APARTMAN I 1 Octave' getiren sandk ykl at arabas sokan banda durdu. Kasm aynn karanlk leden sonrasnda havann souk olmasna aldrmayan gen adam camlardan birini ap dar bakt. ie gemi sokaklarda insanlarn kaynad bu kalabalk mahallede birden kararan gne armt. Depreen atlarna sven arabaclar, kaldrmlarda birbirine arparak Tazelii kukulu olan ve Adele'in ellerinde daha da tatszlaan balk masaya geldiinde, Bachelard Day'nn 5
EMLE ZOLA (1840/902) 19. yzyl Fransz edebiyatnn en byk yazarlarndan biri olan Emile Zola romanlaryla bir yandan yeni balayan Endstri a'nn toplum ve insan zerindeki etkilerine, dier yandan da o dnem Fransa politik tarihine k tutan bir ayna olmutur. stelik, o ada olduu zere, Zola'nn romanlar Paris gazetelerinde tefrika olarak yaynlanrken yalnzca bask rekorlar krmakla kalmam, gnmzde dahi "romanlar en ok filme alnan Fransz yazar" olarak kalabilmesini salamlardr. Zola'nn nemi bunlarla da bitmez: Bir yandan edebiyatta doalclk (natralizm) adyla yeni bir akmn kurucusu ve en yetkin temsilcisi; dier yandan ann nemli tartmalar ve siyasal kavgalarnda taraf olmutur: rnein, eletirmen kimliiyle izlenimci (empresyonist) resim akmnn ilk savunucusu olarak onlarn mzelerde yer almalarn salayabilmitir. Veya, nl Dreyfus Davas'nn en karanlk gnlerinde yazd bir gazete makalesiyle tm Fransa'y ayaa kaldrm ve bir anda davann gidiini deitirebilmitir. Ksacas, Hugo, Balzac ve Flaubert gibi dev romanclarn sonuncusudur. ***
1840 ylnda Paris'te doan Emile Zola, babasnn erken lm zerine yoksul bir ocukluk geirmi, olgunluk snavnda baarsz olup liseyi bitiremeyeceini anlaynca Hachette yaynevinde bro memuru olarak almaya balamtr. Bu ii srasnda devrinin nemli yazar ve eletirmenlerini tanma frsat bulmu, edebiyata ilgisi artmtr. nceleri edebiyat dergilerinde eletiri, yk ve iir ile balayan yazar, 27 yanda yaynlad Therese Raquin (1867) adl romann kazand byk baar zerine daha sonraki yllarda tmyle romancla dnmtr. Zola daha sonra en iddial projesine giriti. Bu, Rougon-Macquart Ailesi adnda 20 ciltlik bir dizi roman olacakt ve bamsz olarak okunabilen her bir ciltte bu aile bireylerinden birinin yaadklarn anlatacakt. Bu olaylar dizisi Fransa tarihindeki en baskc ve yoz dnem olan, Louis-Napoleon'un darbesiyle (1851) balayan kinci mparatorluk anda geecek ve Paris Komn (1872) ile son bulacakt. 1877-1893 arasnda tamamlad Rougon-Macquart dizisi Zola'y ne ve paraya kavuturdu. Bu dizi iinde yer alan L'Assomoir (1877), Nana (1880) ve Germinal (1885) adl yaptlar gnmze kadar en ok okunan ve filme alnan romanlar olmulardr. ***
Bu arada, ikinci evliliini de yapp zel yaamn dzene koydu. 1870'te Alexandrine Meley ile yapt ilk evliliinden ocuu olmaynca, uzun sre arkadalk ettii Jeanne Rozerot ile evlenmi ve bu evlilikten iki ocuu olmutur. Zola daha sonra baka roman dizileri de denedi, fakat hibiri Rougon-Macquart dizisi kadar baarl olamad.
