Bundan sonraki bölümlerde genel başlıklar altında ilgili maddelerin nelerle ilgili olduğu anlatılmıştır. - PDF
1 Çocuk hakları nedir? ÇOCUK HAKLARI SÖZLEŞMESİNİN YAPISI M. MUSTAFA BAYRAKTAR Çocuk Hakları Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler Genel Asamblesi tarafından 20 Kasım 1989 tarihinde kabul edilerek 2 Eylül 1990 tarihinde de yürürlüğe konulmuştur. Kongre hem sivil hem de politik alanda ekonomik sosyal ve kültürel haklar açısından Uluslararası İnsan Hakları nın uygulamalı tek çalışmasıdır. Anlaşmaya göre devletler bu haklara saygı göstereceklerini imza koyarak kabul etmektedirler. Çocuk Hakları Sözleşmesi halen var olan en geniş uluslararası kabul görmüş ve katılımlı sözleşmedir. Devletlerin büyük çoğunluğunun bu sözleşmenin prensiplerine katılmış olduğu görülmektedir. Anlaşmanın 1. maddesine uygun olarak, kanun ve düzenlemelerde bir çocuğun tanımı ile ilgili konuları içeren bilgi yer almaktadır. Özellikle yeteneklerinin çoğunun elde ettiği yaş ve değişik amaçlar için belirlenmiş minimum yasal yaş konusunda bilgi sağlanması önemlidir. Şu temel problemleri içerir: Ebeveynin rızası olmadan yasal ve tıbbi danışmanlık, zorunlu eğitimin bitiş yaşı, yarı zamanlı iş sahibi olma, tam zamanlı iş sahibi olma, zararlı işler, cinsel rıza, evlilik, ordu kuvvetlerine gönüllü yazılma, ordu kuvvetlerine zorunlu çağrı, mahkemede gönüllü tanıklık, suç sorumluluğu, haklardan mahrumiyet, hapsedilmek alkol kullanımı bulunmaktadır. Bundan sonraki bölümlerde genel başlıklar altında ilgili maddelerin nelerle ilgili olduğu anlatılmıştır. GENEL PRENSİPLER: a) Fark gözetmeme (Madde 2) b) Çocuğun yüksek yararı (Madde 3) c) Yaşama, hayatta kalma ve gelişme hakkı (Madde 6) d) Çocuğun görüşlerine saygı (Madde 12) SİVİL HAKLAR VE ÖZGÜRLÜKLER: a) Adı ve milliyeti (Madde 7) b) Kimliğin korunması (Madde c) İfade özgürlüğü (Madde 13) d) Doğru bilgiye ulaşma (Madde 17) e) Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü (Madde 14) f) Barışçıl toplantı yapma ve örgütlenme özgürlüğü (Madde15) g) Gizliliğin (Kişiselliğin) korunması (Madde 16) h) İşkence veya diğer zulüm, insanlık dışı ve alçaltıcı muamele ve cezalara maruz kalmama hakkı (Madde 37 (a)) AİLE ÇEVRESİ VE ALTERNATİF BAKIM: a) Ebeveyn rehberliği (Madde 5) b) Ebeveynin sorumlulukları (Madde 18, Parag.1-2) c) Ebeveynden ayırma (Madde 9) d) Ailenin yeniden birleştirilmesi (Madde 10) e) Çocuk için nafakanın iyileştirilmesi (Madde 27, Paraf. 4) f) Çocuğun aile ortamından yoksun bırakılması (Madde 20) g) Evlatlık edinme (Madde 21) h) Kanuna aykırı nakletme ve geriye döndürme (Madde 11) i) Fiziksel ve psikolojik iyileştirme ve sosyal bütünlük bakımından (topluma kazandırma) istismar ve ihmal (Madde 39) 1
