Download "T.C. HARRAN ÜNĠVERSĠTESĠ ĠLAHĠYAT FAKÜLTESĠ I. ULUSLARARASI KATILIMLI BĠLĠM DĠN VE FELSEFE TARĠHĠNDE HARRAN OKULU SEMPOZYUMU."
1 T.C. HARRAN ÜNĠVERSĠTESĠ ĠLAHĠYAT FAKÜLTESĠ I. ULUSLARARASI KATILIMLI BĠLĠM DĠN VE FELSEFE TARĠHĠNDE HARRAN OKULU SEMPOZYUMU Nisan 2006 II. CĠLT Editör Prof. Dr. Ali BAKKAL ġanliurfa 2006
2 I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu ArĢ. Gör. Dr. Kadir PAKSOY ISBN: Dizgi ve Ġç Sayfa Tasarım Kapak Tasarım ArĢ. Gör. Dr. Hüseyin KURT Öğr. Gör. Haldun ÖZBUDUN Baskı Yeri ve Yılı ġelale Matbaası Haziran Konya Bu kitap internet sitemizde de elektronik ortamda yayımlanmıģtır. Ġnternet adresi: e-posta: Adres: Harran Üniversitesi Ġlahiyat Fakültesi Mardin Yolu 20. Km. Osmanbey Kampusü / ġanliurfa Tlf: Faks: Bu kitapta yer alan bildirilerin ilmi ve hukuki sorumlulukları yazarlarına aittir. Bu kitap, TÜBĠTAK ve Türkiye Diyanet Vakfı nın katkılarıyla basılmıģtır.
3 I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu 355 MU TEZĠLE KELAMCILARININ DĠN DĠLĠ ANLAYIġLARINA HARRAN OKULU NUN KATKISI Hülya ALTUNYA The Influence Of Harran School On The Formatıon Of Relıgıous Language Of Mutazılıtes Abstract Translations of classical Greek philosophical texts by Harran School shaped the world of thought and language of Mutazilites to a great degree. This paper will ask the following question: what are the basic characteristics of philosophy of language (and religious language) which was developed by Harranite philosophers on the basis of classical Greek thought and Sabian belief? Moreover it will search for the question how far Mutazila theologians were influenced by this philosophy of religious language in projecting their own theological system. Even if Mutazilites were influenced by Harran school they were critical of it in determining the meaning of theological concepts. H arran Okulu, Ġslâm düģüncesinin felsefî alt yapısının kurulması ve geliģmesi safhalarına, Antik Yunan felsefe eserlerini Arapçaya çevirerek ve buradaki ilim adamlarının ve filozofların hilafetin merkezi Bağdat a bilimsel ve felsefi düģünceyi taģıması ile katkıda bulunmuģtur. Bu okulun felsefi ve dini düģüncelerinin Müslümanlar üzerinde bıraktığı etki; iki Ģekilde kendini gösterdi. Ġlki; Neo-Platonist (Yeni Eflatuncu) felsefi düģüncenin ve aynı bakıģ açısıyla yorumlanan Aristotelesçi felsefenin, Ġslâm din anlayıģının aklî savunmasını üstlenen Mu tezile Kelâmcılarında bulduğu yankıdır. Diğeri ise Ġslâm Felsefesinin en güçlü ekolü; MeĢĢailerin ortaya çıkıģındaki kurucu etkidir. Harran Okulu, Ġslâm Kelâmına ve Felsefesine hem düģünsel hem de dilsel alanda felsefi ve gnostik nitelikli pencere açarak, Ġslâm düģünce geleneğine hareketlilik getirdi. Antik Yunan felsefi söyleminin baskın olduğu bu hareketlilik, ilk dönemlerden itibaren artarak Mu tezile Kelâmcılarının düģünce ve dil dünyalarının Ģekillenmesini sağladı. Kur ân ın teolojik söylemi içinde düģünerek söz söyleyen Mu tezilîler, bu defa felsefî perspektifle Tanrı hakkında konuģmaya baģladılar. Burada her ne kadar Mu tezile nin amacı; Kur an da anlatılan Ar. Gör. SDÜ. Ġlahiyat Fak.,
