Seılelikde Horezmde iki hökümetlilik peıda bolıar. Askajamuk Amyderıanyň sag kenarynda derıadan gündogarda, Kät şäherinde bolsa, häkim we emirler çepde , Ürgenje ıakyn bir ıerde ıa-da hut Ürgenjiň özünde bolıarlar. Arap dini hadymy Ibn Fadlan 992-nji ıylda bu ıerleriň üsti bilen İolgadaky Bulgarlara tarapa geçende, Horezmiň paıtagaty Kät eken. Emma Ürgenç weli günsaıyn güıçlenip ugrapdyr. 992-nji ıylda Kät säheriniň ıerleşen ıerini Amyderıa köwüp ıykypdyr. Bu wakadan bir ıyl geçenden soň, gadymy Horezmşalar nesliniň düıbini tutan Afrig patyşanyň iň soňky wekili Abu Abdylla Muhammet öldürilıär. Ürgenjiň emiri Mamun iki bölekden duran Horezmi bir döwlete birleşdirıär. 995-nji ıyldan başlap tä 17-nji asyra çenli «Horezmiň paıtagty» diılende diňe Ürgenç göz öňünde tutulıar. Mamunyň ogullary Aly (997–1004-nji ıyllar) we Mamun II (1004–1017-nji ıyllar) döwründe Horezm doly özbaşdak bolıar.
Seıdip Ürgenç ilki Gaznewilere, soň bolsa olary taryh meıdanyndan gysyp çykaran Seljuklylara tabynlykda bolupdyr. Seljuk Mälikşa (1072–1092) asly Garçistanly bir adamdan Anuştegin atly Türk gulamyny satyn alıar. Ol özüniň akyl-paıhasy bilen beıleki gulamlardan tiz saılanıar. Soltan Sanjaryň (1118–1157) höküm süren döwründe Anuştegin Horezme häkim edip bellenıär. Anuşteginiň agtygy Atsyz (1097–1127) döwründe Horezmiň özbaşdaklygy üçin ıenede hereket başlanıar. İöne tiz wagtdan Atsyz bilen Sanjaryň arasyna tow düşıär. Bu iki soltanyň arasynda birnäçe uruşlar bolup geçıär. Sol uruşlar hakynda giňräk maglumat Ibn al Asiriň «Kämil» taryhynda we Sihabeddin an-Nesewiniň «Soltan Jelaleddin Mangburnynyň ömür beıany» kitabynda aıdylıar. Atsyzyň ogly Ilarslan 17 ıyl şalyk eden soň, 1172-nji ıylda aradan çykıar.
öne omuň uly ogly dälde kiçisi Soltanşa tagty eıeleıär. Iki doganyň arasynda dogan jeň 1200-nji ıylda Tekeş wepat bolıança dowam edıär, tagta bolsa Tekeşiň dogany Alaeddin lakamly Muhammed çykıar.
Köp ıerlerini basyp alyp uly imperiıa döreden Alaeddin Muhammet şa, ıurda mongollar çozanda aljyraňňylyga düsıär. Olardan gaçyp gutulmak isläp «beıik horezmşa» 1220-nji ıylda Kaspi deňiziniň Abeskun adasynda gözgyny ıaddaıda «amanadyny tabşyrıar», şonda hatta onuň jesedini dolamaga kepen hem tapylmansoň, nökerleriň biri köınegini berıär. Muhammediň ogly Jelaleddiniň mongollar bilen eden merdana söweşleri Ürgenç bilen gös-göni dahyly hem ıok diımek bolar.
Mongolar çozmazdan sähel öň Arap alymy İakut Ürgenje gelip görüpdir. «Men ony 1219-njy ıylda tatarlar (ıagny mongollar) almazdan öň görüpdim. Mundan baı we gowy şäheri öň görenim ıadyma düşenok. Ony tatarlar ıykandan soň bu sözlerimiň ıalan ıaly ıaňlanmagy mümkin, sebäbi meniň soň soňlar eşidişime görä, şäherden nam nyşan galmandyr. Şäherde ıaşan adamlaryň barysy öldürilipdir... Baılykda, ulylykda, ilatyň köplüginde we mylakatlylygynda Horezmiň baş şäheri ıaly şäher älemde ıokmuka diııärin» diıip, İakut ıazıar.
