zeytin yetiştiriciliğinde bakım işlemleri
Zeytinliklerdeki bakım işleri diğer meyve türlerinden farklı değildir. Bunlar budama, toprak işleme, sulama, gübreleme, hastalık ve zararlılarla savaş, meyve seyreltmesi ve hasattır.
Zeytin uzun ömürlü bir meyve türüdür. Hayat devresi genel bir ayrımla 4 kısma bölünebilir:
1. 1-7 yaş arası; Gençlik devresi (Mahsulsüz devre)
2. 7-40 yaş; Mahsulün muntazam arttığı gelişme devresi.
3. 40-150 yaş; Mahsulün bir seviyede kaldığı olgunluk ve tam verim devresi.
4. 150 yaşından sonra, iniş, mahsulün azaldığı devre.
Bu devreler sabit değildir. Daha uzun ve daha kısa olabilir. İşte zeytinin budanması bu hayat devrelerine uygun olarak 4 grupta incelenebilir. Bunlar:
3. Gençleştirme budaması (Tacın indirilmesi ve gençleştirilmesi)
4. Kabaklama budama (Yenileme budaması).
Gençlik devresinde yapılan budamadır. Burada amaç fidana şekil vermedir. Zeytinler goble, şemsiye ve gövdesiz olarak şekillendirilirler.
Zeytinlerde en fazla tatbik edilen şekil gobledir. Alçak goble 50-60 cm den,orta boy goble 80-120 cm den, hayvanlardan koruma olanağı olmayan yerlerdeki yüksek boy goble ise 150-180 cm den yapılır. şemsiye şekli ortadaki dalı alınmamış ve tabii büyümesine bırakılmış 4-5 dallı bir gobledir. Zeytin pramit, palmet gibi zorlayıcı şekiller ile taçlandırıl­mamalı­dır. Uygun dikim aralığında ve bahçeyi hayvanlardan koruma olanaklarımız var ise en iyisi zeytin ağaçlarını alçaktan taçlandırmadır. Alçaktan taçlandırılan ağaçlar şu yararları sağlar:
1. Daha erken mahsule yatarlar.
2. Budama, hastalık ve zararlılarla savaş ve hasat daha kolay yapılır.
3. Rüzğar zararları daha azdır.
4. Güneş yakmalarına karşı gövde korunmuştur.
5. Herek verme önlemi istemez.
6. Toprak gölgelenmiş olduğundan yabani otlar çıkmaz ve buharlaşma yani su kaybı azalır.
Gövdesiz yetiştirmede ise zeytinler toprak seviyesinden dallandırılırlar, çalı gibi çok gövdeli bir şekil meydana getirilir. Bu şekil rüzgâr kıran olarak önemlidir. İtalyanlar Frangivento adındaki zeytin çeşidini gövdesiz şekillendirip rüzgâr kıran olarak kullanmakta­dır­lar. Bu çeşit kuvvetli büyür, bol dal ve yaprak meydana getirir. Hastalık ve zararlılara, denizden gelen tuzlu rüzgârlara dayanıklıdır.
Şekil budaması esnasında şu hususlara dikkat edil­melidir:
1. Genç fidanlarda fazla kesim, dal çıkarması yapmamalı­dır. Fazla dallar kıvrılmalı­dır. Kuvvetli kesim mahsule yatmayı geciktirir.
2. Erken şekil vermeye başlanarak gövde ve ana dallar ince bırakılmamalıdır.
3. Fazla ana dal bırakılmamalıdır.
4. Ağaçların fazla boylamasına mani olunmalıdır.
5. Goblede üç ana dal aynı nokatadan çıkmamalı, dallar arasında 8-10 cm lik bir mesafe olmalıdır.
6. Gövdeyi çıplak bırakılmamalı bunun için gövdedeki dallar dipten çıkarılmaz, sadece uçları alınır. Şayet gövdede sürgün yok ise gövde, soğuk ve güneşe karşı kağıt veya dallarla sarılmalı veyahutta kireçle badana edilmelidir.
