amacıyla 1 Haziran 2015 tarihinde İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar başlıklı bir panel düzenlemiş ve bu panelde yapılan konuşmaların deşifre edilerek yayımlanmasına karar vermiştir. Bu kitapcığın bu konuya ilgi duyanlara yararlı olacağını umuyoruz. Ağustos/2015-Ankara Avrupa Birliği ve Küresel Araştırmalar Derneği (ABKAD)
7 6 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar Açılış Konuşması: Prof.Dr. Belgin AKÇAY 1 Saygıdeğer Konuklar ve Sevgili Öğrenciler, TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi ile Avrupa Birliği ve Küresel Araştırmalar Derneğinin işbirliğiyle düzenlenen Panelimize hoşgeldiniz. Halihazırda bilim ve teknolojideki gelişmelerin hızla ilerlemeye devam ettiği 21. yüzyılın ilk yıllarındayız. Bugün nüfusu 7 milyarın üzerinde olan ve toplam gelirin 80 trilyon dolara 2 yaklaştığı bir dünyada yaşıyoruz. Aynı zamanda zıtlıklarında arttığı bir dünya. Pek çok insan için refah düzeyinin arttığı, yoksul sayısının önemli ölçüde azaldığı bir dünya. Bir taraftan bilgiye çok daha kolay ve çok kısa zamanda ulaşabiliyor. Örneğin 2014 yılı itibariyle Dünya nüfusunun %80 i cep telefonu ve %40 ı internet kullanıyor. Ayrıca bugünün dünyası, refah düzeyinde, bilim ve teknoloji düzeyinde gelişmenin yanında barış, insan hakları, demokrasi kavramlarının daha sık gündeme getirildiği ve öneminin vurgulandığı bir dünya Diğer taraftan tüm bu olumlu gelişmelere rağmen, 3 milyar insanın yoksulluk sınırında yaşadığı, yaklaşık 1,5 milyar insanın hala elektrik kullanamadığı, terörün giderek küreselleştiği, savaşların ve iç çatışmaların arttığı, iç çatışmaların hızla iç savaşa dönüştüğü ve bu nedenle daha çok insanın hayatını kaybettiği bir dünya. Yapılan araştırmalar, 20. yüzyılda 19. yüzyıla göre çok daha fazla insanın savaş nedeniyle hayatınını kaybettiğini ya da sakat kaldığını gösteriyor. Cornell Üniversitesi nde Milton Leitenberg in (2006) yapmış olduğu 20. Yüzyıldaki Çatışma ve Savaşlarda Ölüm isimli çalışmasına göre, 20. Yüzyılda iç savaşlarda, iç savaşlarda ve devletler arası savaşlarda 148 milyon kişi yaşamını yitirmiş, 250 milyona yakın sakatlık meydana gelmiş. 21.yüzyılın daha ilk yıllarında görülen savaş eğilimi eğer bu hızla devam ederse, 21. yüzyıl, 20. yüzyılı da aratacak gibi görünüyor. Nobel ödüllü Profesör Richard Smalley, 2003 yılında, savaşın insanlığın gelecek 50 yılda karşı karşıya kalacağı en büyük 10 poblem arasında önemli yer işgal etmeye devam edeceğini ifade etmiştir. Maalesef gelişmeler, onun haklı olduğunu teyit ediyor. Nitekim sadece iç savaş açısından ele alındığında ve dönemini kapsayan 55 yıl ile son 12 yıl mukayese edildiği zaman son 12 yılda önceki 55 yıla göre yaklaşık iki katı daha fazla iç savaş çıkmış olduğu görülüyor. Leitenberg in (2006) in çalışmasına göre, 1955 den sonra savaşla ilişkili yaşanan ölümlerin neredeyse tamamının Afrika, Orta Doğu, Uzak Doğu, Latin Amerika coğrafyalarında gerçekleşen savaşlar neticesinde ortaya çıkmış ve Dünya Sağlık Örgütünün verilerine göre (2003), günümüz dünyasında savaşlar nedeniyle her saat 35 kişi hayatını kaybediyor. 1 2 Avrupa Birliği ve Küresel Araştırmalar Derneği (ABKAD) Başkanı. GSYİH (2013).
8 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar 7 Üstelik günümüz savaşlarının, ister devletler arasında olsun ister iç savaş olsun eski klasik savaşlardan farklı olduğu ve sivillere yönelik daha fazla şiddet içerdiği genel kabul görmektedir. Nitekim Birinci Dünya Savaşı nda ölen sivillerin oranı, bu savaşta ölenlerin toplamının % 14 ü iken, İkinci Dünya Savaşında bu oran %70 e ve bugün ise %90 na çıkmıştır. Bu durum sivillerin giderek daha fazla mülteci konumuna, diğer bir ifadeyle sığınmacı konumuna düşmeleri sonucunu yaratmaktadır. Çünkü ülkelerini terk etmek durumunda kalmakta ve bu durumun etkileri de o bölge ile sınırlı kalmamakta ve giderek global bir sorun halini halmaktadır. Nitekim Birleşmiş Milletler yüksek komiserliği,nin hazırladığı 2014 yılı raporuna göre son yıllarda mülteci sayısı hızla artmış ve 51 milyonun üstüne çıkmış durumda. Sadece 2014 yılında mevcut mülteci sayısına 6,5 milyon yeni mülteci eklenmiş durumda. Enterasan olan, gelişmekte olan ülkeler mültecilerin % 86'sına ev sahipliği yaparken, refah seviyesi yüksek olan ülkeler ise sadece %14'ünü barındırıyor. Türkiye ise, dünyada en çok mülteci barındıran ülkelerin başında geliyor. Üstelik Birleşmiş Milletlere (BM) göre şu anda dünyanın en çok mülteci kabul eden ülkesi konumunda. Yine bu bağlamda BM tarafından tarafından Türkiye en iyi örnek olarak gösteriliyor. Ülkemiz, dünyada uzun zamandır silahlı çatışmaların, devletlerarası savaşların ya da iç savaşların yaşandığı bölgelerin önemli bir kısmına yakın coğrafyada yer alıyor. Örneğin sınır komşumuz olan Suriye de 2011 yılından beri iç savaş devam ediyor. Bu bölgede 4 yıl önce başlayan ve bugün de şiddetini sürdüren iç savaş, Türkiye gündemini önemli ölçüde meşgul eden konuların başında geliyor. Suriye deki iç savaş, dünyanın bugün en hassas bölgesi haline gelen Orta Doğu nun tamamını etkilemiş, aynı zamanda büyük bir insani krize sebep olmuştur. Ülkemiz de, her geçen gün sayısı ve toplumsal yükü, daha fazla artan ve sayısı 2 milyonu aştığı tahmin edilen Suriyeli sığınmacılar sorunuyla karşı karşıya kalmıştır. Diğer taraftan BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) tahminlerine göre, 2015 yılı içinde Suriye den 804 bin kişinin daha göçeceğini ve 2015 yılı sonuna dek Türkiye deki Suriye mülteci sayısının daha da artacağını gösteriyor. Yine BM e göre Türkiye, şu ana dek ülkemizdeki Suriyeli mültecilere 6 milyar dolar harcamış ve bunun sadece 300 milyon doları uluslararsı topluluktan almıştır. Üstelik şu anda Suriye de yerinden edilmiş 7,5 milyon insan olduğu tahmin ediliyor. Bu 7,5 milyonun da bir kısmının da Türkiye ye gelmek isteyeceğini düşünürsek durumun vehameti çok açık. Bu durum, hem Türk kamuoyunun hem de Türk dış siyasetinin Suriye de yaşanan gelişmelere hassasiyetinin daha da artacağını göstermektedir. Son dönemdeki bu gelişmeler, BM Mülteciler Yüksek Komiserliğinin, bölge bürosunu geçtiğimiz Nisan ayında İstanbul da açmasına neden olmuştur. Aslında daha önce Slovakya da bulunan büro, Türkiye ye taşınmıştır. Acaba bu, bölgenin daha da ısınıcağının mı göstergesi? Umarız değildir. Sonuç olarak Türkiye deki Suriyeli mülteciler, hem insani hem de sosyal ve ekonomik boyutuyla Türkiye için çok önemli bir konu ve BM Mülteciler Yüksek Komiserinin açıklamaları, bu konunun öneminin artarak devam edeceğini gösteriyor.
