Halkara Özbegistan: Kerimowyň ornuny kim tutar? Awgust 30, 2016
78 ıaşly prezident Yslam Kerimow keselhana düşeli bäri Özbegistan howsalaly ıagdaıy başdan geçirıär. 29-njy awgustda kiçi gyzynyň Instagramda bildirmegine görä, Kerimow beınä gan inmeden ejir çekıär.
Özbegistanda, Orta Aziıada we ondan uzaklarda hem köp adamlar Kerimow ölse ıa-da mundan soňra prezidentlige ıaramasa, näme bolar diıip, özlerine sorag berıärler. 1991-nji ıylda Sowet Soıuzynyň çökmegi bilen garaşsyzlyga çykan ıurdy dolandyryp gelen ıeke-täk lideriň ornuny indi kim tutar ıa onuň ıerine kim gelip biler?
Özbegistanyň konstitusiıasyna laıyklykda, eger prezident öz wezipesini ıerine ıetirip bilmese, onuň ygtyıarlylygyny üç aı möhlet bilen parlamentiň ıokarky palatasynyň başlygy - häzir köp tanalmaıan Nigmatulla İuldaşow öz üstüne almaly.
Giňräk alanyňda-da, bu ugurda ileri tutulıanlaryň sanawy uzyn däl. Ol diňe üç adamdan ybarat.
Köpleriň pikiriçe, mirasdüşer 2003-nji ıyldan bäri hökümete baştutanlyk edip gelıän 58 ıaşly Şawkat Mirziıaıew. Ol Kerimowyň watany Samarkant welaıaty bilen goňşy Jyzak welaıatyndan. Ony jyzakly tire-taıpalar goldaıarlar, Samarkantdakylaryň hem ony goldamagy ähtimal. Kerimowyň hassahana düşendigi baradaky ıeke-täk resmi beıanatyň Mirziıaıewiň ıolbaşçylygyndaky Ministrler kabinetinden berlendiginiň uly ähmiıete eıe bolmagy ähtimal.
Oruntutarlyk prosesinde tireler
Oruntutarlyk prosesinde tireler möhüm rol oınarlar. Yzgytsyzlyk bilen höküm sürüp, başgaça pikirlenıänlere o diıen çydamlylyk görkezmän gelen Kerimow dürli tireleriň arasynda deňagramlylygy saklap, olary biri-birine garşy oınatmaga gaty ökdedi.
Tankytçylaryň käbiri Mirziıaıewi pikirlenmekden agressiwlige ıakynrak diıip häsiıetlendirıärler. 1996-njy ıyldan 2001-nji ıyla çenli Jyzakda welaıat häkimikä onuň welaıatdaky ıagdaıdan zeırenmäge milt eden azyndan bir daıhana fiziki taıdan hüjüm edendigi aıdylıar.
Özbegistanyň ıokary derejeli resmileriniň arasynda Mirziıaıewe "beıni" däl-de, "ıumruk" hökmünde garalıar. Munuň onuň prezident bolmagynyň öňüni bökdemezligi mümkin. İöne käbir synçylar, eger ol prezident bolsa, onda onuň hökümeti giňden tankytlanylıan Kerimowyň hökümetinden has repressiw bolar diııärler.
Özbegistanyň soňky bäş ıyllykda öz konstitusiıasyna ownuk-uşak üıtgetmeleri girizip gelendigini bellemek gerek. Kagyz ıüzünde hem bolsa, käbir üıtgetmeler premıer-ministriň güıç-gudratyny artdyrdy. Munuň Mirziıaıew üçin gowy alamat, hatda goldaw bolmagy hem mümkin.
İöne Samarkant tiresi tirebaşy Ismail Jurabekowyň 1990-njy ıyllarda eden hereketleri sebäpli az-kem gözden düşdi. Jurabekow 1980-nji ıyllarda Kerimowyň Kommunistik partiıanyň hatarynda beıgelmeginde uly rol oınady. 1990-njy ıyllarda ol hökümet wezipeleri we söwda eıeçilikleri bilen sylaglandy. İöne Jurabekow öz wagtynda artyk güıç-gudrata eıe boldy. Oba hojalyk ministri wezipesinden aırylyp, pensiıa çykarylanyndan az wagt soňra, ıagny 1999-njy ıylyň fewralynda Daşkentde partladylan bombalarda onuň eli bar diıen myş-myşlar ıaırady.