7. Meyveler mekanik olarak hasat edilecekse sarsıcılarla toplanacaksa verilecek şekil daha az dallı ve nisbeten dikine olmalıdır. Dik dallardaki meyveler sarsmadan daha fazla etkilenmekte ve düşmektedirler. Etek dallarındaki meyveler yani sarkık dallardaki meyveler sarsmadan etkilenmemekte ve mekanik hasatta daha zor düşmektedirler.
Mahsule yatmış ağaçlarda: şeklin muhafazası, iyi ışıklanma ve havalanmanın sağlanması ve fazla boylanmayı kontrol için yapılan budamaya mahsul budaması denir. Bu sık ve kuru dalların alınması yani dal seyreltmesinden ibarettir. Dalcık ve filizler üzerinde yapılan kesimdir. Mahsul budamasında nisbeten genç ağaçlarda 3 veya 4 tanesi bir arada büyüyen sürgünlerin ortada olanları çıkarılır. Biraz daha yaşlılarda gölgede kalan ve kuruyan dallar, alt kısımda çalılaşmış olan dallar, boyun yerlerinden, kalın dal ile birleştiği yerlerden veya dal ayırtlarından kesilir ki buna dirsek alma denir. Yaşlanmış mahsulden düşmüş dalcıklar gövdeye yakın yerlerin­den ve üst taraflarından yeni sürgünler verirler. Bunlar 2-3 yıl sonra eğilerek mahsul dalcığı haline gelir. Kendinin bağlı bulunduğu ana dalcık alt tarafta soluk, cılız ve sönük kalır. Adeta bir dirsek çıkıntısı gibi görülür. Bunları dirsek yaptığı yerden keserek dalcığı yenilemek gerekir.
Mahsul budamasına, çeşit, toprağın durumu, yılın gidişi, taç yüksekliği ve genişliği, gübreleme, sulama bir evvelki mahsul durumu, hastalık ve haşere durumu gibi birçok faktör etki eder.
Pratikte mahsul budaması 3-4 senede bir yapılır. Bu şekilde uzun periyotlarla yapılan budamalar külfetli ve fazla kesimi gerektirir, periyodisiteyi arttırır. Budamayı her sene olmasa bile iki senede bir daha az kesimle yapmalıdır. Mahsul budamasının mahsulün bol olacağı sene yapılması periyodisite­yi önleme yönünden, meyve seyreltmesi olarak iyidir. Ama bol mahsul yılını müteakip de budama yapılabilir. Özellikle ürün yağ olarak değerlendirilecekse.
Salamuralık çeşitlerde daneyi irileştirmek için muntazam ve daha sert bir mahsul budaması yapılmalıdır.
Zeytinlerde mahsul ve gençleştirme budaması genellikle Mart ayında yapılmalıdır. Daha önceki aylar hasat zamanı ve soğuktur. Kesimleri destere ile yapmalı ince dal kesiminde ise budama makası kullanılmalıdır.
Nisbeten mahsulden çıkmış ağaçlarda daha sert olarak yapılan budamadır. Kalın dallar kesilerek ağaçlar gençleştir­meye tabi tutulurlar. Yukarı giden dallar kesilmek suretiyle taç aşağı indirilir, etek dalları oluşturulur.Zeytin dalları, kavisler, boyunlar yaparak büyür. Dallar gençleştir­me esnasında bu boyun yerlerinden kesilir. Yani daha sert bir dirsek alma yapılır. Gövdeden uzaklaşmış ve çıplak kalmış dallar indirilir. Böyle dallar gövdeye yakın yerlerinden yeniden sürgün teşkil ettirilir. Bu şekilde 3-4 sene ara ile bütün ana dallar yenilenir. Toprağa fazla eğilmiş, kabukları kavlamış, don ve filiz kırandan zarar görmüş olan dallar temizlenir.
