Devletin en tepesinin bu düşmanla mücadelesi yeni başlamamıştı ama 15 Temmuz sonrası bu savaş farklı bir mahiyet kazandı: Çünkü bu yeni iç düşman devlet kurumlarına sadece sızmamıştı; öyle düşünülüyordu ki o kurumları ele geçirmişlerdi. Dolayısıyla 25 Aralık 2014 – 14 Temmuz 2016 arası cemaat yapılanmasına karşı başvurulan kurumlarda kadro temizliği kifayetsizdi, bunun yerine ‘devrimci’ iktidar artık bir kökleme siyasetini devreye koyacaktı. Bütün bürokratik, siyasi ve hukuki süreçler basitleştirilmeli, sadeleştirilmeliydi.
‘The Mind Cave’, George Grie
01 Haz 2018 (Son Güncelleme 22 Tem 2018 18:43)
Attila İlhan, Korkunun Krallığı
ESKİ TÜRKİYE, YENİ TÜRKİYE, YEPYENİ TÜRKİYE
Dizinin ilk yazısında genel bir kavramsal ve metodolojik çerçeve çizdim. Sonraki üç yazıda ise Türkiye’deki mevcut durumu tartışmak için ‘devrimci’ perspektifli kişi kültü iktidarı, paranoyak sosyo-politik iklim ve iktidarın üzerinde yükseldiği devlet mekanizmasıyla savaşının buluştuğu örnekler olarak 1930’lar Sovyetler Birliği ve 1960’lar Çin Halk Cumhuriyeti deneyimlerini inceledim. Bu bağlamda şimdi 15 Temmuz ve sonrasına geri dönüyorum.
İlk bakışta tam kadro bir girişim olmasa bile, bir darbe girişiminin ezilmesi Türkiye’de askeri vesayetin ve hatta cunta hayallerinin tabutuna çakılmış son çivi olarak görülebilir. Ancak ülkede askeri vesayetin zaten kökü kazınmamış mıydı? Bununla beraber artık cuntacılığın eski Türkiye tarihine ait bir hastalık olduğu düşünülmüyor muydu? İroniktir ki, 15 Temmuz, başarılabilirliği ayrı bir tartışma konusu olmakla beraber, bir kesim için askeri darbenin halen düşünülebilir olduğunu gösterdi. Öyle anlaşılıyor ki, girişimin en büyük hezimet sebebi, ordu, polis ve istihbarat örgütleri içerisindeki partizan kamplaşmalar ve çatlaklardı. Cunta koalisyonunun tek değilse bile esas gücünü oluşturan cemaatçiler, onları bu kurumlar içerisinde kendilerine baş rakip ve düşman gören kesimlerin duvarına çarptılar. Özellikle ordu içerisindeki tasfiyelerin sürekli krizlerle cebelleşen bir ülkede, paradoksal biçimde, benzer bir girişimi düşünülebilir bulanların ellerine daha tek-tip, daha az fraksiyonlara bölünmüş ve dolayısıyla daha ‘kullanışlı’ bir kurum sunup-sunmadığını zaman gösterecek.
Darbe girişiminin muammaları bir yana, muzafferler ‘devrimci’ iktidarlarının şanlı ve kanlı kılıcını salladılar meydanlarda günlerce. ‘Millet iradesinin’ zaferi belki kutlamaya değerdi; ama geleceğin ürkütücü belirsizlikleri ve endişelerinden herkes payını alacaktı. 15 Temmuz sonrası Türkiye 1967 yılı Çin veya 1937 yılı Sovyetler Birliği benzeri bir siyasal-psikolojik iklime girmişti artık. En tepeden en alta sistemin tek ve tartışmasız egemeni korkuydu; yeni olağanüstü rejime en uygun tabir ise Korkunun Krallığı!
Endişe ve belirsizlik nüfuz etmedik hiçbir hücre bırakmayacaktır. Çünkü, ‘düşmanlar’ artık her yerde olabilirlerdi; cumhurbaşkanlığı ofisinde, kabinede, en üst düzey istihbarat koltuklarında, polis ve ordu kurumu içerisinde, mahkeme salonlarında, okul koridorlarında, üniversite amfilerinde, gazete sütunlarında, mahalle ihtiyar heyetinde veya parti büronuzda. En garibi bu düşman, ötekileştirilemeyen bir düşmandı; çünkü hem devletin mekanizmasının ve işbaşındakilerin sosyal tabanının her hücresine dokunmuş, orada harmanlanmış, filizlenmiş bir düşman; hem de takıyyeci ve mahfuz olduğu düşünülen bir düşman –belki de en kaygı körükleyici olanı da buydu. Türkiye artık, sadece 3K (Kürt, Kızılbaş, Komünist), gibi ‘alışılageldik’ ve sınırları nispeten çizilebilir ‘iç-düşmanların’ değil, herkesin potansiyel lanetli ilan edilebileceği bir ülkeydi.
