Nädip Täjigistan möhüm İHHG resmileriniň wezipe möhletini uzaltmagyň öňüni baglady
İHHG-niň Media azatlygy boıunça öňki wekili Harlem Desir
Täjigstan İewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (İHHG) iki sany öňdebaryjy resmisiniň ygtyıarlyklaryny uzaltmagy ret edenden soň, olar işden çykdy.
İHHG-nyň Demokratik institutlar we adam hukuklary baradaky edarasynyň başlygy Ingibjorg Solrun Gisladottiriň hem-de İHHG-niň Media azatlygy boıunça wekili Harlem Desiriň wezipe möhleti 19-njy iıulda gutardy.
Olaryň ikisi-de üç ıyllyk ikinji möhlete hödürlenildi, ıöne Täjigistanyň İHHG-daky wekiliıeti olaryň ikisiniň-de täzeden wezipä bellenmeginiň öňüni baglamaga kömek etdi. Olaryň ikisi-de mundan ozal täjik hökümetiniň gaharyny getirmekde tanalıardy.
Demokratik institutlar we adam hukuklary baradaky edara hem-de Media azatlygy boıunça wekil İHHG agza 57 ıurduň ählisinde Guramanyň borçnamalarynyň ıerine ıetirilişine gözegçilik etmek işlerinden jogapkärdir we bu ugurda Täjigistan tankyt ediljek ıeke-täk ıurt däl.
“Terrorçylara” rugsat berdi
Täjigistan Türkiıe bilen bileleşip, Gisladottiriň wezipe möhletiniň uzaldylmagynyň öňüni baglady. Bu ıurtlaryň ikisi-de diplomatik nota ugradyp, İHHG-niň Demokratik institutlar we adam hukuklary baradaky edarasynyň “terrorçylykly hereketleri amala aşyran adamlaryň we jenaıatçy toparlaryň Guramanyň Adam ölçegleri boıunça ıygnaklaryna” gatnaşmagyna rugsat berendigini aıtdy.
Türk häkimiıetleriniň Fethullah Gülen hereketi bilen ilteşikli terror guramasydygyny aıdıan we düıbi Nıu-İorkda ıerleşıän Žurnalistler we ıazyjylar gaznasynyň Adam ölçegleri boıunça ıygnaklara gatnaşmagy sebäpli, Türkiıäniň wekiliıeti 2017-nji ıylda ıygnagy terk etdi we şol bir sebäp bilen 2018-nji geçirilen çäräni boıkot etdi.
Türk häkimiıetleri Gülen tarapdarlaryny 2016-njy ıylyň iıulynda Türkiıede döwlet agdarylyşygyny guramaga synanyşmakda aıyplaıar.
Gülen agdarylyşyga gatnaşygy bütinleı ret edıär we köp sanly hukuk guramalary we aıry-aıry hökümetler türk häkimiıetlerini agdarylyşygy syıasy garşydaş diıilıänlere garşy giň gerimli çäre görmek üçin ulanmakda aıyplaıar, sebäbi agdarylyşyk synanyşygyndan soň, onlarça müň adam işden boşadyldy, saklandy ıa-da tussag edildi.
2016-njy ıylda haçan-da Täjigistanyň Yslam Galkynyş partiıasynyň wekilleri Adam ölçegleri boıunça ıygnaklara gatnaşanda, Täjigistanyň wekiliıeti ıygnagy terk etdi we 2017-nji ıylda täjik resmileri maslahata gatnaşmakdan ıüz öwürdi.
Täjik hökümeti ozal häkimiıet başyndaky koalisiıa şärik bolan aram garşylyk topary – Täjigistanyň Yslam Galkynyş partiıasyny 2015-nji ıylyň sentıabrynda döwlet agdarylyşygyny amala aşyrmaga synanyşmakda aıyplaıar, ıöne bu öňe sürmäni tassyklajak tutarykly subutnama ıok.
Täjik häkimiıetleri bu agdarylyşygy kazyıetiň ıurduň iň iri ikinji partiıasy bolan TYGP-ny ekstremist partiıa diıip yglan etmegi üçin bahana hökmünde ulandy we onuň işlerini gadagan etdi we partiıanyň ıurduň içindäki liderleriniň ençemesini türmä basdy.
Täjik häkimiıetleri anyk subutnama hödürlemezden, TYGP-ny terrorçy toparlar bilen ilteşikde aıyplamaga dowam edıär.
TYGP ıurtda 2000-2015-nji ıyllar aralygynda geçirilen ähli parlament saılawlarynda mejlis kürsüsine eıe boldy. Demokratik institutlar we adam hukuklary baradaky edara TYGP-nyň mejlise saılanmadyk saılawlarynda “döwlet mediasynyň deňagramsyz gepleşikleriniň, hem-de oppozision TYGP barada negatiw habar bermeginiň” saılaw kampaniıalaryna kölege salandygyny, saılaw güni “syn edilen 21 saılaw uçastogynda ses berişlige negatiw baha berlendigini; munuň sistematik problemalara yşarat edıändigini” hem-de çynlakaı düzgün bozmalar, hususan-da diňe ses bermäge hukugy bolan adamlaryň ses bermegini üpjün etmek boıunça kepilliklere hormat goıulmazlygy barada yzyzgiderli habar berlendigini” aıtdy. Olar muny diňe bir gezek aıtdy.
