ZEKAT :: YSLAMY ÖWRENIŞ SAHYPASY
« IKINJI BÖLÜM YBADAT » ZEKAT
Yslam dininiň bäş sany şertinden biri bolan zekat mal bilen edilıän ybadatdyr, hijri hasabynyň ikinji ıylynda parz edilipdir.
Zekat malyň belli bir bölegini musulman bolan bir garyba bermek diımekdir.
Zekaty berme zamany geleninde ony gijä galdyrman, dessine berjaı edilmegi zerurdyr. Sebäpsiz ıere zekatyny gijä galdyran günäkär bolar.
Dinimiz jemgyıetiň rahatlygydyr batglylygyna örän uly ähmiyet berıär, muny durmuşa ornaşdyrmak üçin hem birnäçe esaslary öňünde goııar. Şolaryň biri-de zekatdyr. Dinimiz zekaty parz edip, barly we gurply adamlara mallarynyň we pullarynyň belli bir bölegini her ıyl yzygiderli görnüşde garyp-gasarlara, ıoksullara, kömege mätäçlik çekıänlere bermekligi emir edipdir.
Zekat islege görä edilıän bir kömek däl-de, garybyň haky we barlynyň bolsa berjaı etmekligi zerur bolan bır wezipedir.
Bu babatda mukaddes Gurhanda şeıle diılip buıruk berlipdir:
“Olaryň mallarynda mätäçlik çekıänler we ıoksullar üçin bir hak bardyr.”(Zariıat: 19)
Zekatyň yslamyň bäş sany şertiniň arasynda orun almagy we mukaddes Gurhanyň birnäçe ıerinde namaz bilen birlikde agzalyp geçilmegi onuň dinimizde nähili ähmiıetli bir ybadat bolandygyny görkezıär.
Yslamyň jemgyıetiň we köpçüligiň dertlerini paılaşmak we ony dertlerden halas etmek hem-de onuň mätäçliklerini üpjün etmek üçin getiren esaslarynyň biri bolan zekat bir jemgyıetçilik hemaıatdyr hossarlyk sistemasydyr.
Zekat we beıleki birek birege kömek berme barly bilen ıoksulyň arasyndaky serwet (baılyk) tapawudyndan döräp biljek deňsizlikleri aradan aıryp, jemgyıetde rahatlygyň döredilmegini ıola goıar.
Mukaddes Gurhanda zekat meselesi bilen baglanyşykly şeıle diılip bellenilıär:
“Şol malyňyz içiňizden barly bolanlaryň arasyndan ondan-oňa geçen bir serwet ıagdaıyna gelmesin.” (Haşr: 7)
Zekat sözüniň sözlükdäki manylarynyň biri-de “tämizlemekdir”. Zekat barlynyň malyny ıoksuldyr garybyň hakyndan arassalaışy ıaly, onuň ıüregini-de gysgançlykdan saplar we günälerden arassalanmagyna serişde bolar. Bu hakda mukaddes Gurhanda beıik Allatagala:
“(Eı Muhammet!) Olaryň mallaryndan, olary özleri bilen saplajak we tämizlejek bolan bir sadaka (zekat) al we olara doga et...” (Toba: 103) diıip, bu hakykaty beıan edipdir.
Zekat maly bereketlendirer, onuň ösmegini we köpelmegini ıola goıar. Zekatyny bermek bilen ıoksullara kömek edenleriň mallarynyň artıandygy bilnen bir hakykatdyr. Bu ıerde şatlandyrylan garyp göwnüniň uly rolunyň bolandygyna şübhe ıokdur. Mukaddes Gurhanda şeıle diılip bellenilıär:
“Siz Alla üçin näme berıän bolsaňyz, Alla hem onuň öwezine (has oňadyny) berer.” (Sebe: 39)
Allatagala bu aıatda berlen zekatyň ıerine onuň öwezini berjekdigine wada edipdir.
Zekata “sadaka” hem diıilıär. Sadaka sadyk bolmak manasyny beıan edıär. Şoňa görä zekat bir musulmanyň Allatagala gulluk etmekde sadyk we tüıs ıürekden bolandygyny görkezıän bir ybadatdyr.
Yslam dini bütin musulmanlary bir göwre, bir jan ıaly kabul edıär.
Hormatly Pygamberimiz şeıle diıip belläpdir:
“Ähli musulmanlar bir adam ıalydyrlar, biriniň başy agyrsa, hemmesiniň başy agyran dek bolar, biriniň gözi agyrsa, barynyň gözleri agyran ıaly bolar.” (Jamius-sagyr (Hadysy, Müslim we Ahmat b. Hanbel rowaıat edip aıdypdyr.))
Edil ıeke-täk bir göwre görnüşinde kabul edilen jemgyıetde musulmanlardan biri haısy hem bolsa bir kynçylyga duş gelse, şol jemgyıetiň organlary ıagdaıynda bolan beıleki musulmanlar birmeňzeş kynçylygy duıar we ony aradan aıyrmaga çalşar.
Jemgyıetiň iň aşaky gatlagyna we kömege mätäç bolan bölümine gözegçilik etmek hem-de oňa ıardam bermek, olaryň kynçylyklarynyň öňüni almak barly adamlaryň boınuna düşen bir wezipedir.
