Beyindeki Etkileri Nedeniyle En Çok Suiistimal Edilen Maddeler
İlaç Bağımlılığı İle İlgili Genel Sorunlar
Uyuşturucu/İlaç Bağımlılığında Acil Bakım
Diğer Maddelerin Bağımlılığı
BAĞIMLILIĞA YOL AÇAN YA DA SUİİSTİMAL EDİLEN MADDELER
Yasal olan veya olmayan ilaçlar
Mide bulantısını kesen ya da önleyenler
BAĞIMLILIĞI ÖZENDİREN ETKENLER:
> Kendi kendine alabilme/uygulayabilme kolaylığı
> Kullanım için doktor kontrolü veya önerisi gerektirmemesi
> Yasal ya da yasadışı olarak temin edebilme kolaylığı
EN ÖNEMLİ SAKINCALARI:
> Tıbbi ya da tıbbi olmayan durumlarda önerilenin dışında rasgele kullanılması
> Özellikle, damar yolundan verilenlerin, steril koşullar sağlanmadan uygulanması
Kişiler, müptela oldukları madde olmadan yaşayamazlar
Maddeyi elde etmek için her yolu denerler
Tedavisi uzun sürer, çoğunlukla başarısızlıkla sonuçlanır; tedavinin başarılı olması için sabır, inat ve kararlılık gerekir
Kullanımı suiistimal edilen maddeler, genellikle beyindeki etkilerinden dolayı alınmaktadırlar.
- Uyarıcı (stimulan)
- Baskılayıcı (depresan)
- Hayal gördüren (halüsinojen)etkilerdir
BU MADDELERİN İLK KULLANILMA NEDENLERİ SIRALANACAK OLURSA:
- Tıbbi nedenler (ağrı kesici, depresyon tedavisi vs. gibi nedenler)
- Arkadaş grubu baskısı sonucu, boş zamanları değerlendirmek amacıyla
- Bir kez kullanan kişilerin çoğu müptela olmazlar
KULLANMAKLA, BAĞIMLI OLMAK EŞ ANLAMLI DEĞİLDİR
BEYİNDEKİ ETKİLERİ NEDENİYLE EN ÇOK SUİİSTİMAL EDİLEN MADDELER:
Afyon türevi ağrı kesiciler (analjezikler)
Merkezi sinir sistemi(MSS) baskılayıcıları (depresanlar)
MSS uyarıcıları (stimulanlar)
Halüsinojenler (hayal gördürücüler)
Herhangi bir yoldan(ağızdan, IV vd.) alınabilecek bir maddenin kasıtlı olarak amacı dışında ve önerilen dozun üzerinde alınması MADDE SUİİSTİMALİdir (kötüye kullanımı).
Amaç, alınan maddenin etkisinin ya da yan etkisinin daha güçlenmesidir.
Alkol, bazı yiyecekler, yasal ya da yasa dışı elde edilen bazı ilaçlar, vitaminler, laksatifler(müshiller), solventler(uçucu çözücüler), benzin, aerosoller, yapıştırıcılar
MADDE, UYUŞTURUCU, İLAÇ
- Kişilerin bedensel ya da ruhsal sağlığını sürdürmek, hastalıklarını önlemek ya da hastalıklarını iyileştirmek amacıyla vücuda verilen bileşiklerdir
- İlaçların hepsinin istendik etkilerinin yanı sıra istenmedik etkilerinin de (yan etki, komplikasyon) olduğu bilinmektedir
- İşte bu etkiler bazı kişiler tarafından kötüye kullanıma neden olabilmektedir
İPTİLA, DÜŞKÜN, TUTKUN
- Bir maddeyi kullanmayı ve onu ne şekilde olursa olsun elde etmeyi şiddetle arzulamak ve o maddeye ihtiyaç duymak (kompulsiyon)
- Maddenin dozunu yavaş yavaş ve sürekli artırma eğilimi vardır.