2 j) Yerleştirilenlerin periyodik kontrolü (Madde 25) TEMEL SAĞLIK VE REFAH: a) Hayatın devamı ve gelişim (Madde 6, Parag.2) b) Özürlü çocuklar (Madde 23) c) Sağlık ve sağlık hizmetleri (Madde 24) d) Sosyal güvenlik ve çocuk bakım servisleri ile olanakları (Madde. 26 ve 18, parag3) e) Yaşam standardı (Madde 27, parag.1-3) EĞİTİM, BOŞ VAKTİ DEĞERLENDİRME VE KÜLTÜREL ETKİNLİKLER: a) Mesleki eğitim ve rehberlik içeren eğitim (Madde 28) b) Eğitimin amaçları (Madde 29) c) Boş vakti değerlendirme, eğlence ve kültürel etkinlikler (Madde 31) ÖZEL KORUMA ÖNLEMLERİ: a) Tehlike içindeki çocuklar i) mülteci çocuklar (Madde 22) ii) fiziksel ve psikolojik iyileştirme ve sosyal bütünleşmede (topluma kazandırma) (Madde39) iii) silahlı çatışma içindeki çocuklar (Madde 38) b) Kanun ile çatışan çocuklar i) çocuk yargılamasının yöntemi (Madde 40) ii) özgürlüğünden yoksun bırakılan çocuklar-her türlü tutuklama, hapse atma veya koruma evlerine yerleştirme, (Madde 37 (b), (c), ve (d) ) iii) gençlerin mahkum edilmesi-özellikle ölüm cezasının yasaklanması ve hapishanede tutulması. (Madde 37 (a) ) iv) fiziksel ve psikolojik iyileştirme ve sosyal bütünleşme (topluma kazandırma) (Madde 39) c) İstismar edilme durumundaki çocuklar-fiziksel ve psikolojik iyileştirme ve sosyal bütünleşmeyi (topluma kazandırma) sağlama (Madde 39) i) çocuk işçiliğini içeren ekonomik sömürü (Madde 32) ii) ilaç (uyuşturucu) bağımlılığı (Madde 33) iii) cinsel istismar ve kötüye kullanma (Madde 34) iv) diğer çeşitli istismarlar (Madde 36) v) satışı, trafiği ve kaçırma (Madde 35) d) Bir azınlık veya bir yerli grup içindeki çocuklar (Madde 30) Temel iki kavramın altının çizilmesi gerektiği özellikle çocuk hakları sözleşmesinden sonra ortaya çıkmıştır. 1. Çocuğun birey olarak var olduğu ve hakları bulunduğu, 2. Çocuğun yararları ilkesinin temel ilke olarak değerlendirilmesi gerekliliği. Uluslararası bildirgeler incelendiğinde çocuk istismarı ve ihmali olayına yer veren hukuki bağlayıcılığa sahip bir belgenin 1989 tarihine kadar varolmadığı görülmektedir. Çocuklar, çocuk hakları ve çocuk refahı, 1945 yılında kuruluşundan bu yana Birleşmiş Milletler in merkezi ilgi odaklarından birini oluşturmuştur. Genel Kurulun gerçekleştirdiği ilk çalışmalardan biri bugün çocuklara yönelik uluslararası yardım çalışmalarının temel direği durumunda olan Birleşmiş Milletler Çocuklar Yardım Fonu nun (UNICEF) kurulması olmuştur. Genel Kurul tarafından 1948 yılında kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, çocukların özel olarak özen ve bakıma kavuşturulmaları gerektiğini kabul etmiştir. O dönemden sonra Birleşmiş Milletler çocuk haklarına yönelik olarak 1959 yılında Çocuk Hakları Bildirisini kabul etmiştir. Bu 2
3 bildiride yer verilen çocuk haklarına uluslararası yasa gücünü kazandıran ilke metin ise Çocuk Haklarına dair sözleşmedir. Bu sözleşme 20 Kasım 1989 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda oybirliği ile kabul edilmiştir. Türkiye Cumhuriyetinde zamanın Cumhurbaşkanı nca 14 Eylül 1990 da imzalanan Çocuk Hakları Sözleşmesi Aralık 1994 de Meclisten geçirilerek kağıt üzerinde yürürlüğe girmiştir. Çocuk haklarını yasal ve manevi haklar olarak iki grupta incelemekte fayda vardır. Yasal bir hak, ülkesinin yasası tarafından verilen ve uygulanan bir hak ve yetkidir. Manevi hak ise, doğrulanabilir bir yetkiyi tanımlamaktadır. Yasal bir hakkın hukukun adli mekanizmasıyla uygulanabilir olması zorunludur, oysa manevi bir hak her zaman uygulanamaz. Ancak manevi hakların, yasal hakların oluşumunda bir etken olabileceği