Gazel Nedir? Özellikleri ve Örnekleri | Bilgimanya
Gazel, beyit denen ikili dizelerden oluşur. Gazeller genellikle 5-7-9 beyitten oluşurlar, ama 3 ve 15 beyitten oluşan gazellere de rastlanır. 15 beyitten fazla olan gazellere “müyezzel gazel” ya da “mutavvel gazel” adı verilir. Aruz ölçüsünün hemen hemen her kalıbı kullanılabilir. Gazelin uyak örgüsü, aa / ba / ca / da / ea … biçimindedir. İlk beyte “matla” (doğuş yeri), ikinci beyte “hüsn-i matla”, son beyte ise “makta” (bitiş yeri), sondan bir önceki beyte “hüsn-i makta”, en güzel beyte “beyt-ül-gazel” veya “şah-beyit” adı verilir. Matla beytindeki dizelerden birinin makta beytinde kullanılmasına “redd-i matla” denir. Son beyte de “taç beyit” denir ve ozanın adı ya da mahlâsı (takma adı) geçer.
Gazelde anlam genellikle beyitte tamamlanır, ama bazı gazellerde, konu birliği gözetilmiştir. Bu tür gazellere “yek-ahenk” adı verilir. Konu birliğinin yanı sıra her beyti “beyt-ül-gazel” değerinde olan gazellere de “yek-avaz” denir. Mesnevi ve kasidenin içine sıkıştırılan gazele “tegazzül” adı verilir. Divan’larda gazeller sayıca çoğunluktadır; uyağının son harfinin Arap alfabesindeki yerine göre sıralanır.
İlk gazelin 530’da vefat eden Arap şair İmruü’l-Kays tarafından yazıldığı söylenir. Arapların İslama geçişi sonrasında gazelin konu edindiği içerikler pek hoş karşılanmadı. İran edebiyatında işlenmeye başlanan gazeller şairler ve okuyucular arasında çok sevildi ve başarılı örneklerin ortaya çıkmasını sağladı. İran edebiyatında özellikle Sadi ve Hafız gibi ünlü ozanlarca yaygınlaştırılmıştır. Gazel türü, Türk edebiyatına İran yoluyla girmiştir. Bu alanda ün yapan ozanlar arasında Seyyid Nesimi, Ahmet Paşa, Necati, Zati, Fuzuli, Baki, Ruhi Şeyhülislâm Yahya, Nef’i, Nedim, Şeyh Galip gibi isimler özellikle anılır.
Gazelde genellikle konu aşk ve şarap üzerinedir. Bazen öğretici ve felsefi konuları da içerir.
5-7-9-11-13-15 beyitten oluşur.
Kafiye örgüsü, aa / ba / ca / da / ea … biçimindedir.
Aruz vezniyle yazılır.
Gazelin ilk beytine “matla” (doğuş yeri) denir.
Gazelin ikinci beytine “hüsn-i matla” denir. Bu beyit ilk beyitten daha güzel olmalıdır.
Gazelin son beytine “makta” (bitiş yeri) denir.
Sondan bir önceki beytine “hüsn-i makta” denir.
Şairin isminin veya takma adının geçtiği beyte “taç beyit” denir.
Gazelin en güzel beytine “beyt-ül-gazel” veya “şah-beyit” denir.
Matla beytinde kullanılan dizelerden birinin makta beytinde kullanılmasına “redd-i matla” denir.
Gazelde genellikle anlam bütünlüğü bulunmaz, anlam beyitte tamamlanır.
Bazı gazellerin tüm beyitlerinde konu birliği görülebilir. Bu tür gazellere de “yek-ahenk” denir.
Her beyti “beyt-ül-gazel” değerinde olan gazellere de “yek-avaz” denir.
Mesnevi ve kasidenin içine sıkıştırılan gazele “tegazzül” denir.
Gazel uyağının son harfi Arap alfabesindeki yerine göre sıralanır.
Gazel örneği 1
Cefâ vü cevr ile mu’ tâdım anlarsız n’ olur hâlim
Gazel Örneği 2
Gam degül zîrâ yetersin dost ancak sen mana
Işka saldum men meni pend almayup bir dostdan
Hîç düşmen eylemez anı ki itdüm men mana
Cân ü ten oldukça menden derd ü dâğ eksük degül
Çıhsa cân hâk olsa ten ni cân gerek ni ten mana
Zulmeti hecr itdi çoh târîk işi rûşen mana
Dûd ü ahkerdür mana serv ile gül ey bâğbân
N’eylerem men gülşeni gülşen sana külhan mana
Gamze tîğin çekdi ol mâh olma gâfil ey gönül
Kim mukarrerdür bu gün ölmek sana şîven mana
Ey Fuzûlî çıhsa cân çıhman tarîk-i ışkdan
Reh-güzâr-ı ehl-i ışk üzre kılun medfen mana
Gazel örneği 3
Allah’adur tevekülümüz i’timadumuz
Hakk’un kemali lütfunadır istinadumuz
Gazel örneği 4
Olmayâ devlet cihânde bir nefes sıhhat gibi
Saltanât dediklerî ancak cihân gavgâsıdır
Olmayâ baht ü saâdet dünyede vahdet gibi
Ko bu ayş ü işretî çünkî fenâdır âkıbet
Yâr-i bâkî ister îsen olmayâ tâat gibi
Olsa kumlar sâyısıncâ ömrüne hadd ü adet
Gelmeye bû şîşe-i çarh içre bir sâat gibi
Olmayâ vahdet makâmı kûşe-i uzlet gibi
Gazel Örneği 5
Gazel Örneği 6
Dâmen-i ülfeti çâk oldu girîbânı bile
Gazel Örneği 7
Uslanmadı gitdi gör o dîvâne disünler
Dil hânesini yık koma taş üstüne bir taş
Sen yap anı iller ana vîrâne disünler
Gönlünde senin gayr ü sivâ sureti n’eyler
Lâyık mı bu kim Kâ’be’ye büt-hâne disünler
Yahya’nın olup sözleri hep sırr-ı mahabbet
Yârân işidüb söyleme yabane disünler
Kaside Örnekleri Özellikleri ve Bölümleri
6 Şubat 2015, 3:39 pm | Tags: edebiyat gazel, gazel ne demek, gazel nedir, gazel nedir kısaca, gazel örnekleri, gazel örnekleri ve açıklamaları, gazel özellikleri, gazel özellikleri maddeler halinde | Category: Edebiyat, Nedir | tolga | Güncelleme:12 Kasım 2015
« Bumerang Nedir?
Turgor Basıncı Nedir? »