Ä°ranÂ’Ä± yakÄ±ndan takip edenler aÃ§Ä±sÄ±ndan bazÄ± dÄ±ÅŸ gÃ¼Ã§lerin mevcut rejimini deÄŸiÅŸtirme hayalleri gÃ¼tmesi kadar, Ã¼lkede her an patlamaya neden olabilecek toplumsal ÅŸikayetlerin varlÄ±ÄŸÄ± da aÅŸikardÄ±r.
Ä°ran’da 2017 yÄ±lÄ±nÄ±n son gÃ¼nlerinde MeÅŸhed merkezli baÅŸlayan toplumsal hareketlenme, birkaÃ§ gÃ¼n iÃ§erisinde Ã¼lke geneline yayÄ±ldÄ± ve Ä°ranlÄ±lar 2018’e gergin bir atmosferde girdiler. BatÄ±k banka ve finans kuruluÅŸlarÄ±nda paralarÄ±nÄ± kaybeden maÄŸdur mÃ»dÃ®ler, iÅŸsizlikten ÅŸikayetÃ§i genÃ§ler, son bÃ¼tÃ§e tasarÄ±sÄ±yla devlet sÃ¼bvansiyonlarÄ±nÄ±n kesilmesinden rahatsÄ±z olan kesimler ve genel anlamda Ã¼lkedeki ekonomik sÄ±kÄ±ntÄ±larÄ±n altÄ±nda ezilenlerden oluÅŸan kitleler sokaklarÄ± doldurdular. HalihazÄ±rda hararetini koruyan olaylarÄ±n nedenlerine ve takip edeceÄŸi olasÄ± seyre deÄŸinmeden Ã¶nce, olaylarÄ±n en az bunlar kadar Ã¶nemli ve gerek Ã¼lke iÃ§inde gerekse de dÄ±ÅŸÄ±nda yoÄŸun tartÄ±ÅŸma konusu olan bir boyutuna temas etmek gerekiyor: DÄ±ÅŸ mihraklar!
Ä°ran’da siyasi bir aktÃ¶r olarak “Onlar”
Ä°ranlÄ± yazar Iraj Pezashkad’Ä±n 1973 yÄ±lÄ±nda yayÄ±mlanan ve kÄ±sa sÃ¼re sonra bir TV dizisine de konu olan romanÄ± “Napolyon DayÄ±m” kendisini Napolyon sanan ve sÃ¼rekli “entrikacÄ±” Ä°ngilizlerin kendisi aleyhine planlar yaptÄ±ÄŸÄ± vehmine kapÄ±lan mÃ¼ÅŸkÃ¼lpesent bir ihtiyarÄ± konu alÄ±r. BaÅŸÄ±na gelen her ÅŸeyden “OnlarÄ±” sorumlu tutan paranoyak Napolyon DayÄ±m, Pezashkad’a gÃ¶re Ä°ran’da meydana gelen her ÅŸeyin arkasÄ±nda yabancÄ± gÃ¼Ã§leri arayan bir toplumsal psikolojiyi yansÄ±tmaktadÄ±r.
