GALAT SÖZLÜKLERĠ VE MEHMED HAFÎD EFENDĠ NĠN GALATÂT SÖZLÜĞÜNDEKĠ ÇAĞATAYCA SÖZCÜKLER Emin EMĠNOĞLU ÖZET
Download "GALAT SÖZLÜKLERĠ VE MEHMED HAFÎD EFENDĠ NĠN GALATÂT SÖZLÜĞÜNDEKĠ ÇAĞATAYCA SÖZCÜKLER Emin EMĠNOĞLU ÖZET"
1 - International Periodical For The Languages, terature and History of Turkish or Turkic, p , TURKEY GALAT SÖZLÜKLERĠ VE MEHMED HAFÎD EFENDĠ NĠN GALATÂT SÖZLÜĞÜNDEKĠ ÇAĞATAYCA SÖZCÜKLER Emin EMĠNOĞLU ÖZET Bu çalıģmada, galat sözlükleri ve galatları ele alan kaynak kitaplar hakkında genel bilgiler verilmiģtir. Yirminci yüzyılın ilk çeyreğine kadar yazılan galat sözlükleri temin edilerek bu eserlerden yazarlarının galatlar hakkındaki görüģleri belirlenmiģ, ayrıca galat sözlüklerinin dil tarihi açısından önemi vurgulanmıģtır. Galat sözlüklerinden ve galatlar hakkında günümüzde yapılan bilimsel çalıģmalardan yararlanarak Türkçe ya da Türkçeyle iliģkili galatların bu sözlüklerde ele alınıģ biçimleri gösterilmeye çalıģılmıģtır. Türkçe yazılmıģ galat sözlükleri arasında; yazılıģ tarihi bakımından en eski, ele aldığı sözcük sayısı bakımından en zengin, sayfa sayısı bakımından en hacimli olan ve üzerinde çalıģılmamıģ Mehmed Hafîd Efendi nin Ed-Dürerü l-müntahabâtü l-mensûre fî-ġslâhi l-galatâti l-meşhûre adlı sözlüğündeki Çağatayca sözcükler, asıllarının gösterilmesi bakımından önemli görülmüģ ve Latin harflerine çevrilerek verilmiģtir. Anahtar Kelimeler: Galat, Galatât, Sözlük, Mehmed Hafîd Efendi, Çağatayca. THE GALAT DICTIONARIES AND MEHMED HAFÎD EFENDĠ S GALATÂT DICTIONARY AND THE CHAGATAYIES WORDS OF IT ABSTRACT In this study, the general information about galat (false usages) dictionaries and the reference books including the galat words and structures are analysed. The galat dictionaries written between the dates from the beginnings of the nineteenth century and the first fifteen years of the twentieth centuries are collected. We pointed out the opinions of the writers about the galat from their own dictionaries. And we also focused on the importance of the galat words in the light of the language history. The scientific data of galats in our century and the galat dictionaries are used in our study. The example galats about the Turkish language and the galats wich are in Turkish are all structured in our investigation. Mehmed Hafîd Efendi s dictionary known as Ed-Dürerü l-müntahabâtü l-mensûre fî-ġslâhi l-galatâti l-meşhûre wich is the oldest one written in Turkish, having a rich vocabulary, and also with a huge volume and that has not been specially searced. In this dictionary the Chagatay Turkish words are all pointed out in respect to their etymologies that is very importent for our study, and this words have been translated in to the Latin letter. Keywords: Galat, Galatât, False Usages, Dictionary, Mehmed Hafîd Efendi, Chagatayies. Sözlük anlamıyla yanlıģ kelime veya söz; yanılma 1 olarak bilinen galat sözcüğü, Osmanlı Türkçesinde, galat-ı basar görüģ duygusunun aldanması; galat-ı fâhiş pek açık yanlıģ ; galat-ı hiss duygu yanılması ; galat-ı rü yet bir rengi baģka bir renk olarak görme; göz bozukluğu ; Yard. Doç. Dr., Cumhuriyet Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, elmek: 1 Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara 2005.
2 1022 Emin EMĠNOĞLU galat-gû yalan yanlıģ söyleyen ; galat-nüvis yalan yanlıģ yazan ; galat-ı meşhur yaygın yanlıģ 2 gibi değiģik tamlamalar içinde kullanılmıģtır. Arapçadan dilimize girmiģ galat yanlıģ ve çoğulu galatât yanlıģlar sözcüğü, geçmiģte olduğu gibi bugün de daha çok baģka dillerden dile giren, ses, biçim ve anlam bakımından değiģikliğe uğrayan sözcük ve yapıları göstermek için bir terim olarak kullanılmaktadır. BaĢka dillerden alınmıģ sözcük ya da yapıların yazımı ya da söyleniģiyle ilgili olarak doğru-yanlıģ ve eski-yeni karģıtlığı üzerine Türkçede galat-ı meşhûr lügat-i fasîhten evlâdır yaygınlık kazanmıģ yanlıģ, doğru düzgün sözden daha üstündür. ya da galat-ı meşhûr fasîh-i mehcûrdan evlâdır yaygın yanlıģ, terkedilmiģ sözden daha üstündür. gibi sözler kullanılagelmiģtir. Bu anlamda galatât üzerine yapılan tartıģmalar, alıntıların alındığı dildeki kurallara göre mi yoksa alıcı dilin kurallarına göre mi kullanılması gerektiği yönünde sürdürülmüģtür. Yani galat yanlıģ ile fasih doğru üzerinde durulmuģ ve kimine göre alıntılar için doğru, alınan dildeki biçimin korunması iken kimine göre alan dilin kurallarına uydurulmuģ biçim olarak kabul edilmiģtir. Alıntının zaman içinde kazandığı anlam ve biçim bakımından değiģikliği ve bu son biçimiyle kabul görmesi de iģin içine katılınca eski-yeni ikiliği de doğrunun belirlenmesinde ayrı bir ölçüt durumuna gelir olmuģtur. Eski olarak yazıya geçirilmiģ biçim kabul edilmiģ; bugünkü konuģma diliyle, söz ya da konuģma hâli de yeni yerine konularak doğruya ulaģılmaya çalıģılmıģtır. 3 Bu konu ayrıca, meşhur yaygınlık kazanmıģ ve evla üstün yönüyle de değerlendirilebilir. MeĢhur olmak, dilin kullanıldığı zamanla; evla ise değerlendirmenin yapıldığı zaman ve mekânla iliģkilidir. Canlı ve değiģken bir yapıya sahip olan dilin kullanımında dil kullanıcısı; yeni sözcük yapma, kullanımdan düģmüģ sözcükleri kullanıma sokma, baģka dillerden alıntı yapma gibi çeģitli yollarla dili canlı tutarken içinde bulunduğu zaman ve mekânda özenti, taklit, moda gibi dil dıģı etkilerle dili aynı zamanda değiģtirir de. Dolayısıyla yaygınlık kazanma, dil yapımı ve yaratımı sonucu ortaya çıkan yenilikle iliģkili; üstünlük ise dil kullanıcısının dili kullandığı zaman ve mekânla iliģkili bir hâl alır. 4 YanlıĢ kavramı, dil-söz iliģkisi bakımından da değerlendirilebilir. Bu iliģkiye göre, belirleyici ve değiģtirici olanın dil mi yoksa söz mü olduğu da konunun bir baģka boyutudur. F. Saussure nin yaptığı ayrıma göre; dil, toplumu oluģturan bireylerin uzlaģısına dayalı bir bütün olarak toplumsaldır, söz ise dilin bireyler tarafından kullanılan biçimi olarak bireyseldir. 5 Chomsky ye göre de dil, edinilir; söz ise kullanım sonucu ortaya çıkar. 6 Sözü belirleyen dil olduğu hâlde, bireysel kullanım olan söz de zaman içinde toplumsal bir uzlaģıya dönüģerek dili değiģtirebilmektedir. Dil dıģı etkilerle ortaya çıkan bu dönüģüm sonucu, dilin ölçünlü (standart) kurallarına göre yanlıģ olarak bilinen kullanıģlar, toplumun diğer üyelerince benimsenip kabul gördüğü andan itibaren doğru kabul edilmekte ve artık yeni biçim, önceki doğruyla yer değiģtirmektedir. Dilin bu anlamda, zaman içinde geçirdiği değiģim, değerlendirmenin yapıldığı zaman ve mekâna göre doğru veya yanlıģ olarak kabul edilebilmektedir. 7 2 Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi, Ankara Bu konuda geniģ bilgi için, Günay Karaağaç ( Dilcilikte Ġlk ġekil ve Doğru-YanlıĢ Kavramı, Dil Tarih ve Ġnsan, Kesit Yayınları, 4. Baskı, Ġstanbul 2009, s ) a bakılabilir. 4 GeniĢ bilgi için bk. Günay Karaağaç, agm., s GeniĢ bilgi için bk. F. Saussure, Genel Dilbilim Dersleri, (Çev.: Berke Vardar), Ankara 1985, s Bu konuda bk. Doğan Aksan, Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, TDK Yayınları, Ankara 2007, s Dil-söz iliģkisi bakımından Hayati Develi ( KemalpaĢazâde ve Ebussuûd un Galatât Defterleri, Ġlmî Araştırmalar 4, Ġstanbul 1997, s ) ye ve Emin Eminoğlu ( Yazı Dili KonuĢma Dili ĠliĢkisi ve KonuĢma Eğitimi, III. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildiri Kitabı, Aralık, Ġzmir 2010, ) na bakılabilir.