Maddeye zaman içinde fiziksel bağımlılık gelişir
- Birey ve toplum açısından yıkıcı etkileri vardır
Kullandığı maddeye aşırı derecede ihtiyaç duyan kişidir
- İlaç müptelasında olduğu gibi, sürekli kullanmaya bağlı olarak ilacın alışılmış etkilerine karşı bireyde oluşan ve giderek artan dirençtir
- Kişi aynı etkiyi elde etmek için maddenin dozunu ve kullanma sıklığını artırır
“Yoksunluk” kullanılan maddenin miktarının azaltılması veya tamamen kesilmesi halinde ortaya çıkan bir takım belirtilerdir.
Yoksunluk, sabit ya da artan miktardaki madde ile belirtilerin ortaya çıkması engellenebilen, fiziksel ve psikolojik bir olaydır
Maddenin kullanımı kesildiğinde yoksunluk (çekilme) belirtileri ortaya çıkmıyorsa, iptila söz konusu değildir
Birey bağımlı olabilir ancak müptela olmayabilir; örnek: mide ülserinin ağrısını hafifletmek için antiaside bağımlı olabilir. Ülser iyileştiğinde antiaside gereksinim kalmaz ve hasta ilacı rahatlıkla bırakabilir
Alışkanlıklarımızın tüm yaşamımıza hâkim olmaya başlaması ve davranışlarımızı denetleyemez hale gelmemiz olarak tanımlanır
Psikolojik bağımlılık (alışkanlık) keyif verici etkisi olan bir maddeyi kullandıktan sonra, kendinizi “onu tekrar kullanma isteği” içinde bulmanızdır.
Kişi, zamanının ve çabasının büyük bir kısmını maddeyi elde edebilmek için geçiriyorsa, işinde sorunlar yaşıyorsa, adli sorunlar ortaya çıkıyorsa, başkalarıyla olan ilişkileri madde kullanımı nedeniyle etkileniyorsa, kişide psikolojik bağımlılık gelişmiştir.
Bedensel bağımlılık (müptelalık) tekrarlanan kullanımları sonrasında, maddenin ani etkilerine karşı vücutta direnç oluşmasıdır.
Anlamı: kişi aynı etkiyi elde etmek için maddenin dozunu yavaş yavaş artırır
En çok suiistimal edilen madde alkoldür
En önemli sağlık sorunlarından biridir
Alkolizm, toplumun her kesiminde görülebilmektedir (işadamları, diğer meslek mensupları, ev kadınları; fakir, zengin, tahsilli, cahil vs.)
Alkol, güçlü MSS depresanıdır ve tolerans oluşturur
Trafik kazalarının % 50 den fazlasında, cinayetlerin % 67 sinde, intiharların %33 ünde alkolün önemli etkisi olduğu saptanmıştır
Gebelikte kullanımı bebekte zeka geriliğine neden olmaktadır
SİNİR SİSTEMİNE YAPTIĞI ETKİLER SONUCUNDA ORTAYA ÇIKAN BELİRTİLER:
“Yaptıklarının farkında olma” (farkındalık) özelliği azalır
Olaylara karşı tepki gösterme süresi azalır
Kafa travması, zehirlenme, diyabetik acillerle karıştırılmasına neden olan belirtiler görülür
DAİMA AKLINIZDA BULUNSUN!