unutulmamalıdır. Çocuk Haklarını şu alt başlıklarda incelemek mümkündür: 1. Refah Hakları: Bu haklar bütün çocukların beslenme, tıbbi hizmet ve barınma ve eğitim gereksinimlerini sağlar 2. Korumacı Haklar: Çocukları yetersiz ilgiden, ev içindeki ihmal, fiziksel ya da duygusal istismardan ya da başka herhangi bir tehlikeden koruyacak haklarla ilgilidir. Korumacı hakların, çocukları yetişkinlere bağımlı kıldığını ve özerkliklerini yok ettiği için eleştiren kimi çocuk hakları savunucuları, korumacı hakların tanımlanması ve uygulanmasında çok hassas olmak gerektiğini ileri sürmektedirler. 3. Yetişkin Hakları: Şu anda yetişkinlerin tek başlarına sahip oldukları haklara, çocuklarında sahip olmaları gerektiğini söylemektedir. Bu istek yaşın, ayrıcalık vermek ya da yadsımak için keyfi ve akıl dışı bir denektaşı olduğu görüşüne dayanmaktadır. Bu yetişkin haklarını genç insanlara tanımak, onların bu önemli alanlardaki özerkliklerini ve bağımsızlıklarını arttıracaktır. 4. Ana-Babalara Karşı Haklar: Çocukların reşitlik yaşına ulaşmadan önce, ana-babaları karşısında daha fazla bağımsızlık sahibi olmaları gerektiğini ifade eder. Yetişkin hakları gibi bu hakların amacı da çocukları korumak değil, kişisel özelliklerini arttırmaktır. Çocuk hakları konusunda korumacı ve özgürleştirici eğilimler olmak üzere iki temel yaklaşımın olduğu görülmektedir. Ancak, çocukların korunması ve çocuk haklarının korunması zorunlu olarak birbirlerine karşıt değil, birbirlerini tamamlayıcı hedefler olarak değerlendirilmelidir. Korumacı yasalar, özgürleştiricilerin çocuklara genişletmeyi istedikleri yetişkinlerin haklarının yerine geçmemeli, onlara destek olmalıdır. Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Haklar Konseyinin İnsan Hakları Komisyonu, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesine bağlanabilecek bir Çocuk Hakları Sözleşmesi nin kabul edilmesi konusunu ele almıştır. Yapılan çalışmalardan sonra komisyon bir beyanname taslağı hazırlamış ve 19 Ekim l959 da B.M. Genel Kurulunun üçüncü komitesi bu taslağı kabul etmiştir. 20 Kasım l959 da ise Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Çocuk Hakları Sözleşmesini oybirliği ile kabul etmiştir. Farklı sosyal koşullara ve kültürel geleneklere sahip pek çok ülkenin, temel ilkelerin önemi konusunda fikir birliğine varmış olmaları, gelecekte kaydedilecek ilerleme bakımından cesaret verici bir gösterge olmuştur. Bu sözleşme bağlayıcılığı olmamakla birlikte, aynı zamanda Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesinin de temelini oluşturmuştur. İLKELERİ: 1. Hiç bir çocuk ırk, din, dil, politik ve başka inançları, kendisinin ya da ailesinin serveti, mezhebi dolayısıyla ayrı tutulamaz. 2. Her çocuk özel korunma ve ilgi görecek, hür ve haysiyet gözeten şartlar altında çocuklara zihin, vücut yapısı ve moral bakımından gelişmeleri için imkan ve fırsatlar hazırlanacak, kanunla güvence altına alınacaktır. Bu amaç ile hazırlanacak kanunlarda çocuğun çıkarları önemle göz önünde tutulacaktır. 3. Her çocuk doğduğu andan başlayarak ad ve milliyet sahibi olmaya hak kazanacaktır. 