Eski Komedi ile Yeni Komedi arasındaki fark nedir? | Dr. C. Cengiz Çevik (Klasik Filolog) - Blog
Geçen gündemime gelmiş, hatta tesadüf, bir arkadaşımız da twitter’da sormuştu: “Eski Komedi ile Yeni Komedi arasındaki fark nedir?” Kast edilen elbette Yunan edebiyatındaki komedidir. Yunan komedisi esasta üç döneme ayrılıyor:
1 Eski Komedi (İ.Ö.400’e kadar), 2 Orta Komedi (İ.Ö.400-330 arası), 3 Yeni Komedi (İ.Ö.330-250 arası)
Gelmişken Türkçeye de geçmiş olan “komedi” teriminin kökeninden bahsedeyim: Terimin Yunancası olan κωµῳδία (komodia) ya “cümbüş” anlamındaki κῶµος’tan ya da “köy” anlamındaki κώµη ile “şarkıcı” anlamındaki ἀοιδός’un birleşiminden türemiştir, Liddell and Scott sözlüğünde bu iki olasılıktan da söz ediliyor.
Eski Komedi’nin temel niteliği kişisel olması ve siyasî / dinî (mitolojik) eleştiri içermesidir, Türkçede “güldürürken düşündürmek” denilen komedi amacını hatırlayın, işte bu tümüyle Eski Komedi’ye özgü bir durumdur. Magnes, Khionides, Krates, Pherekrates, Eupolis, Kratinos, Phrynikhos ve elbette Aristophanes bu dönemin komedi yazarlarıdır. Bu türün güzel bir örneği olarak Aristophanes’in meşhur Eἰρήνη (Eirene) yani Barış adlı komedi eserini düşünelim: Savaştan dönen Trygaios fakirlikten bitkin düşer, savaşı bütün kötülüklerin kaynağı görür ve sonunda Olympos’a çıkıp tanrılarla konuşarak Barış’ı geri getirmeye karar verir. Bok böceğine biner ve Olympos’a yükselir, orada Barış’ın Savaş tarafından tutsak edildiğini görür ve geri dönerek Yunan halkından Barış’ı kurtarmak için yardım ister. Görüldüğü üzere toplumsal kaygı savaş eleştirisiyle birlikte apaçık ortadadır.
Aristophanes’in diğer eserlerinde de bu toplumsal kaygının değişik yüzlerini görüyoruz, örneğin Θεσμοφοριάζουσαι‘da (Thesmophoriazousa) kadınlarla alay eden ünlü tragedya şairi Euripides eleştirilir ve contra olarak onunla alay edilir. Kısaca denebilir ki, Eski Komedi eksik ya da kusurlu görülen toplumsal olguların düzeltilmesi yönünde ilk adımı yani sorunun tespitini içerir, bu da hiciv yoluyla yapılır.
Toplumsal olgularla ilgili siyasî, dinî ya da yukarıdaki ikinci örnekte de görülebileceği gibi sosyal bir eleştirinin yapılabilmesi için komedi şairlerinin özgür olması gerekiyordu, Eski Komedinin egemen olduğu dönemde Atina’da demokrasi rejiminin işler olduğunu düşünebiliriz. Ancak Peloponnesos Savaşı’yla birlikte bu özgür ortam dağılmış ve komedi türündeki eserler de giderek eleştiri hüviyetini yitirmiş ya da en azından eleştirilesi unsurlar geri plana düşmüştür. Orta Komedi’yi bu bağlamda bir geçiş dönemi komedisi olarak değerlendirebiliriz. Eski Komedi’de elit Atina’nın toplum sorunları, Orta Komedi’de yerini ziyadesiyle her yerde rastlanabilen, halktan insanların günlük sorunlarına bırakmaya başlamıştır. Oyunlardaki masrafların artması nedeniyle sahne düzeni ve kostümlerde ekonomik davranılmış ve hatta kimileyin koro önemini yitirerek oyundan çıkarılmıştır. Antiphanes, Aleksis, Euboulos, Anaksandrides ve Timokles Orta Komedi’nin önemli isimleridir.
