(Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ı., № 2, 30-nji madda)
(Türkmenistanyň 03.06.2017 ı. № 578-V we 02.03.2019 ı. № 131-VI Kanuny esasynda girizilen üıtgetmeler bilen)
Şu Kanun ösümlikleriň tohumlarynyň öndürilmegi, taııarlanylmagy, gaıtadan işlenilmegi, saklanylmagy, ıerlenilmegi, daşalmagy we ulanylmagy, tohumçylyk ulgamynyň guralmagy we işlemegi, şeıle hem Türkmenistanda tohumçylyk babatdaky döwlet gözegçiligini amala aşyrmak babatdaky işiň hukuk esaslaryny belleıär.
tohumçylyk – tohumlaryň öndürilmegi, taııarlanylmagy, gaıtadan işlenmegi, saklanmagy, ıerlenmegi, daşalmagy we ulanylmagy baradaky iş, şeıle hem sortluk we tohum gözegçiligi;
tohumlar – ösümlikleriň sortlarynyň üznüksiz öňdürilmegi üçin ulanylıan ösümlik bölekleri (kökleri, lukowisalary, miweleri, nahallary, tohumlaryň özleri, bitişip gögeren miweleri, çylşyrymly miweleriň bölekleri we başgalar);
tohumlaryň sortlulyk hilleri – tohumlaryň ösümlikleriň belli bir sortuna degişlidigini häsiıetlendirıän alamatlarynyň jemi;
tohumlaryň ekiş hilleri – tohumlaryň ekiş (oturtmak) üçin ıaramlydygyny häsiıetlendirıän alamatlarynyň jemi;
tohumlaryň tapgyry – degişlilikdäki sortuň tohumlarynyň birmeňzeş hili we gelip çykyşy boıunça kesgitli mukdary;
sort gözegçiligi – ekişleri seljeriş, toprak we barlaghana sort gözegçiligini geçirmek arkaly sort arassalygyny kesgitlemek baradaky çäreler;
tohum gözegçiligi – tohumçylyk babatdaky döwlet standartlarynyň we beıleki kadalaşdyryjy namalaryň talaplarynyň berjaı edilmegine gözegçiligi amala aşyrmak, tohumlaryň ekiş hilini kesgitlemek babatdaky çäreler;
ekişleriň seljermesi – sort arassalygyny ıa-da ösümlikleriň sort meňzeşligini, sort ekişleriniň hapalananlygyny, kesellänligini we zyıankeşler tarapyndan zaıalananlygyny kesgitlemek maksatlary bilen sort ekişleriniň derňelmegi;
toprak gözegçiligi – ösümlikleriň we tohumlaryň belli bir sorta degişlidigini anyklamak we ösümlikleriň ıörite meıdançalarda ekilmegi we ösümlikleriň soňraky barlagy arkaly sort arassalygyny kesgitlemek;
barlaghana sort gözegçiligi – tohumlaryň belli bir sorta degişlidigini anyklamak we barlaghana barlagyny geçirmek arkaly tohumlaryň sort arassalygyny kesgitlemek.
2-nji madda. Türkmenistanyň tohumçylyk babatdaky kanunçylygy
Tohumçylyk babatda Türkmenistanyň kanunçylygy Türkmenistanyň Konstitusiıasyna esaslanıar we ol şu Kanundan we Türkmenistanyň tohumçylyk baradaky meselelerini düzgünleşdirıän beıleki kadalaşdyryjy hukuk namalaryndan ybaratdyr.
3-nji madda.Tohumlary öndürmäge we ulanmaga bolan hukuk
Patent bilen goralıan sortlaryň tohumlaryny we garnuwlary öndürmek we ulanmak hukugyna patent eıeleri, şeıle hem tohumçylyk baradaky işiň ygtyıarlylandyrylıan görnüşlerini amala aşyrıan ıuridik we fiziki şahslar eıedirler.
Patent eıeleri, olar tarapyndan ygtyıarly edilen wekiller, şeıle hem olaryň arasyndaky şertnamalar Türkmenistanyň kanunçylygy bilen bellenilen tertipde bellige alynıar.