Bir jemgyıetde gününi dolandyryp bilmeıän we biçärelikden ıaňa telmurıan, iki baka elewreıän garyp-gasar adamlar barka, bolçulykda, depseň deprenmez diıilıän durmuşda ıaşaıan adamlaryň olara biperwaı garamagy gaty geň hadysa dälmi eısem?!
İaşaıan ıurdunyň abadançylygy saıasynda gazanyp, bol-elin ıaşaışa ıeten barly adamlar özüniň ıygnan baılygyna basyrynyp, köpçüligiň hal-ıagdaıyna nädip göz ıumup biler ahyry?! Olaryň dertleridir kynçylyklary bilen ıakyndan gyzyklanmak barlylaryň wezipesidir, şeıle hem kämil musulman bolmaklygyň bir kesgitlemesidir. İaşaıan köpçüligindäki adamlaryň ıagdaıy bilen gyzyklanmaıan adamlar hakynda Pygamberimiz şeıle diıipdir: “Duldegşir goňşusy açka, özi dok ıaşaıan musulman, aslynda kämil bir musulman däldir.” (Et-Tergib wet-Terhib, j. 3, s.358 (Hadyslar. Taberany rowaıatyna görä))
Bizi ıaradan we ıaşadan Alla bize nähili nygmatlary eçilen bolsa, biz hem şolary bir bölegini eli ıuka, ıeter-ıetmez adamlara we mätäçlik çekıänlere bermeklige hem-de olaryň kynçylyklarynyň öňüni almaklyga borçludyrys.
Barly adamlar zekatlaryny yzygiderli we düzgüne laıyk görnüşinde mätäçlere beren ıagdaılarynda köpçüligi biynjalyk edıän durmuş deňsizligini aradan aıryp, Allanyň razylygyny we adamlaryň söıgüsini gazanıarlar. Şeılelikde, birek-birege mähirlilik, söıgi we hormat goımak esasynda garşylykly ynanç duıgusy döreıär, görebilmezçilik, göriplik aradan aırylıar, netijede, jemgyıetde ıaşaıan adamlaryň arasynda durmuş taıdan birek-biregi goldamaklygyň ajaıyp nusgasy emele gelıär.
Zekatyň parz bolmagynyň şertleri
Her bir adamyň zekat bermek bilen baglanyşykly kämil adam bolmaklygy üçin, adamyň özünde we eıeçilik edıän barlygynda bir topar şertler zerurdyr.
Mal eıesinde bolmaly şertlere şular degişler:
2. İetginjeňlik döwrüne ıeten bolmak.
3. Akylly-başly bolmak.
4. Erkin-azat we özbaşdak bolmak.
5.Malyň tutuş bahasy çemesi bergisi bolmazlyk ıa-da bergisi bolan halatynda galan mukdary nisap mukdaryndan az bolmazlyk.
Musulman bolmaıanlaryň, ıetginjeňlik ıaşyna ıetmedik çagalaryň (Şafilere görä, çagalaryň we dälileriň mallaryndan hem hem zekat berilmelidir. Bu wezipäni ıerine ıetirmek jogapkärçiligi ene-atalara düşıär.) şeıle hem kemakyldir azatlygy öz elinde bolmaıan gullaryň zekat bermekligi parz däldir. Elinde nisap mukdary ıa-da onadan has köp maly bar hem bolsa, şonça ıa-da şondan köp mukdarda bergisi bolsa, onda şol adamyň hem zekat bermekligi dogry däldir.
Malda bolmaly şertlere şular degişlidir
1.Malyň nisap mukdarda bolmagy.
2. Malyň hakykatdan ıa-da takmynan artan görnüşde bolmagy.
3.Nisap mukdardaky malyň üstünden bolmanda bir ıyl geçen bolmagy hökmanydyr.
Nisap: dinimiziň goıan ölçeg mukdarydyr. Bergisinden we asyl zerur bolan ätiıaçlaryndan başga maly we puly bolan adam dini taıdan barly adam hasaplanylıar we şol barlygyň üstünden bir ıyl geçen bolsa, onda ol adam zekat bermeklige borçludyr. Maly ıa-da puly nisap mukdaryna ıeten bolsa, ıöne üstünden bir ıyl geçmedik bolsa, onda ol adam zekat bermeklikde borçly hasaplanylmaıar.
Söwda-satlyk harytlar bilen süıdüdir guzulap köpelmegi üçin ıetişdirilıän haıwanlar hakyky köpelıän mallara degişlidir. Elde bar bolan altyn, kümüş we nagt pul bilen, pul ıerine ulanylıan dürli gymmaty bolan (bank kagyzy, çek ...) bankyň bahaly we ähmiıetli pul birlikleri hem köpeliji häsiıete eıedir.
Nisap mukdary malyň üstünden doly bir kamary ıylyň geçmekligi hökmanydyr. Malyň ıyl başynda nisap mukdarynda bolmagynyň zerur bolşy ıaly, ıyl ahyrynda-da şol mukdarda bolmagy şertdir. İyl içinde mallardyr harytlaryň kemelmegine ähmiıet berilmez. Sene içindäki artyşlar aıry-aıry hasaplanylmaz, bularyň bary eldäki bar bolan mala goşulyp, ıyl ahyrynda hemmesiniň zekaty berler.