9 8 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar Bu nedenle ABKAD olarak Türkiye deki Suriyeli mülteciler konusunun ekonomik, siyasi ve soyolojik boyutuyla tartışılmasının yararlı olacağı düşünülmüş ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi ile işbirliği yapılarak 1 Haziran 2015 tarihinde İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar başlıklı panelin düzenlenmesine karar verilmiştir. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi nden Doç.Dr. Burak Bilgehan Özpek ve Yrd. Doç.Dr Başak Yavçan, Ankara Üniversitesi nden Doç.Dr. Türkmen Göksel ve Hacettepe Üniversitesinden Doç.Dr. M.Murat Erdoğan ın konuşmacı olarak katıldığı panelde yapılan konuşmaları içeren bu kitapçığın, konuya ilgi duyanlara yararlı olmasını diliyoruz.
10 Birinci Bölüm İÇ SAVAŞIN 4. YILINDA TÜRKİYE DEKİ SURİYELİ SIĞINMACILAR I. SURIYE İÇ SAVAŞI VE İNSANI GÜVENLIĞE ETKILERI Burak Bilgehan ÖZPEK 3 Suriye iç savaşı aslında Orta Doğu nun tasarlanırken üretebileceği muhtemel sonuçlardan birini yaşıyor. Şöyle söylemek lazım; Orta Doğu devletleri kendi egemenlik alanlarını birbirleriyle olan doğal ve tarihi mücadeleler sonucu oluşturmadılar. Yani Orta Doğu devletlerinin sınırları çizilirken bu bizim Avrupa örneğinde tanık olduğumuz tarihi seyrin dışında, bölge dışı değişkenler tarafından belirlendi. I. Dünya Savaşı ndan sonra İngiltere ve Fransa nın savaşın galip devletleri olarak tasarladığı bir coğrafyadan bahsediyoruz. Tabi bu tasarım kaçınılmaz olarak kendi stratejik amaçlarına hizmet etmesi için İngiltere ve Fransa nın beklentileri doğrultusunda yapıldı. Yani bölgenin kendi gerçeklikleri dışında bu tasarımı yapan devletlerin stratejik beklentilerine hizmet etmesi için gerçekleşti ve bizim bugün karikatürlere konu olan cetvelle çizilmiş ülkeler gerçeğiyle tanışmamız bu sayede oldu. Peki bu nasıl sonuçlar üretti? İlk olarak şunu görüyoruz biz. Belirli bir egemenlik alanı içerisinde birbirinden farklı kimlik gruplarının yaşamaya zorlandığını görüyoruz. Yani bugün savaşan etnik ve mezhepsel grupların aynı ülkede yani Suriye de yaşama durumları aslında kendi tercihleriyle ortaya çıkmamıştır. Keza Irak ta yine bu şekildedir. Dolayısıyla belirli bir egemenlik alanı içerisinde farklı egemenlik kimlik gruplarının varlığını I. Dünya Savaşı sonunda yapılan anlaşmalara ve bu anlaşmalarla beraber ortaya çıkan egemenlik sahalarına borçluyuz. Bu durumu, bir başka olguyu daha üretiyor. Bu da aynı kimlik gruplarının farklı ülkelerde yaşamasıdır. Yani aynı kimlik grubuna mensup insanların farklı ülkelerin egemenlik alanında yaşaması olgusu. Bu da sorunu çok karmaşık bir hale getiriyor. Benim kendi şahsi kanaatim Orta Doğu daki birçok sorunu karmaşık hale getiren olgu, I. Dünya Savaşı nda yapılan tasarımın ta kendisidir. Şimdi bir iç savaştan bahsediyoruz. İç savaşın neden ortaya çıktığı konusunda birçok kaynak var. Literatür bu konuda çok verimli açıkçası. Mesela bir görüş farklı kimlik gruplarının varlığını temel olarak başlı başına gerilim sebebi sayıyor. Yani belli bir ülke içerisinde farklı aidiyetler varsa bu iç savaş için bir önkoşuldur diyor. Fakat katılmayanlar da var. Yani farklı kimlik gruplarının aynı ülke içerisinde barışçıl bir şekilde var olduğu durumlar var. Dolayısıyla farklı bir değişkenin olması gerekiyor. Burada 3 Doç.Dr., TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi öğretim üyesi.
11 10 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar Lake ve Rothchild ın kollektif gelecek korkusu kavramına dikkat çekmek istiyorum. Kollektif gelecek korkusu şudur. Siz eğer kendi etnik ya da mezhepsel ya da ideolojik kimliğinizden dolayı merkezi bir otorite tarafından ya da başka bir çoğunluk grubu ya da başka bir azınlık grubu tarafından tehdit altındaysanız bu sizin kendinizi savunmanız için silahlı bir eyleme geçmenizi, silahlı bir mücadele geliştirmenizi ya da politik olarak bir şiddete başvurma yönetimini benimsemenizi beraberinde getirir. Kollektif olarak geleceğinizden duyduğunuz kaygı buna sebep olur. Siyasal şiddeti açıklarken bunu yeterli görmeyen görüşler de var. Mesela Ted Gurr kaygının tek sorun olmadığını, aynı zamanda bazı kimlik gruplarının genel kaynaklardan ve refahtan sadece mensup oldukları kimlikten ötürü mahrum edildiklerine inandıklarını söyler. Yani siz eğer A kimlik grubundansanız ve bu kimlik grubu sizin refahtan daha az pay almanızı beraberinde getiriyorsa bu sizin bir süre sonra kollektif bir hareketin içine girmenizi, belki de silahlı bir mücadele başlatmanızı beraberinde getirebilir. Demokrasi burada tabi altının çizilmesi gereken başka bir kavram. Yine Ted Gurr tarafından ortaya konan bir şey. Demokrasi sayesinde kimlik grupları, parlamentoya girip beklentilerini ifade edebilirler ve dolayısıyla sistemden istediklerini ele alabilirler. Fakat demokrasi tek başına yeterli bir sistem olmayabilir. Çünkü azınlık grupları hiçbir şekilde mecliste temsil edilme imkânı bulamayabilirler. Dolayısıyla devamlı azınlık olup hükümet politikalarına tesir etme konusunda bazı sorunlar yaşayabilirler. Dolayısıyla demokrasinin nasıl konumlandırıldığı, nasıl tasarlandığı da önemli bir konudur. Evet. Demokrasinin de nasıl konumlanacağı çok önemli bir şey. Yani toplumlar demokratik sistem içerisinde kendi arzularını ve beklentilerini temsilcileri vasıtasıyla parlamentoya aktarabilirler; fakat bu hükümet politikası haline dönüşmeyebilir. Dolayısıyla biz zaman içerisinde bu Ljiphart ın consociational democracy diye tabir ettiği farklı güç bölüşümü önerilerinden de bahsetmek gerekir. Şimdi bunlar Suriye için ne anlam ifade ediyor? Şimdiye kadar anlattıklarımı sanki konuşmaya yeni gelen birisine özetlermiş gibi bir gözden geçirelim: Biz Suriye iç savaşını konuşuyorduk siz gelmeden önce ve bu bir ülkede aslında neden iç savaşın çıktığı konusunda bazı görüşlerimiz var, benim bazı görüşlerim var. Bunları size sunmak için buradayım. Suriye ye özgü olan bazı durumlardan bahsetmiştim siz gelene kadar. Bunlardan ilki de I. dünya savaşından sonra çizilen sınırların bölgede yaşayan kimlik gruplarının ya da çıkar gruplarının beklentisi içerisinde değil de bölgeyi tasarlayan bölge dışı güçlerin stratejik beklentilerine göre belirlendiğini iddia etmiştim. Yani bugün Orta Doğu daki sınırlar keyfi olarak Orta Doğu da yaşayan insanlar tarafından değil, bu bölgeye dışarıdan müdahale eden üçüncül güçler tarafından çizilmiştir, demiştim ve bunun yarattığı en önemli sorun da belirli bir egemenlik sahası içerisinde, bir devletin egemenlik sahası içerisinde birden fazla etnik, mezhepsel grubun yaşadığı dolayısıyla bölünmüş toplum potansiyeline sahip ülkelerin ortaya çıktığıydı. İkincisi de aynı etnik ya da mezhepsel kimliği paylaşan insanların farklı ülkelerde yaşadığıydı. Bütün sorunu, Orta Doğu da karşılaştığımız hemen hemen bütün sorunları daha karmaşık hale getiren de biraz bu keyfiliğin olduğundan bahsettim. Ve daha sonra biraz iç savaş literatürüne girdim. İç savaş literatüründe bir ülke içerisindeki grupların neden savaştığına cevap arayan filozoflara ve bilim adamlarına baktım. Genel olarak farklılıkların, farklı kimliklere sahip olmanın savaş potansiyeli taşımadığını; fakat insanların sahip oldukları kimlikten dolayı tehdit algılıyorsa ya da kaynaklardan mahrum kalıyorsa silahlık mücadeleyi bir yöntem olarak seçebileceğinden bahsetmiştim siz gelene kadar.