4 356 I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu Tanrı yı, diğer din mensuplarından gelen eleģtirilere karģı onların düģünce mantığı ve diliyle savunmak olsa da, kendisini felsefî alanda konumlandırmıģ olması, onları, düģünce ve dil formatlarını değiģtirme sonucuna götürdü. Daha açık ifade edilecek olursa; Mu tezile, Harran Okulu nun felsefi sorularını cevaplayabilmek maksadıyla felsefenin söylemini kullanmıģ ve böylece ilahi vahyi felsefi yorumların ıģığında anlamaya ve anlamlandırmaya çalıģarak özgün bir din dilinin kurulmasını sağlamıģtır. Pragmatik amaçların gereği ortaya çıkan bu din dilinde, Harran Okulu nun felsefi ve dini yapısının, sorgulamalarının ve din dilinin etkisi nasıl olmuģtur? Onlar hangi felsefi ve dini düģüncelere bağlı olarak kendi söylemlerini oluģturmuģlardır? Burada öncelikle araģtırılacak sorular, Harran Okulu nun felsefî ve dinî kimliğidir. Daha sonra ise bu kimliğin Mu tezile üzerindeki etkisi tartıģılacaktır. Neo-Platonist (Yeni Eflatuncu) ve Pisagorcu felsefelerin rağbet gördüğü Harran Okulu nda, M.Ö. III. yüzyıldan itibaren bölge halkının dini inançlarına; Sabiliğin karıģması ile bir çeģit Sabii-Helenistik düģüncesi oluģtu. 1 Sümer-Asur astrolojisinin yanı sıra Yunan tıp, matematik ve felsefesi ile ilgilenen bu ilim adamları, Antakya Okulu nun kapatılması ve oradakilerin Harran a gelmesi ile birlikte güçlü bir okulun kurulmasını sağladılar. Müslümanların bu bölgeyi fethinden sonra ise felsefe, tıp ve diğer ilim dallarındaki eserler, hızla Arapçaya çevrilerek Beytü l-hikme vasıtasıyla felsefî ve ilmî sahalarda geliģmeler baģlatıldı. Bu dönemde Harran Sabiileri tarafından, Aristo nun Fizik Üzerine isimli eserinin Ģerhi, I. Analitiklerin telhîsi, Hermeneutica nın telhîsi, Organon ve Platon un Cumhuriyet i gibi eserler Arapçaya çevrildi. 2 Harran Okulu ndaki çeviri faaliyetinde, Sabiilerin dini inançları ile benzerlik arzeden Platoncu ve Neo-Platoncu felsefe eserlerine daha fazla önem verilirken, Aristoteles in ise mantık, hitabet ve Ģiir kitapları tercih ediliyordu. 3 Klasik Ġslâm kaynaklarında Sabiilerin dini inançları hakkında birbirinden farklı ve çeliģkili bilgiler bulunmakta ve onların hanif olup olmadıklarına dair tartıģmalar yapılmaktadır. Ġlk dönem Ġslâm kaynaklarına göre Harranlı Sabiiler, Sâni i ve Mâbûd olarak adlandırdıkları zat, asıl ve ezelilik bakımından tek olan bir ilahın varlığını kabul etmektedirler. Aynı zamanda bu Sabiilere göre, Tanrı ile insanlar arasında aracılık edecek Ruhaniler denilen varlıklar bulunmakta ve bu durum Tanrı nın tekliğine zarar vermemektedir. 4 Âlemin Sâni i ve Fâtırı olan Tanrı, sonradan olan varlıkların sıfatlarından münezzeh, hikmet sahibi ve kutsal bir varlıktır. Tanrı nın akılla bilinememesi ve hiçbir sıfatla nitelenememesi yüzünden, O na yakınlaģmak için aracı varlıklara ihtiyaç duyulmaktadır. Tanrı ile evren arasındaki iletiģimi sağlayan Ruhani varlıklar, cevher, fiil ve hal bakımından 1 De Lacy O leary, Ġslâm DüĢüncesi ve Tarihteki Yeri, çev. Hüseyin Yurdaydın ve YaĢar Kutluay, AÜĠFY, II. B., Ankara, 1971, s Kazım Sarıkavak, DüĢünce Tarihinde Urfa ve Harran, TDV Yay, Ankara, 1997, s Y. Kumeyr, Ġslam Felsefesinin Kaynakları, çev. Fahrettin Olguner, Dergah Yay., II. B., Ġstanbul, 1992, s Ebü'l-Feth Taceddin Muhammed b. Abdülkerim ġehristani, el-milel ve n-nihal, c. 2, tah. Muhammed Seyyid Kilani, Daru s-saabe, Beyrut, 1986, s. 6, Ali Sami en-neģģar, Ġslâm da Felsefi DüĢüncenin DoğuĢu I, çev. Osman Tunç, Ġnsan Yay., Ġstanbul, 1999, s. 293.
