Dünyamız/ Dünya Gezegeninde: "Canlılık ve Canlılar"/ Şifa Üreten: "Arı Toplumu"/ Bal Şifadır
Balın, fizyolojik özellikleri ve kullanımı konusunda, çok fazla literatür bulunmaktadır. Bal, doğal enerji kaynağıdır. Bu nedenle; çocuklar, yaşlılar, sporcular, hasta ve düşkünlerle birlikte, sağlıklı insanlar da balı, severek tüketmektedir.
Ünlü dağcı Sir Edraund Hillary, sportif verim gücünü, düzenli olarak bal tüketimi ile desteklemiştir. 1953 ilkbaharında Everest dağına ilk çıkışında, yanında 2,5 kg'lık bal götürmüştü. 1964 yılında Tokyo'da olimpik oyunlara katılan Alman takımı, düzenli olarak balla besleniyordu. Tıbbî danışman Prof. Nöcker, balı, sporcular için güç besini olarak tavsiye etmiştir.
Bal, kemiklerde, kalsiyumun, kemiğe bağlanmasını artırmaktadır. İştah artırmakta, enerji ve direnç kazandırmaktadır. Balın, besin değeri ve insana şifa olmasının yanısıra; olağanüstü bir özelliği de antimikrobiyal etkenliğidir. 1992'de yayımlanan "Bee World" dergisinde, balın, antimikrobiyal aktivitesi ile ilgili bir makalede; Kur'an'daki "bal insanlar için şifadır" ayeti verilmiş; doğa üstü olan bu gıdanın, insanlar için şifa olduğu kaydedilmiştir.
BAL: TARİHİ BİR ŞİFA VERİCİDİR
Bugün yara tedavisindeki önemi, daha yeni anlaşılmasına rağmen; ortaçağda, yara ve yanıkların bal ile tedavi edilmesi, kulak iltihabında; kulağa balın akıtılması, difteri vakalarında; çocukların ağız ve boğazlarına içten balın sürülmesi ilginçtir. Yine yakın zamanda uzmanların, öksürük için tavsiye ettiği balın, Nijerya yerlileri, tarafından öksürük kesici olarak kullanılageldiği bir gerçektir.
İnsana etki eden çoğu mikroorganizma, balda yaşamını sürdürememektedir. Bal, temas ettiği mikroorganizmaları öldürdüğü gibi, kendisinde de barındırmamaktadır. Postum'da, Mısır piramitlerinde, MÖ 6'da bulunan çömleklerdeki balların biraz katılaşmakla beraber; bozulmaması, balda mikroorganizmaların yaşayamadığının, tarihi bir kanıtıdır.
Tıbbi literatürde, İngiliz ve Amerikan hastanelerinde, birinci sınıf mikrop öldürücü olarak bal kullanılmaktadır. Almanya'da, yara ve soğuk algınlıklarından kaynaklanan hastalıklarda, bal kullanılmaktadır. Alman Dr. Zaiss, mikrop öldürücü olarak balı, tentürdiyota tercih ettiğini söylemektedir. Bal, yaraların ve enfeksiyonların tedavisinde 1981 yılında Dünya Sağlık Formu tarafından da önerilmiştir. "Pharmaceutical Journal"da (Eczacılık Dergisi, 1982), balın; apse, çıban, göz yangıları, ishal, üriner sistem enfeksiyonları, dizanteri etkeni, deri ve ağız içi enfeksiyonlarında, antimikrobiyal etkisi rapor edilmiştir.
Farklı bal tiplerinin, antimikrobiyal etkileri arasında da önemli farklar vardır. Bitki kaynakları farklı olan ballarda görülen asidik değişim, ozmolarite, H2O2 ve diğer bileşenlerde belli oranda farklılık olmaktadır. Lavanta, karahindiba, balçiği, ve kolza balları, yüksek antimikrobiyal aktiviteye sahipken; orman gülü, okaliptus ve portakal, nispeten düşük aktivite göstermektedir.