12 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar 11 Suriye de de durum böyle. Baktığımız zaman birçok grup görüyoruz. Alevileri görüyoruz, Sünnileri görüyoruz, Kürtleri görüyoruz, bunlar içerisinde ılımlılık skalasının çeşitli noktalarında konumlanan başka grupları görüyoruz. Irak a baktığımız zaman da benzer durumları görüyoruz ve aslında günün sonunda bizim iç savaş olarak düşündüğümüz coğrafyalarda, iç savaş olarak değerlendirdiğimiz coğrafyalarda ilk dikkat etmemiz gereken şey farklı kimlik gruplarının varlığı, farklı kimlik gruplarının devlet tarafından mağdur edildiği ve devleti ele geçirmedikleri takdirde devletten hak ettikleri payı alamamaları. Suriye de bunlardan bir tanesi. Suriye gibi ülkeler açıkçası, modernleşme sürecini biraz sorunlu tamamlamış ülkeler. Hızlı bir modernleşme tecrübesi yaşamak istiyorlar. Otoriter liderler altında, genel olarak askeri destekli rejimler sayesinde hızlı bir modernleşme süreci tecrübe etmek istiyorlar. Batının yüzyıllarca süren tecrübesini es geçerek, biraz da pragmatik bir şekilde kendilerini dünya sitemine adapte etmeye çalışıyorlar. Sırtlarında önemli bir emperyalizm bagajı var, sömürgecilik bagajı var ve Soğuk Savaş döneminde çift kutuplu dünyanın bunlara sundukları fırsatlar ve tehditler oldu. Ve Suriye de iç savaş başladığı zaman son derece ilginç bir rejim görüyoruz. Baas Partisi Arapçılık ve sosyalizmi harmanlayan ve hızlı bir modernleşme hedefleyen Baas Partisi Suriye de iktidardaydı yılında gerçi Beşar Esad iktidara geldiği zaman Foreign Policy Dergisi Şam Baharı tabirini kullanmıştı. Çünkü babasından sonra onun daha yenilikçi ya da daha modern bir politika izlemesi bekleniyordu. Bu beklenildiği kadar hızlı olmadı. Bir bahara dönüşmedi açıkçası. Ankara nın baharları gibi oldu yani. Baas Partisi, askeri ve istihbarat teşkilatlarını etkin bir şekilde kullanan bir parti, toplumu dönüştürme, kuşatma ve şekillendirme gibi bazı amaçları var. Bağımsız ekonomik sınıfların oluşmadığını görüyoruz. Ve işin açık tarafı, açık yanı eğer siz Suriye sistemi içinde yükselmek istiyorsanız ve devlet tarafından sağlanan ranttan pay almak istiyorsanız bu sizin bazı özgürlüklerinizden ve bazı kimlik tutkularınızdan vazgeçmenizi beraberinde getirmeli. Bu sistemler insanlarda kimlik bağlarından dolayı sistemden soğumayı beraberinde getirir ve 2011 senesinde Arap Baharı Mısır ı, Tunus u ve Libya yı kavururken herkes Suriye ye sıçrayacağını tahmin ediyordu ve sıçradı da ve ilk fırsatta kimlik insanlar için, bir araya gelmeleri için bir fırsat olabilir. Yani aynı kimliği, mesela Sünni-Arap kimliğini paylaşmanız sizin bir araya gelip sizin silahlı bir mücadele paylaşmanız ya da yürütmeniz için önemli bir katalizör görevi görebilir. Suriye iç savaşı dört senedir devam ediyor ve bu kimlik gruplarının arasında mücadeleden bahsedebiliriz açıkçası. İşte kuzey Suriye de Kürt etnik kimlik grubundan bahsedebiliriz, Sünni-Arap popülasyonundan bahsedebiliriz, alevi Araplardan bahsedebiliriz ve aslında baktığımız zaman savaş bu üç grup arasında seyrediyor. Farklı gruplar tabi ki var. İnsani güvenlik bu noktada kendini hissettiriyor. Çünkü insanlar baştan aşağı, doğuştan itibaren ya da günlük hayatlarını idame ettirirken siyasal tutkularla hareket etmezler. Aslında insanların dünyanın her tarafında çok basit eylemleri ve aksiyonları vardır. Hayatlarını devam ettirmek isterler. Hayatlarını devam ettirmek için mümkün mertebe özgür olmak isterler, çok taviz vermek istemezler ve işbirliğine açıktırlar. Fakat savaşlar özellikle iç savaşlar insanların günlük hayatlarını zedeleyen olgulardır ve insanlar hayatlarını korumak için savaşın olduğu bölgeleri terk etme eğilimine girerler. Bu terk etme eğilimi Suriye iç savaşında Türkiye de gördüğümüz, trafik ışıklarının kenarında gördüğümüz insanlar, Kuzey Irak ta ya da Lübnan da gördüğümüz insanlar, göçmenler şeklinde tezahür etmiştir. Dolayısıyla insani güvenliğe en büyük etkisi insanların aslında günlük
13 12 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar hayat pratiklerinde benimsedikleri ritimlerin bozulmasıdır. Çünkü hayatta kalmak ile ölmek arasında bir tercih yapmak zorunda kalmışlardır. İnsanın hayatta kalması en temel en tabi hakkıdır. Bu insani güvenliğe savaş olgusunun yönelttiği en doğrudan tehdittir. İkincisi savaş zamanı arkadaşlar, kolektif grup mensupları arasında inanılmaz bir dayanışmanın ve inanılmaz bir omuz omuza psikolojisinin baskın olduğu zamanlardır. Savaş zamanları ekstra zamanlardır. Birlik ve beraberliğe ihtiyacımızın en fazla olduğu zamanlardır. Grup içi uyumun çok gerekli olduğu zamanlardır. Ve savaş zamanları bir lider etrafında toplanmak elzemdir ve bu lideri eleştirmek sizi vatan haini, din düşmanı ya da davanıza ihanet eden bir hain olarak tanımlanmanızı, adlandırılmanızı beraberinde getirir. Bu durum böyleyken şunu da aklımızdan çıkarmamamız lazım. Siyasi otoriteler bu durumları da çok severler. Her zaman bir tehdit altında ya da her zaman ekstra koşullar altında olduğumuzu söyleyen liderlerle günlük hayatımızda da karşılaşırız. Orta Doğu da da bunlardan çoktur. Dolayısıyla kendi etrafında kümelenmediği takdirde bütün grubun, bütün kimlik grubunun hayatının ya da özgürlüklerinin tehlikeye gireceğini iddia eden liderler ki bu durum şu anda Suriye de de açıkçası mevcuttur. Dolayısıyla