3 Galat Sözlükleri ve Mehmed Hafîd Efendi nin Galatât Sözlüğündeki 1023 Dildeki alıntıların seslendirilmesindeki ya da yazımındaki yanlıģlıkla ilgili, Türkçe için bir zaman galat, galatât gibi kavramlar kullanılmıģtır; bugün de bu konu; dil yanlıģı ve yazım yanlıģı gibi kavramlarla karģılanmaktadır. Bu konunun temelinde, zaman içinde dilin kendine özgü ses, biçim, anlam vb. çeģitli dil bilimsel özelliklerinin veya sözcük yapımı ve söz kullanımı esaslarının ortaya koyduğu kurallara uygunluğu yatmaktadır. BaĢka bir ifadeyle, her dilin kendine özgü bir ses ve biçim sistemi vardır. Dile giren yabancı unsurlar, bu sistem içinde bir süzgeçten geçirilir ve bir anlamda o dilin kurallarına göre değiģtirilir/dönüģtürülür, Türkçe için söyleyecek olursak TürkçeleĢtirilir, o dilin söz varlığında yerini alır. Söz konusu uyumsuzluklar, alıntı değil de Türkçe sözcüklerde ise bu defa da kullanımda bir yanlıģlık söz konusudur ki, doğru kabul edilecek biçim, yazımda doğru kabul edilen ölçünlü (standart) yazı dili ölçüleri, konuģmada ise genellikle yazı diline esas alınan ağzın ölçüleridir. XIX. yüzyılın baģından itibaren galatât konusunda pek çok yazı yazılmıģ, doğru-yanlıģ listeleri hazırlanmıģ, kitaplar ve sözlükler yayımlanmıģtır. Kaynaklarda verilen bilgilere göre, bu konuda Türkiyede yazılan ilk eser, Kemal PaĢazade nin et-tenbîh alâ galati l-câhil ve n-nebîh veya Risâle-i Sakatât-ı Avâm gibi adlarla kaydedilen Arapça eseridir et-tenbîh alâ galati l-câhil ve n- Nebîh, Süleymaniye Ktp., Serez, nr. 3879, 30b-45b. Aynı risalenin bir baģka nüshası Ģudur: Risâle-i Sakatât-i Avâm li bni Kemalpaşzâde rahmetullahi aleyh, Süleymaniye Ktp., Esat Efendi, nr. 3597, 65a-71b 8. Arapça bu eserin Türkçeye tercümesi olan Terceme-i Galatâti l- Avâm üzerinde inceleme yapan Develi, tercümenin mütercimi, baskı tarihi ve yerinin belli olmadığını yazar. 9 Tercümenin baskısında biz de bu bilgileri bulamadık. Ancak Mustafa Kaçalin 10, eserden bahsederken kitap Terceme-i Galatâtü l-avâm adıyla Türkçeye çevrilmiģtir (Ġstanbul 1289, 1311). bilgisini vermektedir. Burada verilen tarihe göre bu konuyla ilgili Türkçe yazılan ilk çalıģma Terceme-i Galatâti l-avâm olarak görünebilir. Ancak, tespitlerimize göre Mehmed Hafîd Efendi nin Ed-Dürrerü l-müntahabâti l- Mansûre fi-ġslâhi l-galatâti l-meşhûre adlı galat sözlüğünün yazmasının Topkapı Sarayı Müzesi Türkçe Yazmaları, ArĢiv Nu.: E.H te kayıtlı nüshada 1219/1804 tarihi bulunmaktadır ve TDK Kütüphanesi Sözl. AN/608 de kayıtlı baskısı üzerindeki tarih de 1221 (Miladi 1806) dir. Dolayısıyla istinsah ve baskı tarihine göre bu eser, bu konuda yazılan ilk Türkçe sözlük olma özelliğini taģımaktadır. Bugüne kadar galatlar konusunda yazılmıģ kitapları, galatât sözlükleri ve bu ögelerle ilgili bilgi içeren, bunları açıklayan veya dizin olarak ele alan çalıģmalar olarak sınıflandırmak mümkündür. Buna göre, yapılan çalıģmaları sözlüklerden baģlamak üzere, bir kısmı çeģitli kaynaklardan derlenen bir kısmı da üzerinde kendi inceleme ve tespitlerimiz doğrultusunda edindiğimiz kısa bilgileri vererek Ģöyle sıralamak mümkündür: 1. Ed-Dürerü l-müntahabâtü l-mensûre fî-ġslâhi l-galatâti l-meşhûre, (Galat-ı Meşhure), Mehmed Hafîd Efendi, Müstensih: Mehmed ġefkât, istinsah: 1219/1804, Topkapı Sarayı Müzesi Türkçe Yazmaları, ArĢiv Nu.: E.H. 2043, 2044, 446 s., Talik, 19 satır. Manisa Ġl Halk Kütüphanesi, ArĢiv Nu.: 45 Hk 5302, s., Nesih, 19 satır; Edirne Selimiye Yazma Eser Kütüphanesi, ArĢiv Nu.: 22 Sel 1620; Ankara Milli Kütüphane Mf1994 A2278 de kayıtlı mikrofilm; TDK Kütüphanesi Sözl. AN/608 de kayıtlı baskı, 1221/1806, sayfa. Diğer baskı: Darü t-tıbaa, Eserde Arapça, Farsça ve Çağatayca olmak üzere yaklaģık 1065 sözcük incelenmiģtir. 8 Hayati Develi, agm., s. 99 ve Hayati Develi, agm., s Mustafa Kaçalin, Galat, TDV Ġslam Ansiklopedisi (DĠA), C 13, Ġstanbul 1996, s. 302.
4 1024 Emin EMĠNOĞLU 2. Terceme-i Galatâti l-avâm, Ġbni Kemâl ġemseddin Ahmed den tercüme, Ġstanbul /1872, 16 s. 87 sözcük incelenmiģtir. [Diğer baskı: Terceme-i Galatâtü l-avâm, (Ġbni Kemal ġemseddin Ahmed), Alem Matbaası Ahmed Ġhsan ve ġürekası, Ġstanbul 1311/1893, 18 s.] 3. Galatât, Sırrı PaĢa, Matbaa-i Ebuzziya, 63 s. 1299/1882 de Kastamonu da yazılmıģtır, 194 sözcük incelenmiģtir. [2. baskı, Ġstanbul 1301/1884; 3. baskı, Ġstanbul 1305/1888, 63 s.] 4. Tashîhü l-galatât ve l-muharrefât fi l-esmâi ve l-lügât, Mustafa Ġzzet, Matbaa-i Ebüzziya, Ġtanbul 1302/1884, 133 s. 528 sözcük incelenmiģtir. 5. Galatât-ı Terceme, Said Kemal PaĢazade, 1. defter, Mahmud Beğ Matbaası, Ġstanbul 1306/1889, 63 s.; 2. defter, Artin Asaduryan ġirket-i Mürettibiyye Matbaası, Ġstanbul 1306/1889, s.; 3. defter, Artin Asaduryan ġirket-i Mürettibiyye Matbaası, Ġstanbul 1306/1889, s.; 4. defter, Mahmud Beğ Matbaası, Ġstanbul 1306/1889, s.; 5. defter, Kasbar Matbaası, Ġstanbul 1306/ s.; 6. defter, Kasbar Matbaası, Ġstanbul 1308/1891, s.; 7. defter, Kasbar Matbaası, Ġstanbul 1308/1891, s.; 8. defter, Kasbar Matbaası, Ġstanbul 1308/1891, s.; 9. defter, Kasbar Matbaası, Ġstanbul 1309/1892, s.;10, 11, 12. defter, Kasbar Matbaası, Ġstanbul / , s.; 13, 14, 15, 16. defterler, Matbaa-i Ebuzziya, Ġstanbul / , s. 6. Tehzîbü l-kelâm fî Lisâni l-havâss ve l-avâmm ve Ġzhâbü l-evhâm min Ezhâni l-enâm, Mustafa RüĢdü, Ġstanbul 1313/1895, s. 224 sözcük incelenmiģtir. [Arapça ve Farsça yanında Batı kaynaklı sözcükleri de ele almıģtır.] 7. Defter-i Galatât, Ali Seydi, Matbaa-i Kütübhâne-i Cihân, Dersaadet, 1324/1906, 250 s. [Özellikle konuģma dilinde, bozulmuģ olan yaklaģık 1500 sözcüğün asıllarını ve doğru Ģekillerini verir, bunun yanında yaklaģık 700 yakın anlamlı ya da eģ anlamlı sözcüğün farklarını ortaya koyar.] 8. Fâzılın Galatât Defteri, Ali Himmet (Berki), ġems Matbaası, Samsun 1338/1919, 91 s. 396 sözcük incelenmiģtir. 9. Yeni Galatât, Filiz Tekin Halid, Ġkdam Matbaası, Ġstanbul 1926, 38 s. 90 sözcük incelemiģtir. Bunların yanında yanlıģ yerleģmiģ ögelerle ilgili bilgi içeren ve sözlükten ziyade bu ögeleri açıklayan ya da bunları dizin olarak ele alan Ģu çalıģmalar anılabilir: 10. Tetkik-i Galatât-ı Tercüme, Mehmed Halid, Ġstanbul 1306/1889. [Fransızcadan yapılan çevirilerde yanlıģ tercüme edilen sözcükler alfabetik olarak dizilmiģtir.] 11. Talim-i Kitabet, (Ġmlâ ve Galatât, Faik ReĢad, Ġstanbul 1308/1891. [Ġkinci baskı: Rehber-i Ġmlâ, Ġstanbul 1309/1892.]. 12. Talim-i Kitabet, Rehber-i Esmâ-i Türkiyye, Faik ReĢad-Ali Nazimâ, Ġstanbul 1308/ Tetebbuat ve Müstahzârâtım, Halil RüĢdü, Ġstanbul [Ġncelenen maddelerde sözlüklerden farklı olarak örnek cümleler de vermiģtir.] 14. Sakatatü l-avam (Galatât-ı Avâm veya Risâle-i fî Tashîhi l-elfâzi l-mütedâvile Beyne n-nâs), ġeyhülislam Ebussuûd Efendi, Ġstanbul. [Mustafa ġevket ġehrî tarafından Ģerhedilerek yayımlanmıģtır: Ġstanbul 1318/1900. Süleymaniye Ktp., Esad Ef. 3597, 72a-72b; Esad 11 Bu tarih, Mustafa Kaçalin, agm., s. 302 de verilmiģtir.
5 Galat Sözlükleri ve Mehmed Hafîd Efendi nin Galatât Sözlüğündeki 1025 Ef. 3755, 4a-4b; Esad Ef. 3612, 124b-125a; ReĢid Ef. 1053, 42a-43b; Serez 3879, 45b-46a; Denizli 404, 16a; Tırnovalı 1865, 97b-98a; ĠÜ Ktp., AY, nr. 1496, 140b-142a.] 15. Mecmuam, Ahmed Ziyaeddin Kerküklü, Ġstanbul 1319/1901, s sözcük incelenmiģtir. 16. Türkçemiz ve Uydurmacılık, Faruk Kadri TimurtaĢ, Ġstanbul Uydurma Olan veya Olmayan Yeni Kelimeler Sözlüğü, F. Kadri TimurtaĢ, Ġstanbul sözcük incelenmiģ ve bir liste verilmiģtir. 18. Dil Yanlışları, Ömer Asım Aksoy, Ankara sözcüğün eleģtirisi yapılmıģtır. [Ġkinci baskı: Ankara 1985, 1170 sözcük incelenmiģ; 3. baskı: Ankara 1990, 1300 sözcük incelenmiģtir.] 19. Osmanlıcada Yanlış Kelimeler ve Ġbareler Sözlüğü, Osman Nuri Ergin. 20. Kâmûs-ı Türkî, ġemseddin Sami (I-II cilt, Ġkdam Matbaası, Ġstanbul / , I. cilt 796 s., II. Cilt s.) de yaklaģık 500 sözcük galat olarak değerlendirilmiģ; bunlardan 200 ü aģkın sözcüğün kullanılmasının asla doğru olmadığı, 300 sözcüğün de kullanılmamasının daha uygun olacağı söylenmiģtir Mustafa Ġzzet in, Tashîhü l-galatât ve l-muharrefât fi l-esmâi ve l-lügât adlı eserinin baģında, galatlar konusunda yazılmıģ eserlerden bahsedilirken KemalpaĢazâde ve ġeyhülislâm Ebussuûd Efendi den baģka tahrîfât sâhibi Cemâleddîn Efendi ve Bursalı Hüsrevzâde Mehmed Efendi galatât hakkında risâleler yazmışlardır. bilgisi verilmektedir. Ancak bu risaleleri bulamadık. Bu konuda yazılan sözlüklerin ele aldığı sözcükleri ve yapıları, kökenlerine göre Arapça, Farsça, Fransızca, Ġngilizce, Latince, Yunanca, Ermenice kökenliler ve elfâz-ı Çağatayî Ģeklinde sınıflandırmak mümkündür. Bu kitaplar, ya bu dillerden sadece birinden ya Arapça ve Farsçadan ya da bu dillerle birlikte Fransızca ve Ġngilizce gibi Batı dillerinden Türkçeye giren sözcüklerin ve yapıların kullanımıyla ilgili bilgiler içermektedir. Örneğin, Said Kemal PaĢazade nin Galatât-ı Terceme si Fransızca sözcükleri; Terceme-i Galatâti l-avâm ise sadece Arapça sözcükleri ele alırken Ali Seydi nin Defter-i Galatât ı Arapça, Farsça ve Batı dillerinden Türkçeye girmiģ sözcükleri ele almaktadır. Bu kitapların yazarları, galatât hakkındaki görüģlerini ve bu konuda kitap yazma gerekçelerini eserlerinin baģında açıklamıģlardır. 13 Buradan anlaģıldığına göre bu yazarlar, dil meseleleriyle yakından ilgilidirler. Türkçeden baģka, eser meydana getirecek kadar ikinci hatta üçüncü bir dili bilmekte ve bu dillerin dil bilgisi kurallarına da oldukça vakıflardır. Sözlük yazarlarının galatât hakkındaki düģüncelerini eserlerinin mukaddime ve ifâde-i merâm kısımlarından alıntılar yaparak Ģöyle sıralamak mümkündür: Terceme-i Galatâti l-avâm a göre, din ilimlerinin en temel vasıtası olan Arapçanın bilinmesi ve dilin lafız-mânâ iliģkisi bakımından doğru kullanılması önemlidir. Arapça kelime ya da ibareler Türkçede yanlıģ kullanılmaktadır. Galatların bir kısmı halk ile bir kısmı da havas ile ilgilidir Mustafa Kaçalin, agm., s Yukarıdaki listede 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 13 ve 15 numaralı eserlerin yazarlarının görüģleri Zuhal Kültüral (Galatât Sözlükleri, Simurg Yayınları, Ġstanbul 2008, s. IV-XII) da özetlenmiģtir. 14 Zuhal Kültüral, age., s. IV.
