ÜSTAD MEHMED ÂKİF’LE DOSTLUĞU VE MİLLETVEKİLLİĞİ Büyük şâirimiz Mehmed Âkif’le olan dostluğu 1908 yılına denk gelir. Hasan Basri Bey Balıkesir’de gazetecilik yapmaktadır. Her zaman çeşitli sebeplerden geldiği İstanbul’a bu defa gözlerinden tedavi olmak için gelmiştir. Üstad Mehmed Âkif ise o sıralar yayın hayatına yeni başlayan Sırât-ı Müstakîm Dergisinin başyazarıdır. Ve 30 yıl sürecek bu derin dostluk İstanbul’da Sırât-ı Müstakîm Dergisi idarehanesinde başlar…
ÜSTAD MEHMED ÂKİF'LE DOSTLUĞU VE MİLLETVEKİLLİĞİ
Büyük şâirimiz Mehmed Âkif'le olan dostluğu 1908 yılına denk gelir. Hasan Basri Bey Balıkesir'de gazetecilik yapmaktadır. Her zaman çeşitli sebeplerden geldiği İstanbul'a bu defa gözlerinden tedavi olmak için gelmiştir. Üstad Mehmed Âkif ise o sıralar yayın hayatına yeni başlayan Sırât-ı Müstakîm Dergisinin başyazarıdır. Ve 30 yıl sürecek bu derin dostluk İstanbul'da Sırât-ı Müstakîm Dergisi idarehanesinde başlar…
Daha sonra Mehmed Âkif, Balıkesir'e gider. Yunanlıların İzmir'imizi işgalinden sonra Balıkesir'deki millî hareketlenmede halkın yanında olur. Zağnos Mehmed Paşa Camii kürsüsünden: "Ey Balıkesirliler! Güzel yurdunuzu çiğnetmeyiniz. Savunmanız meşrudur. Sebat ediniz, yürüyünüz!" diyerek Balıkesir'deki millî ruhun kabarmasına vesile olur.
Bundan sonra Hasan Basri Çantay I. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne Balıkesir'den bağımsız milletvekili olarak girer. Üstad Mehmed Âkif ise Burdur milletvekili olarak katılmıştır. İki samimi dost mecliste de meclis dışında da hep birliktedirler. Bu iki büyük dost milletvekilliği dönemlerinde bir süre aynı evde kalırlar. Dostlukları o raddeye varır ki, Yunanlıların Bursa ve Balıkesir havâlisindeki zulümleri üzerine Mehmed Âkif meşhur "Bülbül" şiirini kaleme alır ve bu şiiri "Basri Bey Oğlumuza" diyerek yakın dostu Hasan Basri Bey'e ithaf eder.
Hasan Basri Çantay, bu şiirle ilgili anısını şu şekilde anlatmaktadır: "1337 mâlî yılının mayıs ibtidalarında idi, Ankara'da idik. Üstad ale's-sabah bize geldi, yazdığı bir şiiri okuyacağını müjdeledi ve okudu. Bu, "Bülbül" dü. Beğenip beğenmediğimi sordu; "anlayamadım, lütfen bir daha" dedim. Tekrar okudu. Kendisine âcizâne şu kanaati arzettim: "Üstad, Bülbülünüz Gülistân-ı âsârınızın en bedî'î ve coşkun bir dilidir." Dedi ki: "Bunu size ithaf ettim."
BÜLBÜL (Basri Bey Oğlumuza)
Hazansız bir zemîn isterse, şâyet rûh-ı serbâzın,
Yıkılmış hânümânlar yerde işkenceyle kıvransın;
Mehmet Âkif Ersoy, Ankara, Tâceddin Dergâhı, 9 Mayıs 1337 (1921)
İki büyük dost, yoğun ve yorucu geçen meclis mesaisinin dışında sık sık bir araya gelerek ilmî, edebî, tarihî ve içtimaî konularda sohbet ediyorlardı. Bu sohbetler genellikle Mehmed Âkif'in kaldığı Tâceddin Dergâhı'nda yapılırdı. Ayrıca Üstad Mehmed Âkif, Hasan Basri Çantay'a Arap Edebiyatı dersi okutmuştur.
I. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin feshinden sonra siyasetle ilişiğini kesen Hasan Basri Çantay, memleketi Balıkesir'e döner ve Balıkesir Lisesi'nde Edebiyat öğretmenliğine başlar.
Bunun yanında Şehit Çocukları Yuvası adında bir özel okul açar. Bu yuvada İstiklâl savaşı şehitlerinin çocukları olan 132 öğrenci kalıyordu. Hasan Basri Çantay bu okulun bazı ders kitaplarını hazırladığı gibi müdürlüğünü de yapmıştır. Bu yuvada öğrencilere iyi bir eğitimin yanında çeşitli sanatlar da öğretiliyordu. Öğrenciler kendi ürettikleri malları pazarlama yöntemiyle ihtiyaçlarını karşılıyorlardı. Ayrıca bu okulun muntazam çalışan bir doktoru ile sağlık kolu, matbaası, bandosu, çeşitli örgü ve dokuma tezgâhları ile kadrolu din görevlisi de bulunuyordu.
