Rewieving the Specific Problem Solving Core Competency of Family Medicine Discipline Along with a Case
Download "Rewieving the Specific Problem Solving Core Competency of Family Medicine Discipline Along with a Case"
1 Case Report Turkish Journal of Family Medicine & Primary Care Rewieving the Specific Problem Solving Core Competency of Family Medicine Discipline Along with a Case Aile Hekimliği Disiplinin Özgün Sorun Çözme Çekirdek Yeterliğinin Bir Olgu Eşliğinde İncelenmesi Turkish Journal of Family Medicine & Primary Care 2015;9 (3): doi: /tjfmpc Zeliha Yelda Özer Hatice Kurdak ABSTRACT Family medicine discipline s core competencies, regardless of applied health system, not only provide universality of the discipline but also determine the quality of the health service. In this article, a case who had been appointed to our outpatient clinic for a health report and diagnosed as neutropenia will be discussed in the context of specific problem solving that is one of the family medicine core competencies. Key words: Neutropenia, specific problem solving, low prevalence medicine, quaternary prevention ÖZET Çukurova Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı Adana / TÜRKİYE Aile hekimliği disiplininin, çekirdek yeterlikleri, uygulandıkları sağlık sistemine bakılmaksızın, disiplinin evrenselliğini sağlamanın yanı sıra, verilen sağlık hizmetlerinin kalitesini de belirler. Bu çalışmada, polikliniğimize sağlık raporu isteğiyle başvuran ve yapılan incelemeler sonucunda nötropeni tespit edilen bir olgu, aile hekimliği çekirdek yeterliklerinden özgül sorun çözme becerileri bağlamında tartışılacaktır. Corresponding author: Zeliha Yelda Özer, ÇukurovaÜniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı Adana / Türkiye Received Date: April 21, 2015 Accepted Date: May 13, 2015 Anahtar kelimeler : Nötropeni, özgül sorun çözme, düşük prevalans hekimliği, dördüncül koruma.
2 126 GİRİŞ Aile hekimliği disiplini, her tıp disiplininde olduğu gibi kendi çekirdek yeterliklerine sahiptir ve bunlar WONCA Aile Hekimliği Avrupa tanımında ayrıntılı olarak açıklanmıştır 1. Bu yeterliklerden, özgül sorun çözme becerileri; 1) özgül karar verme süreçlerini rahatsızlıkların toplum içindeki prevalans ve insidansı ile ilişkilendirme, 2) öykü, fizik bakı ve laboratuvar incelemelerinden bilgi elde etme ve yorumlamada seçici davranabilme, 3) bu bilgileri hasta ile işbirliği içinde uygun bir yönetim planı oluşturmada kullanabilme, 4) zamanı tanı aracı olarak kullanıp aşamalı tetkik yapma ve belirsizliğe uyum sağlama gibi uygun çalışma ilkelerini benimseyebilme, 5) gerektiğinde acil girişimde bulunma; erken dönemde ve ayrımlaşmamış halde ortaya çıkabilen durumları yönetme ve tanı ve tedavi girişimlerini etkili ve verimli bir kullanma yetilerini içerir 2. Bu çalışmada, özgül sorun çözme becerileri, bir olgu ile incelenecektir. OLGU Yirmi dokuz yaşında, Afrika kökenli bir