Demokratik institutlar we adam hukuklary baradaky edaranyň Täjigistanda 2020-nji ıylda geçirilen parlament saılawlary boıunça taııarlan soňky hasabaty şeıle belleıär: “Syıasy hukuklaryň we azatlyklaryň sistematik görnüşde bozulmagy plıuralistik syıasy debata ıer galdyrmady hem-de hakyky oppozisiıa syıasy giňişlikden çykaryldy”. Bu saılawlar soňky 20 ıylda ilkinji gezek TYGP-syz geçirildi.
Desiriň İHHG-niň Media azatlygy boıunça wekili wezipesiniň uzaldylmagyna Azerbaıjan garşy çykypdyr. Baku muny “Desiriň Azerbaıjanda söz azatlygynyň ıagdaıy barada aıdan öte tankydy bellikleri” sebäpli diıip, düşündirdi.
Täjigistan hem birmeňzeş sebäp bilen oňa garşy çykdy. Desir golaıda täjik häkimiıetleriniň garaşsyz media guramalaryna garşy alyp barıan hereketlerini, ıaňy-ıakynda bolsa olaryň garaşsyz akhbor.com saıtyny petiklemegini Twitterde tankyt etdi.
Bary-ıogy birnäçe hepde mundan ozal, Desir "Asia Plus" žurnalisti Abdulla Gurbatä fiziki hüjüm edilmegini ıazgardy we häkimiıetleri hüjümçileri tapmaga we olary jezalandyrmaga çagyrdy.
Media azatlyklaryny goldaıan 28 sany topar Desiriň wezipe möhletiniň uzaldylmagyny Azaerbaıjanyň we Täjigistanyň ret etmegi boıunça beıanat çap etdi. “Biz mandatyň möhletiniň uzaldylmagynda ähli İHHG agza ıurtlaryň ylalaşykly ses bermek zerurlygyna hormat goııarys, ıöne biz Azerbaıjanyň we Täjigistanyň bu ädiminiň mandatyň möhüm gözegçi wezipesini gowşatmak synanyşygydygyna düşünıäris” diıip, beıanatda aıdylıar.
Beıanat “COVID-19 pandemiıasynyň görkezişi ıaly, media azatlygyny üpjün etmek häzirki wagtda öňküsinden has möhümdir” diıdi.
Bir makala Desiriň täzeden wezipä bellenilmegine “metbugat azatlygynyň ıagdaıy iň erbet ıurtlaryň ikisi tarapyndan” böwet bolnandygyny aıtdy.
Bir zatlar üıtgärmi?
Täjigistanda noıabr aıynda prezidentlik saılawlaryny geçirmek meıilleşdirilıär we ıeke-täk sorag; uzak wagtlap, häkimiıet başynda oturan prezident Emomali Rahmonyň bäşinji möhlete bu wezipä dalaş edip-etmejekdigi, ıa-da onuň bu wezipäni uly ogly Rustam Emomalä tabşyryp-tabşyrmajakdygy.
Demokratik institutlar we adam hukuklary baradaky edaranyň hem-de Media Azatlygy boıunça edaranyň bu saılawlary tankyt etjegi tas ikuçsyz diıen ıaly, ıöne indi täze dalaşgärleri hödürlemek işleri başlamaly we onuň haçan netijelenjegi mälim däl.
Gisladottiriň hem-de Desiriň wezipä bellenilmegi "üç ıyl mundan ozal İewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasyna Awstriıa başlyklyk eden döwründe kabul edilen syıasy ylalaşygyň" bir bölegidi we Azerbaıjanyň, Täjigistanyň hem-de Türkiıäniň hereketleri, ıagdaılary has-da çylşyrymlaşdyryp, beılekileriň, şol sanda Fransiıanyň, Kanadanyň, Norwegiıanyň, Izlandiıanyň hem-de Ermenistanyň 10-njy iıulda İHHG ilçileriniň Wenada geçirilen duşuşygynda Guramanyň baş sekretary Thimas Gremingeriň hem-de İHHG-niň Milli azlyklar boıunça ıokary komissary Lamberto Zannieriň wezipe möhletlerini uzaltmagy ret etmeklerine alyp geldi.
Şeılelik bilen, şol syıasy ylalaşyk paketiniň durmuşa geçirilmeginden ozal, 57 İHHG agzasynyň ählisiniň biragyzdan razylygyny talap edıän dört ıokary wezipe bar.
Täjigistan öz karary bilen oňdy, ıöne özüni tankyt eden İHHG institutlaryndan Täjigistan hökümetiniň alan ary onçakly uly bir ıeňiş däl ıaly.
Demokratik institutlar we adam hukuklary baradaky edaranyň hem-de Media azatlyklary baradaky edaranyň täze başlyklary hem, edil öňküler ıaly, täjik häkimiıetleriň ıol beren hem-de düzeltmek alamatlaryny görkezmedik düzgün bozmalaryny tankyt ederler.
İakyn geljekde, Täjigistan koronawirus pandemiıasynyň öz ykdysadyıetine we halkyna ıetiren zyıanynyň öwezini dolmaga synanyşanda, hökümet kömek üçin ıüz tutara az ıeriň galandygyny görüp biler.