4. Her çocuk sosyal sigorta ve gerekli sağlık yardımından faydalanmaya doğumundan başlayarak hak kazanacaktır. 5. Özürlü çocuklar özel bakım ve eğitim göreceklerdir. 6. Her çocuk sevgi ve şefkate muhtaçtır. Toplum ve yönetim organı, ailesi olmayan ya da muhtaç çocuklara özel ilgi göstermekle yükümlüdür. 7. Her çocuk eğitim görmelidir. Eğitim en azından ilköğretim düzeyinde ücretsiz ve zorunlu olmalıdır. 8. Sosyal yardım ve koruma konularında çocuk öncelik almalıdır. 9. Çocuk ihmal, zulüm ve sömürülmekten korunmalıdır. 10. Çocuk ırk, din ve insanlar arasında ayrılık yaratan başka baskılarla karşılaşmaktan uzak tutulmalıdır. Polonya otoriteleri, Uluslararası Çocuk Yılı (1979) öncesinde, bir Çocuk Hakları Sözleşmesi hazırlanması için öneride bulunurken, çocuk haklarının tutarlı ve bağlayıcı yasalar bütününe dayanması gerekçesini öne 3
4 sürmüşlerdir. Yapılan çalışmalar sonucunda hazırlanan sözleşme metni, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından, 20 Kasım 1989 tarihinde kabul edildikten sonra, 26 Ocak 1990 tarihinde imzaya açılmıştır. Sözleşme, daha imzaya açılışının ilk gününde 61 devlet tarafından imzalandı. Sözleşme, 2 Eylül 1990 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Türkiye ise, 30 Eylül l990 tarihinde imzaladığı sözleşmeyi, Ocak l995 yılında onaylamıştır. Sözleşmenin Yapısı: Sözleşme bir başlangıçla, üç bölümden oluşmaktadır. Başlangıç bölümünde, sözleşmenin ele aldığı soruna ilişkin temel ilkeler tespit edilmiştir. Birinci bölüm, usulüne uygun olarak sözleşmeyi onaylayan devletlerin görevlerini düzenleyen, esasa ilişkin kurallardan oluşmaktadır. İkinci ve üçüncü bölümlerde ise, sözleşmeye uyulmasının nasıl sağlanıp, denetleneceğini tanımlayan ve hangi koşullar altında yürürlüğe gireceğini belirleyen uygulama maddeleri bulunmaktadır. Sözleşmenin başlangıç kısmı ele aldığında, sözleşmenin dayandığı esaslar şu şekilde tespit edilmektedir: Dünyada özgürlük, barış ve adaletin temeli olan, bütün insanların doğuştan insan haysiyetine sahip olmaları ile eşitliğin ve hakların devredilmez niteliği. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ile Uluslararası İnsan Hakları Sözleşmesinin herkesin hak ve özgürlüklerden, özellikle ırk, renk, cinsiyet, dil ve din, siyasi ya da öteki inançlarla, toplumsal ya da ulusal kökenler, zenginlik veya doğuştan ya da başka bir durumdan kaynaklanan ayrımlar dahil hiç bir ayrım gözetmeksizin yararlanacağına dair temel ilkesi. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinin bütün çocukların özel bakım ve yardıma hakkı olduğuna dair ilkesi. Çocukların büyümeleri ve esenlikleri için doğal ortam olan ailenin, toplum içindeki işlerini tam olarak yerine getirebilmesi için gerekli yardım ve koruma görmesinin zorunlu olduğu gerçeği. Çocuğun, kişiliğinin uyumlu bir biçimde gelişmesi için bir aile ortamında, mutluluk, sevgi ve anlayış havası içinde büyümesi ihtiyacı. Çocuğun toplum içinde kişiliğine özgü bir yaşam sürebilmesi için hazırlanması, barış, saygınlık, hoşgörü, özgürlük, eşitlik ve dayanışma düşüncesi içinde yetiştirilmesi düşüncesi. Çocuğa özel bir koruma sağlanması gereksinimini belirten, 1959 tarihinde kabul edilmiş olan çocuk