18 Haziran 2011 Cumartesi 12:16
Medresede uzun yıllar orta Karadeniz ve diğer diyarlardan gelen mollalar eğitim görmüşlerdir. Osmanlı devletine dünya çapında talebeler yetiştirilmiştir. Medresede ulemalar, âlimler, mütteimler, müderrisler, kadılar, muallimler yetişmiştir.
Uzun zaman Rum hâkimiyeti altında kalan Karadeniz Bölgesi’ne İslam kültürü, edep ahlak yönünden 1461’den önce devlet politikası olarak dervişler tarafından asker Karadeniz’e girmeden başlamış ve Fatih Sultan Mehmet’le Osmanlı topraklarına katılmıştır. Böylelikle bölgede İslam kültürü ve medeniyeti başlamıştır. 16. yüzyılın ortalarında Karadeniz’de Canikli ailesinin hatırı sayılır sosyal hizmetleri vardır. 1791 tarihli arşiv belgelerinde Ünye’de bir medresenin varlığına rastlıyoruz. Süleyman paşazade Sadulllah Bey Canikli Hacı Ali Paşa’nın damadı ve aynı zamanda Ali Paşa’nın ağabeyi 1 Süleyman Paşa’nın oğlu yani Ali Paşa’nın yeğenidir. Sadullah Bey Medresesi Ünye’de Orta Cami (Medrese cami) Suluhan civarında yaklaşık iki asra yakın bölgeye hizmet vermiştir.
Birçok alanda Kültür hizmetlerinde bölgede öncü olan Ünye, eğitimde de bu öncülüğünü devam ettirmiştir. Hatta bölgenin en kapsamlı Medresesi(üniversite) Ünye’deydi. Çünkü Sadullah Bey Medresesi’ne bağlı 16 Medrese bulunmaktaydı. Yani bugünün eğitim sistemiyle bir üniversite, rektörlük ve buna bağlı 16 fakültesi bulunmaktaydı. İlk kademeli olamayan bu medreseler yüksek öğretim müesseseleriydi. Hatta 1900’lü yıllarda Trabzon Salnameleri’ne göre Ünye’de 102 İslam okulu mevcuttu. Bu kurumlar Osmanlı devletine devlet adamları yetiştiren toplumun kültür seviyesini yükselten çok önemli eğitim kurumlarıydı.
Medrese’nin yeri Kaledere Mahallesi-Kaledere İlköğretim Okuluyla Orta Camii arasında bulunan, Soysal Apartmanı’nın bulunduğu yerdir. Medreseden kalan arsa 1783 m2’dir.
Kaledere İlköğretim Okulunun kuzey tarafında bulunan sokak hala medrese sokak olarak biliniyor. “Medrese Sokak” Çifte Hamam Sokağına kadar devam eder.
Kaledere İlköğretim Okulu’nun Hamidiye Mahallesi’ne çıkan yoldan ayrılarak okulun üst (Batı) tarafından geçen yol Medrese Caddesi olarak devam eder. Soysal Apartmanı’nın girişine kadar gelir. Medrese caddesiyle birleşir.
Medresenin doğu tarafında “Suluhan” olarak bilinen hanlar bir yangın sonucu harap olmuş daha sonra da zamana yenik düşerek yıkılıp yerine betonarme binalar yapılmıştır. Suluhan ve Orta Çarşı’nın külliyenin içinde yer aldığını görüyoruz.
Kefeli Han’ın. Suluhan Kefeli Han’ın sınırlarından başlayıp Kaledere okulunun yanına doğru dikey olarak uzanır. Bu mimariyi dikkate alırsak Sadullah Bey Medresesi gibi Suluhan ve Kefeli Han’da bir L şeklinde medreseyi kapsayacak şekilde inşa edilmiştir
Orta Cami de Medresenin mescidi olarak inşa edilmiş olup 1800’lü yılların ilk çeyreğinden 1891 yılına kadar ahşap olarak devamlılığını sürdürmüş 1891 yılında II. Abdülhamit Han hazretleri’nin özel kasasından yaptığı yardımla “Ünye taşı” ile inşa edilerek medresenin uygulama salonu olmuştur.
Müderris Hacı Yusuf Bahri Efendi göreve gelmesiyle İstanbul’da eğitim gördüğü yıllarda okuduğu kurumlar gibi Ünye’de de böyle bir külliye yapılması için çalışmaya başlar. Halife Abdülhamit Han’dan (özel kasasında) yardım talebinde bulunulduğunun kayıtlarını BOA. 20 Mart 1899 Tarihli 104634 Nolu belgeden öğreniyoruz. Ahalinin ve devletin işbirliği ile cami ve külliye çalışmaları tamamlanır.