5 I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu 357 kutsanmıģ ve arınmıģtırlar. Ruhaniler denilen mukaddes varlıkların cevherleri cismani maddelerden beri, mekanın hareketinden ve zamanın değiģmesinden münezzehtirler. Onlar Tanrı yı takdis ve tesbih etmek üzere yaratılmıģ temiz varlıklar olmaları hasebiyle Tanrı nın emirlerine asi olmazlar. Ayrıca insanlar ihtiyaçlarını ve isteklerini Tanrı ya ruhani varlıklar vasıtasıyla iletirler. Ruhanilerin, Tanrı katında insanlar için Ģefaatçi olmak gibi bir baģka görevleri de vardır. Ruhani varlıklara yakınlaģmak ise insanın nefsini Ģehevi ve gadabi güçlerin etkisinden kurtarması ve ahlâkını güzelleģtirmesi ile mümkün olmaktadır. Ayrıca riyazat ve çeģitli ibadetler yapılarak, kendilerine vahy geldiğini söyleyen insanlarla aynı konuma gelme imkanı da vardır. Sabiiler, peygamberlerin kendileri gibi yiyip-içen insanlar olduklarını, madde ve suret açısından ise yine insanlarla aynı olmaları hasebiyle, onlara itaat etmeyi gerektirecek bir neden göremediklerini iddia etmektedirler. Bu yüzden beģer olan peygamberleri değil, ruhanileri aracı saymaktadırlar. Ruhanilerin fiillerine gelince; iģlerin yaratılması (ihtira ve icad), düzenlenmesi, halden hale konulması ve mahlûkatın ilk baģlangıcında kemâle yönlendirilmesi hususlarında vasıtadırlar. 1 Harranilerin metafizik görüģleri ile Antik Yunan filozoflarının doktrinleri arasında açık bir benzerlik vardır. 2 Örneğin, Ortaçağ da yaģayan Harran Sabiileri nin Tanrı sı, Plotinus un Mutlak Bir adını verdiği akılla bilinemeyen ve iletiģim objesi olmayan aģkın Tanrı sına benzemektedir. Plotinus, Mutlak Bir i Ģöyle tanımlamaktadır: Onun için Bir gerçekte sözle anlatılamaz; hakkında ne söylerseniz söyleyin herhangi bir Ģey olduğunu söyleyeceksiniz. Oysa her Ģeyin ötesinde olan Ģeyin, ulu Zekâ nın ötesinde olan Ģeyin, her Ģeyde bulunan gerçekliğin ötesinde olan Ģeyin adı yoktur; çünkü (olsaydı ç.n.) bu ad ondan baģka bir Ģey olacaktı; o, bütün Ģeyler arasında herhangi bir Ģey değildir ve onun hiç adı yoktur; çünkü bir süjeden bahseder gibi onun hakkında hiçbir Ģey söylenilmez. 3 Harran Sabiileri de, Tanrı nın gerçekte adlandırılamayacağını ancak mecazi olarak Ġslâm dakine benzer Ģekilde Esma-i Hüsna dedikleri adların Tanrı ya verilebileceği görüģündedirler. 4 Diğer taraftan Sabiiler, Tanrı nın birliğini ifade ederken tüm çirkin ve olumsuz (selbî) sıfatları O ndan münezzeh kılmakta ve böylece tenzihi din dilini 5 kullanmaktadırlar. Tanrı görmez, zulmetmez, mal ve mülk edinmez gibi ifadelerle, O nun ne olmadığını açıklayan bu tenzihi dil, gerçekte insanın düģünce ve dil dünyasının dıģındaki bir varlığa iģaret etmektedir. Tenzihi din dilinin özelliği, Tanrı hakkında yapılacak her türlü konuģmanın eksik kalacağını ve insanın ne kadar yücelikleri, ululukları Tanrı ya atfetse bile dilin yetersiz kalacağını göstermesidir. 1 ġehristani, el-milel ven Nihal, c. 2, s ġinasi Gündüz, The Origins and Early History of The Mandaeans and Their Relation to The Sabians of The Qur an and to The Harranians, (Doktora Tezi), The Department of Misle Eastern Studies, 1991, s Plotinus, Enneadlar Seçmeler, çev. Zeki Özcan, Asa Yay., Bursa, 1996, s Ali Sami en-neģģar, Ġslâm da Felsefi DüĢüncenin DoğuĢu I, s Günümüzde tenzihi din diline, negative theology denilmektedir.
