Anahtar Kelimeler: Kadınlar, gebeliği önleyici yöntemler, tercih nedeni, Women, contraceptives methods, reasons for preferences
Türkiye'de de modern aile planlaması yöntemlerini kullanma oranı her geçen yıl artmakta, gebeliği önleyici geleneksel yöntemleri kullanma oranları ise azalmaktadır. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) 2003 sonuçlarına göre Türkiye'de 1549 yaş grubu kadınların % 42.5'i modern, %28.5'i geleneksel yöntem olmak üzere toplam %71.0'i herhangi bir gebeliği önleyici yöntem kullanmaktadır. TNSA (2003) sonuçlarına göre modern yöntemler arasında en yaygın olanların %20.2 kullanım oranıyla RİA ve %10.8 kullanım oranıyla kondom olduğu en yaygın geleneksel yöntemin ise %26.4 kullanım oranıyla geri çekme olduğu belirlenmiştir1. Çanakkale İl Sağlık Müdürlüğü İstatistik Şubesinden alınan 2003 yılına ait 15-49 yaş grubu aile planlaması yöntemlerini kullanma oranları RİA için %30.53, kondom için %20.32, oral kontraseptif için %5.97, tüpligasyon %4.71, vazektomi %0.11, deri altı implantı %0.04 ve etkisiz yöntemler için %37.52 olarak belirlenmiştir.
Kadınların aile planlaması yöntemlerini tercih ederken çeşitli faktörlerden etkilendikleri saptanmıştır. Yapılan bir çalışmada kadınların aile planlaması yöntemini tercih etme nedenleri arasında ilk sırada güvenilir olması (%25.7) yer almıştır. Bunun yanı sıra yöntemin yan etkisinin az olması (%11.8), ucuz olması (%6.4), kolay ulaşılabilir olması (%5.7) ve eşinin istiyor olması (%5.3) tercih nedenleri arasında yer almıştır2. Yapılan bir diğer çalışmada ise kadınların % 22.8'inin eşi istemediği için her hangi bir aile planlaması yöntemi kullanmadığı belirlenmiştir3. Van'da yapılan çalışmada kentte yaşayan kadınların %57.9'u ve köyde yaşayan kadınların %55.2'si aile büyükleri izin vermediği için aile planlaması yöntemi kullanmadıklarını ifade etmiştir. Yanı sıra aynı çalışmada kentte yaşayan kadınların %21'i köyde yaşayanların %30'u günah olduğu için aile planlaması yöntemi kullanmadıkları belirlenmiştir4.
Kadınların kullandıkları aile planlaması yöntemini neden tercih ettiklerinin belirlenmesinin, hizmetin planlanmasında sağlık çalışanlarına ışık tutması açısından önemli olduğu düşünülmektedir. Etkili yöntemi tercih etme nedenlerinin yaygınlaştırılması, etkin olmayan yöntemlerin tercih edilme nedenlerinin önüne geçilmesi için bu tanılamanın yapılmasının önemli olduğu düşünülmektedir. Toplumla ilk ve en yakın ilişkiyi kuran meslek grubu olarak tanımlanan halk sağlığı hemşireleri ve ebelerin hizmet verdikleri bireylere bu hizmeti etkili bir biçimde götürmelerinde bu çalışmanın sonuçlarının yararlı olacağı düşünülmektedir. Araştırma Çanakkale il merkezinde yaşayan 1549 yaş grubu kadınların aile planlaması yöntemlerini tercih etme nedenlerini saptamak amacıyla yapıldı.
Bu araştırma Çanakkale il merkezinde, Ekim 2005- Mayıs 2006 tarihleri arasında ve tanımlayıcı tipte yapıldı. Çalışmanın evrenini Çanakkale il merkezinde hizmet veren beş sağlık ocağına kayıtlı 1549 yaş aralığındaki 25.605 kadın oluşturdu. Evrenden örneklem seçiminde, evrenin biliniyor olduğu durumlarda kullanılan sıklık formülü (n=N. t2. pq/ y2. (N1) + t2. pq) kullanıldı ve örneklem 400 olarak belirlendi. Bu 400 kadın olasılıksız örneklem yöntemiyle toplam nüfus içerisinde sağlık ocaklarının nüfus oranları doğrultusunda belirlendi. Sağlık ocaklarına her hangi bir nedenle gelenler ile (çocuklarına aşı yaptırmak, muayene olmak vb) ev ortamında ulaşılan kadınlar arasından belirlendi. Bu kadınların yaklaşık %50'sine ev ortamında ulaşıldı. Ulaşılan kadınların tamamı çalışmaya katılmaya gönüllü oldular. Araştırmaya cinsel yaşamı aktif olan ve gebe olmayan kadınlar dahil edildi.
