GENETiK MATERYALiN TANIMLANMASI - ppt indir
YayınlayanOzakar Sarikaya Değiştirilmiş 2 yıl önce
... konulu sunumlar: "GENETiK MATERYALiN TANIMLANMASI"— Sunum transkripti:
1 GENETiK MATERYALiN TANIMLANMASI
Şimdiye kadarki bölümlerde birçok canlı çeşidindeki genetik gözlemler verilmiştir. Bu gözlemlerin tümü kromozom üzerinde lınear biçimde belli bir yerde (lokusda) yer alan gen kavramıile açıklanabilmektedir. Ancak gen kavramıda bir çok açıklanmasıgerekin noktayıberaberinde getirmektedir. 1) Genetik materyal nedir. 2) Genetik materyal gözlediğimiz fenotipi nasıl oluşturur. 3) Genetik materyalin niteliğine göre gen dediğimiz şey nedir. Genin moleküler yapısıbelirlenebilirmi. 4) Genetik materyalin ve genin tabiatına göre mutasyon nasıl oluşuyor. 5) Çok hücreli organizmaların farkılaşma süreci tüm genlerin aynıanda faaliyet göstermediğini akla getirmektedir. Eğer böyle ise gen faaliyetleri nasıl ayarlanıyor. 6) Genetik materyal genlerdenmi oluşuyor ve bunların hepsi kromozom üzerindemi yer alıyor. 7) Stoplazma kalıtımda rol oynuyormu. Bundan sonraki bölümlerde bu sorulara cevap aracanaktır. Genetik materyalin tanımlanmasıiçin mikro organizmalar kullanılabilir. Mikro organizmalarla çalışmak insan gibi komplike canlılardan daha kolaydır. Bu çeşit basit yapılarda elde edilen bilgiler daha karmaşık yapılara tatbik edilebilmektedir. Mikroorganizmalar üzerinde çalışarak genetik materyali tanımlarden üç yaklaşım kullanılabilir. Bu üç yaklaşım Tranformasyon Transductıon ve conjugatıondur.
2 Bakteryal Tranformasyon
Transformasyon ortamdaki serbest (DNA)'nın hücre zarına geçerek başka bir hücrenin (DNA)'sıile birleşmesi sonucu yeni hücrede ortaya çıkan genetik değişimi tanımlar. Grıffıth etkisi: 1929 de Frederıch Grıffıth yaptığıçalışmaların sonuçlarına ilişkin her hangi bir açık cevap içermeyen bir eser yayınlanmıştır. Araştırıcının gözlemleri Dıplococcus Pnemonıe organizmasıüzerindedir. Bu Bakteri bazıpınomoni tiplerinin sorumlusudur. Bu organizma başlıca iki formda bulunur. Bunlar hücrenin salgıladığıpolisakkaritten oluşan bir kapsul içeren kapsullü tip (s), agarda düz ve nisbeten parlak koloniler oluşturur. Kapsullü tip uygun deney hayvanlarında pnomoni oluşturduğundan vrıulenttir. ikinci tip ise (R) ile gösterilir ve hücreler kapsul taşımadığından agardaki koloniler nisbeten donuk yüzeyli ve pürüzlü olur ve virulent değildir (non-virulent) Kapsullü form yabani form olarak diğer tipde mutant tipi olarak düşünülebilir. Ancak biz burada agarla meydana getirdikleri kolonilerin yüzeyinin şekline göre kapsüllü için düz kapsülsüz için pürüzlü tabirini kullanacağız. Düz tip I, II, III ve IV ile gösterilen 4 farklıkapsüler polisakkarite sahiptir. Bu özel polisakkarit antijenik olup genetik olarak kontrol edilir. Düz tipden pürüzlü tipe doğru kendiliğinden 107 hücrede 1 hücrede mutasyon oluşur. Ters mutasyon sıklığıise nadirdir. Mesela S-II den pürüzlü tipe doğru mutasyon olduğundan bu tekrar çok nadiren düz tipe dönebilir. Ama böyle bir mutasyon olduğunda elde edilen form tekrar SII dir.
3 Grıffın labaratuvarda fareleri S-II kültüründen türettiği canlı(R) tipi ile ınjekte etmiş fakat her hangi bir hastalık belirtisi görülmemiştir. Fareye S-III kültüründen veya herhangi bir diğer antijenik tip ınjekte edildiğinden ölüm gözlenmiştir. Ancak yeterli düzeyde ısıile öldürülmüş (S) veya (R) bakterilerinin süspansiyonu pnomoniye yolaçmıştır. Hayvanlar S-II den türetilmiş canlıR-II ve ölü S-III ile beklenmeyen şekilde ölmüştür. Isıile öldürülen S-II ler kontrol edildiğinde hepsinin ölü olduğu görülmüştür. üstelik ölü farelerde yapılan otopside canlıformlarıgörülmüştür. ölü S-III bireylerinin canlıhale geçmeyi başardığıanlaşılmaktadır. Ama böyle bir sonuç aşikar biçimde olağan dışıdır. Daha sonra elde edilen bulgular bir mutasyonu akla getirmektedir. Ancak Grıffıth’ın deneylerinde böyle bir mutasyon oranının çok üstünde ölüm elde edilmiştir. Bilim adamlarıbir bakıma ısıile öldürülmüş hücrelerin daha önce vırülent olmadığıbilinen hücrelere vırulent niteliği verdiğini düşünmüşlerdir. Kısaca canlıhücrelerin yapıdeğiştirdiği tranforme olduğu anlaşılmaktadır. Böylece Grıffıth etkisi giderek Transformasyon adıyla anılmış ve genetik materyalin tanım-lanmasında ilk basamağıoluştunmuştur (şekil 14.1)
4 Şekil 14. 1 Fred Griffiths'in deneyleri
Şekil 14.1 Fred Griffiths'in deneyleri. Bu deneyler genetik bilginin ölü, ısıyla öldürül-müş bakteriden ayrıbir suş canlı bakteriye nakledilişini göstermiştir. Her ne kadar Pneumoccus'un ne "kaba" suşu nede ısıyla öldürülmüş "düz" suşu fareyi öldürmemişse de bu ikisinin karışımı öldürmüştür. ölü farenin otopsisi canlıve düz suşlu pneumococcul'ların varlığını göstermiştir.
5 Değiştirici (Tranforme Edici) Unsurun Tanımlanması
Grıffıth’den 16 yıl sonra Avery Macleod ve McCarty 1944 lerde daha önce yapılan çalışmalarıınvıtro olarak tekrarlamış ve değiştirilmiş unsuru tanımlamışlardır. Avery ve arkadaşlarıısıile öldürülmüş hücreleri değiştiricilik gücü bakımından test etmiştir. Araştırıcıyalnızca poli sakkarit kapsul, değişik hücre proteinleri veya rıbonükleikasit (RNA) lar içeren fraksiyonlar için transforme edici nitelik bulamamıştır. Deneylerde sadece Deoksi Rıbonükleik asit (DNA) içeren ekstraktlar etkili bulunmuştur. Hatta oldukça saflaştırılmış DNA ve de iki kısımda protein içeren freksiyonlarda tranforme edicilik niteliğinde hala devam ettiği görülmüştür. Ancak DNA ve çok az miktarda protein ve proteolitik enzimler içeren fraksiyonların etkili olduğu buna karşın DNA ve DNA parçalayıcıenzim (DNA ase) içeren fraksiyonların ise transforme edicilik niteliğinin bulunmadığıgörülmüştür. Böylece DNA’nın genetik materyal olmasıgerektiği yolunda düşünceler başlamıştır. Ayrıca bu deneyler genetik materyalın (DNA) oluşturduğu nihai üründen (protein) farklıolduğunu göstermiştir. Transformasyon bakterilerde oldukça yaygın olduğundan bu işlemin hücre içinde oluşum mekanizmasıdaha sonra ayrıca incelenecektir.
6 Transduction Transduksiyon, bir genetik parçanın bir bakteriden diğerine virüs aracılığıile taşınmasıdır. DNA’nın genetik materyal olduğu yolundaki diğer bir kanıtta Zınder ve Ledarbergin 1952’lerdeki farelerde tifoya yol açan bakterilerle salmonella typrinarıumla ilgili deneylerden sağlanmıştır. Bu maksatla çeşitli auxrotrophıc (Bazımetabolik sentezleri yürütebilmek için yetersiz bireyler) soylar kullanılmıştır. Bu soylardan biri basit hammaddelerden büyümesi için ortamda varlığıgerekli metiyonun sentezleme niteliğinden yoksundur (met-thr+) diğer soy ise metiyonun için prototrophıc fakat treonin için ise auxotrophıcdir. (met+ thr-) Zınder ve Ledenbergın deneyleri DNA nın genetik materyal olduğu, bir hücreyi bir genotipden diğerine çevirmeye yol açabildiği doğrulanmıştır. Bu deneylerin her birinde önce (met- thr+) ve (met+ thr-) auxotrophıc kültürler ayrıayrıbüyütülmüştür. ilk denemede iki kültür karıştırılmış ve hem metiyonin ve hem treonin bakımından eksiklik gösteren ortama konmuştur. Bu ortamda bir çok koloniler oluşmuştur. böyle agarda her iki maddedende eksik bulunan ortamlardaki her koloni kendi iki tipdeki amino asitleride üretebilmiştir. Burada prototrofik koloni sayısımutasyonla izah edilebilecek seviyenin çok üstündedir.
