Arşiv (May 2006) 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 70 69 68 67 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56 55 54 53 52 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 > Memleket Hali > Müslüman, kapitalist olur mu?
Müslüman, kapitalist olur mu?
TÜR­Kİ­YE Cum­hu­ri­ye­ti’nin ku­ru­luş ge­rek­çe­le­ri, mo­dern Türk si­ya­se­ti­nin sı­nır­la­rı­nı çiz­mek­le kal­maz; onun an­lam ha­ri­ta­sı­nı da or­ta­ya ko­yar. Bu ge­rek­çe­ler si­ya­set et­me ta­le­bi ile öne çı­kan ak­tör­le­rin bir kıs­mı için dev­let fel­se­fe­si­nin te­mel il­ke­le­ri­ni oluş­tu­rur­ken, bir di­ğer kıs­mı için de çe­liş­ki­ler yu­ma­ğı an­la­mı­na ge­lir. Bir yan­da ma­kul ve meş­ru si­ya­se­tin ne ol­du­ğu­nu va­ze­den­ler, di­ğer yan­da sis­te­mik boş­luk­lar­da si­ya­set üret­me­ye gay­ret eden si­ya­sal ak­tör­ler yer alır. İde­o­lo­jik ha­re­ket­ler dâ­hil ol­mak üze­re, Tür­ki­ye’de si­ya­sî ak­tö­re dö­nüş­me ta­le­bi ile or­ta­ya çı­kan­lar bu hat­tın iki ya­ka­sın­dan bi­rin­de ko­nuş­la­nır. Bu iki ke­sim ara­sın­da­ki ge­ri­lim hat­tı, mo­dern Türk si­ya­se­ti­nin ak­tı­ğı ya­ta­ğın en ba­riz va­sıf­la­rın­dan bi­ri­dir. Kav­ga­nın ko­nu­su ise hep din ola­gel­miş, si­ya­sal ve top­lum­sal var­lık mü­ca­de­le­si­nin ana ze­mi­nin­de İs­lam yer al­mış­tır. Bu, kav­ga­nın “İs­lam’ın sa­vu­nu­cu­la­rı” ve “İs­lam kar­şıt­la­rı” ara­sın­da yü­rü­dü­ğü an­la­mı­na gel­mez. Ni­te­kim Tür­ki­ye’de İs­lam­cı­lık ve Ba­tı­cı­lık hiç­bir za­man si­ya­sal ve top­lum­sal meş­ru­iye­ti olan bir si­ya­sî mü­ca­de­le­nin ta­ra­fı ol­ma­mış, ola­ma­mış­tır. Tür­ki­ye, Ba­tı­lı­laş­tık­ça İs­lam­sız­laş­ma­mış, ak­si­ne İs­lam­laş­mış­tır. Ve bu, sa­nıl­dı­ğı gi­bi, Tür­ki­ye’de dev­let eliy­le yü­rür­lü­ğe ko­nan bir si­ya­sal pro­je­nin ba­şa­rı­sıy­la de­ğil, ba­şa­rı­sız­lı­ğıy­la ala­ka­lı­dır.
Söz ko­nu­su pro­je, si­ya­sî bir dil­den arın­mış, top­lum­sal bir­lik ide­ali­ne hiz­met ede­cek ve eko­no­mi­de ha­sım­lık-hı­sım­lık öl­çü­tü­nü te­sis ede­bi­le­cek ki­fa­yet­te bir İs­lam yo­ru­mu­nu ge­çer­li kıl­ma­yı he­def­li­yor­du. Kod­la­rı ile oy­nan­mış bir İs­lam ta­sav­vu­ruy­du bu esa­sın­da ve İs­lam’ın araç­sal­laş­tı­rıl­ma­sın­dan baş­ka bir şey yok­tu or­ta­da. Bu pro­je­yi yü­rür­lü­ğe ko­yan­lar bu dev­le­ti ku­ran­lar­la ay­nı ki­şi­ler­di. Di­ne düş­man ol­ma­mış­lar­dı hiç. Vol­tai­re’in din yo­ru­mu­nu be­nim­se­miş­ler­di. Di­nin bi­rey­sel ve vic­da­nî bir şey ol­du­ğu­na ina­nı­yor, onun top­lum­sal ve si­ya­sal bir hü­vi­ye­te bü­rün­me­si­ne kar­şı çı­kı­yor­lar­dı. Yo­ru­mu dev­let ta­ra­fın­dan ya­pı­lan “di­nin ko­lek­tif kim­li­ğin un­sur­la­rı ara­sın­da yer al­ma­sı”nı ise zo­run­lu gö­rü­yor­lar­dı. Bu da di­nin mo­dern­leş­tir­me mü­da­ha­le­le­ri­ne ma­ruz kal­ma­sı an­la­mı­na ge­li­yor­du. İba­det di­li­nin Türk­çe­leş­ti­ril­me­si, iba­det me­kan­la­rı­nın “es­te­tik” gö­rü­nüm ka­zan­dır­mak id­di­asıy­la ye­ni­den dü­zen­len­me­si gi­bi şek­lî mü­da­ha­le­ler top­lum­sal ha­fı­za­da da­ha faz­la yer tut­muş­sa da, Cum­hu­ri­yet’in di­ni bi­çim­len­dir­me gay­ret­le­ri bu­nun­la sı­nır­lı kal­ma­dı.
