Orta büyüklükte güçler ve pandemi: Hegemonya çöküyor mu?
Yazar: M. Sinan BirdalTarih: Haziran 24, 2020
Brookings Enstitüsü’nden Bruce Jones, Foreign Affairs dergisine yazdığı yazıda dünyada pandemi konusunda orta büyüklükte güçlerin (OBG) liderlik edip edemeyeceğini sorguluyor. Çin ve ABD salgın üzerinden bir kamu diplomasisi savaşına girişmişken Almanya, Fransa, İngiltere ve diğer G-7, G-20 üyesi ülkeler uluslararası iş birliğini ayakta tutmaya çalıştılar.
Bu davranış uluslararası ilişkiler kuramındaki OBG diplomasisi kavramıyla örtüşüyor. Buna göre OBG’ler çok taraflı diplomasiyi tercih eder. Bunda şaşılacak bir şey yok, çünkü tek başına hareket edebilen büyük güçlerin aksine OBG’ler çok taraflı kurumlar ve inisiyatifler vasıtasıyla nüfuz elde eder ve arzuladığı hedeflere ulaşabilir. Kurama göre OBG’ler niş (niche) diplomasisi uygular. Mimaride oyuk, girinti anlamına gelen niş kavramı uluslararası ilişkilerde belirli bir konuya odaklanmayı tarif eder. Güç kapasiteleri sınırlı olan OBG’ler belirli bir niş seçip, bunun üzerinden diplomaside etkin olmayı hedefler. Kamu diplomasisi açısından bu nişin OBG’lerin görünürlüğünü ve prestijini arttıracak bir konu olması icap eder. Yani, seçilen niş OBG’lerin uluslararası imajını yansıtmalıdır.
Bu bağlamda, bütün dünyanın dikkat kesildiği COVID-19 salgını OBG’ler için ideal bir niş oluşturuyor. Büyük güçlerin iş birliğini terk ettiği ama insan sağlığı için zaruri bir konu olan salgınla mücadelede OBG’ler çok taraflı diplomasinin fayda ve nimetlerini gösterebilecekleri bir alan buluyorlar. ABD, Dünya Sağlık Örgütü’nden çekilirken ve aşı geliştirmeye yönelik uluslararası çabaları baltalarken, yeterli ilaç teknolojisi ve fon sahibi olan OBG’ler öne çıkıyorlar. Bu durum uluslararası ilişkilerde hegemonya krizinin tartışıldığı 1970’leri hatırlatıyor.
Başkan Nixon’ın 1971’de Bretton Woods sistemini ilga etmesi üzerine uluslararası ilişkiler kuramında ABD hegemonyasının geleceği tartışılmaya başlamıştı. Özetle tartışmanın iki tarafı vardı: Realist ekolden hegemonik istikrar kuramı ve liberal ekolden işlevselci-kurumsalcı kuram.
Hegemonik istikrar kuramına göre tarih boyunca uluslararası ilişkilerde hegemon olan devlet diğer devletlerin hegemonyaya rıza göstermesini sağlayan (uluslararası para birimi, uluslararası savunma gibi) bazı ortak kurumlar kurar ve işletir. Diğer devletlerin bu kurumlardan elde ettiği fayda hegemonyaya rıza göstermelerine sebep olur. Hegemonik devlet bu faydayı sağlayamadığında hegemonya çöküşe geçer.
İşlevselci-kurumsalcı kuram ise bir kere hegemon tarafından kurulduktan sonra uluslararası kurumların bağımsız bir şekilde varlıklarını sürdürebileceğini iddia eder. Ünlü liberal kuramcı Robert Keohane 1984 yılında yayımladığı Hegemonyadan Sonra adlı çalışmasında uluslararası iş birliğinde çıkarları olduğunu keşfeden devletlerin hegemon bu kurumları terk etse de iş birliğine devam edeceğini öne sürer.
İki kuram arasındaki görüş ayrılığı son kertede şu noktada billurlaşır: Savaş olasılığı. Hegemonik istikrar kuramına göre hegemonya istikrar ve iş birliği sağlar, hegemonyanın çökmesi işbirliğinin bitmesi ve yeni bir dünya savaşının çıkması anlamına gelir. Savaştan galip gelen taraf yeni hegemon olarak tekrar istikrarı tesis eder. Kurumsalcı kurama göre ise hegemonyanın çökmesi savaş anlamına gelmez, çünkü uluslararası kurumlar hegemonun sağladığı istikrarı ikame edebilir. Üstelik modern uluslararası ilişkilerde ekonomi, çevre gibi klasik realizmin yüksek siyasetten saymadığı konular ve bu konulara eğilen OBG’ler önem kazanmıştır.
Uluslararası ilişkiler literatüründe hâlâ ciddi bir yer tutmakla beraber her iki kuram da 1970’lerde ABD’nin pozisyonunu yanlış okudular. 1968 hareketleri, 1971’de doların altına çevrilebilirliğinin iptal edilmesi, 1973 petrol krizi, 1975’te Vietnam Savaşı’nın kesin bir yenilgiyle sonuçlanması bu kuramcılara ABD’nin üstünlüğünün bitmekte olduğunu düşündürtüyordu. Ancak bütün bu gelişmeler aslında ABD hegemonyasının çöküşünün değil dönüşümünün işaretleriydi. Peki, bugünkü işaretleri nasıl okumalı?
Trump yönetiminin “Önce Amerika” yaklaşımı ABD’nin pandemi başta olmak üzere birçok uluslararası ve küresel sorunda liderlik iddiasından vazgeçmesine neden oldu. Trump’tan sonra başa gelecek bir yönetim uluslararası liderliği tekrar ele alabilir (giderek izole olan Bush’tan sonra Obama’nın nasıl bir heyecan yarattığını hatırlayalım). Ancak Trump’ı var eden toplumsal ve ekonomi politik dinamikler meselenin sadece Başkanın nev’i şahsına münhasır karakteriyle açıklanamayacağını gösteriyor. 1970’lerdeki dönüşüm neoliberalizme geçişte yeniden yapılandırılan Amerikan devleti ve uluslararası hegemonyasıyla ilgiliydi. Bu siyasi hamlenin arkasında 1950’lerden beri ABD ve Avrupa’da olgunlaştırılan bir doktrin, çıkarlar birliği vardı. Bugün böyle bir dogmanın, bir ortodoksinin olmadığını görüyoruz. Peki bu durum OGB’lerin önünü açar mı? Hegemonya sonrası bir döneme mi geçiyoruz? Bunu başka bir yazıda ele alalım.
‘Savunma yürüyüşü’ nasıl savunulmalı?
Ayasofya Müzesi! (3)
Antifa, Trump’ın İncili ve Laiklik
Mehmet S. Kesimoğlu Çarşamba Söyleşileri’nde