6 1026 Emin EMĠNOĞLU Sırrı PaĢa, Galatât ta: taklîd-i avâm ile isti mâl-i galat lisânı ifsâd eder (avamı taklit ederek, avam gibi konuģmaya çalıģarak dili yanlıģ kullanmak lisanı bozar) görüģündedir. Sırrı PaĢa, galatları, galat olmakla birlikte kullanılması uygun olan sözcükler; söz ustaları tarafından uygun görülmediği hâlde kullanılan sözcükler; kullanılması kesinlikle uygun olmayan sözcükler olmak üzere üçe ayırır. 15 Mustafa Ġzzet, Tashîhü l-galatât ve l-muharrefât fi l-esmâi ve l-lugât te: birincisi, kesret-i şüyû ı ve lâ-siyemmâ galatı sahîhinden efsah olması hasebiyle tagyîri müteazzir olanlardır. Ġkincisi kıllet-i şüyû ı ile berâber fesâhati ihlâl etmeyeceğinden tagyîri lâbüd olanlardır sözleriyle bazı sözcüklerin dile yerleģip yaygınlaģtığını bunların yanlıģının doğrusundan daha fasih olduğunu ve aslına değiģtirilmesinin güç olduğunu; bazılarının ise az kullanılmakla beraber yanlıģ olduğu hâlde kullanıldığında fesahati bozmayan biçimler olduğunu, bunların değiģtirilmesi gerektiğini ifade eder. ve benim fikrimce sâmia gibi fesâhata bir mîzân olamayacağından hangi lugat sem a mülâyim gelirse anı kabul etmek evlâ olduğundan galat olarak yazılmış ve telaffuz olunmuş pek çok kelimât vardır ki fesâhatda sahîhinden evlâdır diyerek kulağa uygun ve yumuģak gelen biçimin, aslına bakılmaksızın, kullanılmasının daha iyi olacağını belirtir. Ancak, bir galatı bilerek söyleyip yazmakta be s olmayıp lâkin bu husûs cehl ile olursa ol vakt mu ayyebâtdan addolunur 16 sözleriyle bir anlamda, galat-ı meģhurun çerçevesini, okumuģ yazmıģ olanların kullandığı ve yaygınlaģtırdığı sözcükler olarak çizmekte ve bunların kullanılmasından yana olduğunu belirtmektedir. Ayrıca, kitabındaki bazı sözcüklerin galat olmadığını, bunları, asıllarını göstermek amacıyla kaleme aldığını yazar. Said Kemal PaĢazâde, Galatât-ı Terceme de, Fransızcadan tercüme edilirken yapılan yanlıģlıkları göstermek amacıyla 16 defter olarak yayımladığı eserin ikinci defterinin baģında: tercüme demek (harf zarfest ve ma ânî hemçü âb) medlûlünce âb makâmında olan ma nâyı bir lisânın elfâz-ı zarfından diger bir lisânın zurûf-ı elfâzına nakl itmek demek olup tecvîz olunan tezyînât zarf-ı cedîdin suyı bozması ihtimâline mebnî muhâfızan ba zı eczâ-yı kimyeviye katmak kâbilindendir. ( Harf kaptır, anlam ise onun içindeki su gibidir. Tercüme demek, bir dilin kabındaki suyu baģka bir dilin kabına aktarmaktır. Caiz görülen süslemeler, yeni kabın suyu bozması ihtimaline karģı, onu korumak için, ona bazı kimyevi maddeler katmak gibidir.) Bir dilden diğer dile tercüme ederken sözcükte değiģiklik olabilir ama bu değiģikliğin anlamı bozmayacak ölçüde olması gerekir. Sözlükte, sadece sözcüklerin doğru yazımları ele alınmamıģ; 11. defterden 16. deftere kadar, Fransızca sıfatların mevsûflardan evvel veya sonra getirilmesi mebhasından baģlığı altında, Fransızca söz dizimiyle ilgili bazı açıklamalara da yer verilmiģtir. 17 Mustafa RüĢdü, Tehzîbü l-kelâm fî Lisâni l-havâss ve l-avâmm ve Ġzhâbü l-evhâm min Ezhâni l-enâm da: bunu tahrîrden garazımız derûnunda münderic galatâtı ist mâl etmemeliyiz tavsiyesinde bulunmak değil, belki lisânımızda mevcut bütün galatâtı bir yerde göstermekten ibârettir. Yoksa dâire-i mezkûre dâhilinde iki çift söz söylemek, iki satır yazı yazmak bile müstehil olur 18 sözleriyle galat kullanmama konusunda bir tavsiyede bulunmadığını, sadece galatâtı tespit ettiğini ve bütününü bir yerde göstermekten baģka bir amacının olmadığını belirtir. Ali Seydî, Defter-i Galatât ta: Lisânın kâideden değil, bilakis kâidenin lisândan tevellüd eylediğine vâkıf olanlarca malumdur ki,... galat-ı meşhûrun fasîh-i mehcûrdan evlâ 15 Sırrı [PaĢa], Galatât, 2. baskı, Matbaa-i Ebuzziya, Ġstanbul 1301/1884, s Mustafa Ġzzet, Tashihü l-galatât ve l-muharrefât fi l-esmâi ve l-lügât, Matbaa-i Ebüzziya, Ġtanbul 1302/1884, s Galatât-ı Terceme, Said Kemal PaĢazade, 2. defter, Artin Asaduryan ġirket-i Mürettibiyye Matbaası, Ġstanbul 1306/1889, s Mustafa RüĢdü, Tehzîbü l-kelâm fî Lisâni l-havâss ve l-avâmm ve Ġzhâbü l-evhâm min Ezhâni l-enâm, Ġstanbul 1313/1895, s. 4-6.
7 Galat Sözlükleri ve Mehmed Hafîd Efendi nin Galatât Sözlüğündeki 1027 olduğu derkâr, isti mâl-i umûmîye dâhil olarak senelerden beri ta ammüm ve teessüs etmiş kelimât ve terkîbât-ı gayr-ı sahîhenin fasîhleriyle, asıllarıyla istibdâline kolaylıkla imkân bulunamayacağı emr-i âşikâr ise de herkes kendi lisân-ı mâderzâdının esas ve mâhiyyetini, kavâ id ve nazariyyâtını, elfâzın menşe i'tibariyle olan keyfiyyâtını bilmeğe, hangi kelimelere, terkiplere sahîh, hangilerine gayr-ı sahîh demek lâzım geleceğini öğrenmeğe mecbûr 19 ( dil kurallarla yapılmaz, kurallar dilden çıkarılır. Yaygınlık kazanmıģ yanlıģ kullanımlar, asıllarından daha doğrudur. Senelerdir yaygınlaģmıģ, yerleģmiģ ve herkes tarafından kullanılagelen sözcüklerin yeni biçimlerini asıllarıyla değiģtirmek zordur. Ancak, herkes, ana dilinin esas ve içeriğini; kurallarını; bu konudaki görüģleri; sözlerin köken bakımından doğrusunun ne olduğunu bilmek ve hangisinin doğru hangisinin yanlıģ olduğunu öğrenmek zorundadır.) sözleriyle galat konusundaki görüģlerini ve bu tür bilgileri içeren eserlere duyulan ihtiyaç sonucu eserini meydana getirdiğini söyler. Ali Himmet, Fâzılın Galatât Defteri nde: bir kelime mensûb olduğu lisândan diğer lisâna nakl edilince artık bu lisânda kabul edildiği şekilde galat değil, savab ve aslı o îtibarla galat addolunur Fakat böyle nakil sûretiyle değil âriyeten alınan kelimâtın asılları üzere muhâfazası lâzımdır. Bu lüzûma riâyet etmeyen lisânda mübâlâtsızlık etmiş ve belki vukûfsuzluk göstermiş olur 20 sözleriyle, dile yerleģmemiģ ödünç sözcüklerin aslındaki gibi kullanılması gerektiğini; ancak yaygınlık kazanmıģ ve kabul görmüģ ise yeni Ģeklinin kullanılmasının doğru olduğunu ifade eder. Filiz Tekin Halid, Yeni Galatât ta: Dilimizde hatâlar çoğalmaya başladı; bu gidiş ile daha da çoğalacak görünüyor. Bunun önüne geçmenin acabâ hiç çâresi yok mudur? Bence vardır; o da dilimizi Arap ve Acem lugatlarından temizlemek ve hele bunları kâide ve terkipleri ile kullanmağı ve Arapçada tasrîfât yapmayı bi l-külliye terk etmektir başımıza bir belâ da yazımız, ya nî, Arap yazısıdır., bir yazı ki, ma nâsı bilinmedikçe okunamaz, okunamadıkça ma nâ çıkarılamaz; tam bir devr-i bâtıl!.., dilimizde hatâlar çoğaldı dimiş idim. Bunlardan hâtıra gelen ba zılarını yazdım; şu risâlecik meydâna geldi. Maksadım böyle mülemma lisân ve bozuk yazı devâm etdikçe hatâdan kurtulamayacağımızı anlatmakdır diyerek galatâtı önlemenin yolunun Arap yazısını değiģtirmek ve Arapça ve Farsçadan Türkçeye girmiģ sözcük ve yapılardan dili temizlemek olduğunu savunur. Mehmed Hafîd Efendi, Ed-Dürerü l-müntahabâtü l-mensûre fî-ġslâhi l-galatâti l- Meşhûre adlı sözlüğünün baģında Arapça olarak KemalpaĢazâde ve Ebussuûd Efendi nin bu konuda yazdığı eserlerinde sadece Arapça sözcükler üzerinde durduklarını ancak dilimizde Arapçanın yanında Farsça ve Yunanca sözcüklerin de bulunduğunu bunun yanında bazı sözcüklerin ise Çağataycadan geldiğini ifade eder. Mehmed Hafîd, galatları; bir kısım dil bilginlerinin mutlak surette ve bazı durumlarda caiz gördüğü galatlar, dil bilginlerinin uygun görmediği ancak ilim adamları arasında yaygınlık kazanıp çeģitli eserlerde kullanılan galatlar ve hiçbir alimin uygun görmeyip kullanmadığı galatlar olarak üç grupta değerlendirir. 21 Yukarıdaki yazarların galat ve galatât hakkındaki görüģlerini Ģu Ģekilde özetleyebiliriz: 1. Bir dilden baģka bir dile alıntılanmıģ sözcükler, alan dilde kabul gördüğü biçimiyle kullanılmalıdır. Bunların sözlüklere alınmasının sebebi, asıllarını ve kökenini göstermektir. 2. Alan dilde az kullanılan ve yaygınlık kazanmayan yanlıģlar, değiģtirilebilir. Bunları düzeltmek gerekir. 19 Ali Seydi, Defter-i Galatât, Matbaa-i Kütübhâne-i Cihân, Dersaadet, 1324/1906, s. 3, 5, Zuhal Kültüral, age., s. XI. 21 Abdulkadir Özcan, Hafîd Efendi, TDV Ġslam Ansiklopedisi (DĠA), C 15, Ġstanbul 1997.