Sadullah Bey Külliyesi Çifte Hamam’dan Büyük Cami’ye kadar olan bölümü içine alıyordu.
Medresesi’nin kuzey batı tarafındaki tarihi çifte hamamın 19. yüzyılın ilk çeyreğinde yapıldığı bilinmektedir. Hamam 1900’lü yıllarda Medrese Hamamı olarak bilinirdi. Söz konusu hamam Sadullah Bey Vakfı sınırlarında görülmektedir. Yusuf Bahri Efendi’nin son talebelerinden olan Yaylalı köyü imam hatibi Kamil Altun Hoca Efendi’yle 1997 yılında yapılan söyleşide, Sadullah Bey Medrese’sinin talebelerinin bu hamamı kullandığı, buranın medrese hamamı olarak bilindiğini ifade etmiştir.
Medresesi’nin temsili Resmi - Zafer Simsar
Süleyman Paşazade Sadullah Bey Medresesi kare şeklinde büyük bir avluya bakan L biçiminde iki katlı bir binadır.” 2 Birinci kat taştan yapılma olup kâgir ve revaklı idi. Alt katta büyük bir dershane ve müderrislerin kaldığı odalar ve özel ders anlatılan küçük dershaneler vardı.
İkinci katı ise yarı ahşap Bağdadi bir çalışmadır. Revakların sütunları ahşap süslemelidir. Üst katta yine odacıklar olup bu odalarda talebeler kalır, her odada ocak bulunurdu. Bu ocaklarda ısınılır ve yemek ihtiyaçları karşılanırdı. Odalarda da talebeler yatılı kalırlardı. Bu bilgilerden yola çıkarak ve medresede okuyan Yaylalı Köyü Hatibi Molla Kamil Altun Hoca Efendi ve esnaf 1910 doğumlu Hüseyin Sümer (Bu röportajdan sonra 2005 yılında Hakk’ın rahmetine kavuşmuştur), 1908 doğumlu Ahmet Kuru ve daha birçok isimlerin doğrulamasıyla o dönemin Ünye mimarisi dikkate alınarak temsili resim çizilmiştir.
SADULLAH BEY MEDRESESİ’NDE HAYAT
Medreselerde normalde Perşembe öğleden sonra tatil edilirdi. Cuma ikindi namazından sonra dönülürdü, ancak ülke savaşlardan geçtiği için talebelerin erzakı konusunda sıkıntılar çekildiği için medresede yeni bir uygulama getirildi. Talebeler 15 günde bir Salı günü ailelerinin yanına giderek erzaklarını alıp aileleriyle görüşür, medreseye dönerlerdi. Avluda bulunan kuyudan abdest alırlardı. 3
Talebeler Recep, Şaban, Ramazan aylarında ülkenin dört yanına, en küçük köylere kadar dağılırlardı. Talebeler köylerde namaz kıldırıp vaaz vererek bir tür öğrencilik stajı yaparlardı. Gittikleri camiler vasıtayla medresedeki bilgiyi ve Osmanlı devletindeki gelişmeleri bu vasıtayla memleketin en ücra köşelerine kadar ulaştırıyorlardı. Medrese, hocası, okulu bulunmayan en küçük ve uzak köylerde etkisini bu yaygın eğitim yoluyla duyururdu. Nüfusunun yüzde 80’inin köylerde olduğu Ünye’nin bu talebeler sayesinde Devlet-i Aliye’de gelişen olayları köylerine haber verirler ve stajlarını yaparlardı. Bunlardan biri Sadullah Bey Mederesesi Talebesi olan ve eğitimi bittiğinde Çaybaşı/Çilader hatibi ve Muallim’i Mehmet Kavaklı efendidir. Staj yapması için Medrese tarafından Ordu /Akkuş’un Sefaalan Köyü’ne görevlendirilmiştir.”7
1869’da Trabzon salnamesine göre Ünye’de bir medrese olarak devam etmekteydi. Hacı Yusuf Efendi’nin göreve başladığından bir yıl sonra 1872’d ikiye yükseldiğini görmekteyiz. İkinci medresenin Taflancık Medresesi, üçüncü Medresenin ise Ünye Devlet Hastanesinin yanında bulunan Sultan Abdulhamit Han’ın yardımda bulunduğu Hamidiye medresesi ve Akkuş medresesidir.”6
1800’lü yılların sonuna kadar Ünye’de Hacı Yusuf Bahri Efendi 9 tane medrese açtırmıştır.4 Daha sonraki yıllarda da bu medrese sayısı 14’e çıkmış bunlara bağlı olarak 102 İslam mektebi açtırmıştır.
