Emperyalizmin dünyaya, tüm değerlerini dayatmaya çalıştığı bir çağda; aşağıda tanıtmaya çalışacağımız "İslam'da Adalet Kavramı" başlıklı eser İslam'ın asırlar boyu "adalet" ile İlgili deneyimini yansıtması bakımından bugünün insanına bir "ışık" olabilirse; sanırız yazar Dr. Hadduri de kendini amacına ulaşmış kabul edecektir.
İslam düşüncesi ile ilgili çalışmaların azlığı; gerek muhteva ve gerekse tek"'k yönünden, yapılan çalışmaların zayıflığı göz önüne alınırsa, başka hiç bir kitapta bu eserlerdeki kadar şümullü ve sistematik bir incelemenin olmadığı rahatlıkla görülüp anlaşılacaktır.
İkinci bölüm; "Siyasi Adalet" başlığını taşımaktadır. "Devlet mekanizmasının ana hedefi kabul edilen siyasi adalet, hükümranın iradesi doğrulusunda tecelli eden adalettir"(sh:31} Yazar İslam'da siyasi adaletin de diğerlerinde de olduğu gibi peygamber ve onu takip eden halifeler yoluyla insanlara ulaşan Allah'ın iradesinin ifadesi olduğunu belirtir.
Üçüncü bölüm; "ilahiyat Düzleminde (Teolojik) Adalet" başlığını taşımaktadır, "ilahiyat düzleminde adaletten anlaşılması gereken, ilahiyatçıların Tanrı'nın irade ve öz vasıflarından hareketle tesis ettikleri prensiplere paralel olan adalettir."(sh:63)
Yazar bu bölümde "Tanrı Güzelliğinin ve Tanrı sevgisinin ifadesi olarak Adalet: Sufizm" ait başlığı ile sufılerin adalet nosyonu hakkında bilgiler aktarır. Ve sufi için adaletin sıradan insan fiillerinden değil, Tanrı ile doğrudan buluşma sonucu hasıl olan "ruhsal tecrübe" olduğunu ifade ederken, adalet anlayışında tüm diğer adalet nosyonlarından ayrıldığını söyler.
Dördünce bölüm; "Felsefi Adalet" adı altındadır. "Teolojik adaletin tersi­ne, felsefi adalet, filozoflarca vahye göre değil akla göre tanım ve tesbit olu­nan adalettir."(sh:111) Böyle bir giriş­ten sonra yazar, "müslüman filozofların bilinçli bir biçimde aklı vahiy ile ahenk halinde tutmaya çalıştıklarını unutmamak gerektiğini"(sh:111) söyler.
Yazar Yunan Felsefesi'nin özellikle de Neo-Platonik Yunan Felsefesi'nin müslüman alimlerin pek aşina oldukları Hıristiyan ilahiyat çevrelerinde yıllar yılı konuşulmuş olup, müslümanların ilgisini çekmemiş bir konu olduğunu belirterek; belkide ilk defa Kindi'nin bu felsefeyi mü'minlerin kabulüne şayan bir tarzda yorumladığını söyler.
İbni Rüşd'ün İse adaletle akli ve ilahi olmak üzere iki düzeyde ilgilendiğini, bunların ikincisinin kemalin vücut bul­ması, birincisinin ise beşeri aklın kusurlu ürünü olarak değerlendirildiğini ifade eder.
Beşinci bolüm; "Ahlak Düzleminde Adalet" başlıklıdır. Bu bolümde de adalet, felsefi adalette olduğu gibi ilahi ve beşeri diye iki düzeyde ele alınmıştır. "Ahlaki Adalet ve istemlilik istemsizlik Öğretileri" başlığı altında yazar, Haricilerin belki de adalet konusundaki tartışmaları ilk başlatan düşünürler olduğunu ve sadece siyasi cepheyi değil, ahlaki sonuçları bakamından da konuyu ele aldıklarını belirtir.
"İlahi Erdemlerin ifadesi Anlamında Ahlaki Adalet" alt başlığı altında Ahlak konusunda temayüz etmiş üç düşünür özellikle ele alınmıştır: Miskeveyh, Gazali ve EI-Tusi. Burada geniş bir izah verildikten sonra Miskeveyh gibi Gazali'nin de yalnızca Yunan ahlak felsefesine müracaat etmekle kalmayıp Yunan ahlak anlayışını İslami gelenekle bağdaştırma çabası vermiş müslüman düşünürlerin yazılarından da yararlandığı belirtilir.
Altıncı bölüm; "Yasal Adalet" başlığını taşıyor. Burada çeşitli alt başlıklar olmakla birlikte biz "Yargısal Prosedür" başlığı altındaki birtakım tesbitleri vermek istiyoruz. Burada yazar, işleyişi açısından yargısal sürecin çeşitli bas­kılara maruz kaldığını belirtir. Oysa ilke olarak "kadı"nın muhtariyeti vardı diyor.
Cihad konusunda açıklamalarda bulunurken daha önce savunma ve saldırı savaşı diye bir ayrım yapılmadığını fakat daha sonraları gerek iç problemlerden dolayı, gerekse Moğol istilası ve Haçlı Seferleri gibi dış faktörlerden dolayı alimlerin "islamiyet'e düşmanlıkları gerekçesiyle diğer toplumlara karşı yapılan cihad konusundaki gö­rüşlerini, yani cihadın haklılığı ile ilgili görüşleri gözden geçirmek gereğini duyduklarını; neticede 'ümmete kafirlerle her yanda ve sonuna kadar mücadeleyi emreden bir görev olarak' anla­şılan cihad nüvesinden (espirisinden) geriye pek bir şey kalmadı"(sh:228)ğını belirtir. Özellikle İbn Teymiye'nin bu şartlar altında klasik cihad öğretisinin beyhudeliğini kavradığını belirtir; ve onun ye­ni bir cihad anlayışı ortaya koyduğunu söyler.
Yazar, tarihte İslam toplumunun içi­ne düştüğü sıkıntıları anlatırken, İbn Teymiye'nin hedeflediği adaletin yeni bir değerlendirme olduğunu söyler. İbn Teymiye yeni bir kavram getirmiştir ki adına "Siyaset-i Şeriyye" denmektedir. Yazara göre, Siyaset-i Şeriyye bünyesinden çıkan, adına "sosyal adalet" diyebileceğimiz, gayesi toplum çıkarına hizmet olan yeni bir kavramdır bu. "O çağda İslam çökmekte olduğundan, sosyal adalet "o şevket"in iadesine giden bir yol olarak düşünülmüştü. Kesin ifadesiyle Teymiye "sosyal adaletin şartları iyileştireceği ve İslam'ın gücü­nü eski yerine iade edeceği" görüşündeydi."(sh:241)
Bölümde her grubun veya okulun düşünürleri görüşleriyle birlikte ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıca Cemaleddin Afgan'i, Muhammed Abduh gibi düşünürlerin öncü rolleri belirtilmiştir.
Haksöz Dergisi - Sayı: 10 - Ocak 92
Etiketler: haksöz 10, ömer mahir alper, islamda adalet kavramı, adalet, hadduri