Deneme Nedir, Denemenin Özellikleri
Deneme Türündeki Önemli Eserler
Yazarın, bir konu üzerinde kanıtlama amacı gütmeden, kendi kendisiyle konuşuyormuş gibi içten bir üslupla kaleme alınan yazılara deneme denir. Konu itibariyle daha çok edebiyat, sanat, kültür ve düşünce üzerinde olabilmektedir. Deneme yazarının bir düşünceyi ispat etme çabası olmaz. Çünkü bir fikir yazısı değil, kendi duygu ve düşüncelerini belirtme yazısıdır.
yazarın, bilimsel ve kesin açıklama ile ispatlama kaygısı duymadığı, dilediği ve kendi seçtiği herhangi bir konuda kendi düşüncelerini dile getirdiği yazı türüdür.
İnsanları ilgilendiren her şey denemenin konusu olabilir.
Deneme yazılarını inandırıcı kılan yazarın içten ve samimi üslubudur.
Deneme yazmak uzmanlık gerektirmez fakat geniş bir kültür birikimi gerektirir.
Yazar, denemeyi kendisiyle konuşuyormuş gibi kaleme alır.
Deneme yazılarında kişisel tez ve düşünceler ön plandadır.
Deneme türü edebiyatımıza Tanzimat ve Serveti Fünun dönemlerinde girmiştir.
Bugünkü anlamdaki denemenin kurucusu 16. yüzyıl Fransız yazarı Michel de Montaigne’dir. Denemenin ilk örneklerini veren Montaigne’nin yazdığı metinlerin kişisel düşünce ve deneyimlerinin iletilmesine yönelik edebi parçalar olduğunu vurgulamak için “deneme” adını seçmiştir.
Daha sonra yine çok tanınan İngiliz yazar Francis Bacon ve Charles Lamb da bu türde eserler kaleme almış ve bu türü geliştirmiştir.
Fransız edebiyatında Andre Gide ve Alain, İspanyol edebiyatında ise Miguel Dunamuno, Alman edebiyatında R. Maria Rilke gibi sanatçılar da bu türdeki eserleriyle tanınmıştır.
Deneme önceleri “Musâhabe”, “Tecrübe-i Kalemiyye” gibi isimler ile anılmıştır.
Türk edebiyatında deneme türünün ilk örnekleri Ahmet Haşim’in “Göl Saatleri” ve “Gurabahane-i Laklakan” adlı eserlerin içerisindeki bazı yazılar olarak gösterilir.
Deneme türünün en önemli örneklerini ise edebiyatımızda Nurullah Ataç, Cumhuriyet döneminde vermiştir.
Nurullah Ataç – Günlerin Getirdiği
Suut Kemal Yetkin – Yokuşa Doğru
Suut Kemal Yetkin – Düş’ün Payı
Suut Kemal Yetkin – Edebiyat Konuşmaları
Cemil Meriç – Kırk Ambar
DENEMELER'den - Montaigne
Krallar hiçbir şeyimi almazlarsa bana çok şey vermiş olurlar, hiçbir kötülük etmezlerse yeterince iyilik etmiş sayılırlar bana. Bütün istediğim budur onlardan. Ama nasıl şükrediyorum tanrıya, varımı yoğumu bana aracısız vermiş, beni yalnız kendisine borçlu kılmış olduğu için! Nasıl yalvarıyorum ona gece gündüz beni hiçbir zaman, kimseye karşı ağır bir minnet altına sokmasın diye! Ne mutlu bir özgürlükle bunca zaman yaşadım: Onunla bitsin ömrüm! Bütün çabam kimseye muhtaç olmadan yaşamak.
Bunu başarmak herkesin elindedir; ama ölmeyecek kadar yiyecek içeceği olanlar daha kolay başarabilirler elbet bunu. Bir başkasına bağlı bağlı yaşamak yürekler acısı ve belalı bir şeydir. Kendimiz ki en iyi, en emin sığınağımız odur; kendimiz bile güvenilir değiliz yeterince. Kendimiz hem yürekçe -asıl iş yürekli olmakta- hem varlıkça öyle hazırlıyorum ki başka her şeyimi yitirdiğim zaman kendimle yetinmesini bileyim.
Hippias, gereğinde her şeyden sevine sevine eline çekip Musalarla baş başa kalabilmek için kendini bilime vermekle kalmadı; ruhunun kendi kendiyle yetinmesi, dışarıdan gelecek rahatlıklardan yiğitçe vazgeçebilmesi için filozof olmakla da kalmadı; büyük bir merakla yemek pişirmesini, tıraş olmasını, giysilerini, ayakkabılarını, öteberisini kendi yapmasını da öğrendi ki, kendi yükünü taşıyabildiği kadar kendi taşısın ve kimsenin yardımına muhtaç olmasın.