Sol ıyllarda Ürgenji suw basmak howpundan saklap duran bendiň bolandygyny İakut ıatlaıar. Şäheriň bir bölegi suwuň sag tarapynda, bılekisi çep tarapynda bolupdyr. Amyderıanyň suwyny belli bir derjede saklap duran bendi halk her ıylda abadanlaşdyryp durupdyr. Bendi mongolaryň ıykandygyny ıa-da gözegçiliksiz galansoň öz-özüniň ıykylandygyny kesgitlemek kyn. Taryhçy Ibn al-Asyr bendi mongollar weıran etdiler diıip tassyklaıar. Her halda Ürgeji suw basypdyr. Şäher sag, ıagny demirgazyk tarapy birazrak belendiräk bolany üçin, onda üç sany ymarat abat saklanyp galypdyr.
Ürgenjiň (Horezmiň) halykynyň käbir özboluşly aıratynlyklaryny taryhçylar belläpdirler. «Oturyşyp--turuşmany gowy görıän, çenden aşa myhmansöıer, batyr we söweşde edermen adamlar» diıip al Mukaddesi olary taryplaıar. «Şäheriň ilaty söweşjeňlikde we ıaıdan ok atmaklykda meşhurdyr» diıip, awtory näbelli «Hudud el-älem» kitabynda bellenıär.
Özüniň örän zähmetsöıerligi bilen tanalıan Ürgenç ilaty mongollaryň eden weırançylygyny ıüz ıyl geçip-geçmänkä düzeldipdir. Altyn Ordanyň tabynlygyna düşende bolsa, häkim Kutlug Temiriň we onuň aıaly Törebeg hanymyň döwründe şäherde binäçe kaşaň ymaratlar peıda bolıar.
Gaydmy Ürgenje bagyşlanyp ıazylan ıörite kitap bolmasa-da aıry-aıry kitaplarda gysgajyk we üzňe habarlar duş gelıär. Kitap düzüji Fasih Hawari özüniň «Mujmali Fasihi» (Fasihiň ıygyndysy) atly eserinde her ıylda ıüze çykan hadysalary gysgajyk beläpdir. 707-nji hijri ıylynda (1307-1308-nji milady ıyly) Ürgençde bolup geçen wakalar hakda Fasih Hawari şeıle ıazıar¦ «Horezmiň Jurjaniıesinde emir Toluk ibn Kuç-Temir öldü. Soltan Muhammed Hudabende Uljaıtu han Nejmeddin Kutlug Temiri horezmşa edip belledi we ony Horezme ıollady.»
Bu maglumatdan Ürgençde birnäçe ymarat we Orta Aziıada iň beıik minarany bina etdiren Kutlug Temiriň şähere haısy wagtda gelendigi mälim bolıar. Ilat kem-kemden özüni tutup, ıene-de şäher gurluşygyna giň gerim beripdir. Ürgençliler häkimi hem özleriniň ıokary medeniıetine çekipdirler. Her halda Kutlug Temir halkyň döredijilik başlangyçlaryny goldapdyr. Şäherde uly gurlyşyk gidipdir. Ürgenji 1333-nji ıylda gören Marokkoly syıahatçy Ibn Battuta seıle ıatlaıar¦ «Ol ilatyň gürlüginden ıaňa tolkun atıan deňzi ıada salıar. Bir gezek men bazaryň Sur atly merkezine atly girdim. Märekäniň şeıle gür ıerine ıetdim weli, yzyma dolanyp bilmän, köp eglendim. Birnäçe wagtdan soň yzyma öwrüldim. Şäheriň çetinden uçmahdan baş alyp gaıdıan dört derıanyň biri-Jeıhun derıasy akıar. Ol Itil (Wolga) ıaly doňıar. Adamlar buzuň üsti bilen bäş aılap iki ıana geçıärler».