İyl başynda nisap mukdarynda bolan bir mal ıa-da haryt kemelip, nisap mukdaryndan aşak düşen halatynda, ıagny ıyl ahyrynda nisap mukdaryna ıetmese, onda şol malyň eıesiniň mundan zekat bermegi hökman däldir. Gaıtadan nisap mukdaryna ıetse, onda şol wagtdan başlap, üstünden bir ıyl geçeninde zekat bermek zerurdyr.
Altyn: 80.18 gr. (20 mysgal)
Kümüş: 561 gr. (200 dirhem)
Pul: altyn ıa-da kümüş nisap mukdaryna ıeten pul.
Söwda-satlyk harydy: altyndyr kümüş nisap mukdaryna ıeten pul haryt.
Goıun we geçi: kyrk goıun ıa-da geçi.
Sygyr: otuz sygyr.
Düıe: bäş düıe.
Bir adamyň we maşgala eklemeklige mätäç bolan adamlara zerur bolan esasy ätiıaç bolan zatlaryna “hawaij-i asliıe” = “asyl ätiıaçlar” diıilıär.
İaşaıyş jaılary, zerur bolan goş-golamlar, egin-eşikler, ulaglar, söwda-satlyga degişli bolmaıan kitaplar, sungat işgärleriniň abzallary, bir ıyllyk zerur bolan girdeji esasy ätiıaçlardyr. Bular üçin zekat bermek hökman däldir.
Altyn we kümüşden başga söwda-satlyk bolmaıan hünji, zümrüt, al- maz ıaly bezeg daşlaryndan-da zekat talap edilmeıär. Birine degişli bolup, soňra şol adamyň elinden çykan, şeıle hem oňa gaıdyp gelmejek bolan maldyr harytlardan hem zekat bermeklik talap edilmeıär.
Inkär edilen we subut etmekligi mümkin bolmaıan algylylardan, deňze gaçyp çykarylmaıan harytlardan, sähralarda gizlenilip, soňra ıeri unudylan pullardan hem zekat talap edilmeıär. İöne günleriň birinde ele salynsa, onda şol wagtdan başlap, üstünden bir ıyl geçse, nisap mukdaryndan artyk bolsa, zekat bermek zerurdyr.
Bir adamyň nisap mukdary harydy ıa-da puly bolsa, şeıle hem şonça mukdarda-da bergisi bolsa, onda oňa zekat bermek hökman däldir. Bergisini töläninden soňra, elinde nisap mukdarynda harydy ıa-da puly galsa, onda şolaryň zekatyny bermäge borçludyr. Eger nisap mukdaryndan az bolsa, zekat bermek hökman däldir.
Söwda-satlyk üçin bolmaıan öı, dükan, abzaldyr gural we ıük, adam daşamak üçin ulanylıan ulaglardan zekat talap edilmez. Olaryň kireıinden we girdejisinden alnan pullaryň üstünden bir ıyl geçen bolsa, şeıle hem beıleki pullara goşulan bolsa, onda şolardan hem zekat bermek zerurdyr.
Eger bir mal ıa-da haryt zekat parz bolanyndan soňra, heniz zekat tölenmänkä, zaıa bolsa, onda zekaty aırylar. Malyň belli bir bölegi harap bolsa, şol bölegiň zekaty aırylar. Mal ıa-da haryt bilkastlaıyn ıok edilse, onda zekat aırylmaz, onuň zekatyny hökman bermelidir.
Zekatyň hakyky bolmagynyň esasy şerti
Namazda we orazada niıetiň şert bolşy ıaly, bir ybadat bolan zekatyň hakyky bolmagy üçin hem niıet etmek şertdir.
Zekaty garyp-gasara beren wagtyňda ıa-da olara bermek üçin bölen halatyňda, onuň zekatdygyna ıörite niıet etmelidir. Dil üstü bilen aıdylmagy hökman däldir. Bir zady ıa-da puly garyp-gasara beren wagtyň, onuň zekatdygyna ıürekden niıet etmekligiň we muňa ynanmaklygyň ıeterlikdir. Zekatdygyny aıtman, onuň sadakadygyny aıtsaň hem berlen zat ıa-da pul ıene-de zekatdyr. Iň esasy zat berlen zadyň zekatdygyna niıet edilmegidir.
Garyp-gasara zekat niıeti bilen berilmeıän pul we haryt, onuň elinde bolsa, zekata niıet edilmegi ıerliklidir. Eger garybyň elinden çykan bolsa, onda zekada niıet edilmeıär.
Zekat bermeklige jogapkär bolan adam zekaty hut özüniň berşi ıaly, başga birini hem wekil edip biler. Iki ıagdaıda-da zekaty berıän adamyň niıet etmekligi esasy şertdir. Wekiliň eıesiniň ıerine eden niıeti ıerlikli hasaplanylmaıar.
Şol sebäpli zekat berjek adam birini wekil etjek bolsa, onda bermekçi bolıan zadyny wekile tabşyran halatynda zekat üçin niıet etmegi möhümdir.
Wekil bellenilen adam garyp-gasarlara paılamak üçin özüne berlen zekaty özüne almaz, ıöne ıeter-ıetmezçilikdäki ıakynlaryna berip biler.
Bir adam elindäki zatlaryň baryny ıeter-ıetmez,garyp adamlara sadaka görnüşinde berse, onda zekat ondan aırylar. Eger zatlaryň belli bir bölümini sadaka hökmünde paılasa, diňe şol paılan bölüminiň zekaty ondan aırylıar.