4-nji madda. Tohumçylyk ulgamy we subıektleri
Tohumlary öndürmek, olary taııarlamak, gaıtadan işlemek, saklamak, daşamak, ulanmak we ıerlemek, şeıle hem tohumlaryň hiline gözegçilik etmek işini amala aşyrıan tohumçylyk subıektleriniň jemi tohumçylyk ulgamydyr.
Tohumlaryň öndürilmegi we taııarlanylmagy, ıerlenmegi, saklanmagy, gaıtadan işlenmegi, daşalmagy, ulanylmagy bilen meşgullanıan ıuridik we fiziki şahslar tohumçylygyň subıektleri bolup durıarlar.
Tohumçylyk ulgamynyň işiniň tertibi tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralary tarapyndan kesgitlenilıär.
II bap. Tohumçylyk babatdaky döwlet düzgünleşdirişi
5-nji madda. Tohumçylyk babatdaky döwlet düzgünleşdirişini amala aşyrıan edaralar
1. Tohumçylyk babatdaky döwlet düzgünleşdirişini Türkmenistanyň Ministrler Kabineti, tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralary, ıerine ıetiriji häkimiıetiň ıerli edaralary we ıerli öz-özüňi dolandyryş edaralary Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde amala aşyrıarlar.
2. Tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralaryna şular degişlidir:
tohumçylyk gözegçiligi boıunça ygtyıarly döwlet edarasy;
oba hojalyk we daşky gurşawy goramak babatda ıerine ıetiriji häkimiıetiň ygtyıarly edarasy;
şeıle hem tohumçylyk bilen baglanyşykly meselelerde:
bäşinji tesimi Türkmenistanyň 02.03.2019 ı. № 131-VI Kanuny esasynda güıjüni ıitiren diıip ykrar edilen;
saglygy goraıyş we derman senagaty babatdaky ygtyıarly döwlet dolandyryş edarasy.
Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň ygtyıarlyklaryna şu aşakdakylar degişlidir:
1) tohumçylyk babatda döwlet syıasatyny kesgitlemek;
2) tohumçylyk gözegçiligi boıunça döwlet edaralarynyň ygtyıarlylyk çygryny kesgitlemek we olaryň işini utgaşdyrmak;
3) ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, şeıle hem eıeçiligiň ähli görnüşlerindäki kärhanalaryň we guramalaryň tohumçylyk babatdaky işini kadalaşdyryp düzgünleşdirmegi amala aşyrmak;
4) Döwlet tohumçylyk gorunyň emele gelmeginiň, saklanylyşynyň we ulanylyşynyň tertibini kesgitlemek;
5) ekinler we sortlar boıunça Döwlet tohumçylyk gorunyň möçberini tassyklamak;
6) tohumçylyk babatdaky işi ygtyıarlylandyrmak hakyndaky Düzgünnamany tassyklamak.
7-nji madda. Tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralarynyň ygtyıarlyklary
1. Tohumçylyk gözegçiligi baradaky ygtyıarly döwlet edarasynyň ygtyıarlyklaryna şu aşakdakylar degişlidir:
1) tohumçylykda işleriň ähli toplumynyň geçirilmegine gözegçiligi üpjün etmek;
2) tohumlyk we oturdylan ekinleriň hiline döwlet standartlarynyň işlenilip taııarlanylmagyny amala aşyrmak;
3) tohumlyk we oturdylan ekinleriň ekiş we sort baha berlişini kesgitlemek, şu meseleler boıunça hemmeler üçin hökmany bolan kadalaşdyryjy resminamalary işläp taııarlamak;
4) eksport we import edilıän tohumlyk we oturdylan ekinleriň döwlet standartlaryna we halkara kadalaryna laıyk gelşine gözegçiligi amala aşyrmak, hil güwänamalaryny bermek;
5) ösümlikleriň sortlary ösdürilende, öndürilende, saklananda, ıerlenende we ulanylanda tohumlyk we oturdylan ekinleriň hökmany barlag düzgünleriniň we kadalarynyň usullaryny işläp taııarlamak we olaryň Türkmenistanyň çäklerinde peıdalanylmagyny üpjün etmek;
6) tohumçylyk babatdaky ylmy barlaglaryň esasy ugurlarynyň kesgitlenmegine gatnaşmak.