insani güvenliğin hayatta kalma ya da kalmama durumunun ötesinde bir de insanların temel hak ve özgürlükleri olarak belirttiğimiz ifade hürriyeti, toplanma hürriyeti, itiraz etme hürriyeti, kendi fikirlerini dile getirme hürriyeti gibi hürriyetlerin de elinden alındığını söyleyebiliriz. Çünkü bunlar ekstra zamanlardır. Konuşmama başlarken şunu ifade etmiştim. Biz trafik ışıklarının kenarında çocukları görünce eğer arabada da bizden yaşlı insanlar varsa derin bir cık cık cık yaparlar ve daha sonra işte insanın başında devlet olmazsa böyle olur gibi bir kanaate sahip olurlar, bunu bizimle paylaşırlar ve bana sorarsanız vicdanlarını da rahatlatmış olurlar. Ben bunun böyle olmadığını düşünüyorum. Suriye meselesinde, Suriye iç savaşında ve tehdit altında olan insanların ve onların güvenliklerinin tehdit altında olmasının sebebi olarak bir devletin yokluğundan daha çok devletin varlığını sorumlu tutuyorum. Hatta öyle bir devletin varlığı ki bu devletin içinde olmazsanız, bu devletin yakınında olmazsanız sizin hayatta kalma durumunuz garanti altında değildir. Sizi koruyan bir hukuk yoktur. Sizi koruyan tek şey Esad ailesine, Baas Partisi ne, IŞİD in ana felsefesine yakınlığınız ya da Kürt hareketine duyduğunuz sempatinizdir. Başka bir şey değildir. Devlet çok önemlidir. Devlet çok önemli olduğu için insanlar devleti ele geçirmek için bu kadar çabalamaktadır. Çünkü eğer hayatta kalmanızın tek yolu devleti ele geçirmekse insanlar devleti ele geçirmek için ölmeyi bile göze alırlar. Zira eksi takdirde zaten öleceklerdir. Ve Suriye iç savaşının, insanların çılgınlar gibi birbirini öldürmesinin temel sebebi de bana sorarsanız bir devlet otoritesinin yokluğundan ziyade bir devlet otoritesinin varlığının insanların bütün hayat parametrelerini etkileme gücüdür. Şimdilik burada bırakayım. Teşekkür ederim.
14 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar 13 II. TÜRKİYE'DEKİ KAMP-DIŞI SURİYELİ SIĞINMACILAR: HAYALLER VE HAYATLAR Başak YAVÇAN 4 Bugünkü sunumum aslında bir uluslararası ve bir ulusal Sivil Toplum Kuruluşlarının (STK) Suriyeli sığınmacılar için Türkiye de kurmak istediği bir toplum merkezi için ihtiyaç analizinin sonuçları. bu saha çalışmasını yaparken fırsat bu fırsat bu alanda ilgi duyduğum konular üzerinde bir çalışma yaptım ve hayaller ve hayatlar dedim. Çünkü çok ciddi beklentilerle gerçekler arasında. Hem Suriyeli sığınmacıların beklentiler ve gerçekleri arasında hem de fark ettim ki bizim onlar hakkında bildiğimiz gerçekler, olduğunu düşündüğümüz şeyler ve onların yaşadığı şeyler arasında çok büyük farklılıklar var. Bunlardan bahsedeceğim bugün. Dediğim gibi bu çalışmanın amacı temelde kurulacak toplum merkezi için bir ihtiyaç analizi oluşturmak, bu toplum merkezinde Türkçe, yabancı dil, mesleki eğitim dersleri gibi bir takım kurslar verilecek ve hukuki danışmanlık yapılması planlanıyordu. Bunun da Suriyelilerin ihtiyaçlarına göre, o çevrede yaşayan Suriyelilerin problemleri ve ihtiyaçları doğrultusunda yapılması planlanıyordu. Bu sebeple bu çalışma gerçekleştirildi. Ancak ben de bu fırsattan istifade hedef grubun problem ve ihtiyaçlarını tespit etmek için, hedef grubun genel beklentilerini anlamak ve bunun temelini neyin oluşturduğunu görmek için ve Suriyeli sığınmacıların yerli halkla ilişkilerindeki ve onlara yönelik tutumlarındaki dinamikleri ortaya çıkarmak olarak bu sahadan faydalanmak istedim. son olarak da çok dezavantajlı grupların oranını bu sığınmacılar arasında ki oldukça yüksek ve bunların genel trendten ne gibi farklılıklar gösterdiğini görmek istedim. Geniş bir saha çalışması yapıldı. Bu saydıklarımın hepsi aslında bir ay içerisinde yapıldı. Dolayısıyla uzun bir süre zamanımı Urfa da geçirdim. Şanlıurfa, Suriyelilerin çok olduğu bir şehir olduğu için, toplum merkezinin pilot çalışması Urfa da gerçekleşeceği için ve pek çok Suriyeli de burada yaşadığı için vaka bölgemiz, Şanlıurfa oldu. Burada ilk olarak ön analizi yapabilmek adına, ön fikir sahini olabilmek adına, birincisi Orta Doğu uzmanı değilim, anketçiyim; Suriyelilerle ilgili daha önce bir çalışma yapmamıştım ve daha çok çalışmalarım, sığınmacılar üzerinde olmayıp mevcut göçmenler konusunda idi. Bu farklı popülasyonu tanımak adına orada daha fazla vakit geçirmem ve daha fazla araştırma yapmam gerektiği ortaya çıktı. Öncelikle buradaki faaliyet gösteren, benzer veya farklı alanlarda faaliyet gösteren STK larla mülakatlar yaptım, hedef grupla derinlemesine mülakatlar yaptım. bu resmen kapı kapı gezerek evlere girerek işte mırra içerek sohbet ederek oldu. Üç ayrı odak grubuyla toplantılar düzenledik. Bu odak grupları da anketin hazırlanmasında temel teşkil edecek ne gibi problemleri var insanların, ne gibi konular ve kategoriler konmalı mutlaka ankete bunu anlamak için yapıldı. Tabi odak grubunun daha konuşmaya sevk edici bir method olduğunu vurgulamak lazım. Kısaca bilmeyenler için odak grubu, bir masanın etrafında sekiz ya da on kişinin toplanıp belli konular üzerinde yapısı belli bir diyalog içerisinde olması. Ve sonunda da bütün bunların sonuçlarına dayanarak oldukça güzel bir kamuoyu anketi, geniş çaplı bir kamuoyu anketi gerçekleştirdik. Bu bölgede yaşayan, Şanlıurfa da yaşayan, özellikle de Suriyelilerin en çok 4 Yrd.Doç.Dr., TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi öğretim üyesi.