Zekat berilmegi zerur bolan mallar
Zekat berilmegi zerur bolan zatlar olaryň nisap mukdarlary we her birinden näçeräk çemesi zekat beriljek ölçegler ıörite maddalar görnüşinde aşakda berlendir.
1. Altynyň zekaty
Altynyň nisaby 80.18 gramdyr. Şundan az bolan altyna zekat düşmeıär. Nisap mukdaryna ıeten altynyň üstünden bir ıyl geçen halatynda onuň kyrkdan biriniň (2,5 %) zekat hökmünde berilmegi zerurdyr.
Altyn külçe görnüşinde, bezeg şaıy görnüşinde ıa-da gap-gajak görnüşinde-de bolup biler. Bularyň bary zekata degişlidir.
Eger altyn başga bir metal bilen garyşyk ıa-da çaıylan bolsa, şonuň köpüsi-de altyndan ybarat bolsa, onda şol hem altyn hasaplanylıar. Eger köp bölegi başga madda bolsa, onda ol altyn hökmünde hasaplanylmaıar, söwda-satlyk haryda degişli tutulyp, onuň umumy bahasyndan zekat berilıär.
2. Kümüşiň zekaty
Kümşüň nisaby 561 gramdyr. Bu mukdardan az bolsa, onda zekat düşmeıär.
Bezeg şaılary ıa-da gap-gaç bolan kümüş nisap hasabyna ıetıän bolsa, onuň üstünden hem bir ıyl geçen bolsa, onda ol kümüşden zekat bermek hökmanydyr.
Altyndaky ıaly, kümüş hem başga metal bilen garyşyk bolsa, eger onuň köpüsi kümüşden ybarat bolsa, ıene kümmüň hasabyna urulıar. Ga- tyşyk bolan maddanyň köpüsi başga magdan bolsa, onda ol hem söwda- satlyk harydy görnüşinde hasaba alynıar.
Altyndyr kümşüň zekat düşmegi üçin olaryň agyrlyklaryna üns berilıär. Altyndan bolan bir bezeg şaıy agyrlygy boıunça nisap mukdaryndan az bolmagyna garamazdan, gymmaty nisap mukdaryna ıetse-de, oňa zekat düşmeıär. Kümüş hem edil şunuň ıalydyr.
Mysal üçin, elli gram agyrlygynda bolan bir bilezik, owadanlygy babatdan altynyň nisaby bolan 80.18 gram altynyň gymmatyna deň bolsa-da, zekada tabyn edilmeıär. Şeıle hem bir kümüş üç ıüz gram agyrlykda bol- sa-da, owadandygy babatdan nisap mukdary bolan 561 gram kümüş gymmatyna deň bolsa hem oňa zekat düşmeıär. İöne zekada degişli bolan başga harytdyr puly bar bolan halatynda, onda olar altydyr kümüş bilen goşulyp, tutuş gymmatlyklary nisap mukdaryna ıetse, olaryň zekatlaryny bermelidir.
3. Söwda-satlyk harytlarynyň zekaty
Haısy jynsdan bolsa bolsun, söwda harytlarynyň gymmaty altyn ıa- da kümüşden biriniň nisabyna ıetıän bolsa, onda onuň zekaty berilmelidir.
Söwda harytlary hasaba alnan halatynda altyn we kümüşden haısynyň garyp-gasarlaryň bähbidine peıdalydyr öıdülse, onuň nisaby esas alynıar. (Altyn we kümüşden belli bir mukdarlar nisap hasap edilıän hem bolsa, häzirki wagtda kümüş altyna garanyňda uly ıitgä sezewar bolandyr. Şoňa görä, pul we söwda harytlarynda garyp-gasarlaryň bähbidi göz öňünde tutulyp, altyn nisap hasabyny esas almak şerti bilen zekadyň berilmegi ıerlikli hasaplanylıar. İöne elinde nisap mukdary ıa-da has köp kümşi bolan adam zekadyny bu nisaba görä berip biler.)
Altyndyr kümüşden her biri nisap mukdaryna ıetmese, olar biri-birine, söwda harytlary-da nepil edilip, hemmesi birikdiriler we tutuş jeminiň gymmatyna görä-de zekat berler.
Dürli paıdarlar, firmalardyr guramalar tarapyndan çykarylyp, gymmatlar biržasynda alnyp satylıan harytlar söwda harytlary bolandygy sebäpli, olaryň gymmaryna görä kyrkdan biri (ıagny, 2,5 %) zekat berilmelidir.
Haısydyr bir şirkete girdeji ıa-da çykdajy umumylygyna şärikligi bolan paıdarlaryň zekaty bolsa;
Şirket haryt alyp satmak şerti bilen söwda-satlyk edıän bolsa, onda şol şirketiň paıdarlar senetine eıeçilik edıän adam şol senetleriň gymmatyna görä kyrkdan birini (ıagny, 2,5 %) zekat bermelidir.
Şirket senagat ıa-da hyzmat bilen meşgul bolıan bolsa yagny önüm öndürıän, haryt daşaıan, reńkleme ve sowadyş ulgamyny öndürıän kärhanalaryń esasy serişdesi tehnika ıaly zatlara bagly bolsa onda şeıle gurama şärik bolan adam zekatyny elindäki paıdarlar senetleriniň gymmatyna görä däl-de, eısem bir ıyllyk gazanjyna görä bermelidir.