8 1028 Emin EMĠNOĞLU 3. Tercüme yoluyla dile giren sözcükler, alan dilde değiģikliğe uğrayabilir. Bu değiģiklikler, anlamı bozuyorsa bunlar aslı gibi yazılmalıdır. 4. Galatlar, bilim adamlarınca kullanılabilir ama bilinmeden yapılan yanlıģlar vardır ki bunlar ayıplanır. Ölçü, okuryazarlarca kullanılmak ve yaygınlaģmaktır. 5. Nakil yoluyla değil de ödünçleme yoluyla alınan sözcüklerdeki bazı yanlıģlıklar kesinlikle kullanılmamalıdır. 6. Galatların bir kısmı halk için bir kısmı havas içindir. 7. Galat ile sahihi birbirinden ayırmak gerekir. 8. Ana dilin kuralları herkesçe bilinmelidir. 9. Avam gibi konuģmaya çalıģarak dili yanlıģ kullanmak dili bozar. 10. Türkçeyi Arapça ve Farsça unsurlardan arındırmak, bunları kullanmamak ve dilden atmak gerekir. Yakın zamanda galat sözlükleri ve bunların söz varlığı konusunda değerli çalıģmalar yapılmıģtır. Bu çalıģmaların galat sözlükleri hakkındaki değerlendirmeleri, hem bu sözlüklerin dil tarihi açısından önemini hem de galat sözlükleri üzerine yapılan çalıģmaların bu önemi ortaya koymada katkılarını göstermektedir: Galatlar, Türkçeye giren yabancı asıllı kelimelerin Türkçe kuralların etkisiyle nasıl bir değiģim içine girdiklerini göstermeleri bakımından oldukça önemlidir 22 ; Galatâtı ele alan eserleri gözden geçirdiğimiz takdirde imlâdan, mânâya; fonetikten morfolojiye kadar bütün değiģikliklerin galat bahsinin içinde yer aldığını görmekteyiz 23 ; Galat sözlükleri bazı kelime ve deyimlerin asıllarını aydınlatmada faydalı olduğu gibi yanlıģ biçimleriyle yerleģen kelimelerin çok defa asıl biçimlerinin unutularak benimsendiğini ve dilin yapısına uygun Ģekilde kullanıldığını göstermesi açısından da önemlidir 24 ; Türkiye Türkçesi araģtırmacıları galatât defterlerinin verdiği malzemeyi, bilhassa alıntı kelimelerin Türkçede geçirdikleri fonolojik, morfolojik ve semantik geliģmelerin takibi için bir kaynak olarak kullanmaktadırlar 25 ; Bu sözlükler, bazı kelime ve deyimlerin asıllarını aydınlatmada yararlı olduğu gibi yanlıģ biçimiyle yerleģen kelimelerin çoğu zaman yanlıģ oldukları unutularak benimsendiğini ve dilin yapısına uygun olarak yerleģip kullanıldığını göstermesi bakımından sözlük bilimi tarihinde önemli bir yer tutar 26 Bu görüģlerden baģkaca önemli bir değerlendirme daha vardır: Türkçenin ve Türkçe unsurların söz konusu bile edilmediği devirlerde hazırlanmıģ bu tür sözlük ve yazıların baģlıca konusu, Arap ve Fars dillerinden yapılan alıntılardır; Türkçenin kendi eski ve yeni biçim ve anlamları, ancak yirminci yüzyıl baģlarından itibaren yazılan kitap ve yazıların konuları arasına girmeye baģlar. Dolayısıyla, eski galat sözlükleri, Türkçede türetme veya yenicilik, değiģtirme veya eskicilik yollarıyla ortaya çıkan yeniler veya yanlıģları değil, yabancı dillerden alınan unsurları konu edinirler. Galat sözlükleri, diller arasındaki alıģ veriģlerin nasıl gerçekleģtiğini bilmeden, Türkçeye, aldığı unsurlar üzerinde ses ve anlamca tasarruf hakkı tanımadan hazırlanmıģlardır. Galat sözlüklerinin Türkçe, Türkçe gırtlağı ve Türkçenin anlam örgüsü karģısındaki bu ĢaĢı tavrını bugün de sürdürüp, Türklere, Türkçenin baģka dillerden aldığı kelimeleri hangi ses ve anlam 22 Recep Toparlı, Türkçemizdeki Galat Sözler, Türk Dili 540, Ankara 1996, s Kemal Yavuz, Galat, Galatat ve Muînî nin Dildeki Tasarrufları, Türk Dünyası Araştırmaları 60, Haziran 1989, s Mustafa Kaçalin, agm., s Hayati Develi, agm., s Zuhal Kültüral, age., s. I.
9 Galat Sözlükleri ve Mehmed Hafîd Efendi nin Galatât Sözlüğündeki 1029 yapısında kullanmaları gerektiğini öğretmeye kalkıģanlar vardır, Galat sözlüklerini tersten okumak gerekmektedir: Onların galat dedikleri yanlıģ, yanlıģ dedikleri doğru olanlardır 27 Bizce galat sözlükleri hiç değilse, bir sözcüğün o zaman için kullanılan biçimini kaydeden, aynı zamanda, yaygın olarak kullanılan biçimi tespit eden kaynaklardır. Böylece yaygın yanlıģlığın yani galat-ı meģhurun, o zaman için o mekânda Türkçedeki görünümünü bildirmeleri yönüyle bile dil tarihi açısından önemli bir yere sahiplerdir. Galat sözlüklerinin söz varlığını madde baģlarına göre sayısal olarak değerlendirdiğimizde, Kültüral ın çalıģmasında, ortak maddelerin birleģmesini de dikkate alarak, 2635 madde baģının yer aldığı görülür. Buna Develi nin çalıģmasındaki madde baģlarını da katarsak yaklaģık 2770 olur. Bugünkü bilgilerimize göre üzerinde inceleme yapılmayan iki önemli galat sözlüğü vardır. Bunlardan biri Fransızca sözcükleri ele alan Said Kemal PaĢazade nin Galatât-ı Terceme adlı eseridir. 16 defterden oluģur ve 512 sayfadır. Ġkincisi ise, Mehmed Hafîd Efendi nin Ed-Dürerü l- Müntahabâtü l-mensûre fî-ġslâhi l-galatâti l-meşhûre adlı sözlüğüdür. Mehmed Hafîd Efendi nin sözlüğü bu konuda yazılmıģ ilk Türkçe sözlüktür; 534 sayfadır ve 1065 sözcük ele alır, bu yönüyle en hacimli kaynaktır. Bu sözlüğü diğer pek çoğundan ayıran bir özelliği de Çağatayca sözcüklere yer vermiģ olmasıdır. BaĢka bir ifadeyle Türkçe sözcüklerin değiģmiģ biçimlerinin Çağatayca asıllarından galat olduğunu yazar. Biz yazımızın ikinci bölümünde, Mehmed Hafîd Efendi nin Ed-Dürerü l-müntahabâtü l- Mensûre fî-ġslâhi l-galatâti l-meşhûre adlı sözlüğündeki Çağatayca sözcükleri vereceğiz. Galat sözlüklerinde, yabancı unsurları bir kenara bırakırsak, bu sözlüklerin malzemesini dil yanlıģları açısından değerlendiren ve sınıflandıran çalıģmalarda Türkçe unsurlarla ilgili yanlıģların Ģu Ģekilde ele alındığı görülmektedir: 1. Arapça ek alan Türkçe kelimeler: (gidiş-at, var-iyet) 2. Farsça ek veya edat alan Türkçe kelimeler: (dil-baz, boru-zen, iş-güzar) 3. Arapça kelimelerle birleģen Türkçe kelimeler: (man-kafa) 4. Farsça kelimelerle birleģen Türkçe kelimeler: (ak-şam, balık-hane) 5. Türkçe kelimelerin Farsça kurala göre yapılan tamlamalarda yer alması: (resm-i geçit, donanma-yı hümayun, sancağ-ı şerif) 6. Türkçe kelimelerin arasına Farsça edatların getirilmesi: (ay be ay, gün be gün) 7. Arapça ve Farsça kelimelere fazladan eklenen Türkçe ekler: (Arabi-ce, Fârisi-ce, şamdan-lık, ezber-den) 8. Orijinalleri dıģında kullanılan bazı Türkçe kelime ve kelime grupları: 28 (bek < berk; uçkur < içkur; böbrek < bögrek; irmik < yarmık) 9. Arapça kelimlere Türkçe addan ad yapma eki getirilmesi: 29 (tekâüd-lük) 10. Sıfat derecelendirmelerinde ayrıca Türkçe unsurların kullanılması: 30 (daha âlâ, en akdem) 27 Günay Karaağaç, agm., s. 34 ve aynı sayfadaki 36. dipnot. 28 Bu sınıflandırmanın ilk sekiz maddesi, Recep Toparlı, agm., s den alınmıģtır. 29 bk. Mustafa Kaçalin, agm., s bk. Mustafa Kaçalin, agm., s. 301.