Araştırma verileri araştırmacılar tarafından hazırlanan soru formu ile toplandı. Soru formu kadınların tanıtıcı özelliklerini belirlemeye yönelik 9 kapalı uçlu soru ve aile planlaması yöntemlerini niçin tercih ettiklerini belirlemeye yönelik 4 açık uçlu sorudan oluştu. Soru formunda 9 kapalı 4 açık uçlu Soru formu uygulanmadan önce sahadan rastgele seçilen 15 kadına ön uygulama yapılarak soru formunun anlaşılabilirliği kontrol edildi ve gerekli düzeltmeler yapıldı. Ön uygulama yapılan 15 kadın araştırma kapsamı dışında bırakıldı. Soru formları okur-yazar olanların kendileri tarafından olmayanlara ise araştırmacılar tarafından okunarak dolduruldu. Her soru formu için yaklaşık 10 dakikalık süre verildi. Araştırmaya başlamadan önce ilgili kurumlardan izin alındı. Anketler uygulanmadan önce kadınlara çalışmanın amacı anlatılarak gönüllü olanlar ile çalışma yapıldı. Araştırmanın sonuçları Çanakkale il merkezinde yaşayan 15-49 yaş grubu aktif cinsel yaşama sahip olan kadınlara genellenebilir. Araştırmanın verileri bilgisayar ortamında verilerin yüzdelik dağılımları yapılarak değerlendirildi.
Araştırmaya katılan kadınların %95.3'ü evli, % 40.0'ı ilkokul mezunu, %66.5'i ev hanımı, % 86.5'i ise çocuk sahibi ve %89.8'i çekirdek ailede yaşamaktadır. Kadınların %89.0'u sağlık güvencesine sahip ve %56.0'sı maddi durumunu iyi olarak algılamaktadır (Tablo 1).
Büyütmek İçin Tıklayın Tablo 1: Kadınların Demografik Özelliklerinin Dağılımı
Kadınların %86.3'ünün herhangi bir aile planlaması yöntemini kullandıkları saptandı. Kadınların %32.8'i RİA, %24.1'i kondom, %20.6'sı geri çekme, %11.8'i hap ve %10.7'si diğer yöntemleri (takvim, deri altı implantları, vajinal duş, spermisid) kullandıkları belirlendi (Tablo 2, Şekil 1).
Büyütmek İçin Tıklayın Tablo 2: Kadınların Aile Planlaması Yöntem Kullanmalarına Göre Dağılımları
Büyütmek İçin Tıklayın Şekil 1: Kadınların Kullandıkları Aile Planlaması Yöntemlerinin Dağılımı
a RİA b Kondom c Hap d İmplant e Geri çekme
f Diğer geleneksel yöntemler (takvim, vajinal duş vd.)
Kadınların kullandıkları aile planlaması yöntemlerini tercih etme nedenleri tablo 1de gösterildi. RİA kullanan kadınların %60,6'sı bu yöntemi güvenilir, risksiz buldukları için, %29'8'i kullanımının kolay olduğu için ve %9.6'sı ise hiçbir problem yaşamadığı için bu yöntemi tercih ettikleri belirlendi (Tablo 3).
Büyütmek İçin Tıklayın Tablo 3: Kadınların kullandıkları aile planlaması yöntemlerini tercih etme nedenlerinin dağılımı
Aile planlaması yöntemi olarak eşi kondom kullanan kadınların %43.4'ü bu yöntemi güvenilir bulduğu için, % 30.1'i kullanımı rahat olduğu için, %16.9'u daha uygun bir yöntem olmadığı için ve % 9.6'sı ise eşi tercih ettiği için kondom kullanmaya devam ettikleri belirtti. Hap kullanan kadınların %36.6'sı güvenilir olduğu için, %34.1'i kullanımı rahat olduğu için, %24.4'ü doktor istemi ve %4.9'u eşi isteği için bu yöntemi kullanmaya devam ettiğini belirtti (Tablo 3).
Kadınların % 39.4'ü geri çekme yöntemini eşlerinin tercihi olduğunu için, %38.0'i güvenli buldukları için, %11.3'ü başka bir yöntemi bilmediği için, %5.6'sı ekonomik olduğu için ve %5.6'sı ise yeni düşük/doğum yaptığı için kullandıklarını ifade ettiler (Tablo 3).
