KÜÇÜK KIYAMET: BÜYÜK İSTANBUL DEPREMİ – Açık Bilim
17 Şubat 2015 Ömer Kamacı	MAKALE	3 Comments
Muharrem ayında bir salı günü
Saat hemen hemen geçmişti dördü
Ahali o anda bir zulüm gördü
Cihan bulanmıştı toza dumana….
Ne çáre, bozulmaz takdir-i Hüdá
Varsın yardım etsin cümleye Mevlá
Yıkıldı caminin alemi orda
Müezzin çıkamaz oldu ezána…
Nasıl zelzele bu, tam bir zulümdür
Söz ve láf anlamaz, böyle zálimdir
Babalar, evládlar sarılır durur
Yeniden gelmişler sanki cihána
Halid Efendi (1894 Depremi)
Çarpışma sırasında şerit (kurdele) şekilli küçük kıtacıkların bir araya gelmesiyle üzerinde yaşadığımız topraklar meydana gelmiştir (şekil 1). Dolayısıyla ülkemiz bu büyük jeolojik olayların ortasında kalarak şekillenmiş sismik olarak dünyanın en aktif bölgelerinden biridir.
Şekil 1: Şerit kıtaların birbirine “kaynaması” ile oluşan haritamız
Şekil 2: Kuzey Anadolu Fayı’nın oluşumuna dair halkların arasındaki kurgusal ilişkileri anlatan karikatür
Şekil 3: Tek yumurta ikizleri KAF ve San Andreas Fayı’nın karşılaştırılması (Amerikan Jeoloji Cemiyeti (USGS); Serkan Bozkurt ve Ross Stein)
Sistem artık Marmara denizinde sıkışmış halde beklemektedir. Yeri gelmişken KAF’ın, Marmara denizine ulaştığında çatallandığını da belirtelim. Kuzey kol, İzmit Körfezi’nden Adalar’ın güneyinden Saros’a uzanan hat, güney kol ise İznik gölünün güneyinden, Gemlik Körfezi’ne doğru uzanan ve buradan güneybatı yönüne giden hattır. Genel kanı olası depremin kuzey kol üzerinde meydana geleceği yönünde olduğundan bu yazıda da kuzey kol üzerinde durulmuştur.
Kıtayı terketmek üzere denizle buluştuğu İzmit Körfezi ilk segmenttir. Daha sonra Çınarcık Havzası gelir ki bu yazıda Adalar’a olan yakınlığı nedeniyle “Adalar Fayı” olarak basitleşitirmiştir. Daha batıda (İstanbul’un güneybatısında) Orta Marmara fayı ve en batıda Tekirdağ’daki Ganos Dağı’nı parallel olarak kesen ve Saros Körfezi’ne uzanan Ganos fayı.
İstanbul, konumları tartışmalı olsa da 1600 yılda 10’dan fazla büyük depremden etkilenmiştir. Bu depremlerden 16.yüzyıla kadar olanları büyüklüğü ve yeri konusunda malesef çok fazla veri olmayan depremlerdir. 16. yüzyıldan sonrakiler en azından Osmanlı İmparatorluğu tarafından dolaylı olarak kaydedilmiştir.
Şekil 4: Küçük Kıyamet’i betimleyen bir çalışma (wikipedia)
Marmara’nın depremselliği üzerine yapılan en son çalışmada (bu yazı yazılmadan birkaç ay önce) Boğaziçi, İTÜ, YTÜ ve TÜBİTAK grubu çok önemli verilere ulaştılar. 20 yıllık GPS verilerini kullanan araştırıcılar 4 ayrı fay segmentinde farklı deformasyon hızları saptadılar. Buna göre İzmit Körfezi ve Saros Körfezi yakınları (Ganos Fayı) yılda yaklaşık 20 mm, Adalar (Çınarcık) fayı 10-15 mm/yıl, orta marmara fayı ise 2 mm/yıl’dan daha küçük deformasyon hızlarına sahiptir. Bu rakamlar ne anlama geliyor? Türkçesiyle, Saros Körfezi’nin Adalar’dan daha çok deforme olduğu ve depreme daha açık olduğu anlamına geliyor. Bunun bir sürpriz olduğunu söylebiliriz. Diğer sürpriz ise İstanbul’un batı kıyılarında bulunan Orta Marmara Fayı’nın çok çok az deformasyon biriktirdiği.
