Mevsimlik fındık işçilerinin duyulmayan sesi - Pınar Öğünç
Pınar Öğünç / https://www.pinarogunc.com/yazi/roportajlar/mevsimlik-findik-iscilerinin-duyulmayan-sesi/
Yan yollardaki apartman bahçeleri, balkonlar zaten dolu ama şehrin gayet işlek bir caddesinde, mesela otobüs durağının hemen dibinde de brandaya serilmiş fındıklar çıkabiliyor karşınıza. Ordu ve Giresun’da fındık hasadı denize yakın bölgelerde bitti bile; ağustos sonuna kadar peyderpey yükseklere gelecek sıra. Fındığın böyle yayılıp kurutulması lazım ki, dev bir elektrik süpürgesi mantığıyla çalışan patoza verildiğinde çotanağından kolay kurtulsun, yapraklarından sıyrılıp safi yemiş kalsın.
Vitamini, minerali gani bir meyve fındık; enerji deposu olmakla meşhur. Karadeniz’in dik yamaçları boyunca güneşe doğru uzanan fındık bahçelerinde, ağustos harareti ve omuzlara on kiloluk bir palto gibi çöken rutubet içinde çalışmaksa enerji namına ne varsa emip götürüyor insandan. Sadece Türkiye’nin değil, dünyanın fındık deposu olan Ordu ve Giresun’un ilçelerinde nüfus bu zamanlarda iki katına çıkıyor. Yıllar içinde daha büyük kentlere göçmüş aile fertlerini de buluşturan, köyle, bahçeyle, gelenekle bağı hatırlatan bir tür bayram gibi hasat. Lakin mesainin büyüğü onlarda değil. Tarım işçiliğiyle geçinenlerin “yerli” emeği azımsanmayacak kadarsa da bu dev çarkı asıl döndüren mevsimlik işçiler. Resmi kayıtlara göre sayıları 350 bin, hakikatte bir milyon. Hatta Suriyelilerin göçü bu rakamı daha da esnetmiş.
Ordu, Fatsa’da Saraytepe’ye doğru iki kilometre içeri girince mevsimlik işçiler için mülkî idare tarafından belirlenen toplanma alanlarından biri var. En büyüklerinden. Gezici işçiler çalıştıkları bahçe sahibinin gösterdiği bir yere çadır kurmadıysa bu toplu alanlarda kalıyor. Etrafı tellerle çevrili, gelenlerin tek tek kaydedildiği bir kamp burası. Çoğu Adıyamanlı, az sayıda Urfalı, Antepli Kürt, Kürt-Roman aile… 1950 kişinin barındığı alanın sorumlusu Abdullah Öztürk’ün geleni, gideni, derdi şikâyeti olanı bitmiyor. Kaymakamlıkta uzunca sosyal hizmetlerde çalışan Öztürk ise en çok tuvaletlerden yakınıyor. Çöp arabası günde kaç kez geliyor, hastalık riskine karşı ilaçlama yapılıyor ama hijyen sıfır.
Alanda kayıtlı 250 çadır var. Çadır denileni daha ziyade yanları da kapanabilen bir tente gibi düşünün. Nüfus ortalama sekiz-on kişi. Arkada dip dipe dizilip yatağa dönüşecek dallı güllü şilteler, köşede mutfak malzemeleri. Bir tencere, üç-beş tabak yani. Gündüzleri ailenin çalışan nüfusu işteyken, her birkaç çadır için bir nöbetçi kalıyor. Ekseriyetle hamileler, çocuk emzirenler, yaşlı kadınlar ya da hasta erkekler…
Bir yaşına basmamış Mücahit kucağında, diğer dört çocuğu ortalıkta koşturuyor, Serpil tentenin altında gözü dalmış uzaklara bakıyor. Ailesiyle Adıyaman’daki evlerinden çıktıklarında Nisan bitmemişti. Önce Erzincan’a gittiler, pancar çapalamaya. Bir ay sonra Malatya’ya geçtiler, kayısı zamanıydı. Temmuz sonu Fatsa’ya fındığa geldiler. Evlerine dönmezden evvel bir durakları daha olacak, Tokat’ta pancarlar sökülecek. Sonbahar yağmurları da bastıracağından, herkesin en belalı iş diye andığı bu. Sanki nereye basacağınızı bilemediğiniz dik yamaçlarda, birbirine geçmiş dalları çekiştirerek tek tek fındık toplamak kolaymış gibi.
