Edebiyat Okulu: Kaside
Arap edebiyatında ilk dönemlerden beri kullanılan bir nazım biçimi olan kaside sözlükte "kastetmek, yönelmek" anlamlarına gelir. Kaside, Arap edebiyatında ilk dönemlerden itibaren kullanılan bir nazım biçimidir. Arap edebiyatından İran edebiyatına İran edebiyatından Türk edebiyatına geçmiştir.
Divan edebiyatında kaside nazım türüyle ön plana çıkan kişi Nef'i'dir. Özellikle övgülerdeki abartmalarıyla ön plana çıkar. Nedim de kaside türünde öne çıkan başka bir şairdir. Somut ve gerçeğe yakın betimlemeleri ile öne çıkar. Baki, Ahmet Paşa ve Fuzuli kaside türünde ön plana çıkan diğer kişilerdir. Tanzimat edebiyatında ise Namık Kemal'in yazdığı "Hürriyet Kasidesi" önemli bir kaside örneği olarak bilinir.
Kaside, beyitlerle yazılan bir nazım biçimidir.
Kasideler belirli bir amaç için yazılır.
Din ve devlet büyüklerini övmek için belirli kurallar dâhilinde yazılan uzun şiirlere denir.
En az 33 en çok 99 beyitten oluşur.
Kasideler, aruz ölçüsüyle yazılır.
Kafiyeleniş şekli gazelin de kafiyeleniş şekli olan "aa /ba /ca /da /ea…" şeklindedir.
Kasidelerin ilk beytine "matla", son beytine "makta", şairin adının geçtiği beyte "taç beyit", en güzel beytine "beytü'l-kasid" adı verilir.
Şair, yazdığı kasidede matlayı tekrar ederse "tecdid-i matla" yapmış olur. Matlayı birden çok kez tekrar ederse buna da "zül metali" denir.
Dize ortalarında kafiyeli olan kasidelere "musammat kaside" denir.
Nesib (Teşbib): Kasidenin giriş ve aynı zamanda en özenli bölümüdür. Burada tasvir (betimleme) yapılır. Bu betimleme daha çok bahar, bayram, ramazan ayı, at, doğa manzarası, kış, bir kadın, savaş alanı şeklinde karşımıza çıkar.
Nesib bölümünde anlatılana göre isim verilir. Baharın anlatıldığı kasideler bahariye ya da rebiye, kışın tasvirinin yapıldığı kasideler şitâiye, yazdan ve sıcaktan bahseden kasideler temmuziye, ramazan dolayısıyla yazılan kasideler ramazaniye, bayramlarda sunulan kasideler ıydiye, nevruz nedeniyle yazılan kasideler nevrûziye, atın anlatıldığı ve övüldüğü kasideler rahşiye, hamam ve hamamdaki bir güzelin anlatıldığı kasideler hammamiye adını alır.
Girizgâh: Genellikle tek beyitten oluşur. Kasidede asıl konuya geçişin sağlandığı bölümdür. Girizgah bölümü nesib ile methiye bölümleri arasında yer alıp her iki bölümü birleştirir.
Methiye: Şairin öveceği kişinin yüceliklerini sıraladığı bölümdür. Kasidenin asıl amacı övmek olduğundan şairin asıl amacını gerçekleştirdiği bölümdür. Methiye bölümünde övülen kişinin nitelikleri, işleri, eserleri, çalışmaları abartılı bir şekilde anlatılır.
Tegazzül: Şairin kasidenin içinde kaside ile aynı ölçü ve uyakta bir gazel söylemesidir. Tegazzül bölümünün her kaside de bulunma zorunluluğu yoktur. Şair, uygun bir beyitle gazel söyleyeceğini önceden haber verir.
Fahriye: Şairin kendini ve şiirini övdüğü bölümdür. Burada abartı söz konusudur. Fahriye, her kasidede bulunmaz. Kasidelerin fahriye bölümünde en başarılı olan sanatçı ise Nef'i'dir.
Dua: Her kasidenin sonunda yer alan şairin dua ettiği bölümdür. Burada kasidede methedilen kişinin başarılı olması, uzun ömürlü olması, bahtının ve talihinin açık olması için dua edilir.
Not: Kasideler rediflerine göre: su kasidesi, sümbül kasidesi, güneş kasidesi, gül kasidesi, sühan kasidesi gibi isimler alır.