Bu çalışmanın sonuçlarına göre kadınların %32.8'i RİA, %24.1'i kondom, %20.6'sı geri çekme, %11.8'i hap ve %10.7'si diğer yöntemler (takvim, deri altı implantları, vajinal duş, spermisid) olmak üzere toplamda %86.3'ü herhangi bir aile planlaması yöntemini kullanmaktadır. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) 2003 sonuçlarına göre Türkiye'de 1549 yaş grubu kadınların %71'i aile planlaması yöntemlerinde herhangi birini kullanmaktadır1.
Bizim çalışma sonucumuzda kadınların aile planlaması kullanma oranları TNSA sonuçlarına göre daha yüksektir. Bununla birlikte çalışmamızda yöntem kullananların yaklaşık 1/5'inin geri çekme yöntemi gibi etkisi sınırlı yöntemleri kullanması istenmedik bir sonuçtur. Konu ile ilgili yapılan çalışmaların sonuçları da çalışmamızla benzer doğrultudadır5-8. Hatta sağlık çalışanlarında yapılan iki farklı çalışma sonuçları da bu çalışmanın sonuçlarıyla benzer bulunmuştur9,10.
Bu çalışma bulgularına göre RİA kullanan kadınların % 60,6'sının, kondom kullanan kadınların %43.4'ünün ve hap kullanan kadınların % 36.6'sının güvenilir olduğu için bu yöntemleri kullandıkları belirlendi. Bununla birlikte eşi geri çekme yöntemini kullanan kadınların % 39.4'ü bu yöntemi eşinin tercihi olduğunu için kullandıklarını ifade ettiler. Yapılan bir çalışmada kadınların aile planlaması yöntemini tercih etme nedenleri arasında ilk sırada güvenilir olması (%25.7) yer almıştır. Bunun yanı sıra yöntemin yan etkisinin az olması (%11.8), ucuz olması (%6.4), kolay ulaşılabilir olması (%5.7) ve eşinin istiyor olması (%5.3) tercih nedenleri arasındadır (2). Van'da yapılan çalışmada yöntem kullanmayan kadınların kentte %57.9'u ve köyde %55.2'si aile büyükleri izin vermediği için kullanmadıklarını ifade etmiştir. Yanı sıra aynı çalışmada kentte yaşayan kadınların %21.0'i köyde yaşayanların %30.0'u günah olduğu için aile planlaması yöntemi kullanmadıkları belirlenmiştir4.
Konuyla ilgili yapılan bir diğer çalışmada da bizim sonucumuzla benzer olarak % 22.8'i eşi istemediği için aile planlaması yöntemlerini kullanmak istemedikleri belirlenmiştir3. Nijerya'da yapılan bir çalışmada kadınların yaygın olarak kullandıkları yöntemi güvenilir (%28.7) olduğu için tercih ettiği belirlenmiştir. Suni yöntemlerden hoşlanmama, kullanımın kolay olması, eşin kararı, komplikasyonlardan korkma, vücutta yabancı bir cisimden hoşlanmama gibi nedenlerde kullanılan yöntemin tercih nedenleri arasında yer almıştır11. Bizim ve konuyla ilgili olarak yapılan yurt içi ve yurt dışı çalışmaların sonuçları aile planlaması yöntemi tercihinde eşin kararının etkisini ortaya koymakta ve bu doğrultuda sağlık çalışanlarının duyarlı olması gerekmektedir. Bu çalışmada bir diğer dikkate alınması gereken sonuç Türkiye'nin en batısında bir il merkezinde yaşayan ve herhangi bir aile planlaması yöntemi kullanmayan kadınların %18.2'nin herhangi bir aile planlaması yöntemi bilmediği için yöntem kullanmamaları dikkat çekici bir bulgu olarak düşünülmektedir. Bu sonuç verilen aile planlaması hizmetlerinin tekrar gözden geçirilmesinin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Akın ve arkadaşları (2006) çalışmalarında erkeklerin aile planlaması hizmetlerine katılımının yeterli olmadığını saptamıştır12. Bir diğer çalışmada ise evli erkeklerin %21.5'inin herhangi bir aile planlama yöntemini bilmediği saptanmıştır13.