Şu anda fındığın yevmiyesi 45-50 TL; bundan dayıbaşının payı kesilecek, masraflar düşecek. Bir diğeri pancara Konya’ya gitmiş olabilir; pamuk, zeytin, duraklar değişebilir ama Serpil’in ailesi gibi tüm mevsimlik gezici işçilerin eline ancak kışı zor geçirebilecekleri kadar para kalacak. Çünkü zaten borçları var, zaten yakında borçları olacak. Sonraki nisanda bu ağır koşullarda yine çalışmaya ve yaşamaya mecburlar; bu yoksulluk girdabına bir kez kendilerini kaptırmışlar, çıkamıyorlar. Her sabah 5’te kuru yufka yanına birer bardak çay içip böyle neredeyse aç, çalışmaya gidiyorlar. Adıyaman Kahtalı 65 yaşındaki İbrahim Gezer, elli senedir böyle gezer halde. Üniversiteyi kazanan bir torunu da parasızlıktan bir yıl sonra okulu bırakıp işçiliğe dönmek zorunda kalmış. “Eskiden haysiyet, insanlık var idi. O iş şimdi hepten bitti” diyor.
Akşam 6’dan sonra bahçelerden yorgun işçileri taşıyor minibüsler. Erkekler ayılmak için diplerindeki Elekçi ırmağına bırakıyor kendilerini, kadınlar bütün gün çalışmanın üzerine çadır süpürmeye, yemek yapmaya girişiyor. Ateşin üzerinde etrafı isli aliminyüm tencerelere bulabildikleri sebzeler atılıyor.
2 yaşındaki Hayriye Gezer’in oğlu da döndü bahçeden. “Yemeğe kal” diyor. Adıyaman’daki toprak evleri bir gece üzerlerine çöküverince, ne yapsalar bilemeyip Ankara’ya göçmüşler. Ailece çekçek arabalarla şehri gezip kâğıt topluyorlar kışın.
Kâğıt toplayıcısı olan çok aile var kampta. En çok Ümitköy’den çıkıyormuş, Meclis tarafı yasakmış, “Yoksa oradan da çok çıkar” diye hayıflanıyor. Eşinin bir karısı daha olan, üç engelli çocuk annesi Hayriye Hanım bir de hasta. “Ev çöktükten sonra aniden düşünceli oldum” diyor, “Fakirlik sinir hastası yapar mı? Beni yaptı…”
Mevsimlik işçilerin varlığını iki vesileyle hatırlıyor Türkiye. Ya Kürt işçilere yönelik linç vakalarıyla ya da seferi haldeyken trafik kazalarının kurbanları olarak… Sair zaman yok gibiler.
“Kendimi bildim bileli tarlalardayım” diyen Ayten Hanım’ın bir-iki sene evvel Tokat’ta işten dönerken bindiği traktör devrilmiş. Kazada bir işçiyle birlikte 13 yaşındaki kızı da ölmüş. Kendisi de ağır yaralandığından ve artık yürüyemediğinden Fatsa’daki ağır kamp koşullarına bir de yatalak katlanıyor, çadırlarda nöbetçilik yapıyor.
Açık kamyon kasalarında, traktör römorklarında işçi taşımaya son dönemde sık ceza kesildiğinden, mevsimlik işçiler minibüslere, midibüslere doluşuyor artık daha çok. Bir kişinin daha sığışması onlar için kâr çünkü, hayatlarını maliyete eklemiyorlar. Ordu’nun çok sayıdaki yerel gazetesi haliyle bu ara içinden fındık geçen haberlerle dolu. Biz oradayken devrilen bir minibüsün haberi vardı; ölü sayısı “az” olunca ulusal medya yer vermeye gerek bile görmemişti.
“Anadilim Kürtçe, ne yapayım?”
Mevsimlik gezici işçilerin üçte ikisi Kürt. Karadeniz ve Kürtler zaten ateşle barut muamelesi görürken çatışmasızlığın bitişi fındık hasadına denk geldi. Kürtler tedirgin…
60’larındaki Kürt Lütfiye Hanım’ın iki elinde geleneksel dövmeler var, soldaki ayyıldız… “Kürtler kızıyor bana ama istedim yaptım” diyor gülerek. Kırışmış teninde o yeşilimsi ay-yıldız, vücudunun en görünen yerine bu dövmeyi yapma ihtiyacı, anlaşılmaya muhtaç, öylece duruyor.
‘Benim fındığım var onların yok, o kadar’
Giresun’un Bulancak ilçesi Karadeniz’in bir dolu kentiyle yarışabilir büyüklükte. Pazarsuyu Vadisi’nde tepelerden yukarı kıvrıldıkça fındık dalları yoldan geçen arabaların aynalarına değecek kadar sarkıyor. İki yandaki bahçelerde yüzlerini göremediğimiz meçhul eller toplamak için çekiştirdikçe, durduğu yerde dalgalanıyor ağaçlar.