2. 5-nji maddanyň ikinji böleginde görkezilen tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralarynyň her biriniň ygtyıarlygy Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanylıan olar baradaky düzgünnamalar bilen kesgitlenilıär.
8-nji madda. Tohumçylyk babatda ıerine ıetiriji häkimiıetiň ıerli edaralarynyň we ıerli öz-özüňi dolandyryş edaralarynyň ygtyıarlyklary
İerine ıetiriji häkimiıetiň ıerli edaralary we ıerli öz-özüňi dolandyryş edaralary tohumçylyk babatdaky ygtyıarlyklarynyň çäklerinde:
1) tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralaryna Türkmenistanyň kanunçylygy bilen olaryň üstlerine ıüklenilen wezipeleri ıerine ıetirmekleri üçin şert döredıärler;
2) hususy tohumçylyk binıadynyň döredilmegine we ösdürilmegine, gymmatly ıerli we dünıä genetik gaznasynyň saklanylmagyna we netijeli ulanylmagyna ıardam edıärler;
3) Türkmenistanyň kanunçylygyna laıyklykda tohumçylyk babatdaky gaıry ygtyıarlyklary amala aşyrıarlar.
9-njy madda. Tohumçylykda döwlet standartlary
Tohumçylyk babatdaky döwlet standartlary tohumçylyk babatda ygtyıarly döwlet edaralary tarapyndan işlenilip taııarlanylıar.
Tohumçylykda döwlet standartlaryny tassyklamak Türkmenistanyň standartizasiıa hakyndaky kanunçylygyna laıyklykda geçirilıär.
10-njy madda. Tohumlaryň güwälendirilmegi
İerlemek üçin niıetlenen tohumlar hökmany güwälendirmäge degişli bolup, ol haısy sorta degişliligi, gelip çykyşy we tohumlaryň ekiş hillerini kepillendirıän görkezijiler boıunça geçirilıär.
Seleksiıanyň gazananlarynyň Döwlet sanawyna girizilen sortlara degişli bolan, ulanylmaga rugsat edilen tohumlaryň güwälendirilmegi oba hojalyk we daşky gurşawy goramak babatda ıerine ıetiriji häkimiıetiň ygtyıarly edarasynyň tohumlyk we oturdylan ekinleriň hiline gözegçiligi amala aşyrıan tohumçylyk boıunça gullugy tarapyndan amala aşyrylıar.
Seleksiıanyň gazananlarynyň Döwlet sanawyna girizilmedik sortlara degişli bolan ulanylmaga rugsat edilen tokaı we derman ösümlikleriň tohumlarynyň güwälendirilmegi degişlilikde oba hojalyk we daşky gurşawy goramak babatda ıerine ıetiriji häkimiıetiň ygtyıarly edarasy we saglygy goraıyş we derman senagaty baradaky ıerine ıetiriji häkimiıetiň ygtyıarly edarasy tarapyndan geçirilıär.
11-nji madda. Tohumçylyk babatdaky işiň ygtyıarlylandyrylmagy
Eıeçiligiň ähli görnüşlerindäki tohumçylyk subıektleri seleksiıanyň gazananlarynyň Döwlet sanawyna girizilen, ulanylmaga rugsat edilen sortlaryň tohumlaryny degişlilikdäki tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edarasy tarapyndan berilıän ygtyıarnama esasynda öndürmäge, taııarlamaga, ulanmaga we ıerlemäge haklydyrlar.
Ygtyıarnama alan tohumçylyk subıektleri tohumçylyk işiniň Döwlet sanawyna girizilıär.
Tohumçylyk babatdaky işiň ygtyıarlylandyrylmagy Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanylıan düzgünnama laıyklykda amala aşyrylıar.
İuridik we fiziki şahslar diňe öz hususy talaplary üçin bolan tohumlary ygtyıarnamasyz öndürmäge haklydyrlar.
III bap. Tohumlaryň görnüşleri
12-nji madda. Ösümlikleriň sortlarynyň tohumlarynyň görnüşleri
1. Üznüksiz öndürilmeginiň tapgyryna laıyklykda tohumlaryň şu görnüşleri kesgitlenilıär:
arkaly (birinji we soňraky arkaly tohumlary, şeıle hem birinji nesiliň garnuw tohumlary).