7 Ancak acaba bu sonuçlar konjugasyon ilemi yoksa transformasyon ile açıklanabilir sorusu ortaya çıkmıştır. Daha sonra yapılan deneylerle bu sorun açıklanmıştır. Araştırıcılar daha sonra (met+ thr-) kültürünü (met- thr+) hücrelerine katmadan önce santrfujlemiş böylece canlıhücreler dibe çökmüş üstte hücre dışıunsurlar (super natant) geçmiştir. Daha sonra super natant kültür sıvısıhücresiz kabul edişmişsede şayet çökelmeyen (sedımente olmayan) varsa bunlarıda öldürmek için ısıtılmıştır. Daha sonra böyle işlem görmüş hücresiz (ısıile işlem görmüş süper natant sıvı) (met-thr+) soyla her iki unsur bakımından eksiklik gösteren ortamda karıştırılmıştır. Bu durumda da oldukça çok sayıda (met+ thr+) koloniler gözlenmiştir. Böyle bir sonuçda yani canlıhücre bulunmadığından elde edilen sonuca bakarak prototrophıc kolonilerin konjujasyondan ileri gelmediği anlaşılmıştır (şekil: 14.3). Daha sonra araştırıcılar süpernatante üstü (Santrfüj) DNA’ase katmışlar ve gene bir çok prototroph koloni gözlemişlerdir. Bu yüzden bu sonucun transformasyondan da ileri gelemeyeceği anlaşılmıştır. Yapılan denemeler (met+) faktörünün bakterileri tutan fakat virüsleri geçiren fıltrelerden geçtiği gösterilmiştir. öte yandan bu deneyin resıprokalinide (ise (met- thr+) hücreleri filtreden geçirilip filtre altındaki kısım kullanıldığından (met+ thr-) hücreleri çevirmiş ve prototrophler elde edilememiştir. (şekil: 14.3).
8 Özel bir (met+ thr-) vericisinin P 22 olarak gösterilen bir virüsü barındırdığıtesbit edilmiştir. Bakterileri ınfekte eden virüsler faj olarak adlandırılır. Salmonella’nın genetik materyalinin (DNA) olduğu bilinmektedir. Bu yüzden (met+) faktörününde bu unsurdan ibaret olabileceği düşünülebilir. Zınder ve Lederberg bunların DNA’ase ile birlikte kullanımına bakarak (met+) faktörünün genetik materyali (DNA) olan virüs içinde bulunduğunu düşünmüşlerdir. Transductıon terimi DNA’nın bakteriler arasında fajlar aracılığıile taşınmasışeklinde açıklanmaktadır. Nakil işlemini sağlayan fajların genetik materyali daha önceki bakteryal konukçudan küçük bir DNA parçasıtaşır. Bu küçük DNA parçasıbir sonraki konukçuya nakledilir. Bu yüzden transduction bir bakteri soyunun diğeri aracılığıile transforme edilmesi olarak tanımlanabilir. Ancak burada yabancıDNA’nın taşınmasıfajlar aracılığıile olur. Transformasyon ve Transductıon’un detaylarına girmeden önce fajların hayat devresi ve DNA’nın yapıve özelliklerini incelemek yararlı olacaktır.
9 Şekil 14.2 Zındar ve Lederbergin'in deneyler her birisi farklıbir özellik için auxostrophic iki soy ayrıayrıbüyütülüp sonra karıştırılmış ve her iki unsur bakımından eksiklik gösteren ortamıiçeren petri kutularına alınmıştır. Meydana gelen kolonilerin her iki unsur için prototroph oldugu görülmüştür.
10 Şekil Zındar ve Lederbergin orjinal denemelerinin bir başka şekli. Bu denemede bir auxotropun hücresiz ekstratıile DNA'ase enzim karıştırılmıştır. Daha sonra bu karışım kültüre alındığında iki unsur bakımından eksik ortamda prototropoli kolonilerin görünüşü transformasyonun meydana gelmediğini göstermektedir.
11 Şekil 14.4 Bir auxotrop soyun hücresiz ekstraktının diğer auxotroph'un kültürüne katıldığıdeneyler.Burada da her iki unsur bakımından eksiklik gösteren ortamda prototropık koloniler oluşmuştur. Bu durum bunların oluşmasının conjugasyondan ileri gelmediğini göstermektedir.
12 Fajların Yapısı ve Hayat Devresi
T. Fajlarının yapısı: Bakteri asalaklarıolan viruslara Bakteriofaj denir.Tipik bir virüs yapısıtarif edilememektedir. Ancak belirli bir temel yapının çeşitli değişik formlarıgörülür. Genel olarak virüsler şekilsiz genetik niteliği olmayan protein yapıda bir dış kabuk ve bunun içinde yer alan genetik materyalden oluşan bir iç kısımdan ibarettir. Bir çok durumlarda genetik materyal DNA’dır. Ancak bazılarında RNA olabilir. T. serisi fajlarıyapısıen iyi bilinen virüslerdir. Bir virüsün şekli şekil 14.5’de verilmiştir. T. serisi fajlarının yapısıgenel olarak şekil 14.5’de gösterilmiştir. Belli bir kısımdan başa ve kuyruğa doğru farklılaşmış yapılardır. Baş kısmının şekli hekzagonal olup çeşitli sayıda küçük alt unsurlar taşır ve genetik materyali (bu örnekde DNA) içerir. Kuyruk ise silindir şeklinde bir oyuk olup uzunlamasına kasılabilir. Kuyruk diyebileceğimiz yapının sonundan bir tabladan 6 kuyruk fıberi dışa doğru uzanır. Bu yapının dışındaki faj formuna sahip fajlarda bulunur. Mesela Ø X 174 fajımorfolojik olarak farklı12 benzer bitişik küre demetinden oluşur. Belli başlıiki genel faj çoğalma biçimi bulunur. Bunlardan birincisi “virulent fajlar” da görülür ve infeksiyonu takiben konukçu hücre patlar (lısıze olur) ve yeni infektif fajlar açığa çıkar. ikinci tip ise temperate (zararsız) fajlarda görülür. Bunlarda ınfeksiyon nadiren lısıze yol açar.
13 Virulent Fajların Hayat Devresi
(	T) serisi fajların hayat devresi vıral partıkelin kuyruğunun konukçuya ilişmesi ile başlar. Bakteri de ilişme için açıklığın oluşmasının enzimatik olduğu düşünülmektedir. Fajların protein dış kılıf kısmısülfür içerip fosfor içermediği halde DNA fosfor içerip sülfür içermez. Bu yüzden biri radyoaktif S35 diğeri radyoaktif P32 içeren iki faj örneği kullanarak DNA fajlarının tüm DNA sının fajın konukçuya ilişmesinden sonra konukçuya girdiği gösterilmiştir. (şekil 14.6; 14.8) Protein kılıf ise dışarıda kalmaktadır. Konukçuya ilişmeden sonra T1 fajlarıiçin 13 dakika gibi ve T2 fajlarıiçin 22 dakika gibi kısa bir zamanda genetik materyal konukçuya aktarılmakta ve konukçu hücre lısıse olarak bir kaç yüz yeni viral partıkül açıya çıkmaktadır. Vıral partiküllerin her biri aynıişlemi yeniden başlatabilir. ilişme ve Lısıs arasındaki sürede DNA nın parçalanıp dış ortamdaki materyalden yeniden sentezlendiği anlaşılmıştır. Burada sentezlenen DNA hücreyi işgal eden DNA nın yapısında olacaktır. Bakteryal DNA nın ise ınfeksıyondan hemen sonra vıral DNA dan ayrıldığıve faj DNA sının birikitği tesbit edilmiştir. Faj dış kılıf proteini ise dış ortamdan türetilir. Ergin fajın tam olarak meydana getirilmesi yeni şekillenmiş DNA nın bir kaç dakika içinde proteinle kaplanmasıile başlar.
14 Bu durumda faj konukçuyu tahrip ettiğinden vırulent fajdır
Bu durumda faj konukçuyu tahrip ettiğinden vırulent fajdır. Bu işlemi aşağıdaki safalara ayırabiliriz. 1- Fajın kuyruğunun bakteri hücre duvarındaki özel alıcıyerlere ilişmesi 2- Faj DNA sının hücre içine aktarılması(ınjectıon) 3- Gözden kaybolma peryodu. Yeni faj DNA sının ve protein kılıfın sentezi sırasında eğer bakteri hücreleri suni olarak lısıse edilirse ınfektif fajlar elde edilemez. 4- Faj DNA sının yeni protein kılıflarla kaplanması 5- Konukçu hücrenin lısıse olmasıve bir kaç yüz ınfektif faj partikülülün açığa çıkması.
15 Şekil 14.5 Bakterfajının uzunlamasına kesidi (Toplam DNA'nın küçük bir kısmı gösterilmiştir).
16 Şekil 14. 6 Bir virulent fajın hayat devresi
Şekil 14.6 Bir virulent fajın hayat devresi. Faj partıkülleri ve bakteryel hücreler ölçekli çizilmiştir.
