Nikriz - Tatlı Aşkım
07-07-2009, 10:24 #1
Nikriz makamı en eski makamlarımızdandır.Sistemci okulda evvelden beri bilindiği kesinlik kazanmaktadır. Nikriz tam bir makam niteliği ile sistemci okulda kabul edilmemiş 24 şube içinde görülmüştür.Sistemci okul Nikrizi ("Niyriz" adı altında) iki çeşit olarak tertiplemiş ve ikisine ayrı isimler vermiştir. Bu ayrıma göre beş sesten oluşan Nikrize "Niyriz-i Sagir" (Küçük Niyriz) sekiz sesten oluşan Nikrize de "Niyriz-i Kebir" (Büyük Niyriz) denilmiştir.
Nikriz-i Kebir bugün bildiğimiz ve kullandığımız Nikriz makamıdır.
Lâdikli Mehmed Çelebi'ye kadar gelen bu iki türden Nikriz-i Sagir daha sonra kullanılmaz olmuş ve bu tür Nikrizden hiçbir eser bize kadar gelememiştir.
Abdülkadir Merâgî Câmi'ü'l-Elhân adlı kitabında her iki tür Nikrizin ebced notası ile şemalarını vermiştir. Bu şemalar şöyledir:
Nikriz-i Sagir: A - D - V - T - Ya.
Nikriz-i Kebir: A - D - V - Y - Ya - YV - YH
Bu ebced notalarını portede gösterirsek şu dizileri elde etmiş oluruz:
Nikriz-i Kebir dizisini asıl karar perdesine göçürdüğümüz zaman:
Şemada görüldüğü gibi bugün kullandığımız Nikriz dizisine çok yakın ve benzeri olan bir diziyi elde etmiş oluruz. Burada tek fark Dügâh ile Segah perdeleri arasındaki ve (C) ile gösterilen mücennep aralığının oluşma durumudur. Ancak bu görünüş aldatıcı olmaktadır. Çünki sistemci okulda (C) aralığı tanini aralığı içinde bulunan en geniş aralıktır. Melodik yapının ve seyrin icaplarına göre sistemci okul musikicileri bu aralığı küçük mücennep ile büyük mücennep oranına kadar kullanmışlar ancak notada yalnız (C) işareti ile göstermişlerdir. Buna sebep sistemci okulun Türk musikisi ses sisteminin 17 sesten oluştuğunu kabul etmesidir. Şayet (C) aralığını hem küçük hem de büyük mücennep aralıklarının bozukluk işaretleri gösterilmesi gerekirse bu takdirde ses sisteminde değişiklik söz konusu olacak ve ses adedi artmış olacağından sistemde değişiklik meydana gelecektir ki sistemci okul kurucuları doğru bildikleri ses sistemi üzerinde bir değişikliği kabul etmemişlerdir.
Yukarıda verdiğimiz (A) şemasında (C) aralığının beş koma (küçük mücennep aralığı) olarak uygulandığı takdirde bugün kullandığımız Nikriz makamının dizisi meydana gelecektir. Nitekim bütün musikiciler icralarında bu aralığı kullanmışlar büyük mücennep aralığını kullanmamışlardır. Bu diziyi biraz sonra göreceğiz.
Nikriz kelimesi sistemci okulda uzun süre "Niyriz" şeklinde kullanılmış hatta Abdülbaki Nasır Dede Tedkîk u Tahkik adlı kitabında Nikrizi Niyriz olarak yazmış ve tarifini vermiştir.
Abdülbaki Nasır Dede Nikriz için şu tarifi veriyor:
Eviç perdesini Acem perdesine tahsis ile Hicaz âgâze idüb Rast perdesinde karar ider. Bunda müteahhirinin Eviç perdesi yerine Acem perdesi ahzinden gayri ihtilaf yoktur.
Nasır Dede eski musikicilerin Nikrizi iki türlü kullandıklarını bazı musikici-lerin Eviç perdesini bazı musikicilerin de Acem perdesini makamın asli perdesi kabul edip böylece icra ettiklerini bildirerek bu kullanımlarda bir anlaşmazlık doğduğunu açıklamakta ve kullanılışın devam etmekte bulunduğunu işaret etmektedir.
