ALEV ERKİLET İLE SEYYİD KUTUB, DÜŞÜNCELERİ VE ETKİLERİ ÜZERİNE	9 Ekim 2016
Alev Erkilet’le Seyyid Kutub’un düşünceleri, İslâmcılığa yaptığı katkıları ve aldığı eleştirileri üzerine konuştuk.
Alev Erkilet: Tanımlama, düşünsel faaliyetin kaçınılmaz bir boyutudur. Bu tanımlamalardan bazıları gerçeğe yakın, bazıları uzaktır, bazıları isabetli, bazıları isabetsizdir; ama anlamak, beslenmek, eleştirmek ve kendimize bir istikamet çizebilmek için her halükarda tanımlamalara ihtiyacımız var. Seyyid Kutub’u anlamak isteyenler de onun farklı yönlerini farklı kavramlarla ele almışlardır. Bana kalırsa, Seyyid Kutub sözünü ettiğiniz özelliklerin hepsinin özgün bir bileşimidir. Ütopyacı bir düşünür, sosyal bilimci, âlim, söz, yazı ve eylem adamıdır. Ekol oluşturmuş önemli bir külliyatın sahibidir. İslâm dünyasının temel sorunlarını tespit etmiş; bu tespitlerden hareketle Kur’an ve Sünnet temelinde tanımlanmış ideal İslâm toplumuna doğru nasıl ilerlenebileceğinin yol haritasını ortaya koymuştur. İlyas ba-Yunus’a göre, İslâm sosyolojisinin temel özelliklerinden biri de, mevcut durumdan ideale hangi yolu izleyerek gitmek gerektiğinin ortaya konulmasıdır. Velhasıl, Kutub sadece bir ideolog ya da ütopyacı olarak tanımlanamaz zira onun tasavvurları toplumsal gerçekliğin sosyal bilimsel bir analizine dayanmaktadır. Düşüncesinin Bütünlüğü
Bahsettiğiniz eserleri pek çok dile tercüme edilen Seyyid Kutub’un birkaç kitabının Farsça’ya da tercüme edildiğini biliyoruz. Dünyadaki İslâmî hareketlere yaptığı etki açısından Kutub’u Ali Şeriati ile kıyaslamak mümkün müdür? Benzerlikler, farklılıklar bağlamında neler söylenebilir? Farklı mezhep dünyaları içine doğup büyümüş olsalar da, Kutub ile Şeriati’nin yaklaşımlarında temel bir ortaklık mevcuttur. Ortadoğu’da Modernleşme ve İslâmî Hareketler kitabında bu konuya değinmiştim, hala da bu ortaklığı çok önemsiyorum. Kutub, Benna ekolünün daha vaazcı ve yasakçı diyebileceğimiz bakış açısından farklı olarak ideal bir İslâm toplumu ütopyası oluşturmuş, bu topluma ulaşmak için neleri yasaklamamız gerektiğiyle ilgilenmemiş, Şeriati’nin de sert şekilde eleştirdiği “hayır’ı evet’inden fazla olan” geleneksel din anlayışı yerine bilgi ve seçim temeline dayalı özgürlükçü bir din anlayışı ortaya koymuştur. Bu bakımdan Şeriati ile yoldaş ve ortak dert sahibidir. Her ikisi de Müslüman toplumların eskiye dönmesine özlem duyan muhafazakâr yaklaşımlarla aralarına ciddi bir mesafe koymuş ve bugünün Müslümanlarının ihtiyaçlarına cevap verebilecek bir İslâmî Rönesans’ın ya da İslâmî Diriliş Hareketinin ana hatlarını ortaya koymaya çalışmışlardır.
Bu tür yaklaşımları sadece solda ya da batılı entelektüellerde görmüyoruz. Bizim coğrafyada da Benna ve Kutub’u IŞİD’in yaslandığı düşünsel arka plan bağlamında değerlendiren akademik yaklaşımlar var. Bu bence üzerinde düşünülmesi gereken bir konu. Çünkü bu tür yaklaşımların, Müslüman dünyayı ve gençleri iki aşırı uçtan birine sürükleyeceği kanaatindeyim; İslâm adına üretilen her siyasi ya da ekonomik fikirden soğuma ya da radikalizmi şiddet zannederek IŞİD gibi hareketlerin ağına düşme. Kutub’un doğru anlaşılması bu bakımdan çok önemli. Asıl yapılması gereken, bugünkü hareketlerin Benna-Kutub çizgisinden hangi noktada ve nasıl koptuklarının araştırılmasıdır. Modern Türkiye’de İslâmî Düşüncederlemesinin İslâmcılık cildine Ercümend Özkan ile ilgili bir yazı yazmıştım. Yazının başlığı “Takiyyesiz Siyaset, Şiddetsiz Radikalizm, Kitlesiz Cesaret” idi. Bu, benim Kutub’u tanımlamak için de rahatlıkla kullanabileceğim türden bir başlıktır. Burada İslâmî radikalizmi Allah’tan başkasına ve Allah’ın vazettiği dinden başkasına teslim olmama anlamında kullanıyorum. Bu açıdan Kutub gelmiş geçmiş en radikal kişilerden biridir ve / ama bunu avcı değil kurban olmaktaki ısrarı ile ortaya koymuştur.
Kutub’un daha önce de değindiğim “şiddetsiz radikalizmi” iktidarlarda gerçekten ciddi bir endişe uyandırmıştır ve uyandırmakta da haklıdır. Çünkü bu radikalizm şiddetten uzak kalmasıyla güçlenir. Halkın can, mal ve namus hassasiyetlerini zedelemez, bu nedenle de iktidarlar tarafından kolayca halkın gözünden düşürülemez. Tam da bu nedenle Kutub’un idamı, onun kırılgan bedenini idam sehpasına sürükleyenleri tüm meşruiyetlerinden soymuştur. Bu tutumun gelecek açısından çok fazla vaadi olduğunu düşünüyorum. Çünkü Batı bugün İslâm’ı Ortadoğu’nun kanlı örgütleriyle özdeşleştirip onun vaatlerini boğmaya, kapitalist dünya sistemi tahkim etmeye çalışıyor. Bu çabaya karşı gerekli düşünsel cevaplar üretilemez ise, 1928’den bu yana harcanan emekler, uğranılan kayıplar, elde edilen kazanımlar heba olabilir. Böyle bir lüksümüz olduğunu zannetmiyorum. Son olarak Seyyid Kutup, günümüz İslâmcılığına ne söyler? Yoksa Kutub 60’larda mı kaldı?