Türk Okçuluğunu Yeniden Canlandırma Hareketi – Bölüm I | Kemankeş'in Seyir Defteri
Bir kültür arkeologu Şinasi Acar ve bakkam tesbih →
Posted on 04 Kasım 2010 by Admin
Kaybolan mirasın kısa öyküsü: Nasıl kaybettik?
İstanbul’un Fethinin hemen sonrası bugün İstanbul’un Haliç sırtlarındaki bir tepelik alanda kurumsallaşan Türk Okçuluğu, yaklaşık 450 yıl süre ile Osmanlı coğrafyasına yayılmış idman merkezinde günlük hayatın önemli bir parçası olmuştur. Önemini ateşli silahların orduya girmesinden sonra bile sportif olarak daha da artıran ve sayıları 36’yı bulan bu merkezler, kendilerine ait ödenekleri, personeli ve kayıtlı sporcuları bulunan spor kulüpleri idi.
Bu kulüplerin idari yapısı, bir “şeyh” liderliğinde İslami eğitim ve öğretimin verildiği “tekke”ler ile aynı olduğundan, buraların en ünlüsü ve ilki olan İstanbul Okmeydanı da diğerleri gibi “Atıcılar Tekkesi” adı ile anılmıştır. Tekke sporcularının yıllık, aylık, haftalık ve günlük idman çizelgeleri bulunuyor, aldıkları besinlerden vücutlarını dinç tutmaya yarayan diğer tüm diğer ayrıntılar da belli ve katı kurallar çerçevesinde uygulanıyordu. Öyle ki gözde sporcuların atış yaptıkları kolları üzerine yatmamaları için gece bir görevlinin nöbet beklediği bile aktarılmıştır.
Elbette verilen bu maddi eğitimin yanı sıra, mental eğitimin bir parçası olarak da İslam öğretileri ve ahlakı, tekke hayatında en az aynı adı taşıyan ve amacı dini eğitim vermek olan diğer örnekleri kadar yer tutuyordu. Tören ve geleneklerin tümü temeli İslam inancı olan ritüelleri barındırıyor ve hemen her atış öncesi okunacak dualar bulunuyordu. Hatta ok atışlarından önce abdest almak bir zorunluluk halini almıştır. Bu mental eğitim, İslam inancının gereği olan kibirden arınma ve tevazuyu şart koşuyordu. Bu nedenle tekke kapısının çıkışında, –eğitimin hiç bir zaman bitmediğine ve ne olursa olsun sonsuzun yanında hiç olduğuna vurgu yapak için– “HİÇ” yazılıdır.
Bir tarafta Türk yay ve ok yapımının ulaştığı zirve noktası, diğer tarafta düzenli bir şekilde tatbik edilen zihinsel ve bendesel eğitim haliyle başarıları ve bugün bile ulaşılması güç rekorları beraberinde getiriyordu. Diğer taraftan okçuluğun hanedan tarafından gördüğü ilgi ve bizzat sultanlar tarafından da yapılmış olması, gördüğü ilgiyi en üst noktaya taşıyordu. Bugün bile Osmanlı sultanlarının menzil atışı rekorlarına ait nişan taşlarını İstanbul’da görmek mümkündür.
Yarışmaları, kanunları, festivalleri ve seyircileri ile -basit bir benzetme ile- günümüzün futbol stadyumlarından bir farkı olmayan okçular tekkesi, ne yazık ki İmparatorluğun içine düştüğü zor durumun kaderini de onunla birlikte paylaşmıştır. Daha 19. yüzyılın 2. yarısında bile Sultan II. Mahmud’un himayesi ile en parlak devrini yaşayan Türk Okçuluğu, 20. yy. başlarında önce Balkanlarda kaybedilen topraklar, ardından I. Dünya Savaşı ve doğal afetler nedeni ile unutulma noktasına gelmiştir. Ardından 1923 yılında kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin getirdiği devrimler, pek çok yeniliği getirmiş fakat dünya üzerinde kurulan her yeni devlette olduğu gibi “eski” kurumları ortadan kaldırmayı beraberinde getirmiştir. 1925 yılında çıkan, İslami eğitim verilen tüm Tekke’lerin kapatılmasını emreden kanundan Okçuluk Tekkeleri de etkilenmiş ve fiili olarak ortadan kaldırılmıştır. 1928 yılında Latin alfabesinin kabul edilmesi ile birlikte de -hayatın diğer tüm alanlarında olduğu gibi- geçmişle olan literatür bağlantısı da bir anlamda kopmuştur. Yani kısaca 1928 yılında sonra yazılı kaynakları anlaşılmaz olan ve dahası evsiz kalan bir Türk Okçuluğu vardır.