Molada yakalıyoruz bir grup işçiyi. Adımlarla zaman içinde dar patikalar açıldıysa da alışık olmayan için yamaçlara tırmanmak zor; kaldı ki daha dengede durulup birbirine geçmiş dallardan o fındık toplanacak.
Genelde bahçesi 10 dönümün altında olanlar aile, sülale içi emek paylaşımıyla kendi fındık çuvallarını doldurabiliyor. Üzerindeki arazilerse yerli ya da mevsimlik gezici işçiye muhtaç. 1980’lerde daha yakın kentlerden işçilerle, dağ köylüleri bahçelerde çalışırken 1990’lar sonrası mevsimlik emek göçüne dayanan bu sistem hayata geçmeye başlamış. Bunun köylerden kentlere zorunlu Kürt göçleriyle de paralelliği var.
Sabah 7 gibi başlayan mesaide öğle tatili dışında iki mola veriliyor. Genç kadınlar bir ağacın altına çökmüşler, sohbet ediyorlar. Çalışırken de muhabbet sürüyormuş böyle. Daldan nasıl toplanır, yerden nasıl… Hangisi kara fındık, hangisi daha kıymetli olan yağlı fındık, anlatıyorlar. Yapraklarının uzunluğundan ayırıyorlarmış.
Bu bahçede çalışanların tamamı çok genç. Urfa Siverek’e bağlı, eski adıyla Tiverek yeni adıyla Yapraklı köyünden gelen bir ailenin mensubu hepsi. Mustafa Çataldaş, kendi çocuklarını, yeğenlerini toplayıp işe getirmiş. Hemen hepsi okuyor gençlerin. Okul masrafları, dersane parası demek onlar için her bir fındık. Bir uzman edasıyla bana işin inceliklerini sıralayan Ayşe edebiyat öğretmeni olmak istiyor örneğin; “kısmetse” roman, şiir yazmak istiyor ileride. Ömer ilahiyatta okuyor zaten. Polis, hemşire, psikolojik danışman; bahçenin farklı yerlerinde dinlenen her bir genç gönlünden geçeni söylüyor.
Çataldaş ve ailesi, öğrenci olanların okul hayatı etkilenmesin diye sadece fındığa geliyor. Geçen sene fındık az olunca Aksaray’a ayçiçeğine gitmişler. Ama bu birkaç aylık işçiliğin dışında geçim kaynakları ne derseniz, “Başka da bir geçimimiz yok” diyor. İki inekleri var sadece, eşi de onları boş bırakmamak için köyde kalmış. Köy civarında nar varmış bir tek, onun da kimseye yetesi yok.
Pavyonda yenen yevmiyeler
Hayata Destek Derneği’nin, Mevsimlik Gezici Tarım İşçiliği raporu için görüştüğü ailelerin dörtte üçü “dayıbaşı” aracılığıyla çalıştığından söz ediyor. Türkiye’nin en son Soma’daki maden faciasının ardından ismini duyduğu bu sistemde dayıbaşı, yevmiyeden alınan yüzde karşılığında işverenle işçinin bağını kuruyor. Dayıbaşı dışında elçi, çavuş diye de anılan bu aracıları anlayabilmek için var eden koşullara bakmak lazım. Genel olarak üretimi düşüren tarım politikaları, serbest piyasanın sert koşulları ve aynı esnada üreticiye yönelik desteklerin azalması, ağır hayat ve iş koşullarında günde 11 saat çalışan işçilere yansıyan kayıt dışı, güvensiz, kırılgan bir düzen yaratmış. Geleneği eski sayılabilecek bu aracılık sistemiyse boşluğu dolduran, mekanizmayı işler kılan bir konuma dönüşmüş.
Bölgede örgütlenmeye çalışan Çiftçi-Sen’e bağlı Fındık-Sen, tarım politikalarında yönlendirici, aktörleri bilinçlendirici olmayı hedefliyor. Hatıralarda o eski fındık mitingleri, ilçeleri gezip üreticilerle görüşüyorlar. Eski sınıf öğretmeni Atalay Kesikoğlu, bölgeyi bilen biri, aynı zamanda bahçe sahibi olarak teferruatlı aydınlatıyor bizi. Bahçelerin gittikçe küçülmesi, gübre, ilaç hediyeleriyle yaklaşan sözleşmeli tarım/şirket baskısı, bahçe sahipliğinin sosyal ve sınıfsal olarak çeşitlenmesi… Bunların hepsi örgütlü hareketi güçleştiriyor ona göre. Kesikoğlu, bir ay çalıştırıp işçilerin parasını vermeyen bahçe sahiplerine karşı dayıbaşlarının varlığının önemini de anlatıyor, işçilerin yevmiyelerini pavyonda yiyen dayıbaşı hikâyeleri de…
“Onlar yapıyor mu?”