Münacaat: Allah'a yalvarmak, yakarışta bulunmak için yazılan şiirlerdir.
Tevhit: Allah'ın birliğini, tekliğini anlatan kasidelerdir.
Methiye: Padişahları, padişahın vezirlerini ve devrin ileri gelenlerini övmek amacıyla yazılan şiirlerdir.
Naat: Hz Muhammed (SAV) ve dört halifeyi övmek amacıyla yazılan şiirlerdir.
Hicviye: Kişileri yermek için yazılan kasidelerdir. Hicviyede şairlerin dil ve anlatımı acımasız ve abartılıdır. Edebiyatımızda hicviyenin en güzel örneklerini Nef'i vermiştir. Nef'i'nin "Sıham-ı Kaza" eseri hicviyenin en güzel örneklerini barındırır. Hicviyenin halk edebiyatındaki karşılığı "taşlama", Batı edebiyatındaki karşılığı "satirik"tir.
Mersiye: Devlet büyüklerinin ölümünden duyulan acıları anlatan şiirlere denir.
Cülûsiye: Padişahın tahta çıkışını anlatan kasidelere denir.
Ey göz! İçimdeki ateşlere gözyaşımdan su saçma çünkü böyle çok tutuşan ateşlere su fayda vermez.
Şu dönen gök kubbenin rengi su rengi midir yoksa benim gözümden akan sular göz yaşları mı şu dönen gök kubbeyi tamamen kaplamıştır, bilemem.
Sevgilinin kılıca benzeyen keskin bakışlarının zevkinden gönlüm parça parça olsa buna şaşılmaz. Nitekim akarsu da zamanla duvarda yarıklar meydana getirir.
Yarası olan kişi suyu ihtiyatla içer. Bunun gibi benim yaralı gönlüm de senin okun ucuna benzeyen kirpiklerinin sözünü korka korka söyler.
Bahçıvan gül bahçesini sele verip su ile mahvetsin, boşuna da yorulmasın çünkü bin gül bahçesine su verse de senin yüzün kadar güzel bir gül açılmaz.
Hattatın beyaz kâğıda bakmaktan, gözleri kör olsa da yine yazısını, senin yüzündeki tüylere benzetemez.
Senin yanağının anılmasından kirpiklerim ıslansa ne olur, buna şaşılır mı? çünkü gül elde etmek amacıyla dikene verilen su boşa gitmez.
Üzüntülü günümde hasta gönlümden kılıç gibi olan keskin bakışını esirgeme çünkü karanlık gecede hastaya su vermek sevaptır. (hayırdır)
Gönül! Onun ok temrenine benzeyen kirpiklerini iste ve onun ayrılığında çektiğim hasreti yatıştır, söndür. Susuzum bu kez de benim için su ara.
Sarhoşa şarap içmek, aklı başında olana da su içmek nasıl hoş geliyorsa, ben senin dudağını özlüyorum, sofular da Kevser suyu istiyorlar.
Su, daima senin Cennet gibi olan mahallenin bahçesine doğru akar. Galiba o hoş yürüyüşlü, serviyi andıran sevgiliye âşık olmuştur.
Topraktan bir set şekline dönüşüp su yolunu o mahalleden kesmem gerekir, zira su benim rakibimdir, onun orda akmasına müsaade edemem.
Dostlarım! eğer onun elini öpme arzusuyla ölürsem, ben öldükten sonra toprağımı testi yapın onunla da sevgiliye su sunun.
Servi, kumru yalvardığı için dikbaşlılık yapıyor. Sevgiliyi yalnız suyun eteğini tutup ayağına düşmesi kurtarır.
Gül fidanı bir hileyle bülbülün kanını içmek arzusundadır. Bunu engellemenin yolu gül
dallarının damarlarına girip gül ağacının karakterini değiştirmektir.
Su, Hz. Muhammed'in (SAV) yoluna uymuş dünyadaki insanlara temiz yaratılışını açık bir şekilde göstermiştir.
İnsanların efendisi, en güzel incisi olan Hz. Muhammed'in (SAV) mucizeleri kötü kişilerin ateşine su serpmiştir.
Taş, katılığına rağmen peygamberlik gül bahçesinin parlaklığını tazelemek amacıyla suyu ortaya çıkarmıştır.