Zola ve ei 29 Eyll 1902'de evlerindeki mineden szan dumandan uykuda zehirlendiler. Yardm gelebildiinde Zola lm, kars kurtulabilmiti. Cenazesi devlet treniyle kaldrlp Pantheone'a gmld. ***
Dreyfus Olay. Fransz ordusunda grevli Albert Dreyfus adndaki gen bir subay Almanya hesabna casusluk ettii iddiasyla vatana ihanet suundan yarglanm ve 1894 ylnda mr boyu hapse mahkm edilmiti. Ancak, bu davada kantlarn yeterli olmad ve kararda Dreyfus'n Yahudi asll olmasnn etkili olduu ksa srede anlalmt. Fransz basnnda balayan ve 12 yl sren bu tartma dnemin toplumsal ve siyasal yapsnda derin izler brakmtr. Dreyfus'un susuz olduuna inanan Zola 13 Ocak 1898 tarihli L'Aurore gazetesinin ilk sayfasn tmyle kaplayan ve nl J'Accuse! (Suluyorum!) szleriyle balayan bir ak mektup yaynlad. Bu yaz zerine, orduya hakaret suuyla yargland ve mahkm edildi. Zola yargtay kararn beklemeden ngiltere'ye kat. Daha sonraki gelimeler sonucu, Dreyfus karar bozuldu ve Zola Fransa'ya geri dnd. Getiimiz yl (1998) Zola'nn ansna J'Accuse! mektubunun dev bir kopyasnn bez afii Paris alanlarnda sergilendi. ***
Apartman (Pot-Bouille) adl roman 20 ciltlik Rougon-Macquart Ailesi dizisinin 10. kitabdr. Bu eviriyle Trkede ilk kez yaynlanmaktadr. Zola dizide daha nce yaynlad L'Assomoir (Trke'ye Sen Bir Melektin adyla evrilen) romannda alkolik bir ii ve ailesinin yaad yoksulluu anlatarak endstri devrimini sulamt. Kendi szleriyle "imdi kentsoylu snfyla hesaplama zaman geldi", diyerek yazmaya balad Apartman adl romannda, o yllarda yeni balayan apartman yaam ortamnda, saygn kentsoylularn kirli amarlarn ortaya dkmektedir. Roman yaynland andan balayarak tartmalar yaratm, aalama ve mstehcenlik sulamalaryla birok hukuk davasna yol amtr. Zola'nn en srkleyici romanlarndan biridir. Bekir Karaolu
Octave' getiren sandk ykl at arabas sokan banda durdu. Kasm aynn karanlk leden sonrasnda havann souk olmasna aldrmayan gen adam camlardan birini ap dar bakt. ie gemi sokaklarda insanlarn kaynad bu kalabalk mahallede birden kararan gne armt. Depreen atlarna sven arabaclar, kaldrmlarda birbirine arparak
geen insanlar, maazalardan akan tezgahtar ve mteriler onu artyordu; nk her ne kadar Paris'in daha temiz olmasn umuyorsa da bu kouturmacay beklemiyor, burann gzpek adamlarn itahna ak bir kent olduunu duyumsuyordu. Arabac eilerek sordu: - Choiseul Geidi mi demitiniz? - Hayr; Choiseul Soka... Yeni bir ev olduunu sanyorum. Araba hemen yandaki soka dnnce ev batan ikinci konumdayd: Drt katl byk apartmann ta duvarlar komu evlerin yosunlam duvarlar yannda pek kararmam saylmazd. Kaldrma inen Octave evi, aadaki ipeki dkkanndan ortadaki giri katna ve en stte terasa alan geri daireye kadar yle bir szd. Birinci katta kk kadn ba yontularyla ssl balkon demirleri, ta zerine dorudan yontulmu pencere doramalar vard. Onun altndaki giri kaps ok daha sslyd, iki melein tuttuu kap numaras gaz lambasyla aydnlatlmt. Sarn, iman bir adam kapdan karken Octave' grnce duraklad: - Vay! Geldiniz demek! Sizi yarn bekliyorduk. - Plassans'dan bir gn nce ayrldm, dedi gen adam; yoksa oda henz hazr deil mi? - Oh! Hazr, hazr... On be gn nceden kiraladm ve hemen istediiniz gibi dettim. Gelin sizi dairenize gtreyim. Octave'n itirazlarna karn onunla ieri girdi. Arabac sand kaldrma indirmiti. Kapc dairesinde dikilen, yz diplomat tral bir adam ciddi bir yzle Moniteur gazetesini gzden geiriyordu. Ama kaps nne ylan sandkla ilgilenmeye gnl