Hasan Basri Çantay tüm bunların yanı sıra gazeteciliğe de devam ediyordu. Kendi çıkardığı "Zafer-i Millî" gazetesinde yazdığı gibi, "Doğru Söz", "İzmir'e Doğru", "Türk Dili", "İslâm", "Sırat-ı Müstakim" ve "Sebilü'r-Reşad" gibi süreli yayınlarda da çok sayıda değerli yazılar yazmıştır. Basın hayatında "H. Basri", "H.B.", "Sîretî", "Nasûhî Dede", "Pîr-î Fânî", "Kalender", "H.B. Çantay", "Mü'min", "Y.H." ve "Muvahhid" imzalarını kullanmıştır.
Hasan Basri Çantay, memleketi Balıkesir'e döndükten sonra da oldukça hareketli ve yoğun günler geçirir. Bunun sonucunda da zihin yorgunluğu hastalığına yakalanır. Tedavi görmek için İstanbul'a Dr. Mazhar Osman Bey'e gider. Yoğun bir entelektüel hayat yaşayan Hasan Basri Bey'in iyileşebilmesi için zihnî fa­aliyetlerden uzak durması gerekiyordur. Doktorunun tavsiyesi üzerine de 26 Ocak 1928'de henüz 41 yaşında iken emekliye ayrılır.
Emekli olduktan sonra bir müddet tarım ve tica­retle meşgul olur. Fakat tecrübesi olmadığından başarılı olamaz ve bir hayli de borç altına girer. Sonra bir arkadaşıyla birlikte hukuk bürosu açar ve avukatlık yapmaya başlar. Ancak arkadaşı hâkimliğe tayin edilince, Hasan Basri Çantay bu işi de bırakmak zorunda kalır.
Sonra bir müddet İstanbul'da İmam Hatip Lisesi'nde aralıklı olarak öğretmenlik yapar. Fakat çoğunlukla kendisini ilmî çalışmalara verir. Dinî, edebî eserler telif etmesinin yanında tercüme eserlere de imza atar. Şunu özellikle belirtelim ki, Hasan Basri Hoca yazdığı yazılardan hiçbir zaman telif ücreti almamış, gönderilenleri ise iade etmiştir. Meşhur Kur'ân meâlinin gelirini ise memleketi Balıkesir'de kendi adına yaptırılan camiye bağışlamıştır.
1950 yılından itibaren demokratik yönetimin sağladığı kısmî din ve vicdan hürriyetiyle birlikte başlayan, İslâm di­ninin öğrenilmesi, öğretilmesi, yaşan­ması, yayınlar ve diğer vasıtalarla des­teklenmesine yönelik faaliyetlere Hasan Basri Çantay da iştirak etmiştir. O'nun bu yöndeki desteği; eser telif etmek, yol göstermek ve uyarılar­da bulunmak şeklinde olmuştur.
Hasan Basri Çantay'ın ilim ve hizmet yolunda yoğun ve yorucu geçen yetmiş sekiz yıllık hayatı 3 Aralık 1964 (1384) Perşembe günü İstanbul'da sona ermiştir. Cenaze namazı ertesi günü Fâtih Camiinde kalabalık bir cemaat tarafından kılınmıştır. Naşı vasiyeti üzerine Edirnekapı şehitliğine defnedilmiştir.
Vefatından yedi yıl sonra Hasan Basri Hocanın kabrinin bulunduğu yerden çevre yolu geçtiği için kabrinin yeri değiştirilir. 1971 yılında Hasan Basri Hocanın iki yakını ile bir görevli kabri açarlar. Kefeninin çamurlu fakat vücudunun yedi yıl önceki gibi sağlam ve tertemiz olduğunu görürler. Olayın şâhitlerinden Selâhaddin Kaptanağası bu olayı şu şekilde anlatır: "Şiddetli ve karlı bir kış günü, mübarek naşını hayrü'l-halefi [evladı] Mürşid Bey, ben ve mezarcı olduğu halde üç kişi, yeni makamına nakil ve tevdi ettik. Kefeni çamurlu, fakat mübarek vücudu konduğu gibi tertemiz ve sapasağlamdı…" Bu mübarek naşı yeni mekânına yani yakın dostu Mehmed Âkif Bey ile Ahmed Nâim Bey'in çok yakınına defnederler. Mezar taşında ise şu beyit yazılıdır:
Heşt behişten geldi tarih Çantay Balıkesriye
Dârü'l-Cinân mesken oldu Müfessir Hasan Basriye.