Tropikal ve yarı tropikal bölgelerde Meliponinae alt familyasına ait, Melipona ve Trigona cinsi iğnesiz balarılarının üretmiş oldukları balların da, iyileştirici özelliklere sahip oldukları tespit edilmiştir. Trigona spp. ait iğnesiz balarılarının üretmiş oldukları ballar, genellikle yüksek derecede iyileştirici ürünler olarak değerlendirilmektedir. Etiyopya'da, onlarca hastalığa karşı ilaç olarak kullanılmaktadır. Bu arıların balları; mide rahatsızlıklarının tedavisinde, bademcik iltihabında, öksürük, boğaz ağrısı, mide ve bağırsak ülserlerinde, üşütmede, ağız hastalıklarında, sümüksü yapılarda ve yara pansumanlarında, yaygın olarak kullanılmaktadır.
Bal, binlerce yıldır, bakteriyel enfeksiyonlara ve gastrointestinal hastalıklara karşı, tıbbi olarak kullanılmaktadır. Günümüzde ise bunun yerini antibiyotikler almıştır. Ancak antibiyotiklerin devamlı olarak kullanımı, bakterilerin antibiyotiklere karşı direnci geliştirmelerine sebep olmuştur. Ayrıca ciddi anlamda yan tesirleri söz konusudur. Antibiyotiklerin bu yan tesirleri yahut zararları, bazen yıllar sonra anlaşılabilmektedir.
Balın içindeki temel antibakteriyel etkinin, balda enzimatik reaksiyon sonucu ortaya çıkan hidrojen peroksite bağlı olduğu bulunmuştur. Glukoz oksidaz enzimi, arının hypopharyngeal bezi tarafından üretilir ve nektar içine salgılanır. Bu enzim, nektardan balın oluşumuna yardım etmektedir.
Hidrojen peroksit ve asidite, balın korunmasını sağlar. Bu da balın dayanıklılığını devam ettirmesine yardımcı olur. Üretilen hidrojen peroksit, balın olgunlaşması sırasındaki sterilize etkisini gösterir. Bal sulandırıldığında, hidrojen peroksit düzeyinde bir artış görülmektedir.
Balın; antimikrobiyal ve antioksidan aktiviteleri, yüksek viskozitesi, bağışıklık sistemini uyarması, anti-enflamatuar gibi olumlu etkileri vardır. Organizmaya dıştan uygulanıp; hava alması engellendiğinde; yara ve yanıkların iyileşmesini hızlandırmaktadır.
Antibiyotiklere karşı dirençli olduğu bilinen Staphylococcus aureus(MRSA) bakterisinin, bal içerisinde yıkımlandığı tespit edilmiştir. Yapısının % 80'ini fruktoz ve glikozun oluşturduğu balların, 21 çeşit bakteriye ve özellikle Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Klebsiella pneumoniae ve Pseudomonas aeruginosa'ya karşı inhibe edici etkisi bulunuyor. Glukoz ve fruktoz oranının, % 40'a kadar düşürülmesi ile Gram pozitif ve Gram negatif birçok bakteriye (Escherichia coli, Salmonella gibi), inhibe edici etkisinin devam ettiği ortaya konulmuştur.
Bir diğer çalışma da, balın 7 tip mikroorganizma üzerine katalaz enzimi ile birlikte etkileri araştırılmış. Sonuçta balın, bu bakterilerin gelişmesini yavaşlattığı; özellikle Bacillus cereus'un üremesini tamamen durdurduğu ve bazılarının üremesini % 25 oranında engellediği tespit edilmiştir. Weston ve arkadaşlarının yaptıkları çalışma da, balın antimikrobiyal etkisini; yapısında bulunan benzoik asit, sinamik asit ve flavonoidlerle sağladığı bu kimyasal bileşenlerin, antibiyotik etkisine sahip olduğu tespit edilmiştir.