6 358 I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu Tanrı nın kendisiyle özdeģ varlık olarak her Ģeyin üstünde olması, O nun adlarla sınırlandırılmasına izin vermemektedir. Bu yüzden ancak O nun ne olmadığını söyleyerek hakkında konuģmak mümkün olacaktır. 1 Dolayısıyla Harran Sabiileri de, Plotinus gibi Tanrı hakkında ancak tenzihi din dili ile konuģmayı tercih etmektedirler. Mu tezililer, Yuhanna bin Haylan ve Sabit bin Kurra gibi Harran Okulu ilim adamlarının, Harran daki felsefî ve ilmî düģünceyi, hilâfetin merkezi olan Bağdat a taģıması ile bu din dilinden haberdar oldular. Bu dönemde Mu tezilî kelamcılar, Yunan ve Sabii kaynaklı eserlere her ne kadar apolojik amaçlarla rağbet etmiģler ve felsefeyi araç ve vasıta olarak görmüģlerse de, felsefenin kullandığı terminoloji ve düģünce formatını kullanmakla felsefi bir din dilinin temelini attılar. Mu tezile nin Kur an ın söylemini, felsefi soru modelleri ya da kavramsal çerçeve içinde anlayıp yorumlaması, zaten soyut olan Tanrı tasavvurunun metafizik kavramlarla daha da soyutlaģtırıldığı bir din dilinin geliģtirilmesine neden oldu. Daha açık ifade edilecek olursa Mu tezile Kelâmcıları; Harran Okulu nun kullandığı tenzihi din dilini, tevhid i sağlama amacıyla Allah ın sıfatları problemi ile ilgili yaptığı tartıģmalarda kullanmaktadırlar. Mu tezilî ekolün ilk isimlerinden Vasıl bin Atâ (h ), Me mun un hilâfeti sırasında altın çağını yaģayan tercüme hareketi döneminde, Allah ın sıfatlarının nefyi hususundaki görüģleri ile eleģtiriler almıģtır. Klasik mezhepler tarihi kaynakları, onu ve bilhassa ondan sonra gelen arkadaģlarını felsefe kitaplarını okuyarak, gnostik ve mesihî görüģlerden etkilenmekle suçlamıģlardır. Mu tezili Kelâmcıların etkisi altında kaldıkları bu isimler arasında Balagios, Yahya ed-dımeģkî ve Theodor Ebu Kurre gibi düģünürler vardır. 2 Ġslâm düģüncesinde dıģ etkilerin gücünü hissettirdiği bu dönemde, Vasıl ve arkadaģlarının asıl amacı; düalist akımlara karģı tevhidi savunmaktı. Ne var ki düalistlerin sorularına cevaplar verirken, onların meģruiyet kazanmıģ din dillerine baģvurmak gerekiyordu. Bu yüzden Vasıl, henüz olgunlaģmamıģ felsefi temelli din dilini kullanarak Allah tan, ilim, irade, kudret ve hayat gibi sıfatları nefyetti. Ġki ezeli, kadim ilahi varlığın muhal olduğunu iddia eden Vasıl a göre, kadim mana ve sıfat ispat etmeye çalıģanlar, iki ilah ispat etmiģ olacaklardır. 