erkek, polikliniğimize sağlık raporu isteğiyle başvurdu. Çukurova Üniversitesinde yüksek lisans öğrencisi olan bireyin, aktif bir yakınması ve daha önceden tespit edilmiş bir hastalığı yoktu. Ateş, boğaz ağrısı, halsizlik, gece terlemesi, kilo kaybı, ilaç kullanımı ve ailesinde bulaşıcı hastalık öyküsü bulunmuyordu. Fizik muayenede; boy 180 cm, beden ağırlığı 59 kg, beden kitle indeksi 18.2, kan basıncı 110/70 mmhg idi ve submandibular yaklaşık 0.5x0.5 cm büyüklüğünde, mobil, sert kıvamda olmayan, bilateral lenfadenopati dışında, patolojik bulgusu yoktu. Tıbbi öykü ve fizik muayeneden sonra, yurt dışında kalış süresinin uzatılması için, ülkesi tarafından istenen rapora uygun tetkikler planlandı. Tam kan sayımında; beyaz küre /μl, nötrofil %39.8, mutlak nötrofil sayısı (Absolute Neutrophil Count-ANC) /μl, lenfosit %47.3, hemoglobin 14 g/dl, hematokrit %41.4, RDW %14, MCV 87.1 fl, MCH 29.5 pg, MCHC 33.9 g/dl bulundu. Açlık plazma glukozu 99 mg/dl, BUN 9 mg/dl, kreatinin 1.01 mg/dl, AST 13 U/L, ALT 6 U/L, HBsAg (-), Anti-HBs (-), HAV-Ab Total (+), Anti-HIV (-) bulundu. Sedimantasyon değeri ve tam idrar tahlili normal sınırlar içindeydi. Periferik yaymada; eritrositler normokrom normositer görünümde, anizositoz, poikilositoz, polikromazi yoktu, trombositler 5-6 lı küme halinde ve her alanda 3-4 küme vardı. Formülde, %40 nötrofil, %44 lenfosit, %16 monosit tespit edildi ve atipik hücre görülmedi. yapıldığında, Afrika kökenlilerde, düşük nötrofil sayısının gözlenebileceği (benign etnik nötropeni) bilgisine ulaşıldı 4. Hastanın, tetkik sonuçlarıyla birlikte bir hematolog tarafından değerlendirilmesi sağlandı ve tanı doğrulandı. Konsültasyon sonucunda, bir ay sonra yeni bir tam kan sayımıyla kontrolünün uygun olduğuna karar verildi. Bu arada, Anti-HBs negatif olduğu için hastaya hepatit B aşısı ve uygulama takvimi konusunda bilgi verildi. Aşı uygulamasını kabul eden hasta, birinci doz sonrası bir ayın bitiminde kontrole çağrıldı. Kontrolde fizik muayene doğaldı. Hastanın aktif bir yakınması yoktu. Bir önceki muayenede tespit edilen, submandibular lenf bezlerinin büyüklüğünde ve niteliğinde bir değişiklik yoktu. Kontrol tam kan sayımında, beyaz küre /μl, nötrofil %41, ANC /μl,lenfosit %46.5, hemoglobin 14.5 g/dl, hematokrit %44, RDW %13.7, MCV 87.6 fl, MCH 28.9 pg, MCHC 33 g/dl, serum demir 101 µgr/dl, ferritin 28.6ng/dL, folat 6.36 ng/ml, vitamin B12 düzeyi 416 pg/ml idi. İkinci doz hepatit B aşısı reçete edildi ve beş ay sonraki dozu planlandı. Olguya, benign etnik nötropeni tanısı hakkında genel bilgi verildi ve herhangi bir sağlık sorununa neden olmayacağı anlatıldı. Hasta merkezli tıbbi kayıt (HMTK) için, uygun izlem notu SOAPE 5 formatında Şekil-1 de sunulmuştur. Şekil 1. Hasta merkezli tıbbi kayıt için uygun izlem notu SOAPE formatı. HMTK İzlem Notu Tarih: Yaş:29 Hasta Adı:M. H. Sorun # 1 Sorun başlığı: Nötropeni S(SubjectiveInformation) 1. B Bir an