17 Şekil Bir bakterinin T2 bakteriyofaj partikülü ile enfeksiyonundan sonraki olalar dizisinin şeması. Fajın yalnız DNA'sıbakteri hücresine girer ama bu yeni DNA sentezi için ve dolayısıyla yeni viral protein için bilgi sağlar.
18 Zararsız Fajların Hayat Devresi
Zararsız (temparate) fajlar ise normal olarak konukçu hücrelerini lısıze etmezler. Ancak bunların genomlarıkonukçunun genomu ile birlikte kalma eğilimindedir. Böyle konukçu genomu ile birlikte yer alan faj genomuna PROFAJ denir. Böylece fajlar konukçu genomu ile aynızamanda replike olurlar. (ikiye çoğalırlar). Böylece çoğalmasıvırulent faj aracılığıile ınfekte olma engellenir. Ancak Nadir olarak fajın erginleşmesi, konukçu hücrenin lızıze olmasıve ınfektif fajların hücre dışına çıkarıl-masıişlemleri kendiliğinden oluşabilir.Yada bazen erginleşme (fajın çoğalması) yük-sek frekansda ultraviyole radyasyonu yada Nıtrojen bileşikleri gibi kimyasal maddeler ile özendirilebilir. Böyle konukçular potansiyel olarak lısıze maruz kalabileceklerinden lızo genik olarak adlandırılırlar. Zınder ve Ladarbergin deneylerinden kullanılan P22 fajlarıböyle zararsız(Mutedil) fajlara örnek teşkil ederler. Burada Salmonella nın (met+thr-) soyu lizogenik olduğu halde (met- thr+) soyu lizogenik değildir (non-Lizogenik). Bakteryal konjugasyon esnasında aktarılan kromozomal materyal DNA’dır. Konjugasyon, Transformasyon ve Tranductıon işlemlerinin üçündede aktarılan genetik materyal DNA’dır. Yapılan deneylerden elde edilen kanıtlara göre ınfluenza (grıp), polı-omyelıtıs, tütün mozaik virüsü gibi RNA içeren virüsler hariç tüm virüslerde DNA bu önemli özelliğe sahiptir.
19 Yapısı yalnızca (RNA) olan canlı moleküllerde bulunmaktadır
Yapısı yalnızca (RNA) olan canlı moleküllerde bulunmaktadır. Bu canlı moleküller gerçekte tek zincirli olmakla beraber diziler arasında (H) bağları oluşumu nedeni ile elektron mikroskobunda çift zincirli görülür. Böyle moleküller patojen olup viroid adı ile bilinir. Bu terim virüsün konak hücre dışında yapısı olan viroion (virüs partikeli) ile karıştırılmamalıdır. İnsan gibi Eu karyotlarda da aktarılan genetik materyal DNA’dır. Kalıtımın en önemli niteliği böyle bir bilgi bandının bir nesilden bir sonraki nesile değişmeden aktarılmasıdır. Eğer genleri tanımlamak istiyorsak bu önemli molekülün yada bazen denildiği gibi hayat ipliğinin yapısınıanlamak gerekir.
20 Şekil 14. 8. Hersbey-Chase Deneyi
Şekil Hersbey-Chase Deneyi. Bu deney yalnız bakteriyofaj DNA'sının bakteriye enjekte edildiğini fakat bakteriyofajın protein kılıfının dışarıda kaldığınıgöstermiştir. Hem yeni Protein kılıf hem de yeni viral DNA için gerekli tüm bilgi viral DNA ile sağlanmıştır.
21 Şekil Bakteride genetik rekombinasyon olduğunu gösteren bir deneyin şeması. Suş 1 bakteriler A ve C besin maddelerine Suş 2 bakterileri B ve D besin maddelerine kültür ortamlarında gerek duyarlır. iki suşun karımıbir dört besin maddesini içeren bir besiyerinde büyüyebilir. Bunların yavru döllerinden bazılar minimal (standart) besiyerinde gelişebilir. Bu büyüyen yeni tip bakterilerde genetik rekombinasyon olmuş yani mutantlardın birim wild-tip aleli ile birleştirilmiştir. Orjinal wild-tip gibi olan rekombinant, ilave edilmiş bir besin maddesine gerek duymadan büyüyebilirler.
22 Deoksiribo Nükleik Asit
1953 de Watson ve Crıck adlıaraştırıcılar Wılkıns tarafından x-ışınlarıayrım esasına göre çekilen resme dayanarak DNA’nın yapısıiçin bir molekül modeli önermişlerdir. Bu araştırmacıların önerdiği model daha sonra bulgularla tamamlandıve bu ekibe 1962 Nobel ödülünü kazandırdı. Araştırıcıların temel kesifleri molekülü oldukça yüksek molekül ağırlığında iki şeker fosfat kolunun aksi istikametlerde dönerek her dönüşünü 24 angston ünite de (yani 3.4 nm) tamamlayan oldukçu uzun çift sarmal şeklinde tanımlarıolmuştur. şeker-fosfat kollarıyanlardan azot içeren bazlarla birbirine bağlanmıştır. Bu bazların ikisi purın diğer ikiside purimidin bazlarıolarak sınıflanır. Molekülün tümü ip merdivene benzetilebilir. Ancak burada ip merdiven üst ve alttan aksi istikametlerde döndürülerek sarmal yapıelde edilmiştir. Molekülde yer alan şeker beş karbonlu dioksirıboz şekeridir. (şekil 14.13) şekerler birbirine fosforik asit üniteleri ile bağlandığında kol boyunca ardışık olarak şeker ve fostat molekülü yer alır. Bu şekli ile bri DNA molekülü iki koldan meydana gelmiştir. Bu iki kola Komplementer kol denir. Komplementer kollardan herbiri nükleotidler arasındaki fosfodiester bağları ile bağlanır. Bu bağ bir koldaki birinci nükleotidin üçüncü karbon'u ikinci nükleotidin beşinci karbonun fosfor ile bağlanması suretiyle oluşur.
23 Purin ve Purımıdın bazları3. 4 angtron ünitelik yer kaplar
Purin ve Purımıdın bazları3.4 angtron ünitelik yer kaplar. Sonuçda şeker fosfat kolunun her tam dönüşü 10 baz çiftinde tamamlanır. Mevcut 4 farklıazotlu bazdan ikisi purin bazları(adenin ve guanın)’dir. Purimidin bazlarıise timin ve sitozindir. Bunların molküler yapısışekil de verilmiştir. Bu yapılar Adeninin iki hidrojen bağıile yalnızca timine ve sıtozininde üç hidrojen bağıile yalnızca guanine bağlanacağınıgöstermektedir Eşleşme bu şekilde olduğundan molekülde adenin sayısıtimin sayısına ve sıtozin sayısıguanine eşit olmalıdır. Deneme hatalarının hata sınırlarıiçinde bu olgu doğrulanmış ve tablo 14.1 de gösterilmiştir. Tabloda çeşitli kaynaklar için ∆ X 174 fajıhariç A/T ve G/C oranı bire yakın bulunmuştur.
24 Şekil 14. 10 Bir DNA molekülünün bir kısmının şematik gösterilişi
Şekil Bir DNA molekülünün bir kısmının şematik gösterilişi. iki polinukleotit zincirinin hidrojen bağlarıile bağlandığıgörülmüştür. Burada temsil edildiği gibi zincirler yassıdüz değildir. Sarmal içinde birbirinin üstüne kıvrılmıştır. Oklarla gösterildiği gibi iki kol karşıt yönde uzamaktadır.
25 Şekil 14. 11. Dezoksirbonükleik asitin moleküler modelinin fotoğrafı
Şekil Dezoksirbonükleik asitin moleküler modelinin fotoğrafı. iki kollu yapının şematik bir çizim, sağda; belli bazıboyutlar Angström birini ile göstererek temsil edilmektedir. Oklar,iki kolon karşıt yönde uzandığını gösterir.
26 Şekil 14. 12 çift koll DNA molekülünün genel yapısı(A= 0. 0001, Mm= 0
Şekil çift koll DNA molekülünün genel yapısı(A= , Mm= 0.1 nm)
27 Şekil 14.13. DNA'nın yapısında yer alan DNA şekerinin yapısı
28 Şekil 14.14. DNA'nın Bazlarınıoluşturan 4 Azotlu Bazın Moleküler yapısı.