Peygamberimiz'in (SAV) mûcizeleri uçsuz bucaksız bir deniz gibi imiş ki o mucizelerden ateşperest kâfirlerin binlerce mâbedine o su varmış ve onları söndürmüştür.
Mihnet günü Ensâr'a parmağından su verdiğini işiten herkes hayretle parmağını ısırır.
Dostu yılan zehri içse bu zehir ona hayat verir. Düşmanı da su içse şüphesiz ki yılan zehrine dönüşür.
Abdest almak amacıyla el uzatıp o gül gibi güzel yanaklarına su vurunca her bir su damlasından binlerce rahmet denizi dalgalanmıştır.
Su, Hz peygamberin ayağının toprağına ulaşayım diye başını taştan taşa vurarak bir ömür boyu durmaksızın başıboş gezer.
Su, onun eşiğinin toprağına zerrecikler şeklinde orayı aydınlatmak ister. Parça parça dahi
olsa o eşikten dönmez.
Sarhoşlar içki içtikten sonra gelen durumu gidermek amacıyla nasıl su içerlerse günah işleyen kişiler de senin na'tının zikrini dillerinde tekrarlamayı derman bilirler.
Ey Allah'ın sevgilisi! Ey insanların en hayırlısı! Susamış kişilerin şiddetle suyu istedikleri gibi ben de sizi özlüyorum.
Sen öyle bir kerâmet denizisin ki mi'râc gecesinde feyzinin çiyleri sabit şekildeki yıldızlara ve gezegenlere su ulaştırmış.
Kabrini yenileyen mimara su gerekse, güneş çeşmesinden her an bol, saf, tatlı ve güzel
Cehennemin korkusu, yanık olan gönlüme gam ateşi salmış, yine de senin ihsan bulutunun o ateşe su serpeceğinden ümitliyim.
Seni övmenin bereketinden olsa gerek Fuzûlî'nin sıradan, bayağı sözleri, nisan bulutundan düşüp iri inciye dönüşen su damlası gibi birer inci olmuştur.
Kıyamet gününde, gaflet uykusundan uyanan âşık sana olan hasretinden gözyaşı döktüğü zaman;
O mahşer günü, o güzel yüzüne susamış olan bana o çeşmenin su vereceğini ve beni mahrum bırakmayacağını ummaktayım.
Mest olsa dilber sevse ger ma'zûrdur şeyhü'l-Harem
İlkbahar rüzgârı esti, sabah gülleri açıldı; Ey içki sunan, meded! (yardıma koş) Cem'in kadehini sun ki bi­zim de gönlümüz açılsın.
Nisan ayı yine geldi; hava anber kokularına bü­ründü. Âlem adeta cennet içinde cennete döndü. Her köşe bir İrem bahçesine döndü.
Bahar mevsimi, çiçeklerin açtığı gül devri, yaşama yiyip içme günleri zevk ve sefa zamanıdır, bu güzel bahar mevsimi âşıkların bayramıdır.
Şarap kadehleri yeniden dönsün meyhaneler boşalsın, şarkı okuyan kişiler şarkı okudukça sarhoşlar da oynasın.
Akşam ve sabah meyhanenin bahçeyi kıskandığı bu bahar mevsiminde Mekke ve Medine'deki kutsal yerlerin bakımını yapan kişiler sarhoş olsa, güzel sevse onu mazur görmek gerekir.
Böyle bir durumda çaresizler, âşıklar, avareler ne yapsın. Ay parçası değerindeki güzel­ler kadeh sunarsa bu kadehleri içmemek zulüm olur.
Cem'in kadehi ve de sevgili bir araya gelince ortaya çıkan mutluluğu yaşayabilen kişi ariftir.
Bir elinde lâle renkli olan kadeh, bir elinde de sevgilinin saçını tutan sarhoş ve pek çok kişi, zevki gerçek anlamıyla yaşar.
İçki sunan kişi, lütf edip nazlanmayı bir tarafa bırak, şarap sun. Bu meclis böyle kalmaz Sürahi ve testi sürekli dolsun, kadeh ise hiç boş kalmasın.
Her yeni yetişen güzel fidanlar kadehi eline aldı. Ey servi boylu olan ve gonca ağızlı güzel kişi açıl, sen de gül.