indirdi; dar gelip kendi deyimiyle nc katn mimarna sordu: - Msy Campardon, gelen beklediiniz bay m acaba? - Evet, Msy Gourd, bu bay drdnc kattaki oday adna kiraladm Msy Octave Mouret. Odasnda yatacak ve yemekleri bizimle yiyecek... Bay Mouret karmn akrabalarndan olur. Octave giriteki yapay mermer duvarlar ve tavan sslemelerini inceliyordu. Dipteki betonla kaplanm avlu souk bir hava veriyordu. Avlunun kesinde bir arabac koumlarn bezle siliyordu. Bu avlunun gne grd sylenemezdi. Bu arada kapc Gourd sandklar inceliyordu. Onlar ayakkabsyla yoklayp ar olduklarn anlaynca daha saygl
oldu; servis merdiveninden tatmak iin bir hamal arayacan syledi. Kapdan ieri bard: - Madam Gourd, ben kyorum. Kapc dairesinde, demesi krmz iekli halyla kapl kk bir salon grnyordu. Kaps yar aralk bir yatak odasnda koltua uzanm, ba kurdeleli iman bir kadn hibir ey yapmadan oturuyordu. - Haydi! kalm, dedi mimar Campardon. Koridorun maun kapsn iterken kapc hakknda bilgi vermek istedi:
- Msy Gourd daha nce Dk d Vaugelade'n hizmetinde alm. - yle mi? dedi Octave. - Evet; sonra Mort-la-Ville'den dul bir kadnla evlenmi, hatta orada bir evleri var. Emekliye ayrlmak iin kira gelirlerinin bin franka kmasn bekliyorlar. ok uygun bir kapc ailesi... Koridor ve merdivenin sslenmesi iin epey uralmt. Yaldzl bir kadn bst zerine kondurulmu gaz lambas, duvarlardaki yapay mermerler, demir trabzann maun kaplamas ve merdivenlerdeki krmz hal gz kamatryordu. Ama Octave'n dikkatini eken baka eydi: Havada bir sera scakl, birisinin yzne fledii scak bir soluk var gibiydi. Sordu:
- Ah! merdivenleri de styorlar, yle mi? - Sanyorum, dedi Campardon. imdilerde yaamasn bilen ev sahipleri bu harcamadan kanmyorlar. Bu apartman ok, ok iyidir... Greceksiniz, azizim, dairelerde oturanlar ok uygun insanlardr. Merdivenleri karken bir yandan da dairelerde oturanlar sayyordu. Her katta biri n cepheye, teki avluya bakan iki daire vard. nce giri katnn tmn kaplayan ve ipeki dkkannn sahibi Msy Auguste Vabre'dan sz etti. Kendisi apartman sahibinin byk oluydu. Birinci katn avlu tarafndaki dairede mal sahibinin dier olu Teophile Vabre, n tarafta da mal sahibinin damad ve yargtayda danman olan Msy Duveyrier kaynbabasyla birlikte oturuyordu. - Daha krk be yanda yksek mahkemede grevli, nasl yaman adam, deil mi? dedi Campardon ve ekledi: Her katta su ve havagaz tesisat var.
Her katn holnde, merdiveni soluk bir gn yla aydnlatan bir pencere ve nnde kk bir banket vard. Mimar yal kimselerin burada oturup soluk alabileceklerine dikkat ekti. kinci kat geerken dairelerde oturanlar hakknda bilgi vermeyince Octave sordu:
- Ah! Onlar kimse ne tanr, ne de grr. Her yerde ufak bir kusur bulunur derler ya... Adam muhasebecilik yapyormu. Bunu sylerken aa gren bir anlatm vard. Ama nc katta neesi yerine geldi. Avluya bakan daire ikiye blnmt: Birinde yalnz yaayan talihsiz bayann ad Madam Juzeur'd. Dierini kiralam olan ok soylu beyefendi haftada bir gn ileri iin geliyordu. Campardon bunlar sylerken bir yandan da n tarafa bakan dairenin kapsn ayordu: - Buras da bizim yerimiz; ierden anahtarnz almam gerekiyor... nce sizin odanza kalm, sonra eimle grrsnz. Yalnz kald o iki dakika iinde Octave merdivendeki sessizliin iine ilediini duyumsad. Trabzana eilip aa ve yukar bakt. Bu sessizlik sk skya kapal kentsoylu salonlarnn l sessizliiydi. Kapal kaplar ardnda drst kazanlm paralarn uurumlar vard. Campardon anahtarla geri geldi.