önce sağlık raporunu alma isteği 2. S Sınır dışı edilme kaygısı O(Objective Information) 1. B Benign etnik nötropeni ön tanısı 2. S Submandibular bilateral sert kıvamda olmayan lenfadenopati( 0,5 x 0,5 cm) 3. D Düşük BKİ 4. H HBsAg ve Anti-HBs negatifliği A(Assessment) Tanı: Bening Etnik Nötropeni P(Plan) 1. T Tetkik: Tam kan sayımı, serum demir, demir bağlama kapasitesi, ferritin, folat, vitamin B12 düzeyi 2. R Rp: İkinci doz Hepatit B aşısı 3. Ü Üçüncü doz aşı tarihinin belirlenmesi. 4. S Sağlıklı beslenme ve egzersiz danışmanlığı E(Education) 1. Bening Etnik Nötropeni hakkında Ayırıcı tanı için, nötropeni etyolojisinde yer alabilecek durumlar gözden geçirildi. Hastaya odaklı kanıt (patient oriented evidence that matter - POEM) 3 taraması
3 127 TARTIŞMA Nötropeni, ANC nin normal değerlerin altında olması şeklinde tanımlanır. ANC, parçalı ve bant formları yüzdesi ile toplam beyaz kan hücresi sayısının çarpılmasıyla hesaplanır. Sağlıklı bireylerde nötrofil sayısı, egzersiz, duygu durumu ve günün farklı saatlerine göre çeşitlilik göstermekle beraber, ortalama /μl dir. Hafif nötropeni 1.0 ile /μl, ılımlı nötropeni 0.5 ile /μl ve şiddetli nötropeni un altındadır. Beş yaşından sonra, ortalama nötrofil sayısı sağlıklı erişkinlerle aynı düzeylere ulaşır. 6 Nötropeni, bu şekilde tanımlanmakla beraber, bazı enstitüler farklı değerleri kullanabilmektedir. Örneğin, Dünya Sağlık Örgütü /μl ve daha düşük değerleri nötropeni olarak değerlendirmektedir 4. Nötropeni prevalansı; yaş, etnik köken ve immün bozukluklarla birlikte olup olmamasına göre değişiklik gösterir. Nötropeninin başlıca nedenleri üç grupta toplanabilir; benign etnik nötropeni (BEN), konjenital, kazanılmış ve hastanede yatan hastalarda gözlenen nötropeni. Yapısal nötropeni, tipik olarak çocukluk çağından beri devam eder. Kronik nötropeni üç aydan fazla devam eden nötropenidir. Benign familya nötropeni olarak da adlandırılan BEN, Afrika kökenli bireyler, Sefarad Yahudileri, Batı Kızılderilileri, Yemenliler ve Ürdünlü Araplar gibi etnik gruplarda ortaya çıkmaktadır. Nötropeni, sıklıkla ılımlı düzeyde olup, /μl nötrofil 4 sayısı normal kabul edilmektedir. Mutlak nötrofil sayıları, genellikle /μl den daha fazladır. Ancak daha az sıklıkla da olsa, /μl den az sayıda bulunabilir. Bu bireyler, normal kemik iliği nötrofil rezervine sahiptirler. Enfeksiyon sırasında beklenen lökositoz oluşmamasına rağmen, enfeksiyon sıklığında artma gözlenmez. Ayrıca, kemoterapi almaları gereken bir durum olduğunda, BEN olmayanlara göre febril nötropeni risklerinde de artma yoktur. BEN in mekanizması tam olarak anlaşılamamıştır. Nötrofil üretiminin azalmış uyarımı, depolama havuzunun olmaması veya azalmış nötrofil kemotaksisinden kaynaklanabileceği düşünülmektedir. ANC nin net bir alt eşik değeri olmaması, BEN düşünülen bireylerde nötropeninin diğer nedenlerinin araştırılmasını gerektirir. Etiyolojiyi tanımlama, hastanın