İlk Türk - İslam Devletleri | KPSS 2020
tarafından KPSSWEB	 Tarihinde May 26, 2016
KPSS müfredatında ilk Türk-İslam devletleri önemli bir yer tutmaktadır. Bu konu ile ilgili, uzun zamandan beri KPSS’de en az birkaç soru karşımıza çıkmaktadır.
Talas Savaşının ardından kitleler halinde Müslüman olan Türkler, İslam’ı kabul etmeden önce olduğu gibi, Müslüman olduktan sonra da pek çok devlet kurmuş ve eskiden kalan geleneklerini sürdürmüşlerdir.
– Talas Savaşının Sonuçları:
» Türkler kitleler halinde Müslüman olmuşlardır.
» Türklerle Araplar arasındaki ilişkiler yakınlaşmadan dolayı artmıştır.
» ilk Türk islam Devletleri ortaya çıkmaya başlamıştır.
» Araplara Çinlilerden geçen kağıt, matbaa, pusula ve barut Türklere de geçmeye başlamıştır.
Batı Türkistan’da Karluk, Yağma ve Çiğil Türkleri tarafından kurulmuştur.İlk Türk İslam devleti olan Karahanlılar devletinin kurucusu Bilge Kül Kadir Han‘dır.
» İslam dinini kabul eden İlk Türk İslam devleti Karahanlılar’dır.
» Devlet yönetiminde ve teşkilatlanmada Selçuklulara öncülük etmişlerdir.
» İlim ve kültür merkezi haline getirilmiş Semerkant, Talas, Fergana, Kaşgar, Buhara gibi şehirlere sahip olmuşlardır.
» Eski Türk geleneklerine İslamiyet’i kabul etmelerine rağmen en çok bağlı kalan devlet olmuşlardır.
» Devletin başında Han ya da Hakan unvanlı hükümdarlar bulunurdu. Buğra, kadir, ilig, kara, arslan gibi sıfatlara sahip olurlardı.
İlk Türk islam Devletleri Kpss soruları açısından önemli nokta olan Türk – İslam eserleri, ilk olarak Karahanlılardan çıkmıştır. Türk – İslam edebi eserlerin ilk olarak Karahnlılardan çıkmasının nedeni tahmin edileceği üzere İslamiyet’i kabul eden ilk Türk devleti olmalarıdır. Şimdi bu eseleri inceleyelim.
» Kutdagu Bilig: Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır. Anlamı mutluluk veren bilgidir. Bir siyasetname özelliği taşıyan Kutadgu Bilig, ülke yönetimi ile ilgili bilgiler vermektedir.
» Divan-ı Lügat-it Türk: Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır. Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılan Divan-i Lügat-it Türk, ansiklopedik bir Türk dili sözlüğüdür.
» Atabetül Hakayık: Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmıştır. Anlamı hakikatlerin eşiğidir. Atabetül Hakayık, dini öğütler vermketedir ve bu öğütler genelde kıssadan hisse tarzındadır.
» Divan-ı Hikmet: Ahmet Yesevi tarafından yazılmıştır. Divan-ı Hikmet Türk tasavvuf edebiyatının ilk örneğini teşkil etmektedir.
İlk Türk islam Devletleri içinde yer alan Gazneliler, Alp Tigintarafından Afganistan’ın Gazne şehrinde kurulmuştur.
» İslamiyet’i ve Türk Kültürünü Hindistan’a yayan ilk devlettir.
» Sultan unvanını ilk kez kullanan devlettir.
» İran şair Firdevsi’nin Şehname adlı eseri Gazneli Mahmut’a sunulmuştur.
» Dandanakan Savaşını Selçuklulara karşı kaybettikten sonra toparlanamayan Gazneliler, 1187 yılında Gurlular tarafından yıkılmıştır.
Abbasilerin Mısır valisi olan Tolunoğlu Ahmet tarafından mısırda kurulmuştur.
» Mısır’da kurulan ilk Türk devleti Tolunoğulları’dır.
» Halkın çoğunluğu Araplardan, devleti yönetenler ise Türklerden oluşmaktaydı.
» Abbasiler tarafından yıkılmıştır.
İhşidler (Akşitler) (935 – 969)
Abbasilerin bir başka Mısır valisi Muhammed Bin Togaç Tarafından Mısır’da kurulmuştur.