ALKOL ALMIŞ BİR KİŞİNİN, VÜCUDUNDA ACİL BAKIM GEREKTİREN BAŞKA BİR SORUN
YA DA KRONİK / AKUT BİR HASTALIK OLABİLİR
O NEDENLE BAŞTAN AYAĞA İYİ BİR DEĞERLENDİRME YAPILMALIDIR
SARHOŞ tabir edilen
- kişi saldırgan olabilir ya da uygunsuz davranışlar sergileyebilir
- kişi sürekli düşebilir ve kolayca yaralanabilir
- kişi karşısındaki kişilerle ve sizinle tartışabilir
- kişi farkında olmadan kendisini yaralayabilir ve ağrı hissetmeyebilir
- alkolün MSS ne olan depresan etkisi nedeniyle kişide, solunumla ilgili ciddi sorunlar ortaya çıkabilir
FAZLA MİKTARDA ALKOL ALINDIĞINDA ACİL BAKIM:
Soluk yolunun açık olması ve açık kalması sağlanır
Solunumun sayısında (bradipne) ve/veya derinliğinde azalma varsa, solunum otomatik ventilatörle (yoksa bag valve mask ile) desteklenir
Yüksek yoğunlukta oksijen verilir
Damar yolu açılır, % 5 Dekstroz ya da %0.9 NaCl başlanır
100 mg thiamine İV verilir
Monitor bağlanarak EKG izlenir
Hipoglisemi varsa, % 50 dekstroz 50 ml (ya da % 30 luktan 75 ml) verilir
ALKOL KULLANIMINA BAĞLI ORTAYA ÇIKABİLECEK SORUNLAR:
Fazla miktarda alınan alkol:
> Mideyi tahriş ederek gastrite neden olabilir
> Gastrit ilerlediğinde şiddetli kusma ve kanama (hematemez) oluşabilir
> Tekrarlayan kusmalar nedeniyle yemek borusunda(özefagusta) yırtılmalar oluşabilir
> Siroz nedeniyle oluşmuş özefagus varisleri, yine aynı nedenden yırtılarak şiddetli kanamaya(hematemeze) neden olabilir.
ALKOL KULLANIMINA(ALKOLİZME) BAĞLI OLARAK ALKOLİK KİŞİDE ORTAYA ÇIKABİLECEK SORUNLAR:
UZUN SÜRELİ ALINAN ALKOL:
Kasların dengesiz hareket etmesine
Apatiye (duygusuzluk, ilgisizlik, cansızlık)
Kronik serebral hasarlara,
Alkol bağımlısının, alkol almayı kesmesi halinde birkaç gün sonra ortaya çıkan belirti ve bulgulardır.
Alkol yoksunluğuyla ilgili iki önemli sorun vardır:
- Alkolik halüsinasyonlar
- Delirium Tremens (DT)
Sanrı, varsanı, birsam, olmayan bir şeyi gördüğünü veya duyduğunu sanmak
- Kişi aslında mevcut olmayan hayali şekillerin (bunlar genellikle böcekler, fareler vb) duvarlarda yürüdüğünü ve kendisine saldırdığını sanırlar (halüsinasyon). Korkutucu olan bu hayaller genellikle geçicidir.
- Halüsinasyonlar, bir şeyi görme ve/veya duyma şeklinde olabilir
- Hasta sürekli ajitedir
- Hastane tedavisine gereksinimi vardır
DELİRYUM TREMENS (DT):
Alkolü kestikten 1 - 7 gün sonra ortaya çıkar
Huzursuzluk, konfüzyon, oryantasyon bozukluğu, halüsinasyonlar
DT de ölüm oranı oldukça yüksektir
DT ‘de OLASI TEHLİKELER:
Hasta kendine zarar verebilir (yaralanabilir)
Nöbet geçirirken aspire edebilir
Dehidratasyon nedeniyle hipovolemik şoka girebilir
Soluk yolunun açık olmasını ve açık kalmasını sağlayın
Nöbet geçirdiğinde merkeze danışarak Diazepam (valium) verilebilir
Alkolün dışında, kişinin fiziksel ve ruhsal durumu üzerindeki etkileri nedeniyle suiistimal edilen ilaçlar:
Haşhaş kozasından elde edilen doğal ya da yapay afyon türevleridir.
Opiyat analjezikler (ağrı kesici) denilen; eroin,morfin, Demerol, Dilaudide ve Methadone gibi ilaçları kapsar. Bu grupta olan kodein daha hafif bir ağrı kesicidir.