Kişisel arşivimde bulunan Telhîs-i Resâilü’r-Rumât'tan iki sayfa (Millet Kütüphanesi'nin izni ile Arşiv No: AETRH916)
Fakat özellikle bu yıllarda batının ilgisi Türk Okçuluğuna yönelmiştir ve araştırmacılar kalan son bilgileri toplamak isterler. İstanbul’daki son ok ve yay satan dükkanın sahibi, kendisi ile görüşen Cameron Stone’a (1859-1935) artık yay imal etmeyip tamir ettiğini aktarmıştır. Gene Amerikalı fizik profesörü Paul E. Klopsteg 1929 yılında ilgilenmeye başladığı Türk Okçuluğuna dair ünlü eserini (Turkish Archery and Composite Bow) 1934 yılında vermiştir. Klopsteg bu eserini yazarken, Sultan II. Mahmud’un 1836 yılında Mustafa Kani’ye yazdırdığı ve o zamana dek yazılmış tüm okçuluk kitaplarının özeti olan Telhîs-i Resâilü’r-Rumât’ın Joachim Hein tarafınan yapılan 1925 tarihli Almanca çevirisinden faydalanmıştır.
Bu ilgiye sessiz kalamayan cumhuriyetin kurucuları 1937 yılında halen hayatta olan okçu ailelerini görevlendirerek Okspor adı ile Türk Okçuluğunu yeniden canlandırmak istemişlerdir. Okspor çatısı altında sporcular tekrar bir araya gelmiş, tüm mevcut yazılı eser ve belgeler toplanmıştır. Cumhuriyet’in ve yeni Türkiye’nin kurucusu M. Kemal Atatürk’ün 1938 yılında vefatı ile birlikte, kendi kurduğu partinin yeni yönetimi tarafından 1939 yılında kapatılmış ve tüm belge ve kitaplar yağma edilmiştir. Bugüne ulaşan bilgiler, bu yağmadan arta kalanlardır.
Bundan sonra 50’li yıllara kadar Türkiye Cumhuriyeti’nde okçuluk ile ilgili hiçbir resmi kurum ve faaliyet yapılanmamış, bu yıllarda kurulan Okçuluk Federasyonu’nun beynelmilel FITA normlarını esas alması ile tarihin derinliklerinde uykuya dalmıştır. Zira benimsen bu yeni okçuluk ekolünün “yerli” yorumunda, geleneksel tarzda yapılan Türk Okçuluğuna (halen) kesin bir şekilde yer yoktur. Oysa “menzil atışları”, Türkiye dışında dünyada kabul edilmiş FITA müsabaka disiplinleri arasındadır.
2004 yılına kadar süren bu sessizlik birkaç amatör meraklının bu kayıp mirası hatırlama çabaları ile bozulmaya başlamıştır. Bu yazımın konusunu da bu süreçteki çabalar, başarılar ve hatalar oluşturmaktadır. Umuyorum burada aktaracağım bilgiler kendi kayıp miraslarını canlandırma gayreti içinde olan okçuluk gönüllülerine küçük de olsa bir kılavuz olacaktır.
Araştırma ve çalışmalarımızın ilk aylarını, aslında tam olarak neyi canlandırmak istediğimizi anlamaya çalışarak geçirdik. Konunun hacmi ve içeriği öyle devasa boyutlardaydı ki açık yüreklilikle halen pek çok kişinin nelerin yitirildiğini anlamakta güçlük çektiği söylenebilir. İlk başta göze çarpan başlıklar:
Türk okçuluğunda kullanılan malzemelerin üretimi (yay ve ok yapımı, kullanılan aksesuarlar)
Antrenman ve atış tekniği
Savaş ve spor tarihinde Türk okçuluğun yeri
Müsabaka, tören ve ritüeller
şeklinde sıralansa da bunların alt başlıklarının her biri bir başka araştırma dalıdır. Sözgelimi eski yazmalarda yayda kullanılan ağacın hangi coğrafi bölgeden, hangi tür ağaçtan nasıl yetiştirileceği, hangi bölgesinden kesileceği, bunun nasıl işleneceği, nasıl saklanacağı ve muamele edileceği ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Ama bugün geldiğimiz noktada bunun pratik olarak uygulanması bile sadece bu konu üzerinde uzun araştırma ve atölye çalışmaları yapması gereken bir ekibi gerektirmektedir.