Balın bir diğer özelliği de antioksidan etkisidir. Bu etki sayesinde insanları, oksidatif olaylar sonucunda ortaya çıkan bir takım rahatsızlıklara; özellikle kansere, kardiyovasküler kollapsa ve şeker hastalığına karşı koruduğu bildirilmektedir. Balın antioksidan etkisi, yapısında bulundurduğu tokoferol, askorbik asit, flavonoidler ve diğer fenolik– enzim bileşenleriyle(glukoz oksidaz, katalaz, peroksidaz) sağlanmaktadır.
Bir diğer çalışma da, balın hekimlikte mide mukozasını zararlı etkilere karşı korumak ve oksidasyona engel
olmak için kullanılan sucralfat ve allopurinol ile aynı etkiye sahip olduğu bildirilmiştir.
Öksürüğü sakinleştiren ve enerji veren bal şerbeti.
Yapılan çalışmalarda balın, özellikle periodontal hastalıklara, ağız ülserlerine ve diğer birçok ağız problemlerine iyi geldiği tespit edilmiştir. Amerikan Dental Araştırmalar Birliği tarafından Chicago'da (Illinois) düzenlenen "Oral Sağlık İçin
Yararlı Yiyecekler" konulu sempozyumda; balın, diş çürümesini önlediği açıklanmıştır. 20 yıl bal üzerinde araştırma yapan, Yeni Zelenda Waikata Üniversitesi Bal Araştırma Ünitesinde çalışan, Biyokimya Prof. Dr. Peter Molan; diş çürüğünden sorumlu bakterilerden; Streptococcus mitis, Streptococcus sabrinus ve Lactobacillus casii'nin ürettikleri asit miktarını, balın önemli ölçüde azalttığını belirtmiştir.
A. Alcaraz ve J. Kelly çalışmalarında; bacaklarda mikrobiyal enfeksiyon sonucu meydana gelen ülserlere karşı balın etkili olduğunu tespit etmiştir. Etki mekanizmasının, balın, bakterilerin ortamda üreme ve gelişmesini engellemesi ile gerçekleştirdiğini bildirmiştir.
KANSER VE TÜMÖR HÜCRELERİNE ETKİSİ
Balın yapısında bulunan 5-floracil ve siklofosfamid'in, laboratuvar farelerinin beyin tümör hücrelerine antimetastazik etkisi saptanmıştır. Bir çalışmada, kekik balının, maymun böbrek hücrelerinden izole edilen Rubella virus üzerine etkisi ve gelişme gösteren tümörler üzerine topikal olarak uygulandığında, tümörün gelişmesini yavaşlattığı tespit edilmiştir.
İstanbul Üniversitesi'nden Dr. İsmail Hamzaoğlu ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada, deney farelerinde oluşturulan yaralara, tümör implantasyonları yapıldıktan sonra, tümördeki gelişme incelenip, gelişme gösteren tümörlerin üzerine sürülen balın, tümör gelişimine karşı yavaşlatıcı etki gösterdiği görülmüştür. Ayrıca balın, sahip olduğu antimutajenik etki sayesinde, Trp-p-1 karsinojenik hücrelerin gelişmesine engel olup, yavaşlattığı bildirilmiştir. Yapılan bir diğer çalışmada, balın, hazırlanan % 6-122'lik solüsyonlar halinde, hastalıklı doku içerisine veya oral olarak uygulanmasının, idrar kesesi kanserine karşı olumlu etkileri; özellikle T-24, MBT-2, RT- 4, 253-J tümör hücrelerinin büyümesini yavaşlattığı bildirilmiştir.
Mikrobiyoloji alanında çalışmalar, çeşitli balların anti bakteriyel tedavi etkinliğinde, 100 kattan daha fazla fark olduğunu göstermektedir. Balın iltihaplanmaya karşı etkisi, yeni kılcal damarların gelişimine katkısı ve yaraların kapanmasını sağlayan özel taneciklerin, doku ve epitelyum hücre oluşturması üzerindeki etkisi, klinik ve histoloji alanındaki çalışmalarda gözlenmiştir. Bu etkileri yapan bileşenler tam olarak tespit edilemedi ancak iltihaplanmaya karşı olan etkisinin, içindeki antioksidan maddelerin seviyesinden kaynaklandığı varsayılıyor.