Özüniň ıatlamalarynda Ibn Battuta aıazly günleriň birinde Amyderıanyň orta akymlarynda ıerlesen bir döwleti dolandyryp ıören emirleriň birini görendigini we onuň bilen salamlaşmaga dodaklarynyň gowuşmandygyny ıazıar. «Meniň bu halymy görüp, emir güldi we soňra köp pul peşgeş berip, aw awlamaga barıan ıoluny dowam etdirdi». soň Ibn Battuta Horezme gelip, has demirgazykda ıerleşen ülkäniň erbet sowugyndan azar çekendigini ıazıar.
Fasih Hawariniň ıygyndysynda ıazylyşyna görä, 1336-njy ıylyň 26-njy noıabrynda Kutlug Timur ölıär. Ol özüniň bina etdiren S'habiıa atly medresesinde jaılanypdyr. Ibn Battutadan ıedi ıyl soň, ıagny 1340-njy ıylda bu ıere gelen Florebsiıa söwda firmasynyň wekili Balduççi Pegoletti şäheriň ähmiıetini şeıle kesgitleıär¦ «Aziıanyň çuň alyslyklaryna aralasyp ıörmegiň hiç hajaty ıok, sebäbi Horezmiň paıtagty Ürgençde İewropa bazarlary üçin zerur bolan ähli harydy satyn almak mümkin».
Soňky sözlerinde hamala Ürgenç tiz dikeldilen ıaly bolup görünıär. İöne hakykatda beıle bolmandyr. Iberilen wekil 15 ıyldan yzyna dolanan bolsa-da, weıran edilen säheriň diňe bir bölegi—Kagan mähellesi (kwartaly) täzeden dikeldilipdir.
Temiriň döwründe, esasan, söwda ıollary Ürgençden sowulyp geçipdir. Desti-Gypçakda çarwa özbek hanlarynyň öz aralaryndaky tire—taıpa uruşlary köpelip, Ürgenjiň öň gatnaşyk saklanan Altyn Ordanyň merkezlerinden hem arasy kesilipdir. Altyn Ordada başlanan uruş Temirleň ölenden soň onuň mirasdarlarynyň tagt üçin eden uruslaryna meňzeşdir. Altyn Ordadaky başagaılykdan peıdalanyp, Temirleňiň ogly Sahruh Horezmi eıeläpdir. Emma 15-nji asyryň ikinji ıarymynda Horezm ıenede özbaşdaklyk gazanypdyr.
Temirleň we onuň ogullary, Seıbany han we onuň tiredeşleri, Eıran şasy Ysmaıyl I Ürgençde öz häkimlerini otudypdyrlar. Bu hanlar we soltanlar döwründe ne-hä bir uly ymarat salynypdyr, ne-de bir kanal gazylypdyr. Ykdysady we medeni taıdan pese düşen Ürgenjiň ıagdaıyny syıahatçy Jenkinson 1558-nji ıylyň 16-njy oktıabrynda görüpdir. Ol şeıle ıazgy galdyrypdyr¦ «Ürgenç şäheri düzlük ıerde ıerleşipdir. Onuň töweregine 4 mile golaı palçykdan ıasalan haıat salynypdyr. Öıler hem palçykdan, olar tertipsiz we ıykyljak bolusyp durlar. Bir köçäniň üsti basyrygly, Ürgençliler ony bazar hökmünde ulanıarlar. Agzalalykly uruşlar döwründe şäher ıedi ıylyň içinde dört sapar bir hanyň elinden beıleki hanyň eline geçipdir. Şonuň üçin bu ıerde täjirler az, barjalary hem juda garyp. Tutuş şäherde men, barja ıogy dört top mata satyp bildim. bu ıerde satylıan esasy harytlar Buharadan we Eırandan getirilıär. Olar hem şeıle bir az hatda ıazyp oturanyňada degenok. Kaspi deňzinden Ürgenç şäherine çenli ıaylyp ıatan sähra Türkmenleriň ıurdy diıilıär. Ol ıurt Hajymhana we onuň bäş sany inilerine tabyn. Olaryň biri «uly han» diıip atlandyrylıar. Emma oňa ıaşaıan ıerinde we soraıan welaıatynda gulak asylaımasa, başga ıerde idili boıun egmeıärler. Munuň sebäbi onuň inileriniň her haısynyň özbaşdak han boljak bolmagyndadyr...»