İs­lam’ın Cum­hu­ri­yet ide­olo­ji­si ile ba­rış­tı­rıl­mış ver­si­yo­nu, top­lu­mun ter­bi­ye­si için ol­du­ğu ka­dar dev­le­te ik­ti­sa­dî bir da­ya­nak nok­ta­sı oluş­tur­mak için de kul­la­nıl­mış­tır. Eğer İs­lam’ın Kal­vi­nist yo­ru­mun­dan bah­se­di­le­cek­se, bu yo­ru­mu Tür­ki­ye’de ilk ola­rak ya­pan bi­za­ti­hi dev­let ol­muş­tur.
Ka­pi­ta­lizm ta­rih­çi­le­ri Kal­vi­nizm’in, mün­te­sip­le­ri­ne sun­du­ğu ah­lak sa­ye­sin­de, ka­pi­ta­liz­min ye­şer­me­si­ne ne den­li kat­kı yap­tı­ğı ko­nu­sun­da pek çok eser ver­miş­ler­dir. Pro­tes­tan ol­ma­dık­la­rı için, da­ha doğ­ru­su Pro­tes­tan­lık­tan bi­le is­te­ye vaz­geç­tik­le­ri için top­lum­da yük­sel­me şans­la­rı­nı yi­ti­ren Ka­to­lik sa­nat­çı­lar ve dü­şü­nür­ler ku­şa­ğı, Pro­tes­tan­lık­la ka­pi­ta­lizm ara­sın­da ta­rih­çi­ler­den çok da­ha iyi bağ­lan­tı­lar or­ta­ya koy­muş­la­dır. Ör­ne­ğin G. K. Ches­ter­ton, 1929 yı­lın­da ka­le­me al­dı­ğı What’s Wrong with the World isim­li ki­ta­bın­da Pro­tes­tan­lı­ğın na­sıl ka­pi­ta­liz­min ila­hi­ya­tı­na dö­nüş­tü­ğü­nü ay­rın­tı­la­rı ile or­ta­ya koy­muş; Pro­tes­tan­lı­ğın sah­te bir gi­ri­şim ol­du­ğu­nu ve Av­ru­pa’nın (ve ta­bii ka­pi­ta­liz­min) dün­ya si­ya­se­tin­de­ki ko­nu­mu ne­de­niy­le de ken­di­si­ne yer bu­la­bil­di­ği­ni göz­ler önü­ne ser­miş­tir.
Kal­vi­nizm na­sıl mün­te­sip­le­ri­ne, top­lu­mu bir ara­da tu­ta­cak bir de­ğer­ler diz­ge­si ve­rip, ka­pi­ta­lizm kül­tü­rü­nü ye­şer­te­cek bir an­lam dün­ya­sı sağ­lı­yor­sa, “Kal­vi­nist İs­lam”ın da sı­nıf­sız-im­ti­yaz­sız bir ce­mi­yet, mak­bul va­tan­daş ve Müs­lim zen­gin sı­nı­fı ya­rat­ma­da iş­lev­sel ola­bi­le­ce­ği he­sap edil­miş­tir. Tür­ki­ye’de dev­le­tin ica­zet ver­di­ği İs­lam an­la­yı­şı, Cum­hu­ri­yet bur­ju­va­zi­si­ne ru­hu­nu ka­zan­dı­ran en te­mel da­ya­nak nok­ta­sı­dır. İs­lam göz ar­dı edil­di­ğin­de mem­le­ket­te­ki ik­ti­sa­dî sı­nıf­la­rı ne tas­nif, ne de tah­lil ede­bi­li­riz. Mil­lî bur­ju­va­zi ya­ra­tı­lır­ken de, gay­ri­müs­lim zen­gin züm­re­nin özel­lik­le Ba­tı­lı dev­let­le­rin si­ya­sal hi­ma­ye­si sa­ye­sin­de bul­du­ğu gü­cü den­ge­le­mek ve yer­li eko­no­mik kay­nak­lar ya­rat­mak he­def­le­ni­yor­du.