29 Tablo: 14.1. Çeşitli kaynaklarda DNA’nın nükleotid bileşiminin karşılaştırılması.
* 5-Hydroksımetil sitozin
30 Ø x 174 fajının DNA sıtek kolludur. Bu yüzden A/T ve G/C
Ø x 174 fajının DNA sıtek kolludur. Bu yüzden A/T ve G/C	oranı1 den farklıdır. Gerçektende bu çeşit bulgu molekülün tek kolluğunun belirtisidir. Ayrıca (A+T) / (G+G) oranıda 1 in altında veya üstünde varyasyon gösterebilmektedir. Bu yüzden A=T ve C=G oranı geçerli olmakla beraber (A+T)≠(C+G) ilişkisi vardır. Gerçektende DNA nın yapısı böyle bir eşitlik ilişkisini gerektirmez. Gerçektende birçok farklı türlerin DNA sıAT ve GC çiftlerinin nisbi sayıları, bu çiftlerin diziliş sırasıve bu çiftlerin AT veya TA yada CG ve GC olarak oluşup oluşmadıklarına ve böyle baz çiftleri sayısına göre (Yani DNA molekül uzunluğu) ayırt edilebilir. DNA molekülünün çeşitli kısımlarını belirtmede bazı terimler kullanılmaktadır. Bir şeker ve fosfotdan oluşan birlik deoksi fosfat olarak; bir deoksiriboz molekülü bunun bağlandığıpürin yada purimidin bazıbirlikte oluşturduğu kısım nükleosit olarak adlandırılır. Gene bu purin yada purimidin baz ile deoksifosfatın birlikteki ünite yapısınükleotid olarak adlandırılır. Purin ve purimidin bazlarıdeoksirbuzun 1 birinci karbon atomuna bağlanırlar. Oysa fosfat ise şekerin 5 (beşinci) karbon atomuna bağlanır. Mesela adenin bazıile oluşturulan Deoksi adenilik asid adlınükleotidin üç unsuru şekil da gösterilmiştir. Fosfatlar bir nükleotidin 5’cu karbon atomuna ve öbür nükleosidin 3’ karbon atomuna bağlanır. çok az sayıda nükleotid çiftinden oluşan bir DNA segmenti moleküler modeli şekli da gösterilmiştir.
31 İki kolun uzayda farklıistikamette yer aldığıön görülmektedir
İki kolun uzayda farklıistikamette yer aldığıön görülmektedir. Bu istikamet 5' - 3' (beşinci-üçüncü) istikametdir. Bu gösterim soldaki kolun yukarıdan aşağıya ve diğe-rinin aşağıdan yukarıya yerleşimi ifade eder. Böylece iki kol paralel olmayan biçimde devam eder. Genetikçiler geleneksel olarak molekülü 5’ (Beşinciden) 3' (üçüncü) istikamete doğru okurlar. Böyle bir yolun DNA fonksiyonlarıdolayısıyla gerekli bir nedeni bulunmaktadır. Nükleotid çiftleri arasındaki hidrojen bağlarıile bağlanma olgusu Watson tarafından AT ve GC çiftlerinin benzerliğinden yararlanılarak tahmin edilmiştir. (şekil 14.17). Bu şekilde yalnız 4 baz içeren molekülde muhtemel diziliş sırasıçeşidi ve sayısıadeta sonsuzdur. Ayrıca kolayca tahmin edileceği gibi farklıtürlerin DNA sıuzunluktaki farklılıklarlada ayırdedilebilir. Daha sonraki bölümlerde görüldüğü gibi farklıtürlerin DNA sıböyle nükleotid çiftlerindeki kalıtatif ve kantitatif farklılıklar dolayısıyla ayırıcı(özgün) niteliktedir. Öte yandan tüm DNA’lar yukarıda açıklanan yapıya göre şekillenmez Mesela Ø x 174 gibi bazıfajların DNA sıtekkolludur. Ancak bu faj bir konukçuyu infekte ettiğinde replikasyona (benzerini oluşturmak) başlayabilmek için geçici olarak çift kollu hale gelir. BazıDNA tiplerinde şimdiye kadar belirtilen 4 bazın dışında daha nadir karşılaşılan bazlar bulunabilir. Mesela T2 fajısıtozinin yerine 5 hidroksimetil sıtozin bazınıiçerir. Ancak bunun miktarı(G) miktarına eşittir. Bu diğer buna benzer ikamelerde bilinmektedir. Ancak bunların tam nedenleri henüz anlaşılamamıştır.
32 DNA molekülü denaturasyon (kolların ayrılması) ve renaturasyon (kolların yeniden birleşmesi) gibi iki önemli özelliğe sahiptir. Bu iki özellik kullanılarak çözülme (Dissociation) ve yeniden birleşme (Reassociation) analizleri adı verilen laboratuar çalışmaları yapılmaktadır. Bu çalışmalar sayesinde denaturasyon haritaları yapımında ve melez nükleik molekülleri elde etmede kullanılmaktadır. Kalıtsal materyal ile ilgili çeşitli laboratuar işlemleri yapılabilmektedir. Buna göre polimeraz zincir reaksiyonu terimi kısaca P.C.R. Sembolü (Polimeraz Chain Reaction) ile gösterilir ve çok az miktarda dahi olsa (DNA) örneğini arttıran çoğaltan bir işlemdir. Denaturasyon, primer bağlama, replikasyon safhalarındaki döngüleri içeren hızlı (DNA) çoğaltma tekniğidir. Kromozom Yürüyüşü : Bireysel olarak klonlanmayacak büyüklükteki (DNA) segmentleti ile çalışma metodu olup üst üste çakışan sondalar kullanılır. Dot Blotting : Elektroforez ile ayırma işlemi içermeyen klonlanmış DNA’ların görünürlülüğünü sağlama işlemide Autoradyografi ile band (lekelerden) ziyade beneklerin görünümü sağlanır. Bu benekler klonlanmış genin varlığını gösterir. Elektroforez : Artı ve eksi kutuplar içerek elektrik akımı altında farklı boyutlardaki moleküllerin yüklendikleri farklı elektrik yükü nedeniyle farklı hızlarda ilerlemesini anlatan laboratuar tekniği.
33 Şekil 14.15 Deoksiribonükleotid deoksiadenilik asitin şekillenmesi.
34 FISH Tekniği : Kısaca Fish Sembolü (Flourosans in situ Hiybridizasyonu) ile gösterilen florasans boyaların nükleotid sondalara eklendiği ve bunlarında kromozomda belli bağlı yerlere bağlanarak florasans altında görünümlerini sağlayan teknik. Genomik Kütüphane : Bir tür ya da organizmanın tüm genomunu oluşturan klonlanmış parçacıklar seti. Northern Blotting : Tekniği ise (RNA) için Agaroz Jel ya da poliakrit amid jele elektroforezinde (PAGE) molekül ağırlığına göre kısımlandırılması. Southern Blotting : Hedef (DNA) diziliş sırasınıAragoz Jel ya da Polyakridamij jel Elektroforezde (PAGE) molekül ağırlığına göre kısımlandırılması. Western Blotting : Proteinlerin S.D.S. Poliakrilamit jel elektroforezde molekül ağırlıklarına göre kısımlandırılması. Yukarıdaki üç teknikteki Blotting bazen lekeleme olarak anılmakta ise de DNA ya da RNA suspansiyonlarında elektroforez uygulandıktan sonra oluşan bant görünüşünün nitro selüloz ya da membran filtreye transferini anlatır. RFLP : kısaca RFLP ile (Restriched Fragment Length Polimorfizm) sembolü ile anılır. DNA’daki mutasyonları (değişmeleri) ya da polymorfizmi (çok şekillilik) anlamak için restriksiyon enzimi ile kesin sonucu oluşan değişik boydaki (DNA) segmentlerini belirleyen teknik.
35 RAPD : Kısaca RAPD sembolü (Ramdow Amplified Polymorfik DNA) ile gösterilen DNA üzerindeki polimorfizmi belirleyen bu amaçla (P.C.R.) den yararlanan bu amaçla tesadüfi hazırlanan bazlardan yaklaşık (10-12 bazlık) oluşan primerler kullanılır. Maxam-Gilbert Metodu : DNA’daki baz diziliş sırasını belirleyen tekniktir. Heterodublex Haritalama : Bir (DNA)’da ki belirli bölgeleri diğer DNA’da ki homolog bölgelere yerleştirme tekniğidir. Bu işlem iki (DNA) denatura edildikten sonra hibridize edilerek sağlanır. Homolog bölgeler eşit iplikçikli non homolog kısımlar ise tek iplikçikli olur. Bu çift iplikçikli kısımlar her iplikçiği değişik bireylerden orijin almış ise heterodupley adını alır. Shotgun Klonlama : Bir organizmanın (DNA) larının klonlanmış (DNA) içerisinde mevcut diziliş sırası ya da genlere dikkat etmeksizin tesadüfi olarak (tüfek saçması misali) çoğaltılması.
37 Hücrelerde DNA’nın Yerleşimi
Feulgen Tekniği olarak bilinen bir stıkokimyasal teknik DNA yıiçeren her hangi bir hücresel unsuru mor renge boyamaktadır. Ayrıca bu işlem DNA’yıbelirlemekte kalmamakta boyamanın yoğunluğu mevcut DNA miktarıile orantılıolarak değiş-mektedir. Feulgen Boyasıile boyanmış yapıların ışık absorbsiyonu ölçümleri mevcut nükleik asit miktarınıbelirlemek için kullanılabilmektedir. Bir çok Eukaryot hücrelere tatbik edilen söz konusu teknik DNA nın hemen hemen tümünün kromozomda yer aldığını göstermiştir. Organizmanın genomundaki (DNA) miktarı ( C ) değeri olarak tanımlanır. Genetik materyalin baz içeriğine %(GC) değeri olarakda ifade edilebilmektedir Ancak aslında kloroplast ve mitokondria gibi çeşitli sıtozlazmik organellerde az miktarda DNA bulunabilir.Kuşkusuz böyle bir bulgu DNA’nın genetik materyal olduğu olgusunu zedelemez). Böyle mikro spekrofotometrik teknikler ultraviyole ışığında kullanmaktadır. En zayıf absorbsiyonun (260 nm) ye yakın noktada olduğu tesbit edilmiştir. Ultreviyola radyasyonu nisbeten zayıf bir mutagenik (değiştirici) sebepdir.Ancak bu unsurun en etkin dalga boyu (260) nm’dir.