öyküsünde enfeksiyonla ilişkili bir durum olup olmadığını sorgulamakla mümkün olabilir. Hematologların çoğu, ANC /μl nin altına düştüğünde kemik iliği incelemesi yapmaktadırlar. Ancak, BEN olan bireyler, ANC sayıları /μl olsa da tamamen sağlıklı olabilirler. BEN i olan bireylerin hayatlarının ilerleyen dönemlerinde, nötrofil üretiminde anormallikler olabilir. Aile hekimini, BEN tanısıyla takip ettiği hastasında diğer nötropeni tanılarıyla ilintili bir semptom eklenmesi durumunda, kararlı nötrofil sayısında dramatik bir düşüş olursa, zaman kaybetmeden ilgili dal uzmanına yönlendirmelidir. Nötropeni nedenleri Tablo- 1 de özetlenmiştir. Aile hekimliği uzmanları, tıbbi bakım isteyen bireylere yaş, cinsiyet ve hastalıktan bağımsız, kapsamlı ve sürekli sağlık bakımı sunmakla sorumludur. Kapsamlı bakım; koruyucu (birincil, ikincil, üçüncül, dördüncül koruma), tedavi edici, rehabilite edici hizmetleri ve hem akut hem de kronik sorunların yönetimini içerir. İlkeleri gereği, toplumdaki rahatsızlıkların prevalans ve insidansının belirleyici olduğu özgül bir karar verme sürecini kullanırlar. Bu olgu düşük prevalans hekimliği ve dördüncül koruma açısından iyi bir örnek olarak değerlendirilebilir. Prevalans; belirli bir dönemdeki eski ve yeni olguların, aynı dönemdeki risk altında bulunan nüfusa oranıdır. Aile hekimleri uygulamalarında, prevalansı yüksek hastalıklarla olduğu gibi, düşük hastalıklarla da karşılaşırlar. Bu çeşitliliğin getirdiği belirsizliği yönetmek, diğer uzmanlık alanlarından farklı becerileri gerektirir. Bu becerilerden birisi, aile hekiminin nadir görülen hastalıklar hakkında, özellikle hastası üzerindeki özgün etki şekli ile ilgili, derin bir bilgiye sahip olması ve/veya uygun kaynaklara ulaşabilmesidir. 8 Hastanelerdeki, belirli uzmanlık dallarındaysa hastalar elenerek gelmektedir ve bunlar yüksek prevalans hekimliğidir. Düşük prevalans hekimliğinde tanı koymak daha zordur. Aile hekimi, düşük prevalans hekimliğini de yönetebilmelidir 7. Dördüncül koruma, gereksiz tıbbi müdahalelerin önlenmesidir. Bunu başarmanın en iyi yöntemlerden biri, kanıt temelli tıptır. Klinik çalışmalardan elde edilen yarar-zarar olasılıklarıyla ilgili bilgiler, hastalarımızla uyum içinde ve güvenle pek çok tanı yöntemini ve tedaviyi elememizi sağlayabilir. Diğer bir yöntem, hastaları daha iyi dinlemektir. Öykü temelli tıp olarak adlandırılan bu yöntemle, hastanın bireysel istek ve gereksinimlerine uyum sağlamak mümkün olur. Gereksinimiz olan, hastalarımızın bilgi ve dürüstlüğümüze inanmalarını sağlayacak güçlü sürdürülebilir ilişki kurabilmektir. Dördüncül koruma teriminin, akılda kalıcı olabilmesi için VOMIT akronimi kullanabilir. Chris del Mar ve arkadaşları tarafından oluşturulan bu akronimin açılımı Victim of Modern Imaging Technology, yani modern görüntüleme teknolojisi kurbanları şeklindedir. Dördüncül koruma, birinci basamak hekimlerinin temel görevlerindendir 9.