Abdülbaki Nasır Dede'de iki tür Nikriz dizisine yer verilmemiştir. Söz konusu olan Nikriz-i Kebirdir ki metinde yalnız Nikriz kelimesi kullanılmıştır. Bu duruma göre eski musikicilerin Nikrize kattıkları "kebir" kelimesi ortadan kaldırılmış ve bugün kullandığımız tek isme indirilmiştir.
Yine Abdülbaki Nasır Dede'nin iki paragraf evvel söz ettiği Eviçli-Eviçsiz kullanılmadan doğan görüş ayrılığı zamanımız nazariyatçıları arasında da görülmektedir. (1)
Nikriz dizisi gizli mütenafirdir. Sesleri pestten tize doğru Rast Dügâh Dik kürdi Nim hicaz Neva Hüseynî Acem yahut Eviç Gerdaniye'dir; nota isimleri sol la bakiyye bemollü si bakiyye diyezli do re mi fa veyahut bakiyye diyezli fa sol'dur.
Nikriz dizisi iki türlü olarak kullanılmıştır :
(1) pest tarafta nikriz beşlisine tiz tarafta rast dörtlüsünün inzimamı ile :
(2) pest tarafta bir nikriz beşlisine tiz tarafta bir buselik dörtlüsünün katılması ile hasıl olmuştur :
Makam sait veya nazil olarak karışık bir halde kullanılmıştır. Güçlü besinci derece olan (neva-re) sesidir. Makam ya durak veya güçlüden başlar nikriz beşlisinde seyirden sonra ya güçlü veya durakta muvakkaten kalır sonra tizdeki rast veyahut puselik dörtlüsünde dahi gezinip yine nikriz beşlisi ile durakta karar eder.
Nikriz dizilerinin pestten tize doğru nağmelerinin aralıkları (1) bir taninî (2) bir küçük mücennep (3) bir artık ikili (4) bir küçük mücennep (5) bir taninî (6) bir bakiyye veyahut bir büyük mücennep (7) bir küçük mücennep'tir.
Durak nağmesine nazaren buutleri (1) bir taninî (2) bir orta uçlu (3) bir artık dörtlü (4) tam beşli (5) büyük altılı (6) küçük yedili veyahut yedili (7) tam sekizlidir.
Nikrizin birinci dizisini mevkiinde yazmak istediğimizde tabiî çarigâh dizisinin besinci sesinden tize doğru olan aralıklarını nikrizin aralıklarına göre tağyir isaretleri ile değiştirmek lâzımdır: nikrizin birinci ve ikinci sesleri arası bir taninî çarigâhın beşinci ve altıncı sesleri beyni de yine bir taninî olduğundan hiç bir işaret istemez ; Nikrizin ikinci ve üçüncü sesleri aralığı olan küçük mücennebi elde etmek için çarigâhın altıncı yedinci sesleri budu olan taninînin tiz tarafındaki yedinci sese bir bakiyye bemolü koruz; nikrizin üçüncü ve dördüncü nağmeleri mesafesi artık ikilidir çarigâh dizisinde demin bemolle pestlettiğimiz yedinci sesi ile sekizinci arasında büyük mücennep hasıl olmuştu şimdi sekizinci sese bir bakiyye diyezi koymak suretile büyük mücennebi artık ikili haline getiririz ; nikrizin dördüncü ve beşinci sesleri aralığı bir küçük mücenneptir çarigâhın sekizinci sesine demin koyduğumuz bakiyye diyezi ile burada kendiliğinden küçük mücennep husul bulmuştur; nikrizin beşinci altıncı nağmeleri mesafesi bir taninî çarigâhın birinci ve ikinci sesleri arası bir taninî olduğundan bir işaret istemez ; nikrizin altıncı yedinci sesleri aralığı büyük mücennep çarigâhın üçüncü dördüncü nağmeleri bundu bir bakiyye olduğundan çarigâhın dördüncü sesine bir bakiyye diyezi koymakla onu büyük mücennep haline getiririz; nikrizin yedinci sekizinci sesleri fasılası bir küçük mücenneptir demin çarigâhın dördüncü nağmesine koyduğumuz bakiyye diyezile onun dördüncü ve beşinci dereceleri arasını küçük mücennep yapmış oluruz îşte çarigâh dizisinin üçüncü sesine bir bakiyye bemolü dördüncü sesine bir bakiyye diyezi yedinci nağmesine bir bakiyye diyezi vaz'etmekle nikriz dizisini mevkiinde yazmış oluruz; nikrizin ikinci dizisindeki (acem-fa) sesini elde etmek için birinci nikriz dizisindeki fa diyeze vaz'ı lâzım olan tabiî tağyir işaretini de lâhin içinde tahrir ederiz. (2)
C) Töre-Ekrem Karadeniz Sisteminde
GİRİŞ VE KARAR :Çoğunlukla Neva bazen de Rast ve Neva perdelerinden terennüme başlar Rast perdesinde karar verir.