Ä°ran’Ä±n 19. yy’da Ruslar, 20. yy’Ä±n baÅŸlarÄ±nda Ruslar ve Ä°ngilizler ve yÃ¼zyÄ±lÄ±n devamÄ±nda AmerikalÄ±lardan aldÄ±ÄŸÄ± bÃ¼yÃ¼k darbeler, Ã¼lkenin siyasi hafÄ±zasÄ±na dÄ±ÅŸ mihraklarÄ±, bir dÃ¼ÅŸman olarak yansÄ±tmÄ±ÅŸtÄ±r. 1979 Devrimi sonrasÄ±nda ise ABD ve Ä°srail’in hayati dÃ¼ÅŸmanlar olarak ilan edilmesi de Ä°ran’da bu dÄ±ÅŸ mihrak kaygÄ±sÄ±nÄ± artÄ±rmÄ±ÅŸtÄ±r. YÄ±llar iÃ§erisinde bu iki Ã¼lkenin Ä°ran’Ä± hedef alan hasmane aÃ§Ä±klamalarÄ± da bu kaygÄ±yÄ± tetiklemiÅŸtir. SonuÃ§ta, geride kalan yaklaÅŸÄ±k kÄ±rk yÄ±llÄ±k Ä°ran Ä°slam Cumhuriyeti tarihinde meydana gelen hemen her toplumsal olayÄ±n arkasÄ±nda dÄ±ÅŸ mihraklarÄ±n olduÄŸu iddia edilmiÅŸtir. YaÅŸanan son protestolara iliÅŸkin ABD makamlarÄ±ndan gelen aÃ§Ä±klamalar ve ABD BaÅŸkanÄ± Donald Trump ve ekibinin Ä°ran aleyhtarÄ± tutumu ise bekleneceÄŸi Ã¼zere Ä°ranlÄ± siyasi elitlerin, protestolarÄ±n fitilinin dÄ±ÅŸ gÃ¼Ã§ler tarafÄ±ndan ateÅŸlendiÄŸi deÄŸerlendirmelerine neden olmuÅŸtur. Ä°ran’Ä± yakÄ±ndan takip edenler aÃ§Ä±sÄ±ndan ise bazÄ± dÄ±ÅŸ gÃ¼Ã§lerin Ä°ran’Ä± istikrarsÄ±zlaÅŸtÄ±rÄ±p Ã¼lkenin mevcut rejimini deÄŸiÅŸtirme hayalleri gÃ¼tmesi kadar, Ã¼lkede her an patlamaya neden olabilecek toplumsal ÅŸikayetlerin varlÄ±ÄŸÄ± da aÅŸikardÄ±r.
ProtestolarÄ± kim neden baÅŸlattÄ±?
BazÄ± bankalarÄ±n yanÄ± sÄ±ra yÃ¼ksek faiz vaadiyle mevduat toplayan Arman, Hazar (Caspian), SaminÃ¼’l-Hucec, SaminÃ¼’l-Eimme ve benzeri bazÄ± finans kuruluÅŸlarÄ±nÄ±n iflas etmesi Ä°ran’da son dÃ¶nemlerde Ã¶nemli bir sorun olmuÅŸtu. Ãœlkede bu tÃ¼rden bir kÄ±smÄ± lisans sahibi olmayan ve mÃ»dÃ®lere yÃ¼zde 25’e varan astronomik faizler vaat eden binlerce kuruluÅŸ olduÄŸu iddia edilmekte ve bu kuruluÅŸlardan maÄŸdur olanlar yÄ±llardÄ±r dÃ¶nem dÃ¶nem Ã¼lke gÃ¼ndemine gelmektedir. Son olarak, MayÄ±s 2017’de Ä°ran’Ä±n Kirman, Luristan ve diÄŸer eyaletlerinde protestolar dÃ¼zenlenmiÅŸ hatta Tahran yakÄ±nlarÄ±ndaki Kerec’de Arman kurumunun bir yÃ¶neticisi Ã¶ldÃ¼rÃ¼lmÃ¼ÅŸ ancak olayÄ±n nedeni aÃ§Ä±klanmamÄ±ÅŸtÄ±. DiÄŸer yandan, 19 MayÄ±s 2017 cumhurbaÅŸkanlÄ±ÄŸÄ± seÃ§im kampanya ve tartÄ±ÅŸmalarÄ±na da rakiplerin karÅŸÄ±lÄ±klÄ± yolsuzluk iddialarÄ± damga vurmuÅŸtu. SeÃ§imlerden bir sÃ¼re Ã¶nce Ã¼lkede bazÄ± yÃ¶neticilerin aldÄ±klarÄ± iddia edilen astronomik maaÅŸlar da kamuoyu gÃ¼ndemini uzun sÃ¼re meÅŸgul etmiÅŸti. Ãœlkedeki bazÄ± kronik ekonomik problemlerse kamuoyunun konuya gÃ¶sterdiÄŸi ilgiyi Ã¶fkeye dÃ¶nÃ¼ÅŸtÃ¼rmÃ¼ÅŸtÃ¼.