10 1030 Emin EMĠNOĞLU 11. Kök ve tarih itibarıyla Türkçe asıllı kelimeler: 31 (cam eriği > cân eriği; kurşak > kuşak; konur al> kumral) Görüldüğü gibi, yabancı dillerden dile girmiģ sözcüklerin dıģında, Türkçe sözcük ya da eklerin yabancı unsurlarla kullanımı ya da bunların yabancı dillerin kurallarına göre iģletilmesi galat olarak kabul edilmiģtir. Ayrıca, Türkçe asıllı sözcüklerin zamanla çeģitli etkilerle değiģmiģ biçimleri, o zaman için Türkiye Türkçesinde galat kabul edilmiģtir. Mehmed Hafîd Efendi, sözlüğüne aldığı Türkçe sözcüklerin Çağatayca asıllarına göre galat olduğunu söylemiģtir. Türkçe sözcüklerin asıllarının Çağatayca olarak gösterilmesi diğer sözlüklerde pek az rastlanır bir durumdur. Örneğin Kültüral ın çalıģmasında dokuz kaynağın söz varlığı birleģtirilmiģtir ve sadece Ģu örneklerde sözcüklerin Çağataycadaki asılları gösterilmiģtir: ağa: Çağatay lisânında büyük birader mânâsınadır (Tashîhü l-galatât, 25). çanta: Aslen Çağatayî olup doğrusu cuntay dır (Defter-i Galatât, 101). etmek ekmek : Bunu etmek yazmalı, çünkü aslı Çağatayca ütmek tir. (Tehzîbü l-kelâm, 45). Aslı yâni Çağataycası ütmek tir (Mecmuam, 7). hanım: Çağatay lisânında han karısına ve akâribinden olan nisâya derler (Tashîhü l-galatât, 63). pek: Bu lisânın aslı Çağatayca berk tir (Defter-i Galatât, 69). Burada bir lehçeyi yabancı bir dil gibi kabul etmekten ziyade, Türkçe biçimlerin asıllarını göstermek için Çağatayca kullanılmıģtır. Mehmed Hafîd Efendi nin Türkçe sözcükleri Çağatayca biçimlerine göre galat olarak değerlendirmesi, elbette Çağataycayı yabancı bir dil gibi görmesinden değildir. Galat sözlüklerine alınan sözcüklerin bir kısmı, asılları gibi kullanılmasını önermek için değil, bunların asıl biçimlerini ya da eski biçimlerini gösterme gayretindendir. Mehmed Hafîd, bu eserini 19. yüzyılın hemen baģında kaleme almıģtır. Bu tarih, henüz Eski Türkçe ve Orta Türkçe dönemine ait dil yadigârlarından haberdar olunmadığı bir zamandır. Ayrıca Göktürkçe - Uygur Türkçesi - Karahanlı Türkçesi - Harezm Türkçesi çizgisinde geliģen kolun bundan sonraki adı, Çağatay Türkçesi dir. Çağatay Türkçesi, 14. yüzyılın ikinci yarısında kurulup 15. yüzyılın baģlarından itibaren eser vermeye baģlayan Doğu Türkçesi kolunun yabancılar tarafından verilmiģ yeni adıdır Bu lehçenin dikkat çekici bir yönü de Uygur Türkçesine ait bazı özelliklerin Karahanlı ve Harezm dönemlerindeki geliģmeden etkilenmeksizin canlandırılmıģ olmasıdır Doğu Kolu nun Harezm Türkçesi döneminden sonra baģlayan Çağatay Türkçesi 19. yüzyıl sonlarına kadar Türkistan ın yeniden ortak edebî dili olmuģtur. 32 Dolayısıyla Çağatayca, eski biçimleri göstermek için kullanılmıģ bir terimdir. Mehmed Hafîd Efendi nin Ed-Dürerü l-müntahabâtü l-mensûre fî-ġslâhi l-galatâti l- MeĢhûre sindeki Çağatayca Sözcükler 33 AĠA ( (اغا 36: Türkîde müsta mel oldugu gibi Çagatayîde ancak büyük karıntaģ ma nâsına olup ekser büyük karıntaģlar vekîl-i peder ve büzürg-i hâne olmagıla sâir cinsine nisbet ile büyüklere dahı alem olmuģdur. Arabîde feth-i cîm ve teģdîd-i sâ-yı müselles ile cesâme ve Fârisîde feth-i hemze ve medd-i kâf ile aka dirler. AĠIL ( (اغل 36: Agnâm ve emsâli hayvân habs eyledikleri mahal-i ma rûfun ismi. Çagatayîde medd-i hemze ve zamm-ı gayn ve sükûn-ı lâm ile aġul ( dan (اغول galat olup Arabîde feth-i hâ ve kesr-i zâ ve sükûn-ı yâ ve hâ ile hazîre ve Fârisîde medd ü kasr-ı hemze ile agıl ve âgıl dirler. ve vâv ile agul (آغل ( 31 bk. Kemal Yavuz, agm., s Bilâl Yücel, Doğu Türkçesinin GeliĢme Dönemleri, Türk Dili ve Edebiyatı Makaleleri, Sayı 1, Dilek Matbaası, Sivas 2001, s. 39, Buradaki Çağatayca sözcükler, eserin TDK Kütüphanesi Sözl. AN/608 de kayıtlı, 1221/1806 tarihli baskısından taranmıģ ve Latin harfleri sırasına dizilerek aktarılmıģtır. Madde baģlarının yanındaki rakamlar, sözcüklerin sözlükteki sayfa numarasını göstermektedir.
11 Galat Sözlükleri ve Mehmed Hafîd Efendi nin Galatât Sözlüğündeki 1031 ARDUÇ ( ARMUD ( AġIĶ ( AYAĶ ( 22: Serv-i cebelî kısmından meyvesi nubaka ve Ģeceri ve varakı ılguna Ģebîh etraf-ı (اردوج cibâl-i âsitânede dahı mevcûd olup tohmı ve Ģeceri ma rûflardır. Çagatayîde feth-i hemze ve sükûn-ı râ ve zamm-ı tâ ve vâv iģbâ ı ile artuç ( dan (ارتوج galat olup Arabîde feth-i hemze ve zamm-ı hâ ve sükûn-ı bâ ve lâm ile ebhül ve Fârisîde feth ü medd-i nûn ve zamm-ı râ-yı Fârisiyye ve sükûn-ı vâv ve âhirde nûn ile nârven dirler. 24: Envâ -ı kesîr-i meyve-i marûfenin ismi. Çagatayîde feth-i hemze ve âhirde tâ ile (ارمود armut ( dan (ارموت galat olup Arabîde zamm-ı kâf ve teģdîd ve feth-i mîm ve sâ ve feth ü medd-i râ kümmesrâ ve Fârisîde yine feth-i hemze ile emrûd dirler. 34: Sıbyânın mülâ abe eyledikleri ma rûf üstühân-pârenin ismi. Çagatayîde feth-i hemze (اشق ve zamm-ı Ģîn ve vâv-ı mukhem ile aşuķ ( dan (اشوق galat olup Arabîde feth-i hâ ve kesr-i kâf ve sükûn-ı yâ ile hakîk ve Fârisîde zammeteyn ve sükûn-ı lâm ile bücül dirler. ismi. 59: Ekser hayvânda mevcûd a zâ-yı re îse-yi zâhiriyyeden ma rûf uzvun (اياق Çagatayîde ayaġ ( غا dan (اي galat olup Arabîde kesr-i râ ve cîm ve sükûn-ı lâm ile ricl ve Fârisîde medd-i bâ-yı Acemiyye ile pâ dirler. BAĶIR (بقر) 93: Ma den-i ma rûfdur ki âvânî-yi kesîre a mâl iderler. Feth-i bâ ve kesr-i kâf ve sükûn-ı râ ile müsta meldir. Çagatayîde fethateyn ve sükûn-ı râ ile baķar dan (بقر) galat olup Arabîde zamm-ı nûn ile nühâs ve Fârisîde zamm-ı mîm ile müs dirler. Türkîde feth-i kâfdan udûl-ı ism-i hayvândan def -i iltibâs içün olup aslına mürâ âta elif ile bakar tahrîrinden ictinâb mülâyımdır. BAL (بال) 70: Zenbûrun cem ve iddihâr eyledigi fevâyid-i kesîreyi câmi -i hulviyyâtdan Ģey-i ma rûfun ismi. Çagatayîde feth-i bâ ve sükûn-ı lâm ile bal dan (بل) galat olup Arabîde ism-i eģheri feth-i ayn ve sîn ve sükûn-ı lâm ile asel ve Fârisîde feth-i hemze ve sükûn-ı nûn ve zamm-ı kâf-ı acemiyye ile engübîn dirler. Latîfe bülegâ-yı Arabdan biri asel ile cemelin Türkîde isimleri mübâdele olunsa müsemmâlarına mutâbık olur. Zîrâ asel deve ve cemel zî-baldur dimiģ. BALIĶÇIN (بالقچن) 71-72: Turnaya Ģebîh tayr-ı ma rûfun ismi. Türkî ve Fârisî iki cüzden mürekkeb balıķçîn den (بالقچين) galat olup Arabîde zamm-ı tâ ve teģdîd ü feth-i vâv ile tuvvel ve Fârisîde zamm ü medd-i bâ-yı Arabîyye ile bûtîmâr dirler. Balık Türkî ma rûf ve çîn Farisîde çîden masdarından vasfı terkîbî olup balıklar cem idici ma nâsını ifâde ider 34 BALŦA (بالطا) 71: Demirden ma mûl âlet-i kadîme-i ma rûfenin ismi. Çagatayîde feth-i bâ ve tâ ve sükûn-ı lâm ile balta dan (بلته) galat olup Arabîde feth-i kâf ve zâ ve sükûn-ı râ ve mîm ile kerzem ve Fârisîde feth-i tâ ve bâ ve sükûn-ı râ ile teber dirler. BĠLEZĠK (بلهزك) 97: Bilege bend olunan halî-yi nisâdan Ģey-i ma rûfun ismi. Çagatayîde bilerik den (بيلارك) galat olup Arabîde kesr-i sîn ile sivâr ve cem i asâvire gelür ve Fârisîde feth-i hemze ve râ ve sükûn-ı bâ ve nûn ile ebrencen dirler. BONCUĶ (بونجق) 101: Ma denî ve amelî olup ekserî sıbyân mülâ abe eyledikleri Ģey-i ma rûfun ismi. Çagatayîde zamm-ı mîm ve sükûn-ı nûn ile muncuķ dan (منجق) galat olup Arabîde feth-i hâ ve zâd-ı mu cemeyn ile hazaz ve Fârisîde zamm-ı mîm ve sükûn-ı hâ ile mühre dirler. BUD (بود) 99: Hayvanâtın pes-pâyı ki insânda uyluk dirler. Çagatayîde tâ ile but dan (بوت) galat olup Arabîde feth-i fâ ve sükûn-ı hâ-yı mu ceme ile fahz ve Fârisîde medd-i râ ile rân dirler. 34 Bu madde baģının devamı vardır, ancak yazar tarafından istitrâd (konunun aslından olmayıp yeri gelmiģken söylenen söz) olarak belirtilmiģtir. Dolayısıyla devamının yazılmaması uygun görülmüģtür.