Kabuklama Budama (Yenileme budaması)
Mahsulden çıkmış ağaçlarda, ana dalların aşı yerinden yukarıda, taçlanma yerinin hemen üzerinden kesilmesi kabaklama budamadır. Mahsulden tamamen çıkmış, taç kısmı iş göremez hale gelmiş ağaçlar veya tacı aşağıya indirmek istediğimiz zaman, ağaçlar bu şekilde kabaklamaya tabi tutulurlar. Budama esnasında kesim yerinin hemen altındaki kabuk canlı olmalı­dır. Bu kısımdaki uyur gözlerden yeni sürgünler meydana gelir.
Zeytin budamasında ve diğer meyve türlerinde de kalın dalları keserken bir yük alma yapılır. Önce dal esas kesim yerinden 40-50 cm ileriden kesilir. Daha sonra esas kesim yerinden hafif meyilli olarak destere ile ikinci bir kesim yapılır. Kalın dal kesimlerinden sonra yara yerleri aşı macunu veya kara boya ile kapatılır.
Kabaklama budamasından sonra meydana gelen sürgünlere bir-iki yıl hiç dokunulmaz. İkinci yıldan itibaren sık dallar, fazla dallar ya kıvrılır veya tamamen dipten çıkarılır. Bu şekilde ağacın taç kısmı yenilenmiş olur. Fakat ağaçtan 2-3 sene mahsul alınamaz.
Ağaçlara su yürüdükten sonra gençleştirme ve kabaklama budama yapılmamalıdır. Ağaçlara su yürüdükten sonra budama esnasında kabuğun odundan ayrılması kolay olur, daha sonra araya giren yağmur suyu kabuğu köke kadar kurutabilir.
Genel bir kural olarak yağışlı havalarda budama yapılmamalıdır. Kanserli bölgelerdeki ağaçları budarken çok dikkatli olmalı ve budama aletlerini sık sık % 5 lik bordo bulamacına daldırmalıdır. Budama mekanik olarak da yapılabi­lir. El motorlu testereleri ve daha büyükleri ile budama yapılabilir. Budama artıklarından kütük ve kalın dallar yakacak olarak, yapraklar ise hayvan yemi olarak değerlendi­rilir. Yere dökülmüş küçük dal ve filizlerin toplanması ve yakılması masrafı gerektirir. Bu nedenle bunlar bıçaklı pulluklar ile sürülüp toprağa gömül­melidir. Budama artıkları­nın ağaçların dibinde bırakılması veya bahçe kenarında bir yere yığılması orada çürümeye terkedilmesi doğru değildir. Bunlar hastalık ve zararlılara yataklık eder, bilhassa odun kurtlarının üremesine sebep olur.
Zeytinliklerde toprak işleme, yabancı otları öldürme, yağış ve sulama sularının toprağa süratle işlenmesini temin etmek, kaymak tabakası ve kapilariteyi kırmak ve hasadı daha kolay yapmak için yapılır. Yazın sulanmayan yetiştiricilik olduğu için toprak işleme yani kılcal boruların kırılması, dolayısıyle su kaybını önleme çok önemlidir. Zeytin bahçele­rinde toprak genel olarak 3 defa işlenir.
Birincisi kışın yapılan toprak işlemesidir. Hasadı müteakip zeytinlikler iki kat sürülür. Bu şekilde toprak yağmur sularını daha iyi tutar ve süratle emer.
İkinci toprak işleme çiçeklenmeden 15-30 gün kadar önce yapılır. Nisan ayı içinde yapılır. Kaymak kırma ve yabancı otları öldürmek için yapılan bu işleme yüzeyseldir.
Üçüncü işleme yaz sonunda Eylül ayında yapılır. Bu zeytin danelerinin kolay toplanmaları için zeytinliklerin tırmık v.s. ile düzeltilmelerinden ibarettir. Ağaç dipleri düzeltilmeyecek olursa, hem toplama güç,hemde otlar arasında bulunamayan daneler dolayısiyle kayıp fazla olur.