07-07-2009, 10:25 #2
ISKALA :Bu makam çıkış ve inişte iki ayrı ıskala kullanır. Nota yazılırken bir kısım eserlerin başına Eviç perdesine mahsus Diyez işareti bir kısmına da bu işaretle birlikte Hicaz perdesine mahsus Diyez işaretinin yazıldığı görülmüştür. Bizim görüşümüze göre makamın ıskalasına uygun olarak eserin baş tarafına Eviç ve Hicaz perdelerine mahsus Diyez işaretleri ile birlikte Kürdî perdesine mahsus Bemol işaretini de yazmak en uygun şekildir.
ÇIKIŞ ISKALASI Perdenin Adı Aralıkları Senti Frekansı Rast
0 1 Dügâh 1 1800 1 125 Kürdî 1/2 2900 1 209 Hicaz 1 5 5500 1 433 Neva 1/2 6200 1 500 Hüseynî 1 8000 1 687 Eviç 1 9600 1 875 Gerdaniye 1/2 10600 2
İNİŞ ISKALASI Perdenin Adı Aralıkları Senti Frekansı Rast
0 1 Dügâh 1 1800 1 125 Kürdî 1/2 2900 1 209 Hicaz 1 5 5500 1 433 Neva 1/2 6200 1 500 Hüseynî 1 8000 1 687 Acem 1/2 8800 1 778 Gerdaniye 1 10600 2
SEYİR VE ÇEŞNİ :Rast ve Neva perdelerinden terennüme başlayarak aynen Hicaz makamının seyri gibi Dügâh Kürdî Hicaz Neva Hüseynî Eviç Gerdaniye ve Muhayyer perdelerini kullanır.
Gerek Neva gerek Hüseynî perdeleri üzerinde kısa duruşlar yaparak Hicaz makamının çeşnisini meydana getirdikten sonra dönüşte Eviç yerine Acem perdesi kullanarak Hicaz makamı gibi iner ve Rast perdesinde karar verir. Hicaz makamından yalnız karar perdesinde ayrıldığı anlaşılmaktadır. Nikriz çeşnisi böylece meydana gelir. Hâşim Bey mecmuasında karar verilirken Arak perdesinin de kullanıldığı yazılı ise de bu sekil makamın esas şartlarından değildir. Itrî Neyzen Rızâ Ef. Rif'at Bey gibi bestekârların eserlerinde karar verilirken Arak perdesi kullanılmamıştır. Yine de Arak perdesinin kullanılması makamın seyrine aykırı değildir zîra çıkış ıskalasında Eviç perdesi mevcut olduğundan bunun bir oktav pesti olan Arak perdesi de ıskalada mevcut sayılır. Bu makamın meyan kısmına hemen bütün bestekârlar Neva ve Eviç perdesi göstererek girmişlerdir. Bu makamın Nev'eser makamından farkını ıskalalarını karşılaştırarak anlamak mümkündür. Iskala ve seyirleri az farklarla birbirine benzediği halde Nev'eser makamında Nihavend çeşnisinin bulunmasına karşılık Nikriz makamında Hicaz çeşnisi vardır. (3)
D) Diğer görüşler ve değerlendirmeler
Müzikolog Fikret Kutluğ kitabında önemli değerlendirmelerde bulunuyor :
Nikriz makamının mürekkep mi yoksa basit makam mı olduğu nazariyatta değişik görüşlere sebep olmuştur. Bu arada diğer bir görüş ileri sürülmüş Nikrizin bir sekizliye sığan ve basit görünüşlü mürekkep makam olduğu iddia edilmiştir.