15 14 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar yaşadığı bölgede yine kapı kapı gezerek yüz yüze 329 sığınmacıyla anketler gerçekleştirildi. Bunlardan ayrıntılı olarak bahsedeceğim. Öncelikle bir giriş olarak birkaç konudan bahsetmek lazım. Önce vurgulamak isterim, bunlar nisan ayı verileridir. Sürekli değişen veriler çünkü bunlar. Öncelikle benim çalışmam kamp dışı Suriyeliler olmasına rağmen kamplarda yaşayan Suriyeliler de önemli bir veri teşkil ediyor burada. Kamplarda yaşayan Suriyelilerin oranı birazdan ortaya çıkacaktır ki zaten kamp dışına göre çok çok daha düşük. Yani yaklaşık olarak %10-12 si kamplarda yaşıyor ve bunların çoğu Şanlıurfa'da yaşıyor. Ancak öte yandan bir başka önemli konu bu kamp popülasyonu sürekli kamplarda duran bir grup değil, kampın belli zamanlarında iş aramak için kamp dışına gidiyor, kış ayları bazen zorlu olabiliyor. Bazı kamplarda ısınma imkânı iyi olmadığı için şehirde yaşamayı tercih ediyor. Dolayısıyla biraz böyle opak bir alan yani arada bir gri bir alan var, oradan oraya geçişler var. Ama benim bulunduğum kamp dışı sahamın odak noktası olan kamp dışı Suriyelilerin en yoğun olduğu yere bakacak olursak İstanbul'dan sonra Gaziantep, Şanlıurfa ve Hatay çok benzer rakamlar gösteriyor. Şimdi tabi ki kamp dışı Suriyeliler konusundaki rakamlar biraz bu konuda temkinli olmamız gerekiyor. Çünkü bu rakamlar, kamp içi kadar kayıtlı olmadığı için ulusal ve uluslararası kuruluşların bu konuda farklı tahminleri var. Pek çok Suriyeli bir şekilde kayıt oluyor ama kayıt olmanın da farklı şekilleri var. Çoğunlukla merkezi bir sisteme geçmeyen ama yardım almalarını sağlayacak bir şekilde kayıt olabiliyorlar. Dolayısıyla bu rakamları minimum rakam olarak göz önünde bulundurmak lazım. Çok daha yüksek olduğunu göz önüne almalıyız. Tekrar ediyorum Nisan ayı rakamları, eminim yükselme göstermiştir. Odak çalışmasından bahsettik. Odak çalışmasının sonuçları. Birkaç nokta var belirtmek istediğim. Tabii ki şikâyetleri çok var yaşadıkları ortamdan ötürü. Ancak biraz olumlu bir şeyle başlayalım istedik. Öncelikle memnun oldukları konuları sorduk. Elbette ki güvenlik bunların başında geliyor. Çünkü çok güvensiz bir ortamdan kaçıyorlar ve buna oranla Türkiye'de karşılaştıkları ortam çok daha güvenli. Türkiye'de ücretsiz aldıkları hizmetler ve insani yardımlar. Yerli halktan bazı insanların misafirperverliği. Bunu vurgulamakta fayda var. Türk hükümetinin kendilerine karşı olumlu tutumu misafirperver tutumu. Diğer bölgelere göre yerel halkla kültürel yakınlık. Bunu biraz açmak lazım. Şanlıurfa da çok ciddi oranda bir Arap nüfusu var. Arapça konuşan Türkiyeli nüfusu var. Urfa aslında bu vaka ilginç bir vaka. Buradan çıkan sonuçlar Suriyelilerin özellikle yerli halkla ilişkilerinde en iyi olmaları gereken durumlar. Yani Urfa'da kötüyse diğer yerlerde çok daha kötüdür. Çünkü yerli halkla çok benzerlikler var. Çoğu aynı aşiretlerden geliyor. Arayı sadece bir sınır ayırmış. Pek çoğu aşiretin bir şeyiyle tekrar birleşmek biçiminde kuzeye, Türkiye'ye geçmiş. Büyük benzerlikler var, evlilikler var vb. katılımcıların tamamına yakının mülteci hukuku yerine misafir hukukuna tabi olmaları. Bu uzun uzun üzerinde konuşulabilecek bir konu. Kiraların yüksekliği ve peşin yıllık kira talepleri. Bu feci bir durum aslına bakarsınız. Gidip gördüğüm yerlerde yani bence hijyenik hiçbir koşula sahip olmayan ve insanların hiçbir standardını sağlamayacak yaşantısının, birkaç örnek de göstereceğim, evlerin içerisinde fotoğraf çekmedim yaşamlarına saygı gereğince ama dışarıları çektim. Oradan anlaşılacak. Yani bizlere üstüne para verseler yaşamayacağımız yerler buraları. Ve bu insanlar daha önce sıradan bir odaya, yani bir odada yaşıyorlar, belki bir de antre gibi bir yer var. Eskiden atıyorum 50 lira olan bir yer liraya kiralanıyor ve ahırlar dörde bölünüp her biri oda haline getirip her biri Suriyelilere kiralanıyor. Ve Suriyeli kayıtlı değil kaçabilirler, belki de bir iki ödemeyen olmuştur, durumları da
16 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar 15 dar gelirli diye düşünülüp bu kiralar yıllık peşin olarak alınıyor. Dolayısıyla Suriye den gelen bir kişinin ilk yaptığı şey, bütün bileziklerini satıp yıllık kirayı vermek ve sonra aç aç o evde oturmak. Büyük gelecek kaygısı taşımaları, yaşamaları, yardımların dağıtımında adil ve şeffaf olunmayışından şikayetçi olduklarını gördük. İş imkanları, en çok duyduğumuz bir konu. Çok zor ortamlarda çalıştıklarını söyleyebiliriz. Tabii ki kayıt dışı bir istihdam bu. çok düşük ücretlere çok uzun saat çalıştıklarını söyleyebiliriz. Yerli halka göre çok daha uzun saatler çalışıp çok daha az ücret alıyorlar. Çok ciddi bir rekabet de var kendi aralarında. Şöyle hikâyeler de duydum. İşte Burak Hocanızla diyelim ki birlikte Suriye'den Türkiye ye geldiniz. Burak Hocanız bir fırında çalışmaya başladı. Günde 30 TL alıyor. Ben bakıyorum benim çocuklar, varmış mesela, onlar aç, Burak'ın da işi var. Can arkadaşım olabilir, umurumda olmuyor öyle bir noktada. Çünkü ben hayatta kalma mücadelesi veriyorum. Gidiyorum fırının sahibine ve diyorum ki: sen Burak'ı çıkar, ben senin için 20 TL ye çalışacağım.. O kadar çok bu tip hikâyeleri duyduk ki tabana doğru yarış race to the bottom dediğimiz durum hakikaten yaşanıyor. Ben diyorum ki Türkiye ye kapitalizm Şanlıurfa'dan girdi, bu şekilde vahşi kapitalizm. Her ne kadar yerli halkın arasında Arapça konuşanlar olsa da Türkçe bilmedikleri için gündelik hayatta sıkıntılar yaşıyorlar. Yerel yönetimlerde ve hastanelerde ayrımcılığa uğradıklarını düşünebiliyorlar ve şikâyet edecek bir mercinin olmadığını düşünüyorlar. Çocuklar az önce gökmen hocamız rakamları verdi okullardaki hoca başına düşen öğrenci rakamlarını. Bu durum çocuklar okula gidemezken böyle. Suriyelilerin pek çoğu okula gidemiyorlar. Eğer gidebilseler bu rakamlar çok değişecek. Suriyelilerin gittiği okullar var. Özel bir takım okullar