Kadınların kullandıkları aile planlaması yöntemini tercih etme nedenlerinin başında güvenilir olması gelmektedir. Ancak geri çekme yöntemini tercih etme nedeni olarak erkeğin isteğinin gösterilmesi ilgi çekicidir. Geri çekme yöntemi erkek merkezli bir yöntem olduğundan aile planlaması eğitimlerine erkeklerinde katılmalarının sağlanması gerekmektedir. Bu nedenle aile planlaması yöntem seçimine eşlerin birlikte karar vermesine yardımcı olacak bir yaklaşımla hizmetlerin gözden geçirilmesini düşünmekteyiz.
Sonuç olarak yarıya yakını lise ve üniversite mezunu olan çalışma grubundaki kadınların 1/5'i hala geri çekme yöntemini kullanmakta, 1/3' i eşi izin vermediği için her hangi bir aile planlaması yöntemi kullanmamaktadır. Ria, hap ve eşi kondom kullanan kadınlar bu yöntemleri yaygın olarak güvenilir buldukları için, geri çekme yöntemini kullanan kadınlar ise bu yöntemi eşi istediği için kullandığı saptandı. Bu sonuçlar doğrultusunda aile planlaması yöntemlerinin bütün kadınlara anlatılması, erkeklerin dahil edileceği eğitim programlarının hazırlanması, özellikle geri çekme yöntemini kullanan eşlere eğitim verilmesi önerilebilir.
1) Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2003. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü, 2004. Ankara, Türkiye.
2) Mayda AS, Arslan T, Bozkurt HB, Dedeli İ, Özkan MÖ. Düzce ili kalıcı konutlar bölgesinde 15-49 yaş arası kadınlarda yöntem kullanma oranları ve tercih nedenleri. Koruyucu Hekimlik Bülteni 2005; 4: 265-279.
3) Karadağ N, Aslantekin F. Balıkesir Merkez 2 no'lu sağlık ocağı bölgesindeki 15-49 yaş kadınlarda aile planlaması hizmetlerinin ve yöntemlerinin kullanırlığı. Hemşirelik Forumu. Ocak-Şubat 2005; 50-53.
4) Şahin HG, Şahin HA, Zeteroğlu Ş, Kolusarı A . Van ili yöresinde aile planlaması yöntemleri kullanmama nedenleri. T Klin. J Gynecol Obst. 2002; 12: 265-268.
5) Pasinlioğlu T, Bülbül F. Çiftlerin aile planlaması yöntemlerini bırakma nedenleri. Atatürk Üniv. HYO Derg. 2003; 6: 40-49.
6) Akdolun B, Demirkıran F (2005). Kadınların aile planlaması danışmanlığından memnun olma ve yönteme devam etme durumları. 3 Uluslararası-10.Ulusal hemşirelik Kongresi. 7-10 Eylül 2005, İzmir. Özet Kitabı. 2005: 59
7) Erten H, Yılmaz H, Soysal S. Isparta İli Karaağaç Sağlık Ocağına bağlı 15-49 yaş kadınların üreme sağlığı ile ilgili alışkanlıklarının sosyo-demografik özellikleri açısından değer-lendirilmesi. 3 Uluslararası10.Ulusal hemşirelik Kongresi. 7-10 Eylül 2005, İzmir. Özet Kitabı. Sayfa:134.
8) Yıldırım G, Turaçlar N, Bakır A, Özdemir L. Sivas ili Ana Çocuk Sağlığı Merkezine başvuran kadınların aile planlaması yöntem tercihleri ve etkileyen faktörler. Cumhuriyet Univ. Tıp Fak. Dergisi.2003; 25: 99-104.
9) Özkan S, Maral I, Bumin MA. Kadın sağlık personelinin kullandığı aile planlaması yöntemleri. Sağlık ve Toplum. 1998; 8: 14-17.
10) Asan Ç, Ateşçi Y, Gündüz İ, Gümüş B, Lekili M. Doğum kontrol yönteminde ürologların tercihi. Türk Üroloji dergisi 2004; 30: 103-105.
11) Adinma JI, Agbai AO, Nwosu BO. Contraceptive choices among Nigerian women attending an antenatal clinic. Adv Contracept. 1998 Jun; 14: 131-45.
12) Akın L, Özaydın N, Aslan D. Türkiye'deki evli erkeklerin aile planlaması yöntemlerini kullanmalarını etkileyen faktörler. Gülhane Tıp Dergisi. 2006; 48-63-69.
13) Şankazan Ş, Yıldırım A.Ankara Deliler köyündeki evli erkeklerin aile planlaması ile ilgili bilgi, tutum ve davranışları. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası. 55: 41-50.