4. Puluň zekaty
Elde bolan pullaryň gymmaty söwda harydy, altyn ıa-da kümüşden biriniň nisabyna ıeten halatynda zekada degşili bolıar.
Bar bolan pul özbaşdak görnüşinde nisap mukdaryna ıetmese, onda bar bolan altyndyr kümüş ıa-da söwda harytlary bilen birleşdirilip, olaryň tutuş jemi nisap mukdaryna ıetse, olaryň zekatynyň berilmegi zerur hasaplanylıar.
5. Mallaryň zekaty
Köpeltmek, süıt ıa-da ıüň almak maksady bilen ıetişdirilıän hemde ıylyň ıaryndan köp bölegini sähralarda we öri meıdanlarynda geçirıän goıun, geçi, sygyr, gylıal we düıeler sany boıunça nisap hasabyna ıeten halatynda zekat bermek zerur hasaplanylıar.
1. Düıeleriň zekaty
Düıäniň nisaby bäşdir, sany bäşden az bolan düıä zekat düşmeıär.Düıeleriň sany bäş bolup, bularyň üstünden bir ıyl geçen halatynda, dokuz düıä çenli bolan zekaty bir goıundyr. On sany düıä iki goıun zekat berilmelidir, şeılelikde bu möçberde düıe on dörde çenli ıetse-de ıene iki goıundyr.
Düıäniň sany on bäş bolsa, on dokuza çenli üç goıundyr; İigrimiden ıigrimi dörde çenli bolsa, onda dört goıundyr; İigrimi bäşden otuz bäş düıä çenli bolsa, bir inen torumdur; Otuz altydan kyrk bäş düıä çenli bolsa, üç ıaşyndaky bir inen düıedir; Kyrk altydan altmyş düıä çenli bolsa, dört ıaşyndaky bir inen düıedir;
Altmyş birden ıetmiş bäşe çenli, bäş ıaşyndaky bir inen düıedir; İetmiş altydan togsana çenli, üç ıaşyndaky iki sany inen düıedir; Togsan birden ıüz ıigrimä çenli, dört ıaşyndaky iki sany inen düıe zekat berilıär.
Mundan soňra ıüz ıigrimi düıeden artyk bolan her bäş düıe üçin dört ıaşyndaky iki düıäniň üstüne bir goıun goşular. İüz kyrk bäş düıä çenli şeıle dowam etdirilıär.
Düıeleriň mundan soňraky sanlary üçin beriljek zekat mukdarlary fykyh kitaplarynyň degişli bölümlerinde ıörite maglumat berilıändir.
Zekat hökmünde beriljek düıeleriň inen bolmagy hökmany şertdir.
2. Sygyrlaryň zekaty
Sygryň nisaby otuzdyr, otuzdan az bolan sygra zekat düşmeıär. Sygyrlaryň sany otuza ıetip, üstünden bir ıyl geçen halatynda zekat görnüşinde iki ıaşyna giren erkek ıa-da urkaçy göle berilıär.
Sygyrlaryň sany kyrk bolanda, üç ıaşyna giren bir sygyr berilıär we kyrkdan altmyşa çenli şeıle düzgün dowam etdirilıär.
Sygyrlaryň sany altmyş bir bolanda, iki ıaşyna giren iki sany gulajyn (tüwe) berilıär. İetmiş bolanda, biri iki ıaşyna, beılekisi bolsa üç ıaşyna giren iki sany tüwe; segsende üç ıaşyna giren iki sany tüwe; togsanda iki ıaşyna giren üç sany tüwe; ıüzde iki ıaşyna giren iki sany tüwe bilen üç ıaşyna giren bir tüwe; ıüz onda bolsa, iki ıaşyna giren bir sany tüwe üç ıaşyna giren iki sany tüwe berilıär.
Zekat babatda gäwmişler-de sygyr ıalydyr.
3. Dowarlaryň: goıundyr geçileriň zekaty
Goıun we geçiniň nisaby kyrkdyr. Sany kyrkdan az bolana zekat düşmeıär. Goıun we geçiniň sany kyrk bolup, üstünden bir ıyl geçen halatynda, bir goıun zekat görnüşinde berilıär we bir ıüz yigrimä çenli şeıle düzgün dowam edıär.Kyrkdan başlap, bir ıüz ıigrimä çenli bolan mukdar üçin ıörite zekat gerek däldir.
İüz ıigrimi birden iki ıüz bire çenli iki goıun; iki ıüz birden dört ıüze çenli üç goıun; dört ıüzde dört goıun berilıär. Mundan soňra her ıüz sany dowar üçin bir goıun üstüne goşulıar.
Geçiniň zekaty-da edil goınuňky ıalydyr. Bularyň erkek ıa-da urba bolmagynda tapawut ıokdur. Zekat hökmünde berlen dowar goç ıa-da ene goıun hem bolup biler.
Goıun bilen geçi ownuk dowar hasaplanylıandygy sebäpli nisabyň tükel bolmagy üçin biri-biri bilen goşlup bilner. Mysal üçin, bir adamyň ıigrimi bäş goıny bilen on bäş sany geçisi bolsa, bularyň tutuş sany kyrk bolıandygy sebäpli, bir goıun zekat bermegi zerurdyr.