38 Eukaryot kromozomlarında DNA’nın fiziki dizilimi hala tam olarak aydınlatılmış değildir. çeşitli deneysel teknikler ve yakın zamanlarda elde edilen bulgular oldukça uzun DNA molekülünün kromozomlarda katlanarak yer aldığınıgöstermektedir. Mesela Dzozofilada yapılan hesaplar toplam DNA uzunluğunun tüm metafaz kromozomlarının uzunluğunun çok çok üzerinde olduğunu göstermiştir. Sarılmış (paketlenmiş) DNA gibi davranmaktadır. Bu şekilde paketlenme olgusu henüz tam aydınla-tılamamıştır. öte yandan bakteryal kromozomlar tek çıplak (yani protamin ve hıston ıcermeyen) sürekli yada kapalı(uçsuz) kollar şeklinde uzun kapalı(Halka) DNA molekülleri gibi gözükmektedir. Burada da belli bir katlanma paketlenme olgusu göze çarpmaktadır. Mesela Escherıchıa Colideki kromozom uzunluğu 1 Mm (=1.000 Mm) uzunluktadır. Oysa Ergin E. Coli hücresinin uzunluğu 1 yada 2 Mm’dir. üstelik böyle bir hücre geçici olarak hayat devresine bağlıolarak bu kromozomların birden fazlasına sahipdir. Kromozomların moleküler yapısıüçüncü bölümde incelenmiştir Genetik materyalin (DNA) özel bazı proteinler ve (RNA) ile oluşturduğu birleşik yapıya kromotin kitlesi, kromotin iplikçikleri (Kromonema) adı verilen iplikçik birimlerinden oluşur. İnterfaz döneminde boyalarla kuvvetli boyanan kısma Hetero kromatin, daha az boyanan kısımlarına Eukromatin adı verilir.
39 Şekil DNA'nın 4 nükleotid çiftinden oluşan kısmının moleküler modeli. Buada şekli basitleştirmek için molekülün heliksal (sarmal) yapısı gösterilmiştir. Şeker-fosfat kolunun paralel olmayan yerleşimi dikkati çekmektedir.
40 Şekil Deoksiribonükleotid çiftleri arasındaki hidrojen bağlarının detaylıçizimi. AT ve GC çiftlerinin sayılarındaki benzerlik dikkati çekmektedir (0.1 nm= 1A)
41 Şekil DNA da bulunan adenin ve timin baz çiftleri (üstte) ile guain ve sitozin bazıçiftleri (altta) arasındaki hidrojen bağlarının şeması. A-T çifti iki, G-C çifti üç hidrojen bağı taşımaktadır.
42 Bilindiği gibi prokaryotlarla Eukaryotlar arasında gen (DNA zinciri) yapısı bakımından çeşitli farklılıklar vardır. Her iki canlı çeşidinde de Promotor, lider diziliş sırası, başlama kodonu (A.U.G.) kodonu sona erdirme bölgesi (terminatör) bulunur. Bu yapılara ilaveten prokaryotlarda Operatör bölge, Shine delgarno bo (SD) bölgesi bulunur. Eukaryotlarda ise her iki çeşitteki ortak yapılara ilaveten arttırıcı bölge (en hançer) bölge bulunur. Bu yapılardan promotor bölge DNA’dan RNA sentezleyen enzimin bağlanma yerini oluşturur. Operatör bölge ise represor ve aktivatör gibi unsurların etki yaptığı bölgeyi tanımlar. Represor isimli proteinin üretildiği bölge regülatör gen adını alır. Lider diziliş sırası ise mRNA’nın ribozomlara bağlanmasını sağlar (S.D.) bölgeside mRNA’nın ribozomlara bağlanmasında ilave rol oynar. Terminatör ya da sonlandırıcı bölge ise anlamsız kodon olarakta adlandırılır. Protein sentezinin bitirilmesini kodlar. Kısaca (DNA) molekülleri eukaryotlarda bazıistisnalar hariç kromozomların yapısına girer. Kromozomların yapısına giren (DNA) molekülü içinde genetik bilgi taşıyan bölgeler (Ekson) olduğu gibi genetik bilgi taşımayan bölgeler (intron) bulunur. Toplam DNA uzunluğunun yüzde 10'unun genetik bilgi taşıdığıtahmin edilmektedir. Bir hücrenin tüm kromozomlarının DNA uzunluğu (2 m.). Bu uzunluktaki bir molekül mm'nin binde biri bir küçüklüğe (hücre) histon proteinleri adıverilen makaralara sarılarak yerleştirilir. Kromotin yapısında yer alan histon proteinler (H1, H2a, H2b, H3, H4) gibi 5 tipe ayrılır. Bazıspermiumlarda histon yerine protominler vardır.
43 Kromozomun yapısında protomin ve histon gibi bazik proteinlerin yanısıra histon olmayan kromozomal proteinler (Asidik proteinler)'de bulunur. Histon tipi protein molekülü çevresini yaklaşık (140) nükleotidlik (DNA) zinciri çevirerek önce nükleozom yada "nu" cisimciği denilen yapıyıoluşturur. Nükleosom yapıtaşları bobin modeline (Solenoid model) kangallaşarak bir araya gelir ve kromozomu oluşturur. Klasik gen tanımı genellikle yapısal (strukturel) geni kapsamaktadır. Yapısal gen bir polipeptitin yapılanma bilgisini içeren nükleotid dizilişidir. Genetik içerikte (genomda) yapısal genler dışında tRNA ; rRNA’ya ait bilgileri içeren (RNA) genleri. (RNA) genlerinin çalışmalarını düzenlemek görevinde olan düzenleyici (regülatör) genler bulunur. Bu şekilde tanımlanan genin genellikle her iki ucunda kontrol diziliş sıraları bulunur. Kontrol diziliş sıralarından önde yer alan promotor arkada yer alan terminatör olarak adlandırılır. Çift sarmalı oluşturan zincirlerden bilgi aktarımında kullanılan anlamlı zincir, diğerine karşı anlamlı zincir adı verilir. Çoğunlukla eukaryotlarda olmak üzere bazı genler bakterilerinkinden farklı olmak üzere şifrelenen dizilerini yanı sıra şifreleme yapmayan dizilerede sahiptir. Böyle genlere parçalı gen (mozaik gen) adı verilir. Şifreleme yapan kısımlar ekson yapmayan kısımlar ise intron olarak adlandırılır. Eukaryotlarda promotor bölgenin (-25) pozisyonunda (TATA) adlı nispeten değişmeyen bir yapı vardır. Bu yapıya Goldberg Hognes Kutusu adı verilir.Aynı yapının prokaryotlardaki karşılığı Pribnow Kutusu olarak bilinir. Ve (6) nükleotidlik (-10) pozisyonundaki (TATAAT) yapısındadır.
44 Eukaryotik (DNA) molekülleri oluşturan diziliş sıraları tekrarlanmayan (özgün=tek) diziler ve tekrarlanan diziler ve ters yönde tekrarlanan (polindrom) diziler biçiminde üç gruba ayrılabilir. Özgün diziler polipeptitleri kodlayan yapısal genlere tekabül eder. Tekrarlanan diziler ise orta derecede ve yüksek derecede tekrarlanan formada olabilir. Yüksek derecede tekrarlanan diziler çoklukla gen kapsamında kabul edilmez. DNA İçeriğindeki Döngüsel Kantitatif Değişme ve Genetik Materyalin Nitelikleri Hücrenin DNA içeriği bakımından yapılan çeşitli analizler kromozomlara ilişkin daha önce ileri sürülen olgulara paralel bir değişim göstermektedir. 1- Gametlerin DNA içeriği deneme hatası sınırları içinde dıploıd meiositlerin yarısıkadardır. 2- Zigotdaki DNA miktarıgametlerin iki mislidir. 3- Interfazdaki DNA miktarıiki misli artmaktadır. Telefazdaki DNA miktarıise geç interfaz veya erken profaz çekirdeğinin yarısıdır. 4- Poliploid çekirdeğin DNA içeriği mevcut kromozom seti sayısıile orantılıdır. Diğer bir deyişle tekraploid çekirdek DNA miktarıdıploıd hücre DNA miktarının iki mislidir. Genetik metaryelin en önemli işlevi replikasyon yeteneği, onarım yeteneği, varyasyon oluşturabilme yeteneğidir.