4 128 Nötropeninin, ayırıcı tanısı tam kan sayımıyla başlayıp, kemik iliği aspirasyon biyopsisine kadar uzanan bir algoritma içerir. Nötropenisi olan Afrika kökenli olgunun, aile hekimliği disiplininin ilkeleri ve özgül sorun çözme becerileriyle yönetilerek, hasta olarak etiketlenmesi ve gereksiz tetkiklere maruz kalması önlediği gibi, gerektiğinde acil girişimde bulunma, erken dönemde ve ayrımlaşmamış halde ortaya çıkabilen durumları yönetme ve tanı ve tedavi girişimlerini etkili ve verimli kullanma yetileriyle de tanının gecikmesi ve zaman kaybı da engellenmiştir. Hastanın bilgilendirilmiş onamı alınmıştır. KAYNAKLAR 1. Allen J, Gay B, Crebolder H, Heyrman J, Svab I, Ram P. The European Definition of General Practice / Family Medicine Wonca Europe 2011 Edition. Barcelona: WHO Europe Office, Japhe J. Spesific Problem Solving Skills. In: Heyrman J. ed. EURACT EducationalAgenda, European Academy of Teachers in General Practice EURACT, Leuven: Garrison GM, Dupras DM, Merry SP, Smith AJ. Clinical Problem Solving. In: Rakel RE, Rakel DP, eds. Textbook of Family Medicine, 8th ed.philadelphia: Elsevier Saunders, 2011: Berliner N. Approach to the Adult with Unexplained Neutropenia. In: Boxer LA, Drews RE, Tirnauer JS Eds. UpToDate Accessed March 23, 2015, at to-the-adult-with-unexplained- neutropenia?source=search_result&search=n eutropenia+adult&selectedtitle=1%7e150# H Kelly RB. Patient Education. In: Rakel RE, Rakel DP, eds. Textbook of Family Medicine, 8th ed.philadelphia: Elsevier Saunders, 2011: Boxer L, Dale DC. Neutropenia: Causes and Consequences. Semin Hematol. 2002;39(2): Fauci AS, Kasper DL, Longo DL, Braunwald E, Hauser SL, Jameson JL, et al. Harrison sprinciple of InternalMedicine,Çev.Ed.Biberoğlu K.İstanbul: Nobel Tıp Kitapevi, 2013:Kısım 2, McWhinney IR, Freeman T.The Origin of Family Medicine. In:Textbook of Family Medicine, 3rd ed. New York:Oxford Universty Press, 2009: B Starfield, Hyde J, Gérvas J, Heath I. The concept of prevention: a good idea gone astray?epidemiol Community Health 2008;62: doi: /jech
5 129 Tablo 1. Nötropeni Nedenleri 7 AZALMIŞ ÜRETİM İlaç İlişkili Alkilleyici ajanlar Antimetabolitler Sitotoksik olmayan ajanlar Hematolojik Hastalıklar İdiyopatik Dönemsel nötropeni Chediak- Higashi sendromu Aplastik anemi İnfantil genetik hastalıklar Tümör İnvazyonu Myelofibrozis Besin Öğesi Eksiklikleri Vitamin B12 Folat (özellikle alkoliklerde) İnfeksiyonlar Tüberküloz Tifoid ateş Bruselloz Tularemi Kızamık İnfeksiyözmononükleoz Malarya Viral hepatitler Leişmaniyazis AIDS PERİFERİK YIKIM Antinötrofil antikorlar ve/veya dalak veya karaciğerde tutulma Otoimmün Hastalıklar Felty sendromu Romatoidartrit Lupuseritematosus Hapten İlaçlar Aminopirin Alfa-metildopa Fenilbutazon Civalıdiüretikler Bazı fenotiyazinler WegenerGranülomatozu PERİFERİK GÖLLENME Ciddi Bakteriyel Enfeksiyonlar Hemodiyaliz Kardiopulmoner bypass
BÜTÜNCÜL YAKLAŞIM. Dr. Çisem Saygılı Prof.Dr. Mehmet Ungan ANKARA TIP AİLE HEKİMLİĞİ A.B.D.
BÜTÜNCÜL YAKLAŞIM Dr. Çisem Saygılı Prof.Dr. Mehmet Ungan ANKARA TIP AİLE HEKİMLİĞİ A.B.D. Kendine özgü eğitimi, araştırması, kanıta dayalı temeli olan akademik bilimsel disipline ve klinik uygulaması
Aile Hekimliğinde Genel Prensipler
Salim Özenç, Adem Parlak, Şirzat Yeşilkaya Giriş Kendine özgü eğitimi, araştırması, kanıta dayalı temeli olan akademik bilimsel disipline ve klinik uygulaması mevcut birinci basamak yönelimli klinik uzmanlığına;
HEMATOLOJİ VAKA VE SLAYT SUNUMU. Hematolog Doç. Dr. Vahide ZAMANİ
HEMATOLOJİ VAKA VE SLAYT SUNUMU Hematolog Doç. Dr. Vahide ZAMANİ I. VAKA I. VAKA 1/13 Ş.D. 46 Yaşında Erkek 30.01.2013 tarihinde gelmiş Yayma dış laboratuvar aracılığıyla gelmiş Hastaya lenfoma tanısı