2. Tohummaıa tohumlary diılip ösümligiň sortunyň originatory ya-da onuň ygtyıarly adamy tarapyndan tohumhana meıdançalaryndan alnan we doly barlaghana seljermesinde barlanan ösümlik tohumlaryna aıdylıar.
Ösümligiň sortunyň originatory diılip ulanylmaga goıberilen we maglumatlary seleksion gazanylanlaryň Döwlet sanawyna girizilen ösümligiň sortunyň döredilmegini, çykarylmagyny, ıüze çykarylmagyny we (ıa-da) saklanmagyny üpjün edıän ıuridik ıa-da fiziki şahsa aıdylıar.
Ösümligiň sortunyň originatoryny bellige almak Türkmenistanyň kanunçylygy bilen bellenilen tertipde amala aşyrylıar.
3. Naıbaşy tohumlar – munuň özi sortuň ähli alamatlaryny we häsiıetlerini has doly berip bilıän ösümlikleriň iň oňat saılanyp ösdürilip ıetişdirilıän nesliniň saılantgy tohumlaryň öňündäki köpeliş bölegidir.
4. Saılantgy tohumlar diılip naıbaşy tohumlaryndan alnan we tohumçylyk babatdaky döwlet standartlarynyň we gaıry kadalaşdyryjy hukuk namalaryň talaplaryna laıyk gelıän ösümlik tohumlaryna aıdylıar.
Saılantgy tohumlar arkaly tohumlary öndürmek üçin ulanylıar.
5. Arkaly tohumlar diılip saılantgy tohumlardan soň gelıän ösümlik nesilleriniň tohumlaryna aıdylıar.
Birinji nesliň garnuw tohumlary arkaly tohumlar bolup durıarlar.
6. Tohumlaryň degişlilikdäki görnüşlerini öndürmegiň usullaryny tohumçylyk baradaky ygtyıarly döwlet edaralary kesgitleıärler.
IV bap. Tohumlaryň öndürilişi
13-nji madda. Tohumlaryň aıry-aıry görnüşleriniň öndürilişi
Tohummaıa we naıbaşy tohumlary üznüksiz öndürmek we saklamak maksady bilen nesil ösümliklerini yzygiderli seçmek we olara baha bermek ıoly bilen ylmy edaralar we sortlaryň awtorlary tarapyndan öndürilıär.
Saılantgy we arkaly tohumlar tohumçylyk babatdaky işi ıerine ıetirmäge ygtyıarnamasy bolan ähli gyzyklanıan ıuridik we fiziki şahslar tarapyndan öndürilip bilner.
14-nji madda. Ösümlikleriň tohumlaryny öndürmek üçin ıörite zolaklar
İokary sortlulyk hili bolan ösümlikleriň tohumlarynyň öndürilmegi üçin has amatly tehnologik we fitosanitar şertleri döretmek maksady bilen tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralarynyň teklipnamasy boıunça Türkmenistanyň ıerine ıetiriji häkimiıetiň ıerli edaralary Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan bellenilen tertipde ösümlikleriň tohumlaryny öndürmek üçin ıörite zolaklary kesgitleıärler. Bu zolaklarda tohumlary öndürmegiň aıratyn düzgüni bellenilıär.
V bap. Tohumlaryň taııarlanylyşy, işlenip bejerilişi,
saklanylyşy we ulanylyşy
15-nji madda. Tohumlaryň taııarlanylyşynyň, işlenip bejerilişiniň, saklanylyşynyň we ulanylyşynyň tertibi
Tohumlaryň taııarlanylyşynyň, işlenip bejerilişiniň, saklanylyşynyň we ulanylyşynyň tertibi degişlilikde tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralary tarapyndan kesgitlenilıär.
Aıratyn hukuklaryň (intellektual eıeçilik) obıekti bolup durıan tohumlaryň ulanylmagyna Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan tertipde ıol berilıär.
Sortlulyk we ekiş hilleri tohumçylyk babatdaky döwlet standartlarynyň we gaıry kadalaşdyryjy resminamalaryň talaplaryna laıyk gelmeıän, şol sanda önümçilige ornaşdyrylmadyk tohumlaryň (nahallaryň) ekiş üçin ulanylmagy gadagan edilıär.