3 Denilebilir ki Vasıl; sıfatların Allah ın zatından ayrı kadim varlıklarının olamayacağını söylerken, konuya, varlık ve dil iliģkisi açısından bakmaktadır. Mu tezile nin felsefî düģünüģ biçimine yaklaģan kelâmcısı olan Ebu l Hüzeyl Allaf (h ), tercüme edilen felsefe eserlerini okumuģ ve halife Me mun un huzurunda yapılan felsefî-kelâmî nitelikli tartıģmalara katılmıģtır. ġehristani ve EĢari gibi ilim adamları, onun Aristoteles ten esinlenerek Allah ın sıfatlarını nefyettiğini söylemektedirler. Ancak Aristoteles in Tanrı sı tümüyle ilim olduğu için, varlıkları kendi zatında değil, onların mahiyetini bilir. Bu durumun Allaf ın, Allah ın zatı ve 1 Turan Koç, Din Dili, Ġz Yay., Ġstanbul, 1998, s Ali Sami en-neģģâr, Ġslâm da Felsefi DüĢüncenin DoğuĢu II, çev. Osman Tunç, Ġnsan Yay., Ġstanbul, 1999, s Ali Sami en-neģģâr, Ġslâm da Felsefi DüĢüncenin DoğuĢu II, s. 185.
7 I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu 359 sıfatının aynı olduğuna dair iddiası ile ilgisi yoktur. 1 Sıfatlar konusunda Allaf ı asıl etkileyen felsefi akım; Harran Okulu vasıtasıyla yayılan Neo-Platonist hiçbir varlığa benzemeyen Tanrı düģüncesidir. ġehristani de Allaf ın sıfatlarla ilgili düģüncesindeki inceliğe dikkat çekmektedir: Allahu Teâlâ bir ilimle âlim, ilmi zâtıdır; bir kudretle kâdir, kudreti zâtıdır; bir hayatla diri, hayatı zâtıdır. Bu görüģü, Allah ın zatı birdir, onda hiçbir Ģekilde çokluk yoktur diyen felsefecilerden almıģtır. Sıfatlar ilahi zatın ötesinde bizzat kaim manalar olmayıp Allah ın zatıdır 2 Allaf, Allah ın sıfatlarını filozoflar gibi tamamen nefyetmek yerine, onların zatla aynı olduğunu söylemektedir. Buna karģılık o, Kur an da geçen Allah ın isimlerini yani Esma-i Hüsna yı, Allah ın zatının vecihleri olarak yorumlamaktadır. 3 Allah ın sıfatlarını kabul etmeyen Harran Okulu da, benzer Ģekilde, Allah ın isimlerinin varlığını kabul etmek zorunda kalmıģtı. Harran Okulu nun açtığı düģünce alanı içinde metafizik konuları tartıģan Mu tezile Kelâmcılarının, asıl referansları Kur an ayetleridir. Özellikle Platon dan çevrilen eserler, Mutezile yi metafizik sahasında, Tanrı, ruh-beden ikiliği ve ruhun ölmezliği, varlık ve yokluk kavramlarında etkilemesi, Kur an ayetlerinin felsefî yorumlanması sonucunu doğurmuģtur. Örneğin Mu tezile kelamcıları, tenzihi din dilini kullanırken referans metinleri; Allah ın hiçbir Ģeye benzemediğini ifade eden ayettir. 4 Ancak Mu tezililer, sıfatların olmadığını ya da Allah ın zatıyla aynılığını iddia ederken ve O na olumlu sıfatları atfetmekten çekinirken tenzihi din dilini kullanıyorlardı 5 ki bu din dili, Harran Okulu vasıtasıyla haberdar oldukları filozofların diliydi. GeçmiĢte Mu tezilî olan, ancak daha sonra bu görüģü terkeden EĢ arî de, onların Allah hakkındaki düģüncelerinin filozoflardan alındığı kanaatindedir: Onlar -övgüsü yüce, isimleri mukaddes olan- Allah ın, sıfatları, ilmi, kudreti, hayatı, iģitmesi, görmesi, izzeti, celali, azameti ve kibriyası olmadığını söylediler. Bu, onların âlemin yaratıcısının ezeli olduğunu, âlim, kâdir, hayy, semî, basîr ve kadîm olmadığını iddia eden felsefeci kardeģlerinden almıģ oldukları bir görüģtür. O nu, ezeli bir zat olduğunu söyleriz diyerek tanımladılar. 