Hepside ağrı kesici olarak tıpta geniş kullanım alanına sahiptirler
Kullanımları, tıbbi nedenlerle veya bireysel merak ile başlamış olabilir.
Hepsi MSS depresanıdır
Hepsi solunumu baskılar ve MSS işlevlerinde bozulmalara neden olurlar
Damar yolundan alındıklarında “vuruş-kafa bulma” tabir edilen bir etki yaparlar
Çabuk tolerans gelişir dolayısıyla çok yüksek dozlarda kullanılabilirler
Gözbebeklerinde küçülmeye neden olurlar: “pin point pupil” = iğne başı büyüklüğünde gözbebeği
Acil bakım elemanı, solunum depresyonu nedeniyle çağrı alabilir
Barbitüratlar, Sedatifler, Trankilizanlar
MSS baskılayıcıları olarak bilinirler
Etkileri alkole benzer
Kısa etkili pentobarbital(sarı bomba) ile sekobarbital(kırmızı şeytan), uzun etkili fenobarbitale tercih edilmektedirler
Bilinç düzeyinde değişikliğe neden olurlar
Kullananlar uykulu ya da sakin görünürler
Genellikle etkilerini güçlendirmek amacıyla alkolle ya da opioid analjeziklerle birlikte alınırlar
Gözbebeklerinde büyümeye neden olurlar; “pupiller dilatasyon”
Acil bakım elemanı, solunum depresyonu, yetersiz solunum (bradipne), koma nedeniyle çağrılır.
MSS UYARICILARI (STİMULANLARI):
Etkileri ilacın dozuna, veriliş yoluna ve ortama göre farklılık gösterir.
En sık kamyon şoförleri, öğrenciler vb tarafından, uyanık kalmak ve zihinsel etkinliği artırmak amacıyla bazı kişiler tarafından da iştahı azaltmak üzere kullanılan ilaçlardır; benzerleri metamfetamin, benzedrindir.
Sinirlilik, endişe, dikkati toplamada zorlanma
Kahve ve kolalı içeceklerde bulunan kafein, adrenalin ve aminofilin; antihistaminik ilaçlara benzer hafif uyarıcı etkilidirler
Efedrin, isoproterenol gibi dekonjestanlar da hafif uyarıcı etkiye sahiptirler
Davranış bozukluğu; kişi heyecanlı, öforik veya sakindir
Baş ağrısına neden olurlar
Kısa sürede çok miktarda uyuşturucu alan kişi mantıksız, paranoid ve ajite olabilir
Yüksek doz uyarıcı alan kişide bazen göğüs ağrısı da olabilir
Ardarda 3 - 4 gün yüksek doz uyarıcı alan kişilerde, hızlı bir çalışma sırasında derin uykuya dalıp aç uyanma, ardından da yorgunluk ve depresyon görülebilir.