16-njy madda. Döwlet tohum gory
Döwlet tohum gory özüne gerek tohumlary öndürmeıän ıa-da olary öndürmek üçin mümkünçilikleri çäkli bolan hojalygy ıörediji subıektleri we beıleki sarp edijileri tohumlar bilen üpjün etmek, tebigy betbagtçylyklaryň netijesinde ekinler ıok edilende, ıa-da zaıalananda olara kömek bermek üçin we gaıry maksatlar üçin döredilıär.
Döwlet tohum goruny tohumlar bilen üpjün etmek tohumçylyk subıektleri tarapyndan şertnamalaıyn esasda amala aşyrylıar.
Tohumlaryň importynyň hasabyna Döwlet tohum gorunyň üsti ıetirilip bilner.
Döwlet tohum goruny döretmegiň, saklamagyň we ulanmagyň tertibi Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan kesgitlenilıär.
17-nji madda. Ätiıaçlyk we geçıän tohum gory
Ätiıaçlyk tohum gory – munuň özi tebigy betbagtçylyklar zerarly ıok edilen ekinleri gaıtadan ekmek üçin Döwlet tohum gorunyň on bäş göteriminden köp bolmadyk möçberlerinde döredilıän eldegrilmesiz tohumlaryň her ıylda täzelenıän gorudyr.
Geçıän tohum gory – munuň özi oba hojalyk ösümlikleriniň tohumlarynyň taııarlanylıan ıylynyň yzyndaky ıylda ulanylıan gorudyr.
Ätiıaçlyk we geçıän tohum gorlary tohumçylyk subıektleri tarapyndan döredilıär, Döwlet tohum gorundan aıratyn hasaba alynıar we saklanylıar hem-de pugta maksadalaıyklykda peıdalanylıar.
VI bap. Tohumlaryň tapgyrynyň dolanyşygy
18-nji madda. Tohumlary dolanyşyga girizmek
1. Eger tohumlar önümçilige goıberilen, seleksiıanyň gazananlarynyň Döwlet sanawyna girizilen sorta degişli hem-de döwlet standartlarynyň sortlulyk we ekiş hiliniň talaplaryna laıyk gelıän bolsa dolanyşyga girizilıär.
2. Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tohumçylykda döwlet dolandyryş guramalarynyň teklibi boıunça aıratyn halatlarda:
Türkmenistanda ygtyıarlylandyrylan tohumlar üçin hiliň aşakladylan görkezijilerini bir ıyldan köp bolmadyk möhlete bellemäge;
ösümlikleriň karantini babatdaky ygtyıarly döwlet edarasynyň talaplary berjaı edilen mahalynda tohumlaryň importy üçin bir ıyldan köp bolmadyk döwür üçin çaklendirmeleri aşaklatmaga rugsat berıär.
3. Dolanyşyga girizilen tohumlaryň bir ıa-da dürli görnüşli garyndylaryny dolanyşyga girizmek zerurlygy ıüze çykanda we dolanyşyga girizilen tohumlar olaryň düzüm bölekleri bolup duran halatynda, oba hojalygy babatda ıerine ıetiriji häkimiıetiň ygtyıarly edarasynyň tohumçylyk we oturdylan materiallarynyň hiline gözegçiligi amala aşyrıan tohumçylyk baradaky gullugy tarapyndan rugsat berilıär.
4. Ulanmaga goıberilen, seleksiıanyň gazananlarynyň Döwlet sanawyna girizilmedik sortlaryň tohumlary ekiş maksatlary üçin peıdalanylyp bilner, eger:
a) sortuň awtory döwlet sort-synagy geçirilıän döwürde tohumlaryň ätiıaçlyk goruny döredende;
b) tohumlary ıerlemek hukugy bolmazdan we (ıa-da) başga birine bermezden, öndüriji tarapyndan hususy hajatlary üçin tohumlar ulanylsa;
ç) seleksiıa we barlag işleri, sergilerde görkezip goımak üçin tohumlar ulanylsa.