Sürüde goıun ıa-da geçiniň haısynyň sany köp bolsa, onda adatça zekatyň şondan berilmegi ıerlikli hasaplanylıar. Eger sany deňeçer bolsa, onda dowar eıesiniň islegine görä berilıär. Süri diňe goıundan ybarat bolsa, onda zekatyň goıun görnüşinde berilmegi zerurdyr. Goıun ıerine geçi bermek bolmaıar. Süri tutuşlygyna geçiden ybarat bolsa, onda zekat hökmünde geçi berilıär. Geçi ıerine goıun bermek bolmaıar.
Bir ıaşyna girmedik dowarlara zekat düşmeıär, ıöne aralarynda ıaşyny bir goıun ıa-da geçi bar bolsa, onda şoňa baglylykda zekada degişli hasaplanylıar.
Göle we köşeklerde hem ıagdaı birmeňzeşdir. Mallaryň zekatlaryn- da ıörite bellenilen mallaryň berlişi ıaly, olaryň bahalary-da berlip bilner. Zekat janly dowar hökmünde berlen halatynda iň pesi ıa-da iň naıbaşysy däl, eısem ortaça görnüşinde bolany alynmalydyr.
İük daşamak, münmek we ıer sürmek üçin ıetişdirilıän mallar üçin zekat bermek zerur görülmeıär. Etleri üçin semredilıän mallar bilen iň azyndan alty aı bakylan mallar-da zekada tabyn tutulmaıar.
Söwda-satlyk üçin semredilıän mallaryň zekaty beıleki söwda harytlary ıaly bahalary boıunça berilıär. At, gatyr, eşek ıaly haıwanlar üçin zekat berilmeıär. İöne söwda-satlyk üçin ıetişdirilıän bolsa, bularyň hem söwda harytlary ıaly zekatlarynyň berilmegi zerurdyr.
Galla önümleriniň zekaty (Hüşür)
İerden alynıan hasyllardan hem belli bir möçberde zekat berilmegi zerurdyr, muňa hüşür diıilıär.
Ebu Hanifä görä, bugdaı, arpa, bürünç, tüwi ıaly galla önümleri bilen garpyz, gawun, gök-önüm we miweleriň hemmesinden zekat berilmelidir. Bulardan nisap ölçegi gözlenilmeıär. Az hem bolsa, köp hem bolsa, olardan zekat bermek ıerlikli hasaplanylıar. Bu önümleriň üstünden bir ıyl geçmekligi hem ıörite şert däldir.
Ymam Ebu İusup we ymam Muhammede görä, galla önümlerinden we bir ıyl galyp bilen beıleki önümlerden zekat berilıär. İöne bularda nisap hasabynyň şerti hem gözlenilıär. Nisap hasabynyň mukdary takmynan müň kilogramdyr. (Galla önümleriniň nisaby babatda Şafii, Mäliki we Hanbeliler hem şol garaışa eıerıärler.) Bir müň kilodan az önümlerden zekat alynmaıar.
Şeılelikde önüm üçin häzirki wagtdaky ekerançylyk şertleriniň ıüze çykaran çykdajylary aırylanyndan soňra, galan önümiň nisap hasabyna ıetmekligi bilen tebigy usullar bilen suwarylıan ıerlerde ondan bir, çykdajy ıa-da gol zähmeti bilen suwarylıan mellekde ıigrimiden bir möçberinde zekat berilmegi zerurdyr. Nisap mukdaryna ıeten bu önümleriň üstünden bir ıyl geçmegi hökmany şert däldir.
Zekat berilmegi zerur melleklerde öndürilıän baldan hem zekat berilmegi zerurdyr. Odun, gamyş (şeker çiňrigi muňa girmeıär) we otdan başga ıerde bitıän her bir önüme mukdaryna (azlygyna ıa-da känligine) garamazdan, zekat düşıär.
Algylaryň üç sany görnüşi bardyr:
1.Uly möçberdäki algy: Karz görnüşinde berlen pullar bilen, söwda harytlarynyň bahasy bolan algylardyr. Bular alnan wagtynda, öňki ıyllaryň zekatlary-da bermelidir. Bu algylar inkär edilen algy bolsa, onda şol algylar alnanda, öňki ıyllaryna degişli zekatlaryny bermek hökman däldir. Algynyň ıerine öwezödeme senet ıa-da gymmat bahaly amanat kagyzlary bolan adamyň algysy uly möçberdäki algydyr.
2.Orta möçberli algy: Söwda-satlyk üçin bolmaıan, haryt garşylygyndaky algylardyr. Ulanylan eginbaşyň özüne düşıän gymmaty, bahasy ıaly.
Bular müşderiniň, alyjynyň eline geçen ıylyndan başlap zekada degişli bolıar. İöne olardan nisap hasaby mukdarynda ele geçmedigiçe, ondan zekat bermek hökman däldir.
3.Ujypsyz algy: Bular bir haryt ıerine bolmaıan algylardyr. Miras we wesiıet edilen mal ıa-da haryt ıaly. Bu zatlar ele geçen wagtyndan başlap, nisap mukdaryna ıetse we üstünden bir ıyl geçse, onda oňa zekat berilmegi zerur hasaplanylıar.