“Iň gudratly adamlaryň biri”
Bu partlamalardan soň ıene hökümete dolanyp gelen Jurabekow 2004-nji ıyla çenli hökümet işinde galdy. İöne Kerimowyň öz watany Samarkant tiresi bilen bolan gatnaşygy gowşap ugrady. Jurabekow syıasatdan we jemgyıetçilik işinden gyra çekileli bäri aradan köp wagt geçen hem bolsa, bu gatnaşygyň näderejede düzelendigi belli däl.
Kerimowyň ıerini almagy mümkin ıene bir adam maliıe ministri, 56 ıaşly Rustam Azimow. Azimow daşkentli we Daşkent tiresinden. Ol 1998-nji ıyldan bäri maliıe işleri bilen ilteşikli dürli hökümet wezipelerinde boldy.
Azimowa Mirziıaıewden has çylşyrymly şahsyıet diılip garalıar. Onuň daşky dünıä bilen iş salyşmakda has köp tejribesi bar. Garaşsyzlygyň deslapky ıyllarynda Azimow Özbegistanyň Milli bankynyň daşary işjeňliklerine ıolbaşçylyk etdi. Ol İewropanyň Dikeldiş we ösüş banky bilen iş salyşmakda Özbegistanyň belli adamy.
Hökümdar bolmak ätimallygy o diıen ıokary bolmadyk üçünji kandidat Milli howpsuzlyk komitetiniň başlygy 72 ıaşly Rustam Inoıatow. 1995-nji ıyldan bäri bu komitete ıolbaşçylyk edip gelıän Inoıatow Özbegistanyň iň gudratly adamlarynyň biri hasaplanıar. Ol Daşkent tiresine degişli.
Hökümdarlyga getirıän adam
Köp adamlar ony Kerimowyň saglyk ıagdaıy ıaramazlaşan soňky ıyllarda möhüm rol oınap geldi diıip hasap edıärler. Ony Kerimowyň uly gyzy Gülnaranyň döwlet işindäki roluny aşak düşürmek üçin alnyp barlan kampaniıada eli bar diıip güman edıänler hem ıok däl. Gülnara ondan ozal dünıäni aılanyp ıören bir söwdagär aıal hasaplanıardy. İöne halkara telekommunikasiıa kompaniıalary bilen baglanyşykly korrupsion masgaraçylykda ady çykyp ugranyndan soňra Gülnaranyň öı tussaglygynda saklanıandygy aıdylıar. 2014-nji ıyldan bäri hem ol köpçülikde göze ilenok.
Inoıatowyň ıaşynyň uludygy onuň prezident bolmak ähtimallygyny gowşatsa-da, onuň täze hökümete geçiş prosesinde rol oınamak mümkinçiligi ıok däl.
Inoıatowa hökümdar däl-de, beılekileri hökümdarlyga getirıän adam diıip garalıar. Geçen on ıyllykda ondan alnandygy bilinıän diňe bir surat bar. Ol hem Hytaıyň howpsuzlyk resmileri bilen duşuşanda düşürilen surat. Onuň jemgyıetçilikde göze ilip ıörmegi halamaıandygy belli.
İöne onuň goldawy bolmasa, Özbegistanyň indiki prezidenti bolma ıa ıurdy kynçylyksyz dolandyrma mümkinçiligi hiç bir adamda ıok diıerlik.
Käbir habarlarda Inoıatowyň Mirziıaıew bilen gatnaşygynyň gowudygy aıdylıar. Şol sebäpden onuň Özbegistanyň geljekki prezidenti bolmakda Mirziıaıewi goldamagy mümkin. İene bir bellenmeli zat, Inoıatowyň güıç-gudratynyň Jurabekow syıasatdan çekileninden soňra pugtalanandygy. Milli howpsuzlyk komitetiniň başlygy Samarkant tiresiniň gowşak taraplaryna ıetik bolmaly.
Ikisi-de Daşkent tiresinden bolany üçin Inoıatow Azimowy goldar diıen pikir logika has ıakyn görünse-de, taıpa-tireleriň arasyndaky deňagramlylygy saklamak aňsat däl. Sistemany hem şu wagta çenli bir samarkantly prezident we daşkentli täsirli resmiler saklap geldiler. Şol sebäpden asudalygy saklamak üçin Azimowyň mährinden geçilmegi mümkin.