Biz bu iddiaya iştirak edemiyoruz.Bir makam ya mürekkeptir veya basittir. Bunun ortası olmaz. Bir sekizli içine sığması durumu makamın muhakkak basit olmasını icap ettirmediği gibi mürekkep olması için gereken şartlar bulunmadığı takdirde mürekkep sayılması da mümkün olamaz.
Arel okulu Nikriz makamını birbirine çelişkili görüşler içinde kaydeder.
Arel'e göre makam mürekkeptir.Bunun sebebi tiz dörtlüde bu dörtlünün iki şekilde seyir göstermesidir.Bu dörtlü bazan Rast bazan Buselikli olarak seyirler gösterir.
Arel'in Hicaz makamını açıklarken aynı diziyi gösteren tiz dörtlüde Rast dizisinin esas dörtlüyü teşkil ettiğini bildirirken Nikrizde ise aynı dizinin değişik iki şekilde kullanıldığını bildirmesi bir çelişki yaratmaktadır.Çünki Hicazda da bu dörtlünün kullanılışı aynı periyodik çevre içinde gelişmektedir.
Arel'in bu görüşüne biz katılamıyoruz.Arel Hicaz makamını basit sayarken aynı diziyi kapsayan Nikrizde Evicin iki türlü kullanılması ile değişkenliğini Hicazda göz önüne almaması Nikrizde ise göz önünde tutması çelişkili bir icra olmakta ve dolayısıyla mürekkep mi basit mi tutarsızlığını ön plana çıkarmaktadır.
Dr. Ezgi ise Nikrizi basit makam olarak nitelemektedir. Hatta o kadar ki Acem perdesi alan Nikriz makamını Nikriz makamı olarak saymamaktadır.
Dr. Ezgi'ye göre diziler şu şekillerdedir:
Birinci nikriz dizisinin şekli ile yapılan seyirde cüz'i bir asmalık his olunuyorsa da durak epeyce metindir. Güçlüsü de neva olduğundan bu diziyi müstakil [basit] saydık.
07-07-2009, 10:26 #3
İkinci acemli dizide durak tamamıyla asma kalıyor ve dizinin ikinci "dügâh-la" nağmesinden tize doğru bir hicaz hümayun dizisi mevzi almış olduğundan makam dügâhta kalacağına rastta karar etmekte ve bir asma karar oluyor..
Dr. Ezgi'nin bu açıklaması şüphesiz yerinde ve isabetlidir. Makamın karara doğru Hicaz çeşnisinden çıkarılarak Nikriz çeşnisine dönüştürülmesi meleke isteyen bir icradır.
Dr. Ezgi'nin makamı basit makamlardan saydığı bir gerçektir.
Biz bu görüşe katılıyoruz. Bu görüşümüzü şöyle açıklamak istiyoruz:
Hicazmakamının dizisinin yedi sesi Nikriz makamının dizisinde yer almıştır. Yalnız karar perdesi olarak Rast perdesi Hicazdörtlüsünün pestine eklenmiş ve Nikriz beşlisi oluşturulmuştur. Bu itibarla Nikriz dizisi ile Hicaz birbirine çok yakın iki dizi olmuşlardır.
Hicaz makamında lahnî yapının seyir icaplarına göre Eviç perdesinin Acem perdesine dönüşler yaptığını ve bu değişmelerin fasılalı ve fakat devamlı olduğunu Hicazmakamının tetkiki sırasında görmüştük. Hatta bu sebeple Hicaz makamının mürekkep bir makam sayılması icap eder mi etmez mi sorusunu sormuş sonuçta Hicazın basit makamlar arasında bulunmasına bir engel olmadığı kanısına varmıştık.