Önümçilige goıberilen sort seleksiıanyň gazananlarynyň Döwlet sanawyndan çykarylanda şu sortuň tohumy arkaly tohumlaryň derejeleri boıunça soňraky iki ıylyň içinde dolanyşyga girizilip bilner.
19-njy madda. Tohumlaryň sortlulyk we ekiş hilini kesgitlemek
1. Tohumlaryň sortlulyk we ekiş hiliniň kadalary döwlet standartlary arkaly bellenilıär.
Tohumlaryň sortlulyk we ekiş hili kesgitlenende ıeke-täk usullar we barlaghana-tehniki serişdeleri, ıeke-täk kadalaşdyryjy resminamalar we adalgalar ulanylıar.
Tohumlaryň sortlulyk hili seljerme geçirmek, toprak we barlaghana gözegçilik usuly bilen kesgitlenilıär.
2. Saılantgy tohumlary almak üçin ulanylıan sortlaryň tohumlary oba hojalygy babatda ıerine ıetiriji häkimiıetiň ygtyıarly edarasynyň tohumlyk we oturdylan materiallarynyň hiline gözegçiligi amala aşyrıan tohumçylyk baradaky gullugy tarapyndan tassyklanan ekinleriň sanawy boıunça toprak barlagyna degişlidir.
3. Tohumlyk ekinlere seljerme geçirmek tohumçylyk subıektleriniň ıüztutmasy boıunça sortuň originatoryny we tohumçylyk ugrunyň alymlaryny çekmek bilen tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralary tarapyndan geçirilıär. Tohumlyk ekinlere seljerme geçirmek işine gözegçilik etmek oba hojalygy babatda ıerine ıetiriji häkimiıetiň ygtyıarly edarasynyň tohumlyk we oturdylan materiallarynyň hiline gözegçiligi amala aşyrıan tohumçylyk baradaky gullugy tarapyndan amala aşyrylıar.
4. Tohumlaryň ekiş hilini kesgitlemek oba hojalygy babatda ıerine ıetiriji häkimiıetiň ygtyıarly edarasynyň tohumlyk we oturdylan materiallarynyň hiline gözegçiligi amala aşyrıan tohumçylyk baradaky gullugynyň degişlilikdäki barlaghanalarynda tohumlar tapgyryndan saılanyp alnan nusgalygyň derňewi arkaly geçirilıär.
5. Barlaghana seljermäniň maglumatlary boıunça döwlet standartlarynyň talaplaryna laıyk gelıän tohumlaryň eıesi olaryň hili hakdaky degişli resminamalary alıar.
20-nji madda. Tohumlaryň eksporty we importy
1. Tohumlaryň eksportyna, eger:
1) olar äkitmek üçin gadagan edilen sorta degişli bolmasa;
2) olar tohum bilen üpjün etmegiň şertnamalaryň we ösümlikleriň karantini baradaky halkara ylalaşyklarynyň talaplaryna laıyk gelıän bolsa;
3) tohumlaryň sortlulyk we ekiş hilini tassyklaıan halkara nusgadaky güwänamasy bar bolsa;
4) bellenilen nusgadaky fitosanitariıa sertifikaty bar bolsa ıol berilıär.
2. Tohumlar Türkmenistana import edilip bilner, eger:
1) olar önümçilige goıberilen, seleksiıanyň gazananlarynyň Döwlet sanawyna girizilen sorta degişli bolan ıagdaıynda;
2) Türkmenistanyň döwlet standartlarynyň talaplaryna laıyk gelıän halkara nusgadaky güwänamasy bar bolan ıagdaıynda;
3) eksport ediji ıurduň ösümlikleriň karantini boıunça döwlet edaralary tarapyndan berlen fitosanitariıa güwänamasy bar bolsa;
4) olary getirmäge tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edarasynyň rugsady bar bolsa.
Azyklyk maksatlary üçin genetiki taıdan modifisirlenen önümiň importy gadagan edilıär.
3. Sortlaryň dürli toprak-howa şertlerinde synagyny, ylmy barlaglary, seleksion işleri geçirmek, şeıle hem sergilerde görkezip goımak üçin tohumlary getirmek we ıerlemek degişlilikdäki ygtyıarly döwlet edarasynyň rugsady boıunça amala aşyrylıar.