Devletin en tepesinin bu düşmanla mücadelesi yeni başlamamıştı ama 15 Temmuz sonrası bu savaş farklı bir mahiyet kazandı: Çünkü bu yeni iç düşman devlet kurumlarına sadece sızmamıştı; öyle düşünülüyordu ki o kurumları ele geçirmişlerdi. Dolayısıyla 25 Aralık 2014 – 14 Temmuz 2016 arası cemaat yapılanmasına karşı başvurulan kurumlarda kadro temizliği kifayetsizdi, bunun yerine ‘devrimci’ iktidar artık bir kökleme siyasetini devreye koyacaktı. Bütün bürokratik, siyasi ve hukuki süreçler basitleştirilmeli, sadeleştirilmeliydi. Böylece çiçeği burnunda ‘devrimci’ iktidarın bütün arzuları süratle ve şiddetle topluma sirayet edecek, onun her kesiminde ‘devrimci’ dönüşümü kuran ve ebedileştirilen derin izler bırakacaktı. Bu tür bir siyasetin ilk hedefi ve kaçınılmaz bir şartı kurumsal mekanizmaları rafa kaldırmaktı. Yani başka bir dille ifade edersek modern bürokrasinin yapı taşı varsayılan en azından biçimsel ‘rasyonel’ usul ve süreci, ve de kadro seçimindeki asgari liyakati etkisiz kılmak. Kısacası, sorun bir tek kurumsallığı mümkün kılan ‘rasyonalite’ ve usulün ortadan kaldırılması değil, bununla beraber konumlarına uygun donanımda olmak gerekliliğinin de olağanüstülüğe ve aciliyete kurban edilmesi. Dolayısıyla zaten ağır-aksak takip edilen liyakat artık yerini tamamen sadakate bırakmış görünüyor.
KUDRETSİZLEŞİP KUVVETLENMEK, YALNIZLAŞIP POPÜLERLEŞMEK
Evet, kişi-kültü lider siyasi hayatının en güçlü dönemine girmişti belki, ama güçlülüğünün en başta gelen maliyeti yalnızlığı idi. Eğer Hannah Arendt’ten esinlenerek etkileşimli ve üretici sosyal bir süreç olarak kudret (power) ve tek yönlü ikameci ve tahripkar bir doğal eylem olarak kuvvet (force) ayrımı yaparsak, bir zamanlar muhafazakar sünnicilerden, (sol) liberallere ve Kürt gelenekselcilerine uzanan genişlikte bir sosyal ve politik ittifak üzerine kurulu otoritesi ile kudretinin doruklarına ulaşan rejim, en kuvvetli olduğu anda ise sadece şef ve ona çok pragmatik gerekçelerle biat ayini yapanlar kümesine dönüşmüştü. İktidarın başındaki karizmatik kült artık devlet mekanizmasını ve yakın zamana kadar desteklerinin tadını çıkardığı kesimleri sadece güvenilmez değil, dahası onları düşman görür hale gelmişti.
Dolayısıyla o da Joseph Stalin’in, Mao Tse Dong’un yolunu tuttu. Yani ‘sadık’ devlet örgütünün, partisinin ve popüler desteğinin en alt kesimlerini, devlet içi ‘kıdemli’, ‘rütbeli’ düşmanlarına yöneltmeyi seçti. Bir başka deyişle, kanserli hücrelerin metastazına maruz kalmış üst bürokratik mekanizmaları ve kimi entelektüel elitleri kalabalıklara ve memurlara hedef gösterdi. Bunu, ilk günlerde, bir tek iktidar çevreleri değil, birçok analist de dışlanan kesimlerin 110 yıl sonra nihayet siyasette söz sahibi olmalarının delili ve hatta bir demokrasi zaferi olarak değerlendirdi. Bu ancak bir Pirus zaferi ve iktidarın engellenemez kudretsizleşmesinin önündeki en son bentlerin de yıkılmasının delili olabilirdi.
