Bin Buda Mağaraları: Bir Dünya Mirası | Çin Hakkında Her Şey
Ana Sayfa Çin'de Seyahat Doğa Gezileri Bin Buda Mağaraları: Bir Dünya Mirası
Türkiyeli turistler ve gezginler Çin’i daha yeni yeni tanıyorlar. Çeviri kitapları saymazsak, ‘Lonely Planet’ türünden Türkçe bir Çin gezi rehberi henüz yok. Bunun yerine şimdilik bloglar var; ancak, bloglar da belli yerlere odaklanmış durumda: Şanghay, Pekin, Çin Seddi, belki Suzhou ve diğer birkaç ufak tefek şehir –ki bunlar gezi listesine tarihsel miras ve/ya da doğal güzellik nedeniyle giriyor. Bu listede yer almayan ve mutlaka görülmesi gereken yerlerden biri, Çin’in UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Bin Buda Mağaraları.(*)
‘Mogao Mağaraları’ olarak da bilinen bu mağara bölgesi, İpek Yolu üstünde, Çin’in kuzeybatısındaki Gansu eyaletinde bulunuyor. Bölgede 25 km. boyunca, 700’ü aşkın mağara ve dağa oyulmuş tam 492 tapınak var! Bu tapınakların kimisi, anıt-tapınak statüsüyle özel bir yere sahip. Bölgedeki mağaralar doğal değil, insan ürünü. İlk mağaranın İ.S. 366’larda kazıldığı tahmin ediliyor.
Bin Buda Mağaraları’nı özel ve özgün kılan, yalnızca bu tapınaklar değil; aynı zamanda mağaralarda bulunan elyazmaları, Uygurlar başta olmak üzere çeşitli bölge halklarının tarihine ışık tutuyor. Eski dönemlerden kalma sözlükler ve antolojiler yanında, neredeyse hiç bilinmeyen bir dilin (Hotan dili) ortaya çıkmasını sağladı mağaralar. İlk keşif 1900’de bir Taocu rahip tarafından gerçekleştiriliyor. Bu rahip bir yandan tapınak bölgesini kendince koruma altına alırken, bir yandan da koruma masrafları için, mağaralarda bulunan elyazmalarını Batılılara satmaya başlıyor. O dönemlerde Çin’de devletin gücü kısıtlı; Batı saldırganlığına karşı ülke zar zor ayakta duruyor. İşte Dunhuang buluntularının yağmalanması –Türkiye’deki Truva kazılarına benzer bir biçimde- böyle başlıyor. Bu yağma öyle ‘kârlı’ bir yağma ki, 10 bin elyazması, yalnızca 110 Amerikan Doları’na gidiyor! Elyazmaları yanında duvar resimleri de çalınıyor ve satılıyor. Bölge o zamandan başlayarak, define avcılarının saldırısıyla tahrip ediliyor. Mağaralar iç savaşta da zarar görüyor. Bugün Dunhuang’dan çalınan ve/ya da satılan elyazmaları sanal bir kütüphanede biraraya getirilmeye çalışılıyor. ‘The Silk Road Online’ adını taşıyan kütüphane kitap ve elyazmaları dışında resim ve kumaş gibi diğer buluntulara da yer veriyor (bkz. http://idp.bl.uk/ ). Neyse ki bugün Bin Buda, koruma altında.
Mağaralarda günümüze kalan buluntular arasında, 400 ile 1000 yılları arasında kaleme alınmış çok sayıda elyazması ve kitap var. Bu buluntuların kimisi, Çince dışında Tibetçe, Uygurca, Sanskritçe vb. dillerde yazılmış. Çoğu dinsel konularda olan buluntuların bir bölümü Budacılık’a ek olarak, Taoculuk, Kongculuk (Konfüçyüsçülük), Nasturi Hıristiyanlık gibi dinlere ilişkin. Ayrıca, resmi belgeler, elyazısı albümleri, gökbilim kitapları, go oyun rehberi, müzik notaları vb. de var. Bunların arasında tarihte ilk basılı kitap olarak bilinen ve İ.S. 868’e tarihlenen ‘Elmas Sutra’ (金剛經) kitabı var. Bu buluntular dışında bir de, 2 Süleyman Taşı var. 1348 ve 1351’e tarihlenen taşlarda, 6 farklı alfabeyle Budacı mantrası ‘omni mani padme hum’un yazılı olduğu görülüyor. Bunların dışında kil heykeller (bunların sayısı 2700’ü buluyor), duvar resimleri, ipek ve kağıt üstü resimler, tahtabaskı imgeler ve kumaşlar var.
Bin Buda Mağaraları’nın Türk kültürü ve tarihi için özel bir önemi var; çünkü bulunan elyazmaları içinden üçü, Göktürk alfabesiyle yazılmış. Bunlar, bir falcılık kitabı olan ‘Irk Bitig’, Budacılık’ı (eski Türklerin deyişiyle Burkancılık) anlatan ‘Altun Yaruk’ ve bir Sutra(**) çevirisi olan ‘Sekiz Yükmek’ (‘Sekiz Yumak’ anlamında). Yeri gelmişken, bu yazının konusu olan ‘Bin Buda Mağaraları’nın genel bir ifadeye dönüştüğünü ve Gansu dışında Çin’in kuzeybatısındaki ve batısındaki çeşitli mağara gruplarının da aynı adla anıldığını buraya not edelim.
Ejderha ülkesinin ‘Bir Kuşak Bir Yol’ projesiyle, Bin Buda Mağaraları’na daha çok ziyaretçinin uğrayacağını öngörebiliriz. Şimdilik mağaralarla ilgili olarak birkaç gezginin blogları var Türkçe kaynak olarak. Öte yandan, ilginç bir biçimde, Türkçe’ye çevrilmiş bir kitap da var. Ancak, kitap Bin Buda Mağaraları hakkında bilgi sahibi olunmadan okunduğunda, masal kitabı gibi geliyor okura. Bu kitap, ‘Dunhuang Efsaneleri: İpek Yolu’nda Anlatılan Efsaneler’ kitabı(***). Kitap, 1978-1984 yıllarında yazar Chen Yu’nun yöre halkından derlediği efsanelerden oluşuyor. Önsözde bölgenin İpek Yolu’ndaki önemli bir kavşak noktası olarak değişik din, dil ve kültürlerin buluşma noktası olduğu vurgulanıyor. Kitap bize bölgedeki dağların ve diğer yeryüzü şekillerinin adlarını nasıl kazandığını tarih öncesi bir masalsılıkla anlatıyor. Kimi zamanlar eşkiyalar kesiyor yolumuzu, kimi zamanlar ak sakallı dede olarak karşımıza çıkıyor beyaz ejderha. Usta ile öğrencisi, saraydan kaçan prenses, tuz gölüne dönen kuyular gibi büyük bir konu çeşitliliğiyle karşılaşıyoruz.
Yolunuz Bin Buda Mağaraları’na düşüyorsa, görmeden gelmeyin; eliniz ‘Dunhuang Efsaneleri’ne değiyorsa, okumadan geçmeyin. Önerilir.
(*) Bin Buda Mağaraları’nı daha yakından tanımak için Çin kanalı CCTV’nin çektiği şu video izlenebilir:
(**) Sutra, Budacıların kısa deyişlerinden oluşan kutsal kitapları.
(***) Yu, C. (1989/2000). Dunhuang Efsaneleri İpek Yolu’nda Anlatılan Efsaneler (çev. N.Yener). İstanbul: Okyanus.