Yoksunluk belirtileri ve koma oluşabilir
Aşırı öforik (çoşkulu; mutlu ve neşeli), hiperaktif, endişeli yapar
Pupiller dilatedir (gözbebekleri genişler)
Kaslarda seğirme, hipertansiyon, taşikardi, disritmiler, nöbet geçirme, göğüs ağrısı görülebilir
Etkilerinin benzer olmasına karşın Amfetaminlerden güçlü bir uyarıcıdır, dolayısıyla etkileri de daha güçlü ve şiddetlidir
Genellikle burna çekilerek (inhalasyon) kullanıldığından bir süre sonra burun septumunda hasara ve perforasyona neden olur; ayrıca damar yolundan uygulanabilir, sigara gibi içilir ya da mukozaya sürülerek de kullanılabilir
KOKAİN AŞIRI DOZUNDA ACİL BAKIM:
Soluk yolunun açıklığını sağla
Gereksinimi varsa solunumunu destekle
Yüksek yoğunlukta oksijen ver
Monitore bağla EKG izle
Damar yolunu aç
Hayati tehlike oluşturan disritmiler varsa tedaviye başla
Nöbete karşı önlem al:
-Diazepam 5 - 10 mg
Propanolol 1 mg İV, çok yavaş verin(merkeze danışın)
Daha zayıf bir uyarıcıdır, o nedenle bağımlılık yapma potansiyeli opioid ve depresanlardan daha düşüktür
Uyarılabilirlik (iritabilite), saldırganlık ve depresyon
Uzun süreli sigara kullanımı ile KOAH; periferik damar hastalıkları; akciğer, soluk yolu ve mesane kanserleri arasında ilişki olduğu saptanmıştır
Canabis sativa adındaki hint kenevirinin çiçeklenme mevsimindeki yapraklarından elde edilir
Bitkinin tepesinden elde edilen esrara da marijuana ya da pot, uzak doğuda ise haşiş denilir
Ayrıca kök ve yapraklardan daha az etkili ekstre (hulasa, öz) elde edilmektedir
İnhalasyon yoluyla kullanılır
Dumanı içe çekme sonucunda öfori, gevşeme ve uyuşukluk hissi oluşur
Karmaşık işler yapma yeteneği ortadan kalkar, kısa süreli hafıza kaybı oluşur
Zaman algılamasındaki değişiklikler ve paniğe varan anksiyete görülebilir
Bazı kişilerde öfori sonrası depresyon ve konfüzyon oluşmaktadır
Tıpta bilinen bir kullanımı yoktur
Akut anksiyete, öfori, gözbebeklerinde genişleme, ağızda kuruluk, değişken duygusal durum
Halüsinasyonlar nedeniyle çağrı alınabilir
ABC değerlendirilir ve sürekliliği sağlanır
Hasta kendini güvende hissedecek şekilde yaklaşılır
Mümkün olduğunca alçak sesle konuşulur
Gerekiyorsa EKG’ si izlenir
Hastanın kendini algılamasında ve bilinç düzeyinde değişikliklere neden olur
Psikiyatrik bulgular görülür: intihar teşebbüsü veya panik ataklar gibi
Mevcut olmayan nesneleri görüp sesler işitirler
Pencereden rahatlıkla atlayıp uçabileceklerini düşünürler; intihar sanılan ölümcül kazaların bir kısmının nedenleri bu algılamalardır
Peyote, ololiukui (gündüz sefası çiçeğinin tohumları), meskalin, liserjik asit dietilamid (LSD), psilosibin (bazı mantarlar)
Ağız yoluyla alınırlar
Bazen görüntü, müzik, renk halüsinasyonları oluşturabilirler
Acil bakım elemanı genellikle akut panik reaksiyonlarında çağrı alır
Psikoz, bulantı, dilate pupiller, konuşurken daldan dala atlamak, baş ağrısı, baş dönmesi, etki altında kalan, algılama bozukluğu, halüsinasyonlar
ABC değerlendirin ve sürekliliğini sağlayın
Hastaya güven verin
Bağıran hastaya daha yüksek sesle konuşarak onu susturmayı deneyin, kontrol altında tutun
Hastayı yaralanmalardan koruyun
Hastaya sessiz, sakin ve karanlık (loş) bir ortam sağlayın
Yumuşak ve alçak ses tonuyla konuşun (uyarılardan kaçınmak amacıyla)
Sarhoş edici etkisinden yaralanmak için zamklarda bulunan aseton ve toluen; benzin ve aerosolerdeki halojen hidrokarbonlar gibi bazı uçucu maddelerin koklanması ya da solunmasıdır
Uzun süre kullanımları karaciğer ve beyin hücrelerinde harabiyete neden olurlar
Acil bakım elemanı sarhoş gibi görünen “koklayıcı”larla veya bilinci kapalı karşılaşabilir, kullandığı maddeler soluk yolunu tıkamış olabilir. Bu durumda derin hipoksi ya da arrest gelişebilir
Eroin, kodein, morfin, meperidin, metadon, gibi MSS baskılayıcıları bu gruptadır.