Yine bu görüşümüzün her zaman tartışmaya hazır olduğunu da belirtmiştik. Halen nazariyat alanında durumun bir açıklığa kavuşturulamadığı da bir gerçektir. Aynı durum Nikriz makamı için de geçerliliğini sürdürmektedir.
E) Günümüzde Nikriz Makamı ve seyri
Nikriz bazan duraktan bazan da güçlü perdesi olan Nevadan başlar. Nevadan başladığı zaman inici-çıkıcı bir seyir gösterir. Şeması şöyledir:
Nikrizde genel olarak iki türlü başlama görülmektedir. Bunlardan birincisi karar perdesinden başlama tarzıdır. Diğeri ise güçlü perdesi olan Nevadan başlamadır. Çoğu zaman Nevadan başlama ile makama veya eserlere girilir.
Eğer karar perdesinden başlanırsa çıkıcı bir seyir uygulanmış olur. Güçlü perdesinden başlanırsa bu takdirde inici-çıkıcı bir seyir meydana getirilmiş olur.
Nikrizin asma karar perdeleri başta güçlü perdesi Neva olmak üzere tiz durağı Gerdaniye ile Nim Hicaz Dik Kürdî ve az ölçüde Dügâh perdeleridir.
Makamı daha güzel göstermek için ve zenginleştirmek maksadı ile tiz sekizlide bulunan Eviç perdesi kaldırılarak Buselik dörtlüsü içinde seyirler gösterildiği ve geçkiler yapıldığı gibi Rasttan itibaren Rast beşlisi içinde de Rast çeşniyle seyir ve geçki yapılır.
Kararadoğru Hicaz çeşnisinden kurtularak Nikriz çeşnisi içinde karara varılır. Bu durumda Nikriz çeşnisinin tam olgun ve yeterli olarak gösterilmesi önem taşır.
Diğer taraftan Nikriz kararlarda bir ayrıcalık da görülür bu ayrıcalık bazı bestelerde Nikriz çeşnisi ile değil Rast çeşnisi verilen nihai kararlar olarak görülmektedir. Bu suretle kararda Nikriz beşlisi kullanılmamakta yerine Rast beşlisi içinde ve Rast çeşnisi ile karar verilmiş olmaktadır. Bu tür geçkiler eski bestekârlarımızca kullanılmıştır. Mesela olarak Itri Mustafa Efendi'nin "Cân-ı kullâb ser-i zülfün çeker senden yana" güfteli ve Muhammes usulünden bestelediği murabba bestede ve Haham Şemoil Mendil'in "Gül ruhu gibi seyr-i sefay-ı bağ olmaz" güfteli ve Zencir usulünde bestelediği murabba bestede kararlar Rast seyir ve çeşnisi içinde verilmişlerdir.
Nikriz makamı çoğu zamanyeden almadan karar verir.
Sistemci okulda rağbet gören ve III. Sultan Selim Han dönemine kadar rağbeti devam eden Nikriz makamı bu dönemden sonra rağbetten düşmeye başlamış özellikle 20. yüzyılda bu rağbet daha azalmış besteler yerine oyun havaları oynak saz eserleri bestelenmeye başlanmış bugün ise bu ilgi çok düşük bir dereceye inmiştir. (4)
Nikrizi Hicaz makamının bozukluk işaretleri ile gösteririz.
F) Örnek Seyir (5)
Kaynaklar: 1 Yakup Fikret Kutluğ Türk Musikisinde Makamlar Sayfa :205 YKY 2000 İstanbul 2 Dr. Suphi Ezgi Nazari Ameli Türk Musikisi Cilt 1 Sayfa : 235-236 1933 İsyanbul 3 Ekrem Karadeniz Türk Musikisinin Nazariye ve Esasları Sayfa : 90 İş Bankası Yay 1983 4 Yakup Fikret Kutluğ Türk Musikisinde Makamlar Sayfa :209 YKY 2000 İstanbul 5 Zeki Yılmaz Türk Musikisi Dersleri Sayfa : 180 Çağlar Yay. İst. (Örnek Seyir Notası)
07-07-2009, 10:26 #4
« Sultânî Yegâh | Doğum günün kutlu olsun 50 Cent ! .. »