45 DNA’nın Kendi Benzerini Meydana Getirmesi (Replikasyonu)
(DNA) genetik materyal olarak belirlendiğinden DNA’nın kendi benzerini meydana getirme niteliğinde olmasıgerektiği kolayca tahmin edilebilir. DNA replikasyonu hakkındaki ilk bulgular 1960’larda Kornberg ve arkadaşlarının E. Coliden alınan küçük bir DNA ile hücresel bir enzim olan DNA polimeraz’ıkullanarak ınvıtro olarak DNA sentezlemesi ile elde edilmiştir. Ancak bu sentetik DNA biyolojik olarak inatifdir. 1967’lerde çeşitli arıştırıcılar birbirlerinden bağımsız olarak yapıştırıcı(birleştirici) enzimler denilen enzimleri keşfetmişlerdir. Böyle bir enzim bakteryal yada faj DNA sınıhalka formuna çevirmek için gereklidir. Böyle enzimler “Lıgaze” enzimleri olarak adlandırılır. Kornberg ve arkadaşları1969’da DNA polimerazı, lıgaz enzimlerini, ve doğal olarak tek kollu olan Ø x 174 fajından elde edilen tek kollu DNA’yıkullanarak 6000 nükleotid uzunluğunda biyolojik olarak aktif Ø x 174 DNA molekülünü sentezlemeyi başarmışlardır. Böyle bir sentezlenmiş DNA ile buna duyarlıbakteri hücresi ınfekte edildiğinde Ø x 174 fajının doğal faj ile benzer şekilde replike olduğu ve konukçu hücrenin beklenilen şekilde lızıze olduğu gösterilmiştir. Kuşkusuz bu olay bilim adamlarınıolduğu gibi tüm insanlığıderinden etkileyen bir buluştur. Bu olgu daha sonra ayrıbölümlerde değinilecek olan genetik mühendisliği uygulamalarına bir başlangıç teşkil etmiştir. Kornbergin açıklmasına göre kendi benzerini meydana getirme süreci konservatif niteliktedir. iki nükleotid kolu bu kollar arasında purin ve purimidin bazlarınıbağlayan hıdrojen bağlarının çözülmesi ile ayrılmaktadır.
46 Ayrılma (çözülme) işlemi DNA helikaz tarafından sağlanır
Ayrılma (çözülme) işlemi DNA helikaz tarafından sağlanır. Ayrılma sürecinden önce bir bakıma başlatıcı protein olarak işlev gören DNA (A), DNA (B) ve DNA (C) gibi proteinleri ile bağlanme gerekir.Neticede bir fermuarın açılmasıile (Y) şekilli bir yapıortaya çıkmaktadır. Aynı anda nükleus (çekirdekte) mevcut olan tamamlayıcı nükleotidlerin açılan bu kola enzimler yardımıile fosfodiester bağlarla eklenmesi söz konusu olmaktadır. Bu işlemde rol alan enzim DNA polimeraze enzimdir. Bu enzim DNA'dan ona benzer DNA yapımından sorumludur. Söz konusu enzim 5’- de oksi rıbonükleotid trıfostatı14.21’de gösterilen birinci kolun 3’- hidroksil ucuna eklenemek suretiyle işlev görür. Serbest üçüncü hidroksit ucuna sahip zincire primer adı verilir. Yani eklenen trıfostat kendiliğinden hidrojen bağlarıile birinci kolun komplementer (bütünler) koluna eklenir. Yeni eklenen nükleotidin 3’- OH grubu ile bir sonra gelen nükleotidin 5’- OH grubu arasında pırofosfat olarak ayrılmış olan inorganik fosfat ile fosfodiester bağı meydana getirilir. Böylece yeni ve bütünler nükleotidler model (Jablon) kola 3’üçüncüden 5’ci ucuna doğru eklenir. Bu işlemler sonucunda iki DNA molekülü oluştuğu tesbit edilmiştir. Meydana gelen iki DNA molekülü orıjinal nükleotid dizilişinin tıpa tıp aynıdır (şayet bir hata olmamışsa) ayrı her bir DNA melokülünün birer kolu şeker fosfat kolu bakımından eski ve yeni niteliktedir.
47 İlk kez Kornberg tarafından keşfedildiği için Kornberg enzimi olarak adlandırılan bu enzime DNA polimeraz I enzimi adı verilmektedir. Replikasyonda rol alan DNA polimeraz II ve III gibi iki ayrı tip de bilinmektedir. Bu tipler hatalı nükleotid eklenmelerini onarmak gibi işlevlere sahiptir. Genel olarak replikasyon süreci başlama, uzama, tamamlanma gibi üç kısımda incelenir. Başlama sürecinin ardından zincirin çözülmesi süreci DNA helikaz enzimi ile sağlanır. Gösterim kolaylığı bakımından böyle bir ekleme yalnızca bir kol için gösterilmiştir. Bu durumda geriye aşağıda gösterilen soru kalmaktadır. DNA çift sarmalıçözülüp ayrıldıkça 3’-5’ kol eklenme işlemi (şeker fosfat kollarıparalel olmadığıbilindiğine göre) nasıl cereyan etmektedir. Daha önce açıklandığıgibi yalnızca 5‘ - 3‘ kol DNA polimeraz aktivitesi ile ikilenebilir. Çözülmeden sonra yapının bu kısmının geçici korunmasını (SSB) proteinleri adı verilen faktörler sağlar. SSB proteinleri tek zincire bağlanan protein adı ilede bilinir. Tek zinciri sabitleştirici yani çift sarmalı açıcı (eritici) enzim olarak işlev görürler. Uzama süreci kollardan brinde sürekli diğerinde kesintili biçimdedir.
48 Bu konuda aşağıdaki ihtimaller ileri sürülmektedir.
1) 3’ - 5’ kol sentez olmadan önce molekülün tam açılmasınıbekleyebilir. 2) DNA polimerazın ınvıtroya nazaran ınvıvo şekilde biraz farklıetki yapmasısöz konusu olabilir. 3) halen tanımlanmamış olan diğer bir enzim 3’-5’ci kolda sentezi meydana getirebilir. 4) 5’ - 3’ koldaki sentez 3’ - 5’ istikametinde nisbeten sürekli iken Diğer 3’ - 5’ci kolda sentez fasılalıdır. Bu problemler DNA molekülünün şimdiye kadar açıklanan işlemler altında her (10) nükleotid sentezlendikten sonra kıvrım yapmasıgerekliliğinden doğmaktadır. Halka biçimi bakteri moleküllerinde tüm kapalımolekül her 6 bazlık replikasyonda bir kez dönmesi gerekir. E. Coli DNA sının 4 x 106 nükleotid uzunlukta olduğu hesaplanmıştır. Eğer arasında belli iki kol zaman aralıklarında açılmalar olsa böyle bir işlem bir derecede basitleşebilirdi.
49 Şekil DNA Polimeraz enzimini katalizlediği bir reaksiyonla DNA molekülle-rinin nasıl replikasyona uğradığınışematik açıklaması
50 Şekil Hızlıbölünen hücreler 3H timidin ile beraber büyütülür ve toradyografik inceleme için tespit edilirse, tüm kromozomların işartelnediği (gri) ve radyoaktivitenin her kromozomun iki kromaditi aradında eşit olarak dağıldığıgörülür (ortada). Eğer bu hücreler tesbit edilmez ve işaretsiz timidinle beraber bir kez daha bölünmeleri sağlanır ve inceleme için tesbit edilirse, kromozomlardan yalnız birisi işaretlenir (sağda). öyleyse her kromatid yeni bir kromatidin oluşumu için kalıp rolü görür. Kromozomların replikasyonu, DNA çiftleşme sarmalanın replikasyonuna benziyor gibidir, fakat sitolojik ve moleküller olaylarıarasında ilişki henüz açıklanmış değildir.
51 Şekil DNA'nın Benzerini meydana getirmesi 5' - 3' kola bütünler deoksiribonükleotidin model (jablon) kolun 3' ucundan 5' ucuna doğru eklenmesi şeklinde cereyan eder.
52 DNA replikasyonunun yarı kesintili yapılma niteliği Okazağı ve Arkadaşlarında (1968) de çözülmüştür. Araştırıcılar çatal bir zincirde (5’3’) yönünde diğerinde (3’5’) yönünde ilerlemesine karşın DNA polimerazın aktivitesini sadece (5’3’) yönünde gösterdiğine bakarak zincirlerin aynı anda ve devamlı sentez yapmasının olanaksız olduğunu göstermişlerdir. Buna göre DNA polimeraz (5’3’) yönünde ilerlediğinde kısa parçalar halinde üretilir. Bu kısa parçalara Okazağı parçaları adı verilir. Replikasyon ilerledikçe bu parçalar (DNA) ligaz tarafından kovalent bağlarla birbirine bağlanarak replikasyon çatalının (3’5’) yönünde ilerleyen kolunu oluşturur. Bu durumda (5’3’) yönünde sürekli sentezlenen kola önde giden kol, kesintili üretilen (3’5’) yönündeki zinc,re ise arkadan gelen kol adı verilir. Bu süreçte primer sentezi sağlayıcı primaz enzimi işlevini prima some adı verilen protein komplekslerine ihtiyaç duyar. Ancak böyle olduğuna dair bir kanıt yoktur. Halen moleküler düzeyde henüz çözümlenmemiş bir konuyu belirtmekle kalan bir noktadayız. Kopyalama (ikilenme)nin mekanizmasıne olursa olsun, bu işlemin hızıve isabetliliği oldukça yüksektir. Kornberg ve arkadaşlarının sentezliği biyolojik olarak aktif Ø x 174 faj DNA’sıtıpkıorijinal faj gibi davranır ve 6000 nükleotid uzunluktadır. invıtro kopyalama hızının dakikada olacağınükleotid belirtilmektedir. Ancak invivo hızın ise dakikada nükleotid olduğu hesaplanmıştır. Ø x 174 gibi tek kollu virüslerinde yukarıda belirtilen yolu izlemesi gerekmektedir.