Umuman, 18-nji asyryň ahyrynda dörän taryhy şertleriň netijesinde Ürgenç hiç haçan öňki şan--şöhratyna ıetmändir. Şol şertleriň esaslary hökmünde uly taryhy wakalaryň Mawaranahra geçmegini, Horezmi özara uruşıan çarwa özbek hanlarynyň eıelemegini, İewropa, Hindistan we Hytaı arasyndaky söwdanyň deňiz ıollary bilan amala aşyrylmagyny, Amerikanyň açylmagy bilen bu şäheriň İewropa söwdasyndan çetde bolup galmagyny, Amyderıanyň ugrynyň üıtgemegi bilen şäheriň akar suwdan daşda galmagyny we ş.m.-leri görkezmek bolar.
Taryhçy hökmünde tanalıan Abulgazy hem tagta çykandan bir ıyl soň, Hywa şäheriniň demirgazygynda gala saldyryp, adyna Täzeürgenç dakıar. 1646-njy ıylda gadym Horezm döwletiniň paıtagty Ürgenjiň ilatyny ol ıere göçürip alyp gidıär. Şeılelikde, Horezm döwletinde Ürgenç ady bilen iki döwlet emele gelıär.
Köneürgenç etrabyndaky gadymdan özleşdirilip gelen ıerleri suwlandyrmak üçin 1831-nji ıylda kanal çekilipdir. Halk gadymy paıtagtyň demirgazyk tarapynda orun tutup başlapdyr. Ürgenji täzeden dikeltmegiň iň soňky synanşygy Muhammet Emin (Mädemin) hanyň (1846-1855) ady bilen baglydyr. Ol Ürgenji paıtagt etmekçi bolupdyr we 13--14-nji asyrlarda Altyn Ordadan bellenen häkimleriň köşkleri ıerleşen jaıyň töweregine haıat hem saldyrypdyr. Han Türkmenlere garşy uruşda öldürilipdir we onuň arzuwy başa barman galypdyr.
Ülkäniň 17-nji asyra we ondan soňky döwüre degisli resmi hatlarynda «Horezm hanlygy» diıilen at diňe rus we günbatar İewropa adabiıatyna mahsusdyr. Öz resmi hatlarynda ülkäniň adynyň Horezm diıilip tutulandygy üçin 1920-nji ıylyň rewololıussiıasy netijesinde onuň territoriıasynda dörän respublika Horezm Halk Sowet Respublikasy ady dakylypdyr.
Parahat söwda ıollary bilen üpjün edilen haryt alyş—çalyşygy arap halifatyna tabyn halklaryň ösüşiniň ähli taraplaryny öz akymyna girizipdir. «Ägirt uly möçberde baglaşylan söwda şertnamalary Uzak Gündogarda hem, Alys Günbatarda hem alynyp barylardy we şol sertnamalardan gelıän pul tölegleri girdeji hökmünde düşıän salgytlardan we haraçlardan has çalt köpelerdi» diıip, 10-njy asyryň bir ıazyjysy belläp geçipdir.
Ol döwüriň Horezm döwleti halkara söwdasynyň iň uly merkezleriniň birine öwrülipdir. Gündogar İewropanyň, Orta Aziıanyň, Eıranyň we beıleki ıurtlaryň söwda satyk bähbitleri bu döwlet bilen ysnyşykly gatnaşyk etmek bilen bagly bolupdyr. Uly baılyklaryň toplanmagyna getiren giň söwda ülkäniň şäherleriniň ulalmagyna, obalaryň giňelmegine, senetçiligiň we sungatyň ösmegine, feodal ahlagyň pugtalanmagyna getiripdir. Ürgenjiň bazarlary Güdogar İewropa bilen Gündogar Aziıada öndürülen harytlardan doldurylypdyr.