- imdi sizin kata kalm. Komularnz mkemmel insanlar: n tarafta Josserand ailesi var: Baba Saint-Joseph kristal
fabrikasnda kasadarlk yapyor. Evlenecek iki kzlar var. Sizin taraftaki komunuz Pichon ailesi; para iinde yzmyorlar, ama terbiyeli bir kar koca... Byle bir apartmanda bile her yerin kiralanmas gerekir, deil mi? nc kattan sonra krmz hal bitiyor, gri bir muamba balyordu. Byle saygn bir evde oturaca iin keyiflenen Octave bunu biraz buruk karlad. Odasna giden koridora doru mimarn peinden yrrken, yandaki yar ak kapdan bir beiin banda duran gen bir kadn grd. Kadn grltye ban kaldrd. Sarn kadnn ak renk gzleri bo bo bakyordu. Octave'n zihninde bu bak kald, nk kadn yakalanm gibi yz kzararak kapy kapad. Campardon sonunda servis merdivenine bitiik bir kapnn nnde durdu. Daha yukarda hizmetilerin odalar bulunuyordu. - te buras sizin yeriniz.
Olduka byk ve kare eklindeki oda mavi iekli gri duvar ktlaryla kapl ve sade denmiti. Bir paravanayla ayrlan yatan bir kesinde el ykamaya yetecek kadar bir tuvalet masas konmutu. Octave dorudan pencereye gitti. Yeilimsi bir aydnln dt avluda beton zeminin bir kenarnda bakr bir musluk parlyordu. Ve yine sessizlik; birbirinin ei beyaz perdeli sra sra pencerelerde ne bir iek sakss, ne bir ku kafesi bulunuyordu. Sol taraftaki bitiik apartmann duvarn saklayabilmek iin zerine yalanc pencereler boyanmt. - Ah! Buras tam bana gre! dedi Octave sevinle. - Sahi, deil mi? Kendime kiralyormu gibi dettim. Mobilyalar nasl? Gen bir adama balang iin bu kadar yeterli. Daha sonra, bakarz... Octave onun ellerini skarak teekkr etmek isteyince, ciddi bir sesle ekledi:
- Yalnz, azizim, sakn ha! Burada fazla grlt etmek yok; zellikle kadn getirmeyin! nann bana, bir kadn getirdiiniz duyulursa ayaklanma olur. - Endie etmeyin, derken gen adam biraz endieliydi. - Yok, sahiden sylyorum, ba derde girecek olan benim... Evi grdnz: Yksek bir kentsoylu ahlakna sahip, hatta aramzda kalsn, biraz fazla saygn bir havas var. Grdnz gibi, ne bir ses, ne bir grlt... Bir ey olur da Msy Gourd mal sahibi Msy Vabre'a ikayet ederse ikimizin de ba belaya girer. yleyse, ikimizin de iyilii iin, apartmana saygl olun. Bu kadar saygnl beenen Octave ant iti. O zaman Campardon, evresine bir gz atp gz krpt ve fsltl bir sesle:
- Ama darda kimse size karamaz, deil mi? Paris bu iler iin yeterince byk, herkese yer var. Aslnda benim gibi bir sanat bunlar umursamaz. Bir hamal sandklar karyordu. Yerleme bitince mimar Octave'n temizleniini bir baba gibi izledi. Sonra ayaa kalkt: - imdi, inip karm grelim. nc kattaki dairelerine gelindiinde esmer, ince yapl ve fettan bir hizmeti kz hanmnn ii olduunu bildirdi. Campardon gen dostunu rahat ettirebilmek iin ona daireyi
gezdirdi. Yaldzl ve beyaz boyal byk salonun yannda yeile boyal kk bir salonu alma odasna dntrmt. Yatak odasna giremediler; daha sonra girdikleri yemek odas tmyle ahap deliydi. Octave hayran kalmt: - Ah! Ne kadar zengin duruyor!
