Gul hem ynsan
Çeşmeler Gul hem ynsan Maı 12, 2016
Moskwada oturan ıolbaşçylaryň arasynda, Magtymgulynyň beıikligini ilkinji ykrar eden, rus ıazyjysy A. A.Fadeıew bolupdyr. Beıik şahyryň ıatlanylıan günlerinde, A. Fadeıewiň aradan çykanyna 60 ıyl doldy. Ol Staliniň syıasatyny goldany üçin, öz wyždanyna ok bilen jogap berdi.
Onuň ıaşan jaıyna men tötänden bardym. 1991-nji ıylyň fewralynda, Moskwanyň etegindäki Döredijilik öıünde işleıärdim. Bu ıerde şahyr Amandurdy Annadurdy hem bar ekeni.
Seıitnazar Seıdini rus diline terjime eden Tatıana Streşnewa bir gezek Döredijilik öıüne geldi. Tanyşlykdan soň, ol bizi çaıa çagyrdy.
Demir ıol duralgasy tarapdan gaıdanyňda, ıoluň çep ıüzi ıazyjylaryň umumy daçasy bolup, sag ıüzde bir bölejik daçalyk bar. B. Pasternagyň, Ws. Iwanowyň, A. Woznesenskiniň daçalary şol ıerde diııärdiler. Olaryň birinde Tatıana Walerıewna ıaşaıan ekeni.
“İaş gwardiıa” romanynyň ilkinji neşiri.
Daça kiçeňräk bolsa-da, örän amatlydy. Ony synlap otyrkam, Aleksandr Fadeıew ıadyma düşdi. Biziň dostumyz, şahyr hem terjimeçi Mihail Sinelnikowyň aıtmagyna görä, şu töwerekde A. Fadeıewiň daçasy-da bolmaly. İazyjynyň ,,İaş gwardiıa” romanyny tolgunma bilen okapdym. Ony belli terjimeçi Bäşim Ata türkmen diline geçiripdi.
– Şu töwerekde Fadeıewiň daçasy-da bolsa gerek? – diıip, Tatıana Walerıewnadan soradym.
– Ine, şu Fadeıewiň ıaşan daçasy. Seniň oturan diwanyň üsrtünde, ol özüni atyp öldüripdir.
Nusgawy türkmen edebiıatyna, aslynda tutuş Gündogar edebiıatyna ıakyndan beletleriň biri M. Sinelnikow şeıle gürrüň beripdi.
Magtymgulyny birnäçe adam, esasan-da belli rus şahyry Arseniı Tarkowskiı rus diline terjime edipdi. A. Tarkowskiı eden terjimeleriniň bir çene baranyny bilensoň, ony şol wagtky SSSR İazyjylar birleşiginiň başlygy A. Fadeıewe okamaga berıär. A. Fadeıew uly wezipesine, wagtynyň azlygyna garamazdan, terjimäniň golıazmasyny okap çykıar. Bu şahyr hem onuň terjimesi ony özüne çekıär. Ol munuň aıratyn kitap bolup çykmagyna görkezme berıär.
Şol döwürlerde, ondan soňky ıyllarda İazyjylar birleşiginiň garamagynda ,,Çeper edebiıat” hem ,,Häzirki zaman ıazyjysy” atly iki uly neşirıat bardy. Bularyň ikisi-de şol bir wagtyň özünde agramly bölegi A. Tarkowskiniň terjimeleri bolan iki ,,Magtymgulyny” çap edıär.
Bu örän galagoply döwürde, geçen Watançylyk urşunyň öň ıany, 1941-nji ıylda bolupdy.
Bu hyzmat Magtymgulynyň giň çäkde ykrar edilmegine gowy ıol açypdyr. Şondan bäri rus neşirıatlary Magtymgulyny yzygiderli çap edip gelıärler. Owal başda bu işde A. Fadeıewiň aıratyn hyzmatynyň bolandygyny ıatlaıarlar.
Takdyryň emri bilen
Fadeıew köp ıyllap İazyjylar birleşigine ıolbaşçylyk etdi. Onuň paıyna iň agyr döwür düşdi, Staliniň ıowuz gazaby astynda işledi, onuň isleg-arzuwlaryny ıerine ıetirdi. Nädogry edilıän işlere, görnetin töhmetçilikli aıyplamalara gatnaşmaly bolupdyr. Şol wagtyň özünde bu edıän işleriň nädogrudygyny-da boıun alypdyr.
Resmi hökümet tarapyndan ıazgarylıan adamlaryň birnäçesine maddy kömek bermegi başarypdyr. Ol iki ıüzli durmuşa çydamandyr. Bir göwrede gul hem ynsan bolup ıaşamak oňa çakdan aşa agyr düşüpdir. Ol agyr ruhy çökgünlige sezewar bolupdyr. Ahyrynda 1956-njy ıylyň 13-nji maıynda, özüni atyp öldürıär.
A.Fadeıew ölmezinden öňüsyrasy wesıetnama galdyryp, şol ıowuz hem gutulgysyz syıasatdan, özüni öldürmek bilen halas boljagyny aıdypdyr. Işläp hem döredip bolmaıan döwürde özüne ölümden başga ıol galmandygyny boıun alypdyr. Iň ahyrky wesıet hökmünde, ejesiniň ıanynda jaılanmagyny haıyş edipdir.
A.A. Fadeıewiň Nowodewiçıe gonamçylygyndaky mazary
Ony Moskwadaky iň hormatly gonamçylykda, belli syıasy hem döwlet işgärleriniň ıatan böleginde jaıladylar. Onuň eserlerini tä SSSR dargaıança syıasat üçin peıdalanyp geldiler. Galdyran wesıetnamasy bolsa, 1990-njy ıylda aıan edildi.
Şol wesıetnamany okanymdan soň, A. Fadeıewiň ömrüni tamamlan ıerinde boldum. Syıasat hem Magtymguly barada oılandym.
Magtymgulynyň eserleri şeıle bulaşyk döwürleriň arasyndan geçip gelıär. Ol bize köp taryhy şahslary hem ençeme wakalary ıatladıar.