ZEKATIN TOPLUM HAYATINDAKİ ROLÜ
Röportaj: Merve Mahitapoğlu - Genç Öncüler Dergisi - Temmuz 132. Sayı
Dergimizin bu ayki sayısında, toplumun sosyal adaletini sağlaması bakımından çok önemli bir yere sahip olan zekat müessesesi hakkında İbni Haldun Üniversitesi rektörü Prof. Dr. Recep Şentürk ile zekatın sosyolojik, psikolojik ve ekonomik etkileri ve günümüzdeki zekat uygulamaları üzerine bir röportaj gerçekleştirdik. Bu verimli ve ufuk açıcı röportajı istifadelerinize sunuyoruz.
Merve Mahitapoğlu: Şu soruyla başlayalım: Zekatın birey ve toplum üzerindeki etkileri nelerdir?
Recep Şentürk: Kuveyt’in eski adalet bakanı benim arkadaşım. Onun bana anlattığı şu hatırayla başlayalım: Bir gün bir grup insan gelmiş ve ona şeriatın Kuveyt’te daha iyi uygulanmasını istiyoruz demişler. O da “O zaman beraber çalışalım.” demiş ve sormuş: “Nereden başlayalım?” Hadlerden başlayalım demişler. Arkadaşım da zekattan başlayalım deyince ortamı terk etmişler ve bir daha da gelmemişler. İşte asrımızda Müslümanlar arasında böyle çarpık bir anlayış var. İslam’ı tatbik etmek demek hadleri tatbik etmek demek sanıyoruz. Hâlbuki hadler ceza hukukundan ibaret olan uygulamalardır. Bir sonraki aşamadır. Öncelikle bir toplumda adalet, eğitim, eşitlik sağlanmalı ve belli bir seviyeye getirilmeli ki sonrasında ceza hukukunu uygulanabilsin. Dolayısıyla Müslümanlar için bugün İslam’ı uygulamak istiyorsak zekâttan başlamamız gerekiyor.
Zekât ne demek oradan başlayayım: Zekât kelime anlamı olarak temizlenmek manasına geliyor. Bu temizlik iki türlüdür; birincisi mal sevgisinden yani malı putlaştırma duygusundan temizlenmek. Mal sevgisinin temelinde egoizm vardır. Kendi kendini beğenme, kendi kendini sevmek vardır. Bu duygulardan temizlenmek manevi temizlenmedir. Tezkiye de aynı kökten gelen bir kelimedir. Tevbe Suresi’nin 103. ayet-i kerimesinde geçen “Onların mallarından sadaka al, bununla onları temizlemiş, arındırmış olursun.” mealindeki buyrukta onları tezkiye edersin buyuruyor Allah-u Teala; mallarını tezkiye edersin buyurmuyor. Hubbu’l mal bir maraz-ı kalbidir, bu sebeple insan zekâtla tezkiye edilir yani tedavi edilir.
Temizliğin ikinci türü de şudur: Zekât miktarı olan mal, zenginlerin malındaki fakirlerin hakkıdır. İşte bu hakkın verilmesi o malın temizlenmesidir. Dolayısı ile bir insan zekât verdiği vakit hem kendini manevi bir kirden temizler hem de malını fakirlerin hakkından arındırmış olur. İşte bu zekâtın manevi, psikolojik, ekonomik boyutudur. Olaya sosyolojik açıdan bakarsak şu şekilde izah edebiliriz: Toplumda gelir seviyelerine göre sosyal tabakalar vardır. Ve bu tabakalar arasında gelir dağılımı eşitliğini sağlamazsanız zenginler daha zengin, fakirlerde daha fakir olma yolunda ilerlerler ve sonuçta arada büyük bir uçurum oluşur.
Merve Mahitapoğlu: Tam bu noktada şunu sormak istiyoruz; zekât uygulaması ile eşit bir dağılım gerçekleştirmek mümkün değil. O zaman tam olarak hedeflenen sosyal konum nedir zekât için?
