Asgari ücrette pazarlık başladı, yine patronların istediği mi olacak?
Asgari ücrette Aralık ayı boyunca sürecek maraton başladı. Taraflar mesajlarını verdi, taleplerini sıraladı. Bu çalışmalar sırasında, çeşitli mizansenler izleyecek ama sonunda hiç şaşırmayacağız. Milyonlarca işçiyi ilgilendiren asgari ücret pazarlığından emekçilerin de beklentisi yok. İşçiler “ben bu oyunda yokum” demezse asgari ücrette hep patronlar kazanacak.
Nitekim bugün yapılan ilk toplantıda, patronları temsilen Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu (TİSK) Genel Sekreteri Akansel Koç konuşmasında, kriz koşullarının işyerlerini olumsuz etkilediğine vurgu yaparken diğer yandan sermayedarların asgari ücret konusunda bilindik taleplerini tekrarladı. Asgari ücretin gerçekleşen enflasyon değil hedef enflasyon oranında artırılması gerektiğini söyleyen Koç, hükümetin üstü kapalı bir biçimde “kemer sıkma” yılı olarak ilan ettiği 2019'dan beklentilerinin ortak olduğunu ortaya koydu.
Eylül ayında ilan edilen Yeni Ekonomik Program'ın (YEP) sermaye örgütleri tarafından tutarlı ve gerçekçi bulunarak onaylanması da benzer bir nedenleydi. Patronlar kriz koşullarında, işyerlerinde ve fabrikalarda kendilerinin vidaları sıkarak alacakları tedbirlerle hükümetin ekonomik ajandasının tutarlı olmasını istiyorlardı. İstedikleri sinyalleri aldılar. Elbirliğiyle emeğin üzerindeki baskıları artıracak ve “emek maliyetleri”nden tasarruf etmenin yollarını bulacaklar.
Asgari Ücret Yönetmeliği'nin 4. maddesinde asgari ücret “İşçilere normal bir çalışma günü karşılığı ödenen ve işçinin gıda, konut, giyim, sağlık, ulaşım ve kültür gibi zorunlu ihtiyaçlarını günün fiyatları üzerinden asgari düzeyde karşılamaya yetecek ücreti ifade eder” şeklinde tanımlanıyor. Oysa asgari ücret yıllardır yoksulluk ve açlık sınırının altında hesaplanıyor.
Yıllardır patron tarafı ile hükümet temsilcileri, birlikte hareket ederek asgari ücreti sefalet ücreti düzeyinde tutuyorlar. Komisyonda asıl olarak iki taraf var. Asgari Ücret Tespit Komisyonu'nda, ülke nüfusunda küçük bir azınlık olan patronlar hükümet temsilcileriyle birlikte çoğunluğu oluşturuyorlar.
Komisyonda işçi tarafını temsil eden Türk-İş farklı olarak, bu yıl toplantılara asgari ücretle çalışan bir işçiyi de kattı. Yalova Üniversitesi'nde asgari ücretle özel güvenlik olarak çalışan Gülden Görmez, Türk-İş heyetinde yer aldı. Asgari ücretli Dönmez'in toplantıda, çektiği geçim sıkıntısına dair samimi açıklamaları toplantının en dikkat çeken ve sahici kısmını oluşturdu.
Bir diğer aldatmaca ise asgari ücretin gerçek seviyesine ilişkin oluyor. 2008 yılından itibaren kaldırılan vergi iadesi uygulaması yerine Asgari Geçim İndirimi (AGİ) ücretlere giydirilmeye başlandı. Bugün Türkiye'de asgari ücretin düzeyi, AGİ dahil edilerek telaffuz ediliyor. İşçinin eline geçen net asgari ücret AGİ dahil edilerek hesaplanıyor. AGİ, işçinin bakmakla yükümlü olduğu kişileri gözeterek ödediği gelir vergisinin devlet tarafından işçiye geri verilen kısmı olarak tanımlanıyor. Yani işçinin kazandığı gelirin bir kısmının vergi dışı bırakılması anlamına geliyor. 2018 yılında geçerli olan 1.603 TL düzeyindeki asgari ücretin, bekar bir işçi için 152 TL'lik bölümünü AGİ oluşturuyor. Patron tarafından değil devlet tarafından ödenen AGİ düşüldüğünde asgari ücretin gerçek seviyesi 1.451 TL'ye düşüyor.
Patronlara türlü vergi indirimleri gündeme gelirken, Asgari Ücret Tespit Komisyonu'nda asgari ücretin vergiden muaf tutulması talebi karşılık bulmuyor. Türkiye'de gelir ve kazanç üzerinden alınan vergilerin yaklaşık üçte ikisi ücretlilerden toplanıyor. Bu tutarın da önemli bir kısmı asgari ücretlilerin sırtından sağlanıyor. Gelir vergisi dilimlerindeki kademeli artış, asgari ücretliyi de vuruyor ve bu nedenle yıl sonuna doğru işçinin eline geçen ücrette 295 TL'lik yeni bir kayıp oluşuyor. Asgari ücretli, yılı başından sonuna yüzde 15-20 vergi dilimlerine göre 259 TL'den 345 TL'ye değişen tutarda aylık vergi ödüyor. Asgari ücretlinin yıllık ödediği vergi toplamda 3.400 TL'yi buluyor.
Ancak patronların vergi kaçırmasına gerek bırakmayacak düzenlemeler, bizzat hükümet tarafından hızla hayata geçiriliyor. Asgari ücretin AGİ dahil net 1.300 TL'ye çıkarıldığı 2016 yılından itibaren, patronlar için de derhal bir düzenleme yapıldı. 2015 yılı itibariyle brüt 2.550 TL'ye kadar olan ücretler için işverene 2016'da aylık 100 TL çalışan başına destek verilmesi kararlaştırıldı. 2016 yılında, patronlara verilen bu desteğin bütçeye toplam maliyetinin 11 milyar TL'nin üzerinde olacağı açıklanmıştı. Söz konusu destek izleyen yıllarda da devam ettirildi.
Asgari Ücret Tespit Komisyonu çalışmalarına başlamadan önce, işçi konfederasyonları Türk-İş ve DİSK asgari ücret taleplerini çeşitli biçimlerde kamuoyuna duyurdu. Buna göre Türk-İş, asgari ücret zammının 2 bin TL üzerinden belirlenmesini ve bu düzeyin enflasyon oranı ve refah payı ölçüsünde artırılmasını istedi. DİSK ise asgari ücretin net 2.800 TL'ye çıkarılmasını talep etti. Konfederasyonların bu taleplerinin birer deklarasyon niteliğinde kalması halinde, Asgari Ücret Tespit Komisyonu'nda karşılık bulması yukarıda çizilen tablo düşünüldüğünde mümkün değil. Asgari ücretin bir mücadele konusu haline getirilmesi ise dar “ücret artışı talebi” çerçevesinden sağlanamaz.
Tersi, yüksek enflasyon koşullarında asgari ücrete yapılan kaşıkla zammın, bütçe düzenlemeleri yoluyla kepçeyle geri alınarak patronlara aktarılmasına seyirci kalmak olacak...