Neden mi? Yukarıda da belirttiğim gibi devlet mekanizmalarına güvensizlik, endişenin esas kaynağı idi. Fakat bu endişelerin hedefi kesim o denli sabitlenemez ve muğlakça tanımlanmıştı ki, artık paranoyaya gark olmuş, krizden kaosa koşan bir tek adamlık sistemi, her yeni zorluk, başarısızlık ve yenilgi anında bu düşmanın yuvalandığı, her dişlisine değdiği günah keçisi mekanizmaya yöneliyor ve yönelmeye devam edecek gibi. İktidar bunu o denli panik içerisinde ve keyfice yapıyor ki, artık tasfiye edilenlerin yerine gelenlerin sadece günler içerisinde ikinci, üçüncü bir dalgayla tasfiyesi görüntüleri satirik bir hal alıyor. Ve şüphesiz bu sarmal her yeni salınımında iktidar bloğunda yeni çatlaklar, fay hatları ortaya çıkarıyor. Ayrıca, belki kuvvet, onu kullanan ile hedefi arasında tek istikametli bir ilişki, yan etkisiz bir ilaç olarak düşünülmüş, kurgulanmıştır. Ancak mesafe alınamaz, ayırt edilemez bir hasıma yöneltilen kuvvet, özellikle de çıplak şiddet ve tehdidine indirgendiğinde, sonuç sadece hiç kimsenin muaf kalamayacağı korku iklimi olacaktır.
Kısacası korku mekanizmasının başında oturan hükümdar da şüphelerinin, kaygılarının kölesidir artık. Her geçen gün aklını ve ruhunu daha da harlayan endişe atakları, merkezden etrafa yayılan ardı-arkası gelmez deprem dalgaları olarak karşılık bulacaktır; iktidarın merkez üssüne yakınlaştıkça tahripkarlaşan sarsıntılar devlet siyasetinin Sünni-Hanefi geleneğindeki rizomatik kadim damarlarını toprak üstüne çıkaracaktır: Seyis, kaşağısını bir yana bırakıp eline kasap bıçağını geçirmiştir; siyaset sadakat ile ihanet, yaşam ile ölüm, varlık ile yokluk arasındaki muhayyel, dehşetli ve tuzaklı bir çizgiden ibarettir artık. Bir siyaset meydanı olarak devlet ise şer’i hükümlerin, usullerin askıya alındığı ibretlik bir mahkeme, hesaplaşma ve idam sahnesidir.
[11s 51d] Gerçek sendika iktidarların yanlışlarını eleştiren sendikadır. Toplumsal cinsiyet eşitliğini, demokrasiyi, özgürlükleri savunandır. Din, dil, ırk ayrımı yapmayandır. Emeğin, emekçinin yanında yer alandır. Cesur olandır. Tüm emekçiler, emeği için hak-hukuk-adalet için, demokratik, eşit insanca yaşanılabilecek yarınlar için üstüne düşeni yapmalı ve değişimin bir parçası olmalıdırlar.
[21s 33d] Ortadirek Şaban'da, Neşeli Günler’de, Bizimkiler’de hatta Kaynanalar’da bunu izlemiştik. Mizah dergilerinde bunları okurduk. Orta direk mutluluk demekti, zenginlik ise kibir, dert, vesvese. Özal’ın seçim kazandıran bu icadı toplumun dayanağı olmuştu. Orta direk olmak, onur verici bir şeydi.
[1g 32d] Toplumun dışlanmış kesimleri Morales döneminde kamusal alanda daha görünür hale geldi. Kolonyal dönemden beri var olan ırkçılık ve diğer ayrımcı politikalar Morales iktidardayken tartışmaya açıldı. Buna mukabil, karşıt kutup Morales’i toplumu bölmekle ve ülkeyi otoriter bir şekilde yönetmekle suçluyor. Örneğin, Morales’in her türlü muhalif grubu faşist ya da ırkçı olarak ötekileştirmesi toplumun önemli bir kesiminde dışlanmışlık hissine yol açtı.
[1g 1s 40d] Sebastian Haffner’in Bir Alman’ın Hikâyesi ve Stefan Zweig’in Dünün Dünyası kitaplarında da Avrupa’nın yaşamış olduğu iki büyük savaş ve nasyonal sosyalizmin insanları nasıl etkilemiş olduğu çarpıcı biçimde anlatılmış. Bunlar birlikte okunduğunda Avrupa’nın 20. yüzyılda yaşadığı korkunç deneyimler daha iyi anlaşılıyor.
[1g 11s 52d] 2000’li yıllarda yani Guantanamo, Afganistan ve Irak toplama kamplarında yapılan işkence ve her türlü insanlık dışı muamele cihatçıların savaş sahnesinde boy göstermelerine yol açmıştı. Irak’ta cihatçı terör örgütlerine karşı operasyonlardan sorumlu Tümgeneral Doug Stone, Amerikalı hukuk profesörü Andrew Keane Woods’a “Tutuklama kampları, terörist cihatçılar için üniversite işlevi görmektedir” demişti.