Entansif zeytincilikte ise bahçe sulandığı için fazla otlanır. İlave olarak yazın otlar biçilir ve olduğu yere bırakılır. Ottan sulama suyu yürümiyeçek hale gelirse zeytinlikler yazın iki kat yüzeysel sürülür ve su yolları yeniden açılır. Bu usulde ot öldürücülerde (Herbisitlerde) kullanılabilir. Çok dikkatli olmak koşuluyla 1-2 ilaç­lama yapılabilir. Çünkü dallar aşağıdadır.
Toprak işlemesinde aşağıdaki hususlara dikkat edilmeli­dir:
1. Zeytinliklerin çoğu sathi yerlerde kurulmuştur ve kökleri yüzlektir. Bu nedenle derin toprak işleme yapılmama­lı­dır. Azami derinlik 20 cm olabilir.
2. Sık toprak işleme yani çok sürmek fayda sağlamaz. İki kat kışın, iki kat baharda ve yaz sonu tırmıklama yeterlidir. 3. Tav olmadığı zamanlar toprak işleme yapılmamalı­dır. Tavsız ­sürülen topraklardaki ağaçlar, kuru toprakta keseklen­me ve yaş toprakta çamurlaşma nedeni ile zararlanırlar.
4. Kışın ve ilbaharda yapılan son sürümler bilhassa meyilli yerlerde tafsiye eğrilerine paralel olmalı, her bir çift karığı bir havuzcuk vazifesi görerek yağmur sularının meyil yönünde akmasına engel olmalıdır.
Zeytin sulama olanağı olmayan yerlerde yetişti­rilen bir meyve türüdür. _üphesiz sulandığı taktirde mahsul miktarı artar. % 95 oranında yazın ağaçlara su verme olanağı yoktur. Yalnız yeni dikilmiş aşılı fidanlara ilk sene taşıma da olsa 2-3 defa su verilmelidir. Sık dikimde yani Entansif zeytinci­likte sulama gerekir. Bilinen sulama sistemlerinden biri ile sulama yapılabilir.
Eski usul zeytincilikte kış sulamaları önem arzeder. Kışın su bulma alanağı vardır. Dereler, zeytinlikle­re çevrilerek karık veya çanak usulü sulama yapılır. Bu şekilde kışın toprakta daha fazla su depo edilmiş olur. A.B.D. de zeytin sulanıyor. Manzanillo, Sevillano, Ascolano, Mission ve Barouni çeşitleri benzer toprakta turunçgil ve yaprağını döken meyveler kadar su istiyorlar.
Azami mahsul için gübrelemeye önem vermelidir. Verilecek gübre miktarı.
1. Toprak tahlili, 2. Yaprak tahlili, 3. Ağaçların gelişme ve mahsul durumlarına göre saptanır.
Zeytinlere hasattan sonra yani kış toprak işlemesinden önce ve hiç olmazsa 3 yılda bir dönüme 2-3 ton çiftlik gübresi verilmelidir.
Kimyevi gübre olarak ise: Ağaç başına;
a) 25 kg mahsul veren ağaçlara:
Amonyum sülfat 1,5-2 kg (% 21 N),
Süper fosfat 0.750-1 kg (% 18 P2O5),
Potasyum sülfat 0.750-1 kg (% 50 K2O).
b) 50 kg mahsul veren ağaçlara:
Amonyum sülfat 2,5-3 kg,
Süper fosfat 1.250-1.5 kg,
Potasyum sülfat 1.250-1.5 kg
c) 100 kg mahsul veren ağaçlara:
Amonyum sülfat 4-5 kg,
Süper fosfat 2-2.5 kg,
Potasyum sülfat 2-2.5 kg
Buradaki gübrelerin durumu Amonyum sülfat % 21 Lik, Süper fosfat % 18 lik ve Potasyum sülfat da % 48-52 lik dir. Yukarıdaki gübre miktarları: Yağış şartları, toprak vasıfları ve ağaçların genel durumları göz önüne alınarak bir miktar arttırılıp azaltılabilir. Her üç gübre koşullar elverişli ise şubat'ta bir defada, koşullar elverişli değilse fosfor ve potaslı olanlar kış başında, azotlu olanlar ise Mart içinde verilirler.