Aşırı doz bulguları:
Daralmış göz bebekleri, solunum depresyonu, hipotansiyon, bradikardi, pulmoner ödem, koma, ölüm
Yüksek yoğunlukta oksijen verin
Damar yolu açın
Solunum düzelene kadar ya da merkezdeki doktorun önerisine göre, 1 - 2 mg nalokson IV veya endotrakeal yoldan verin
Monitöre bağlayın ve EKG’ yi izleyin
Hemen hastaneye nakledin
AŞIRI DOZ BULGULARI:
Solunumun baskılanması (derinliğinde ya da hızında azalma/bradipne)
Konuşurken dili dolaşmak, kaslarda seğirmeler
ST ve T dalgalarında değişiklikler; AV bloklar
Monitörü bağlayın ve EKG’ yi izleyin
Zehir danışma merkezini arayarak bilgi isteyin
İLAÇ BAĞIMLILIĞI İLE İLGİLİ GENEL SORUNLAR:
- Alınan maddenin özelliği
- Maddenin kişiye yaptığı etki
- Maddenin alındığı yol
- Maddenin birlikte alındığı diğer maddeyle etkileşimi
- Kişinin maddeye toleransı ya da duyarlılığı
Hepsinin, bilinç düzeyinde, hafif uykudan komaya kadar değişen etkileri
Kusma ve kusmuğunu aspire etme riski
Solunum depresyonu veya durması
Kollarda veya bacaklarda iskemi
Kendinin farkında olmaması nedeniyle oluşan yaralanmalar
Huzursuzluk, şiddetli anksiyete
Paranoya (her şeyden veya herkesten şüphelenme)
Madde aniden kesildiğinde, akut depresyon ve yoksunluğa bağlı konvulsiyonlar (sarsılma, çırpınma)
Duyma, görme veya diğer duyular ile ilgili bozukluklar
Bu tip suni algılamalar korkutucu etkilere yol açarlar
MADDELERİN ALINDIKLARI YOLLAR:
Maddeler çoğunlukla nadiren sorun yaratan ağız yoluyla alınırken; bir kısmı değişik sorunlara yol açan damar yolundan, cilt altından ya da kas içinden uygulanmaktadır.
Özellikle damar yolu uygulamalarında aynı enjektörün birden fazla kişi tarafından kullanılması nedeniyle enfeksiyonlar bulaşabilir:
HIV(AİDS), HBV, HCV, endokardit, beyin absesi vs.
Yanlış yoldan verilme nedeniyle:
Doku harabiyeti, flebit (damar iltihabı),vs.
MADDELERİN BİRLİKTE ALINMASI
Birbirlerini tamamlayıcı etkiye sahip maddeler: alkol ve sakinleştiriciler gibi
Ya da uyarıcı ve sakinleştiriciler veya halusinojenler birlikte kullanılmaktadırlar
Acil bakım elemanı olarak; uyuşturucu kullandığı şüphesi olan ya da bilinen hastalarda, hangi tip madde/ler aldığı konusunda olabildiğince ayrıntılı bilgi toplanmalıdır
Bağımlılarda bazı maddelere karşı kolaylıkla direnç (tolerans) gelişir
Bazen kullanılmayan maddelere karşı da çapraz direnç gelişebilir
Madde kullanımı kesildiğinde, dirençte oluştuğu süre içinde kaybolur (genellikle haftalar sürer)
Kullandığı maddeye bir süre ara vermiş olan bağımlı, maddeye bıraktığı son dozla tekrar başlarsa aşırı doz nedeniyle sorunlar yaşayabilir
Herhangi bir birey, bir maddeye veya herhangi bir karışımdaki bir maddeye karşı duyarlı olabilir. Madde bağımlıları içinde bu tehlike söz konusudur.