Cum­hu­ri­yet, Os­man­lı’dan ide­olo­jik bir ko­puş ger­çek­leş­tir­miş­se de, ne kül­tü­rel, ne si­ya­sî, ne top­lum­sal, ne de ik­ti­sa­dî bir ko­puş sağ­la­ya­ma­mış­tır. Dev­let, mil­lî bur­ju­va­zi oluş­tu­rur­ken Müs­lü­man ai­le­le­rin ço­cuk­la­rı­nı, Müs­lü­man ol­duk­la­rı için ve on­la­ra Müs­lü­man­lık­la­rı­nı ha­tır­la­ta­rak teş­vik et­miş, bu­na kar­şı­lık top­lum­da açı­ğa çı­ka­rı­lan öf­ke­yi de ya­nı­na ka­ta­rak gay­ri­müs­lim zen­gin sı­nı­fı tas­fi­ye yo­lu­na git­miş­tir.
Cum­hu­ri­yet, İs­lam’ın “Kal­vi­nist” bir yo­ru­mu­nu yap­mış ve bu­nu top­lu­ma be­nim­set­me yo­lu­na git­miş­tir. Tür­ki­ye’de yer­li­lik id­di­ası­nı öne çı­ka­ra­rak ka­pi­ta­list­le­şen zen­gin sı­nı­fı­nın en te­mel da­ya­nak nok­ta­sı da bu Kal­vi­nist yo­rum­dur. Bu­gün­ler­de Av­ru­pa İs­tik­rar Gi­ri­şi­mi ta­ra­fın­dan Kay­se­ri­li zen­gin­ler üze­ri­ne ya­pı­lan bir alan araş­tır­ma­sı­nın ve­ri­le­ri­ne da­ya­na­rak gün­de­me ge­ti­ri­len “İs­lam ve ka­pi­ta­lizm ör­tü­şür mü?” so­ru­su­nu da bu çer­çe­ve­de dü­şün­mek ge­re­kir. Bir ke­re so­ru, bu iki üni­te­nin (İs­lam, ka­pi­ta­lizm) var­lık ge­rek­çe­le­ri he­sa­ba ka­tı­la­rak ce­vap­la­na­bi­le­cek tür­den bir so­ru de­ğil. Ka­pi­ta­lizm sı­nır­sız kâr gü­dü­sü­nün te­za­hü­rü­dür; bu­na kar­şı­lık İs­lam’ın en te­mel me­saj­la­rın­dan bir ta­ne­si, kâr gü­dü­sü da­hil ol­mak üze­re, in­sa­nın bü­tün hırs­la­rı­nı kon­trol al­tı­na al­ma­sı ge­rek­ti­ği­dir. Ne var ki bu kar­şı­laş­tır­ma önü­müz­de­ki man­za­ra­yı açık­la­ma­ya yet­mi­yor. Öy­ley­se önü­müz­de­ki man­za­ra­yı açık­la­mak için so­ru­yu şu şe­kil­de for­mü­le ede­lim: “Müs­lü­man ka­pi­ta­list olur mu?” ya da “Müs­lü­man’dan ka­pi­ta­list olur mu?” Tür­ki­ye’nin mo­dern­leş­me ta­ri­hi he­sa­ba ka­tıl­dı­ğın­da, önü­müz­de en azın­dan iki adet “ka­pi­ta­list Müs­lü­man” mo­de­li bu­lun­du­ğu göz çar­par. Bu mo­de­lin il­ki­ni dev­let şe­kil­len­dir­miş­tir.
Tek­rar ba­şa dö­ne­lim ve bah­set­ti­ği­miz hat­tın di­ğer ya­ka­sı­na ba­ka­lım. Dev­let eliy­le ye­tiş­ti­ri­len bur­ju­va­zi­nin Müs­lü­man­lı­ğı­na de­ğil, mer­kez dı­şı kal­mış Müs­lü­man ka­pi­ta­list­le­re na­zar-ı dik­kat ile ba­ka­lım.