Şekil 5: KAFın Marmara Bölgesi’ndeki segmentleri, burada gerçekleştiği düşünülen son büyük depremler, tahimini deprem periyodları ve Ergintav ve diğ., (2014)’e göre deformasyon hızları
Şimdi öngörüde bulunarak nerede, ne büyüklükte deprem olabileceğini hesaplamaya çalışalım. En olağan şüpheli olan Adalar fayından başlayalım.
Buna göre atım değerlerini maksimum olarak alırsak 7 ile 7,3 arasında bir deprem beklememiz gerekiyor. Yani Adalar fayında 7’den küçük deprem olmayacak gibi görünüyor…
Eğer öngörüyü daha duygusal ve umut verici bir şekilde yapıp 1894 depremini Adalar fayı üzerinde gerçekleştirisek bu zamana kadar 1,2 ila 1,8 metrelik bir atım birikir ki bu da 6,8 ile 7 arasında bir değer verir…
Daha az korktuk.
Sadece 20 yıllık (GPS) veri setinin kullanılıp bunların 250 yıllık bir dönemi temsil ediyor olması
Hukuk kayıtları gibi dolaylı verilere sahip olsak da büyük depremlerin kesin olarak hangi segment üzerinde gerçekleştiğinin bilinmiyor olması
Adalar modelimizi ele alırsak, olası derinliği 15 km, atımı 4 metre aldığımızda ortaya çıkacak enerji 20 – 100 atom bombası büyüklüğünde olacak (Hiroşimaya atılan ilk atom bombası 1021 erg yani 1014 Joule değerinde enerji açığa çıkarmıştır).
Yaklaşık 15 bin yıl önce dev bir heyelanın gerçekleştiğine dair kanıtlar var. Bu dev heyelanın 15 metrelik dalgalarla sahilleri vurduğu düşünülüyor. İşte bu dev ölümcül dalgalara tsunami demiş Japonlar. 2011 yılında tüm dünyanın canlı yayında gördüğü 10 metrelik dalgalardan bahsediyoruz.
1509 depreminde tsunami dalgaları oluşmuş, İstanbul boğazı ve Mudanya körfezinde önemli ölçüde hasar gözlenmiştir. Bu dalgaların 6-7 metreye ulaşıp surları aştığına dair kayıtlar var.
Şekil 6: 17 Ağustos 1999 depreminde Gölcük’te meydana gelen tsunami (USC Tsunami Research Group)
Kandilli önderliğinde, Marmaray’da 128 kanallı deprem izleme sistemi kuruldu. 24 saat boyunca Marmaray’daki titreşim ve depreme bağlı olası kaymalar takip ediliyor. Deprem olursa sistem ortalama 7 saniye önceden sinyal vererek treni durduracak. Sinyali alınacağı noktalar Saros-Gölcük arasında.
Türkiye büyük tektonik olayların şekillendirdiği bir coğrafyada konumlanmış bir deprem ülkesidir
1509 Depremi 1766 Depremi İstanbul Depremi JEOLOJİ KAF Küçük Kıyamet Kuzey Anadolu Fayı Marmara Depremi TSUNAMİ
3 comments on KÜÇÜK KIYAMET: BÜYÜK İSTANBUL DEPREMİ
Selim Paçacı dedi ki:
06 Ağustos 2015, 15:59
Muhterem Hocam, İstatistiksel olarak bakarsak Marmara denizi depremlerinde periot sapması çok az gözüküyor. Her 250 yılda oldukça büyük ve çok yıkıcı deprem, Her 500 yılda .ise (989 – 1509- ?) çok büyük ve hasarlı bir deprem oluyor. Burada 1509 depremini yeri çok önemli olması lazım. 70 km uzunluğundaki bir fay 1509 depremi sonuçlarını oluşturabilir mi? Zannetmiyorum. Zira İzmit ve İznik te de büyük yıkım olduğu söyleniyor. Bu deprem acaba orta Marmara fayının kırılması başlangıcı ile doğu ve batı Marmara faylarının birlikte kırılması sonucu olabilir mi? Bence bu 1509 depreminin tam olarak çözülememesi bilimsel bir eksiklik. Zira gelecekteki fay davranışını tahmin etmek için çok önemli. Saygılar,
Rasit Yildiz dedi ki:
22 Haziran 2018, 08:18
16 Kasım 2018, 06:45
Çok iyi bir çalışma, emeğinize sağlık. Başarılarınızin devamını diliyorum.
Samet YILMAZ için bir cevap yazın Cevabı iptal et