var, çoğu paralı. İmkânı olmayan bunlara gönderemiyor. Bir takım pilot projeler var. Öğrenciler, Suriyeli hocalar işte kendileri gelsin, sadece binayı kullansın ve öğleden sonra Suriyeliler eğitim alsın diye. Tamamen sadece binanın onlara verilmesi. Bu bile yerli halkta çok büyük tepkiler oluşturuyor. Onların bitleri çocuklarımıza geçecek şeklinde, hâlihazırda bitli değillermiş gibi. Katılımcıların önemli bir kısmının şikâyetçi olduğu konular da yine psikolojik destek, kayıt dışı çalıştıkları yerlerdeki koşullar, kadın katılımcıların hem sokakta hem işyerinde sahipsiz olarak algılanmalarından ötürü ayrımcılığa ve zaman zaman tacize maruz kalmaları ve böyle bir durumda nereye başvuracaklarını bilmemeleri, yüksek eğitimli ve meslek sahibi bazı katılımcıların bölgede kendi meslek dallarına çok ihtiyaç olmasına rağmen çok daha düşük vasıfta işlerde çalışmak zorunda oluşları, tahmin edersiniz ki bu ileri düzeyde eğitime sahip olanlar, bir süre daha bu duruma dayanırlar, büyük ihtimalle başka yerlere, Avrupa ya gitmenin yollarını aramaya başlayacaklardır yakında. Herhangi bir meslek eğitimi olmayan ve ilk kez istihdam piyasasına dâhil olan bazı katılımcılarınsa en düşük sınıf işlerde çalışmak zorunda kalmaları ve son olarak bu yine bu alanda çalışma yapan insanların, bu insanlardan boş vaatlerde bulunmaları. İşte bu ankete katılın, haftaya 500 dolarlık çek göndereceğiz gibi, tabi hikâye şeklinde. İnsanlarda bu anlamda yorgunluk var. Bu tip anketlere katılmak istemeyenler çıkıyor. Bizim oradaki binamız, her şeyi belli bir toplum merkezi için sunmamız kredibilitemizi arttıran bir durum oldu. Evet, evler böyle, bu evde yaklaşık dört beş aile yaşıyor, dışarıdan görünüşü bu, yani ortam yıkılıyor. Evlerin içi de oldukça düşük hijyen ve bir takım altyapısal vasıflara sahip diyelim. Bir odada sekiz ile on kişi yatıyor genelde. Hane boyutları oldukça büyük. Bu çalışma gereği bir de odak çalışması yaptık. Bu merkezde çocuklara da hizmet verileceği için çocuklarla da bir odak çalışması yaptık, onların da istek ve taleplerini gördük. Odak çalışmasında özellikle
17 16 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar çocukların ayrımcılığa uğramaktan şikâyetçi olduğunu gördük, büyük travmalar yaşadıklarını görmüş olduk. Hala pek çok çocuk tek başına tuvalete gitmekten korkuyor, bir uçak geçtiğinde hepsi yere yatıyor bombalama mı olacak diye ve çocuklar için hiçbir faaliyet yok. Sokakta çocuklar tarafından dışlanıyorlar, oyun parklarına alınmıyor ve bu kavgalar evlere taşınmasın diye ve yerli halkla ilişkileri bozulmasın diye aileleri çoğunlukla bu çocukları sokağa salmıyorlar. Evlerde son derece izole bir hayat yaşıyorlar. Okula da gitmiyorlar. Burada marjinalleşmeye çok müsait bir grupla karşı karşıyayız. Toplum merkezinde birkaç rekreasyonel aktivite, psikolojik danışmanlık, psikososyal danışmanlık gibi hizmetler verilecek bu çocuklara. İşte onlara olabildiğince yumuşak bir şekilde deneyimlerinden, beklentilerinden bahsetmelerini istedik. Nasıl bir öğretmen istiyorsunuz diye sorduğumuzda önce beni çizdiler, sonra çevirmenimi çizdiler. Buradakilerin, merkezdekilerin ne gibi özellikleri olsun. Çok şekerlerdi gerçekten. Arapça bilmeli öyle değil mi, diyorum. Ben Arapça bilmediğim için beni de kırmak istemiyorlar. Bilmese de olur, çevirmeni olsa da olur şeklinde cevaplar aldık. Şimdi bu ankete gelecek olursak yaptığım ankette bir anket firmasıyla Gaziantep'ten gelen bir anket firmasıyla anlaşıldı. Özel olarak orada Türkçe dil kursunda eğitim gören Suriyeli Türkmenler, anketörlerimizdi. Bunlara ciddi eğitim verildi ve bundan sonra sahaya gittiler. Bunun çok büyük avantajları vardı tabi. Arapça konuşan buluyorsunuz ama şive farklı oluyor, lehçe farklı oluyor, Türkiyeli olması daha farklı, onların toprağından gelmesi farklı. Bir de bu Batıdan bildiğimiz white man s burden bizim de biraz omuzlarımıza yüklenmiş durumda. Yani biz kalkıp da Suriyelilerin evine girdiğimizde, onlara bu soruları sorduğumuzda çok etkileniyoruz, kendimizi kötü hissediyoruz, yardımcı olmak istiyoruz. Bu da bizim objektifliğimizi ciddi anlamda etkileyen bir şey. Onlar için de Suriyeliler tarafından mülakata alınmak bir ankette kendi görüşlerini daha rahat ifade etmelerini sağlayan bir şey. Bu doğrultuda elde ettiğimiz sonuçlar şunu gösteriyor. Tabi ki Urfa'ya sınır olan bölgelerden çok daha fazla Suriyeli geldiğini görüyoruz. Buradakiler Kobani, Hasiçi den son dalga gelenler. Tabi ki problem nerede çıkıyorsa kısaca Suriyeliler oradan geliyorlar dalgalar halinde. Kaç aydır Şanlıurfa'dasınız diye sorduğumuzda büyük bir çoğunluğun, yarısından fazlasının neredeyse altı aydan fazla zamandır orda olduğunu görüyoruz. Bir yıldan fazla zamandır olanlar %30 unu, altı aydan az olanlar %45 ini oluşturuyor. Yani hem çok taze bir popülasyon var hem de bir süredir orada olan bir nüfus var. Dolayısıyla pek de homojen bir nüfus olduğunu bu anlamda söyleyemeyiz. Bir başka nokta göç öncesi ekonomik durumlarını sorduk. Gördüğünüz gibi çoğu kendini ortagelirli olarak ifade etti. Tam bir normal distribution yani, dağılım. Ama günlük hane gelirini sorduğumuzda bu normal dağılım çok ciddi derecede düşüğe doğru şey yapılmış, açlık sınırı zannediyorum elli lira mı günlük hane için, öyle tahmin ediyorum. Çok azının ki toplamın %5 nin günlük geliri elli liranın üstünde. Bunlar hane gelirleri, birey gelirleri değil. Her bir hanede ortalama altı kişi olduğunu göz önüne alın bu veriye bakarken ve günlük geliri hanenin %41 i için % Tabi yardım almak için biraz daha düşük söylemiş olabilirler gelirlerini. Ancak biz anketin en başında herhangi bir maddi yardım için orada olmadığımızı ve sadece eğitim, toplum, sosyal hizmetler için orada olduğumuzu söyledik. Bu eğilimi biraz düşürdüğümüzü düşünüyoruz. Gelelim kira gelirlerine. Bu bahsettiğimiz tek göz yerlere çoğunluğu TL arasında kiralar veriliyor. İnanın yani 50 TL bile çok bu yaşam mekânlarına.