Bunların yanı sıra, bir yaraya bandajla bal uygulandığında, bandaj sökülürken kirlerin de bandajla birlikte çıktığı, dolayısıyla yaranın temizlendiği belirtilmektedir. Enfeksiyonlu yaralar, özellikle anaerobik bakteriler nedeniyle kötü kokabilmektedirler. Böyle durumlarda balın koku giderici özelliğinden yararlanılmaktadır. Yapılan laboratuvar araştırmaları, balın, Escherichia coli, Staphylococcus aureus ve Salmonella enterica, Ser. typhimurium gibi yaralarda bulunan bakterilere karşı etkili olduğunu göstermiştir.
Yanıklarda ve enfeksiyonlu yaralarda bal kullanılması, yaraların temiz ve steril hale gelmesini sağlayarak; yaraların daha çabuk kapanmasına sebep olmaktadır. Yaraların balla temizlenmesi, aynı zamanda yara içinin daha net görülmesini ve ameliyat, dikiş vb. tıbbi müdahale durumunda kolaylık sağlamaktadır.
Yaralar, bal uygulayarak tedavi edildiğinde, ölü hücreler kolayca yaradan ayrılmaktadır. Ayrıca yanıklarda oluşan ve kuru olmayan kabuklara da, bal sürülebilmektedir.
BALLA YARA VE YANIK TEDAVİSİNDE: BAZI DENEYSEL ARAŞTIRMALAR
8) Malaya Üniversitesi Tıp Fakültesi Moleküler Tıp Bölümü öğretim Üyesi Prof. Dr. Yusoff, balın, antibakteriyel özelliği ve yara tedavisinde kullanımıyla ilgili yaptığı klinik gözlemlerden ve hayvan deneylerinden olumlu sonuçlar aldıklarını söyledi. Özellikle kapanması zor, enfeksiyon kapmış yatak yaralarına uyguladıkları bal tedavisinde, %100 başarı sağladıklarını belirten Prof. Dr. Yusoff, "Balın her türlü yaraya ve yanıklara iyi geldiğini gözlemledik" dedi.
Balın içinde doğal olarak bulunan hidrojen peroksidin, bakteri oluşumunu engellediğini ve mevcut bakterileri de öldürdüğünü ifade eden Prof. Dr. Yusoff; balın yara üzerinde durdukça salgıladığı enzimlerin de yaranın iyileşmesini sağladığını kaydetti. Bunun için mutlaka hakiki balın kullanılması gerektiğinin altını çizen Prof. Dr. Yusoff, sterilize edilen balın yaraya uygulandığını söyledi.
Balın, hastane enfeksiyonları ve antibiyotiklere karşı dirençli bakteriler üzerinde de etkili olduğunu gördüklerini söyleyen Prof. Dr.Yusoff; uzun süre yarası kapanmayan ve ölümün eşiğine gelmiş hastalara uyguladıkları bal tedavisi ile şaşırtıcı sonuçlar aldıklarını bildirdi. Prof. Dr. Yusoff, sırtında yara açtıkları 3 deney faresini, 3 hafta boyunca gözlemlediklerini, 3. hafta sonunda klinik tedavisi yapılan deney faresinin sırtındaki yaranın kapanmadığını söylüyor. Sadece sırtına bal sürülen farenin yarasının biraz kapandığını, ancak, hem ağızdan bal verilen hem de sırtına bal sürülen farenin yarasının ise diğerlerine göre ciddi oranda kapandığını söyledi.
Prof. Dr. Yusoff, Balın içindeki minerallerin, vitaminlerin, glikozun ve az miktarda bulunan bileşenlerin, yeni hücre oluşumunu desteklediğini kaydediyor.