Zekat kimlere berilmelidir?
Zekatyň beriljek şahsy we ıerleri bilen baglanyşykly mukaddes Gurhanda şeıle diılip bellenilıär:
“Zekatlar Alladan bir parz görnüşinde diňe garyp-gasarlara, zekat düşıänlere (zekat ıygnaıanlara), gullukçylara, göwünleri galkyndyryljaklara (ıesirlikdir gulçulykdan halas bolmak isleıänlere), ıesirlere we gullara (bergisini tölär ıaly maly bolmaıanlara), bergililere, Allanyň ıolunda bolanlara (sowalgasyz galanlara), tölär ıaly puly bolmaıan ıolagçylara mahsusdyr. Alla alymdyr we häkimdir.” (Toba: 60.)
Hut şonuň üçin zekat berilmegi zerur hasaplanylıan adamlar şulardyr:
1.Garyp-gasarlar: nisap mukdaryndan az möçberde zady bolan, dini taıdan kesgitlemä görä baı bolmaıan adamlardyr.
2.Misginler: hiçbir zady bolmaıan adamlardyr. Bular pakyrlardan, garyp-gasarlardan has erbet ıagdaıdaky adamlardyr.
3.Bergililer: Bergisinden artyk möçberde nisap mukdarynda zady bolmaıan we bergisini tölemäge güıji ıetmeıän adamlardyr.
4.İolagçylar: Öz ıurtlarynda zatlary bolsa-da, ülkesinden uzak düşüp, ıolda pulsuz galan, elinde sowalgasy bolmaıan adamlardyr. Bulara öz ıurtlaryna gidip biler ıaly çemesi zekat berlip bilner. İurduna gidip biljek puly, sowalgasy bar bolanlara zekat berilmeıär.
5.Alla üçin ıola çykanlar we Allanyň ugrunda bolanlar: Bular ıeter-ıetmezçilik sebäpli söweşe gatnaşmaıanlar ıa-da haja gitmek üçin ıola çykyp, pulsuz galanlar bilen, işini-güıjüni, öz ömrüni ylma beren adamlardyr.
Özlerine zekat berlip bilen adamlaryň her birine aıry-aıry zekat berlişi ıaly, olaryň diňe birine-de berip bolar.
Garyp-gasarlara zekat berlen halatynda şu tertibi saklamak ıa-da gözden salmazlyk örän ıerliklidir:
a. öňi bilen pakyr bolan doganlar,
d. olaryň çagalary
e. beıleki ıakynlar we mähremler,
g. işdeş ıoldaşlar,kärdeşler,
h. zekat berjek adamyň ıaşaıan oba ıa-da şäher ilaty.
Haısydyr bir adam öz ıakynlary mätäçlik çekıärkä, olary taşlap, başga birine zekat berse, onda ol zekat bergisini tölemek bilen bir hatarda onuň sogabyny gazanyp bilmez.
Zekat, şol zadyň bolan ıerindäki garyp-gasarlara berilıär, başga bir ıere iberilmegi mekrudyr. İöne başga ıerde ıakynlary we mätäçlik çekıänleri bar bolsa, onda zekatyň olara iberilmeginiň zyıany ıokdur. Zekat puluny günä üçin sarp etjek ıa-da isrip etjek adamlara bermek dogry däldir.
Zekat kimlere berilmeıär?
Zekat berilmeıän adamlar şulardyr:
1. Eje, kaka, ene, atalar.
2. Perzentler we agtyklar.Erkek we gyz çagalaryna we olardan bolan agtyklara zekat berilmeıär.
3.Är-aıal biri-birlerine, ıagny adamsy aıalyna, aıaly-da adamsyna zekat bermeıär.
4.Baılar, nisap hasabyna görä maly we puly bolan baılara zekat berilmeıär.
Baı adamyň ıetginjeklik ıaşyna ıetmeıän kiçi çagasyna zekat berilmeıär. İöne bir barlynyň garyp bolan uly çagasyna we garyp bolan kakasyna başga biriniň zekat bermegi ıerliklidir.
5.Musulman bolmaıanlara zekat berilmeıär. İöne sadaka hökmünde berlip bilner. Zekat musulman bolan garybyň hakydyr.
6.Zekat metjit, çeşmedir guıy, ıol we köpri ıaly ıerlere hem berilmeıär. Çünki zekatda hususylyk şertdir. Başgaça aıdylanda,garybyň eline berlip, onuň şahsyıetine, mülkiıetine geçirmeklik zerurdyr. Metjit we şoňa meňzeşlerde bolsa beıle ıagdaı ıokdur. Öliniň kepeni we bergileri-de zekat görnüşinde ödelmeıär. Çünki bu ıerde-de hususyıetlik ıokdur.
Zekat bilen baglanyşykly meseleler
Mallardyr harytlaryň zekaty şol görnüşde berlip bilnişi ıaly, olaryň ornuna gymmatyndaky pul hem berlip bilner.
Zekaty birnäçe gezek garyp-gasara az-azdan bermekligiň ıerine, bir garyba tutuş görnüşde berip, ony mätäçlikden halas etmek has-da göwnejaıdyr. İöne bir garyba nisap mukdaryna ıetjek görnüşde köp zekat bermek mekrudyr.