» Mısır’da kurulan ikinci Türk devletidir.
» Kutsal mekan olan Hicaz’ı egemenlik altına alan ilk Türk devletidir.
» Tolunoğulları gibi halkın çoğunluğu Araplardan, devleti yönetenler ise Türklerden oluşmaktaydı.
Büyük Selçuklu Devleti (1040 – 1157)
Selçuk Bey tarafından bir aşiret devleti olarak kurulmuştur.
» Oğuzların Üçoklar kolunun Kınık boyundandırlar.
» Devletin gerçek kurucusu Selçuk Bey’in torunlarından Tuğrul Bey‘dir.
» Bu devletin kuruluşunda Çağrı Bey’in büyük yardımı olmuştur.
» Tuğrul Bey dönemi, Alparslan dönemi ve Melikşah dönemi olarak 3 dönemde incelenmektedir.
– Tuğrul Bey Dönemi (1040 – 1063)
» Gaznelilere karşı kazanılan Dandanakan (1040) savaşı ile Gazneliler yıkılma sürecine girmiş, Selçuklular ise bağımsız bir devlet haline gelmiştir. Tuğrul Bey ve Çağrı Bey bu savaşta zaferin baş mimarları olmuşlardır.
» Dandanakan Savaşının nedeni Selçukluların Gaznelilere ait Horasan bölgelerine yerleşmek istemeleriydi.
» Kpss genel kültür ilk Türk islam devletleri konusu içinde yer alan bir başka önemli olay ise Pasinler Savaşıdır. Pasinler Savaşı (1048) Bizans’a ve Gürcülere karşı kazanılan ilk büyük savaş olma özelliğini taşımaktadır.
» Tuğrul Bey Bağdat’ta bulunan Abbasi halifeliğini Şii Büvehyhoğullar’ından kurtararak İlk defa Türk himayesine almıştır. Halife kendisini kurtardığı için Tuğrul Bey’e ” Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını vermiştir. Bu durum Selçukluların İslam dünyasındaki siyasi etkinliğini arttırmıştır.
– Alparslan Dönemi (1064 – 1072)
» Bu dönem içinde Kars ve Ani Kaleleri alınmış, Kafkas ve Gürcistan yörelerine seferler düzenlenmiştir.
» Malazgirt Savaşı (1071), Türkleri Anadolu’dan çıkarmak isteyen Bizans ile yapılmıştır. Bizans orduları bozguna uğratılmış ve imparatoru olan Romen Diyojen esir alınmıştır.
» Selçuklu Devletinin en parlak dönemidir.
» Ülke sınırları Doğuda Aral Gölü, Batıda Akdeniz ile Marmara kıyıları, Kuzeyde Kafkasya, Güneyde Mısır ve Basra Körfezine kadar genişlemiştir.
» Melikşah’tan sonra oğulları Sencer, Mehmet Tapar ve Berkyaruk arasında taht kavgaları başlamıştır.
Büyük Selçuklu Devleti Yıkıldıktan Sonra Ortaya Çıkan Devlet ve Atabeylikler
» Irak – Horasan Selçukluları
» Suriye Selçukluları
» Kirman Selçukluları
» Anadolu Selçukluları
» Şam’da Böriler
» Fars’da Salgurlular
» Azerbaycan’da İl Denizliler
» Musul’da Zengiler
» Erbil’de Teginoğulları
1. Karamanoğulları: Kendilerini Selçukluların Anadolu varisi olarak gören Karamanoğulları, Konya ve Karaman yöresinde kurulmuştur. Kendilerini bir varis olarak gördüklerinden Osmanlı ile en fazla mücadele eden ve Osmanlı’yı uğraştıran beyliktir.
Karamanoğlu Mehmet Bey, 1277 yılında Türkçe’yi resmi dil olarak ilan etmiştir.Kpss açısından bu detay, ileride işlenecek olan Milliyetçilik kavramı ile bağdaşmaktadır.
2. Aydınoğulları: Aydın ve İzmir çevresinde kurulan Aydınoğulları, denizcilik alanında en çok ileri giden Anadolu Türk Beylikleri içindedir.