Recep Şentürk: Tam olarak bir eşitlik oluşturmaktan ziyade burada bir devir daim gerçekleşir. Aşağı kesimlere doğru bir gelir akışı oluşur ve bu akış alt tabakadakileri yukarı doğru, yukarıdakileri de kısmen aşağı doğru çekmeye başlar. Dolayısı ile aradaki o gelir dağılımı uçurumunu azaltır. Zenginlerin çok zengin olduğu, fakirlerin de çok fakir olduğu toplumlarda sosyal yapı piramit gibidir. En üstte çok küçük bir kesim vardır ve bu kesim toplumun servetinin yüzde seksenini elinde tutar. Piramidin aşağısına doğru indikçe nüfus artar ama servet azalır. Bu şekildeki bir ekonomik yapı sağlıksızdır. En güçlü ve sağlıklı toplumlar gaz lambasının şekli gibi bir ekonomik dağılıma sahiptir. Çok az bir alt tabaka ve çok az bir üst tabaka vardır. Geri kalanlar ise ortadadır. İdeal olan toplum orta sınıfın çok olduğu toplumdur. Zekâtla birlikte aslında bu orta tabaka güçlendirilmeye çalışılır. Bir toplumun ekonomik olarak, kültürel olarak, eğitim olarak ilerleyebilmesinde orta tabaka çok önemlidir. İlmi, entelektüel ve sanatsal faaliyetleri hep orta sınıf gerçekleştirir. Alt tabaka geçim sıkıntısından ötürü, üst tabaka paraya dalmış olmaktan ötürü bu verimi sağlayamaz. Bu sebeple orta tabaka çok büyük önem arz ediyor. Dolayısı ile az önce bahsettiğim gibi zekâtın psikolojiye, ekonomiye olduğu gibi toplumun da sosyal yapısına ciddi etkisi var. Mesela bugün Batı’da gözlemlediğimiz bir toplumsal sınıf ayrımı var. Zenginlere karşı toplumsal ayaklanmalar gerçekleşiyor bu sınıf ayrımlarından ötürü. Zenginler fakirlerin elinden zekât yolu ile tutmuş olsalar sosyal barış sağlanmış olur. Fakirler zenginlere düşman olmamış olur. Terk edilmişlik duygusu ortadan kalkar.
Merve Mahitapoğlu: Az evvel tablolarla ilgili bir sorumuz vardı. Oxfam’ın verilerine göre dünyadaki nüfusun %1’i geriye kalan %99’un mal varlığının ciddi oranda üstünde. Yani bunları da göz önünde bulundurursak, zekât sistemi Allah’ın buyurduğu gibi tam manasıyla tatbik edilebilseydi toplumsal birliğin sağlanması nasıl olurdu?
Recep Şentürk: Biraz önce çizdiğim grafikler bunu gösteriyor, bunlar hep ekonomik analizlerdir. Mesela Arjantin’de ekonomik kriz oldu millet açlıktan süpermarketlere saldırdı. Türkiye’de ekonomik kriz olduğunda burada patlama bekliyorlardı ama öyle bir şey olmadı. Zekât ve yardım müesseseleri gibi üst tabakadakiler alt tabakadakilere yardım etti ve böyle bir sosyal patlama, yağmalama olmadı.
Merve Mahitapoğlu: Zekât günümüzde toplumsal adaleti sağlayabilir mi?
Recep Şentürk: Zekât toplumsal adaletin en önemli enstrümanlarından birisidir. Sadece zekâtla bütün sorun çözülemeyebilir. Zenginler samimi bir şekilde %2,5 oranında zekâtlarını verse bu sosyal adaleti sağlama noktasında çok ciddi bir katkıdır. Örneğin devletler sosyal adaleti sağlamak için halktan vergi topluyor, sonra o vergiyi halkın alt tabakalarına hizmet götürerek kullanıyor. Zekâtta ise devlet aradan çıkıyor halk doğrudan onu toplumun diğer kesimlerine ulaştırıyor. Bu daha etkin bir metottur. Çünkü zekâtı verecek vatandaş kimin muhtaç olduğunu devletten daha iyi bilir. Kişi parasını ibadet olarak verdiği için mutlaka en muhtaç kişiye vermeye çalışır.