53 infektif fajlar da mevcut olan tek kol konukçu hücre için bir kalıp (jablon) görevini görmektedir.
Konukçu hücre bu jablona göre komplementer (tamamlayıcı) kolu imal eder ve çift kollu replikatif form adıverilen molekül elde edilir. Bu replikatif formda bir çok kere çoğalır. Neticede replikatif form yalnızca tek kol (ınfektif) olarak ço-ğalır. Daha sonra protein kabukla kaplanır ve ergin faj olarak hücre dışına bırakılır. Baltımor, Temin ve Mızutani adlıaraştırıcıların yayınladıkları(1970) eserlerde (1970). Rous sarkoma virüsü ve Rauscher fare losemi virüs gibi bazıRNA, tümor virüslerin RNA-bağımlıDNA polimeraz enzimi adıverilen enzim ürettiklerini yada bu enzimi özendirdiklerini keşfetmişlerdir. Bu enzim RNA kalıbından DNA sentezini katalizlemektedir. Bu enzim daha sonralarırevers transkrıptaze (tersinir kopyalama) enzimi olarak adlandırılmıştır. Bu enzime sahip bu tip virüslere ise Retro virüsler denir. Bu virüsler sahip olduklarıenzim dolayısıyla RNA’yıDNA’yıçevirebilmek-tedirler. (Protein sentezinde rol alan başka bir enzim DNA bağımlıRNA polimeraz adınıalır ve DNA'da RNA yapımında sorumludur).
54 Araştırıcılar RNA tümor virüslerinin hücre içinde iken DNA yapısında genoma vırus partikelleri halinde iken ise RNA yapısında genomuna sahip olmak gibi iki ayrısafaya sahip olduklarınıifade etmektedirler. RNA safasında virüs partikülleri adıyla, DNA safasında provirüsler olarak adlandırılır. Retrovırus RNA sından oluş-turulan DNA’nın konukçu DNA sıile birleşmiş hali PROViRüS olarak adlandırılır. Bu yüzden en azından bu tip RNA virüslerinin replikasyonlarıesnasında DNA bir ara safa olarak yer almaktadır. Oysa diğer RNA virüslerinde ise ara safa olarak RNA yer almaktadır. üstelik bu keşif RNA virüsler aracılığıile oluşturulan carcınogenesis (Kanser oluşumu) kavramına önemli açıklamalar getirmektedir. Bu görüşe göre bazıdurumlarda kromozomların yapısındaki (DNA) bazıbölgelerindeki bilgiler inaktif durumdadır. çeşitli etmenlerin aktif genlerin faaliyete geçerek hücrenin gerek duymadığıproteinleri üretmesine yol açar. Bu sonuç hücrenin sağlığınıkaybetmesi ve kontrol edilmeyen düzeyde çoğalmasına yol açar. Böyle genler Onkogen denir. Bu tip bilgiler sayesinde trankrıpsiyon mekanizmasıdaha iyi anlaşılacaktır. Bu şekilde D-NA çift sarmalının replikasyonu için önce sarmalın çözülüp kolların ayrılmasıkavramıkol separasyonu hipotezi olarak adlandırılır. Bu hipoteze göre her yeni elde edilmiş çift sarmal bir eski birde yeni kola sahiptir. Meselson ve Stahl’ın deneyleri ile (1958) bu olgu ispatlanmıştır. Bu deneylerde bakteriler ağır azot izotopu (N15) içe-ren ortamlarda tüm DNA’nın N15 ile işaretlenmesini sağlayacak sürede kültüre alın-mıştır. Daha sonra bu hücreler ağır azotlu ortamdan alınıp yıkanmış ve normal azot (N14) içeren ortama alınmıştır. Bir bakteral generasyon sonra hücreler alınıp DN-A’larıeksrakte edilmiştir. N14 içinde replike olan DNA’ların hibrit olduğu ve bir kolun N15 (yeni) eski diğer kolun ise N14 içerdiği görülmüştür. (şekil: 14.22)
55 N14-DNA ve N15-DNA arasındaki farklılaşma yoğunluk dereceli santrfujleme ile gösterilebilmektedir. Maselson-Stahl ve Vınograd’ın geliştirdiği yoğunluk dereceli santrfujleme (Density gradıent centrfugetıon) tekniğinde farklıyoğunluktaki (Mesele N14-DNA sıve N15- DNA sı) partikeller oldukça çözünebilir sezyum klorit gibi a-ğır metallerin tümünde kesif solusyon haline getirilir ve yüksek devirli sentrfujde (ultra santrfüj) santrfüjlenır. Santrfuj alanından hem tuz ve hemde asılıduran partikeller bakımından dereceli bir yoğunlaşma elde edilir. Neticede bir kaç saat içinde solusyon yoğunluklarıbakımından bir eşitliğe ulaşır ve ortam içinde asılıduran materyal tüb içinde yoğunluklarına göre aynıyoğunlukdakiler bir arada dar bantlar teşkil edecek şekilde yerleşir. Bu teknik sayesinde yoğunluklarıçok az farklıpartıkeller bile ayrılabilir. Masellon ve Stahl’ın elde ettikleri Hibrit DNA setyum klorit solusyonunda ultra santrfüje tabi tutulduğunda saat içinde tüm DNA nın ultra viyole absorbsiyonu ile (260 nm) daha önce N15- DNA sıve N14-DNA sıiçin belirlenen pozisyonların ortasında olduğu bulunmuştur. İki hücre generasyonundan sonra yani DNA ikinci defa replike olduğundan elde edilen oluşumun yarısının N14 içermesi yarısından hibrit olmasıbeklenir. Bu yüzden ultra santrfuj tübünde iki bant olmasıgerekir. Bunlardan biri ortadaki pozisyonda diğeride N14 pozisyonunda olmasıgerekir. Böyle bir sonuç gerçekten gözlenmiştir. Bu deneylerin sonucu kol separasyonu hipotezini doğrulamaktadır.
56 Kısaca ifade etmek gerekirse ilk genarasyonda sentrfüjleme sonucunda elde edilen tüm DNA’nın daha hafif olduğu ve atasal soyun DNA’sındaki N15 atomlarının yarısıkadar N15 varmış gibi bir yoğunluk gösterirler Bu bakteriler ikinci kez N14’lü ortamda bölünürse yavru döl DNA sının her molekülü bir tane atasal kol ve bir tane yalnız N14 içeren yeni kol almaktadır. Yalnız N14 içeren birey çift kollu oluşmuş ve bu sentrfuzasyonla bir hafif DNA olarak ortaya çıkmıştır. N15 içeren atasal kolların komplementeri olan ve N14 içeren kollar oluşmuş ve bunlar sentrfujleme ile sedimentasyon yapıldıktan sonra yarısıN15 yarısıN14 olan çift kollu özellik gözlenmiştir. Bu yüzden DNA orijinal kollarıreplikasyon esnasında yayılıp kopmamış aksine korunup gelecek hücre soylarına geçirilmiştir. Atasal çift sarmalın her kolu ayrıbir yavru hücre de korunmaktadır. Bu nedenle bu benzeri meydana getirme olgusu semi konservatif olarak bilinir.	Böyle bir açıklama replikasyonun kolların açılmasıile başladığınıöngörmektedir. Bu durumda replikasyon sırasında (Y) biçimli DNA moleküllerinin oluşmasıgerekir. Radyo aktif H3-tımıdınle işaretlenmiş E. Coli kromozomlarının oto radyografisi yapıldığında böyle (Y) biçimi bölgeler gözlenmiştir. Bu konuda hala cevaplanamamış soru bu zincirin nasıl sarmal olarak sarılıp kısalıp büzüldüğü hususudur. Replikasyon esnasında yapılan hatalarda mutasyona temel oluşturmaktadır.
57 Replikasyon süreci baºlama, uzama, tamamlama gibi üç sahfa halinde özetlenebilir.Replikasyona uğrayan birime replikon adı verilir.DNA I. II. III. Gibi üç çeşit DNA polimeraz enzimi bulunmaktadır.Bunlardan I DNA zararlarını tamiri işi biten primerlerin yıkımından sorumludur. DNA polimeraz II de onarımdan sorumludur. DNA polimeraz III ise asıl replikasyon enzimidir. Replikasyon (DNA) helikazlar ile çift kollu DNA zincirinin çözülmesi ile başlar. Çözülen tek kolu hale gelen DNA’yı tek zincirli halde sabitleştiren (SSB) proteinleri gibi faktörleridir. Sentezin yapılabilmesi için (DNA) polimeraz mutlaka primer adı verilen başlatıcı moleküle ihtiyaç duyar. Primer molekülleri primaz adlı enzim tarafından üretilir. Primaz ile başlatma proteinlerinin birlikte oluşturduğu yapıya ise primasome adı verilir. Her iki zincir kolu farklı yönlerde olduğundan ve (DNA) polimeraz da sadece (5’3’) yönünde ilerleyebildiğinde kollardan birinde replikasyon sürekli , (önde giden kol) diğerinde fasılalıdır(arkada giden zincir). Fasılalı üretim okazagi fregmentleri adı verilen kısımlar halinde yapılıp ilgili kola eklenmek suretiyle olur.
58 NÜKLEİK ASİT METABOLİZMASINDA ROL ALAN ENZİMLER VE İŞLEVLERİ
60 (DNA) molekülünün replikasyonu için aşağıdaki dört unsura ihtiyaç vardır.
