FRENK ÜZÜMÜ NEDİR?
Hayvanlar ÂLEMİ bîçîm ve uyum mekanizmaları açısından çok büyük bir çeşitlilik gösterir. Bugün­kü sınıflandırmanın dayandığı temel gö­rüş, bilinen 1 300 000 kadar türden olu­şan bu âlemi özlü bir şekilde ortaya koymak, gruplar arasındaki akrabalık ilişkilerini açıklığa kavuşturmak ve bun­ları doğal özelliklerine göre birtakım gruplara ayıracak düzende bir sistem kurmaktır. Canlılar dünyasındaki biçim­lerin çeşitliliği altında, ya bireylerin dış görünüşüyle göze çarpan ya da gelişi­min ilk aşamalarında (embriyon devresi) gizli bulunan ortak kökenlilik kanıtları vardır. Yaşanan ortamın özelliklerine bağlı olarak gelişmiş hassas uyum me­kanizmaları, bazen akrabalığın izlerini maskeleyebilir. Birbirine hiç benzeme­mekle birlikte bir insan ile bir tulumlu (deniz diplerine tutunarak yaşayan kü­çük hayvan) aynı kordalılar grubundandır. Birbirinden çok uzak bu iki formu aynı grupta birleştiren sırt ipi tulumluda kalıcı bir nitelik olduğu halde, diğer kordalılarda geçicidir. Atalardan kalma or­tak özellikler gösteren türler böylece do­ğal birimler halinde gruplandırılmıştır.
Burada yer alan sınıflandırma öteden beri bilinen başlıklardan (şube, sınıf, ta­kım, familya…) farklı olacaktır. Bu tu­tum, bir sadeleştirmeden çok, hayvan gruplarını akrabalıklarına göre sistema­tik olarak ele almaktan kaynaklanır. Ge­leneksel sınıflandırma her birey için aynı basamaklara (takım veya familya gibi) dayanan bir adlandırmayı öngörür. Gü­nümüzde, bu katılıktan kaçınarak, sade­ce türlere göre sınıflandırma eğilimi ağır basmaktadır.
ortada boşluk oluşturacak şekilde çukurlaşmasıyla solom denen bir vücut boşluğu ortaya çıkar. Gövde ardışık halkalardan oluşmuştur. Larvalarının gelişim aşamasındaki bazı benzerlikler, bunların ek­lembacaklılarla ve yumuşakçalarla akraba olduğunu göstermektedir. Halkalısolucanlar (Annelida) dört ana grupta toplanır: sülükler (Hirudined), çokkıllılar (Polychaeta; ör. arenicola) yer solucanları (Oligockaeta) ve dikenli, uzun hortumlu deniz solucanları (Echiuria; ör. bonellia). Solucansı gövde şekli, bu dış görünüşe sahip bütün hay­vanların uzun süre hep aynı sınıfta toplanmasına neden olmuştur. Ancak bazı temel farklılıklar, açık bir aynm yapılmasına imkân verir. Yuvarlak solucanlar ve yassı- solucanlar genellikle asalak ya­şayan ve iki yanlı simetri gösteren canlılardır. Tüm diğer gruplarda olduğu gibi, bunlar da üç göm­lekten yapılmıştır: içte endoderm (iç deri) dışta ektoderm (dış deri) ve arada mezoderm (orta deri). Halkalısolucanlarda mezodermin
Yumuşakçalar tipik olarak iki taraflı simetri gösteren, yumuşak gövdeli hayvanlardır. İç organlan saran manto bir kabuk salgılar. Yumuşakçalar vücudun baş, ayak ve iç organlar gibi de­ğişik bölümlerinin gelişimine göre sınıflandırılır. Midye ve denizdişi gibilerinin baş kısmı körelmiştir. Bu özellik bunları gövdelerinin önünde duyu organlan bulunan kafadanbacaklılardan (Cepfta- lopoda) ve kanndanbacaklılardan (Gastropoda) ayırır. Kafadanbacaklılarda görme sistemi çok gelişmiştir ve tutunmaya yarayan dokunaçlar bulunur. Kabuk dı­şarıda ve gösterişli olabildiği gibi (nautilus), iç tarafta ve çok küçük de olabilir (mürekkepbalığı). Kanndanbacaklılar kalın ve düz ayaklanna dayanır. îç organlan çoğunlukla sarmal şeklinde kıvrılmış ve helisel bir kabuk içine yerleşmiştir. Bunların sınıflan­dırılması solungaçların sayısı ve konumuna göre yapılır. Akci­ğerliler grubunda, karada yaşayan tek yumuşakça türü olan bahçe salyangozları yer alır.