3. Germiyanoğulları: Kütahya ve çevresinde kurulmuştur.
4. Karesioğulları: Aydınoğulları gibi denizci olan Karesioğulları, Balıkesir, Çanakkale ve çevresinde kurulmuştur.
5. Candaroğulları: Bir diğer adı da İsfendiyaroğulları olan bu beylik, Kastamonu, Sinop ve çevresinde kurulmuştur.
6. Saruhanoğulları: Denizci bir beylik olan Saruhanoğulları Beyliği, Manisa ve çevresinde kurulmuştur.
7. Menteşeoğulları: Muğla ve çevresinde kurulmuş olan bu beylik de denizcidir.
8. Hamitoğulları: Eğrdir ve Antalya çevresinde kurulmuş denizci bir beyliktir.
9. Sahipataoğulları: Afyon ve çevresinde kurulmuştur.
10. İnançoğulları: Denizli ve çevresinde kurulmuş bir beyliktir.
11. Eşrefoğulları: Beyşehir ve çevresinde kurulmuş olan bir beyliktir.
12. Eretna Beyliği: Orta Anadolu’da Sivas merkez olmak üzere kurulmuş olan bir beyliktir.
13. Ramazanoğulları: Adana ve çevresinde kurulmuş bir beyliktir.
14. Kadı Burhaneddin Beyliği: Eretna Beyliği yerine kurulmuş olan bir beyliktir.
15. Osmanoğulları: Ertuğrul Gazi’nin oğlu Osman Gazi tarafından Söğüt, Domaniç ve çevresinde kurulmuş olan beyliktir.
16. Dulkadiroğulları: Kpss tarih dersinde Anadolu’da kurulan ikinci Anadolu Türk Beylikleri içinde en son değineceğimiz beylik olan Dulkadiroğulları, Elbistan ve çevresinde kurulmuştur.
Anadolu Selçuklu Devleti, Selçuklu soyundan olan Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından kurulmuştur.Süleyman Şah öncelikle İznik’i alarak burayı merkez haline getirmiştir. Ancak 1. Haçlı seferinde İznik Haçlıların eline geçince Konya merkez olmuştur.
I. Kılıçarslan zamanında İznik tedbir amaçlı boşaltılmıştır.
Konya, hem Anadolu Selçuklu Devleti hem de Karamanoğulları’nın başkenti olmuştur. Kpss soruları açısından ufak bir ayrıntıdır.
Haçlı seferlerini oluşturan ana sebepleri:
» Dini sebep: Kudüs 3 dinin ortak merkezi sayılır.
» Siyasi sebepler
» Ekonomik sebepler
II. Kılıçarslan döneminde 1176 yılında gerçekleşen Miryakefalon Savaşı ile Bizans mağlup edilmiş ve Anadolu kesin olarak bir Türk yurdu olmuştur.
En önemli sultanı Aleaddin Keykubat’tır. Sinop ve Alanya’da tersaneler kurmuştur. İki Denizin Sultanı ünvanını alan Keykubat, Anadolu Selçuklu Devleti’ne en parlak dönemini yaşatmıştır.
Denizcilik ve ticarette önemli gelişmeler yaşayan Anadolu Selçuklu Devleti, Antalya, Alanya, Sinop Limanları ve Karadeniz’in kuzeyinde yer alan Suğdak ticaret merkezini ele geçirmiştir.
Kpss tarih dersinde Türkiye Tarihi açısından önemli bir yere sahip olan Anadolu Selçukluları, Moğol istilalarına karşı Harzemşahlar ile işbirliği yapmak istemiş ancak Harzemşahlar buna karşı çıkınca 1230 Yassıçemen Savaşı ile Harzemşahlar’a son verilmiştir.
1240 yılında Baba İshak isyanından sonra Moğol istilaları başlamıştır. 1243 yılında Moğollar ile yapılan Kösedağ Savaşı’nı kaybetmişlerdir. Moğollar ile yapılan Kösedağ Savaşı’ndan sonra Anadolu’da siyasi birlik bozulmuştur. Anadolu Selçukluları, 1308 yılında Sultan 2. Mesut’un ölümüyle yıkılmıştır.
Sultan II. Mesut’un ölümü ve Anadolu’da siyasi birliğin sona ermesiyle beraber Anadolu’da 2. Anadolu Türk Beylikleri Dönemi başlamıştır.
kpss türk islam devletleri
İslamiyet Öncesi Türk Tarihi ve Devletleri
Jeolojik Zamanlar ve Türkiye’nin Yer Şekilleri