hakları beyannamesi ile diğer uluslararası belgelerde yer alan ilkeler. Sözleşme, çocuklara yönelik tutum ve davranışlara ilişkin evrensel standartları derleyip, tek bir hukuki metinde toplayan ve bağlayıcı olan ilk belge olma özelliğini taşımaktadır. Yaşam, sağlık ve eğitim alanlarında gözetilecek standartları belirlemenin yanı sıra bu sözleşme, evde ya da iş yerinde, savaş sırasında ya da iç çatışma dönemlerinde, fiziksel ve cinsel nitelikte olanlarda dahil olmak üzere, şiddet ve istismara karşı çocuklara açık bir koruma getirmeyi amaçlamaktadır. Sözleşmenin Çocuklara Tanıdığı Haklar: Genel olarak insan hakları ile bağlantılı bütün haklar çocuklara tanınmıştır. Bu haklar; 1) Hangi yaşta olursa olsun bütün insan varlıklarına tanınan hakları, işkenceye karşı koruma, bir isim ve tabiiyet edinme vb.hakları teyit eder ve bunları yansıtır. 2) Çocuklara ilişkin olarak, genel anlamda bütün insanlara uygulanabilecek standartların yükselmesine yönelmiştir. Örneğin; özel çalışma koşullarının sağlanması gibi 3) Yalnızca çocuklarla veya onlarla ilgili konuları, örneğin, evlat edinme, ilkokul eğitimi, ana-babalarla ilişkileri ele alır. İkinci bölüm, sözleşmenin etkili bir şekilde uygulanmasına ilişkin hükümler içermektedir. Sözleşme, çocukların yaşam ve gelişimleri açısından gerekli temel koşullar üzerinde varılan bir uzlaşmayı yansıtmaktadır. SÖZLEŞMENİN İZLENMESİ Birleşmiş Milletler çocuk hakları sözleşmesine imza koymuş ülkelerin sözleşmeyi onaylamalarının üzerinden iki yıl geçtikten sonra bir raporla durumun bildirilmesini ve ne gibi gelişmelerin olduğunun bildirilmesini istemektedir. Burada iki rapor söz konusudur. Asıl rapor devlet tarafından yazılacak olan resmi rapordur. Ayrıca konuyla ilgili çalışanların yazacakları raporların da değerlendirmeye alınacağını bildiren Birleşmiş Milletler bu 4
5 raporların nasıl yazılacağı ile ilgili bir kılavuz da yayınlamıştır. Aşağıda bu kılavuzdan alınan önemli bazı bölümlerin özeti bulunmaktadır. Bağımsız (Hükümet dışı - gayrı resmi) Çocuk hakları organizasyonları anlaşması rapor kılavuzu ÇOCUK HAKLARI KOMİTESİ: Çocuk Hakları Komitesi devletlerin gruplarından seçilmiş on bağımsız uzmandan oluşmaktadır. Bunların seçiminde coğrafi dağılım dikkate alınmıştır. Komite yılda en az iki defa İsviçre nin Cenevre şehrinde toplanmaktadır. Cenevre deki Birleşmiş Milletlerin İnsan Hakları Merkezi nde küçük daimi bir sekreterliği vardır. Komite her şeyden önce ve en önemlisi devletlerin gruplarını anlaşmadaki yükümlülüklerini yerine getirmedeki gelişmeleri incelemekten sorumludur. Komite sadece anlaşmayı onaylamış ülkelerden bilgi alır ve bunları değerlendirir. Örneğin bir çocuğun şiddetle ilgili kişisel şikayetlerini incelemeye yetkili değildir. RAPOR İŞLEMLERİNE BAKIŞ: Komitenin incelemelerinin temeli her devlet grubunun anlaşmayı onayından iki yıl sonra sunması gereken raporlardır. Sonra her beş yılda bir bu inceleme raporları istenir. Komite bu süre içinde ek bilgi isteyebilir. Rapor anlaşmanın gerektirdiği doğrultuda tam anlaşılır, anlaşmanın hükümlerine engel olan faktörleri ve zorlukları tam olarak gösterecek şekilde olmalıdır. Komite