18 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar 17 Başlıca problemlerini sorduğumuzda tabi ki barınma, gıda ve çalışma koşulları en önemli problemler. Burada görüyoruz hiçbir problem önemsiz değil aslında. Hepsi yani ortalamanın üstünde. İletişim problemi bir başka önemli problem. Ayrımcılık, ayrımcılığa uğramak diğerlerine göre daha yaşamsal olmadığı için daha az önemli bir problem. Aynı şekilde taciz, ama kadınların bu soruya cevabına baktığımızda kadınların bu konuyu çok daha yüksek oranda önemsediğini görüyoruz. Şimdi burada ayrımcılık demişken ayrımcılık deneyimleri nasıl acaba diye merak ettik, birkaç soru sorduk. Buradaki 1 hiç ayrımcılığa uğramıyorum, 2 zaman zaman ayrımlığa uğruyorum, 3 sıkça ayrımcılığa uğruyorum bu ortamlarda yanıt kategorileri. Görüyoruz ki sokakta, sosyal ortamlarda, her yerde, iş ararken özellikle ayrımcılığa uğradıklarını, devlet kurumlarında biraz daha az ayrımcılığa uğradıklarını düşünüyorlar ama pek çoğu devlet kurumuna işi düşmemiş. Dolayısıyla bu onun da bir sonucu olabilir. Sağlık hizmetleri de vurgulanan alanlardan biri, ama biraz daha düşük. Okula gidenlerin oranı çocuklar büyüklere sorduk ebeveynlere: çocuklarınız okulda ve sokakta, oyun alanlarında ayrımcılığa uğruyor mu diye. Gördük ki okulda fazla bir ayrımcılık yok ama okula giden de çok yok. Okula gidenler de Suriyeli okullarına gittiği için bu bağlamda değerlendirmek lazım bu sonucu. Sokakta, oyun alanlarında ayrımcılık ise en fazla muzdarip olunan konu burada. Bu çok ciddi bir sıkıntı. Çocuklarla oluşturulan odak gruplarında da bu çok fazla dikkatimizi çekti. Yani neredeyse Türkiye yle ilgili sevdikleri hiçbir şey yok bu çocukların ve bir senedir bu izole hayatı yaşıyorlar ve Türklerle ilişkilerinde ya da Türkiye li çocuklarla bölgedeki çok ciddi problemler yaşıyorlar. Ben aslında bunu ailemle paylaşırken şunu fark ettim. Benim anneannem Girit göçmeni, ilk geldiklerinde oyun parklarından atılırlarmış, dövülürlermiş vs. bu genel bir hoşgörüsüzlüğün bir yansıması aslında. Din, dil, ırk ayırt etmiyor büyük ihtimalle. Ancak tabi burada gelen grubun büyüklüğü ve çocuk sayılarının fazlalığı göz önüne alındığında daha büyük bir ızdırap olduğunu düşünüyorum. Şimdi gelelim geleceğe yönelik beklentilere. Biraz toparlamak lazım. Genel olarak geleceğe yönelik çok harika beklentiler içerisinde değiller. Hayattan beklentileri ortalama, Türkiye deki siyasal durumdan beklentileri yüksek bir o anlamda, haneleriyle ilgili beklentileri oldukça düşük. Şimdi gençlerin bunun nasıl gruplara göre ayrıldığına bakacak olursak gençlerin beklentileri çok daha olumsuz, çok daha düşük beklenti içindeler. Eğitim arttıkça kötümserlik yine artıyor. Eğitimlilerin beklentileri çok daha düşük. Pek olumlu bir hava olacağını düşünmüyorlar altı ay-bir sene içinde. Türkiye de kalınan süre arttıkça yine beklentiler düşüyor ve bu gerçekten çok olumsuz bir durum. yani ne kadar zaman geçirip orayı ne kadar öğrenirlerse buradan bir yol olmaz anlayışı daha da yaygınlaşıyor kısaca. Hane geliri arttıkça kişisel olarak beklentileri artıyor. Fakat kurumsal olarak yani ülke verilerinde sosyotropik beklentiler dediğimiz verilerde azalma görüyoruz. Dezavantajlı gruptakilerde durum daha da bin beter. Görüşülen hanelerin %40 ında hamile ya da emziren bir kadın var. %15 inde evin reisliğini kadınlar üstleniyor. Çok fazla ayrıntılara girmeyeyim bunda. Çünkü birkaç önemli sonuç var son olarak paylaşmak istediğim. Bu gruplar yardım hizmetlerinden daha mutsuz ve barınma, gıda daha büyük problem bunlar için ve beklentileri çok daha düşük. Şimdi gelelim sosyal uyum ve entegrasyon konusuna. Yani bu insanlar yerli halkla nasıl geçiniyorlar? Yani şuradan başlayalım. İlk olarak sosyal mesafeye baktık. Bilmiyorum belki okudunuz önyargıyla da ilişkili bir ölçeğimiz (bogardus social distance scale) var. İnsanlar ne derece bir mesafe hissediyorlar beraber yaşadıkları çoğunluk grubuna, yani Türkiyelilere, bölgedeki Urfalılara.
19 18 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar Burada 5 çok isterim, 1 hiç istemem. Komşu olmak konusunda, iş arkadaşı hatta yakın arkadaş olmak konusunda çok büyük bir sıkıntı içerisinde değiller. Zaten halihazırda iş arkadaşı ve komşu olduklarını düşünecek olursak çok şaşırtıcı değil; ancak aynı evde yaşamak herhangi bir sebepten veya evlenmek konusunda çok daha (ki bunlar sosyal mesafe ölçeğinin çok daha) ileri boyutlarıdır. En zor kabul gören boyutlarıdır. Çok daha düşük olduğunu görüyoruz buna yönelik olumlu tutumların. Peki bunun temelinde ne var diye merak ettim ben. Araştırma yöntemleri almış arkadaşlarımız için bir tazeleme olsun, küçük bir regresyon analizi yaptık, 233 kişinin hepsinin cevaplarının olduğu bir regresyon analizi. Kimler en çok evlenmek konusunda farklı düşünüyor, yerli halktan evlilik konusunun belirleyiciliği. Sık ayrımcılığa uğramışsa, eğer ayrımcılık tecrübesi fazlaysa kesinlikle evlenmek istemiyor, eğitimi arttıysa yerli biriyle evlenmek istemiyor, hane geliri burada istatistikî olarak anlamlı değil, bunu geçiyorum. Olumlu bir hayat beklentisi varsa, genel olarak pozitif bir insansa evliliğe yönelik tutumu da pozitif. Hanede yaşayan sayısı arttıkça evlenmek, bir kurtuluş yolu olarak büyük ihtimalle görülüyor, o kalabalık haneden. Yeni gelmişse yine bir kurtuluş yolu, daha fazla, daha pozitif görüşlere sahip. bir de kurumlara yönelik tutumlara çok kısaca bir bakalım. Kurumlara güvene baktığımızda Türkiye deki kurumlara genel olarak yüksek oranda güvendiklerini görüyoruz. Burada ilginç olan konu şu pek çoğu askerle de sınırda biraz mücadele geçmiş olsa da yine Türk askerine güvenleri var. Bu çalışmada bir kaç yardım kuruluşlarını da sorduk. Ancak tabi ki hükümete güvenleri, en yüksek raddede; çünkü onları buraya kabul edenin hükümet olduğundan eminler. Uluslararası yardım kuruluşları ve uluslararası örgütler ise, şüpheci baktıkları konular. Bunu da Burak Hocanın sunumundaki bu bölgenin neden bu hale geldiği noktasına taşıyacak olursak uluslararası kuruluşlara güven duymamaları, çok da şaşırtıcı değil. Dileyen arkadaşlarımla ayrıntılı raporu paylaşmaktan mutluluk duyacağım. Dinlediğiniz için çok teşekkür ederim hepinize.