Ä°ran uzun sÃ¼redir, resmi verilere gÃ¶re yÃ¼zde 9 dolaylarÄ±nda enflasyon ve yÃ¼zde 13 civarÄ±nda iÅŸsizlikle karÅŸÄ± karÅŸÄ±ya. Ã–zellikle enflasyon oranÄ± aÅŸÄ±rÄ± yÃ¼ksek deÄŸilse de Ä°ran’da asÄ±l sorun Ã¼lke ekonomisinde yaÅŸanan bÃ¼yÃ¼k daralmadÄ±r. AyrÄ±ca giderek derinleÅŸen gelir uÃ§urumu ve dÃ¼ÅŸen petrol fiyatlarÄ± da Ã¼lkedeki ekonomik realitenin vahametini artÄ±rmaktadÄ±r. Yoksulluk sÄ±nÄ±rÄ±nÄ±n bin dolar olduÄŸu Ã¼lkede nÃ¼fusun Ã¶nemli bir bÃ¶lÃ¼mÃ¼ bu sÄ±nÄ±rÄ±n altÄ±nda yaÅŸÄ±yor. YaÅŸ ortalamasÄ± 29.4 olan Ä°ran’Ä±n 80 milyonluk nÃ¼fusunda yaÅŸanan beyin gÃ¶Ã§Ã¼, gelecek kaygÄ±sÄ± ve siyasete duyulan gÃ¼vensizlik sorunu daha da derinleÅŸtirmektedir. Bu sorunlarÄ±n farkÄ±nda olan CumhurbaÅŸkanÄ± Hasan Ruhani, 19 MayÄ±s 2017 seÃ§imlerine giden sÃ¼reÃ§te ve sonrasÄ±nda sÃ¼rekli olarak yeni dÃ¶nemde ekonomiyi Ã¶nceleyeceklerini vurgulamÄ±ÅŸtÄ±. Ne var ki, 2015 yÄ±lÄ±nda imzalanan nÃ¼kleer anlaÅŸmadan umduÄŸu ekonomik sonuÃ§larÄ± elde edemeyen Ruhani iÃ§in ikinci dÃ¶nemi de son derece sÄ±kÄ±ntÄ±lÄ± geÃ§iyor. Hedeflenen ekonomik bÃ¼yÃ¼me iÃ§in yabancÄ± yatÄ±rÄ±ma muhtaÃ§ olan Ä°ran, yabancÄ± yatÄ±rÄ±mcÄ±nÄ±n gelmekte Ã§ekimser kaldÄ±ÄŸÄ± bir Ã¼lke olmayÄ± sÃ¼rdÃ¼rdÃ¼ÄŸÃ¼ gibi Trump’Ä±n nÃ¼kleer anlaÅŸmadan Ã§ekilmesi ve hatta balistik fÃ¼ze projesinden dolayÄ± yeni yaptÄ±rÄ±mlarÄ±n devreye sokulma riski de bulunuyor. Bu nedenle, Ä±lÄ±mlÄ± duruÅŸundan dolayÄ± Ruhani’ye ikinci bir dÃ¶nem iÃ§in vize veren Ä°ranlÄ± seÃ§menlerin bazÄ±sÄ±nÄ±n mevcut durumda kendisinden Ã¼midi kestiÄŸi sÃ¶ylenebilir. Bu durum, bir yÃ¶nÃ¼yle son protestolarda Ruhani aleyhine atÄ±lan sloganlarÄ±nÄ± da aÃ§Ä±klamaktadÄ±r. Peki, ekonomi odaklÄ± baÅŸlayan gÃ¶sterilerde dilin ve tonun genel anlamda radikal politik bir mahiyet kazanmasÄ± nasÄ±l aÃ§Ä±klanabilir?
Ä°ran’da siyaset ve ekonomi
Ä°ran’da son yÄ±llara damgasÄ±nÄ± vuran en bÃ¼yÃ¼k toplumsal olay, dÃ¶nemin CumhurbaÅŸkanÄ± Mahmud Ahmedinejad’Ä±n 2009 yÄ±lÄ±nda ikinci dÃ¶nem iÃ§in seÃ§ilmesiyle patlak veren ve “YeÅŸil Hareket” olarak anÄ±lan olaylardÄ±r. Gerek bu olaylarÄ±n gerekse de 1997-2005 yÄ±llarÄ± arasÄ±nda CumhurbaÅŸkanlÄ±ÄŸÄ± yapan Muhammed Hatemi dÃ¶neminde meydana gelen olaylarÄ±n ortak paydasÄ± arkasÄ±ndaki siyasi destekti.