12 1032 Emin EMĠNOĞLU BUDAĶ ( (بوداق 99: EĢcâr ü sâirde etrâfa müteferrik asla mülâsık Ģeyler ma nâsına olan nesnelerin ismi. Çagatayîde dâl yerine tâ ile butaķ dan (بوتاق) galat olup Arabîde zamm-ı Ģîn ile şu be ve Fârisîde medd-i fâ ile fâh dirler. BUZ (بوز) 99: ġiddet-i Ģitâda sulardan müncemid olan Ģey-i ma rûfun ismi. Çagatayîde bâ yerine mîm ile muz dan (موز) galat olması münfehimdir. Ammâ serdî-yi hevâdan eyyâm-ı Ģitâda rîze rîze dökülen müncemid kara Fârisîde zamm-ı bâ ve sükûn-ı zâ-yı Acemeyn ile puj dimelerinden teģbîhen Ģâyi olması dahı mülâyımdır. Arabîde feth-i cîm ve mîm ile cemed ve Fârisîde ism-i eģheri feth-i bâ ve sükûn-ı hâ-yı mu ceme ile yahdır. ÇĠBĠNLĠK (جبنلك) 126: Sürü-yi sinek nâm-ı mûzîden muhâfaza için envâ -ı agģadan husûsen bir bürüncekden hıyâta olunan peģe-hânenin ismi. Kesr-i cîm ve bâ-yı Arabiyye ile isti mâli ma rûfdur. Fârisîde A râb-ı muharrer ve cîm ve bâ-yı Acemiyyeler ile çipinlik den (چپنلك) galat olup Arabîde kesr-i kâf feth-i lâm ile kille ıtlâk olunup hayvân-ı meģhûrun indü l- Arab künyeti ebû-disâr olmagıla Ģey-i ma rûfa beyt-i ebû-disâr dahı isim olduguna bu beyt latîf Ģâhiddir. beyt: ma nâsına oldugu simârü l-kulûb nâm-ı müellifde mübîndir. Hafî olmaya ki Lisân-ı Çagatayîde çipin (چپن) sürü-yi sinegin ismi olmagıla Türkî edât ile sineklik gibi çipinlik (چپنلك) dimiģler. Ba dehû Fârisîye bi-aynihi nakl ile isti mâl olunmuģ ammâ arûsı mahal-i âhere nakilde isti mâl ve karârgâhına ev yahte olan elvân-ı agģadan ma mûl nesneye lisân-ı Türkîde teģbîhen çipinlik ıtlâk olunmuģdur. Arabîde ism-i mevzû ı fethât-ı selâse ile hacle olup Fârisîde kesr-i sîn ile sitâre dirler. ÇĠFT (چفت) 130: EĢ ma nâsına kesr-i cîm ile Çagatayîden me hûz olup Fârisîde zamm-ı cîm ile cift ve Arabîde feth-i zâ ile zevc dirler. DAL (دال) 165: Budak dahı dirler. EĢcârın etrâfına münģa ib olan nesnelerinin ismi. Çagatayîde feth ü medd-i tâ ile tal dan (تال) galat olup Arabîde zamm-ı gayn ve sükûn-ı sâd ile gusn ve Fârisîde medd-i Ģîn ile şâh dirler. DAR (دار) 162:Bol ya nî vasî in mukâbilinin ismi. Çagatayîde medd-i tâ ile tar dan (تار) galat olup Arabîde feth-i zâd ü sükûn-ı yâ ile zayk ve kezalik feth-i zâd ve kesr ü teģdîd-i yâ ile zayyık ve Fârisîde feth-i tâ ve sükûn-ı nûn ve âherde kâf-ı Fârisiyye ile teng dirler. DEMĠR (دمر) 173: Fîhi be sün Ģedîd ile mevsûf ve nâsa menâfi -i kesîresi olan ma den-i ma rûfun ismi. Çagatayîde zammeteyn ve sükûn-ı râ ile tümür den (تمر) galat olup Arabîde feth-i hâ ile hadîd ve Fârisîde müsta mel ve hâmına medd-i hemze ile âhen dirler. Ammâ Ferheng-i Mahmûdîde teymur feth-i tâ ile pûlâd ü pâdiģâh-ı meģhûr Teymurlenk isimleri olup hazf ile ism-i Ģahs-ı merkûm temür dahı isti mal olundugu ve demür feth-i dâl ve zamm-ı mîm ile Efrasyâb akrabâsından SiyâvuĢun katline çok sa y iden pehlivânın nâmı oldugı muharrerdür. Bundan münfehim olan esmâ-yı ricâl demür olmak lâzım gelür. Ammâ pûlâd aga tercümesi feth-i tâ ve sükûn-ı yâ ile teymur aga ve muhaffefi temür aga ıtlâkları becâ olur. Lakin kesr-i tâ ve sükûn-ı yâ ile teymur hayvânât batınından ihrâc olunan harze ki bâd-zehre karîb menâfi i vardır. Ol seng-pârenin ismi olmagıla müstâ mel oldugu sûretde teymurlenk ve emsâlî yine galatdan sâlim olmaz. DĠRĠ ( (ديرى 182: Zî-rûh ya nî zıdd-ı meyyit ma nâsına müsta meldir. Çagatayîde dâl yerine tâ ile tiri den (تيرى galat olup Arabîde feth-i hâ ve teģdîd-i yâ ile hayy dirler. Cem i feth-i hemze ve ( sükûn-ı hâ ile ahyâ gelür ve Fârisîde kesr-i zâ ve sükûn-ı nûn ile zinde dirler. DĠġ (ديش) 182: Dürc-i dehânda derc olan leâlî-yi ma rûfenin ismi. Çagatayîde yine tebdîl-i dâl ile tiş den (تيش) galat olup Arabîde kesr-i sin ve teģdîd-i nûn ile sinn ve Fârisîde feth-i dâl ve sükûn-ı nûn ile dendân dirler. Ekser-i isnân-ı insân otuz iki olmagıla terbî olunup beyne l-
13 Galat Sözlükleri ve Mehmed Hafîd Efendi nin Galatât Sözlüğündeki 1033 arab dört ism ile meģhûrdur. Zîr ü bâlâ çîn-i tebessümde âģikâr olan sekiz dânesine mübâsim ü tarafeynde ikiģerden yine aded-i merkûma senâyâ ve bunların mâ-ba dı aded-i mezbûr ki eger nesne anlar ile kırılur teģdîd-i sîn ile kessâr ve anların verâsında sekiz tiģ ki azu ta bîr olunur ta âmı yumuģatdıgından yine teģdîd-i hâ ile tahhân dirler. Def -i iltibâs içün ömr-i Ģerifiniz ne mikdârdır dimek evlâdır. Zîrâ mecâlis bülegâda sin-i Ģerîfiniz su âline otuz iki cevâbı mesmû umuz olmuģdur. Ġstitrâd 35 DON (دون) 180: Ayaga giyilen câme-i ma rûfun ismi. Çagatayîde dâl yerine tâ ile ton dan (تون) galat olup Arabîde feth-i sîn ve kesr ü medd-i vâv ile serâvîl ve Fârisîde zamm-ı tâ ve medd-i mîm ile tumân dirler. Lakin vaz î gür[eģ]cilerin giydigi deri ton olup sonra ta mîm olunmuģdur. Fâide-i serâvilin tezkîr ü te nîsi câiz olup cemi î serâvilât gelür. Rivâyet-i sîbeveyh üzre serâvil ism-i müfred ve a cemî olmagıla ta rîb olunmuģdur. Sûretâ hâlet-i ta rîf ve tenkîrde lâ-yensarif olanlara Ģebîh lakin munsarifdir. Eger bunun ile bir Ģahs tesmiye olunsa veya alem oldugu hâlde tasgîr olunsa yine gayr-ı munsarifdir. Zîrâ atâk gibi mü ennes-i zâid ale s-sülâsî olur. Ammâ nahviyyûndan ba zı kimseneler serâvil hâleti tenkîrde dahı gayr-ı munsarifdür kavilleri sirvâlin ve sirvâletinin cem i i tibârıyladır. Egerçi gayra munsarif olması kıyâsa evfakdır. Lâkin isti mâl ehl-i lisâna nazaran munsarif olmak lâzımdur. DÖġEK (دوشك) 180: Câme-i hâb-ı ma rûfun ismi. Çagatayîde vezn-i merkûm ile töşek den (توشك) galat olup Arabîde kesr-i fâ ile firâş ve Fârisîde kesr-i bâ-yı Acemiyye ile pister dirler. ELA (الا) 47-48: Gözde ve alaca nesnelerde isti mâl iderler. Çagatayîde feth-i hemze ve lâm ve sükûn-ı hâ ile ala ( dan (اله galat olup Arabîde sevâd ve beyâzdan mürekkeb ma nâsına fethi hemze ve râ ve sükûn-ı bâ ve kâf ile ebrâk Fârisîde kesr ü medd-i pâ-yı Fârisiyye ve feth-i sîn ve sükûn-ı hâ ile pîse dirler. EMEK ( ERĠK ( ESNEMEK ( 53: Zahmet ve meģekkat ma nâsına ma rûf Çagatayîde feth-i hemze ve sükûn-ı mîm ile (امك emgek ( den (امكاك galat olup Arabîde feth-i kâf ve teģdîd-i dâl ile kedd ve Fârisîde feth-i râ ve sükûn-ı nûn ile renc dirler. den (اروك galat ( örük 24: Envâ -ı ma rûf meyvelerin ismi. Çagatayîde zamm-ı hemze ile (ارك olup Arabîde kesri-i hemze ve teģdîd ü medd-i cîm ile iccâs ve Fârisîde medd-i hemze ve lâm ile âlû dirler. 30: Rehâvet-i vucûddan ârız olan hâlet-i ma rûfenin ismi. Çagatayîde kesr-i (اسنهمك hemze ve sükûn-ı yâ ve medd-i nûn ile isnemek ( den (ايسنامك galat olup Arabîde zamm-ı sâyı müsellese ve sükûn-ı vâv ve medd-i bâ ve feth-i hemze ile sü ebâ ve Fârisîde feth-i hâ ve sükûn-ı mîm ve hâ ve medd-i yâ ile hamyâze dirler. ETEK (اتك) 10: Esvâb ve gayrının taraf-ı esfeline derler. Ma rûfdur Türkistân ahâlisinden Türkî tekellüm eden Çagatay tâifesinin aslî Türkî lügati olan kesr ü medd-i hemze ve feth ü medd-i tâ ile itek ( den (ايتاك galat olmagıla Ģöhretine binâen yâ tahrîr olunmayıp lakin aslına imâen kesr-i hemze ile kırâatı münasipdir. Arabîde mânâ-yı merkûme dâl feth-i zâl ve sükûn-ı yâ ile zeyl ve Fârisîde feth ü medd-i dâl ve feth-i mîm ü sükûn-ı nûn ile dâmen dirler. Hafî degildir ki Türkî deyü isti mâl olunan ibârâtın aslı Çagatayî olup ba zı elfâzı tirâģîde ve perdaht ve ekserini alâ hâlihi diyar-ı Rûmda tefevvüh iderler. EYRĠ ( (ايرى 62: Togrının mukâbili olarak Çagatayîde egri ( den (اكرى galat olup Arabîde zamm-ı mîm ile mu avvec Farisîde feth-i kâf ile kec dirler. 35 Bu madde baģının devamı vardır, ancak yazar tarafından istitrâd (konunun aslından olmayıp yeri gelmiģken söylenen söz) olarak belirtilmiģtir. Dolayısıyla devamının yazılmaması uygun görülmüģtür.