Barly bir adam öıünde kireıine oturan bir garypdan puluny alman, ony zekat hasaplasa, zekatyny tölän görnüşinde kabul edilmeıär. Çünki zekatda harytdyr puluň garybyň eline berilmegi, hasabyna geçmegi şertdir. Bu ıerde bolsa, peıdalanma bar hem bolsa, aslynda garybyň eline geçen zat ıokdur.
İetime iıdirilıän nahar hem zekat hasaplanylmaıar. İöne özüne berlen nahardyr egin-eşikler zekat niıeti görnüşinde berilse, zekat ıerine geçıär. Baıramlarda we beıleki günlerde mätäç bolan hyzmatçylara we çagalara ıa-da bir buşluk habaryny getiren garyplara berlen sylag-serpaılar zekat niıeti bilen berlip bilner.
Barly bolan adam bir garyba ilki karz pul berip, soňra ony zekat hasaplamakçy bolsa, karz beren puly garybyň elinde bolup, ony harjamadyk bolsa, beren puluny zekata niıet edip bilıär. Garyp puly sowan bolsa, onda onuň zekat hasaplanylmagy ıerlikli bolmaz.
Garypdaky algysyny zekat hasaplamak isleıän adam algysy çemesindäki puly garyba zekat görnüşinde berse, garyp hem alan puluny bergisini tölemek üçin algyla tabşyrar. Şeıle ıagdaıda barly zekatyny beren, garyp-da bergisini tölän hasaplanylıar.
Haram mal üçin zekat bermek hökman däl. Haram malyň (eger eıesi ıaşaıan bolsa) eıesine tabşyrylmagy, eger eıesi ıaşamaıan bolsa, onuň garyplara paılanylmagy zerurdyr.
Halal bolan mala haram bolan zat garyşan bolsa, şeıle hem olary biri-birinden saılamak mümkin bolmadyk halatynda hemmesiniň zekatyny bermek hökmanydyr.
Öıi bolmaıan bir adam öı almak üçin birikdiren nisap hasabynda bolan pulunyň üstünden bir sene geçip, henize çenli öı almadyk bolsa, bu puluň zekatyny bermäge mejbur bolar.
Zekat meselesinde zenana hem edil erkekler ıalydyr. Zenana eıe bolan nisap hasabyndaky altyn we kümşüň zekatyny bermegi zerurdyr. Altyndyr kümüşden başga hünji, merjen, zümerret we ıakut ıaly bezeg şaı- lardan we jöwherlerden zekat berilmeıär. İöne bular söwda-satlyk üçin niıetlenen bolsa, onda olaryň zekatlaryny bermek zerurdyr.
Bir adam aıalynyň beıleki adamsyndan bolan garyp çagalaryna zekat berip biler.
Berlen zekat yzyna gaıtarylyp alynmaıar.
Goıun sürüsine şärik bolan iki kişiniň 80 sany goıny bar bolsa, onda her biriniň paıyna 40 goıun ıetıändigi sebäpli, her biriniň bir goıun zekat bermegi zerurdyr.
Şärik bolan iki adamdan biri beıleki ıoldaşynyň rugsady bolmazdan, mallaryň barynyň zekatyny berse, onuň ödän zekaty diňe öz paıyna düşen malyň zekaty hasaplanylıar we onuň ıoldaşy hem puluny ödemegi zerurdyr. Çünki şärikler ybadat babatda beılekiniň wekili hasaplanylmaıar.
Eger şäriklerden biri beılekini zekat bermek babatda wekil etse, onuň ıoldaşy-da ähli dowaryň zekatyny berse, onda her biriniň zekaty tölenen hasaplanylıar.
Bir garybyň bergisini şol garybyň haıyşy boıunça başga biri zekatyna mahsus görnüşinde tölese, onda zekat ıerine geçıär. Çünki bu ıerde algyly adam bergili bolan garybyň wekili hökmünde zekatyny alıandyr. Bergili bolan garybyň haıyşy bolmazdan bergi tölense, onda ol zekat ıerine geçmeıär.
Nisap hasabynyň mukdarynda maly we puly bolan adam bularyň üstünden bir ıyl geçmezden öň zekatyny berip bilıär. Hatda birnäçe ıyllyk zekatyny öňünden bermegi hem ıerlikli hasaplanylıar. İöne maly we puly nisap mukdaryndan az bolsa, onda beren puly zekat ornuny tutmaz, sadaka bolar.
Garyp öıdülip zekat berlen adamyň soňra barly adamdygy bilinse, berlen zekat gaıtarylyp alynmaz.
Bir adam sorap-idäp garypdygyna göz ıetirip, oňa zekatyny bereninden soňra, şol zekat beren adamy barly bolup çyksa, zekatyny gaıtadan bermek hökman däldir. Eger sorap-idemän zekatyny berse, beren adamsyda barly bolup çyksa, onda zekatyny gaıtadan bermegi zerurdyr.
Bir adam başga birindäki algysyny elindäki malyň zekatyna goşup bir garyba berse we şol adamdan ony almaklygy haıyş etse, onda garybyň alan bu pul şol adamyň zekatynyň ıerine geçıär.
Zekat borjy bolan adam zekatyny bermänkä aradan çyksa, onda niıet bolmadygy üçin malyndan zekat alynmaıar. İöne wesiıet eden bolsa, onda malynyň üçden biri tölenilıär.