Bu olaylarda, reformist Hatemi ya da Mir HÃ¼seyin Musevi’yi destekleyen kitleler genelde siyasi nedenlerle gÃ¶sterilere baÅŸlamÄ±ÅŸ ve Ã¼lkedeki mÃ¼esses nizamÄ± hedef alan eylem ve sÃ¶ylemler geliÅŸtirmiÅŸlerdi. Son gÃ¼nlerde yaÅŸanan olaylarsa ekonomik gerekÃ§elerle patlak verdi ama siyasi bir desteÄŸe sahip deÄŸil. Bu nedenle, gÃ¶stericilerin Devrim Rehberi Ali Hameney’i ve CumhurbaÅŸkanÄ± Ruhani’yi eÅŸ zamanlÄ± ve sert ifadelerle hedef almasÄ± ÅŸaÅŸÄ±rtÄ±cÄ± deÄŸil. Nitekim, Hameney Ã§evresi de Ruhani’nin ekibi de protestolarÄ± kÄ±nayan aÃ§Ä±klamalar yaptÄ±lar. Ruhani, Twitter hesabÄ±ndan paylaÅŸtÄ±ÄŸÄ± mesajda, halkÄ±n ÅŸikayetlerini dile getirme hakkÄ± olduÄŸunu ancak bunun tahripkar bir tarzda yapÄ±lmasÄ±na izin verilmeyeceÄŸini belirtti. AslÄ±nda geliÅŸmeler, Ruhani’nin korktuÄŸunun baÅŸÄ±na gelmesinden ibarettir.
MÃ¼esses nizamla Hatemi benzeri bir mÃ¼cadele iÃ§ine girmekten kaÃ§Ä±nan Ruhani, selefinin “politik reformizminden” farklÄ± olarak “ekonomik reformizm” vurgusu yapmÄ±ÅŸ ve Ã¼lkede refahÄ±n artmasÄ±nÄ±n devlet-toplum barÄ±ÅŸÄ±nÄ± da getireceÄŸine inanmÄ±ÅŸtÄ±. Ne var ki ekonomik daralma Ruhani’ye ÅŸimdiye kadar istediklerini gerÃ§ekleÅŸtirme imkanÄ± tanÄ±madÄ±. Ä°ran’Ä±n son aylarda karÅŸÄ± karÅŸÄ±ya kaldÄ±ÄŸÄ± ulusal gÃ¼venlik sorunlarÄ± nedeniyle, Ä°ran CumhurbaÅŸkanÄ±'nÄ±n Ã¶ngÃ¶rÃ¼ldÃ¼ÄŸÃ¼ ÅŸekilde “devletÃ§i” bir tutum takÄ±nmasÄ± da ekonomik karnesine eklenince, kendisinden hayal kÄ±rÄ±klÄ±ÄŸÄ± duyanlarÄ±n sayÄ±sÄ±nÄ± artÄ±rdÄ±. Ekonomik gÃ¶stergelerin ve ulusal gÃ¼venlik kaygÄ±larÄ±nÄ±n hÄ±zla yÃ¶n deÄŸiÅŸtirmeyeceÄŸi dikkate alÄ±nÄ±nca, Ruhani’nin sistem iÃ§inde tutmayÄ± arzu ettiÄŸi kitlelerin en azÄ±ndan bir bÃ¶lÃ¼mÃ¼nÃ¼n desteÄŸini kaybetmeye devam edeceÄŸi sÃ¶ylenebilir. Son protestolarÄ±n siyaseten “sahipsiz” bir gÃ¶rÃ¼ntÃ¼ vermesi ya da meÅŸru siyaset sahnesinde yer alan hemen hiÃ§bir aktÃ¶rÃ¼n protestolarÄ± sahiplenmemesi bunun bir iÅŸareti.