Öbür taraftan vergiler devlete gidiyor. Bürokratik mekanizmalarda ufalanıp eriyor. Mekanizmayı işletebilmek ayrıca masraflı bir durum. Parayı toplayan kişiler memur mantığı ile ehil olana ya ulaştırıyor ya ulaştırmıyor. Devlet büyük ve etkili bir mekanizma fakat hiçbir zaman toplumdaki bireylerin içten gelerek, bir ibadet şuuru ile yaptıkları şekilde iş göremezler.
Merve Mahitapoğlu: Yardım kuruluşları aracılığı ile ulaştırılan zekât veya kurbanı nasıl değerlendiriyorsunuz?
Recep Şentürk: Bireyin muhtaç olan bir kişiye gidip doğrudan doğruya kendi eli ile vermesi elbette eftal olandır. Muhtaç olan insan için zahmete katlanıp onu görmek ve onun fakirliğini hissetmek manevi bir tecrübedir. Ve ayrıca sevap kazandırır. Bir de tabi bunun direkt olması da güzel bir şey. Araya aracı girince kişi sadece parayı havale etmiş oluyor ve işi bitmiş oluyor, hissetmiş olmuyor. Araştırma zahmetine girmiyor. Kurban için de aynı şekilde elini sürmeden kurbanı görmeden tıklıyorsun ve gitmiş oluyor.
Kurum güvenilirse bir şey olmuyor fakat kurumu da araştırmadan bağış yapınca sonrasında bizim paralar nerelere gitmiş diyebiliyor insanlar. Bunun için en iyisi fertlerin bizzat sorumluluğu alıp fedakârlık göstererek bu işi yapmasıdır. Bu sağlıklı bir toplumun göstergesidir. Örneğin zekât verirken mahallede fakir kim var diye araştırılmalı. Bu insanı çevreye de bağlar. Muhtaç bireyin neye ihtiyacı olduğunu görülür. Elbette kurumlar da bir yoldur. Ama zekâtını verdiğin kişi muayyen ve senin vekilin olacak kişi olmalıdır. Zekâtın verilip verilmediğini bileceğimiz bir vekil tayin etmek gerekiyor.
Merve Mahitapoğlu: Son olarak bize tavsiyeleriniz nelerdir?
Recep Şentürk: Öncelikle zekâtınızı ve sadakanızı muhtaç insanları bulup onlara verin. Bunu alışkanlık haline getirin. Mahallenizdeki, sınıfınızdaki arkadaşlarınız kimler, bunları bilin. İkincisi zekâtı toplumumuzda canlandırıp ihya etmemiz gerekiyor. Türkiye Müslüman bir toplum ama zekât veren sayısı çok az. Kimisi vergiyi zekât yerine sayıyor; böyle olmaz, zekât ve vergi ayrı şeyler. Zekât fakirin hakkı, vergi devletin hakkıdır. Dolaysıyla biz İslam’ın tatbik edilmesini istiyorsak zekâtı ihya etmemiz gerekiyor. Etrafımızdaki insanların da bu konuda bir bilincini diriltmemiz lazım. Bu da ancak insanın manen tezkiye olması ile mümkündür. Zekât verebilme, kişinin kalbini temizlemesiyle mümkündür. Bu şekilde insan zekat vermekten hoşnut olmaya başlar. Dolayısıyla zekât, verene daha faydalıdır. Zekat veren kişi üzerindeki hakkı ifa etmiş olur, kalbindeki mal sevgisi hastalığını, cimriliği, bencilliği tedavi eder. Zekât veren kişi “bu zekata verdiğim kişi değil, ben muhtacım” demelidir.