Phayvan ve bitki âleminin sınırı sorunu ortaya çıkar. Protozoanın sınıflandırılması, hareketi sağ­layan organlannın özelliklerine dayanır, ama değişik gruplar arasında akrabalık ilişkileri hakkında bilgi vermez. Mesela kirpiklilerde titrek tüycükler vardır. Kamçılılar yaşadığı ortama ve yaşam çevrimlerinin evresine göre, yalanaayaklar yardımıyla amipsi hareketlerle veya kam­çılarıyla hareket eder. rotozoa grubu, tek hücreli ökaryot organizmalardan oluşur; bunlar, kimi zaman bir arada bulunmalarına rağmen hiçbir zaman gerçek doku oluşturmaz. Burada hücre başlı başına yaşayan bir organizmadır ve organitleri farklı biyolojik işlevleri yerine getirmek üzere özelleşmiştir. Bu yalınlık söz konusu olunca, zamanın ka­ranlığında kaybolmuş akrabalık ilişkilerinin ayına özelliği olan
Süngerler ve knidliler
Süngerler Knidliler (selentereler) [ykl. 9 500 tür] ışınsal simetrili ve diploblastik (iki gömlekli) orga­nizmalardır ve özel bir hücre tipine sahiptir: knidoblast denilen bu hücrelerin Özelliği yakıcı ol­masıdır. Büyük denizanaları serbest olarak yüzer, hidralar ve mercanlar tek başına veya ko-Süngerler ve knidliler Metazoa grubunun (çokhücreli hay­vanlar) en basit yapılı üyeleridir. Sularda bir yere tutunarak ya­şayan ve simetrisiz olan sün­gerlerin (ykl. 10 000 tür) hücreleri çok az farklılaşma gösterir ve büyük yenilenme kapasitesine sahiptir. Bunlar iskelet ödevi gören ve iğnecik (spiküt) denen silisli veya kireçli iğne biçimindeki çubuklara göre sınıflandırılır. Demospongiae sınıfındakiler silis iğnecikli süngerlerdir (Tetracti- nellida takımında iğnecik dört dallıdır, Monactinellidea takımında yalın iğnecik bulunur, doğal banyo süngerini [Euspongîa of- ficinalis] içeren Mottoceratidea takımında iskelet yoktur). Diğer iki sünger sınıfı Calcarea (kalker) ve Hexactitıellida (silis iğnecikleri üç eksenli) gruplandır.
Hayvanlar Eklembacaklıların bölümlere ayrılmasında çiğneme organının yapısı temel alınır: Zehirçengelliler sınıfındakilerde eklemli laskaçlar halinde ağız parçalan vardır. Duyargalılar grubunda ağız parçalan bölünmemiştir. Vücudun büyük bölümleri, ta­şıdığı organlara ve organların sayısına göre şekillenir.ayvanlar âleminin en ka­labalık grubunu oluşturan ve her ortamda (havada, karada ve suda) rastlanan bu hayvanların biçimlerinin çeşitliliği, grubun homojen yapısını gene de de­ğiştirmez. Tüm eklembacaklıların bölütlü, hareketli ve eklemli uzantdan vardır. Dış iskelederini oluşturan sert ve kitin yapılı örtü, gelişimleri sırasında zaman zaman atılır (deri değiştirme). örümceğimsilerde vücut iki bölüme ayrılır ve ön bölüm başla birlikte dört çift ayağı taşır. Çokbacaklılarda vücut özdeş parçalann art arda gelmesiyle oluşmuştur. Hareketi sağlayan uzantılar tüm gövde boyunca dizilmiştir. Böceklerde karın bölgesinde uzantı bulunmaz, üç çift bacak göğüsten çıkar. Karides, yengeç, ıstakoz gibi büyük bö­lümü suda yaşayan kabuklular sınıfındaysa, bacaklar hem gö­ğüsten, hem karından çıkar. •
Serbest veya bir yere bağlı olarak yaşayan derisidikenlilerin tümü hayatını suda sürdürür. Derinin altında sert ve dikenli koruyucu bir iskelet vardır. Bunlarda larva evresindeki iki yanlı bakışımın yerini beşli ba­kışım alır (beş kollu yıldız). Bünyelerinde hareket ve iç destek için su basıncıyla işleyen bir kanal sistemi gelişmiştir. îkincilağrzlılar grubundaki derisidikenlilerin embriyon gelişimi, bu grubu omurgalılara yaklaştırır.
Denizlaleleri sınıfındaki ilkel türleri oluşturan derisidikenliler, yaşamının en azından bir bölü­münü bir yere bağlı olarak geçirir. Bazen Eleutherozoa adı altında toplanan hareketli türlere çok rastlanır. Sınıflandırılmaları or­ganizmanın genel şekline (küresel veya yıldız şekilli), iç iskelederine ve dikenlerine göre yapılır.
Suda yaşayan omurgalılar (deniz memelileri hariç) bi­çimlerinin
Memelilerde, sürüngenlerde ve kuşlarda embriyonlar, bunlan sulu ortamdan ayıran ve « amnios kesesi » adı verilen bir kese içinde bulunur. Ortak bir kökeni yan­sıtan bu özellik, bunların « amniyonlular » grubu adı altında toplanmasını ve nemli bölgelerde yaşayan diğer dörtayaklı o- murgalılar olan amfibyumlardan aynlmasmı sağlar.ordalılar embriyon dev­resindeki gelişme şekline göre tanımlanır; ontogenezin (bireyoluş) ilk evrelerinde sırttaki sinirsel borunun altında esnek bir destek yapı olan korda bu­lunur; bu yapı, yetişkin canlıda (gömlekliler, kafatassızlar) az veya çok vatlığını sürdürürken üstün yapılı canlılarda (omur­galılar) yerini omurgaya bırakarak kaybolur.
Hayvanlar Alemi Hayvanlar Aleminin Sınıflandırılması