Günümüze Türk yayı ve diğer okçuluk malzemeleri yapımını aktaran hiçbir ustanın kalmaması, atış tekniğini aktaracak hiçbir geleneksel okçunun günümüze ulaşmaması, ampirik bilgi aktarımını imkansız hale getirmiştir. Bunun sonucu olarak yazılı kaynakların ışığında uzun süren araştırmalar zorunlu hale gelmiştir.
En önemli kayıp ise popüler kültürün yozlaştırdığı neslin, bu türden fazla kafa yormayı ve özveriyi gerektiren uğraşlar yerine, toplum tarafından daha yaygın benimsenen ilgi alanlarına yönelmesidir. Aslında bunun nedeni, Türk Okçuluğunu tarihin arka odasına atanlar ile aynıdır.
Neden Türk Okçuluğunu yeniden canlandırmak için çalışıyoruz?
Kültürümüz içinde kendine yer bulan Türk Okçuluğu, aslında sadece bir savaş ve spor sanatı olmamış, toplumsal yaşamı ilgilendiren pek çok değeri barındıran bir merkez olmuştur. Türk okçuluğu üzerinde yapılan araştırmalar devrin sadece mühendislik, endüstriyel tasarım, güzel sanatlar, savaş ve spor gibi pozitif alanların anlaşılmasına yardımcı olmakla kalmaz. Ayrıca tarih, din, felsefe ve sosyoloji gibi alanların da kavranmasına yardımcı olur. Bundan 6,5 yıl önce, adını eski dilde okçu anlamına gelen Farsça tamlamadan alan Kemankeş (keman: yay, keş: çeken) hareketinin amacı da Türk Okçuluğunu canlandırırken, kendi tarihimizi de hatırlamak ve hatırlatmak idi.
Diğer taraftan araştırmaya başladığımızda gördük ki dünya üzerinde bu konu üzerinde çalışan pek çok araştırmacı ve pek çok takipçi olmasına karşın, utanılacak bir şekilde ülkemizde çok az kolektif ilgi (ve bilgi) vardı. Oysa bu araştırmacıların ancak bir kısmından yararlandığı eserlerin büyük kısmı halen bizim kütüphanelerimizde idi. Dahası bu eserlerde adı geçen yerler halen ülke sınırları içerisinde ve çoğu istediğimiz zaman ulaşabileceğimiz mesafede idi.
Çalışmalarımızı elden geldiğince dokümante ederek, gelecek nesillere kaldığımız yerden devam edebilecekleri bir şekle getirmeye çalıştık. Bunu sadece yazılı olarak değil, günümüzün getirdiği teknolojik gelişmelerden de yararlanarak aktarmayı hedefliyoruz. Bu ve oluşturduğum diğer web sitelerinin, elektronik arşivin amacı da iz bırakmak ya da tanınmak değil, bilgiyi geleceğe taşımaktır. Çünkü bu işe başlarken gördük ki eskiyi anlamak için tozlu defterleri karıştırmak gerekiyor. Bu şüphesiz, kendi kültürleri içerisinde de benzer yeniden yapılandırma hareketini başlatma veya devam ettirme ihtiyacı olanlar için de gerekli bir hedef olacaktır.
…Devamı (Bölüm II)
This entry was posted in Genel and tagged kemankeş, Okmeydanı, Türk Okçuluğu. Bookmark the permalink.
One Response to Türk Okçuluğunu Yeniden Canlandırma Hareketi – Bölüm I
25 Nisan 2011 at 21:27
günümüzde eski yay tipleri ile atıcılık yapabileceğimiz spor alanları var mı