raporlarının hazırlanmasında devletlerin takip etmesi için bir kılavuz hazırlamıştır. Aynı zamanda raporlarda istatistiki bilgilerle birlikte devletin ilgili yasal düzenlemelerinin de kopyalarını sunmaları istenmektedir. DEVLET GRUPLARININ RAPORLARI : Raporların tamamlanması durumunda bunlar devlet grubu tarafından İsviçre nin Cenevre şehrinde bulunan Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Merkezine gönderilir. Daha sonra bir sonraki oturumda incelenmek üzere bu raporlar sıraya konur. Komite bu raporları aldıktan sonra bir yıl içinde incelemeye çalışır. Bağımsız Organizasyon Grubu, İnsan Hakları Merkezine sunulduktan sonra komitenin raporları incelemeyi sundukları tarihte bu raporları temin edebilirler. Sonra komite Bağımsız (resmi olmayan) ve hükümetler arası organizasyonlar gibi diğer kaynaklardan yazılı bilgi ister. Komite üyelerinden oluşan çalışma grubuna oturum öncesinde raporun bir ön çalışması iletilir ve mevcut bilgiler incelenir. Sonra çalışma grubu hükümet yetkililerine sunulmak üzere soruları listeler. Yetkililerin bu soruları yazılı olarak cevaplaması istenir. Sonra komite, yetkililerinin de bulunduğu bütün üyelerin katıldığı oturumda bu raporu inceler. Komite anlaşmanın yürütülmesinde ülkesel düzeyde direkt olarak içinde bulunan hükümet temsilcilerinin de bulunduğu bir tartışma ortamının oluşturulmasını teklif eder. Hükümet temsilcileri ülkenin gerçek durumunu tam olarak anlamak için komite tarafından ortaya atılan soru ve düşüncelerini cevaplamak üzere davet edilir. Bu konuşmanın sonunda komite, tartışmanın ana konularını yansıtan, ilgisini gösteren, özel inceleme ve takip gerektiren konular hakkında sonuçlandırıcı çalışmalar hazırlar. BAĞIMSIZ ORGANİZASYONLAR VE KOMİTE: Anlaşmanın 45 (a). maddesinde komite uzmanlaşmış heyetler davet edebilir. Anlaşmanın yürütülmesinde uzman tavsiyesi sağlamak amacıyla UNICEF ve diğer yetkili heyetler davet edebilir. Diğer yetkili heyetler terimi bağımsız organizasyonları içermektedir. Anlaşma özellikle bağımsız organizasyonlara bunun yürütülmesinde rol veren tek uluslararası insan hakları anlaşmasıdır. Komiteye bilgiler uluslararası, bölgesel, ulusal ve mahalli organizasyonlar tarafından yazılı olarak verilir. Bilgiler ayrı Bağımsız Organizasyonlar ve Bağımsız Organizasyonların ulusal düzeyde birleşmiş hali veya komiteler tarafından verilebilir. Komite özellikle hükümetin yeterli bilgi vermediği ilgili olan kapalı veya açık, bağımsız organizasyonların görüşüne göre yanlış veya yanıltıcı bilgileri Bağımsız Organizasyonlardan bu konu ile ilgili ve güvenilir bilgiler ister. BAĞIMSIZ ORGANİZASYONUN YAZILI SUNUSU: Anlaşmanın 44. maddesi gereğince devletler kendi ülkelerinde raporlarını geniş halk kitlelerine ulaştırmakla yükümlüdür. Bunun için, komiteye hazırlanmış yazılı raporlara ilgi duyan Bağımsız organizasyonlar (Müstakil veya ulusal birleşik bağımsız organizasyonlar) ülkelerinin devlet heyetinden raporun bir kopyasını istemelidirler. Herhangi bir sebepten hükümet bir bağımsız organizasyona raporu sağlayamazsa bu organizasyonlar Cenevre deki Bağımsız Organizasyonlar Grubu ndan bunu isteyebilirler. 5