4. Eksport we import edilıän tohumlaryň tohumçylykda döwlet standartlarynyň talaplaryna we halkara kadalaryna laıyk gelşine gözegçilik oba hojalygyny dolandyryş ygtyıarly döwlet edarasynyň tohumlyk we oturdylan materiallarynyň hiline gözegçiligi amala aşyrıan tohumçylyk baradaky gullugy tarapyndan amala aşyrylıar.
Tohumlaryň eksporty we importy üçin karantin gözegçiligi Türkmenistanyň degişli kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen bellenilen tertipde amala aşyrylıar.
21-nji madda. Tohumlary belgilemek we gaplamak
Dolanyşyga girizilıän tohumlar döwlet standartlarynyň talaplaryna laıyklykda belgilenen we gaplanan bolmalydyr.
Himiki we biologik serişdeler bilen işlenip bejerilen tohumlar ıörite gapda dolanyşyga girizilıär, onuň degişli duıduryjy ıazgysy bolmalydyr we ıanyna tohumlar bilen howpsuz iş salyşmak barada gollanma hem-de adamyň we haıwanlaryň saglygyna edip biljek täsirleriň görnüşleri we mümkin bolan netijeler esasynda maglumat goşulmalydyr. Tohumlary daşamak we saklamak Türkmenistanyň döwlet standartlarynyň talaplaryna laıyk gelmelidir.
Tohumlaryň her bir tapgyrynyň ıanyna degişli resminamalar goşulmalydyr.
VII bap. Tohumçylykda döwlet gözegçiligi
22-nji madda. Tohumçylykda döwlet gözegçiligini amala aşyrıan wezipeli adamlar
Aşakdakylar tohumçylykda döwlet gözegçiligini amala aşyrıan wezipeli adamlardyr:
tohumçylyk gözegçiligi babatdaky ygtyıarly döwlet edarasynyň ıolbaşçysy bolup durıan Türkmenistanyň tohumçylyk gözegçiligi baradaky baş döwlet gözegçisi;
tohumlyk we oturdylan materiallarynyň hiline gözegçiligi amala aşyrıan tohumçylyk babatdaky welaıat (etrap) gullugynyň ıolbaşçysy bolup durıan welaıatlaryň (etraplaryň) tohumçylyk gözegçiligi baradaky döwlet gözegçileri;
tohumçylyk gözegçiligi baradaky gözegçiler.
23-nji madda. Tohumçylykda döwlet gözegçiligini amala aşyrıan wezipeli adamlaryň ygtyıarlyklary
Tohumçylykda döwlet gözegçiligini amala aşyrıan wezipeli adamlar aşakdaky ygtyıarlyklara eıedirler:
tohumlar öndürilende, taııarlanylanda, ulanylanda we ıerlenilende döwlet standartlarynyň usuly we tehnologik talaplaryň tohumçylygyň subıektleri tarapyndan berjaı edilişine gözegçilik etmek;
tohumçylyk baradaky resminamany öwrenmek we barlag nusgalaryny saılap almak üçin tohumlaryň islendik gabyny açmak;
tohumlaryň ösdürilip ıetişdirilıän, işlenip bejerilıän we saklanylıan ıerlerine barmak;
goralıan sortlaryň tohumlarynyň ulanylmagyna gözegçilik etmek;
tohumçylyk subıektleriniň ıerine ıetirmegi üçin hökmany bolan, tohumçylyk işindäki düzgün bozmalary aradan aıyrmak boıunça kesgitnama bermek;
tohumçylyk subıektleri tarapyndan tohumlaryň tapgyrlaryny barlag üçin bermekden boıun gaçyran halatynda, şeıle hem eger döwlet standartlarynyň talaplaryna olaryň hiliniň laıyk gelmeıändigi barlag mahalynda bellenilse, tohumlaryň ıerlenilmegini gadagan etmek;
Türkmenistanyň tohumlar hakyndaky kanunçylygynyň bozulanlygy üçin raıatlara we wezipeli adamlara jerime çärelerini bellenilen tertipde ulanmak;
şu Kanunyň we Türkmenistanyň gaıry kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň düzgünlerine laıyklykda gaıry ygtyıarlyklary amala aşyrmak.