20 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar 19 III. TÜRKİYE DEKİ SURİYELİ ALGISI 5 M.Murat ERDOĞAN 6 Suriye de 15 Mart 2011 de başlayan rejim karşıtı gösterilerin kısa zamanda ciddi çatışmalara ve ardından da bir iç savaşa dönüşmesi ile birlikte ülkeden komşu ülkelere doğru ciddi ve dramatik bir insan kaçışı yaşanmaya başlandı. Tarihte eşine az rastlanan boyutlara ulaşan Suriyelilerin yaşadıkları insanî dramı Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (BMMYK) yakın tarihte görülen en büyük göç dalgası olarak nitelemektedir. 22,4 milyon nüfusu olan Suriye de Nisan 2011 sonrasından en az 200 bin kişi hayatını kaybetti, yüzbinlerce insan yaralandı, 6-9 milyon arasındaki insan evini terk etmek zorunda kaldı. BMMYK verilerine göre Ocak 2015 itibari ile en az 3,8 milyon, diğer kaynaklara göre ise 4,5-5 milyon civarındaki Suriyeli ülkesini terk etti. Dördüncü yılına girmek üzere olan Suriye ve Suriyeliler krizinin en önemli muhataplarından birisi, Suriye ile 911 km lik sınırı olan Türkiye dir. Türkiye ye Suriye den ilk toplu nüfus hareketi, tarihinde Hatay ili Yayladağı ilçesindeki Cilvegözü sınır kapısından 252 kişilik bir grupla olmuş, ardından 3,5-4 yılda aralıksız devam etmiştir. AFAD tarafından yapılan açıklamaya göre 1 Mart 2015 itibari ile Türkiye deki kayıtlı Suriyeli sığınmacı sayısı 1,858,000 e ulaşmış, toplam sayının 2 milyon civarında olduğu tahmin edilmektedir. Türk hükümeti ilk olarak zulüm ve savaştan kaçan bu misafirler için sınırların açık olduğunu ve öyle kalacağını, gelenlerin Türkiye deki temel ihtiyaçlarının karşılanacağını ve kimsenin zorla geri gönderilmeyeceği açıklamasını yapmıştır. Uluslararası koruma ilkeleriyle tam uyumlu olan bu politika, uluslararası toplum tarafından da takdirle karşılanmaktadır. Türkiye nin sürecin başından beri ilan ettiği açık kapı politikası zaman zaman bazı aksaklıklar yaşansa da prensip olarak sürdürülmüştür. Nisan 2011 den bu yana, ülkelerinde ortaya çıkan çatışma ortamı, ardından iç savaştan kaçarak açık kapı politikası çerçevesinde Türkiye ye sığınan ve kendilerine geçici koruma sağlanan ve kayıt altına alınan Suriyelilerin sayısı 1 Mart Şubat 2015 itibari ile 229 bini kamplarda olmak üzere 1 milyon 858 bini aşmıştır. Kayıt altına alma çalışmaları devam etmektedir. Ancak özellikle yerel yöneticiler, Türkiye deki Suriyelilerin sayısının 2 milyonu da aştığı görüşünü sıklıkla tekrar etmektedirler. Oldukça dinamik ve değişken bu süreçte sayının tam olarak tespit edilmesi zaman alacak görünmektedir. Ancak Suriye krizinde Türkiye nin özel bir yeri olduğu ve Türkiye nin ülkesini terk eden Suriyelilerin en büyük bölümünü, en az % 58 ini tek başına konuk ettiği açıktır. Türkiye yi % 23 ile Lübnan (1,177,282), % 10 ile Ürdün (623,908), % 5 ile (Kuzey) Irak (242,468) ve % 3 ile Mısır (136,661) takip etmektedir. Diğer bütün ülkelerin konuk ettiği Suriyelilerin (227 bin) oranı ise sadece % 9 dur. 1 Mart 2015 itibariyle Türkiye de bulunan 1,8 milyonu aşkın Suriyelinin sadece % 12 si 10 ilde bulunan ve 6 sı konteyner, 17 si çadır kent ve 1 i de geçici kabul merkezi olmak üzere toplam 24 kampta, geri kalan % 88 i ise Türkiye nin neredeyse tamamına yayılmış biçimde kamplar dışında yaşamaktadırlar. 5 6 Bu çalışmada yer alan veriler ve değerlendirmeler için yazarın Türkiye deki Suriyeliler: Toplumsal Kabul ve Uyum (Bilgi Üniversitesi Yayınevi, 2015) başlıklı kitabından geniş ölçüde yararlanılmıştır Doç.Dr., Hacettepe Üniversitesi öğretim üyesi.
21 20 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar Türkiye deki Suriyelilerin % 53 ünden fazlası 18 yaş altındaki çocuk ve gençlerden, % 75 ten fazlası ise özel koruma ihtiyacı içinde bulunan çocuk ve kadınlardan oluşmaktadır. Bu arada Türkiye de 3,5-4 yılda doğan Suriyeli bebek sayısının bini aştığı tahmin edilmektedir. Bu durum geleceğe yönelik projeksiyonlarda mutlaka dikkate alınması gereken önemli bir husustur. Özellikle kalıcılık sürecinde çocuk ve gençlerin eğitimi ve aile birleştirmeleri nin de önemli gündem maddeleri olacağı dikkate alınmalıdır. Suriyeli Sığınmacıların Ülkelere Dağılımı (Toplam Sayı: ) Suriyelilerin Ülkelere Göre Dağılımı (1 Mart 2015) Diğer Ülkeler 9% MISIR 3% K.IRAK 5% ÜRDÜN 10% TÜRKİYE 48,5% LÜBNAN 23% Kaynak: BMMYK (http//data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id:224) 1 Mart 2015 (Bu tabloda Türkiye için AFAD tarafından 1 Mart 2015 de açıklanan 1,858 bin sayısı esas alınmıştır. Zira BMMYK henüz buradaki sayıyı güncellememiş ve 31 Aralık 2014 itibari ile Türkiye de 1,622,838 Suriyeli olduğunu ifade etmektedir. BMMYK nin verileri dikkate alınarak bir hesaplama yapıldığında Türkiye deki Suriyelilerin toplam içindeki oranı % 42 olmaktadır.)
22 İç Savaşın 4. Yılında Türkiye deki Suriyeli Sığınmacılar 21 İl (Kamp/ Barınma Merkezi olanlar) Türkiye de Kamplarda ya da Kamplar Dışında Bulunan Suriyelilerin İllere Göre Dağılımı Suriyeli sayısı (KD: Kamp Dışı K: Kamp) İl Suriyeli sayısı İl Suriyeli Sayısı İstanbul Çorum 250 Şanlıurfa KD: Şırnak Burdur 250 K: Mersin Çanakkale 200 Konya Nevşehir 180 Gaziantep KD: Ankara Uşak 173 K: Bursa Isparta 160 Batman Eskişehir 150 Hatay KD: Kocaeli Düzce 150 K: İzmir Hakkari 150 Antalya Kırıkkale 150 Kilis KD: Kayseri Sivas 150 K: Diyarbakır Zonguldak 140 Samsun Ağrı 100 Mardin KD: Niğde Amasya 100 K: Aydın Erzurum 80 Elazığ 900 Ordu 80 Adana KD: Denizli 800 Rize 77 K: Yalova 780 Karaman 75 Muğla 750 Kırşehir 70 K.Maraş KD: Siirt 700 Bilecik 50 K: Muş 670 Bingöl 50 Sakarya 670 Çankırı 50 Adıyaman KD: Van 600 Yozgat 50 K: Manisa 550 Edirne 50 Balıkesir 500 Kars 45 Osmaniye KD: Afyon 500 Artvin 40 K: Tekirdağ 480 Akrasay 40 Bitlis 400 Kütahya 33 Malatya KD: Trabzon 330 Kırlareli 30 K: Tokat 320 Bartın 20 Bolu 300 Karabük 10 Kaynak: M.Murat Erdoğan: Türkiye deki Suriyeliler: Toplumsal Kabul ve Uyum, Bilgi Üniv. Yay (AFAD T.C. İçişleri Bakanlığı- BMMYK)