“Çev­re”sel ik­ti­sa­dî kı­pır­dan­ma­nın ya­şan­ma­sı ka­ba­ca 1950’li yıl­la­ra ka­dar ge­ri gö­tü­rü­le­bi­lir. An­cak özel­lik­le 1980’le­rin ikin­ci ya­rı­sın­dan; Tur­gut Özal’ın eko­no­mi­de li­be­ral­leş­me ve dı­şa açıl­ma po­li­ti­ka­la­rı uy­gu­la­dı­ğı, dün­ya­da ye­ni ser­ma­ye ha­re­ket­le­ri­nin ya­şan­dı­ğı bir dö­nem­den iti­ba­ren, “çev­re”de­ki ik­ti­sa­dî kı­pır­dan­ma, Tür­ki­ye’nin sos­yo­lo­jik ha­ri­ta­sı­na ye­ni kıv­rım­lar ka­zan­dır­mış­tır. “Çev­re’de ce­re­yan eden ik­ti­sa­dî ha­re­ket­li­li­ği ho­mo­jen bir bü­tün içe­ri­sin­de de­ğer­len­dir­mek doğ­ru ol­ma­sa da bu ha­re­ket­li­li­ğin te­mel­de, ken­di iç or­ga­ni­zas­yon ve mo­ti­vas­yon­la­rı­nı “te­kel ve kar­tel­le­re kar­şı ol­mak”, “Ana­do­lu’da­ki mü­te­şeb­bis­lik ru­hu­nu ger­çek­leş­tir­mek”, “mo­dern dö­nem­de ya­şa­yan Müs­lü­man­la­rın top­lum­sal ta­lep­le­ri­ne ce­vap ver­mek”, “dev­let kre­di­si­ne ya da teş­vik­le­ri­ne ih­ti­yaç duy­mak­sı­zın ken­di ya­ğıy­la kav­rul­mak” ve­ya “Av­ru­pa ban­ka­la­rın­da­ki ve yas­tık alt­la­rın­da­ki bi­ri­kim­le­ri eko­no­mi­ye ka­zan­dır­mak” gi­bi söy­lem­ler te­me­lin­de oluş­tu­ran ik­ti­sa­dî te­şek­kül­ler ta­ra­fın­dan or­ta­ya kon­du­ğu söy­le­ne­bi­lir. Tüm bu id­dia­lar bir ya­na, söz ko­nu­su te­şek­kül­le­rin ey­lem­le­ri­ne yön ve­ren te­mel zih­ni­yet içe­ri­sin­de de Kal­vi­nist bir İs­lam yo­ru­mu yer alır. Bu yo­rum, Tür­ki­ye’de sis­te­mik boş­luk­lar­da si­ya­set üret­me­ye gay­ret eden si­ya­sal ak­tör­le­rin dev­let fel­se­fe­si ile ya­kın­laş­ma­la­rı ora­nın­da da­ha yay­gın bir hal alır. Dev­let na­sıl ki bir za­man­lar Müs­lü­man zen­gin­ler sı­nı­fı ya­ra­tır­ken ken­di­ne ait bir İs­lam yo­ru­mu­na ih­ti­yaç du­yu­yor­sa, ye­ni Müs­lü­man Kal­vi­nist­ler de İs­lam’a ye­ni bir yo­rum ge­tir­me gay­re­ti içe­ri­sin­de ol­muş­lar­dır. Bu­na gö­re “Müs­lü­man, çok ça­lış­ma­lı ve kur­du­ğu iş­let­me­ler sü­rek­li bü­yü­me­li­dir.” Za­ten “İs­lam’ın em­ri de bu­dur.” Bu yö­nüy­le “ye­şil ser­ma­ye” Tür­ki­ye’de dev­let için ne bir baş­kal­dı­rı, ne de bir teh­dit­tir. Ak­si­ne bir ni­met­tir. Hiç kuş­ku­suz ara­da çok ba­riz bir fark var­dır ki; o da dev­le­tin or­ta­ya koy­du­ğu İs­lam yo­ru­mu­nu ira­dî ola­rak top­lum­sal­laş­tır­ma­sı, ye­ni Müs­lü­man zen­gin­ler sı­nı­fı­nın yap­tı­ğı İs­lam yo­ru­mu­nun ise gay­rı-ih­ti­ya­ri bir bi­çim­de top­lum­sal­laş­ma­sı­dır.