14 1034 Emin EMĠNOĞLU ĠNCÜ ( (انجو 54: Sadef içinde tekevvün iden cevher-i ma rûfun ismi. Çagatayîde zamme iģbâ ı içün vâv ile üncü ( den (اونجو galat olup Arabîde zamm-ı lâmeyn ile lü lü ve Fârisîde zamm-ı mîm ve sükûn-ı râ-i mühmele-i evvelî ve kesr ü medd-i sânî ile mürvârîd dirler. Amma dürr-i yetîmi iki vech ile beyân eylemiģlerdir. Biri sadef-i kebîr içinde yektâ olması ve digeri sagîr ve kebîr tâmü l-istidâre olmagıla dâyimü l-hareket olması ya nî yetîmin ebeveyn-i fıkdânda bir mahalde karârı olmayup kimi görür ise ana meyl ve hareketine teģbîh olunmuģdur lakin haremeyn muhteremeyn ahâlîlerinin atîk ve sıgarına mâil olan incülere i tibârları ruhsatına mebnî oldugu aģikâr iken eytâmın hafâret ile imrâr-ı evkât eylemelerinden hâsıl olan sufret-i vechlerine teģbîh olunmuģdur. Tevcîhleri nâ-becâdır kütüb-i eslâfda incünün nihâyet vezni üç miskâldür dimeleri emr-i acîbedir. Zirâ dirhem ve miskâla kıyâs olunmaz. Gügercin yumurtasına müģâbih bir çift mengûģ müģâhidimiz oldukda on sekiz bin guruģ virilüp sâhibesi râziyye olmadı. ĠS (ايس) 64: Ta âmlarda olan râyiha-yı mahsûsanın ismi. Çagatayîde mutlaka koku ma nâsına mevzû olmagıla Arabîde râyiha-yı meģhûre mürâdifi feth-i ayn ve sükûn-ı râ ile arf ve Fârisîde zamm ü medd-i bâ ile bûy dirler. ĶAĶ (قاق) 326: Emrûd kurusuna tahsîs eylemiģlerdir. Çagatayîde umûmen kurı nesnelere ıtlâk olunup Arabîde medd-i yâ ile yâbis ve Fârisîde zamm-ı hâ-yı mu ceme ve sükûn-ı Ģîn ve âhirde kâf-ı Arabiyye ile huşk dirler. ĶARINDAġ ( (قرنداش 328: Batn-ı vâhidden tevellüd iden evlâda ve ba de t-ta mîm cemî ihvâna dâl ile ıtlâkı Ģâyi dir. Fârisîde iki cüzden mürekkeb dâl yerine tâ ile ķarıntaş dan (قرنتاش) mübeddel olup Arabîde feth-i hemze ile ah dirler. Batn ve Ģekm ma nâlarına Türkîde karın ma rûf ve medd-i tâ ile taş Fârisîde Ģerîk ya nî ortak ma nâsına ve ma nâ-yı mukârenet ile edat-ı Ģirket olmagıla Türkî ve Fârisî lisânından mürekkeb olup ma nâ-yı terkîbiyyesi karın ortagı dimek olur. PâdâĢ ve tercümesi ayakdaģ ve emsâlleri bi l-cümle dâl ile tahrîr ve kırâ at olunan elfâz-ı mürekkebelerde vâki daģın aslı taģ olup harf-i tahrîf-i dâla tebdîl olunmuģdur. Ammâ esmâ-yı ricâlden bektaģ dahı cüzeynden mürekkeb olup cüz-i evveli bek sıhhat ve sânisi taģ seng ma nâların olmagıla kuvvet-i bedenden kinâye olur. ĶILAVUZ (قلاوز) 362: Yol gösterici ma nâsına kesr-i kâf ile müsta meldir. Çagatayîde feth-i kâf ile ķalavuz dan (قلاوز) galat olup Arabîde fethi-i dâl ile delîl ve Fârisîde iki cüzden mürekkeb rehber dirler. Cüz-i evveli yol ma nâsına râh muhaffefi reh ve sânîsi zamm-ı bâ ve sükûn-ı râ ile bür yine zamm-ı evvel ile bürden lafzından ism-i fâil olmagıla ma nâ-yı terkîbiyyesi yol iledici dimek olur. Kesret-i isti mâl ile def -i sıklet içün bürün zammesini fethaya tebdîl eylemiģlerdir. KÖMÜR (كمور) 386: Îkâd-ı nâr içün i mâl olunan Ģey-i meģhûrun ismi. Çagatayîde iģbâ -ı kesr içün yâ ile kimür den (كيمور) galat olup Arabîde feth-i fâ ile fahm ve Fârisîde kesr-i nûn ve medd-i kâf-ı Acemiyye ile nigâl dirler. KÖPRÜ (كوپرو) 388: Üzerinden mürûr ve ubûr içün ale l-mâ binâ olunan Ģey-i ma rûfun ismi. Çagatayîde terk-i kâf ile köprüg den (كوپروك) galat olup Arabîde kesr-i cîm ve sükûn-ı sîn veyâ feth-i cîm ile cisr ve Fârisîde zamm-ı bâ-yı Acemiyye ve sükûn-ı lâm ile pül dirler. MANŦAR (منطر) 436: Nısf-ı beyza sûretinde arzdan zuhûr ve tomalan nâmıyla meģhûr Ģey-i ma rûfun ismi. Çagatayîde feth-i mîm ve sükûn-ı nûn ve medd-i tâ ile mantar dan (منتار) galat olup Arabîde feth-i kâf ve sükûn-ı mîm ile kem e ve Fârisîde feth-i sîn ve medd-i mîm ve zamm-ı râ ve vâv-ı ma rûfe ile semmârûg dirler.
15 Galat Sözlükleri ve Mehmed Hafîd Efendi nin Galatât Sözlüğündeki 1035 OŦAĶ ( ÖRDEK ( 58: Mülûk-ı vüzerâya mahsûs kebîr ve ma rûf çadırın ismi. Çagatayîde âhirde gayn ile (اوطاق oŧaġ ( dan (اوطاغ galat olup Arabîde medd-i fâ ve feth-i zâ ve sükûn-ı hâ ile fâze ve Fârisîde medd-i bâ ve kâf-ı Fârisiyye ve râ ile bârgâh dirler. 56: Hayvanât-ı mâiyyeden tayr-ı ma rûfun ismi. Çagatayîde kesr-i hemze ve yâ (اوردك iģbâ ı ve sükûn-ı râ ile irdek ( den (ايردك galat olup Arabîde kesr-i hemze ve feth ü teģdîd-i vâv ile ivvez ve Fârisîde zamm-ı mîm ve sükûn-ı râ ile mürgâb dirler. Egerçi iki cüzden mürekkeb olup su kuģu dimek ma nâsını ifade ider lakin fesh-i izâfet ile ilmiyyete nakl ve hayvân-ı merkûma ism-i mahsûs olmuģdur. PAMUĠ ( (پاموغ 73-74: Bir zirâ kadli ma rûf-ı nebâtın gılâf içinde tohumundan hâsıl olan metâ -ı letîfin ismi. Çagatayîde mîm ile mamuġ ( dan (ماموغ galat olup Arabîde zammeteyn ve sükûn-ı nûn ile kutn ve Fârisîde feth-i bâ-yı Acemiyye ve bâ ve sükûn-ı nûn ve hâ ile benbe dirler. ŚAÇ ( (ص جا 253: BaĢdan enseye irsâl olunan mûy-ı ma rufun ismi. Çagatayîde feth-i sîn ve sükûnı yâ ile sayc dan (سيج) galat olup Arabîde fethateyn ile şu ufe ve Fârisîde kesr-i kâf-ı Acemiyye ve sükûn-ı yâ ve zamm-ı sîn ile giysû dirler. SÜD (سود) 239: Yarasa kuģundan mâ adâ üzn-i zâhirîsi olan cemî hayvânâtın memelerinden hâric Ģey-i ma rûfun ismi. Çagatayîde dal yerine tâ ile süt den (سوت) galat olup Arabîde fethateyn ve sükûn-ı nûn ile leben ve Fârisîde kesr-i sarîh-i Ģîn ve sükûn-ı yâ ile şîr dirler ve Ģîr süte ism oldugu gibi arslanın dahı ismi oldugu meģhûrdur. Erbâb-ı lugat süte kesr-i sarîh ve arslana kesr-i hafî veyâ evvelâ yâ-yı ma rûfe ve sâniyen yâ-yı mechûle kayd idüp gûyiyâ fark ve beyân eylemiģlerdir. Zurefâ-yı Acemden semâ ve hıfza mevkûf olup tahrîr ile ifâdesi mümkün olmayan edâlardandır. ŦAĠ ( (ط غا 271: Sahrâ ü vâdî-yi zıdd-ı emâkin-i ma rûfenin ismi. Çagatayîde yine evvelde tâ ile taġ izhâr- dan (ت galat olup Arabîde fethateyn ile cebel ve Fârisîde zamm-ı kâf-ı Arabiyye ve غا ( ı hâ ile kûh dirler. Hafî olmaya ki asl-ı lisân-ı Türkî olan zebân-ı Çagatayîde vâki tâ-yı meksûreleri zamânımız lisânına nakilde dâla tebdîl eyledikleri gibi ekser tâ-yı memdûde ve meflûceleri dahı tâya tebdîl ile isti mâl eylemiģlerdir. ŦARAĶ (طرق) 273: Ġnsân ve hayvânın mûyını tanzîm içün isti mâl olunan Ģey-i ma rûfun ismi. Mârü z-zikr tebdîl-i tâ-yı meftûhaya mülhaken. Çagatayîde feth-i tâ ile taraķ dan (ترق) galat olup Arabîde zamm-ı mîm ve sükûn-ı Ģîn ile muşt ve Fârisîde medd-i Ģîn ile şâne dirler. ŦAġ (طاش) 271: Ma den-i ma rûf ve meģhûrun ismi. Çagatayîde meddi tâ ile taş dan (تاش) galat olup Arabîde fethateyn ile hacer ve Fârisîde feth-i sin ve sükûn-ı nûn ve âhirde kâf-ı Acemiyye ile seng dirler. Ġstitrâd 36 ŦAVġAN (طوشان) 275: Hayvân-ı ma rûfun ismi. Çagatayîde medd-i tâ ve kâf ve zamm-ı vâv ve sükûn-ı Ģîn ile tavuşķan dan (تاوشقان) galat olup Arabîde feth-i hemze ve nûn ve sükûn-ı râ ile erneb ve Fârisîde iki cüzden mürekkeb hargûş dirler. Feth-i hâ-yı mu ceme ve sükûn-ı râ ile har ma rûf ve zamm-ı kâf-ı Fârisiyye ile gûş kulak ma nâlarına olmagıla teģbîhen uzun kulaklı dimegi ifâde ider istitrâd 37 TERKÜ (تركو) 111: Merkûb olan hayvanâta berâber tahmîl ve bend eyledikleri Ģey-i ma rûfun ismi. El-a câmu tutraku kesîran kâ idesine mebnî. Çagatayîde râ yerine râ-yı mu ceme ile tezgü 36 Bu madde baģının devamı vardır, ancak yazar tarafından istitrâd (konunun aslından olmayıp yeri gelmiģken söylenen söz) olarak belirtilmiģtir. Dolayısıyla devamının yazılmaması uygun görülmüģtür. 37 Bu madde baģının devamı vardır, ancak yazar tarafından istitrâd (konunun aslından olmayıp yeri gelmiģken söylenen söz) olarak belirtilmiģtir. Dolayısıyla devamının yazılmaması uygun görülmüģtür.