YaÅŸanan olaylarÄ±n bir de ironik olarak nitelendirilebilecek bir boyutu da var. Ahmedinejad mÃ¼esses nizamÄ±n o dÃ¶nemki sembol isimlerinden birisi olarak 2009 yÄ±lÄ±ndaki protestolarÄ±n hedefindeydi. Åžimdi ise aynÄ± Ahmedinejad, Hameney dahil mÃ¼esses nizamÄ±n temsilcileriyle artan bir siyasi gerilimin iÃ§ine girmiÅŸ bulunuyor. Her ne kadar bunu sÃ¶ylemek iÃ§in henÃ¼z erkense de Ahmedinejad’Ä±n Ã¶nÃ¼mÃ¼zdeki dÃ¶nemde, radikalleÅŸen bu kitleyle baÄŸlantÄ± kurmaya Ã§alÄ±ÅŸacaÄŸÄ± Ã¶ngÃ¶rÃ¼lebilir. 1979 Devriminin en Ã¶nemli aktÃ¶rlerinden ve Ayetullah Humeyni’nin en yakÄ±nlarÄ±ndan birisi olan HaÅŸimi Rafsancani’nin 2010’larda reformist siyasetin odaÄŸÄ±na oturduÄŸu hesaba katÄ±lÄ±rsa Ahmedinejad’Ä±n da kendine Ã¶zgÃ¼ bir reform anlayÄ±ÅŸÄ±yla 2020’li yÄ±llara damga vurmasÄ± olasÄ±dÄ±r. Hatemi ve Musevi gibi isimlerin seksene yaklaÅŸan yaÅŸlarÄ± ve siyasi yasaklÄ± olmalarÄ± dikkate alÄ±nÄ±nca 62 yaÅŸÄ±ndaki Ahmedinejad’Ä±n benzer bir manevra yapmaya Ã§alÄ±ÅŸmasÄ± uzak bir olasÄ±lÄ±k deÄŸildir.
TÃ¼rkiye aÃ§Ä±sÄ±ndan bakÄ±ldÄ±ÄŸÄ±nda ise olaylarÄ±n ihtiyatla karÅŸÄ±landÄ±ÄŸÄ± gÃ¶rÃ¼lmektedir. ProtestolarÄ±n ABD- Ä°srail- Suudi Arabistan cephesinin Ä°ran aleyhtarÄ± tutumunu sertleÅŸtirdiÄŸi bir dÃ¶nemde meydana gelmesi Ankara’da da olaylarÄ±n mahiyetine iliÅŸkin kuÅŸkulara neden olmuÅŸtur. KaldÄ± ki, siyasi liderliÄŸi Ã§ok daha belirgin 2009 olaylarÄ±nda bile Ankara, ihtiyatÄ± elden bÄ±rakmamÄ±ÅŸ ve Ã¼lkede diyalog ve siyasetin Ã¶ncelemesi yÃ¶nÃ¼ndeki aÃ§Ä±klamalara Ã¶ncelik vermiÅŸti. Ankara aÃ§Ä±sÄ±ndan Ä°ran’da meydana gelen olaylar, kuÅŸkusuz bu Ã¼lkenin iÃ§ meselesidir. Ancak, yukarÄ±da da iÅŸaret edildiÄŸi Ã¼zere Ä°ran’a yÃ¶nelik dÄ±ÅŸ tehditler dikkate alÄ±nÄ±rken, olaylarÄ±n Ä°ran’da meydana getireceÄŸi orta ve uzun vadeli sonuÃ§lar da hesaba katÄ±lmalÄ±dÄ±r. 1979’da oluÅŸan siyasi yapÄ± ve muhafazakar-reformist Ã§izgisindeki kamplaÅŸma Ã¼zerinden yÃ¼rÃ¼yen Ä°ran siyaseti, artÄ±k Ã¼lkenin geliÅŸen koÅŸullarÄ± karÅŸÄ±sÄ±nda yetersiz ve anakronik kalmaktadÄ±r. Bu nedenle, anlÄ±k geliÅŸmeler karÅŸÄ±sÄ±nda takÄ±nÄ±lan sÃ¶ylem ya da geliÅŸtirilen politikalarda teenniyi elden bÄ±rakmadan bu ve benzeri olaylarÄ±n Ä°ran siyasetinde meydana getireceÄŸi kÄ±rÄ±lmalar da yakÄ±ndan izlenmelidir.