Şol wagtlarda üç sany halkara kerwen ıoly bolup, biri Mawaranahrdan gelse, ikinjisi Buharadan çykyp, Warahsa (Amyderıanyň sag tarap kenary bilen, Surahanyň üstünden geçip), Kät, Has, Nuzkat, Nukbag (Porsy), Mizdakhan aşyp Ürgenje gelipdir. Şu ıoluň Mary tarap gidıän sahaşy-da bolupdyr. Ol Tahiriıadan Günortarakda ıerleşen Nuskary (Gabakly) rabatynda ıoluň ikä bölünmeginden emele gelipdir. Şahalaryň biri gönü gönorta -- Amul şäherine gitse, beılekisi gumuň jümmüşinden Mara çykypdyr. Hywanyň 19-njy asyra degişli ıazgylarynda bu ıol «Taht ıoly» diılip atlandyrylıar.
Üçünji ıol -- Şähristan ıoly diılip atlandyrylypdyr. Baryp Kusanlar döwründe dörän Zamahsardan kerwenler Şähristana we Nusaıa gelipdirler. Bu ıol günbatar Horasandan başlanyp, Gyzylarbatdan Garagumyň içinden geçip, Uzboıdaky guıularyň ugry bilen Çermenıaba (Çermenıap) tarap uzapdyr. Ol Çermenıabyň kenary bilen Zamahsara ıetipdir we ol ıerden Arda-Husmitan şäherine baryp, Ürgenç we Kät şahalaryna bölünipdir. Zamahsardan Ürgenje gidıän ıoluň has gysgaragy hem bolupdyr. Bu ıoluň İedi weli atly ıerden geçip, bir topar rabatlaryň—kerwensaraılaryň üsti bilen Zamahsara ıeten bolmagy mümkin. 10-njy asyrda al-Mukaddasy Kiçiürgenç atly säheriň bolandygyny ıazan bolsa , 13-nji asyryň başynda İakut Kiçiürgenjiň uly Ürgençden üç parsah (parsah—6-7 kilometre deňdir) aralykda ıerleşıändigini kesgitleıär. Merhum İ. Gulamow İedi welili Kiçiürgenç bilen bir hasap ederdi.
Ürgençden günbatara gidıän söwda ıoly Üstıurtdan Emba we Itil (Wolga) derıalaryna ıetipdir. Sol ıerde ıol birnäçe şahalar bölünipdir. Ürgençden gaıdan bu ıollaryň Itil derıasynyň kenarlaryndan gadymy Hazar we Bulgar döwletlerine gidıän şahalary bolupdyr. «Taryh al-Masudi» atly kitapda Horezmlileriň suw ıollaryndan hem peıdalanandyklary bellenilıär. Wolga derıasynda Horezmiň dürli önümleri ıüklenen uly gämileri ıüzüpdir.
Uly kerwen ıollary bir görseň, çar tarapa dargaşyp, bir giden ulyly-kiçili gala we obalara degip geçip, ıene-de esasy şaıolda birigpdirler. Şeıle ıollaryň hut horezm wadisiniň (wadi—oazis) özünde birnäçesiniň bolandygyny al-Mukaddasi belläpdir. Ol üç sany ıerli ähmiıetli kerwen ıolunyň ugrunda ıerlesen şäherleriň, galalaryň özara näçeräk daşlykda ıerleşendiklerini ıazyp görkezipdir.
Ürgenjiň gös-göni gatnaşmagynda edilen söwdada haısy harytlaryň ulanylandygyny bilmek hem gyzyklydyr. 10-njy asyryň başyna degişli seıle maglumaty al-Itahri ıazyp galdyrypdyr¦ «Horezm -- hasylly, iımite we miwä baı şäher. Onda diňe hoz ıok. Bu ıerde uzak ıurtlarda satmak üçin pagtadan we ıüňden köp zatlar öndürilıär. Şäherde ıaşaıanlaryň aıratynlygynyň biri hem baılygyny we edermenligini aıan etmeklilige höwesliligidir. Horasanyň beıleki ilatyna garanyňda, bular özge ülkelerde köp duşıar, olar köp syıahat edıärler. Köp sanly Horezmlileriň ıaşamaıan uly säheri Horasanda duşmaıar. Horezm ıurdynda altynyň, kümşüň, gymmatbaha daşlaryň magdany ıok. Olaryň baılygynyň abraıly bölegi mal saklamak we türkler bilen söwda etmekden önıär. Slawıanlardan, hazarlardan we olaryň goňşy halklaryndan, şol sanda türklerden düşıän gullaryň aglabasy, şeılede sähra tilkileriniň, senjabyň, gunduzyň derileri bularyň elinde jemlenıär».
