Terezinden Diyarbakıra - Ümit Kardaş
02:5311 Eylül 2009
2008 yılının Kasım ayı. Çek Cumhuriyeti'nde Prag kentine 60 km uzaklıkta bulunan kimsenin yaşamadığı Terezin'deyiz. Önce Terezin gettosunda bacalı fabrika görüntüsünde iki krematoryuma götürülüyoruz. Daha içeri girmeden içimize bir acı çöküyor.
Ardından cesetlerin yakıldığı ve içinde çok büyük iki fırının bulunduğu alana giriyoruz. Cesetlerin fırına sokulduğu sürgülü bir tepsi, fırının çıkışında küllerin toplandığı bir çekmece ve insan yağıyla dolan, zaman zaman temizlenmiş borular ve dumanları gökyüzüne pervasızca savurmuş baca. Sarsılarak buradan ayrılıyor ve Terezin anıtı olarak anılan, insanlığın vicdanını uyanık tutabilmek için işkence, ölüm ve zulmün tüm izlerini taşıyan ve aynen korunup bir müze olarak açık tutulan kaleye giriyoruz. 1780'de Elbe ve Ohre nehirlerinin birleştiği noktaya yakın bir yerde Avusturya İmparatorluğu'nu korumak amacıyla surların oluşturduğu kale ve savunma hattından meydana gelen bu yapıya İmparatoriçe Marie Therese'nin onuruna Terezin ismi konulmuş. Savunma amaçlı olarak yapılan bu kale, daha sonra zindan olarak kullanılmış. Macaristan ve Prag ihtilallerine katılanlar, Prens Franz Ferdinand'ı öldüren suikastçı burada hapsedilmiş. Çek ülkelerinin 1939 yılı Mart ayında Almanlarca işgalinden sonra ordu ve yönetimin anlaşmasıyla 1940 yılında burada Prag Gestaposu'nun cezaevi kurulmuş. Buraya önce Karlsbad'lı Yahudiler, daha sonra muhalif Çek aydınları, işgale direnenler, Çingeneler ve savaş esirleri getirilmiş. 5 yıllık süre içinde 140.000'e yakın insanın tutulduğu ve on binlerce insanın işkenceden, soğuktan, beslenememekten, tifüsten, ateşli silahlarla yerine getirilen infazlardan öldüğü bir yerdeyiz. "Hayat Güzeldir" filminin çekildiği 100 kişilik tek tuvaletli yere 400 kişinin depolandığı toplu ve tek kişilik karanlık hücreler, erimiş yüzleri, korku dolu bakışlarıyla soğuktan titreyen insanları hayal ettiğimiz avlular, kurşun izlerini taşıyan duvarlar, idam sehpası gözlerimizin önünde.
İşte faşizmi derinden yaşamış bu ülkelerin gençlerini orada görünce bir an kendi ülkemi, 1980-1981 yıllarında görev yaptığım Diyarbakır'ı düşündüm. 12 Eylül 1980'in hemen sonrası, binlerce insan gözaltında. 90 günlük gözaltı süresince sadece Diyarbakır Sıkıyönetim Komutanlığı gözaltı merkezinde değil, bu komutanlığa bağlı Mardin, Urfa, Siirt, Hakkari illerindeki tugay merkezlerindeki gözaltı yerlerinde yapılan işkenceler ve meydana gelen ölümler. İşkence ve ölümlerin meydana geldiği yer sadece Diyarbakır değildi. Kuşkusuz sıkıyönetim komutanlığının ve cezaevinin Diyarbakır'da olması nedeniyle buranın daha çok konuşulur olması doğal. Ancak bu komutanlığa bağlı illerdeki komutanlıklarda da işkence yapılmakta ve işkence sonucu ölümler meydana gelmekteydi. Bölge, Kürt kimliğinin ve dilinin inkârının ötesinde Kürt varlığını aşağılama ve bedensel olarak da yok etme anlayışına dayalı faşizminin pençesi altındaydı. Askerî yönetim tüm uygulamalarıyla PKK'nın propagandalarını doğruluyordu. Suçlu, suçsuz halka yönelik faşist uygulamalar dağa çıkan genç sayısını artırıyor, PKK'nın halk içinde taban bulmasını hızlandırıyordu. Askerî yönetimin anlamak istemediği, bu uygulamaların bir fırtına biçmekte olduğuydu. Özellikle 1990'lı yıllarda yargısız infazlarla öldürülen insanların bedenlerini çeşitli yöntemlerle yok eden JİTEM uygulamalarıyla 12 Eylül faşizmi doruğuna varıyordu. Bugün bölge için çok önemli bir simge olan Diyarbakır Askerî Cezaevi'nin cezaevi olarak işlevine son verilmesi ve buranın da tıpkı Terezin gibi bir müzeye dönüştürülmesi, insanî ve vicdanî bir sorun haline gelen Kürt sorununun çözümünde en önemli ve birincil adımdır. Kürtlerin bunu talep etmeleri, Türklerin bu talebi desteklemeleri zorunludur. Faşizmin, kanlı ellerini gençlerden çekebilmesi için mahkûm edilmesi gerekmektedir. Bu bir öfke veya intikam isteği değildir.
GELECEK KUŞAKLAR AYNI ACIYI YAŞAMASIN DİYE...
Evet barış için öfkeyi dindirmek, intikamcı duygulardan uzaklaşmak, barışçı bir dil kullanmak gerekmektedir. Ancak bunun unutmayla bir ilgisi bulunmamaktadır. Öfkeyi de, intikamı da durduracak olan şey geçmişin izlerini yok etmek değil, aynı acıları bir daha yaşamamak ve yaşatmamak için o izler üzerinde, o izleri gelecek kuşaklara da aktararak yeni bir gelecek kurmaktır. Kaldı ki unutmaya dayalı bir barışın kalıcı olması mümkün değildir. Unutmayalım; izleri yok etmeyelim ki, bunları yaşamayan gelecek kuşaklar bir daha aynı acıları yaşamasınlar ve kimseye yaşatmasınlar. Öfkemizi, intikam duygularımızı dindirecek olan da bu "bir daha asla" uyarısıdır. Unutmayalım. Asla unutmayalım.