Sultan Abdülmecid Dönemi’nde inşa edilen ve tahta çıkmaya aday olan veliahdların ikametine ayrılan Dolmabahçe Sarayı Veliahd Dairesi, Tanzimat’la birlikte, şehzadelerin dışa kapalı sürdürdükleri hayatın sona ermesinin ve serbest yaşama geçişlerinin mimari simgesidir. Sultan Abdülaziz, Sultan V. Murad, Sultan II. Abdülhamid, Sultan V. Mehmed Reşad, Yusuf İzzettin Efendi, Sultan VI. Mehmed ve Halife Abdülmecid veliahdlık dönemlerinde bu daireyi kullanmışlardır.
Veliahd Dairesi’nin bir bölümü yaklaşık yedi yıl süren restorasyon çalışmaları sonrası çağdaş müzecilik standartlarında bir müzeye dönüştürülerek “Milli Saraylar Resim Müzesi” olarak sanatseverlerin hizmetine sunulmuştur. Milli Saraylar Resim Müzesi Türk müzecilik tarihine yeni bir boyut ve bakış açısı kazandırmanın önemine olan inancın ürünüdür.
Müze, tematik bütünlük içinde 11 bölümden oluşmaktadır.
Müzenin ilk bölümü Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz’in portrelerinin yer aldığı salondur. Sultan Abdülmecid’in yaptırdığı Dolmabahçe Sarayı, Osmanlı hanedanının yaşamında ve İstanbul’un kentsel tarihinde bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Dolmabahçe Sarayı’nın bir bölümü olarak Sultan Abdülmecid tarafından kardeşi Sultan Abdülaziz için yaptırılmıştır. Bu nedenle bazı belgelerde Veliahd Dairesi, “Aziz Efendi Dairesi” olarak da geçer. Bu haliyle mekân, saltanat tahtına aday veliahdın yaşadığı yer olarak önemli bir konumdadır.
Bu mekân Halife Abdülmecid Efendi’nin Veliahd Dairesindeki kütüphanesidir. Sultan Abdülaziz ve Hayranıdil Kadınefendi’nin oğlu olarak 1868’de Dolmabahçe Sarayı’nda doğan Halife Abdülmecid Efendi, Osmanlı İmparatorluğu’nun son veliahdı ve son halifesidir. Hat ve müzik başta olmak üzere sanatın hemen bütün alanlarıyla ilgilenen Halife Abdülmecid Efendi, halife seçildikten sonra Dolmabahçe Sarayı’na yerleşmiş, kütüphanesini de Dolmabahçe Sarayı’na taşımıştır. Bu bölümün çevresinde yerli ve yabancı ressamlara ait İstanbul manzaraları yer alır.
İki bölüm, Sultan Abdülaziz Dönemi’nde Paris’teki Goupil Sanat Galerisi’nden alınan tablolardan oluşur. Bu dönemde satın alınan tablolar Sultan Abdülaziz ve yaveri Şeker Ahmed Paşa’nın beğenilerini yansıtır. Osmanlı sarayında Batı tarzında tablolardan oluşan bir koleksiyon ilk kez Sultan Abdülaziz Dönemi’nde, Dolmabahçe Sarayı’nda oluşturulmuştur.
Yapının en ihtişamlı mekânı, ştuk kaplamalı duvarları, kompozit başlıklı plastırlarıyla Merasim Salonu olup, bu salon ünlü Rus Ressam Ayvazovski’ye ayrılmıştır.
Sultan Abdülaziz saray ressamı olarak Polonyalı Ressam Stanislaw Chlebowski ile çalışmıştır. Sultan II. Abdülhamid Dönemi’nde ise İtalyan Ressam Luigi Acquarone ve onun ölümünden sonra, yine bir İtalyan Ressam Fausto Zonaro saray ressamı olarak görev yapmıştır.
Bu bölüm Osman Nuri Paşa, Şeker Ahmed Paşa gibi askerî kimlikleriyle ressam kimliklerini birleştiren ressamların eserlerine ayrılmıştır.
Portreler ve Tarihi Konulu Kompozisyonlar / Osmanlı Sarayında Manzara
Salonun ortasındaki bölüm portreler ve tarihi konulu kompozisyonlara ayrılmıştır. Bu bölümün çevresinde çok sayıda yerli ve yabancı ressamın manzaraları yer alır.