Yeni Komedide ise eleştirellik hüviyeti hepten yitmiş ve Orta Komedi’deki kısmî elitlik ve dinî figürlerden de yararlanma anlayışı ortadan kalkmış, sadece herkes gibi, (işçi, hizmetçi, aşçı, asker, vs.) insanlar oyunları süslemiştir. Yeni Komedi’de en çok görülen tema, zengin oğlanın fakir ya da kötü yola düşmüş bir kadına duyduğu aşka ve ihtirasa bağlı içinden çıkılmaz durumlardır. (İ.Ö. dördüncü yüzyılda evlenmemiş olan burjuva kadınları sosyal hayattan men edilmiş gibiydi, dolayısıyla hikayeye konu olanların marjinal (fakir ya da talihsiz) kadınlar olması, Yunan izleyicisi için şaşırtıcı değildi.)
Bunu dünyada ikinci dünya savaşı sonrasındaki soğuk savaşta onca gürültü koparken Türk sinemasının Ayhan Işık’lı, İzzet Günay’lı, vb. aşk filmlerine boğulmasına benzetebiliriz. Genelde burjuva ailesine mensup ya da onun bir çalışanı olan oyun karakterlerinin hiçbir siyasî görüşü yoktur, toplumsal kaygı sıfıra yakındır, tek odak oyunda anlatılan içinden çıkılmaz durumun yarattığı gülünçlüktür. Bu türün egemen olduğu dönemde siyasî baskının had safhaya ulaştığını belirtmeye lüzum yoksa da, hatırlayalım, zararı olmaz: Siyasî baskı ve buna eklemlenen mahalle baskısı, bireylerin sadece kendilerini ilgilendiren “içinden çıkılmaz durumlar”a odaklanmasını sağlar. (Günümüz Türk komedisinde [Recep İvedik?] denenen ne? Yakın geçmişte neydi?)
Bu türün en büyük temsilcisi Menandros’tur. Philemon, Diphilos ve Karystoslu Apollodoros’un ismini de saymamız gerekir. Ayrıca Latin Edebiyatı‘nda da bahsettiğim gibi, Roma’da ilkin Yeni Komedi’nin etkisi altında komedi eserleri yazılmıştır, bu eserlerin sahipleri olarak da Plautus ve Terentius’un isimlerini sayabiliriz. Ancak daha sonra Romalılar tota nostra est dedikleri (Essays’i andıran) çok konulu, eleştirel yergiler de yazılmıştır. Özellikle de Horatius’un gözünde (Sermones 1.4.1) Eski Komedi’nin temsilcisi olan Lucilius’un ismini saymak gerekir; Lucilius Roma’da üzerindeki siyasî sansür mekanizmasından ötürü tiyatronun yapamadığı eleştirileri özellikle de Aristophanes’ten etkilenerek yapmıştır. Günün toplumunu ve siyasîlerini çekinmeden, güçlü bir dille eleştirmiş, doğal olarak başı da belaya girmiştir. Hatta kendisi de bir yergici olan Persius ondan bahsederken (1.115) “ısırayım derken, çenesini kırdı” bile demiştir.
Bütün bu açıklamalardan sonra “özgürlüğe tutkunsanız ve gülmek istiyorsanız Yeni Komedi’den zevk almayacaksınız” diyemeyiz, Plautus hala komik gelebilir. Ama üzerinde öyle ya da böyle baskı hissettiğini gösteren ya da ima eden bir komedi anlatıcısından ziyade, doğrudan her şeyi göze alırcasına eleştiren ve ortadan gitmeye övgü düzüp tüm aşırılıkları alay konusu yapan bir komedi arzusu içindeyseniz Aristophanes okuyabilir ya da South Park izleyebilirsiniz, ben bunu yapıyorum.
This entry was posted on 14/01/2013 by C. Cengiz Çevik in Eskiçağ üzerine, Genel, Latince üzerine and tagged Aristophanes, Eski Komedi, greek, komedi, menandros, Plautus, terentius, tiyatro, Yeni Komedi, yunan.
Romalı perspektifi: cive Romano per orbem nemo vivit rectius: quippe malim unum Catonem quam trecentos Socratas.… twitter.com/i/web/status/1… 21 minutes ago
RT @visnekirmizisi: Cicero okumakta geç kalmamışımdır umarım... @jimithekewl @iskultur https://t.co/Ss19tszC2y 7 hours ago
Muazzam bir yaşam deneyimi olan Bernard Lewis'in tarihçilik anılarını anlatan Tarih Notları: Bir Orta Doğu Tarihçis… twitter.com/i/web/status/1… 21 hours ago
"Savaş diplomasi başarısızlığıdır." [John Dingell] 22 hours ago
Tarih kitaplarının haber kanallarından daha doğru haber verdiği bir dönemdeyiz. Daha fazla okumalıyız. 23 hours ago