1- Üç çeşit DNA polimeraz enzimi 2- Dört çeşit Deoksinükleosit trifosfat (dATP, dGTP, dTTP, dCTP) ve magnezyum iyonu 3- Model olarak kullanılabilecek bir DNA kalıbı Şekil DNA'nın Semi konservatif çoğalmasınıgösteren Meselson ve Stahl Deneyleri (N15) ile işaretlenmiş kol koyu. (N14) ile işaretlenmiş kol ise açık gösterilmiştir.
61 Şekil 14.23 Sezyum klorit solusyonunda yoğunluk dereceli Santrfüjleme mekanizması.
62 Transformasyon ve trasductıon işlemlerinde DNA’nın davranışları
Şimdiye kadar verilen açıklamaların ışığında bakteryal hücrelerin transformasyon veya tranduction işlemlerine maruz kalmalarıhalinde neler oluştuğu daha kolay anlaşılabilir. Her iki işlemde başka bakteri hücresinde gelen DNA, yapısıdeğiştirile-cek hücreye girer. Transformasyonda çıplak DNA ölü hücreden türemektedir ve muhtemelen kendi tam DNA unsurundan biraz daha az olup hücreye giriş yapar. Transducsiyonda ise işlemler hücreye giren DNA’nın virüsden ınjekte edilmesi şeklinde değişmektedir. Canlıhücrelerde elde edilen bulgularda benzerdir. Ancak hücreye giren DNA önemli bir konuda farklıdır. Transformasyonda DNA kesin olarak bakteral DNA’dır. Transduke edici DNA ise Faj materyalidir ve daha önceki konukçu bakteridende bir miktar genetik materyal taşır. Bu olguyu anlamak için canlıhücresindeki olaylara göz atalım. Eğer bir Transforme edici DNA tranformasyon meydana getirecekse konukçu DNA’sıile birleşmesi gerekir. Araştırıcılar Bacıllus Substılıls DNA sının komplementer kollarının ikisininde benzer transforme edicilik niteliğinde olduğunu göstermişlerdir. Araştırıcılar muhtemelen bu kollardan yalnız birinin alıcıgenomu ile birleştiğini düşünmektedirler.
63 6 cıbölümde değinildiği gibi iki muhtemel mekanizma (Copy-Choıce = seçmeli kopya; break and exchance = Kırılma ve Değişim) önermektedir. Kopy-choıce mekanizmasında konukçu DNA kendi replikasyonu ile aynıanda ve yabancıDNA ile sınapsız (birleşme) esnasında kendini uzunluğunun bir kısmıiçin model yada jablon olarak kullanılır. Daha sonrada geri kalan uzunluğu için transforme edici jablon olarak kullanır neticede jablon olarak gene kendini kullanmaya döner. Sonuçta ise 1) Orijinal DNA kolu 2) Transforme edici segmentin kopya edilidği lokus hariç orıjınale benzeyen yeni DNA kolu. 3) Orijinal transforme edici segment elde edilir. Hücre bölünmesinde iki komplex DNA sarmalı, orıjınal hibrit DNA’ların her biri yavru hücrelerden birine gider ve transforme edici segment kaybolur. Bu teoriye göre rekombinasyon sentez esnasında olmakta ve rekombinant kromozom tüm yeni sentezlenen DNA’yıiçermektedir Break and Exchange metodunda ise hem orıjınel ve hemde transforme edici kromozom senkronize olarak replike olur. iki kırılma oluşur. Kırılmalar çift korsover şekillenecek şekilde birleşir. Bu kırılmaların enzimatik olarak kontrollü olduğu düşünülmektedir. Ancak işlemin detaylarıbilinmemektedir. Yapılan radyoaktif işaretleme teknikleri kırılma ve değişim (Break and exchange) mekanizmasının bakterilerde geçerli olduğunu göstermiştir.
64 Bir yabancıDNA’nın hücreye girmesinden sonra gerek transformasyon ve gerekse tranduction’da aşağıdaki işlemler oluşur. 1) Transforme edici veya transduke edici DNA’nın kendine tekabül eden uzunluktaki alıcıDNA’sıile eşleşmesi 2) Hem yabancı(exogenous) ve hem de alıcı(endogenous) DNA’nın aynıanda replike olması 3) Hem eksojen ve hemde endojen DNA’nın enzimatik tamir işlemleri aracılığıile parça değiş tokuşu yapmalarısonuçda 4) Transformasyon veya transduksiyon ile getirilen özellik bakımından saf rekombinant DNA molekülünün şekillenmesi. Konjugasyon ile rekombinantların oluş-turulmasıda benzer şekilde cereyan eder. Transduksiyonda zararsız fajların DNA’sıkonukçu hücrenin DNA sıile profaj olarak birleşir. (şekil 14.27) ve konukçu DNA’sıile aynıanda replike olur. Nadir olarak ise profaj ve endojen DNA arasın-da hatalıeklenmeler (şekil 14.27) olabilir. Bu olgu neticesinde iki molekül arasında DNA değişimi oluşur. Daha sonra diger bir konukçu bakterinin ınfeksiyonu ile böyle küçük bir ekzojen bakteryal DNA sıyeni konukçusunun aktarılarak rekombinant döl şekillenir. Daha önce açıklanan Zınder ve Lederbergin çalışmalarında (Met+thr-) konukçunun met+ geni faj tarafından kabul edilmekte ve daha sonra Transductıon işlemi ile (met-thr+) soyuna eklenmektedir. Böylece döllerin bir kısmı(met+thr+) genotipi için rekombinant olmaktadır.
65 Şekil 14. 24. Maelson ve Stahl'ın deneylerinin şeması
Şekil Maelson ve Stahl'ın deneylerinin şeması. Bu deney DNA'nın semikonservatif (yarı-koruyucu) mekanizma ile replike olduğunu göstermiştir. Her biri bir çifte sarmalda olmak üzere DNA'nın orjinal iki kolu tutulmaktadır.
66 Şekil DNA'nın replikasyonu işlemi için DNA çift sarmalının oluşturan kolların ayrılmasıteorisi. Bu teoriye göre eski ve yeni bütünler kısım meydana geldiğinde kıvrılıhalde olmadığınıancak nükleotidler yeni meydana gelen kola aşım ile oldukça aynıanda sarmal halde geçtiği (kıvrıldığı)nı öngörmektedir.
67 Özet olarak transformasyon kompleks bir molekül olarak deoksiribonükleik asitin genetik materyalin tanımlanmasınısağlar. Şekil Halka formundaki E. coli DNA'sının replikasyonu. (S) ile gösterilen başlama noktasında jablon olarak kullanılan molekül açılmıştır. G' ile gösterilen büyüme noktasında ise yeni bütünler kol sentezi cereyan eder. Ebeveyn (Jablon) kol sürekli çizgi ile yeni sentezlenen yavru kol ise kesikli çizgi ile gösterilmiştir.
68 Virüslerdeki replikasyon virüslerdeki genetik materyal biçimi çeşitliliğine paralel olarak çeşitli biçimlerdedir. Buna göre DNA virüslerinde eğer tek zincirli DNA virüsü ise hakla biçimindeki genom önce tamamlayıcı bir zincir daha oluşturarak çift zincirli hale getirilerek sağlanır. Çift zincirli biçime replikatif form (R.F.) adı verilir.Bu işlem (RNA) primerler sayesinde gerçekleştirilir. Tek kollu DNA zinciri bazı kısımlarında çift zincirli haldedir. Süreç olarak önce (+) adı verilen tek kollu zincire önce S.S.B.proteinleri bağlanır. Sonra prima some adı verilen protein kompleks yapısı çift zincirli bölgeye bağlanır.Primaz isimli enzim ancak primasomenin bağlandığı yeri tanıyarak ona bağlanır ve bazlık RNA zinciri sentezlenmesini sağlar. Meydana getirilen RNA moleküllerinin (-) zincir oluşumunu başlatmaları için primer görevi görür ve neticede tek zincirli kol çift zincirli replikatif forma dönüşür. Çift zincirli hal aldıkta sonra yuvarlanan halka modeli adı verilen bir süreçle replikasyon bir zincirde ve tek yönlü olarak yapılır. Çift zincirli DNA virüslerinde de genomun biçimine göre değişik replikasyon biçimleri bulunur. RNA virüslerinde de genetik metaryelin tek ya da çift zincirli oluşuna göre değişik replikasyon mekanizmaları bulunur. Tek zincirli RNA içeren virüslerin bazılarından genom aynı zamanda mRNA’dır. Böyle genomlara artı zincirli genom denir.Eksi zincirli genom tipinde ise genom mRNA’nın tamamlayıcısıdır. Bu konuda kısa bir özet aşağıdaki şekilde verilmiştir.
70 Şekil A) Profaj DNA'sının (iri noktalı) bakteriyal kromozomla normal bir şekilde bir araya gelmesi B) AyrılmasıC) Profaj ve Bakteryal DNA arasında hatalıeklenme sonuçda D) Profaj ve Bakteri (DNA)'sıarasında (DNA değişimi bu değişim sonucunda faj DNAsıbir miktar bakteryal DNA içerir.
"GENETiK MATERYALiN TANIMLANMASI" indir ppt