6 Mu tezile Kelâmcılarının Allah hakkında konuģurken Kur an da kullanılan kelimelerin dıģında, Yunan felsefesi kaynaklı felsefi terimlerle görüģlerini açıkladıklarını görmekteyiz. Yine EĢ arî, Bağdat Mu tezile sinin Allah hakkındaki Ģu sözlerini nakletmektedir: 1 Ali Sami en-neģģâr, Ġslâm da Felsefi DüĢüncenin DoğuĢu II, s ġehristani, el-milel ven Nihal, c.1, s , Ġslâm Mezhepleri, çev. Mustafa Öz, Ensar NeĢriyat, Ġstanbul, 2005, s Ali Sami en-neģģâr, Ġslâm da Felsefi DüĢüncenin DoğuĢu II, s ġûrâ, Turan Koç, Din Dili, s Ebû l-hasen el-eģ arî, Makalatu l-ġslamiyyin, tah. Helmut Ritter, III. B., 1980, s. 483, Ġlk Dönem Ġslâm Mezhepleri, çev. Mehmet Dalkılıç, Ömer Aydın, Kabalcı Yay., Ġstanbul, 2005, s. 345.
8 360 I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu Allah Ģeydir; eģya gibi değildir derler. Ezelde eģyayı, var olmadan önce cisimleri ve arazlarıyla bildiğini söylerler. Cisim, var olmadan önce, bir araya getirilmiģ bir cisimdir. 1 Mu tezile Kelâmcıları, Kur an da geçmeyen, cevher, araz, varlık ve yokluk gibi kavramları, Harran Okulu etkisindeki felsefi tavırla uyumlu olarak Allah hakkında konuģurken kullanmaktadır. Ancak bu kavramlar, Mu tezile nin anlam dünyasında yeniden Ģekillenmekte ve Kur an da anlatılan Allah inancının akli savunması yapılırken faydalanılmaktadır. Örneğin Aristoteles cevher (ousia) kavramını, basit cisimler ve varlıkların kendinde mevcut sebebi olarak iki anlamda kullanırken 2, Mu tezile kelamcıları, bölünme kabul etmeyen öz anlamında, cevher-i ferd ve cevher-i vahid gibi kavramları kullanmıģlardır. Mu tezile Allah için, cevher, araz, cisim vb. kelimelerin yüklem yapılmasına karģı çıkmıģlardır. Sonuç olarak denilebilir ki; Mu tezile nin din dilindeki tenzihi yapının oluģumunda Harran Okulu düģünürlerinin rolü vardır. Her iki akımın rağbet ettiği bu din dili, Tanrı yı olumsuz anlamda, tamamen bilinemez ve kavranamaz bir varlık haline getirmek yerine, her türlü eksikliği O ndan münezzeh kılma iģlevi görmektedir. Harran Sabiilerine göre Tanrı, hiçbir Ģeye benzemeyen, bambaģka bir varlık olması yüzünden O na sıfatların atfedilmesi mümkün değildir. Tanrı nın sıfatlarının olmaması ise O nun anlaģılmasını ve bilinmesini engellemektedir. Bu durumda Tanrı yı bilebilmek için cevher, fiil ve hal durumunda olan ruhanilerin aracılığına ihtiyaç duyulmaktadır. Buna karģılık Mu tezile ise Tanrı nın varlığından ayrı sıfatların varlığını kabul etmenin, Tanrı nın zatında çokluğa neden olacağını iddia etmektedir. Mu tezile Kelâmcıları, insan aklının Tanrı yı bilme hususunda yetkin olduğunu kabul ettiklerinden dolayı aracılara gerek duymazlar. 1 Ebû l-hasen el-eģ arî, Makalatu l-ġslamiyyin, s. 504, Ġlk Dönem Ġslâm Mezhepleri, s Süleyman Hayri Bolay, Aristo Metafiziği ile Gazzali Metafiziğinin KarĢılaĢtırılması, MEB Yay., Ankara, 1993, s. 39.