Tür­ki­ye’de İs­lam’ın mo­dern­leş­ti­ril­me­si Cum­hu­ri­yet’in bir pro­je­siy­di. An­cak gün gel­di bu pro­je­ye ka­pi­ta­list Müs­lü­man­lar da sa­hip çık­tı. Her dar­be son­ra­sın­da dev­let, İs­lam’ın ye­ni­den yo­rum­lan­ma­sı ta­le­bi­ni fark­lı şe­kil­ler­de di­le ge­tir­di ve bu­na dö­nük kı­sa, or­ta ve uzun va­de­li pro­je­ler yü­rür­lü­ğe koy­du. Tür­ki­ye’de dar­be­ler, bir­ta­kım top­lum­sal ge­ri­lim ve ça­tış­ma­la­ra son ver­mek üze­re de­ğil, ül­ke­nin ge­le­ce­ği­ne yön ver­mek üze­re gün­de­me gel­miş­tir. Bu yö­nüy­le dar­be­le­ri bir so­nuç ola­rak de­ğil, bir baş­lan­gıç ola­rak dü­şün­mek ge­re­kir. 28 Şu­bat, ye­ni bir sü­reç aç­tı önü­mü­ze ve gö­rü­ne­nin ak­si­ne ka­pi­ta­list Müs­lü­man­la­rın dev­ri baş­la­dı. Di­ğer yan­dan “fa­na­tik din­dar­lık” kar­şı­sı­na yer­leş­ti­ri­len “li­be­ral İs­lam” yo­rum ve pra­tik­le­ri, İs­lam’ı mo­dern­leş­tir­me pro­je­si­nin ye­ni uzan­tı­la­rı ola­rak kar­şı­mı­za çık­tı.
Ağ­ca’nın Çö­ze­ce­ği Dü­ğü­me ve Kı­ya­me­te Da­ir
Bu ay ül­ke­ce Meh­met Ali Ağ­ca’yı ko­nuş­tuk. Ha­ber ma­ga­zin­ci­le­ri (bun­lar ma­ga­zin ha­ber­ci­le­rin­den ay­rı bir tür) Ağ­ca’nın ha­yat öy­kü­sü­nü an­la­ta an­la­ta bi­ti­re­me­di­ler.
Türk si­ya­sî ha­ya­tın­da Ağ­ca’nın da rol al­dı­ğı (ak­tör ola­rak de­ğil fi­gü­ran ola­rak) kar­ma­şık oyun­la­ra va­kıf ol­mak ar­zu­su ile ya­nıp tu­tu­şan med­ya men­sup­la­rı­mı­zın ha­fi­ye­lik­le­ri kuş­ku ve­ri­ciy­di. Ağ­ca’nın, açı­ğa çık­tı­ğın­da dün­ya­yı sar­sa­cak bil­gi­ler ta­şı­dı­ğı­na he­pi­mi­zi ik­na et­me­ye ça­lış­tı­lar. Ay­nı dö­ne­mi ya­şa­mış, hem de o dö­nem­de ve son­ra­sın­da fi­gü­ran­lık de­ğil, ak­tör­lük yap­mış ki­mi isim­le­rin sor­gu­suz su­al­siz ka­zan­dık­la­rı iti­ba­ra da­ir kim­se ses et­me­di yi­ne. Bi­zi bir kez da­ha en­for­mas­yon bom­bar­dı­ma­nı­na tâ­bi tut­tu­lar; da­ha çok ca­hil­le­şe­lim di­ye.
Nas­red­din Ho­ca’ya kı­ya­met hak­kın­da sor­muş­lar; “Ha­nım ölün­ce kü­çük, ben ölün­ce bü­yük kı­ya­met ko­pa­cak” de­miş. Ağ­ca’nın ilan et­ti­ği de ol­sa ol­sa, ken­di­si ve ken­di­si­ni il­gi­len­di­ren ki­şi ya da grup­la­rın kı­ya­me­ti ola­bi­lir. An­cak Bu Ül­ke’de ya­şa­yan­lar ola­rak bi­zi il­gi­len­di­ren sa­hi­ci me­se­le­le­rin ağır­lı­ğı ya­nın­da, Ağ­ca’nın kı­ya­me­ti­nin kıy­me­ti ‘yok’ hük­mün­de­dir.