[2g 11s 51d] Medet Serhat'ın hayatı ve ölümünün bir halkın hayatı ve ölümü olarak okunmasının basit bir ölüm yıldönümü vefakarlığı olarak anlaşılmaması gerektiğini göstermek isterim ki bir ölüm yıldönümünün gerçekten hakkını verebilelim. Onca yıldan sonra bize düşen ilk görev, puslu dünyanın içinden Avukat Medet Serhat'in ömrünü ortaya çıkarmak olmalıdır öncelikle. Çünkü o Türkiye'de ve Ortadoğu'da avukatlığı bir meslek olmanın ötesine taşıyarak bir halkın kimliği ve mücadelesi haline getiren avukatların başında geliyor.
[2g 11s 51d] Türkiye’deki 1 milyon kişinin olası intihar eğilimi ile iki ailenin intiharı medyada her ne kadar münferit bir eylem şeklinde yansıtılmaya çalışılsa da bu intihar vakaları sosyolojik bir olgunun parçalarıdır.
[2g 22s 34d] Ülkenin yeni ‘zencileri’ ve eski ‘beyazları’ Atatürkçüler ile eski ‘zencileri’ ve yeni ‘beyazları’ İslamcılar/popülist muhafazakarlar yer değiştirdi. Ülke nüfusunun en az üçte biri civarında olan Atatürkçüler, İslamcılar/muhafazakarlar ile birlikte ülkedeki en büyük iki politize kitleden biri. Atatürkçülerin bu sosyolojik jenositten kurtulmalarının tek yolu önümüzdeki dönemde iktidara gelebilmek veya en azından ortak olabilmek gibi görünüyor.
[3g 11s 51d] Eskiden rahatlıkla trans kadınlarla dalga geçen bir yönetmenin Twitter’daki 30 milyon insan dediği kitleselliğe bir eleştirel tepki midir Joker filmi? Ruh sağlığı bozulmuş, güçten dışlanmış, yoksul kitlelerin bir de kendileriyle dalga geçildiğinde düştüğü “nihilist” şiddet… Komedi yapamaz hale gelmiş toplumun kara komedisi…
[3g 11s 52d] Tarihsel bir olayın bir sinema filmi olarak resmedilişi -nesnenin doğası gereği- olayı kronolojisinden, neden-sonuç ilişkisinden koparılmış gibi gösterilmesi tehlikesini taşır. İzleyicide, sanki olaylar olmadan önce her şey çok güzel ve cennet dünyada sorunsuzca yaşıyormuşuz da bu olayla birlikte bıçakla bu dünya kesilivermiş hissiyatı verir. Filmde, kulaklıktan eylemcileri motive eden örgüt başının Afganistan’daki Taliban yönetimine karşı yapılan Amerikan ve Rus saldırılarını bir “neden” ortaya koyması bu boşluğu doldurmayı amaçlamış. Bu sayede, eylemcilere bir intikam motivasyonu dikte etmeye çalışması aslında bize de olayın bağlamını aklımızda tutmamız ve fantastik bir film içinde değil de tarihsel bir film içinde bulunduğumuzu hatırlamamız anlamında ipucu görevi yapıyor.
[3g 11s 53d] Soysal maalesef artık geçmişte kalmış; mirasçıları tarafından yeri doldurulamamış bir entelektüel ve politik özne olarak da görülebilir. Soysal, erken vefatı büyük bir kayıp oluşturan Bülent Tanör bir kenara konulursa bugün yaşadığımız dönem açısından Murat Sevinç, Ozan Ergül gibi çok sınırlı sayıda anayasa çalışanları olmasa geride temsilci bırakmamış bir güçlü geleneğin son ağıdı olarak görülebilir ki bunun benim gibi başka bir dünyadan bakanlar açısından bile ne büyük bir kayıp olduğunu ilan etmeden geçmemek gerekir.
[3g 11s 53d] Geçen hafta yaşanan bu iki üzücü olayın gösterdiği en önemli kuralsızlık geleneksel dayanışmanın yok olması ve içinde yaşadığımız değerler sisteminin erozyonudur. Siyasal İslam’ın sınırsızca pompalandığı, toplumsal ahlakın ısrarla İslami geleneklere dayandırıldığı bir bağlamda İslam bir değerler sistemi olarak ne katli ne intiharı engelleyebilmiştir. Aile bağları toplu ölüm kararına engel olamamıştır.