Köneürgençden başlanyp Yzmyhsirde gutarıan gadymy kerwen ıoluny göz öňüne getirjek bolup synanşalyň. Şonda şeıle marşruty çak edip bolar¦ Köneürgrnç—Kiçiürgenç (İedi weli) 3 parsah, Kiçiürgenç—Sazakly öwliıä 3 parsah, Sazakly öwliıä-Tüınükli öwliıä 1 parsah, Tüınikli öwliıä-Ak depe 1 parsah, Ak depe—ikinji Sazakly öwliıä 2 parsah, Ikinji sazakly öwliıä—Yzmyhsir 1 menzil. Bu ıerde ikinji Sazaklydan Yzmyhsire çenli bolan bir menzillik, ıagny ıedi parsah aralyk, elbetde, «öwliıäsiz» bolan däldir. Su iki merkeziň arasyndaky gadymy gonamçylyklaryň astynda galapyn antik we orta asyra degişli arheologik ıadigärlikleriň ençemesi gömülip ıatyr.
Içeriki söwda degişli kerwen ıollarynyň başga ugurlarynyň hem bolan bolmagy mümkin. Mysal üçin, has soňraky asyrlarda Ürgençden gelıän ıol İedi welä barman geçen bolmagy mümkin, sebäbi Kiçiürgenç diıilen at köpçüligiň ıadyndan çykyp onuň ıerine gonamçylyk döränsoň kerwenler başga bir ıerde düşlemeli bolandyr. Şeıle ıerleriň biri hökmünde Mädeminhanyň galasyny görkezmek bolar. Hywadan ıörite Köneürgeji görmek üçin gaıdan Eıranly ilçi we alym Rizakulihan Hidaıatyň 1851-nji ıylda geçen ıoly gyzyklydyr. Ol Hywadan cykyp Daşhowuza gaıdypdyr. Soň Hilaleıinde, ıagny İylanlyda bolup, Ak depä gelipdir. Ak depeden soň Mädemingalada hem bir gije ıatyp, Köneürgenje gelip ıetipdir. Bu agzalan ıerlerde ilçiniň atly hemralary gijelerine düşlemeli bolupdyrlar. Ol ıurdyna dolanansoň «Safar nama-ıi-Horezm» atly kitap ıazypdyr. Hidaıat Köneürgenje eden sapary wagtynda bu gadymy şäherde gören gadymy ymaratlaryny we ıaşap geçen meşhur adamlary hakda ıatlamalar galdyrydyr.
Horezmiň paıtagty Hywa säherine göçürilenden soň hem Köneürgenje geler durar ekenler. Täze paıtagtyň gözel ymaratlary köp bolsada Köneürgençdäki gadymdan galan nusgalar köpçüligiň ünsünden düşmändir. Hywadan gaıdıan ıol Täzeürgenje, Şabada, Daşhowuza, Porsa degip geçip Köneürgenje gelipdir. Hywadan gaıdıan ıollaryň başga şahalary-da bolupdyr. Mysal üçin, Hywa, Gazawat, Tagtanyň üsti bilen ıene-de Daşhowuza ıa-da İylanla çykylıan ıollar bolupdyr. Biziň günlerimiziň asfalt ıollary hem gadymy kerwen ıollarynyň käte üstünden, käte golaıyndan geçip Köneürgenje ıetıär.
 Ylmy edebiıatlarda oňa Tekeşiň mawzoleıi, halk arasynda bolsa Gökgümmez hem-de din wekili Şyh Şeripbabanyň aramgähi diıilıär.