- Gerekten yle. Bu ev gze ho gelecek biimde yaplm, ama duvarlar fazla kurcalamamak gerekiyor; on iki yllk yap, imdiden atlaklar balam... Ama yine de salam saylr, bizi gtrr. Solda avluya bakan oda kz Angele'in yatak odasyd; bembeyaz boyas bu kasm akamnda odaya bir mezar hzn veriyordu. Koridorun sonundaki mutfa, her eyi grmek gerekir diyerek mutlaka gstermek istedi. - Girin, dedi kapy iterek. Mutfakta bir grlt koptu. Souk olmasna karn ardna kadar ak olan pencerenin nnde esmer hizmeti kz ve yal, iman a kadn vard. kisi de srtlar gerilmi bir biimde avludan aa baryorlard. Dar avlunun karanlndan ykselen kahkaha ve svg dolu barlar onlara yant veriyordu. Bu sanki bulak suyunun boca edilmesi gibi bir eydi; tm apartmann hizmetileri ilerini boaltyorlard. Octave ana merdivenin saygn havasn anmsad. ki kadn bir nseziyle geri dndler. Efendilerini bir beyle birlikte karlarnda grnce donakaldlar. Hafif bir slk sesi zerine avludaki tm pencereler birer birer kapand ve o lm sessizlii geri geldi. - Nedir bu, Lisa? diye sordu Campardon.
- Ah efendim, dedi hizmeti kz, yine pasakl Adele penceresinden aa hayvan barsaklar atm. Efendim Msy Josserand'a iki ift laf etse iyi olur. Campardon bu ie karmak istemediinden ciddi bir yzle geri kt. alma odasna dndklerinde Octave'a yapt aklamalar srdrd: - te grdnz gibi, her katta ayn yerleim dzeni yineleniyor. Ben nc katta olduum halde iki bin be yz frank kira dyorum. Kiralar her geen gn artyor... Msy Vabre bu apartmandan en az yirmi iki bin frank kira alyordur. Daha da artaca syleniyor, nk Borsa Alan'ndan Opera'ya yeni bir cadde alaca syleniyor. u ie bakn, on iki yl
nceki yangndan ucuza kapatt arsaya yapt bu yapnn byle deerleneceini kim bilebilirdi ki? alma odasndaki resim masasnn zerinde Octave kk bir Meryem Ana yontusu grd. aknln gizleyemeden Campardon'a bakt, nk onu Plassans'da dine pek nem vermedii gnlerinden tanyordu. Ah! Size sylememitim, dedi Campardon hafife kzararak. Evreux Blgesi kiliselerinin resmi mimarlna atandm. Fazla bir ey deil, ylda iki bin frank kadar bir ey getiriyor ite. Arada bir oraya kadar gitmek gerekiyor. Ama bizim iimizde insan kartvizitine kilise mimar yazdrabilirse iyi oluyor. Yksek sosyetede aldm ileri bir bilseniz. Konuurken Meryem Ana yontusuna bakyordu. - Aslnda bu din ileri benim umurumda deil! diye sylendi. Fakat Octave'n gldn grnce endielendi. Bu gen adama niye ak konuuyordu ki? Ciddi bir sesle cmlesini dzeltmeye alt: - Umurumda veya deil... ah, azizim, siz de buralarda biraz yaaynca herkes gibi davranacaksnz. Bylece krk iki yandan, yaamn boluundan sz ederek iman karnyla elikili bir karaduygu havasna brnd. IV. Henri gibi sakal tra ve dank salaryla vermeye alt sanat havasnn gerisin...
Yo Acuso, Emile ZolaDocuments
Le Paris de Zola Descriptions de Paris par Emile Zola.Documents
Lettres inedites a Emile ZolaDocuments
Emile ZOLA – « Les Romanciers naturalistes » - 1881premiere-langevin.e- ?· Emile ZOLA – « Les…Documents
Zola, Emile - Visul (v1.0)Documents
Emile Zola - Trbuh ParizaDocuments