HAZÎNE-İ EVRÂK | rehber.ihya.org - Rehber Ansiklopedisi
Osmanlı devlet arşivi. Önceleri sarayda iki evrâk mahzeni vardı. Bunlardan biri Paşakapısı'nda, diğeri de eski Dîvânhâne yeri yakınındaydı. Bütün kânunlar, nizamlar ve mühim emirler âit oldukları kalem defterlerine kayıt olunurlar ve bu defterler dolduktan sonra saraydaki evrâk mahzenine gönderilirdi. Yeni kayıtlar ise Paşakapısı'ndaki (Bâbıâlî'deki) mahzende saklanırdı. 1846 yılından sonra sadrâzamlık (Paşakapısı) arşivi, Hazîne-i evrâk adıyla anılmaya başladı.
Evrâkların muhâfazasından Dîvân-ı Hümâyûn üyesi olan Nişancı sorumlu idi. Reîs-ül-küttâb ve defter emîni onun emrinde idi (Bkz. Nişancı). Fakat 16. asır ortalarından sonra reîs-ül-küttâb ile defter emîni nişancının önüne geçtiler. Defter ve kayıtlarda yapılan her türlü düzeltme, nişancının kalemi ve mârifetiyle yapılırdı. Nişancının bu vazîfesi ile ilgili pâdişâhtan başkasının sözlü emri geçersizdi. Hattâ sadrâzam bile pâdişâh tuğrası ve muvaşşah ferman ile evrâk isteyebilir ve bizzat nişancı tarafından verilip alınırdı. Diğer nâzırlar nişancının makâmında teslim alırlardı. Tapu tahrir defterinde yapılacak bir kayıt tashihi için nişancıya yazılacak fermâna bizzat sadrâzam pâdişâhın tuğrasını çeker, nişancı da kendisine gelen fermanın köşesine; "Defteri gele" diye yazarak defter emînine gönderirdi. Güzel bir şekilde tasnif edilen milyonlarca vesika ve defter arasından istenilen defteri süratli bir şekilde bulup çıkaran defter emîni de, defterhâne kesedârı vâsıtasıyla defteri nişancıya yollar. Nişancı, defter üzerinde gerekli tashihi yaptıktan sonra oraya fermânı da ekler, defterhâneye gönderirdi. Tâlî derecedeki defterlerin başka yerlere gönderilmesi îcâb ettiği durumlarda, sadrâzamın defter emînine yazdığı buyruldu ile defterhâneden çıkarılarak istenilen yere gönderilir ve defter emîni tarafından tâkib edilirdi. Defter iâde edilince ne kadarı dışarıda kaldığı deftere kaydedilirdi. Son devirlerde nişancının derecesi düşmesine rağmen kayıtlarda yapılacak tashihler, yine onun kalemiyle yapılırdı. Fakat tımar ve zeâmet işlerine, dîvân-ı hümâyûn reîsi olan reîs-ül-küttâblar bakardı.
Osmanlı Devletinde millî arşivcilik konusunda ileri derecede teşebbüs, devrin mâliye nâzırı olan Safveti Paşanın 1845'te Enderûn'daki târihî vesîka ve defterleri bir tertibe koyması ile başlamıştır. Günümüz anlayışına uygun arşivcilik 1846'da Hazîne-i Evrâk dâiresinin kurulmasıyla başlar ve bu da bugünkü Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğünün çekirdeğini teşkil eder. Hazîne-i Evrâk nezâretinin başına getirilen Hasan Muhsin Efendinin kıymetli çalışmalarıyla arşive dâhil vesîkaların tertibi ve arşivin çalışma tarzını belirten 1849 Hazîne-i Evrâk nizamnâmesi ile Türk arşivciliği belirli bir düzene girmiştir. (Bkz. Arşiv)
Son takip: 15.01.2020 - 11:51
· NADR BiN şüMEYL · ISI · MAHMuD MAKAL · LAGüN · ABAKA HAN · çiNGENELER · iBN-i MUKLE · EBu SEHL KuHi · SALTUKNaME · SARILIK · PiREOTU (Tanacetum coccineum) · CEZERi · SüLFON (Bkz. Sülfonik Asit) · GROMiKO, AndreyAndreyeviç · DOVER BOğAZI · NEVRuZ · KAPIKULU SüVaRiLERi · MiMARBAşI · çAKMAK · LUMBAGO · AVUSTRALYA (Okyanusya) · GüNEş RüZGaRI (Bkz. Astronomi) · KOMPOZiT MALZEMELER · ASPiRATöR · BAşBAKAN · EBu YuSUF · TROPiKAL KUşAK · YERALTI şEHiRLERi · LENF BEZi · AHALi MüBADELESi · çELEBi · HESS, Rudolpf · DaiRE · KANARYA ADALARI · üSTüBEç · TRAMVAY · SA'D BiN MUaZ · PETROL iHRAç EDEN üLKELER TEşKiLaTI · BAKi · ORHAN VELi KANIK · KAYAK · KONSOLiDASYON (Tahkim) · EKZEMA · PARAPLANöR · BiYOPSi · EGE MEDENiYETi · SAYIşTAY · ANALiZ · ORTAKöY CaMii · APANDiSiT · Minare