16 1036 Emin EMĠNOĞLU den (تزكو) galat olup Arabîde kesr-i sîn ve sükûn-ı mîm ile simt ve Fârisîde kesr-i fâ ve sükûn-ı tâ ile fitrâk dirler. Ġsmeyn-i merkûmeyne bend olunan baga dahı ıtlâk olunur. ULAĶ ve ULAĠ ( (اولاغ و اولاق 58: Bir mahalden mekân-ı digere süvâri ve icâlet-i revende olanların alemi. Çagatayîde ikisi bilâfark ancak çâpükrev esbin ismi olmagıla Arabîde râkibe feth-i bâ ile berîd vü merkûbuna kesr-i mîm ve feth-i sâd ve sükûn-ı hâ ve fâ ile mihsaf [mishaf] ve Farisîde evvelâ medd-i yâ ve sükûn-ı mîm ve kesr ü medd-i cîm ile yâmcîk ve sâniyen medd-i bâ ve sükûn-ı dâl ile bâdreng dirler. اته ( ata 58: Zevc-i mâderin ma rûf ismi. Çagatayîde zamm-ı hemze ile üvey (اوكى آتا ( ATA ÜVEGĠ dan (اوى galat olup Arabîde feth ü medd-i râ ile râb ve Farisîde feth-i bâ ve sükûn-ı dâl ile bedpeder dirler. YĠGĠT (يكت) 527: Tâze ve genç ma nâsına kesr-i yâ ile müsta meldir. Çağatayîde feth-i yâ ve kesr-i kâf ve sükûn-ı tâ ile yegit den (يكت) galat olup Arabîde medd-i Ģîn ile şâb ve Fârisîde zamm-ı cîm ve medd-i vâv ile cüvân dirler. YÜCE (يوجه) 528: Yüksek ma nâsına isti mâli ma rûfdur. Çagatayîde zamm-ı hemze ve ihfâ-i vâv ile uca ( dan (اوجه galat olup Arabîde medd-i ayn ile âlî ve Fârisîde zamm-ı bâ ve feth-i lâm ve sükûn-ı nûn ile bülend dirler. YÜZÜK (يوزك) 528: Mühr ü gayr-ı zînet içün küçük parmaga takdıkları Ģey-i meģhûrun ismi. Çagatayîde zamm-ı hemze ve zâ ve ihfâ-i vaveyn ile üzük ( den (اوزوك galat olup Arabîde medd-i hâ-yı mu ceme ve feth-i tâ ile hâtem ve Fârisîde feth-i hemze ve nâ ve zamm-ı kâf ve sükûn-ı nûn ve Ģîn ile engüşter dirler. SONUÇ Galat sözlükleri, yazıldıkları dönemin dil kullanımı hakkında bilgi içeren, yabancı dillerden Türkçeye girmiģ sözcüklerin o zaman ve mekânda ne kadar yaygın olduklarını bildiren, bu sözcükleri yazıldığı ya da söylendiği biçimiyle kaydeden, Türkçenin alıntıladığı yabancı sözcüklerin Türkçede hangi kurallara göre değiģtiğini gösteren, Türkçe sözcüklerin zaman içinde ses ve biçim bakımından geliģimini ve değiģimini ortaya koyan kaynaklar olarak dil tarihi içinde özel bir yere sahiplerdir. Galat sözlüklerindeki sözcük ve yapıları genel hatlarıyla; diğer dillerden Türkçeye giren ve yaygınlık kazanan yani galat-ı meģhur kabul edilen ve bu Ģekilde kullanılmaları uygun görülenler; az kullanılan, dile yerleģmemiģ, değiģtirilmesi daha kolay ve yanlıģ kabul edilenler; özellikle Türkçe sözcüklerin asıllarını ya da eski biçimlerini göstermek için ele alınanlar olmak üzere sınıflandırmak mümkündür. Mehmed Hafîd Efendi nin Ed-Dürerü l-müntahabâtü l-mensûre fî-ġslâhi l-galatâti l- Meşhûre adlı sözlüğü, galatlar konusunda yazılmıģ sözlükler içinde sayfa sayısı bakımından en hacimli, yazılıģ tarihi bakımından en eski, ele aldığı sözcük sayısı bakımından en zengin sözlüktür. Mehmed Hafîd Efendi nin sözlüğündeki Çağatayca sözcükler, kullanılan biçimleriyle karģılaģtırıldığında Ģöyle sınıflandırılabilir: 1. Ünlüsü değiģenler: etek < itek, erik < örük, esnemek < isnemek, aşıķ < aşuķ, aġıl < aġul, ela < ala, inci < üncü, ördek < irdek, baķır < baķar, boncuķ < muncuķ, demir < tümür, ķılavuz < ķalavuz, kömür < kimür, yigit < yegit 2. Ünsüzü değiģenler: arduç < artuç, armud < armut, oŧaķ < oŧaġ, üvegi ata < üvey ata, ayaķ < ayaġ, eyri < egri, pamuġ < mamuġ, bilezik < bilerik, bud < but, budaķ < butaķ, buz <
17 Galat Sözlükleri ve Mehmed Hafîd Efendi nin Galatât Sözlüğündeki 1037 muz, boncuķ < muncuķ, terkü < tezgü, cibinlik < çipinlik, dar < tar, dal < tal, demir < tümür, döşek < töşek, don < ton, diri < tiri, diş < tiş, süd < süt, saç < sayc, ķarındaş < ķarıntaş < üzük 3. Ünsüzü düģenler: emek < emgek, ŧavşan < tavuşķan, köprü < köprüg, yüce < uca, yüzük 4. Ünlüsü düģenler: üvegi ata < üvey ata, ŧavşan < tavuşķan 5. Yabancı bir dilden alınan sözcükle yapılanlar: balıķçın 6. Çağataycadaki biçimiyle kullanılanlar: is koku, ulaķ - ulaġ, aġa, ķaķ 7. Arap harfleriyle yazılıģında farklılık olanlar: bal < bal, balŧa < balta, ŧaş < taş, ŧag < tag, ŧaraķ < taraķ, manŧar < mantar KAYNAKÇA Ahmet Vefik PaĢa, Lehçe-i Osmânî, (Haz. Recep Toparlı), Ankara AKSAN Doğan, Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, TDK Yayınları, Ankara AKSOY Ömer Asım Dil Yanlışları, TDK, Ankara Ali Himmet [Berki], Fâzılın Galatât Defteri, ġems Matbaası, Samsun 1338/1919, 91 s. Ali Seydi, Defter-i Galatât, Matbaa-i Kütübhâne-i Cihân, Dersaadet, 1324/1906. BLOOMFĠELD Leonard, Language, United States of America, CLAUSON Sir Gerard, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford DEVELĠ Hayati KemalpaĢazâde ve Ebussuûd un Galatât Defterleri, Ġlmî Araştırmalar 4, Ġstanbul 1997, s DEVELĠ Hayati, Osmanlı nın Dili, 3F Yayınevi, Ġstanbul DEVELLĠOĞLU Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi, Ankara EMĠNOĞLU Emin, Yazı Dili KonuĢma Dili ĠliĢkisi ve KonuĢma Eğitimi, III. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildiri Kitabı, Aralık, Ġzmir 2010, s EMĠNOĞLU Emin, Türk Dilinin Sözlükleri ve Sözlükçülük Kaynakçası, Asitan Yayıncılık, Sivas EREN Hasan, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Bizim Büro Basım Evi, Ankara Filiz Tekin Halid, Yeni Galatât, Ġkdam Matbaası, Ġstanbul 1926, 38 s. GÜLENSOY Tuncer, Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü, 2 cilt, TDK Yayınları, Ankara KAÇALĠN Mustafa, Galat, TDV Ġslam Ansiklopedisi (DĠA), C 13, Ġstanbul 1996, s KARAAĞAÇ Günay Dilcilikte Ġlk ġekil ve Doğru-YanlıĢ Kavramı, Dil Tarih ve Ġnsan, Kesit Yayınları, 4. Baskı, Ġstanbul 2009, s KÜLTÜRAL Zuhal, Galatât Sözlükleri, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü BasılmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Ġstanbul KÜLTÜRAL Zuhal, Galatât Sözlükleri, Simurg Yayınları, Ġstanbul 2008.
18 1038 Emin EMĠNOĞLU Mehmed Hafîd Efendi, Ed-Dürerü l-müntahabâtü l-mensûre fî-ġslâhi l-galatâti l-meşhûre, (Galat-ı Meşhure), istinsah: 1219/1804; baskı: Ġstanbul 1221/1806, s. Mehmed Halid, Tetkik-i Galatât-ı Tercüme, Ġstanbul 1306/1889. Mustafa Ġzzet, Tashîhü l-galatât ve l-muharrefât fi l-esmâi ve l-lügât, Matbaa-i Ebüzziya, Ġtanbul 1302/1884, 133 s. Mustafa RüĢdü, Tehzîbü l-kelâm fî Lisâni l-havâss ve l-avâmm ve Ġzhâbü l-evhâm min Ezhâni l- Enâm, Ġstanbul 1313/1895, s. Mütercim Asım Efendi, Burhân-ı Katı, (Haz.: Mürsel Öztürk - Derya Örs), TDK Yayınları, Ankara ÖZCAN Abdulkadir, Hafîd Efendi, TDV Ġslam Ansiklopedisi (DĠA), C 15, Ġstanbul ÖZKAN Mustafa, Ġnsan Ġletişim ve Dil, 3F Yayınevi, Ġstanbul PAÇACIOĞLU Burhan, VIII - XVI. Yüzyıllar Arasında Türkçenin Sözcük Dağarcığı, Bizim Büro Basım Evi, Ankara REDHOUSE J. W., Turkish end English Lexicon, New Edition, Çağrı Yayınları, Ġstanbul Said Kemal PaĢazade, Galatât-ı Terceme, 16 Defter, Artin Asaduryan ġirket-i Mürettibiyye Matbaası, Ġstanbul / , 512 s. SARI Mevlüt, El-Mevârid Arapça Türkçe Lûgat, Bahar Yayınları, Ġstanbul SAUSSURE F., Genel Dilbilim Dersleri, (Çev.: Berke Vardar), Birey ve Toplum Yayınları, Ankara Sırrı [PaĢa], Galatât,, Matbaa-i Ebuzziya, 2. baskı, Ġstanbul 1301/1884, 63 s. ġemseddin Sami, Kâmû-ı Türkî, Çağrı Yayınları, Ġstanbul ġeyhülislâm Mehmed Esad Efendi, Lehçetü l-lügat, (Haz. Ahmet Kırkkılıç), TDK Yayınları, Ankara Terceme-i Galatâti l-avâm, Ġbni Kemâl ġemseddin Ahmed den tercüme, Ġstanbul 1289/1872, 16 s. TOPARLI Recep, Türkçede Galatlar, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, ġubat 1985, s TOPARLI Recep, Türkçemizdeki Galat Sözler, Türk Dili 540, Ankara 1996, s Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara Türkçenin Çağdaş Sorunları, (Editörler: Gürer Gülsevin, Erdoğan Boz), Divan Yayınevi, Ġstanbul YAVUZ Kemal, Galat, Galatat ve Muînî nin Dildeki Tasarrufları, Türk Dünyası Araştırmaları 60, Haziran 1989, s YÜCEL Bilâl, Doğu Türkçesinin GeliĢme Dönemleri, Türk Dili ve Edebiyatı Makaleleri, Sayı 1, Dilek Matbaası, Sivas 2001, s
SOME DETERMINATIONS ABOUT TIBB-I JADID MANUSCRIPTS
- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/4, Fall 2012, p. 1541-1546, ANKARA-TURKEY TIBB-I CEDÎD YAZMALARI ÜZERİNE BAZI TESPİTLER Talat DİNAR *
Arapça kelimelerin yapısına karşılaştırmalı bir bakış
Arapça kelimelerin yapısına karşılaştırmalı bir bakış Her dil kendisine mahsus olarak o dilde mana ifade edebilecek en kısa unsur diye tanımlanan köklerden yeni kelime türetme metotlarına sahiptir. Türkî
Arap Harflerinin Adları ve Lâtin Alfabesindeki Karşılıkları (Ünsüzler) 20
Önsöz.. 15 DERS: 1. 19 Arap/Osmanlı alfabesi. 19 Arap Harflerinin Adları ve Lâtin Alfabesindeki Karşılıkları (Ünsüzler) 20 Arap Menşeli Osmanlı Alfabesindeki Sesler ve Harflerle İlgili Genel Bilgiler 22