Duyarlılık anaflaksi ile sonuçlanabilir: bronkospazm, aşırı mukus salgısı, nefes almada zorlanma, hırıltılı solunum vs.
UYUŞTURUCU/İLAÇ BAĞIMLILIĞINDA ACİL BAKIM
- İyi bir ilk ve ikinci değerlendirme yapılmalıdır:
- Olay yeri incelenerek tedaviye yardımcı olacak bilgiler toplanmalıdır: çevrede bulunan ilaç şişeleri/kutular, iğne ve enjektörler, kaşıklar, ısıtıcılar gibi vs.
- Bağımlı kişilerin gözbebekleri bir Acil bakım elemanı için önemli ipuçları verir o nedenle ilk muayene sırasında değerlendirilir:
Opioid kullananlarda pupiller daralmış (pinpoint-iğne başı) iken;
Barbitürat kullananlarda gözbebekleri aşırı genişlemiştir ve ışığa reaksiyon azalmıştır
- Kol ve bacaklarda iğne izi, özellikle damar yolundan uyuşturucu alan bağımlılarda önemli ipucudur
- Vücuttaki ya da kol ve bacaklardaki küçük abseler, kişinin uzun zamandır uyuşturucu kullanan bağımlı olduğunun göstergesi olabilir
- Hasta hiçbir zaman yalnız bırakılmamalıdır; gözden uzak tutulmamalıdır
DEPRESAN KULLANIMINDA ACİL BAKIM:
- Uyarı verin:
Orta derecede MSS depresyonu gösteren hasta hafifçe omuzlarından sarsılarak, konuşarak veya çimdiklenerek uyandırılmalıdır
- Soluk yolunun açık olması ve açık kalması sağlanmalıdır
- Entübe edilmediyse, kusmaya ve kusmuğun soluk yolunu tıkamasına karşı hazırlıklı olunmalıdır
- Ağızdan alındığı bilinen bir madde bile olsa kusturulmamalıdır
(Unutma: bilinci açık olmayan kişiler asla kusturulmaz!)
- Solunumu deprese olan hastalarda (solunum sayısı az ya da solunumun derinliği yetersiz) mutlaka solunum desteklenmelidir (bag valve mask ile, varsa otomatik ventilatörler tercih edilebilir)
- Yüksek yoğunlukta oksijen verilmelidir
- En kısa zamanda hastaneye ulaştırılmalıdır
UYARICI KULLANIMINDA ACİL BAKIM:
- Uyarıcı almış endişeli, sinirli ve paranoid davranan hastaya profesyonel üslup içinde ve sakin davranılmalıdır.
Çünkü sakin ve nezaketli yaklaşım hastayı yumuşatabilir, sizin de işiniz kolaylaşır.
- Hasta kendine ya da başkalarına zarar verme eğiliminde değilse bağlanmamalıdır
- Konvülsiyon geçiren uyarıcı almış hasta travmalardan korunmalıdır
- Oksijen verilmelidir
- Acilen hastaneye nakledilmelidir.
HALÜSİNOJENLERDE ACİL BAKIM:
- Sakin ve profesyonel yaklaşımla hastaya duygusal destek sağlanmalıdır
- Gerekmedikçe hasta bağlanmamalıdır
- Hasta hiçbir zaman yalnız bırakılmamalıdır, aksi halde her an ambulanstan ya da pencereden atlayabilir
- Hastaneye nakledilmelidir
İNHALANLARDA ACİL BAKIM:
- Hastanın soluk yolunun açıklığı sürdürülür
- Solunumu yetersizse desteklenir
- Yüksek yoğunlukta oksijen verilir
- Ciddi hipoksi yoksadespresan alan hastalar gibi tedavi edilir
- İnhale edilen maddenin de hastaneye götürülmesinde yarar vardır
- Acilen hastaneye nakledilir
İLAÇ YOKSUNLUĞUNDA ACİL BAKIM:
Endişe, bulantı, kusma, terleme, kramplar, konvulsiyon, deliryum, ölüm
Soluk yolunun açıklığının devamlılığını sağlayarak hemen hastaneye nakledin
DİĞER MADDELERİN BAĞIMLILIĞI
Uyuşturucu ve alkol dışında; yenilebilen, içilebilen ve yutulabilen her şeyin aşırı kullanımı mümkündür:
Kompulsif su içenler, sürekli reçetesiz ilaç kullananlar, yiyecek bağımlıları, gibi
KOMPULSİF: zorlayıcı, içten gelen, karşı konulması güç bir hissin etkisiyle yapılan
Bu tip bağımlılığa örnekler:
Asetil salisilik asit (ASA), en kolay bulunabilen etkili bir ağrı kesici ve ateş düşürücüdür, reçetesiz satılır.