Fındık-Sen, özellikle Kürt işçilere yönelik ayrımcılığın ortadan kalkması için de gayretkâr. İkna için kullandıkları bir argüman var; “Karadenizli arıcılar oralara gittiğinde saldıran eden var mı?” diyorlarmış. Oralar dediğimiz Erzurum, Kars, Kürtlerin yoğun olduğu kentler…
Yedi yıldır aynı bahçe sahibi için çalışan Mustafa Çataldaş gibi, Murat Akpirinç ve ailesi de 13 yıldır aynı işverenle çalışarak aracıyı aradan çıkarmış. Diyarbakır Bağlar’dan gelen 19 kişilik aile, bahçe sahibi Sururi Apaydın’ın evinin yanında işçiler için yaptığı ayrı bir yerde kalıyor. “Ben insan ayırmam. Farkımız ne, benim fındığım var onların yok, o kadar” diyor Apaydın. Mesai sonrasısına denk gelmişiz, batan güneşin serinliğinde genç kadınlar yufka açıyor, erkekler köşedeki asırlık armut ağacını sallayıp ikram ediyorlar. Bu aslında aile fertlerinin işçilerle birlikte yediği içtiği, kaldığı, “eskiden” diye anlatılan bir “işverenlik” biçimini hatırlatıyor.
“Biliyorum ki yasak”
Dil sorunu yüzünden Gürcistan’dan gelen işçilerin mutlaka bir aracıya ihtiyacı var. Beş yıldır bu işi yaptığı için gayet güzel Türkçe konuşan Gürcistanlı bir aracı, fındık zamanından bir ay önce gelip bahçe sahiplerini gezerek plan yaptığını anlatıyor. İş bulamadığı kişiyi Türkiye’ye çağırmıyor. Hasat zamanı da 100 civarı işçi getiriyor. Genelde sadece Gürcü işçilerin çalışacağı bahçeleri tercih ediyor. Karışık işçi sorun yaratabildiğinden bahçe sahipleri de böyle istiyormuş. “Karışan olmuyor ama biliyorum ki yasak, ben de çok yapmak istemiyorum bu işi” diyor. Batum’da iş kurma hayalleri var. Fazla konuşası da gelmiyor zaten.
Yevmiyeden dayıbaşının kestiği yüzde 5-10, işçi sayısıyla orantılı, gayet büyük paralar yapıyor. Neticede işveren de kötü niyetli olabilir, dayıbaşı da. Bazen ikisi de. Her durumda kaybeden en zayıf halka, işçiler oluyor.
Ne zaman “büyüklerle” bir kilime çöküp konuşmaya başlasak etrafımızı çocuklar sarıyor. Mevsimlik gezici tarım işçilerinin kamplarına dışarıdan gelen herkes, çocuklar için başka bir gezegenden gibi. Garipsediklerinden, yabancıladıklarından değil, bilakis yılın misal altı ayını Türkiye haritasını arşınlayarak, ailelerinin geçimi için çok yer gezerek ama kendi gezegenlerine mahkûm yaşadıklarından, abartılı bir coşkuyla yaklaşıyorlar ziyaretçilere. İyice küçükler “Hocam, hocam” diye dönüyor etrafınızda, bir fotoğraf karesine daha girebilmek için “Beni de çek”lerin arkası gelmiyor. Az büyümüş kızlar yanaşıp başka ihtimalin bulunmayacağından emin “Evli misin, nişanlı mısın” diye soruyor kikirdeşerek. Genç erkekler ağızlarından en zor laf sökülenleri…
Velhasıl tamam çalışmasınlar, çocukların yediği çikolataya çocuk emeği bulaşmasın ama bu aileler, bu çocuklarıyla ne yapsın? Dört mevsimin ekonomi politiğini hesaba katmadan mevsimlik gezici işçileri anlamak çok zor işte…
Derneğin 2013’ten beri süren, “Bu iş çocuk oyuncağı değil” projesine Fatsa’daki kampta denk geldik. Çocukları bir yere toplayıp oturtmak bile büyük gayret gerektiriyormuş, gördük. İki nokta dikkat çekiciydi. Oyuna, eğlenceye, hususi ilgiye uzak olmalarından kaynaklanan o aşırı coşkuları… İkincisi de normalleştirdikleri şiddet. Üç yaşında var yok çocuklar, saç saça birbirine girmiş. Görseniz bayağı birbirlerini öldürmek istiyorlar. Ya da çoğu taş atarak, diğerine sopayla girişerek “iletişim” kuruyor.