Siyasette kartlar yeniden karÄ±labilir
Ãœlkeden gelen haberler Ä°ran’daki protestolarÄ±n henÃ¼z bir yatÄ±ÅŸma emaresi gÃ¶stermediÄŸine iÅŸaret etmektedir. 31 AralÄ±k’ta yani olaylarÄ±n dÃ¶rdÃ¼ncÃ¼ gÃ¼nÃ¼nde Loristan eyaletinde can kayÄ±plarÄ±nÄ±n yaÅŸanmasÄ±, -her ne kadar resmi makamlar bu Ã¶lÃ¼mlerden gÃ¼venlik gÃ¼Ã§lerinin sorumlu olmadÄ±ÄŸÄ±nÄ± ve ateÅŸ aÃ§anlarÄ±n yabancÄ± ajanlar olduÄŸunu savunsa da- atmosferi daha da germiÅŸtir. Ne var ki, hÃ¼kÃ¼met kanadÄ±ndan halkÄ±n taleplerinin Ã¶nemsendiÄŸi yÃ¶nÃ¼nde gelen aÃ§Ä±klamalarÄ±n ya da gÃ¼venlik Ã¶nlemlerinin artmasÄ±yla olaylarÄ±n bir aÅŸamada sakinleÅŸeceÄŸi Ã¶ngÃ¶rÃ¼lebilir.
Geriye ise iki Ã¶nemli soru kalacaktÄ±r. Ä°lk soru, Ruhani hÃ¼kÃ¼metinin Ã¼lkedeki kÃ¶tÃ¼ ekonomik gidiÅŸatÄ± nasÄ±l Ã¶nleyeceÄŸine iliÅŸkindir. Hameney’in ifadesiyle, nÃ¼kleer anlaÅŸmayla Ã§ok fazla “vakit kaybeden” Ruhani’nin, ekonomide amaÃ§lanan bÃ¼yÃ¼meyi saÄŸlamak iÃ§in Ã¼lkeye yabancÄ± yatÄ±rÄ±m Ã§ekmek dÄ±ÅŸÄ±nda bir planÄ±nÄ±n olup olmadÄ±ÄŸÄ± henÃ¼z net deÄŸil. Ä°ran’da giderek bÃ¼yÃ¼yen bir kitlenin meÅŸru siyaset sahnesinde kendisine yer bulup bulamayacaÄŸÄ± da sorularÄ±n ikincisidir. Hala birinci ve ikinci devrimci nesillerin tahakkÃ¼mÃ¼nde olan Ä°ran siyasetiyle genÃ§ nÃ¼fus arasÄ±ndaki mesafe aÃ§Ä±lmaktadÄ±r. Bu durumda, genÃ§ bir liderin yakÄ±n gelecekte kamuya mal olmasÄ± zor olacaÄŸÄ± iÃ§in sÃ¶z konusu kitle ya daha fazla radikalleÅŸecek ya da Ä°ran siyasetinde mevcut kartlar yeniden karÄ±lacaktÄ±r. Her halÃ¼karda, kÄ±sa vadeli sonuÃ§larÄ±nÄ± kolaylÄ±kla kestiremeyeceÄŸimiz son geliÅŸmelerin da Ä°ran’Ä± orta ve uzun vadede bekleyen Ã¶nemli dÃ¶nÃ¼ÅŸÃ¼mlerin habercisi olduÄŸu sÃ¶ylenebilir.
[YÃ¼ksek lisans ve doktora Ã§alÄ±ÅŸmalarÄ±nÄ± Leiden Ãœniversitesi Ä°ran Ã‡alÄ±ÅŸmalarÄ± bÃ¶lÃ¼mÃ¼nde tamamlayan Serhan Afacan, Ä°ran AraÅŸtÄ±rmalarÄ± Merkezi (Ä°RAM) iÃ§ politika koordinatÃ¶rÃ¼dÃ¼r]
Etiketler : Ä°ranÂ’da 'sahipsiz' protestolar ve kronik sorunlar
'Arif Nihat Asya'nÄ±n ÅŸiirlerine milli ve yerli bir sÃ¶yleyiÅŸ hakimdir'
"KovulduÄŸu gÃ¼n aklÄ±nÄ± da kaybetmiÅŸ"