Antibiyotik ve pahalı pansumanlarla karşılaştırıldığında; iyileşme süresini kısaltarak tedavi maliyetini düşürmesi avantajdır. Ayrıca enfeksiyon azaltarak; kolay ve ağrısız uygulanır olması, balın yara tedavisinda ilk seçenek olmasını sağlamaktadır. Sonuç olarak, bütün toplumlarda, bal,kolay bulunabilir bir besin maddesi olması sebebiyle, tercihe şayandır.
Baldaki şekerler, diğer şekerler gibi değildir. Bal şekeri, doğrudan organ ve sistemler içerisine girerek, hazır enerji olarak kullanılırlar. Aşırı alındıklarında dahi, tamamı yakıldığından; sakarozda olduğu gibi böbrekler üzerinde olumsuz etkileri olmaz.
Bal, bir doğal enerji kaynağıdır. Bu nedenle 1 yaşından büyük bebekler, yaşlılar, sporcular, hasta ve düşkünlerle birlikte normal sağlıklı insanlar tarafından da severek tüketilmektedir. Bal, iştah artırmakta, enerji sağlamakta ve hastalıklara direnç kazandırmaktadır.
ABD'nin Memphis Üniversitesi'nde, besin kaynaklarının sporcular üzerindeki etkilerini araştıran bilimadamları, balın sporcular için en önemli karbonhidrat kaynağı olduğunu kanıtladı. Spor yapmadan önce, bal yiyen sporcularda, gücün arttığı ve kasların çalışmasının daha iyi olduğu belirlenirken; araştırmada ayrıca, balın sporcuların kan şekerini düzenleyici etkiye sahip tek besin kaynağı olduğu da ortaya çıktı.
Çam balı, çam özsuyundan bala geçen etkili maddeler sebebi ile akciğer ve karaciğer hastalıklarından koruyucu, nefes açıcı bir etkiye sahiptir. Solunum yolları enfeksiyonlarında kullanılmaktadır. Bronşlarda ve üst solunum yollarında antiseptik ve sinirsel depresyonlarda fizyolojik etkisi, araştırmacılar tarafından belirtilmiştir. Sarılık ve diğer karaciğer hastalıklarından korunmada çok önemlidir. Hazmı kolaydır ve uyumaya yardımcı olur.
2) Dr. Ali Korkmaz, Bal, Tarım ve Köy işleri Bakanlığı, Samsun Tarım İl Müdürlüğü, Çiftçi Eğitimi ve Yayım Şubesi Yayınları.2006.
3) Franz Lampeıtl, Arıcılık, Editör. Prof. Dr. Türker Savaş, Bilge Yy, İst. 2007.
4) Neşe ÖZMEN, Emine Alkın, "Balın Antimikrobiyel Özellikleri ve İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri", Uludağ Arıcılık Dergisi-Kasım 2006.
5) Dr. Ülkü Yapucu Güneş, "Balın Yara Bakımında Etkinliği", C.Ü. Hemşirelik Y.O. Dergisi, 9 Şubat 2006.
6) Barış Sönmez, "Balın İnsan Sağlığındaki Yeri ve Önemi", Uludağ Arıcılık Dergisi, Ağustos, 2004.
7) Yard. Doç. Dr. Nureddin Çelimli, "Kedi ve Köpeklerde Yara Sağıltımında Bal Kullanılması", (Uludağ Üniversitesi Veteriner-Fakültesi), Veteriner Cerrahi Dergisi, 2005.
8) Waikato University/bio.waikato.ac.nz/honey, "Antimicrobial Properties of Honey (Osmotic Effect)", çev. A. Furkan Kargıoğlu.
9) Waikato University /bio.waikato.ac.nz/honey, "Antimicrobial Properties of Honey (Acidity, Hydrogen Peroxide)", çev. A. Furkan Kargıoğlu.
10) Waikato University /bio.waikato.ac.nz/honey, "Selection of Honey for Use on Wounds", çev. A. Furkan Kargıoğlu.
11) M.Turan Akay, "Doğanın Harika Maddesi: Bal", Bilim ve Teknik, Mayıs, 1984.