TC SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ
TC SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ Sempozyumun Adı: ULUSLARARASI TÜRK DÜNYASINDA DİN ANLAYIŞLARI SEMPOZYUMU THE INTERNATIONAL SYMPOSIUM ON THE RELIGIOUS UNDERSTANDING IN THE TURKISH WORLD
İstem, Yıl:4, Sayı:8, 2006, s I. ULUSLARARASI KATILIMLI BİLİM DİN VE FELSEFE TARİHİNDE HARRAN OKULU SEMPOZYUMU NİSAN 2006 / ŞANLIURFA
İstem, Yıl:4, Sayı:8, 2006, s. 263-267 KONGRE-TOPLANTI I. ULUSLARARASI KATILIMLI BİLİM DİN VE FELSEFE TARİHİNDE HARRAN OKULU SEMPOZYUMU 28-30 NİSAN 2006 / ŞANLIURFA Dr. Hüseyin KURT Harran Üniversitesi
T.C. HARRAN ÜNĠVERSĠTESĠ ĠLAHĠYAT FAKÜLTESĠ I. ULUSLARARASI KATILIMLI BĠLĠM DĠN VE FELSEFE TARĠHĠNDE HARRAN OKULU SEMPOZYUMU 28-30 Nisan 2006 I. CĠLT Editör Prof. Dr. Ali BAKKAL ġanliurfa 2006 282 I. Uluslararası
T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ ( İSLAM FELSEFESİ) ANABİLİM DALI İBN RÜŞD E GÖRE TANRI NIN BİLGİSİ
T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ ( İSLAM FELSEFESİ) ANABİLİM DALI İBN RÜŞD E GÖRE TANRI NIN BİLGİSİ Yüksek Lisans Tezi UlaĢ Karagülle Ankara-2010 I T.C. ANKARA
I. ULUSLARARASI KATILIMLI
I. ULUSLARARASI KATILIMLI BĠLĠM DĠN VE FELSEFE TARĠHĠNDE HARRAN OKULU SEMPOZYUMU 28-30 Nisan 2006 Onursal BaĢkan Prof. Dr. Uğur BÜYÜKBURÇ Harran Üniversitesi Rektörü Editör Prof. Dr. Ali BAKKAL Sekreterya
Sempozyum Onursal Başkanı Prof. Dr. Cemil ÇELİK. Sempozyum Başkanı Prof. Dr. Saffet SANCAKLI
İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kelam Anabilim Dalının düzenlemiş olduğu XVII. Kelam Anabilim Dalları Koordinasyon Toplantısı & Gnostik Akımlar ve Okültizm Sempozyumu Sempozyum Onursal Başkanı Prof.
AKADEMİK ÖZGEÇMİŞ (Ocak 2014 itibariyle)
AKADEMİK ÖZGEÇMİŞ (Ocak 2014 itibariyle) Prof. Dr. Fehrullah Terkan Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Felsefe ve Din Bilimleri Bölümü, İslam Felsefesi Anabilim Dalı Beşevler, 06500 Ankara Ofis: Yeni
KELÂM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Cilt: 15, Sayı: 1, 2017 Sayfa:
KELÂM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ Cilt: 15, Sayı: 1, Sayfa: 247-253 TERCÜME MAKALE/ TRANSLATION: MÜSLÜMAN KELÂMI ÜZERİNDEKİ YABANCI ETKİLER A. S. TRITTON, Foreign Influences on Muslim Theology, Bulletin of the