Tohumçylyk gözegçiligi baradaky döwlet gözegçiligini amala aşyrıan wezipeli adamlar döwlet häkimiıet edaralary, ıerine ıetiriji häkimiıetiň ıerli edaralary we ıerli öz-özüňi dolandyryş edaralary, şeıle hem standartizasiıa baradaky ygtyıarly döwlet edarasy bilen özara hereket edip, şu Kanunyň, Türkmenistanyň gaıry kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň talaplarynyň ıerine ıetirilişine gözegçiligi amala aşyrıarlar.
VIII bap. Tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet
edaralarynyň işini maliıeleşdirmek
24-nji madda. Tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralarynyň işini maliıeleşdirmegiň çeşmeleri
Döwlet bıujetiniň we bıujetden daşary çeşmeleriň serişdeleri, şeıle hem Türkmenistanyň kanunçylygy bilen bellenilen tertipde tohumçylyk babatdaky işini amala aşyrıan fiziki we ıuridik şahslaryň serişdeleri tohumçylyk baradaky işiň maliıeleşdirilmeginiň çeşmeleri bolup durıar.
25-nji madda. Tohumçylygyň döwlet goldawy
Tohumçylygyň döwlet goldawy aşakdakylar arkaly amala aşyrylıar:
döwlet maıa goıumlarynyň bölünip berilmegi;
bahalaryň döwlet düzgünleşdirilmesi;
salgyt ıeňillikleriniň berilmegi;
tohummaıa, naıbaşy we saılantgy tohumlaryň öndürilişine edilen çykdajynyň öwezini dolmak;
ıeňillikli şertlerde karzlaryň berilmegi;
ykdysady höweslendirmäniň gaıry çäreleriniň ulanylmagy.
IX bap. Tohumçylykdaky halkara hyzmatdaşlygy
26-njy madda. Türkmenistanyň tohumçylyk baradaky meseleler boıunça halkara hyzmatdaşlygyna gatnaşmagy
Türkmenistan tohumçylyk babatdaky ygtyıarly döwlet edaralarynyň üsti bilen tohumçylyk meseleleri boıunça halkara we sebitara hyzmatdaşlygyna gatnaşıar.
Eger Türkmenistanyň halkara şertnamalarynda şu Kanundakydan başga kadalar bellenilen bolsa, onda halkara şertnamalarynyň kadalary ulanylıar.
28-nji madda. Tohumçylyk baradaky kanunçylygyň bozulandygy üçin jogapkärçilik
Türkmenistanyň tohumçylyk baradaky kanunçylygynyň bozulmagy Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen jogapkärçilige eltıär.
29-njy madda. "Tohumçylyk hakynda" Türkmenistanyň Kanunynyň güıje girizilmegi
Şu Kanunyň güıje giren gününden aşakdakylary güıjüni ıitiren diıip hasap etmeli:
1) Türkmenistanyň Mejlisi tarapyndan 1996-njy ıylyň 18-nji iıunynda kabul edilen "Tohumlar hakynda" Türkmenistanyň Kanunyny (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 1996 ı., № 1-2, 9-njy madda);
2) Türkmenistanyň Mejlisi tarapyndan 1998-nji ıylyň 10-njy dekabrynda kabul edilen "Türkmenistanyň käbir kanunçylyk namalaryna üıtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda" Türkmenistanyň Kanunynyň bäşinji bölegini (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 1998 ı., № 4, 70-nji madda);
3) Türkmenistanyň Mejlisi tarapyndan 1999-njy ıylyň 23-nji noıabrynda kabul edilen "Türkmenistanyň käbir kanunçylyk namalaryna üıtgetmeler girizmek hakynda" Türkmenistanyň Kanunynyň bäşinji bölegini (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 1999 ı., № 4, 56-njy madda);
4) Türkmenistanyň Mejlisi tarapyndan 2001-nji ıylyň 7-nji iıulynda kabul edilen "Türkmenistanyň käbir kanunçylyk namalaryna üıtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda" Türkmenistanyň Kanunynyň altynjy bölegini (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2001 ı., № 2, 22-nji madda).