II. Abdülhamit Han döneminde Osmanlı devletinde eğitim en yüksek noktalara ulaşmıştır.
1913 yılında Ünye kazası merkezinde Sadullah Bey Medresesi olup bu medresenin Hocası Yusuf Bahri Efendi’dir.”5 Talebe sayısı ise 271’dir. M.EminYolalıcı Bey Ünye Sadullah Bey medresesinde Yusuf Bahri Efendi’nin 271 öğrenciye ders verdiğinin ve 271 talebeye ders vermenin zorluğundan bahsetmektedir. Ancak Sadullah Bey Medresesi’nde Müderris Hacı Yusuf Bahri Efendi’nin eğitimine yardımcı olan yardımcı müderrisleri vardı. Medreseden mezun olan müderrisler önce merkez medresede görev yapar daha sonrada civar köylere medrese açıp hizmet verirlerdi. İnşallah gelecek sayıda Ünyeli âlimlerin en seçkini Şeyhül müderisin Taslızade Hacı Yusuf Efendi’nin kısaca öz geçmişinden ve diğer medreselersen bahsedeceğiz.
Hacı Yusuf Bahri Efendi’nin yetiştirmiş olduğu Sadullah Bey Medresesi’nde eğitim veren Müderrisler
1.	Çatak Medresesi ve Müderrisi Ali Efendi
2.	Ünye Hamidiye Medresesi ve Müderrisi Ahmet Hamdi Efendi
3.	Kurudere Medresesi ve Müderrisi Enginaroğlu Hasan Efendi
4.	Kumru Fizme Medresesi ve Müderrisi Abdi Hoca (Abdurrahman Bilici)
5.	Kumarlı Medresesi ve Müderrisi Süleyman Efendi
6.	Akkuş Medresesi ve Müderrisi Deryaoğlu Mehmet Efendi
7.	Fartul ( Erenyurt ) Medresesi ve Müderris Civeloğlu Halil Efendi
8.	Pencik Medresesi ve Müderris Hacı Ali Efendi
9.	İnkur Medresesi ve Müderrisi Mustafa Kartal ve Müderris Sani Hoca Efendiler
10.	Kabadirek Medresesi Müderrisi Müderris Osman Efendi
11.	Dereköy Medresesi ve Müderrisleri Bafralıoğlu Halil Efendi ve Rafet Efendiler
12.	Yılancılı Medresesi ve Müderrisi Halil Efendi ve Kardeşi Ali Efendiler
13.	Akkuş/Kusköy Medresesi ve Müderrisi Mustafa Efendi
14.	Fatsa Osman Paşa Medresesi Müderrisi Abdülhamit Sarıhan
15.	Taslızade Mehmet Rüşti Efendi (Yusuf Bahri Efendi’nin kardeşi)
16.	Taslızade Mustafa Yazıcı Efendi (Yusuf Bahri Efendi’nin kardeşi)
1-Karagöz Rıza Türk Tarih Kurumu 2003 Ankara Shf.113
2,3Çağr- Gazetesi,Ünye Tokaç Mahmut 1984
4-Doğan Osman Tarih Boyunca Ünye 2003 Samsun shf.277
5-Tarih Boyunca Ünye Osman Doğan Yıl 2003 Samsun shf.233
6- Başbakanlık Osmanlı Arşivi .Y.PRK.AJZ.51/79
7– Muallim Mehmet EfendininT orunu Hafız Mehmet Kavaklı’nın hususi arşivinden
Teşekkür: Birçok çalışmalarımda yanımda bulunan Muhamet Sabri Karayalman’a ve Medresenin temsili resmini çizen Zafer Simsar’a teşekkür ederim
Bu Haber 4863 Kişi Tarafından Okundu.
Başlık : TEBRİKLER Tarih : 6 Temmuz 2011 / Pazar Üye Adı :H.İBRAHİM KALYONCU
BU ÖZEL VE GÜZİDE BİR ÇALIŞMA İÇİN SY. KARAYALMANI TEBRİK EDİYORUM
Başlık : dedmin dilinden düşmeyen abdi hoca ve hacı yusuf Tarih : 24 Haziran 2011 / Pazar Üye Adı :muharrem alltun
Bizi biz yapan değerlerimizi,alimlerimizi bu sayfaya taşımanız,bunları bir kitap haline getirerek topluma kazndırmanızdan dolayı çok teşekkür eder,sayu gayretinizin karşılığını Rabbim kat kat versin.Rahmetli dedem (Abdi hoca ve H.Yusuf Efendiden) bunlardan çok bahsederdi.Allah sizlere uzun ömür versin,bizleri ve cümlemizi bunların şefaatına nail eylesin,mekanları cennet olsun.Hizmet edelim himmet görelim inşaallah.