İki önemli yan etkisi vardır:
- Mide ve barsak duvarında ülsere, ülser de kanamaya neden olur.
- Trombositleri etkileyerek pıhtılaşmayı geciktirir/ kanamaya yatkınlık artar dolayısıyla yaralanmalarda kanamanın durdurulması zorlaşabilir
- Bazı kişiler sürekli ishal (diyare) olma isteğiyle kullanırlar
- Sürekli ishal nedeniyle şiddetli dehidratasyon ve metabolik şok oluşabilir
- Her yerde bulunabilen, reçetesiz satılabilen eksikliği kadar fazla alınması da birçok sorunlara yol açan ilaçlardandır.
- Acil bakımı gerektirmez, ama bilinmesi toplumsal sağlık sorunlarına çözüm üretme açısından önemlidir
Son yıllarda birçok kişiyi ilgilendiren bir beslenme bozukluğu sorunudur.
Sorunun nedeni ya aşırı yeme isteği ya da zayıflama isteğidir.
Yeme saplantısı alkol bağımlılığına benzer, kişi tarafından kontrol edilemez
Bazı kişiler, kilo alma korkusuyla kendilerini kustururlar, bu hastalığa bulimia denilmektedir.
Bunun için kişiler emetik (kusturucu) ilaç kullanırlar
Bazı kişilerse, vücut şekillerini ve ağırlıklarını korumak için yiyecek görmeye bile tahammül edemezler ve kendilerini açlığa mahkûm ederler.
Bu hastalığa anoreksiya nevroza denilir.
bulunduğu ülkedeki ve yaşadığı şehirdeki yaygın bağımlılık türlerini ve maddeleri bilmelidir ki,
Hastaları hemen tanıyarak vakit kaybetmeden acil bakımı başlatabilsin
KONU İÇİNDE GEÇEN ABC DEĞERLENDİRMESİNİN ANLAMI:
A- Soluk yolunun açıklığını sağlayın:
Hastanın gereksinimine göre nazal airway (bilinci kısmen açık hastada), oral airway, entübasyon tüpü ile
B- Solunumu destekleyin:
Hastanın göğüs kafesi yeterince yükselemiyorsa ya da solunum hızı çok düşükse (dakikada 10 un altında ise) otomatik ventilatör varsa onunla yoksa bag valve maske ile hastanın gereksindiği solunum verilmeye çalışılır.
Akciğer volümü(hastanın gereksinim duyduğu solunum miktarı) = hastanın ağırlığı X 10
Örnek, Hastamız 80 kg ise gereksindiği volüm: 80 x 10 = 800 ml (havadır)
C- Dolaşımı destekleyin:
Hastanın sıvı gereksinimi varsa açılan damar yolundan uygun sıvının uygun hızda verilmesidir
Ayrıca hastanın bilinç düzeyinin, yaşamsal bulgularının sık takibi (5 dakika aralıklarla) ve kaydedilmesi bu başlık içindedir
ACİL BAKIMDA YÜKSEK YOĞUNLUKTA OKSİJENİN ANLAMI:
Geridönüşsüz torbalı maske ile % 80 -90 yoğunlukta oksijen verilmesidir.